5 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f695c04fbe520b3afd29e18a24d9554b.pdf f052370adab1d18f8c397aa3e0297e8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4797 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.205-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 III. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Henryk H o f f m a n n , Dzieje polskich badań religioznawczych 1873-1939, Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, ss. 301+3nlb.+28il. Obradujący we wrześniu 2003 roku I Kongres Religioznawstwa Polskiego od­ wołał się do bogatej tradycji ponad 130-letniej obecności tej dyscypliny w kręgach rodzimej i światowej nauki, a także w sferze świadomości społeczeństwa polskiego. Zasadne potwierdzenie i zarazem udokumentowanie znacznej części tych odwołań zawiera recenzowana monografia Henryka Hoffmanna poświęcona syntetycznej pre¬ zentacji polskich badań religioznawczych podejmowanych oraz zrealizowanych na przestrzeni lat 1873-1939. Praca składa się ze „Wstępu", ośmiu rozdziałów (każdy z nich otwiera wyszczególniony w ramce zestaw literatury wykorzystanej przy jego opracowaniu), „Zakończenia" oraz „Bibliografii" (liczącej blisko 2 tysiące pozycji). Całość uzupełnia Indeks nazwisk oraz 28 ilustracji (fotografii religioznawców, jak też kart tytułowych ważniejszych opracowań i periodyków religioznawczych). We „Wstępie" (s. 7-14), poprzedzającym zasadnicze rozważania, Autor zajął się przypomnieniem dróg kształtowania się oraz rozwoju głównych nurtów i kierunków omawianej dziedziny naukowej na kontynencie europejskim, a także częściowo i amerykańskim (poczynając od szkoły naturalistyczno-filologicznej, poprzez ewolucjonizm i dyfuzjonizm, aż do fenomenologii). Następnie dokonał stosun¬ kowo zwięzłej prezentacji ogólnego zarysu dotychczasowych badań nad dzieja¬ mi rodzimego religioznawstwa, w szerokim tego słowa znaczeniu, jak również współczesnego zobiektywizowania fragmentarycznych ich rezultatów w pracach m.in.: S. Grzybowskiego, H. Grzymały-Moszczyńskiej, K. Judenki, M. Nowaczy­ ka, A. Nowickiego, W. Piwowarskiego, Z. Poniatowskiego, H. Swienki, J. Szmy¬ da. Na owym tle zarysował następujące podstawowe założenia pracy: „1) wypeł¬ nienie istniejącej w nauce polskiej dotkliwej luki, polegającej na tym, że (... ) brak jest całościowego kompendium wiedzy o polskiej tradycji badań religioznawczych; 2) -wykazanie (...), że mimo wielu uwarunkowań uniemożliwiających rozwój polskie¬ go akademickiego religioznawstwa oraz widocznej ostrej dyferencjacji rodzimej re¬ fleksji nad religią na dwa (główne) skonfliktowane z sobą obozy: «laicki» i «katolicki» (... ) badania te rozwijały się prężnie" (s. 11-12). Odnośnie do przyjętego tytułu pracy, to znalazł on uzasadnienie już w fakcie, że zasadniczym przedmiotem podejmowa¬ nych w niej analiz i refleksji są „badania stricte religioznawcze i im bliskie w tym sensie, że oscylujące wokół głównych dziedzin nauki o religiach (religioznawstwa) jak historia (porównawcza) religii, teoria religii, historia, teoria i metodologia reli¬ gioznawstwa, socjologia religii, psychologia religii itd." (s. 12). Dodać tu należy, �206 Rezenzje i noty recenzyjne iż dane stanowisko znalazło również zasadne potwierdzenie w zaakceptowanej już koncepcji religioznawstwa jako dyscypliny naukowej, w ramach której bardzo wy­ raziście zapisany został także wkład uczonych reprezentujących inne dyscypliny (historia, etnologia, socjologia, psychologia, orientalistyka czy filologia klasyczna), jak również w przyjętej przez Autora strukturze pracy. Poszczególne bowiem jej rozdziały poświęcone zostały prezentacji procesów badawczych mających miejsce w ramach poszczególnych nurtów, kierunków bądź subdyscyplin religioznawstwa. Rozdział pierwszy, „Religioznawstwo jako dyscyplina naukowa i znaczenie poznawania jej dziejów" (s. 15-52), stanowi swoistego rodzaju encyklopedyczne wprowadzenie czytelnika w arkana genezy religioznawstwa, jego relacji z innymi naukami badającymi religię (historią, psychologią, socjologią, etnologią i etnografią) a także teologią i filozofią religii oraz stosowanych przez nie metod badawczych, jak również procesów krystalizowania się w jego łonie dziedzin specjalistycznych: metareligioznawstwa, czyli religioznawstwa ogólnego (teorii, historii i metodologii religioznawstwa), historii porównawczej religii, fenomenologii religii, psycholo­ gii i socjologii religii czy etnoreligioznawstwa (etnologii i etnografii religii) oraz geografii religii. Dany ciąg rozważań kończy Autor charakterystyką marksistow­ skiego nurtu badań religioznawczych oraz jego wpływami na kształt, jak i charakter religioznawstwa polskiego po I I wojnie światowej. Pomimo faktu, że rozdział ten znacznie wykracza poza zakreślone ramy czasowe recenzowanej monografii, to jed­ nak — w zamyśle Autora — stanowi „niezbędne tło (...) analiz dziejów rodzimej refleksji nad religią" (s. 28). I trudno nie zgodzić się z danym poglądem. Zawarte w rozdziale drugim, „Początki polskich badań religioznawczych" (s. 53¬ -86), rozważania w danym temacie otwiera prezentacja głównie, ale nie wyłącznie, oświeceniowych i romantycznych prekursorów polskich badań religioznawczych. Wywodzili się oni przede wszystkim spośród historyków, filozofów, teologów, et¬ nografów, folklorystów czy nawet podróżników. Do ich też kręgu zaliczył Autor: J. Długosza, J. Łasickiego, J.B. Chmielowskiego, A. Naruszewicza, T. Czackie­ go, J. Bogucickiego, J. Potockiego, S. Kostkę Potockiego, J. Lelewela, B.F. Trentowskiego, Z. Dołęgę-Chodakowskiego, W. Pola, R. Berwińskiego, a także O. Kolberga. W dalszym ciągu rozważań omówione zostały z kolei sylwetki pionierów religio­ znawstwa polskiego. Dane omówienie poprzedzone zostało przez Hoffmanna stwier­ dzeniem: „Charakterystyczną cechą kształtujących się w XIX i na początku XX wieku polskich badań religioznawczych był fakt ich ścisłego powiązania z innymi dyscyplinami naukowymi (...). Kolejną ważną cechę (...) w latach 60-80. XIX wieku stanowił fakt, że ich orędownikami byli głównie uczeni i działacze wolnomyślicielscy i antyklerykalni związani zwłaszcza z tzw. «pozytywizmem warszawskim» — prądem kulturalno-społecznym, skupionym wokół czasopism «Przegląd Tygodniowy» (...) oraz «Prawda»" (s. 65). Pierwsi więc religioznawcy polscy wywodzili się z kręgu pozytywistów (A. Świętochowski, A. Mahrburg czy A. Dygasiński), jak też etnografów i folklorystów (M. Żmigrodzki, W. Bugiel i J.Al. Karłowicz) bądź wol­ nomyślicieli reprezentujących zwłaszcza nurt refleksji astralistycznych (I. Radliński, A. Niemojewski, A. Czubryński, a także W. Sten) względnie badaczy Bałtów i Słowian (A. Mierzyński i Al. Brückner). Przy omawianiu powyższego zagadnienia Autor za- �Rezenzje i noty recenzyjne 207 sygnalizował również problem braku zgodności odnośnie do kwestii „...kogo należy uznać za pierwszego polskiego religioznawcę. M. Nowaczyk za 'inicjatora' rodzi­ mych badań religioznawczych uważa J.Al. Karłowicza, Z. Poniatowski miano 'ojca religioznawstwa polskiego' przyznał (...) I. Radlińskiemu" (s. 68-69). W rozdziale trzecim, „Rodowód katolickich badań religioznawczych" (s. 87-107), mamy do czynienia z omówieniem zasadniczego kierunku konfesyjnych badań religio¬ znawczych w Polsce. Pojawił się on w drugiej połowie XIX wieku i rozwijał się prze­ de wszystkim „w obrębie teologii, filozofii religii, biblistyki i historii Kościoła (w tym zwłaszcza w ramach problematyki genezy chrystianizmu)" (s. 87-88). W realizowanych w jego ramach pracach badawczych obowiązywało przestrzeganie zasady podporządko­ wania religioznawstwa teologii. W konkluzji powodowało to — jak podkreśla Autor — „częste w owym czasie fakty uwikłania katolickich badań nad religią w analizy konfliktu stosunku «wiary do rozumu», w spory z modernizmem oraz w kwestie genezy religii i «życia (w też historyczności) Jezusa»" (s. 88). Za prekursorów owego nurtu postrzega Hoffmann triadę filozofów i zarazem teologów: ks.ks. M. Morawskiego, S. Pawlickiego i Wł.M. Dębickiego. Natomiast do rzędu jego pionierów zalicza ks.ks. Wł. Zaborskiego (uznawanego przez Z. Poniatowskiego za właściwego kreatora tych badań), I . Radzi¬ szewskiego, S. Szydelskiego, J. Archutowskiego, A. Klawka, J. Kruszyńskiego, J. Lelito, W.W. Michalskiego, A. Szymańskiego, E. Kosibowicza, F. Koniecznego, F. Mantheya W. Kwiatkowskiego, S. Trzeciaka, E. Dąbrowskiego, S. Sobalkowskiego, J. Czuja, J. Bilczewskiego oraz dominikanina U. Fica. W podejmowanych badaniach nad genezą religii i jej pierwotnymi formami podlegali oni przemożnym wpływom koncepcji „szkoły kulturowo-historycznej, której tezy o 'pramonoteizmie' i 'praobjawieniu' traktowano jako «urzędową» wykładnię katolicyzmu w tej kwestii (...) Szczególnie godne podkreślenia były dą­ żenia katolickich badaczy (...) do emancypacji religioznawstwa (historii religii) jako nauki o statusie akademickim" (s. 107). Krótkotrwałym wyrazem zobiektywizowania tych dążeń stała się katedrahistorii religii, która pod kierunkiem J.Archuntowskiego funkcjonowała w latach 1918-1920 na Wydziale Teologicznym KUL w Lublinie. Rozdział czwarty, „Badania religioznawcze wśród mniejszości religijnych" (s. 109¬ -121), poświęcony został stosunkowo zwięzłej prezentacji pozakatolickich kręgów konfesyjnego religioznawstwa, którego przedmiot zainteresowań koncentrował się zwłaszcza na bliskiej swojemu wyznaniu problematyce religijnej i na studiach bi¬ blijnych. O religioznawcach wywodzących się z nurtu prawosławnego (W. Bidnowie, K.N. Waledyńskim i S. Kiryłowiczu) zamieszczona tu została jedynie niewielka wzmianka. Nieco szerzej natomiast omówieni zostali badacze z nurtu protestanckie­ go (L.Otto, E. Bursche, K. Serini, R. Kesselring, J. Szeruda, W. Niemczyk, A. Bu¬ zek czy P. Hulka-Laskowski), jak również żydowscy (S. Hirsza Peltyn, I. Cylkowa, R. Lilentalowa, M. Schorr, Al. Kraushar, M. Bałaban, a także D. Fajsztejn). Rozdział piąty, „Wkład etnografów, antropologów i socjologów w rozwój pol¬ skich badań religioznawczych" (s.123-158), otwiera przegląd poszukiwań przez badaczy kultury duchowej ludu polskiego (ludoznawców i folklorystów, a także an¬ tropologów socjologów i historyków prawa) występujących w niej wątków wierze¬ niowych. Badania te w znaczącym stopniu przyczyniły się do stworzenia rodzimych „podwalin pod rozwój naukowych badań nad religią" (s. 123). Autor omawia wkład �208 Rezenzje i noty recenzyjne w owe poszukiwania wniesiony przez: Z. Glogera, S. Udzielę, H. Biegeleisena, E. Majewskiego, St. Ciszewskiego, A. Fischera, St. Poniatowskiego, E. Frankowskie­ go, K. Moszyńskiego, J.St. Bystronia, K. Dobrowolskiego, K. Koranyia czy C. Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Odrębny krąg stanowili badacze kultur religijnych ludów syberyjskich, jak: B. Piłsudski, W. Sieroszewski, E. Piekarski, F. Kon, M. Witaszewski, J.K. Talko-Hryncewicz i M.A. Czaplicka. Światowej sławy badaczem kultur ludów wysp południowego Pacyfiku został B. Malinowski. Wskaza­ no też na wkład socjologów: L. Gumplowicza, L. Krzywickiego, S. Czarnowskiego, F. Znanieckiego i ks. F. Mirka. Prowadzone przez uczonych badania — jak podkreśla Hoffmann — przeszły szczególną drogę rozwoju: „początkowo polegały (głównie) na gromadzeniu, porządkowaniu i klasyfikacji faktów religijnych oraz poszukiwaniu związków występujących pomiędzy nimi i innymi sferami rzeczywistości społecznej, to z biegiem czasu zaczęły się pojawiać próby interpretacji religii i religijności z róż¬ nych pozycji teoretycznych i metodologicznych rozwijających się wówczas na świe¬ cie, jak też w pewnych przypadkach (...) wnosili w tym zakresie własne propozycje" (s. 157-158). Rozdział szósty: „W kręgu psychologicznych badań nad religią i religijnością" (s. 159-188), poświęcony został problematyce, która do 1914 roku była silnie po­ wiązana z filozofią. W tym pionierskim okresie — jak podaje Autor — uwidaczniał się „...pluralizm stanowisk epistemologicznych i metodologicznych oraz zaintereso¬ wania kwestią doświadczenia religijnego i niekonwencjonalnymi formami religijno¬ ści oraz kwestiami styku religii i zjawisk z zakresu parapsychologii" (s. 159-160). Z kolei w okresie międzywojennym psychologia religii samoistnie „uprawiana była już przez badaczy uniwersyteckich, choć nadal nie uzyskała w Polsce statusu samo¬ dzielnej dyscypliny badawczej" (s. 160). Za prekursora tej dziedziny nauk religio¬ znawczych uznaje Autor J. Ochorowicza, a za najwybitniejszego jej przedstawiciela — W.Witwickiego. W zaprezentowanym przeglądzie omówiona została działalność badawcza W. Lutosławskiego, E. Abramowskiego, J.W. Dawida, A. Szycównej, H. Rowida, J. Hempla, S. Baleya, S. Błachowskiego, S. Borowieckiego, A. Dryjskiego, A. Meyer-Ginsbergowej i St. Agatstein-Gierowskiego. Wiele uwagi poświęcił Autor również katolickim badaniom — „traktowanym jako ważne (ścisle praktycz¬ ne) zadanie psychologii pastoralnej" (s. 183) — reprezentantami których jawią się ks. ks. E. Jełowiecki, J. Piskorz S.L. Skibniewski, H. Kazimierowicz, P. Chojnacki, St. Huet, W. Weryński i J. Pastuszko. Rozdział siódmy, „Wkład orientalistów w rozwój badań religioznawczych" (s.189-205), zawiera prezentację dorobku orientalistyki polskiej w zakresie badań nad religiami Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Omówione tu zostały prace badawcze Wł. Kotwicza, T. Kowalskiego, A. Zajączkowskiego, G.K. Wojde, Z. Smogo¬ rzewskiego, A. Gawrońskiego, St. Schayera, R. Ranoszka, St.F. Michalskiego, H. Willman-Grabowskiej, W. Jabłońskiego, Wł. Wężyka, P.E. Jabłońskiego, T.S. Smoleńskiego, A. Śmieszka, K. Michałowskiego, T. Andrzejewskiego, S. Przeworskiego, ks. J. Bromskiego i ks. J. Stawarczyka. Przegląd badań w poszczególnych dziedzinach religioznawstwa zamyka roz¬ dział ósmy, „Wkład filologów klasycznych w rozwój badań religioznawczych" �Rezenzje i noty recenzyjne 209 (s. 207-222), będący udziałem polskich hellenistów, latynistów i bizancjonistów (K. Morawskiego, L. Sternbacha, S. Hammera, G. Przychockiego, J. Sajdaka, A. Kroliewicza, St. Schneidera, T. Zielińskiego, M. Popławskiego, R. Gansińca, H. Matakiewicz, J. Kowalskiego, W. Klingera, K.F. Kumanieckiego i T. Sinko). W „Zakończeniu" (s. 223-226) Autor szczególnie "wyraziście akcentuje dwie kwe¬ stie rzutujące na kondycję i kształt religioznawstwa polskiego w omawianym okre¬ sie. Pierwsza z nich dotyczy jego wkładu do nauki światowej. Otóż — jak twierdzi Hoffmann — „1/ nie było (...) istotnych zapóźnień w recepcji zachodniej myśli reli­ gioznawczej; 2/ dokonano (...) przekładu wielu ważnych dzieł z literatury światowej i ukazywały się liczne obszerne ich sprawozdania, omówienia i recenzje; 3/ wśród religioznawców byli zwolennicy wszystkich ważniejszych orientacji metodologicz¬ nych, które były rozwijane i uzupełniane; 4/ wielu polskich badaczy religii było obec¬ nych w krwiobiegu religioznawstwa światowego" (s. 224). Druga kwestia dotyczy — uprzednio już zasygnalizowanego — podziału, mającego miejsce w religioznawstwie polskim, na dwa zasadnicze nurty: laicki, hołdujący w zasadzie ewolucjonistycznej teorii rozwoju religii oraz katolicki opierający się na założeniach szkoły kulturowo-historycznej. I według Autora owa „dyferencjacja rodzimych badań nad religią na nurty 'laicki' (często ostro antyklerykalny) i 'konfesyjny' nie sprzyjała późniejszemu rozwo­ jowi badań religioznawczych, uniemożliwiała w praktyce ich integrację" (s. 225). Rekapitulując prezentację pracy Hoffmanna, należy przyznać, iż stanowi ona pionierską i rzeczową monografię o procesie narodzin i zawiłych drogach kształ­ towania się polskich badań nad religią w latach 1873-1939, a w niektórych par¬ tiach nawet wykraczającą poza przyjęte ramy czasowe. Zawarty w niej został bo¬ gaty materiał faktograficzny, jak również osadzona na jego podłożu syntetyczna, a także metodologiczna prezentacja podejmowanych procesów badawczych. Mamy w danym przypadku do czynienia z pracą zawierającą w swej treści duży potencjał obiektywnie prezentowanej wiedzy o jednej z dyscyplin humanistyki polskiej. Leonard J. Pełka Marek S z o p s k i , Komunikowanie międzykulturowe, i Pedagogiczne, S.A., Warszawa 2005, ss. 145. Wydawnictwa Szkolne Nieustanny rozwój wielostronnej współpracy międzynarodowej, globalizacja wszystkich aspektów współczesnego życia, zmniejszenie roli przestrzeni i związany z tym dynamiczny rozwój turystyki, powodują konieczność przygotowania ludzi do kontaktów z innymi kulturami i odmiennymi sposobami życia. Istotnym obszarem, którego znajomość ma szansę poprawić porozumiewanie się przedstawicieli różnych kultur, jest komunikacja. Skoro powodzenie przedsięwzięć i projektów o zasięgu ponadlokalnym, relacje pomiędzy zróżnicowanymi kulturowo grupami żyjącymi w ramach danego społeczeństwa, potencjał rozwojowy i przyszłe losy ludzkości za¬ leżą od naszych umiejętności komunikowania się, to należy te zagadnienia poznać lepiej, aby je rzeczywiście zrozumieć. Przyczynić się do tego może niewielka książ- �210 Rezenzje i noty recenzyjne ka napisana przez socjologa kultury Marka Szopskiego. Jest to rodzaj popularnego i przystępnego podręcznika — skryptu, będącego próbą objęcia szerokiej problema­ tyki komunikowania międzykulturowego w usystematyzowanym i syntetycznym wykładzie, wykorzystującym dotychczasowe badania i literaturę przedmiotu, przede wszystkim amerykańską i angielską. Niewątpliwą zaletą książki jest prosty, klarow­ ny styl i jasno wyrażane myśli (nie obniża to w żadnym stopniu walorów meryto­ rycznych wywodu), co sprawia, iż jest ona dostępna również dla czytelników mniej obeznanych z podejmowaną tematyką. Autor, wychodząc z założenia, iż obraz świata jest zdeterminowany kulturowo, podjął się wyjaśnienia podstawowych różnic dzielących kultury. Wiele bowiem problemów -wynika z nieporozumień, będących efektem braku znajomości podstawo­ wych mechanizmów ich powstawania i funkcjonowania. Wystarczy chociażby wska­ zać — co zresztą autor w interesujący sposób czyni, podając stosowne przykłady — na systemy wartości w różnych kulturach, które mają niebywale znaczący wpływ na odmienne zachowania przedstawicieli tych kultur w podobnych warunkach, bądź na gesty i mimikę, które nie będąc uniwersalne, niosą różne treści w odmiennych kulturach. Skupiając się na tej części procesu komunikowania, który ma znaczenie dla interakcji ludzi wychowanych w różnych kulturach, Szopski słusznie zauważa, że „porozumienie międzykulturowe wymaga od uczestników o wiele więcej wrażli­ wości i otwartości na informację zwrotną niż porozumiewanie wewnątrzkulturowe" (s. 20). Stąd też interakcje zachodzące między poszczególnymi kulturami powinny mieć podłoże nie w natrętnym porównywaniu czy konfrontowaniu ich ze sobą, ale w inspirowaniu dialogu, wzajemnych kontaktów, wymianie doświadczeń, co ułatwi bezkonfliktowe współistnienie, tolerancję i zrozumienie. Pragnąc wyjaśnić naturę działań komunikacyjnych, Autor skoncentrował się na analizie struktur myślenia przedstawicieli różnych kulturowo i społecznie grup, wskazując na istniejące pomiędzy nimi rozbieżności w strukturach orientacyjnych, motywach postępowania, postawach, normach czy nawykach. Za najważniej¬ sze dla efektywności procesu międzykulturowego komunikowania uważa nabycie umiejętności kontaktowania się z przedstawicielami odmiennej kultury w zgodzie z ich systemem orientacyjnym. Wiąże się to z opanowaniem określonych zasad i reguł, które pozwolą jednostce zorientować się w zróżnicowanych uwarunkowa¬ niach kulturowych i zaakceptować odpowiednie dla tej kultury wzory zachowań. Zasadne jest stwierdzenie, że „im bardziej nastawieni jesteśmy na długofalowość na¬ szych kontaktów z drugą stroną, tym bardziej skłonni jesteśmy do takich zachowań, które umożliwią nam udaną i satysfakcjonującą relację z innymi ludźmi. W efekcie, powinniśmy myśleć i działać tak, jakby nasze spotkania i rozmowy służyły tworze¬ niu długotrwałych związków, a nawet wspólnot" (s. 139). Książka ma przejrzystą i logiczną konstrukcję, wynikającą z założenia jej użyt­ kowego charakteru. Składa się z dziesięciu rozdziałów. Rozdziały I i I I stanowią jak gdyby osobny blok, poświęcony kwestiom terminologicznym. Czytelnik znaj¬ dzie tam rozważania zmierzające do uchwycenia zasadniczych cech i aspektów zjawiska kultury i procesu komunikowania. Z kolei różnice międzykulturowe w procesie społecznego postrzegania i doświadczania zjawisk, trudności komuni- �Rezenzje i noty recenzyjne 211 kacyjne wynikające z różnorodności kulturowej, wpływ kultury na stosunki i poro¬ zumiewanie się ludzi, omówione zostały w rozdziałach następnych. I tak opisowi tudzież interpretacji poddane zostały kolejno: tożsamość — rozdział III; percepcja — rozdział IV; zachowanie — rozdział V; niechęć do innych/obcych — rozdział V I ; język — rozdział VII; komunikowanie niewerbalne — rozdział VIII; instytu­ cje społeczne — rozdział IX. Pracę zamyka rozdział X zatytułowany „Kompeten¬ tne komunikowanie międzykulturowe", poświęcony analizie zmian zachodzących na płaszczyźnie biologicznej, kulturowej, społecznej, psychologicznej i politycznej, w trakcie procesu akulturacyjnego. Każdy z rozdziałów kończy się krótkim podsu¬ mowaniem uwypuklającym najbardziej istotne kwestie. Książka powinna w głównej mierze zainteresować studentów etnologii, socjolo¬ gii, psychologii społecznej, stosunków międzynarodowych, dziennikarstwa, zarzą¬ dzania i marketingu, a także wszystkich tych, którzy z racji pełnionych obowiązków zawodowych czy sytuacji indywidualnej stają wobec konieczności kontaktu z przed¬ stawicielami innych kultur. Ponadto może ona stanowić wydatną pomoc dla nauczy¬ cieli realizujących różnorakie formy edukacji wielokulturowej, pozwalając im nie tylko ugruntować i rozszerzyć antropologiczną wiedzę o kulturze, ale też wprowadzić w złożony świat reguł i kodów kulturowej komunikacji, ukazując sposoby ich rozu¬ mienia i interpretacji. Dążąc do przygotowania młodzieży do uczestnictwa w komu¬ nikacji międzykulturowej, należy wszak przede wszystkim do tej komunikacji przy¬ gotować nauczycieli i pedagogów. Z taką konstatacją dobrze koresponduje fragment książki Marka Szopskiego: „Wpływy poszczególnych strategii edukacyjnych, zwłasz¬ cza w społeczeństwach wielokulturowych, powodują zmiany w procesie i programach nauczania. Zwiększona migracja międzykulturowa i procesy globalizacji powodują konieczność wprowadzania wiedzy o innych kulturach i grupach do szkół i uczelni. I chociaż realizacja tego projektu nie przebiega w sposób odpowiedni do tempa zmian, choćby z powodu niedostatecznego przygotowania kadry nauczycielskiej, czy/i braku środków, to jednak coraz częściej elementy wiedzy o innych kulturach sprzyjają roz¬ wojowi nauczania komunikowania międzykulturowego" (s. 124). Wypada mieć nadzieję, że ta bez wątpienia wartościowa książka, przyczyni się do popularyzacji tak bardzo potrzebnej dziś wiedzy o komunikowaniu międzykulturowym i da asumpt do przemyśleń nad jakością i znaczeniem edukacji humanistycznej młodego pokolenia. Humanistyczne przesłanie przenika bowiem całą pracę Marka Szopskiego. Sadzę, że najtrafniej można je ująć słowami samego Autora: „otwar¬ cie, szacunek i zaufanie do innych połączone z poczuciem własnej wartości i chęci współdziałania, są najlepszymi sposobami na zapewnienie sobie samym szacunku i uznania u innych. Myślę, że po przeczytaniu tej książki, czytelnik lub czytelniczka zdadzą sobie sprawę, że te reguły postępowania są przydatne nie tylko w relacjach z innymi kulturami, ale z ludźmi w ogóle" (s. 139). Grzegorz Odoj �212 Rezenzje i noty recenzyjne „Studia Choreologica" t. I - V I I I , 1999-2006, red. Roderyk L a n g e , Instytut Choreologii w Poznaniu. Od maja 1999 roku Instytut Choreologii w Poznaniu wydaje rocznik „Studia Choreologica", prezentujący artykuły na temat tańca. W tytule pisma pojawia się ter­ min pochodny od choreologia (choros, chorea — taniec, logos — słowo, wiedza) — wiedza o tańcu, zdefiniowany w 1930 roku przez Viktora Junka, w pracy Hand¬ buch des Tanzes (Podręcznik tańca). Choreologia jest więc dziedziną naukowego rozpatrywania zjawiska, które nazywamy tańcem. Natomiast pierwszą, adekwatną definicję tańca znaleźć można w pracy Curta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes (Powszechna historia tańca) z 1933 roku, która mówi, że: „taniec to każdy intencjo¬ nalnie uporządkowany ruch, który nie służy do pokonywania wysiłku roboczego" (tłumaczenie i parafraza R. Lange). Powyższa definicja oparta jest na kryterium użytkowanego ruchu i pozwala wy¬ kluczyć wszystko, co tańcem nie jest, dostarcza więc fundamentalnych podstaw do naukowych rozważań nad tańcem. Niezwykle ważnym pojęciem w definicji C. Sachsa jest intencja, która umożliwia człowiekowi twórcze wyrażanie się w ru¬ chu poprzez tworzenie ciągów rytmicznych i kształtów przestrzennych. Myśli za¬ warte w książce C. Sachsa stały się podwaliną tworzącej się nowej dziedziny nauki i w dużej części są nadal aktualne. Choreologia jako jedna z nauk humanistycznych pojawiła się i rozwinęła bardzo późno, przede wszystkim z powodu ogromnej trudności uchwycenia i zarejestrowa¬ nia przejawów tańca. Brak pełnej notacji ruchu uniemożliwiał racjonalną analizę oraz kumulowanie się wiedzy. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni, wyłącznie w obrębie ciała ludzkiego, które jest jego jedynym instrumentem. Sam taniec nie obiektywizuje się i nie ujawnia poza ciałem człowieka. Przełomem w rozwoju choreologii było stwo¬ rzenie w 1928 roku przez Rudolfa Labana, największego teoretyka tańca XX wieku, genialnego i bardzo prostego zapisu graficznego ruchu nazwanego kinetografią. Stwo¬ rzony przez R. Labana uniwersalny zapis ruchu, jest odpowiednikiem pisma fonetycz¬ nego, ma swoje reguły i ortografię, a niewielka liczba znaków graficznych umożliwia zapisywanie ciągów ruchowych różnych konwencji w jednoznaczny sposób. Powyższe osiągnięcia przyczyniły się do bardzo szybkiego i dynamicznego roz¬ woju choreologii, a z czasem w jej ramach wyodrębniły się następujące działy: 1. historia tańca — zajmuje się przede wszystkim kulturą tańca wyższych warstw społecznych, opiera się na źródłach pisanych, zwykle dotyczy historii tańca dwor¬ skiego, baletu czy tańca teatralnego; 2. etnochoreologia — w terenie bada kultury tańca ludów niepiśmiennych, chłop¬ skich, rolniczych, pasterskich oraz subkultury, w których można zaobserwować róż¬ norodne, bardzo istotne funkcje tańca w organizacji życia społecznego; 3. antropologia tańca — kluczowa dziedzina w dochodzeniu do wiedzy o tańcu — rozpatruje taniec w kontekście bytu ludzkiego, wskazuje na regularności ujaw¬ niające się w tworzeniu form tanecznych oraz określa psychofizyczne możliwości człowieka w wyrażaniu się ruchem swego ciała, rozpatruje więc tworzywo tańca w kontekście kultury; �Rezenzje i noty recenzyjne 213 4. socjologia tańca — wyjaśnia, jak uwarunkowania społeczne rzutują na powsta­ wanie określonych form tańca, dochodzi znaczenia tańca w określonych środowi­ skach w oparciu o współcześnie istniejące grupy ludzkie, ujmuje zjawiska synchro­ nicznie, na jednej płaszczyźnie czasowej; 5. estetyka tańca — zmierza do filozoficznych uogólnień fenomenu tańca. Rocznik „Studia Choreologica" zawiera artykuły specjalistów z całego świata. Obejmuje szerokie spektrum tematów, od historii, przez etnochoreologię po antro­ pologię tańca. Czasopismo jest kontynuacją rocznika „Dance Studies" (vol. 1-20, 1976-1997) wydawanego przez Centre for Dance Studies na Jersey (Wielka Bryta­ nia), pod redakcją prof. dr. hab. Roderyka Langego. „Dance Studies" odegrały bardzo istotną rolę w rozwoju studiów nad tańcem, jednocześnie propagując wyniki badań w tym zakresie. Artykuły zawarte w serii rozpatrują, zawsze w kontekście kulturo­ wym, różne aspekty tańca, w szerokim rozumieniu tego terminu. Te same przesłanki tworzą profil programowy nowej serii — „Studia Choreologi­ ca". Rocznik z założenia ma być forum prezentacji artykułów z dziedziny choreologii. Poruszana w piśmie tematyka jest bardzo różnorodna, począwszy od etnochoreologii, prezentacji rezultatów badań nad tańcem w kulturach pozaeuropejskich, przez tematykę tańca współczesnego, scenicznego, choreoterapię, po artykuły uogólniające wiedzę z zakresu choreologii. Publikacja prac badawczych jest niezwykle potrzebna i ma wielkie znaczenie w propagowaniu i rozwoju nauki o tańcu w obrębie nauk hu¬ manistycznych. „Studia Choreologica" ukazują się w języku angielskim, co pozwala skierować publikację do szerokiego kręgu odbiorców. Osobą, która wyznacza kierunek rozwoju pisma i czuwa nad jego merytorycz¬ ną stroną jest prof. dr hab. Roderyk Lange, etnolog, antropolog i choreolog. W la¬ tach 1954-1967 prowadził intensywne badania terenowe nad folklorem tanecznym, a także koordynował akcję zbierania folkloru tanecznego w Polsce. W 1960 roku R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru ta¬ necznego, która stała się wzorcem dla badaczy tańca z całego świata — Taniec ludo¬ wy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz (1960). Od 1967 roku pracował poza granicami Polski. Równolegle z rozległą pracą dydaktyczną, działalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania tere¬ nowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, w Egipcie oraz wśród Słowian Południowych. Był wykładowcą wielu uczelni w kraju i za granicą, m.in. Laban Art of Movement Centre w Addlestone, Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) w Londynie; Queen's University w Belfaście, Uniwersytetu w Edynburgu i London University Goldsmiths' College oraz po 1989 roku Uniwersytu Adama Mickiewicza w Poznaniu i Akademii Muzycznej w Warszawie. Prof. R. Lange kierował Centre for Dance Studies na wyspie Jersey, jest założycielem i od 1993 roku dyrektorem Instytutu Choreologii w Poznaniu. Jest autorem wielu prac z zakresu antropologii tańca, metodyki badań etnochoreologicznych i kinetografii, m.in. The Nature of Dan­ ce (1975); Podręcznik kinetografii (1975); Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni (1978); O istocie tańca i jego przejawach w kul­ turze. Perspektywa antropologiczna (1988); oraz kilkudziesięciu artykułów i recenzji w języku angielskim, niemieckim i polskim. �214 Rezenzje i noty recenzyjne Niezwykle ważne miejsce w tomach „Studia Choreologica" zajmują artykuły au­ torstwa redaktora serii, omawiające zjawisko tańca z perspektywy antropologicznej, opierające się na długoletniej pracy badawczej i naukowej. R. Lange podejmuje się syntezy dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie nauki o tańcu. Przedstawia istotne problemy teoretyczne, wskazuje rozwiązania i kierunki rozwoju dziedziny w przy¬ szłości. W artykule The Position of Dance in Contemporary European Culture. An Over­ view (t. 1, 1999), autor omawia pozycję tańca we współczesnej kulturze europejskiej. Opinie społeczne o fenomenie tańca, zarówno w przeszłości, jak i funkcjonujące obecnie, a szczególnie opinie negatywne, określają ograniczony sposób postrzega¬ nia tego zjawiska we współczesności europejskiej. R. Lange wskazuje na przyczyny stosunkowo późnego rozwoju nauki o tańcu — choreologii oraz przedstawia jej dy­ namiczny rozwój począwszy od trzeciej dekady dwudziestego wieku. Autor podkre¬ śla istotną współcześnie rolę tańca w wysoko zurbanizowanym społeczeństwie oraz wskazuje szerokie możliwości rozwoju i zapotrzebowań w przyszłości, szczególnie w edukacji, terapii i rehabilitacji. Tom V (2003) zawiera artykuł Dance and the Sinful Human Body, podejmujący tematykę negatywnych konotacji tańca w kulturze europejskiej. R. Lange przedstawia problematykę patrzenia na zjawisko tańca przez pryzmat ludzkiego ciała, postrzega¬ nego w niektórych okresach historii jako „grzeszne". Omawiane są opinie o tańcu oparte na kryterium moralności i konsekwencje z tego wynikające w potocznym po¬ strzeganiu tańca w kulturze europejskiej. Autor wskazuje na filozoficzne podstawy negatywnych opinii zawarte w twierdzeniach Platona, który zgodnie z własną defi­ nicją czystości i piękna, podzielił taniec na dwie kategorie: czysty taniec pięknych ciał, godny cywilizowanego obywatela starożytnej Grecji, oraz taniec brudny, wy¬ konywany przez szpetne ciała wieśniaków. Taniec społeczności wiejskich, zawiera¬ jący symbolikę płodnościową, seksualną, erotyczną został odrzucony jako niegodny uwagi i nieprzyzwoity. W tomie V I (2004) R. Lange, w artykule Movement and the Human Body, pisze o tańcu jako zjawisku unikatowym. Taniec dzieje się w czasie i przestrzeni i jest na¬ stępstwem ciągłych zmian. Nigdy nie jest statyczny i trwa tylko tak długo jak jest wykonywany. Związany jest nierozerwalnie z osobą wykonawcy, ponieważ nie ist¬ nieje poza ciałem tancerza. Nie można też porównać go z wytworami innych sztuk, które materializują się i pozostają obiektywnie poza twórcą. Człowiek komunikuje się za pomocą ruchów własnego ciała, ale również może ich użyć twórczo. Ruch zawiera symbole, które są nośnikiem treści nieprzetłumaczalnych i niewymiennych na słowa. Istotą tańca jest to, że niewerbalne treści upostaciowane są wyłącznie w sa¬ mym ruchu ludzkiego ciała. W tomie VII (2005) znalazł się kolejny artykuł redaktora serii zatytułowany Mo¬ vement and Dance, poruszający istotny moment analityczny: kiedy ruch staje się tańcem? Autor traktuje podaną wyżej definicję C. Sachsa jako punkt wyjścia do dalszych, pogłębionych rozważań. Podkreśla ważkość kryterium jakości ruchu, zastosowanego przez C. Sachsa oraz omawia metodę analizy ruchu, a mianowicie Effort R. Labana, który pozwala na obserwację i analizę wewnętrznych postaw �Rezenzje i noty recenzyjne 215 w stosunku do czterech faktorów ruchu: czasu, przestrzeni, ciężaru i przepływu. R. Lange, dochodząc do bardzo istotnych wniosków, wskazuje na możliwości obser¬ wacji za pomocą powyższych kryteriów symptomów kulturowych. Dowodzi, że taniec pełni niezwykle istotną rolę w ludzkiej egzystencji, zarówno jednostki, jak i społecz¬ ności. Kolejne miejsce w „Studia Choreologica" zajmują artykuły dotyczące etnochoreologii. Autorzy w oparciu o empirię dokonują analizy aktualnego stanu badanej kultury tanecznej w społeczeństwach wiejskich. Zwracają też uwagę na przeobraże¬ nia, jakie zaszły w życiu i kulturze w ostatnich dekadach, które bardzo wyraźnie od¬ zwierciedlają się w tańcu. Artykuły oparte są na wnikliwych badaniach terenowych, często zawierają pełną dokumentację przebiegów ruchowych oraz są ilustrowane fo¬ tografiami rejestrującymi unikatowe i niepowtarzalne momenty kultury i życia oma¬ wianych społeczności. Teksty te są szczególnie cenne, gdyż rejestrują współczes¬ ny stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej. Zmiany kulturowe następujące w ostatnich dekadach, wynikające z coraz szybciej postępującej urbanizacji, powo¬ dują nieodwracalnie zanik tradycji, a tym samym niemożność dotarcia w przyszłości do informacji, których nośnikiem są źródła niepisane. O strojach używanych podczas tańca we wciąż żywej tradycji mieszkańców wysp Pacyfiku pisze Allan Thomas w artykule Dance Costume in the Central Pacific Is¬ lands (tom I , 1999). Przedstawione zostały również zmiany, jakie zachodzą w związ¬ ku z przenoszeniem wydarzeń muzyczno-tanecznych na scenę. Artykuł Ioanisa Prantsidisa w tomie I I (2000) przedstawia procesy przemian w kulturze tańca społeczności wiejskiej zamieszkałej w Tracji, na ziemiach obecnej Bułgarii oraz części tej populacji przesiedlonej do Macedonii na terytorium Grecji. Autor, za pomocą analizy porównawczej, przedstawia różnice zaistniałe między spo¬ łecznościami obu wsi. Praca oparta jest na wieloletnich badaniach terenowych. Ten sam autor wraz z Ermioni Tsouloglou i Dimosem Prantsidisem w tomie VIII (2006) podejmuje temat kulturowych reinterpretacji tradycji tańca obrzędowego w miejscowości Monastiraki (Macedonia) w chwili obecnej. Wywód teoretyczny udo¬ kumentowany jest rozbudowanymi analizami rytmicznymi i kinetycznymi tańca. W tomie III (2001) Erno Pesovar podejmuje temat formy koła w tańcu w artyku­ le An Epilogue to the Circle Dance Monograph by Gydrgy Martin. Autor analizuje historyczny kontekst europejskiej kultury tanecznej, sięgając do filozofii chrześci¬ jańskiej wieków średnich w Europie Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem archaicznych elementów zawartych w tańcach kolistych. W tym samym tomie Magda Zografou przedstawia studium oparte na badaniach przeprowadzonych na grupie pontyjskich Greków, przesiedlonych do Macedonii. Podejmuje próbę analizy choreotypów i formy tańca. Odnosząc się do strukturalnych analiz innych autorów, przedstawia własną, ciekawą propozycję analizy. W tomie IV (2002) dwa artykuły kładą szczególny nacisk na problem folkloryzmu. Naira Kilichyan przedstawia tradycyjny taniec w Armenii i jego adaptację do sytuacji scenicznej. Natomiast Bernard Kwilimbe omawia taniec teatralny w Malawi, głęboko zakorzeniony w tradycji kultury afrykańskiej, jednak ulegający ogromnym zmianom w związku z przeniesieniem na scenę. Oba artykuły dowodzą wyraźnie, że �216 Rezenzje i noty recenzyjne zmiana funkcji tańca, a więc przeniesienie go z przypisanego mu miejsca, wykony¬ wanie w innym niż pierwotnie przyjętym celu i z innych powodów, powoduje nie¬ odwracalne zmiany treści i formy tańca. Taniec w warunkach scenicznych, wykony¬ wany dla publiczności, kieruje się innymi prawami, podkreślając przede wszystkim aspekt widowiskowy. Angel Acuńa Delgado w tomie V I (2004) interpretuje symbolikę i kontekst kul­ turowy tańca w górskim regionie w Wenezueli. Tezy autora poparte są klasyfikacją elementów tanecznych, próbą analizy typologicznej oraz wykazem tematycznym tre¬ ści zawartych w tańcu. Natomiast praca zbiorowa greckich autorów w tym samym tomie: A. Lazarou, F. Lazarou, F. Filippou, M. Michaltsi, A. Raftis porusza temat zmienności i niestałości pojęć i terminów, na podstawie obserwacji tradycyjnego tań¬ ca w Macedonii. Autorzy dowodzą, że nazwa nie jest postawą do identyfikowania typu tańca. Zdarza się, że ten sam taniec ma wiele różnych, lokalnych nazw, a często tańce zupełnie odmienne w formie i typie posiadają tę samą nazwę. W tomie V I I (2005) Ramazan H. Bogdani w artykule Some Observations on The Albanian Dance Folklore przedstawia wieloletnie wyniki badań nad tańcem tradycyj¬ nym w Albanii, podejmuje próbę typologii, określenia terminologii oraz wyodrębnie¬ nia cech strukturalnych tańca. Autor omawia też wzajemne relacje tańca i muzyki oraz zwraca uwagę na ważny aspekt improwizacji i indywidualnych interpretacji. Placida Staro w tomie VIII (2006) pisze o funkcjach tańca tradycyjnego we współ¬ czesności. Tekst swój opiera na wieloletnich badaniach dwóch kontrastowych spo¬ łeczności lokalnych północnych Włoch. Autorka z czasem stała się członkiem badanej grupy, -wykonując na skrzypcach muzykę z okazji tradycyjnych wydarzeń. Umożliwiło to wnikliwe obserwacje z dwóch zupełnie różnych punktów widzenia: etic i emic. Kolejną grupę stanowią artykuły przedstawiające problematykę tańca z per¬ spektywy historycznej. W tomie I I (2000) zamieszczony został tekst Moniki Fink Children 's Balls — Social Dances — Ballroom Dancing, w którym autorka rozpa­ truje cechy dziecięcych bali na przestrzeni XVIII i XIX wieku w różnych krajach Europy i Ameryki. W konkluzji dochodzi do wniosku, że omawiane bale i zabawy nie były dostosowane do dziecięcego wieku, a stanowiły część tańca towarzyskiego dorosłych dosłownie imitowaną przez dzieci. Tom I I I (2001) zawiera artykuł Anny Ilievej Ritual Reminiscences in Certain Children 's Games in Bułgaria, w którym autorka dowodzi reminiscencji dawnych rytuałów w niektórych grach dziecięcych. A. Ilieva zwraca uwagę na nakładające się w kulturze synkretyzmy, analizuje niektóre rytualne tańce z przeszłości i odkrywa ich oryginalne semantyczne i symboliczne znaczenie. Bułgaria jest regionem, w którym, w wyniku trwającej 500 lat okupacji tureckiej, przetrwały archaiczne cechy tańca. A. Ilieva przedstawia mitologiczne i semantyczne analizy materiału tanecznego gro¬ madzone w ciągu ponad 40 letniej pracy w terenie. Artykuł Evy Kroschlovej w tomie V I (2004) prezentuje analizę strukturalno-formalną tańca dworskiego opisanego w dziele Orchesographie Thoinot'a Arbeau z XVI wieku. Typ analizy zastosowany przez autorkę został wprowadzony i był używany w latach 60. XX wieku do badań nad folklorem tanecznym. Artykuł ilustrują ryciny, liczne tabele oraz kinetogramy. �Rezenzje i noty recenzyjne 217 Jennifer Shennan w tomie V I I (2005) w artykule A totally charming grace... szczegółowo analizuje tańce dworskie francuskiego baroku. Następnie dokonuje porównania z tańcem dworskim z wysp Tonga na Pacyfiku. Odkrywa zbieżności w ruchu znaczącym obu konwencji. Tekst swój opiera na własnym, bezpośrednim doświadczeniu tanecznym form tańca dworskiego oraz znajomości kodeksów tańca dworskiego w Europie. Taniec w ujęciu socjologicznym z odniesieniem do folkloru tanecznego przed¬ stawia artykuł w tomie IV (2002) The Bulgarian Folk Dances at Home andAbroad Gergany Panovej. Autorka stosuje analizę porównawczą tańca tradycyjnego wyko­ nywanego w Bułgarii oraz tańczonego przez obcokrajowców poza granicami kra¬ ju. Artykuł jest wynikiem socjologicznych badań przeprowadzonych przez autorkę w Bułgarii i krajach niemieckojęzycznych: Niemczech, Austrii i Szwajcarii. Różno¬ rodność socjologicznych i personalnych funkcji tańca została ustalona dzięki wywia¬ dom przeprowadzonym w ciągu praktycznych zajęć tanecznych prowadzonych przez samą autorkę. Tomy „Studia Choreologica" obejmują również tematy związane z tańcem tea¬ tralnym, zarówno europejskim, a więc przede wszystkim baletem klasycznym, ale też tańcem scenicznym innych kultur. Zofia Konaszkiewicz w tomie V (2003) poru­ sza problemy artystów baletu w Polsce, wynikające ze specyfiki zawodu, jak też te pojawiające się w życiu prywatnym. Autorka wysnuwa wnioski na podstawie wielu wywiadów przeprowadzonych w środowisku profesjonalnych tancerzy. Taniec sceniczny prezentuje w artykule w tomie I I (2000) Zvika Serper. Autor jest tancerzem kabuki i zajmuje się japońskim tańcem teatralnym, a w tekście oma¬ wia tradycyjne i współczesne elementy tańca kabuki użyte przez Maurica Bejarta w choreografii zatytułowanej The Kabuki. W przedstawieniu realizowanym przez to¬ kijski zespół baletowy choreograf w unikatowy sposób połączył elementy teatralne kultury Wschodu z tańcem europejskim. Taniec z perspektywy pedagogiki i edukacji, a także terapii rozpatrują trzy arty¬ kuły. Zawarty w tomie V (2003) tekst Dariusza Kubinowskiego mówi o doznaniach kinestetycznych w tańcu, opierających się na neurofizjologicznych właściwościach ludzkiego bytu. Receptory ruchu rozlokowane w ludzkim ciele w zakończeniach ner¬ wowych stosunkowo od niedawna zainteresowały naukowców. Autor przedstawia możliwości zastosowania wiedzy o kinestetyce w praktyce tanecznej, ze szczegól¬ nym uwzględnieniem edukacji i terapii. W tomie VIII (2006) Zofia Pelc pisze o uniwersaliach w tańcu i ruchu kreatywnym, kładąc specjalny nacisk na profilaktykę w edukacji XXI wieku. Natomiast Zofia Aleszko prezentuje własny system terapii za pomocą tańca w zaburzeniach neurotycznych. Tom VIII (2006) jest pierwszym w serii „Studia Choreologica" zawierającym wystąpienia zaprezentowane na Seminarium zorganizowanym przez Instytut Choreologii w Poznaniu w 2005 roku na temat „Taniec we współczesności". Planowane jest publikowanie najciekawszych wystąpień z corocznych seminariów w kolejnych numerach rocznika. „Studia Choreologica" kierowane są zarówno do osób naukowo zajmujących się tańcem, jak i do jego pasjonatów. Publikacja dostępna jest w większości bibliotek �Rezenzje i noty recenzyjne 218 w Polsce, a także na świecie. Można ją nabyć w księgarniach naukowych oraz bez¬ pośrednio w Instytucie Choreologii (Filipińska 1, 61-123 Poznań). Urszula Loba-Wilgocka MapaH riemoKeBiH (Marian P i e c i u k i e w i c z ) , JlICThl (1956-1982) LISTY. Eejiapycicae ricTapbiHHae TaBapwcTBa (Białoruskie Towarzystwo Historycz­ ne), przedmowa TajieHa DiaroycKaa (Helena Głogowska), wybór i opracowanie rajieHa DiaroycKaa, Banacjiay Xapy»cbi (Helena Głogowska, Wiesław Choruży), BenacTOK (Białystok) 2005, ss. 152, fot. 5. Korespondencja prywatna, listy pisane przez konkretnych nadawców do kon¬ kretnych adresatów, od dawna uznana jest za uprawomocnione źródło historycz¬ ne. Osobliwość tej kategorii przekazu, pozwalającej uzupełnić czy wręcz „ożywić" niejedną biografię, ma wiele niekwestionowanych walorów. Polegają one m.in. na przybliżeniu interesującej nas postaci poprzez oświetlenie spraw, którymi żyła, oso¬ bistym do nich stosunku, jakże często wyrażonym w swobodnym i nie zawsze do końca „literackim" języku, a także przez ukazanie grona adresatów i poruszanej w listach problematyki. Poza treściami merytorycznymi miejsce tu na grzecznościo¬ wą formułę, żart, wyrażenie stanu emocjonalnego czy zwykłe narzekanie na zdrowie, niepogodę i historię. Podobnie jest w przypadku korespondencji Mariana Pieciukiewicza (1924-1983). Ten etnograf i działacz białoruskiego ruchu narodowego w jednej osobie, prowadził dialog w języku polskim i białoruskim. Nic dziwnego. Był przecież obywatelem pań¬ stwa polskiego, w jego przedwojennym i powojennym kształcie, doświadczonym przez dwie okupacje zesłańcem i ekspatriantem. Helena Głogowska, pracownik katedry Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, poprzez wydanie Listów postanowiła raz jeszcze przywołać postać polsko-białoruskiego badacza kultury ludowej i — co chyba w tym miejscu ważniej¬ sze — „uwikłanego w historię" XX wieku przedstawiciela białoruskiej inteligencji oraz aktywnego działacza narodowego i kulturalnego. W dość obszernej, 18-stronicowej przedmowie do Listów, jej autorka przypomina o mijającej w 2004 roku setnej rocznicy urodzin Mariana Pieciukiewicza oraz o uczczeniu tego jubileuszu, odby¬ tą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, sesją naukową („Marian Pieciukiewicz. Życie i działalność", Toruń, 22 października 2004 roku) . Wymieniona placówka w latach 1957-1980 była miejscem pracy białoruskiego etnografa, a Toruń miastem, w którym po latach zsyłki i łagru osiadł wraz ze swą najbliższą rodziną. Okres ten pokrywa się niemal z ramami chronologicznymi publikowanej korespondencji, która 1 1 Przy organizacji tej konferencji, przede wszystkim od strony merytorycznej, obok Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu, wziął udział toruński oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �Rezenzje i noty recenzyjne 219 dotyczy ostatniego etapu życia etnografa. Pierwszy list, pisany przez Pieciukiewicza jeszcze z zesłania (Workuta), datowany jest na 13 maja 1956 roku. Jego adresatem była Maria Znamierowska-Prufferowa, ówczesna kierownik Działu Etnograficzne¬ go Muzeum Miejskiego w Toruniu, przed wojną kustosz uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego w Wilnie. Korespondencję zamyka list od Jerzego Turonka (War­ szawa, 25 lipca 1982 roku), wybitnego działacza Białoruskiego Towarzystwa Spo¬ łeczno-Kulturalnego. W przedmowie Heleny Głogowskiej, zgodnie z przyjętymi dla tego typu pub¬ likacji zasadami, zarysowana została sylwetka nadawcy listów. Marian Pieciukiewicz urodził się 24 września 1905 roku we wsi Ciecierki na Brasławszczyźnie, w chłopskiej rodzinie wyznania katolickiego. Uczęszczał do Wileńskiego Gimna­ zjum Białoruskiego. W roku 1938 ukończył studia etnograficzne na Uniwersytecie Stefana Batorego (praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. Moszyńskie¬ go dotyczyła kultury staroobrzędowców). Już jako młody człowiek czynnie działał w życiu białoruskim. W rodzinnej wiosce założył Koło Białoruskiego Instytutu Go¬ spodarki i Kultury, pisał artykuły do białoruskich czasopism, był członkiem kole¬ gium redakcyjnego „Kałośsia" („Kłos") i „Szlachu Moładzi" („Droga Młodzieży"), a w latach 1929-1932 także redaktorem naczelnym tego ostatniego. Pisał artyku¬ ły poświęcone białoruskiej historii, etnografii, krajoznawstwu. Publikował własne wiersze i bajki (pod pseudonimem Marwicz i dziad Marcin). Od 1931 roku pracował w Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej. W latach 1939-1944 pełnił wiele różnych funkcji. Był dyrektorem Muzeum Białoruskiego w Wilnie, dyrekto¬ rem Biblioteki im. Wróblewskich, inspektorem oświaty w Oszmianie, nauczycie¬ lem, redaktorem audycji radiowych w języku białoruskim oraz autorem artykułów w „Krynicy" i „Biełaruskim Hołasie". Ten aktywny okres w życiu świadomego, białoruskiego inteligenta przerwany został w 1949 roku wywózką na Sybir. W latach 1952-1956 więzień sowieckich łagrów przebywał na zesłaniu w Workucie. „Kara za służbę narodowi", jak okre¬ ślił ją w swych wspomnieniach sam Pieciukiewicz, zakończyła się dopiero w 1957 roku. Nadawca Listów przyjazd do Polski zawdzięcza w wielkiej mierze prof. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, głównemu adresatowi publikowanej koresponden¬ cji, która upomniała się o uniwersyteckiego kolegę, kierując do władz radzieckich — poprzez ówczesne Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz polską ambasadę w Mos¬ kwie — specjalne wezwanie (tzw. „wyzyw"). Umożliwiła mu tym samym wyjazd ze Związku Sowieckiego i pracę w utworzonym przez siebie Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Okres toruński w życiu Mariana Pieciukiewicza to okres może już nie tak inten¬ sywnej działalności publicznej, ale nadal aktywny etap życia, zwłaszcza jeśli chodzi o pracę w Muzeum. Poza licznymi badaniami etnograficznymi (pasją Pieciukiewicza była białoruska kultura ludowa Białostocczyzny) prowadzi on muzealną biblio¬ tekę. Jako członek toruńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sprawował opiekę nad jego księgozbiorem. Nie ustały także kontakty wileńskiego 2 2 M . EleijioKeBm, Kapa sa cnywcdy napoóy, EenacTOK 2001. �220 Rezenzje i noty recenzyjne etnografa ze środowiskiem białoruskim, wyrażające się w jego przynależności do Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (pełnił tam funkcję członka za­ rządu Koła Naukowego) oraz we współpracy z białostockim czasopismem „Niwa". Świadectwem tego jest również publikowana korespondencja. Pieciukiewicz często jawi się tu w roli „świadka epoki", udziela informacji, radzi, wskazuje rozwiązania. Dotyczy to m.in. korespondencji z tymi działaczami białoruskimi, którzy oddają się pracy naukowej, zwłaszcza piszącymi o historii ruchu białoruskiego. Obok tego typu listów znajdują się krótkie relacje z wyjazdów służbowych i prywatnych, pisane na kartkach pocztowych pozdrowienia. Przedmowa Heleny Głogowskiej prezentuje krótkie biografie adresatów listów: Marii Znamierowskiej-Prüfferowej, Aleksandry Bergman (prekursorka badań nad najnowszą historią Białorusi), Macieja Konopackiego (dziennikarz, działacz kultu¬ ralny, członek BTSK), Jerzego Turonka (historyk, działacz warszawskiego oddziału BTSK). W tym też miejscu opatrzone są one komentarzem wprowadzającym nas w kontekst relacji adresata z nadawcą. Kilka zaledwie zdań autorka wstępu poświęca etnografowi Lucjanowi Turkowskiemu, przyjacielowi Pieciukiewicza z czasów stu¬ diów na uniwersytecie wileńskim, po wojnie zamieszkałemu w Londynie. Jeszcze mniej danych zamieszcza o Janinie Heydziance-Pilatowej. Te lakoniczne informacje rozszerzone są dopiero w przypisach zamieszczonych przy publikowanych listach. Warto w tym miejscu powiedzieć, że właśnie owe przypisy wydają się ogromnym walorem książki. Odzwierciedlają bowiem szeroki krąg ludzi nauki i kultury, zarów¬ no Białorusinów, jak i Polaków, z którymi nadawcę łączą przeróżne relacje, od czy¬ sto zawodowych do bardzo osobistych. Znajdujemy w nich również wiele cennych komentarzy do historii ruchu białoruskiego w wieku XX. Nie do końca określony wydaje się klucz zastosowany przy wyborze listów do publikacji. Głogowska tłumaczy, że dokonano go „ze względu na tematykę, jak i język oraz osoby adresatów". U bardziej uważnego czytelnika tak sformułowa¬ ne uzasadnienie budzić może pewne wątpliwości. Przecież lista osób, z którymi korespondował w tym okresie Pieciukiewicz — jak dowiadujemy się z informa¬ cji zawartych w przedmowie — jest znacznie szersza. Czy nie zaważył więc tu w jakiejś mierze czynnik dostępności do archiwów? Największy zbiór koresponden¬ cji białoruskiego etnografa znajduje się bowiem — zgodnie z jego wolą — w Bi¬ bliotece Akademii Nauk Białorusi w Mińsku. Publikowane listy pochodzą głównie z archiwów polskich (Archiwum Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Archiwum Muzeum Podlaskiego w Białymstoku) oraz ze zbiorów prywatnych (zbiory H. Gło¬ gowskiej i J. Turonka). Zatrzymajmy się jeszcze przy języku udostępnionej nam korespondencji. Dla czytelnika polskiego odczytanie jej może stanowić spory problem ze względu na to, że poważna jej część prowadzona jest po białorusku. Tak Pieciukiewicz komuniko¬ wał się z Maciejem Konopackim, Jerzym Turonkiem i Aleksandrą Bergman. Po białorusku zredagowane jest również pismo do redakcji czasopisma „Niwa". Ułatwienie stanowi kilka przypadków zastosowania alfabetu łacińskiego (łacinki). Przy odrobi­ nie dobrej woli list taki można bez trudności odczytać. Osobliwą gwarą mejszagolską posługuje się nadawca w obszernym (i jedynym) liście do Lucjana Turkowskiego. �Rezenzje i noty recenzyjne 221 Korespondencja z Marią Znamierowską-Prufferową, Janiną Heydzianką-Pilatową oraz częściowo z Aleksandrą Bergman przebiega w języku polskim. Mimo że omawiana tu publikacja skierowana jest — jak się wydaje — przede wszystkim do czytelnika białoruskiego bądź też do czytelnika kulturą białoruską za¬ interesowanego szczególnie, spełnia ona podstawowe kryteria jej odbioru przez grono publiczności polskojęzycznej (przedmowa i większość przypisów po polsku). Książka powinna zająć nie tylko tych, którzy do kultury i historii białoruskiej mają godną po¬ chwały słabość, ale też wszystkich interesuj ących się związkami nauki i kultury polskiej z białoruską, także w wymiarze ludzkim. Taki w szczególności wydźwięk posiada za¬ wierająca wiele przyjacielskiej serdeczności korespondencja Mariana Pieciukiewicza z Marią Znamierowską-Prufferową. Wzajemne relacje tych dwóch wileńskich etno¬ grafów cechuje klimat tolerancji, szacunku i życzliwego zainteresowania drugim czło¬ wiekiem, bez względu na narodowość czy światopoglądy. O takiej atmosferze mówi Marian Pieciukiewicz, gdy wspomina okres swych studiów na Uniwersytecie Stefana Batorego . Dlatego też oboje często wracają do osoby profesor Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, kierownika Zakładu Etnologii Wileńskiego Uniwersyte¬ tu, która o taką atmosferę zadbała w prowadzonej przez siebie placówce. Warto podzielić się jeszcze jedną myślą, która nasuwa się przy czytaniu Listów. Ich nadawca jako człowiek uprawiający konkretną dyscyplinę naukową, z ogromnym bagażem wiedzy i doświadczeń, podchodzi do samego siebie z pewnym dystansem. Na marginesie jakże często poważnej wymiany myśli pozwala sobie na żart i autoiro¬ nię. Biorąc pod uwagę fakt, że kawał naukowego i rodzinnego życia etnografa toczy¬ ło się równocześnie w środowisku polskim i białoruskim, chłopskim i ziemiańskim, a na okres w miarę swobodnego i twórczego działania w Polsce międzywojennej na¬ łożyły się lata okupacji i niewoli, Pieciukiewicz jawi się nam również jako człowiek pogranicza. Jest wszak obywatelem dwóch kultur, dwóch systemów politycznych i dwóch epok, a w każdej z nich funkcjonuje z filozoficzną pokorą i zaciekawieniem. W tym sensie więc jest antropologiem w pełnym wymiarze. Postawy swej nie śmie wprawdzie eksponować w kanonicznych dziełach naukowych, przybiera ją jednak w życiu i w słowie pisanym, adresowanym do przyjaciół i znajomych. Dostrzegamy ją w Listach, przebija ona również w wydanych pośmiertnie wspomnieniach. Publikację przygotowaną przez Helenę Głogowską odbierać można jako wy¬ raz upamiętnienia człowieka, ważnego przede wszystkim dla historii białoruskie¬ go ruchu narodowego. Marian Pieciukiewicz zajmuje bowiem w tej historii miej¬ sce szczególne. Myśl wydania Listów, choć zrodziła się już po odbytej konferencji w Toruniu, została więc zrealizowana. Publikacja materiałów konferencyjnych, za¬ powiedziana przez toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, powinna przybliżyć sylwetkę wileńskiego etnografa, trochę chyba przez środowisko etnologów polskich zapomnianego, a właściwie do końca nie od¬ krytego. Choćby tylko dlatego do Listów Pieciukiewicza warto sięgnąć. 3 Artur Trapszyc 3 1 M . EleiiioKeBH !, y nowyKax saHapaeanux CKapóay, BinbHa 1998, s. 106-108. �222 Rezenzje i noty recenzyjne Nationalisms Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-endo­ wed and Stateless Nations, School of Humanities and Journalism, red. Wojciech J. B u r s z t a , Tomasz K a m u s e l l a , Sebastian W o j c i e c h o w s k i , t. 1: Europe, Poznań 2005, ss. 502; t. 2: The World, Poznań 2006, ss. 557. Obszerna, dwutomowa praca zawierająca, poza wstępem, 47 artykułów poświę¬ conych problematyce nacjonalizmów występujących w różnych stronach świata, napisanych przez podobną liczbę autorów, w olbrzymiej większości z zagranicy. Uporządkowane one zostały w trzech działach: „Teoria", „Narody posiadające pań¬ stwo" oraz „Narody bezpaństwowe". Artykuły zgromadzono w wyniku zaproszenia do nadsyłania tekstów dotyczących nacjonalizmów ogłoszonego w nr. 20 „Spraw Narodowościowych. Nowa Seria" z roku 2002 oraz w internecie. Redaktorzy wiążą początek prac nad wydaniem książki, podjętych w roku 2004, z akcesją Polski do Unii Europejskiej i wyrażają nadzieję, że środowisko intelektualne, skupione wokół „Spraw Narodowościowych", stanie się środkowoeuropejskim ośrodkiem świato¬ wych studiów nad nacjonalizmem. To właśnie globalizacja wskazana została przez redaktorów za czynnik najbar¬ dziej istotny dla rozwoju nacjonalizmu, uznanego za główną „infrastrukturalną" ideologię współczesnego świata i siłę, która ukształtowała obecny stan stosunków międzynarodowych. Wystarczy wskazać piętnaście państw, które powstały na gru¬ zach Związku Radzieckiego, rozpad Czechosłowacji, dekonstrukcję Jugosławii czy, przykład najświeższy, rozdział Serbii i Czarnogóry. Narodowa legitymizacja insty¬ tucji państwa jest uznawana przez całą społeczność światową, ma zatem niekwe¬ stionowany wymiar globalny. Zwrócenie uwagi na globalizację stało się zatem jednym z głównych założeń wydawnictwa. Informuje o tym wstęp, zatytułowany Nationalism in the age of globalisation, w którym stwierdzono, że nacjonalizm zo¬ stał przekształcony w pierwszą globalną ideologię nowoczesnego świata. Sformu¬ łowano w nim także przypuszczenie, że bez globalizacji nacjonalizmu nie byłoby globalizacji takiej, jaka jest. Na globalizację, jako ważny czynnik określający współ¬ czesny nacjonalizm, wskazuje się również w tytułach i treści wielu artykułów. We wstępie ponadto omówiono dzieje kształtowania się nacjonalizmu oraz dzieje ba¬ dań, w tym badań polskich, nad tym fenomenem ideologii i polityki. Redaktorzy nie zdecydowali się jednak na przedstawienie definicji nacjonalizmu. Są przekonani, że w związku z dynamicznym charakterem zjawiska, określanego przez zmieniające się warunki oraz potrzeby i aspiracje ludzi tworzących narody, pytanie o definicję nie może doczekać się ostatecznej odpowiedzi. Przyjmują w związku z tym tezę o zróżnicowaniu i wielowymiarowości nacjonalizmu, i preferują stosowanie tego terminu w liczbie mnogiej, co znalazło wyraz w tytule wydawnictwa. Potwierdzają jednakże wagę rozważań nad nacjonalizmem dla zrozumienia jego istoty i poznania współczesnego świata. Rozumiemy przyjętą we wstępie, z konieczności, lapidarność w przedstawianiu złożonej problematyki nacjonalizmu. Zabrakło nam w nim jednak, choćby zasygnalizowania tylko, znaczenia etniczności jako jednego z ważnych, obok organizacji politycznej i rozwoju kulturowego, źródeł i podstaw narodów i nacjona¬ lizmów. �Rezenzje i noty recenzyjne 223 Artykuły, zamieszczone w dziale „Teoria", zajmują się m.in. wspomnianym już oddziaływaniem procesu globalizacji (S. Wojciechowski, Separatism and globaliza­ tion — mutual interactions, t. 1; S. Saxonberg, M. Kania, Globalization or glocalization. A comparison of advertising in Poland and Sweden, t. 1); symboliką nacjonali­ zmu (L.N. Leustaan, Symbolic nationalism in the European Union, t. 1); związkami etnonacjonalizmu z religią (J. Strakes, Ethnic nationalist and religious movements, t. 1); uwikłaniami historiografii (W. Wrzosek, Historiography as a vehicle for the nationalist idea, t. 1) i relacjami między językiem, narodem i państwem (T. Kamusella, The normative isomorphism of language, nation and state: the case of Central Europe, t. 2). W dwóch pozostałych działach: „State-endowed nations" i „Stateless nations", umieszczone zostały artykuły koncentrujące się na charakterze nacjona¬ lizmów i ich wybranych aspektów w poszczególnych państwach. Przedstawiono niezwykle szeroki zakres zagadnień: od spraw polityki państwa, w tym językowej, poprzez manipulowanie historią, konflikty etniczne, tożsamość etniczną, procesy narodowotwórcze, rolę religii, miejsce regionalizmów, aż po wykorzystywanie w pro¬ pagandzie nacjonalistycznej stosunku do odmiennych orientacji seksualnych. Domi­ nują artykuły poświęcone nacjonalizmowi w Europie: Polsce, Niemczech, Rumunii, a ponadto Czechach, Serbii i innych państwach. Dobrze reprezentowane są tereny postradzieckie, w tym azjatyckie, oraz innych państw Azji i Ameryki Północnej. Spośród narodów bez państwa to Romom poświęcono dwa artykuły. Zabrakło omó¬ wienia sytuacji Kurdów. Nie ma także artykułów zajmujących się Tybetańczykami, Baskami i Czeczenami. Autorami tekstów są obserwatorzy spraw narodowych z wielu krajów świata, niekiedy emigranci, często ludzie młodzi, wśród nich także dziennikarze, działacze organizacji pozarządowych i badacze tzw. „niezależni", nie związani etatowo z instytucjami naukowymi. Większość autorów pracuje w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, ale także w Federacji Rosyjskiej, Niemczech, Rumunii, Turcji, Armenii i oczywiście w Polsce. Przydatna byłaby informacja, czy w książce opublikowano wszystkie nadesłane teksty, czy też nastąpiła ich selekcja. Nie sposób choćby wymienić wszystkich tytułów zamieszczonych w obydwu to¬ mach artykułów. Autorzy recenzji zajmą się tylko kilkoma z nich, bliskimi ich włas¬ nym zainteresowaniom, choć zdają sobie sprawę z tego, że postępując tak, ograniczają informacje m.in. o bogato reprezentowanej w książce problematyce nacjonalizmu eu¬ ropejskiego. Do wybranych należą artykuły z tomu 2: The transfer of power in India: independence and division Manava Bahla i Uyghur nationalism and Islam: a histo­ rical perspective Ableta Kamalova. Choć pierwszy traktuje o drugim pod względem liczebności narodzie świata, któremu udało się uzyskać niepodległe państwo, drugi zaś dotyczy niewielkiej jak na Azję, bo zaledwie niespełna 8-milionowej społeczności Ujgurów, zamieszkujących znajdujący się w obrębie Chińskiej Republiki Ludowej Okręg Autonomiczny Sinkiang-Ujgur, to obydwa zwracają uwagę na dwa czynniki, które nierozerwalnie wiążą się z pojęciem nacjonalizmu. Pierwszym jest rola obcego mocar¬ stwa, w obliczu dominacji którego uruchamia się proces narodowotwórczy. Drugim jest rola, jaką w budowaniu tożsamości narodowej odgrywa religia. Indyjska tożsamość narodowa zaczęła kształtować się w drugiej połowie XIX wieku w opozycji do kolonialnych rządów Wielkiej Brytanii na subkontynencie in- �224 Rezenzje i noty recenzyjne dyjskim. Wydaje się, iż scalenie ponad miliardowego obecnie narodu nie udałoby się, gdyby nie integracyjny czynnik, jakim był najeźdźca. Naród indyjski, od po­ nad półwiecza funkcjonujący w ramach demokratycznego państwa, jest fenomenem w skali światowej i nie umniejsza tego eksponowany przez Manava Bahla fakt, iż odzyskaniu niepodległości przez Indie towarzyszył podział kraju i wyodrębnienie się Pakistanu. W walce narodowowyzwoleńczej — tej pokojowej, jak i tej prowadzonej z użyciem przemocy — brali udział zarówno wyznawcy hinduizmu, jak i muzułma­ nie. Przykładem może być chociażby ruch odmowy współpracy, zainicjowany przez wyznawców obu religii w roku 1920, w odpowiedzi na masakrę ludności w Pendżabie. Wszystkie inne akcje skierowane przeciwko rządom brytyjskim, organizowane pod egidą Indyjskiego Kongresu Narodowego i charyzmatycznym przywództwem Mahatmy Gandhiego: kampanie obywatelskiego nieposłuszeństwa, „marsz solny" wymierzony w kolonialny monopol na produkcję soli czy akcja „Opuśćcie Indie" z roku 1942, uzyskiwały masowe poparcie ludności niezależnie od przynależności etnicznej, pochodzenia społecznego, płci, języka czy religii, co pełniło rolę konsoli¬ dującą naród indyjski. Zresztą, co ciekawe, zamachowiec, z rąk którego zginął Gan¬ dhi, nie był muzułmaninem, lecz fanatycznym wyznawcą hinduizmu. Niestety, autor artykułu traktującego o jednym z największych światowych feno¬ menów w dziedzinie narodowotwórczej pomija udział samych Hindusów w drodze do niepodległego państwa, stawiając tezę, iż Brytyjczycy po prostu musieli wycofać się z subkontynentu indyjskiego wskutek zaistniałej po I I wojnie światowej sytua¬ cji geopolitycznej, tak jakby trwające ponad pięć dekad wysiłki indyjskie na rzecz samostanowienia nie miały tu większego znaczenia. Uwagę autora artykułu przyku­ wają natomiast przede wszystkim aspekty techniczne przekazania władzy (omawia on kolejno wszystkie brytyjskie propozycje rozwiązania problemu transferu władzy) oraz kwestia podziału nowo powstałego państwa. Niewykluczone, iż przyczyną, dla której autor koncentruje się aż nadto na zagadnieniu odłączenia Pakistanu, jest fakt, iż sam jest Hindusem, a problem ten jest dla Hindusów wciąż odnawiającą się za¬ drą. Co ciekawe, autor sam przyznaje, iż „problem muzułmański" nie jest kwestią narodową ani rasową, lecz konfliktem religijnym. Zważywszy jednak, że działal­ ność Ligii Muzułmańskiej, która doprowadziła do utworzenia Pakistanu z części te¬ rytorium Indii, nie cieszyła się powszechnym poparciem indyjskich muzułmanów (konserwatywna organizacja islamska Jamiyat-ul-ulama-i-hind oskarżała nawet Ligę o wykorzystywanie nieświadomych mas muzułmańskich do swoich celów), powstaje pytanie, czy podział Indii nie był l i tylko wynikiem partyjnej rozgrywki o władzę między Ligą a prodemokratycznym, zróżnicowanym etnicznie i religijnie, Indyjskim Kongresem Narodowym? Niemniej jednak Liga traktowała religię jako czynnik określający odrębność narodową i na podstawie sformułowanej przez swego charyzmatycznego przywódcę — Mohammada Ali Jinnaha — „teorii dwóch naro¬ dów", wykazywała, iż muzułmanie indyjscy i hinduiści nie mogą określać się mia¬ nem tego samego narodu (pomijając zupełnie wyznawców wielu innych religii, ży¬ jących od wieków na obszarze subkontynentu indyjskiego: chrześcijan asyryjskich, zoroastrian, dżinistów, Sikhów itd.). Gandhi kontrargumentował, podając przykład Bengalu, gdzie większość muzułmanów przeszła na islam z hinduizmu i gdzie w sty- �Rezenzje i noty recenzyjne 225 lu życia, stroju, języku i kulturze, muzułmanie i hinduiści byli praktycznie nierozróżnialni. Umocnienie ujgurskiego nacjonalizmu przypada na koniec lat 40. XX wieku, kiedy to ojczyzna Ujgurów (ludności islamskiej należącej do grupy językowej ture¬ ckiej), Sinkiang, została podbita przez nowo powstałą Chińską Republikę Ludową. Wprawdzie rozwój komunikacji między oazami, w których tradycyjnie żyją Ujgurowie, sprawił, iż poszczególne grupy przestały żyć w izolacji, to jednak dopiero zintensyfikowana konfrontacja z Hanami — „innymi", zmusiła Ujgurów do samookreślenia. Restrykcyjna, antyreligijna polityka komunistycznych Chin wpłynęła na postawy nacjonalistyczne i dążenia niepodległościowe społeczności ujgurskiej. Ta¬ kie praktyki, jak kontrola urodzeń, transfer ludności niemuzułmańskiej (obecnie Ujgurowie stanowią mniejszość we własnym kraju — 40% w stosunku do prawie 50% Hanów), wycofanie języka ujgurskiego z wyższych uczelni czy zakaz uczęszczania do meczetów osób poniżej 18. roku życia, sprawiły, że jedynie uzyskanie niepodle¬ głego państwa jest dla Ujgurów gwarancją ochrony ich kultury i religii. Analogiczny proces ma miejsce w Tybetańskim Regionie Autonomicznym, istniejącym w ramach tej samej Chińskiej Republiki Ludowej i objętym taką samą polityką. Islam jest najistotniejszym, obok języka, czynnikiem określającym tożsamość narodową Ujgurów. Już w okresie podboju Sinkiangu przez dynastię Qing w roku 1760 Ujgurowie mobilizowali się do obrony pod hasłem „świętej wojny" przeciwko „pogańskim" Chinom. Na przełomie XIX i XX wieku, przez krótki okres, próbowa¬ no wprowadzić we Wschodnim Turkiestanie (tak popularnie nazywany jest region Sinkiang) szariat jako obowiązujące prawo. Przymiotnik „islamski" został włączony w nazwę pierwszego niepodległego państwa ujgurskiego, proklamowanego w roku 1933 (Islamska Republika Wschodniego Turkiestanu). Wszystkie bunty przeciwko rządom Chińskiej Republiki Ludowej prowadzone były pod hasłem „wolności re¬ ligijnej", jak chociażby powstanie w Kuljia w roku 1997, które wybuchło w odpo¬ wiedzi na zakaz zgromadzeń młodzieży ujgurskiej promujących, wobec rosnącego spożycia alkoholu i narkotyków, zdrowy styl życia (traktowany jako część ujgurskiej kultury muzułmańskiej). Autor artykułu poświęconego nacjonalizmowi ujgurskiemu, Ablet Kamalov, w przeciwieństwie do Manava Bahla, który pracuje dla Centrum Rozwoju Ame¬ rykańskiego w Waszyngtonie, jest specjalistą w problematyce, którą porusza. Pro¬ wadzi badania w Centrum Studiów Ujgurskich w Instytucie Studiów Orientalnych przy Kazachskiej Akademii Nauk, opublikował dwie książki i szereg artykułów naukowych poświęconych historii i tożsamości narodowej Ujgurów, a także przy¬ gotował i przeprowadził kursy w ramach Letniego Uniwersytetu w Budapeszcie na temat nacjonalizmu w Azji Centralnej. Ów profesjonalizm i świetne rozeznanie w poruszanej problematyce są widoczne w omawianym artykule. Autor przeprowa¬ dza konsekwentną, osadzoną w historii prezentowanej grupy i kontekście przemian społeczno-politycznych w regionie i na świecie, analizę procesu kształtowania się tożsamości narodowej Ujgurów, wskazując na te czynniki, które odegrały kluczową rolę w ujgurskim procesie narodowotwórczym. Nie można, niestety, powiedzieć tego samego o artykule Manava Bahla, któremu umyka idea przyświecająca redaktorom �226 Rezenzje i noty recenzyjne zbioru Nationalisms Across the Globe przedstawiania nacjonalizmów w kontekście globalnym. Słowa uznania należą się A. Kamalovowi także dlatego, że poruszając kwestię nacjonalizmu w niezbyt licznej azjatyckiej społeczności, zwraca uwagę na zjawisko trans-nacjonalizmu. Nacjonalizm ujgurski nie ogranicza się dziś do pustyń Sinkiangu; Ujgurowie, którzy wyemigrowali w latach 90. XX wieku z Chińskiej Republiki Ludowej i terenów byłego Związku Radzieckiego na Zachód: do Stanów Zjednoczo­ nych, Kanady, Niemiec, Belgii, Szwecji i Norwegii, powołali do życia w roku 2004 Światowy Kongres Ujgurów z siedzibą w Monachium, zrzeszający większość poli­ tycznych i kulturowych organizacji ujgurskich, ważny dla upublicznienia „problemu ujgurskiego" na świecie. Ujgurowie nie są oczywiście wyjątkiem w tej materii — na¬ cjonalizmy ulegają procesowi umiędzynarodowienia, gdyż tylko w ten sposób mają szansę zaistnieć w publicznej świadomości i światowej polityce. A. Kamalov zwraca uwagę na miejsce zjawiska nacjonalizmu w globalizującym się świecie. Wskazuje, jak jeszcze do niedawna żyjący w oazach Ujgurowie, uprawiają dziś „cyber-separatyzm", -wykorzystując internet w celu upowszechniania wiedzy o swojej historii i kul¬ turze oraz dążeniach niepodległościowych poprzez zakładanie, w różnych językach, licznych stron www. Pokazuje, jak wykorzystują działalność międzynarodowych or¬ ganizacji monitorujących stan przestrzegania praw człowieka na świecie, takich jak Amnesty International, do nagłaśniania swojego problemu. I wreszcie zwraca uwagę na zjawisko „łączenia sił" narodów bez państw, którego przejawem jest chociażby powołanie — na wzór Organizacji Narodów Zjednoczonych — Międzynarodo­ wej Organizacji Niereprezentowanych Ludów i Narodów (IOUPN — International Organisation of Unrepresented Peoples and Nations), zrzeszającej reprezentantów 50 ludów i narodów. Co ciekawe, jej pierwszym przewodniczącym był właśnie Ujgur. A. Kamalov podkreśla jeszcze jeden globalny aspekt ujgurskiego nacjonalizmu — rolę religii, islamu, w niepodległościowych dążeniach Ujgurów. Odrzuca jednak modną obecnie, i wygodną, tezę o „zderzeniu cywilizacji" i nie wpisuje ujgurskiego islamu w ogólnomuzułmańską wojnę przeciwko zachodniemu światu. Na potwier¬ dzenie swojego stanowiska o pochopności jednoznacznego klasyfikowania islamu, przytacza argument, iż Ujgurowie nie solidaryzują się z innymi „chińskimi" muzuł¬ manami Hui, mającymi własną autonomię w Ninxia (Chińska Republika Ludowa) — jedni i drudzy chodzą do osobnych meczetów i zdarzało się, że władze chińskie posyłały żołnierzy Hui przeciwko „zbuntowanym" Ujgurom. A. Kamalov, analizując relację nacjonalizm — islam, porusza ponadto istotną kwestię wykorzystywania po¬ wszechnej wojny z terroryzmem przez światowe mocarstwa w celu ukrócania niewy­ godnych dążeń niepodległościowych. Jak łatwo się domyślić, władze Chińskiej Re¬ publiki Ludowej stosują surowe represje wobec ujgurskiej społeczności, określając tamtejsze działania separatystyczne mianem terroryzmu (zresztą ta sama terminologia jest stosowana po roku 2001 również wobec narodu tybetańskiego i stojącego na jego czele XIV Dalajlamy, laureata Pokojowej Nagrody Nobla). A. Kamalov przestrzega, iż tego typu praktyki, polegające na wzmaganiu represji, mogą przynieść przeciwny skutek i doprowadzić do radykalizacji ujgurskiego islamu, czyli przekształcenia do¬ tychczasowej walki narodowowyzwoleńczej w świętą wojnę na wzór Czeczenii. �Rezenzje i noty recenzyjne 227 Inne wybrane do omówienia artykuły to teksty dotyczące postradzieckiej Azji Środkowej, których autorami są Resul Yalcin, Uzbek ethnie identity and nation buil­ ding in Uzbekistan, t. 2 oraz Stephen F. Cunha, The Mountains Tajiks of Central Asia, t. 2. Pierwszy z nich napisany został przez badacza stosunków międzynaro­ dowych, często odwiedzającego Azję Środkową, wykształconego w Turcji i w Azji Środkowej, obecnie pracującego w School of Oriental and African Studies w Londy¬ nie. Autor koncentruje się na przedstawieniu procesu budowania narodu uzbeckiego w oparciu głównie o materiały zastane: literaturę, głównie zachodnią oraz w języku uzbeckim, a także dokumenty państwowe i partyjne, w tym przemówienia prezyden­ ta Uzbekistanu Islama Karimowa. Sięga do przeszłości, aby podkreślić znaczenie powołania w roku 1924 Republiki Uzbeckiej w ramach ZSRR dla przyspieszenia procesu narodotwórczego. Przyjęte wówczas granice terytorialne, nazwa republiki i narodu oraz polityka wewnątrz kraju, oczywiście programowana i nadzorowana z Moskwy, ale rodząca także niekiedy nieoczekiwane rezultaty, określiła dalszy kie¬ runek procesu kształtowania się narodu. Autora interesuje jednak przede wszystkim charakter ideologii narodowej tworzonej przez elity niepodległego od roku 1991 państwa. Obszernie omawia sposób posługiwania się historią oraz tradycjami kultu¬ rowymi, w tym także islamem, dla ukształtowania i upowszechnienia tej ideologii, mającej legitymizować nowe państwo i jego władze. Uzyskany obraz jest przekony¬ wający i dobrze uzasadniony. Pewnym niedostatkiem jest brak badań społecznych, bez których trudno jest przedstawić zasygnalizowaną w tytule opracowania „tożsa­ mość etniczną Uzbeków". Tożsamość przecież polega na samookreślaniu się przez jednostki i ich zgodzie na bycie zaliczanym do określonej grupy. Dlatego zapewne autor nie dostrzegł silnych dotąd w Uzbekistanie, konkurujących tożsamości: regio¬ nalnych i plemiennych, utrudniających proces integracji etnonarodowej. Nie wska¬ zuje także na występujące tam liczne mniejszości narodowe i etniczne, pochodzenia zarówno europejskiego, jak i azjatyckiego, objęte próbami równoległego, choć sła¬ biej wspieranego przez władze, procesu tworzenia wieloetnicznego narodu politycz¬ nego — Uzbeków. Bogata literatura rosyjskojęzyczna nie została tu wykorzystana, podobnie zresztą jak w wielu innych pracach autorów zachodnich. Zabrakło nam sięgnięcia choćby do wielusetstronicowej książki M.G. Vahabova, Formirovanie uzbekskoj soeialistiezeskoj naeii, Taszkent 1961, którą oczywiście czytać należy bardzo krytycznie, czy też nowszej pracy zbiorowej pod redakcją A. Il'hamova, Etniezeskij atlas Uzbekistana, Taszkent 2002, z artykułami tegoż A. Il'hamowa, Areheologija uzbekskoj identieznosti i Formirovanie sovremiennoj uzbekskoj identicznosti. Opracowanie, którego autorem jest Stephen F. Cuhna, ma szczególny charakter. Przedstawia trudne warunki środowiskowe oraz ekonomiczne, a także złożoną sytu¬ ację polityczną tzw. Tadżyków Górskich, zamieszkujących Autonomiczny Obwód Gornobadachszański w południowo-wschodnim Tadżykistanie. Jest apelem geogra¬ fa, specjalizującego się w problematyce parków naukowych i ochrony środowiska, zaangażowanego przez kilka lat w przygotowanie projektu Pamirskiego Parku Na¬ rodowego, o pomoc w biologicznym przetrwaniu i zachowaniu kultury rodzimych mieszkańców tego najuboższego regionu w najbiedniejszym państwie postradzieckim, jakim jest Tadżykistan, dodatkowo dotkniętym tragedią wojny domowej. Cenne �228 Rezenzje i noty recenzyjne są zawarte w artykule niektóre informacje na temat środowiska, gospodarki, polityki i demografii Tadżyków górskich. Autor nie posiada jednakże kompetencji w zakresie kultury i życia społecznego, w tym spraw etnicznych. Popełnia błąd, kiedy do gór¬ skich Tadżyków zalicza „sześć pamirskich klanów", a wśród nich Jagnobczyków, żyjących przecież daleko poza Pamirem. Zresztą również użycie określenia „klan" wskazuje na brak przygotowania autora do omawiania kwestii etnicznych. Termin ten wziął z języka potocznego, ludy tamtejsze są grupami etniczno-regionalnymi i nie posiadają struktury rodowo-plemiennej. Wyolbrzymia znaczenie zoroastryzmu, który pozostał tutaj wyłącznie w postaci reliktów wierzeniowych w społecznościach muzułmańskich, w znacznej części szyickich i ismailickich. Wskazując słusznie na przynależność języka Tadżyków nizinnych do podgrupy zachodniej, irańskiej grupy językowej, nie zauważa, że języki pamirskie i język Jagnobczyków należą do pod¬ grupy wschodniej tejże grupy. Informacje dotyczące spraw etnicznych i narodowych są zresztą nader skromne i rozrzucone w artykule. Ważne jest potwierdzenie dyskry¬ minacji kulturowej, także w stosunkach międzyludzkich, i politycznej, jakiej podlegają Tadżycy górscy ze strony dominujących Tadżyków nizinnych, a także przemieszczeń grup etnicznych w wyniku polityki radzieckiej oraz wojny po roku 1991. Odnoto¬ wanie ruchu niepodległościowego w Obwodzie Gornobadachszańskim nie daje pod¬ staw do traktowania Tadżyków górskich, co czyni autor, jako jednej grupy etnicznej — składają się przecież, o czym już wspomnieliśmy, z wielu grup etniczno-regionalnych. I w tym artykule również nie powołano się na jakże liczne publikacje w ję¬ zyku rosyjskim. Chciałoby się odesłać choćby do obszernego, dwutomowego dzieła M.S. Andreeva Tadżyk doliny Huf, t. 1, Stalinabad 1953; t. 2, Stalinabad 1958, wyda¬ nego i uzupełnionego przez tadżykistańską etnolożkę, Polkę, Antoninę Pisarczyk. Książka Nationalisms Across the Globe, mimo nierównego poziomu zamieszczo­ nych w niej artykułów, jest pracą niezwykle wartościową. Jej wartość polega na tym, że zawiera opracowania dostarczone przez wielu autorów z różnych krajów świata, ukazujących różne aspekty i zróżnicowany w skali globu charakter nacjonalizmów, przedstawianych z perspektywy odmiennych dyscyplin i osobistych doświadczeń badaczy, tak ważnych w studiach nad zagadnieniami narodowymi. Jest nie tylko znakomitym źródłem informacji o nacjonalizmach, ale także o sposobach pisania 0 nich. Będzie ważną pozycją w zespole lektur dotyczących nacjonalizmów, przydatną dla przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych, w tym etnologów i antropologów kul¬ turowych. Jednocześnie poświadcza, w dobie globalizacji, możliwość porozumiewania się badaczy z odległych terenów, zainteresowanych podobną problematyką, i tworze¬ nia przez nich zespołów autorskich. Przydatnym uzupełnieniem książki są noty o au¬ torach poszczególnych artykułów, nie obejmujące jednakże wszystkich z nich. Równie potrzebne byłyby indeksy, choćby nazwisk i geograficzny, których jednak zabrakło. Książka została nader starannie i pięknie wydrukowana: twarda okładka, dobry papier 1 estetyczny układ graficzny. Redaktorom i instytucjom, które współdziałały przy wy­ daniu pracy: Wyższej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu, Zakładowi Badań Narodowościowych Instytutu Slawistyki PAN i Instytutowi Za¬ chodniemu, należą się wyrazy uznania. Natalia Bloch, Zbigniew Jasiewicz �Rezenzje i noty recenzyjne 229 Kurdish Culture and Identity, ed. Philip Kreyenbroek, Christine Allison, Zed Books Ltd., London 1996, ss. 185. Problematyka kurdyjska, posiadająca zresztą już dziś wcale obfitą literaturę naukową, wzbogaciła się w połowie lat 90. o kolejną, interesującą pozycję. Praca zbiorowa, zredagowana została przez holenderskiego kurdologa, Philipa Kreyenbroeka, który z uczelni w Utrechcie przeszedł do Uniwersytetu Londyńskiego, gdzie wykłada języki perski i kurdyjski, a nadto zajmuje się tekstami religii Za¬ ratustry i jezydyzmem. Angielska współredaktorka, Christine Allison, po uzyska¬ niu doktoratu w prestiżowej Szkole Studiów Orientalnych i Afrykanistycznych w Londynie, przez dwa lata mieszkała w chronionym po wojnie o Kuwejt przez Sprzymierzonych irackim Kurdystanie, a także podróżowała po Iranie i Turcji. Oprócz tekstów pary redaktorów, w studium znalazły się rozdziały napisane przez siedmioro autorów, zarówno europejskiego, jak kurdyjskiego pochodzenia. Każdemu z nich poświęcono obszerną notę biograficzną na początku książki, co uwiarygodnia w pewnym stopniu ich wystąpienia. Rzecz zaopatrzono w obszer¬ ną bibliografię i indeks, mapkę obszarów zamieszkałych przez Kurdów oraz pa¬ rę rycin, ilustrujących rozważania o regionalnych strojach omawianego regionu. Mocną stroną publikacji jest fakt, że osnowę stanowi epoka po konflikcie w Za¬ toce Perskiej, a więc w czasie, gdy kontrola policyjna i wojskowa Saddama nad trzema prowincjami kurdyjskimi w Iraku północnym przestała istnieć. Jej miesz­ kańcy mogli swobodnie tworzyć nowoczesne struktury kulturowe i uprawiać styl życia na co dzień zgodny z własnym obyczajem. Nie dotyczy to naturalnie terytoriów sąsiednich, tureckich, irańskich i syryjskich, gdzie arbitralne ustawo¬ dawstwo niedemokratyczne wobec Kurdów trwa nadal. A te obszary również sta¬ ły się przedmiotem badań prezentowanych tu zjawisk. Autorzy starają się zaprezentować takie sfery codzienności, w których ich zda­ niem przejawia się w formie możliwie wyraźnej kurdyjska kultura, bez względu na trwające od wieków otoczenie obcymi etnicznie elementami. Nie popadając równocześnie w romantyczną przesadę, uwzględniają zjawiska wcale licznych zapożyczeń obcych, które trwale usadowiły się w życiu Kurdów, chociaż równo¬ cześnie nabrały swoistego, lokalnego kolorytu. Redaktorzy wyjaśniają, że ich książka nie rości sobie pretensji do miana peł¬ nego kompendium wiedzy o samoidentyfikacji kulturowej Kurdów, na co nie po¬ zwalał im zebrany materiał. Przyznają, że zabrakło w niej na przykład analizy muzyki kurdyjskiej, a także współczesnych przykładów działalności artystycznej, typu rzeźby czy malarstwa. Zauważmy jednak, że te ostatnie dziedziny w ogóle narodziły się bardzo niedawno, od wieków hamowane w świecie muzułmańskim przez surowe przepisy religijne. Redaktorzy zwracają uwagę na jednostronny obraz Kurdów, jaki przez ostat¬ nie kilkadziesiąt lat docierał do człowieka Zachodu: Kurd tragicznie walczący o przetrwanie z praktycznie wszystkimi czterema sąsiadami i zarazem cierpiący �230 Rezenzje i noty recenzyjne prześladowania. Sfera kultury była po większej części zapoznana, mimo licznej dia­ spory kurdyjskiej, rozsianej po różnych kontynentach. Przyczyną tego zjawiska był niewątpliwie fakt, że liczący dziś ponad 25 milionów naród kurdyjski nigdy właś­ ciwie nie miał swojego państwa niepodległego i żył pod władzą obcych. Najpierw przez wieki zdominowany przez Turcję i Persję, a po I wojnie światowej także Irak oraz Syrię. W przeciwieństwie do Arabów, Persów, a także Turków, posiadających ugruntowany od wieków dorobek piśmienniczy, osiągnięcia w tej dziedzinie Kur­ dów aż do połowy XIX wieku były znikome. Pisano w jednym z języków dominu­ jących sąsiadów. Klasyczne dzieło Szerefname spisano po persku. W sferze religii i związanej z nią filozofii islamu królowała arabszczyzna. Kurdyjski sekretarz bry­ tyjskiego oficera, stacjonującego po I wojnie światowej w Iraku, skarżył się, że jego chlebodawca każe mu redagować pisma urzędowe po kurdyjsku, zamiast stylizować je w mowie ludzi cywilizowanych, to jest w wytwornej perszczyźnie. Mnóstwo Kur­ dów, którzy w ciągu dziejów odgrywali nieraz zgoła poczesną rolę w życiu Bliskiego Wschodu, występuje w historii jako rodowici Arabowie, Persowie lub Turcy. Iracki dyktator, gen. Kassem, rozstrzelany publicznie przez zbuntowanych oficerów, był synem Kurdyjki. Tu i ówdzie mówi się, że Kurdem z pochodzenia był sam Mustafa Kemal Atatürk, który zresztą złamał składane Kurdom obietnice autonomicznej eg­ zystencji w zwycięskiej republice po I wojnie światowej. Częstokroć ludzie ci zresztą ukrywali swoje faktyczne pochodzenie, koniunkturalnie identyfikując się z rządzącą większością etniczną. Z drugiej strony należy podkreślić, że praktycznie do połowy X I X wieku zna¬ komita większość Kurdów była analfabetami. Ich skądinąd bogata literatura miała charakter ustnych poematów, a nieliczne z nich pozostawały w rękopisach. Te ostat¬ nie czytywali i gromadzili tylko niektórzy duchowni wyższej rangi i związani z nimi jeszcze mniej liczni feudałowie. Podróżnik Evlija Czelebi wspomina o niszczeniu biblioteki rękopiśmiennej w czasie rabunku rezydencji kurdyjskiego księcia w Bitlisie. Tak czy owak pierwsze pozycje drukowane w języku kurdyjskim ukazywać się zaczęły dopiero w drugiej połowie wieku dziewiętnastego i bynajmniej nie na obsza¬ rach kurdyjskich. W konkurencji zatem z piśmiennictwem sąsiadów literatura Kur¬ dów, już chociażby z tych przyczyn, nie miała szans. Zresztą znajomość języka rodzi¬ mego, czy też jego co najmniej jednej z dwu wersji, nie znajdowała się w programach edukacji, obejmujących zaledwie garstkę społeczeństwa. Dopiero w X X wieku na¬ stępują pierwsze próby utworzenia dwu wersji kurdyjskiego języka literackiego, w oparciu o dialekty kurmandżi isorani. Właściwy wykład otwiera rozdział dotyczący skrótowo potraktowanej histo¬ rii i aktualnej sytuacji Kurdów w Turcji, Iranie, Syrii i Iraku, a nadto na obszarach byłego Związku Sowieckiego i w rozległej diasporze. Autorem jest Kendal Nezan, Kurd, który po uzyskaniu we Francji doktoratu z fizyki zajął się całkowicie proble¬ mami promocji swego narodu i kieruje prestiżowym Institut Kurde de Paris. Podaje on szereg szczegółowych danych liczbowych oraz informuje o aktu¬ alnym rozsiedleniu swoich rodaków w wyniku dynamiki politycznej i gospodar- �Rezenzje i noty recenzyjne 231 czej, przeżywanej przez Bliski Wschód. Jedną z najistotniejszych informacji jest tu zjawisko „kurdyzacji" zupełnie nowych obszarów Turcji, położonych w za¬ chodniej części tego kraju. Władze w Ankarze usiłowały osłabić ruch kurdyjski, przesiedlając liczne grupy rodzimej ludności ze wschodnich połaci kraju do czę¬ ści zachodniej, łatwiejszej do policyjnej kontroli. Prowadzi to obecnie do nie¬ oczekiwanych rezultatów. Terytoria zachodniej Turcji okazały się atrakcyjniejsze dla przymusowych przesiedleńców od pustynnych, górskich ziem właściwego Kurdystanu tureckiego. Rozrodczość rodzin kurdyjskich wyraźnie przekracza dynamikę dzietności społeczności tureckich. Wzrasta zatem liczebnie żywioł kurdyjski, szczególnie w rejonie Morza Egejskiego, czego w najmniejszym stop­ niu nie pragnęli planiści polityczni z Ankary! Autorka następnego rozdziału, Joyce Blau, od wielu lat bada kurdyjski język i kulturę, współpracując z licznymi kurdologicznymi instytucjami. Tutaj prezentuje przeszłość i czasy współczesne kurdyjskiej literatury pisanej. Podkreślając jej po¬ czątki, napisane po persku, arabsku i turecku, zwraca uwagę na najwybitniejszego poetę, Ehmedi Chaniego, który w sławnym poemacie Mem i lin starał się promo¬ wać język rodzimy w wersji kurmandżi. Blau pisze też o losach dworskiej poezji uprawianej w rezydencjach dawnych książąt kurdyjskich z pogranicza irańskiego, posługującej się wytwornym językiem gurani, należącym do zachodnioirańskich dialektów. Tej manierze położył kres władca nowo powstałego państewka w Sulaimanii, zalecając nadwornym pisarzom czysto kurdyjski kurmandżi. Wiek X X jest okresem rodzenia się nowoczesnego dziennikarstwa kurdyj­ skiego, które jednak natrafiało na liczne przeszkody ze strony rządów państw dominujących. Stąd, już pod koniec wieku XIX, pierwsze czasopismo kurdyjskie rodzi się w Kairze, gdzie władza turecka jest słaba. Ostatecznie zresztą próby uruchomienia prasy kurdyjskiej mają miejsce aż w południowej Anglii, by unik¬ nąć politycznych szykan. Autorka zajmuje się między innymi rodzajami alfabe¬ tu, w jakim w ciągu minionego stulecia drukują kurdyjscy autorzy, starając się zarazem skodyfikować i uporządkować pisownię. Okazuje się, że obok alfabetu arabskiego istnieje nurt zwolenników używania pisowni łacińskiej, wcześniej¬ szy zresztą od dekretu w tym względzie wydanego w nowo powstałej republi¬ ce tureckiej. Na Zakaukaziu zresztą pierwotnie władze sowieckie wprowadziły w szkołach dla Kurdów również alfabet łaciński, by dopiero pod koniec lat 30. zastąpić go cyrylicą. Rozwijające się piśmiennictwo kurdyjskie, mimo licznych lokalnych przeszkód i zahamowań, osiągnęło stosunkowo niezłe rezultaty. Po¬ czątki literatury drukowanej sięgają lat 60. X I X wieku. Paradoksem jest fakt, że najbujniejsze piśmiennictwo rozwijało się na marginalnych obszarach sowiec¬ kiego Zakaukazia. Ciekawe zarazem, że żaden z autorów omawianych rozważań nie zastanawia się, czemu służył ów sponsorowany przez Sowietów materiał i jakie treści ideologiczne miał intensywnie upowszechniać. Współautorka całego tomu, Christine Allison, zajmuje się natomiast dawny¬ mi i współczesnymi formami literatury ustnej, pochodzącej z regionu północno- �232 Rezenzje i noty recenzyjne irackiego Badinan. Odgrywała ona, w postaci poematów bohaterskich i pieśni żałobnych, ważną rolę w kształtowaniu osobowości Kurda. Szereg motywów ulegało zmianom w trakcie przekazywania ich z pokolenia na pokolenie. Autor­ ka pisze nie tylko o gatunkach owej poezji recytowanej, ale również prezentuje sposób jej przekazywania, np. w gronie wioskowych gości zebranych w repre­ zentacyjnej izbie recepcyjnej miejscowego notabla. Zajmuje się też samymi od­ twórcami owych deklamowanych z pamięci utworów. Daje następnie przykłady paru ulubionych motywów i szczegółowo zajmuje się tego rodzaju twórczością w środowisku na pozór marginalnych liczebnie społeczności Jezydów. Uczeni dowodzą, że właśnie w folklorze jezydzkim zachowały się może najciekawsze pozostałości kultury kurdyjskiej sprzed podboju ludów irańskich przez muzuł­ mańskich Arabów. Ustna literatura wierszowana, mimo współczesnego rozwoju nowoczesnych mediów, nadal podobno odgrywa ważną rolę w formowaniu oso¬ bowości młodzieży kurdyjskiej. Amir Hassanpour, specjalizujący się w problemach unowocześnienia języka kur­ dyjskiego, po studiach w USA pracuje na uniwersytecie w Montrealu. W omawianej publikacji analizuje procesy kształtowania się kurdyjskich mediów nowoczesnych. Ciekawe, że pierwsze publikacje drukowane, wydawane po kurdyjsku w początkach XIX wieku, pisano nie alfabetem arabskim, lecz ormiańskim. Książki drukowane były pierwotnie tak kosztowne, że posiadali je w swoich bibliotekach tylko najbogatsi feudałowie kurdyjscy. Amir Hassanpour przedstawia zagadnienie mediów bardzo szcze¬ gółowo, kreśląc zmienne koleje środków masowego przekazu w poszczególnych państwach bliskowschodnich, a na koniec i w diasporze kurdyjskiej. Wbrew potocz¬ nym mniemaniom, nie ma mowy o nieprzerwanych zakazach publikacji kurdyjskiej prasy, działania radiostacji, realizacji pierwocin filmów i wreszcie zalążków telewi­ zji. Natomiast okresy względnej liberalizacji władz irackich, tureckich i irańskich w tym względzie bywały krótkie i nieobliczalne. Mimo wszystko Kurdowie osiąg¬ nęli w tym względzie zaskakująco dużo, jak na bardzo liczne szykany i zakazy domi¬ nujących, obcych władz. Stosunkowo najbujniej rozwijały się sponsorowane przez sowiecką władzę media na Zakaukaziu. Chodziło tam najprawdopodobniej o stwa¬ rzanie kontrastu z sytuacją nacjonalistycznych przepisów, obowiązujących w sąsied¬ niej Turcji. W filmach tematyka kurdyjska pojawia się ostatnio w Iranie, w nader jednak ostrożnej postaci. Zauważmy, że posiadanie własnych radioodbiorników było w tym państwie wzbronione! Radio stało się wszędzie na Bliskim Wschodzie pot꿬 nym nośnikiem informacji i propagandy politycznej, szczególnie w społecznościach niepiśmiennych i nie czytujących prasy. Po wojnie w Zatoce Perskiej, w otoczonym opieką Sprzymierzonych Kurdystanie irackim, gwałtownie rozwinęły się nowoczes¬ ne media, tworząc w tej dziedzinie kultury zupełnie nową jakość. Nareszcie spełniły się słowa dziewiętnastowiecznego poety kurdyjskiego, Hadżi Qadira Koya, że wa­ runkiem niepodległości musi być posiadanie „pióra i miecza". Wbrew popularnym opiniom, Kurdowie nie są muzułmańskim monolitem re¬ ligijnym. O paru innych wyznaniach albo wersjach islamu, wyznawanych w Kur- �Rezenzje i noty recenzyjne 233 dystanie pisze szczegółowo, a zarazem rzeczowo Philip Kreyenbroek. Jego wy¬ kład ma znakomite walory poznawcze i zarazem dydaktyczne. Autor przedstawia zwięźle sytuację poszczególnych odłamów islamu w Kurdystanie, poprzedzając to omówieniem śladowych dziś kultów irańskich, jak chociażby zoroastryzm czy manicheizm, istniejących tu wcześniej, wpływów starożytnego hellenizmu, póź¬ niej judaizmu i chrześcijaństwa, które zresztą trwa tu do dziś w postaci odłamu nestoriańskiego, jakobickiego, oraz dwu wywodzących się z nich nurtów uni¬ ckich. Podkreśla, że jego zdaniem wyznawcy niemuzułmańskich religii, mimo że między sobą posługują się językiem neoaramejskim, znają doskonale mowę Kur¬ dów i obyczajem bynajmniej nie odbiegają drastycznie od swoich kurdyjskich sąsiadów. Głównym jednak obiektem zainteresowania holenderskiego kurdologa są mniejszości, jakie w ciągu wieków wydzieliły się z ortodoksyjnego islamu, jak alewici, ahl-e haqq i jezydowie. Dużo uwagi poświęca też sufizmowi i skraj­ nym odłamom szyityzmu. Pisze, że specyficzna różnorodność kurdyjskiego życia religijnego objawiła się właśnie w tych mniejszościach wyznaniowych. Charak¬ terystyczną jakoby dla Kurdów tendencję do pluralizmu wyznaniowego badacz dostrzega w szczególnej popularności tworzenia grup zdążających własną „drogą do Boga", pod kierunkiem swojego mistrza, szecha. Pogłębia naszą wiedzę w aspekcie odłamu ahl-e haqq Ziba Mir Hosseini, antropolożka związana naukowo z uniwersytetem w Cambridge, pochodząca z Kurdystanu irańskiego. Stąd, właśnie z Iranu, poznajemy system wierzeń, formy ob¬ rzędów, wygląd miejsc kultu i miejsce ahl-e haqq w strukturze społecznej Kurdów irańskich. Kreśląc obraz owej orientacji religijnej, autorka równocześnie zwraca uwagę na kryzys, jaki przeżywają jej wyznawcy w latach 90. pod wpływem no¬ wych, otaczających ich realiów. W odmienne sfery kultury przenosi nas rozdział Marii T. Q'Shea, badającej po¬ granicze kurdyjsko-irańskie. Autorka przedstawia różnorodność aktualnego kurdyj¬ skiego stroju ludowego, podkreślając fakt jego zmienności w czasie oraz rozmaitość form w zależności od regionu. Zwraca uwagę między innymi na zmienność wyni¬ kającą z faktu kosztowności tkanin, powodującą, że nowe ubiory szyje się w mniej sutej, fałdzistej formie. Szeroko ustosunkowuje się do zakazów noszenia tradycyjne¬ go stroju narodowego, w imię unifikacyjnej polityki europeizacji życia codziennego i represji etnicznych. Dodaje, że tego typu praktyki administracyjno-polityczne na dłuższą metę nie sprawdzały się w Iranie i Turcji, gdzie ludność wiejską po prostu nie stać było na zakup odzieży „nowoczesnej". Nadzwyczaj interesujący jest opis tego zjawiska w irańskich miastach, przede wszystkim w Sanandadżu, na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Esej uzupełniają rysunki poszczególnych odmian regio¬ nalnego ubioru, a nadto tatuaży, jakie umieszczały na twarzach syryjskie Kurdyjki. Wyrobem kobierców i kilimów zajął się natomiast William Eagleton, były ambasador amerykański w Syrii. W bardzo krótkim wystąpieniu pisze o technice tkania, stosowanych kolorach i dywersyfikacji formalnej w zależności od regionu. Brak szaty ilustracyjnej obniża komunikatywność tego rozdziału. �234 Rezenzje i noty recenzyjne Uwagom na temat kultury materialnej Kurdów syryjskich zawdzięczamy rozdział ostatni, pióra Karin Kren, austriackiej etnolożki, związanej w wiedeń¬ skim muzeum etnologicznym. Jest to najsłabsze pod względem poznawczym wystąpienie w omawianej książce. Autorka twierdzi, że szczupłość jej informacji wynika z faktu, iż wywiady mogła prowadzić wyłącznie w gronie kobiet. W rze¬ czywistości z przypisów wynika, że w znacznej mierze korzystała z zabytków, zgromadzonych w magazynach Museum für Völkerkunde i z konsultacji na¬ ukowych w Wiedniu. Wyrywkowe opisy paru czynności i narzędzi używanych w Kurdystanie syryjskim mają co najwyżej znaczenie dla specjalistów, znających gruntownie codzienność materialną Kurdów z sąsiedniego Iraku i Turcji. Do¬ starczają poniekąd sprawdzających analogii z regionu, który przez kurdologów jest raczej zapoznany. Wbrew temu, co pisze, Kren nie wykorzystała istniejącej literatury przedmiotu na temat tej sfery kultury. Książka Kurdish Culture... jest dziełem ważnym z uwagi na wielką ilość mate­ riału informacyjnego, prosty, przystępny, a zarazem precyzyjny styl — oraz dobór autorów-specjalistów danych tematów. Przy tak już dziś bogatej kurdologicznej literaturze naukowej trudno oczekiwać od redaktorów pracy, by uwzględniali w niej stare lub nieco zdezaktualizowane monografie w rodzaju pionierskiego dzieła B. Niikitina, wydanego w Paryżu w latach 40. Z drugiej strony wszakże, w bibliografii zaskakuje, nieobecność kilku ważnych i ciekawych pozycji, jak np. studiów T.F. Aristowej o Kurdach Zakaukazia i W.N. Howella o sytuacji w byłym Związku Sowieckim, czy zbioru niemieckich autorów pod redakcją R. Schneidera na temat losów Kurdów w diasporze europejskiej. A nadto mię­ dzy innymi prac N . Entessara i E. Ghareeba, usiłujących umniejszać problem kurdyjski na rzecz interesów dominujących państw bliskowschodnich. Poza tym nie odnotowano studium D. Mcdowalla i zawierającego mnóstwo konkretnych danych rezultatu badań nad Kurdami tureckimi pióra L. Yalcin Heckmann. Nie mówiąc już o opublikowanych po angielsku wynikach polskich badań terenowych, dotyczących przemian kultury materialnej w Kurdystanie irackim. Wreszcie, zaj¬ mując się w jednym z rozdziałów programowo kulturą materialną, zignorowano niedawno wydane studium M . Abdalli o pożywieniu żyjącej pośród Kurdów sy¬ ryjskich i tureckich jakobickiej mniejszości, o analogicznym z ich muzułmańskimi sąsiadami trybem obyczajów codziennych. Omawiana tu publikacja dała już wgląd w realia części Kurdystanu, znajdu¬ jącej się w momencie wydania pod opieką Sprzymierzonych. Sytuacja ta stwo¬ rzyła nową jakość kulturową. Tym niemniej temat czeka na kontynuację i rozwi¬ nięcie obecnie, gdy po obaleniu dyktatury Saddama istnieje szansa, by co najmniej Kurdowie iraccy mogli w pełni tworzyć nowe realia kultury, bez groźby nawrotu represji. A także, by mogli swoim przykładem promieniować na sąsiednie obsza¬ ry Kurdystanu w Turcji, Iranie i Syrii. Leszek Dzięgiel �Rezenzje i noty recenzyjne Jadwiga P s t r u s i ń s k a , O tajnych językach Afganistanu i ich Księgarnia Akademicka, Kraków 2004, ss.166. 235 użytkownikach, Świat tajnych języków, którym autorka poświęciła swoje skromne objętościowo studium, nie ogranicza się w omawianej książce wyłącznie do terytorium Afganista¬ nu. Podkreśla wielokrotnie, że obszary afgańskie traktuje raczej jako punkt wyjścio¬ wy dla swoich o wiele szerszych rozważań. Okazuje się, że zjawisko rozprzestrze¬ niania się tajnych języków obejmuje od epok antycznych olbrzymie tereny Eurazji, z czego nie zdajemy sobie sprawy. Książki nie zaopatrzono ani w mapę omawianych obszarów, ani w skrót w języku angielskim, co jest typowym prowincjonalizmem, jaki się pleni w nauce polskiej, gdzie oszczędności wydawnicze sięgają form groteskowych. Jadwiga Pstrusińska posiada osobiste doświadczenia z badań terenowych, zebra¬ nych w trakcie studiów na uniwersytecie kabulskim i podróży po Afganistanie przed sowiecką inwazją na ten kraj. Swobodnie posługując się dwoma oficjalnymi języ¬ kami, dari i paszto, mogła dokonywać obserwacji i wywiadów, które zaowocowały następnie szeregiem publikacji afganologicznych i, miejmy nadzieję, że w tej materii doczekamy się dalszych, równie oryginalnych. Autorka jest iranistką związaną z Instytutem Filologii Orientalnej Uniwersyte¬ tu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie stoi na czele pracowni poświęconej studiom euroazjatyckim. Nic zatem dziwnego, że jej prace mają w 90 procentach charakter językoznawczy, chociaż aspekt socjolingwistyczny obecny jest również w tych stu¬ diach, co czyni je interesującymi także dla etnologa. Co najmniej jedna z poprzed¬ nich publikacji miała wyraźne nachylenie politologiczne. Prezentowana obecnie książka dotyczy w zasadzie sytuacji etnolingwistycznej Afganistanu przed najazdem sowieckim i długotrwałym okresem walk, jaki doprowa¬ dził do olbrzymich migracji ludności, masowych eksterminacji oraz zmian na mapie języków tego kraju. Autorka w sposób ostrożny wspomina miejscami o zjawiskach powrotów wygnanych grup do swoich pierwotnych siedzib po względnym uspokoje¬ niu sytuacji w Afganistanie. W zasadzie jednak ogranicza się do epoki sprzed kremlowskiej awantury imperialnej. W obecnej sytuacji, panującej nie tylko w Afganistanie, lecz także na innych ob¬ szarach Eurazji, niepodobna nawet w mniej więcej dokładny sposób zliczyć, wy¬ mienić i umieścić na mapie kulturowej świata wszystkich tajnych języków. Tym bardziej, że wiele z nich zanikło lub wymiera w ciągu ostatnich dziesięcioleci. A przede wszystkim otoczone tajemnicą przez swoich użytkowników, nie są wcale łatwym przedmiotem dla postronnych badaczy. Mają strzec sekretów zawodowych, obyczajowych, religijnych, a niekiedy ukrywać pospolitą działalność kryminalną. Częstokroć wreszcie bronić winny używających ich społeczności mniejszościowych przed prześladowaniami ze strony dominującej politycznie, religijnie czy obyczajo¬ wo większości. Kto posługuje się tajnymi językami? Odpowiedź na to pytanie nie jest ani łatwa, ani jednoznaczna. Na przykładowej liście 13 języków sekretnych, jakie zamieszcza autorka pracy, znajdujemy najczęściej grupy społecznie i zawodowo marginalne, wę- �236 Rezenzje i noty recenzyjne drowne, czyli — jak je określa Pstrusińska — perypatetyczne, popularnie w Europie zaliczane do Cyganów. Po zapoznaniu się z wywodami autorki niepodobna pogo¬ dzić się z powyższym uogólnieniem. Istnieją w Eurazji dziesiątki takich społeczno¬ ści, które nie tylko gwałtownie protestują przeciw określaniem ich w kategorii „cygańskości", ale nawet usiłują dorabiać sobie tradycję nobliwego pochodzenia. Nie zawsze zresztą fikcyjną. Styl życia świadomie uprawiany przez te społeczności od niepamiętnych epok nie musi wynikać z doraźnej nędzy czy historycznych katastrof. Od pokoleń te kategorie ludności miejscowej sprawowały szereg skądinąd ważnych i pożytecznych zawodów, jak na przykład wykonywanie precjozów ze złota. Zajęcie to przez większość osiadłych tubylców otoczone było pogardą. Tym bardziej gardzo¬ no przeróżnymi usługami kosmetycznymi w rodzaju strzyżenia włosów, a także np. zabijaniem zwierząt rzeźnych, które ogół konsumował następnie już bez żadnych kastowo-estetycznych zahamowań. Przyczyny irracjonalnej w gruncie rzeczy pogardy dla pewnych zgoła ważnych w funkcjonowaniu normalnych kultur profesji to chyba pole dla przyszłych dociekań etnologicznych. Autorka się nimi jednak nie zajmuje. Z przykładów językowych Pstrusińskiej wynikałoby, że tajne języki Eurazji czerpały inspiracje najczęściej z indyjskich, irańskich i wreszcie arabskich obsza¬ rów lingwistycznych, co bynajmniej nie eliminuje także udziału np. grupy ałtajskiej. Znakomita większość książki poświęcona została właśnie problemom lingwistycz¬ nym. Zawiera dziesiątki przykładów porównawczych, które dla nieprzygotowanego etnologa nie posiadają naturalnie waloru informacyjnego. Dowiadujemy się za to na przykład o czcigodnych korzeniach indyjskich zawartych w mowie mieszkających w Europie Cyganów i ich zgoła uzasadnionych staraniach, by określano ich nazwą „Romowie". Ten drobny szczegół bywa niekiedy w publicystyce niesłusznie wykpiwany jako przejaw „poprawności politycznej". W rozdziale dotyczącym tajemnej roli języków sakralnych można byłoby polemi­ zować z Jadwigą Pstrusińską co do roli przypisywanej przez nią kościelnej łacinie. Moim zdaniem nie miał być to język tajny, lecz rodzaj spójni uniwersalistycznej, ogólnoeuropejskiej, pierwotnie nawiązującej do wielkiego świata cywilizacji rzym¬ skiej. Rozszerzając swe idee religijne, Kościół opuszczał dawne tereny imperium rzymskiego. Nową wiarę głosił pośród europejskich barbarzyńców, nie władających mową antycznych cezarów, nawet w jej sprymityzowanych, gallijskich czy iberyj¬ skich formach. Owa funkcja spójni języka liturgicznego powoli wygasała w Kościele rzymskim dopiero niedawno i nie bez kontrargumentów, mimo że w Europie refor¬ macji złamano ją przed kilkuset laty, doprowadzając zresztą nieraz do wytworzenia się religijnej Wieży Babel. W części historycznej autorka słusznie podkreśla obfity dorobek badaczy rosyj­ skich, których osiągnięcia w Azji Środkowej trudno przecenić. Pisze też o znacznie skromniejszych z konieczności wynikach dociekań w tej dziedzinie uczonych pol¬ skich. Dobrze jednak, że znalazły się tam dane o badaniach grupy afgańskich Hajdarów, dokonanych przez ekspedycję Uniwersytetu Poznańskiego. O rzeczywistych przedsięwzięciach naukowych Polaków w krajach pozaeuropejskich — nigdy za wiele. Nieoczekiwanie w książce znalazł się zresztą także akcent polski na temat tajemnej mowy obraźników, handlujących po odpustach dewocyjnymi wizerunkami �Rezenzje i noty recenzyjne 237 świętych, malowanymi na szkle. Posługiwali się oni między sobą sekretną mową zwaną „kminą ochweśnicką". Kwitła podobno w pełni jeszcze w XIX wieku, gdy handlarze, uzyskując odpadowe tafelki szkła w dolnośląskich hutach szklanych, wędrowali z towarem po Polsce i przyległych obszarach ruskich. Znajomość kminy żyła jeszcze w połowie lat 50. XX wieku. Autorka wywodzi ochweśników i ich „mowę" z Biłgoraja. Mam podstawy mniemać, że co najmniej jednym z jej centrów było miasteczko Ślesin pod Koninem. W jesieni 1956 roku jeden z mieszkańców Śle¬ sina, lokalny krajoznawca, opublikował nawet artykuł na ten temat w miesięczniku „Ziemia", wydawanym wtedy przez krakowskie PTTK. Nie trzeba jechać do Afganistanu czy wędrować bezdrożami Indii, by natknąć się na tajne języki. Żyją wśród nas, w postaci uczniowskiego slangu, żargonu więźniów, szalikowców, meneli z placów targowych, ale również na przykład brydżystów, muzyków czy też wyspecjalizowanych w swoim hobby i zawodzie informatyków z dyplomami wyższych uczelni. Inna sprawa, czy swoisty język, lub — jak go nazywa Pstrusińska — argot ma być dla tych grup formą posługiwania się mową tajemną. Problematyką omawianą w niniejszej pracy zajmowało się wielu autorów, o czym świadczy obszerna, wykorzystana przez autorkę bibliografia. Pogłębia ona wartość poznawczą i dydaktyczną studium. Skoro olbrzymie połacie obszaru Starego Świata wypracowały zjawisko tajnych języków, uprawianych przez marginalne lub zmarginalizowane grupy społeczne i subkultury, ciekawe, jak podobne procesy mogły przebiegać w dawnych, przedkolumbijskich Amerykach. Na ile mocne, osiadłe struktury państwowe, istniejące w Meksyku czy w Andach, miały swoich służebnych „przybłędów" i korzystały z ich usług? O tym nie dowiemy się nigdy. Leszek Dzięgiel Lemkivśina. Istoriko-etnografićne doslidźennd u 2-h tomah, t. 1: Materialna kultura (red. U. Gośko), t. 2: Duhovna kultura (red. S. Pavluk), Institut narodoznavstva N A N Ukraini, L'viv 1999, 2002. Zainteresowanie Łemkowszczyzną — regionem etnograficznym zamieszkałym do 1947 roku przez Łemków, jedną z grup górali karpackich — obecne było w nauce polskiej już od lat międzywojennych. Do popularyzacji kultury łemkowskiej w tym okresie przyczynili się tacy badacze jak Roman Reinfuss czy Krystyna Pieradzka . Ponadto badania na terytorium Łemkowszczyzny prowadziło w tym czasie grono na¬ ukowców różnych dziedzin, m.in. językoznawców, etnografów i geografów, skupio¬ nych w Oddziale Łemkowskim przy Komisji Badań Naukowych Ziem Wschodnich . 1 2 3 1 Spośród licznych przedwojennych prac autora, na uwagę zasługuje artykuł Łemkowie. Opis etno­ graficzny, „Wierchy" t. XIV, 1936. Na szlakach Łemkowszczyzny, Kraków 1939 (reprint — Krosno 2003). Rezultaty badań opublikowano w „Wierchach" R. 13, 1935, s. 51-140. 2 3 �Rezenzje i noty recenzyjne 238 Poza motywami naukowymi (stricte poznawczymi) jednak, pracom tym przyświe¬ cały cele pragmatyczne, wyraźnie nacechowane ideologicznie. Wyniki tych badań służyć miały bowiem polskiej polityce regionalizacji, wdrażanej w latach 30. XX wieku przez ówczesne władze, które doprowadzić miały do osłabienia orientacji narodowo-ukraińskiej wśród Łemków, a w konsekwencji — do polonizacji tej grupy. Kolejny okres zainteresowań kulturą łemkowską — po latach milczenia o tej gru¬ pie etnicznej w latach PRL-u — przypada na lata 80. i 90. ubiegłego wieku. Wtedy też mniejszość łemkowska podnosi się ze społecznego i etnicznego niebytu, orga¬ nizowane są festiwale kultury — Watry. W nowych już warunkach społeczno-poli­ tycznych społeczność Łemków zaczyna się integrować, a liderzy grupy intensyfikują działalność społeczno-kulturalną, mającą na celu wspieranie tożsamości etnicznej i zapobieganie procesowi asymilacji. Na niwie naukowej Łemkowie zaistnieli po¬ nownie w ramach coraz częściej organizowanych konferencji, a także w pracach młodych badaczy, szczególnie socjologów i antropologów kultury . Kompendium wiedzy o Łemkach i ich kulturze przynoszą, poza popularnonau¬ kową pracą R. Reinfussa Śladami Łemków , trzy wydawnictwa, będące pokłosiem konferencji naukowych poświęconych tej grupie etnicznej: Łemkowie. Kultura-sztuka-język , Łemkowie w historii i kulturze Karpat oraz Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce . Zwłaszcza dwie ostatnie pozycje prezentują aktualny stan badań w tej dziedzinie, przedstawiając jednocześnie „polski punkt widzenia" przede wszystkim na — budzącą wciąż wiele kontrowersji — problematykę etnogenezy Łemków. To właśnie zagadnienie do dziś różni polskich i ukraińskich łemkoznawców, o czym można było się przekonać choćby podczas dyskusji w trakcie konferencji w Sano¬ ku, w której uczestniczyli, poza polskimi naukowcami, również badacze ukraińscy, a także przedstawiciele mniejszości łemkowskiej . Nauka ukraińska również poszczycić się może kilkoma monografiami poświę¬ conymi Łemkom i ich kulturze. Spośród nich najważniejszym kompendium wydaje się popularna praca Juliana Tarnowycza Iljustrowana istorija Łemkiwszczyny, która prezentuje powszechne wśród ukraińskich naukowców do dziś poglądy: o autochto4 5 6 1 8 9 10 4 W tym okresie wydano kilka jedynie pozycji poświęconych społeczności łemkowskiej. Wśród nich szczególną wartość posiadają trzy prace: A. Kwilecki, Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymi­ lacji, Warszawa 1974; K. Pudło, Łemkowie. Proces wrastania w środowisko Dolnego Śląska, Wrocław 1987, oraz etnograficzno-historyczne studium poświęcone kulturze ludowej powiatu gorlickiego Nad Rzeką Ropą, red. R. Reinfuss, t. 2, Kraków 1965. Zob.: M. Dziewierski, B. Pactwa, B. Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łem­ kowskiej, Katowice 1992; E. Michna, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków 1995; J. Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Kraków 2000. Warszawa 1990. Łemkowie. Kultura-sztuka-język. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Komisję Tury­ styki Górskiej ZGPTTK, Sanok, 21-24 września 1983, Warszawa 1987. Łemkowie w historii i kulturze Karpat, red. J. Czajkowski, t. 1-2, Sanok 1992, 1994. Praca ta zawiera materiały z międzynarodowej, interdyscyplinarnej konferencji, która odbyła się w Sanoku w dniach 25-26 października 1990 roku. Łemkowie i łemkoznawstwo w Polsce, red. A.A. Zięba, Kraków 1997. Zawartość tomu stanowią w większości referaty wygłoszone na konferencji naukowej, która odbyła się w krakowskiej siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności 21-22 czerwca 1995 roku. Zob.: Łemkowie w historii..., dz.cyt., t. 1, s. 387-408 (wyd. 2, Sanok 1995). 5 6 7 8 9 10 �Rezenzje i noty recenzyjne 239 nizmie Łemków w Karpatach oraz genetycznej i nierozerwalnej przynależności tej grupy etnograficznej do narodu ukraińskiego . Monograficzny, prezentujący w spo¬ sób całościowy historię i kulturę Łemków charakter ma także powstała w latach 80. XX wieku i wydana na Zachodzie praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura . Pierwszą wydaną na Ukrainie powojenną monografią Łemkowszczyzny jest pre­ zentowana w niniejszej recenzji praca zbiorowa Łemkiwszczyna. Istoryko-etnograficzne doslidżennia pod redakcją profesorów Jurija Hoszko i Stepana Pawluka . Jest to dwutomowe, wspólne dzieło ukraińskich naukowców z Ukrainy (Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) i Słowacji (Muzeum Kultury Ukra­ ińskiej w Svidniku oraz Uniwersytet w Preszowie). Na marginesie, dziwić może brak wśród autorów obu tomów naukowców pracujących w Polsce. Wydawca, Instytut Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, może się poszczycić licznymi projektami badawczymi oraz publikacjami, spośród których należy wymienić prze¬ de wszystkim wydawany od 1995 roku dwumiesięcznik „Narodoznawczi Zoszyty" oraz „Studiji z Intehralnoji Antropołohiji". Monografia jest pracą interdyscyplinarną, w której znajdujemy artykuły z zakresu historii i historiografii, geografii, antropo­ logii fizycznej, językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, muzykologii oraz sztuki ludowej. Tom pierwszy, o podtytule Materialna kultura, jest dziełem 18 autorów z Ukra¬ iny i Słowacji, którzy w 28 artykułach omawiają zagadnienia z historii, geografii, antropologii fizycznej, językoznawstwa oraz kultury materialnej Łemków. Tom po­ dzielony jest na trzy części: „Z historii Łemkowszczyzny", „Gospodarstwo", „Głów¬ ne gałęzie kultury materialnej", a całość poprzedza przedmowa dyrektora Instytutu Ludoznawstwa i kierownika naukowego projektu Stepana Pawluka oraz wstęp pió¬ ra redaktora naczelnego Jurija Hoszko. Ważnym atutem pracy jest to, że obejmuje ona tereny zarówno północnej, jak i południowej Łemkowszczyzny. Jak zauważył J. Hoszko, „Cały szereg badań ludoznawczych odrębnie rozpatrywał północną i po¬ łudniową część Łemkowszczyzny, tym samym izolował jedną od drugiej, zapomi¬ nając o tym, że pod względem narodowym, religijnym, gospodarczym obie tworzą jedną nierozdzielną całość, ale z pewnymi nieznacznymi różnicami w materialnej i duchowej kulturze, które zostały zapożyczone od innych etnosów" (s. 8). Część historyczną pracy rozpoczyna artykuł J. Hoszko i M. Muszynki Historio­ grafia etnograficznych badań Łemkowszczyzny, w którym autorzy omawiają etapy badań nad Łemkami począwszy od XVIII wieku (w XVIII wieku powstały — wyda­ ne dopiero w XIX stuleciu — prace A. Petrowa Ugro-russkije zagowory i zaklinanija naczała XVIII s. i I . Orłaja Istorija o karpatorusach), kończąc na latach osiemdzie­ siątych XX stulecia. J. Hoszko przytacza w monografii jeszcze wiele innych rozpraw. Szczególnie warty uwagi wydaje się artykuł Główne historyczno-geograficzne regio¬ ny Łemkowszczyzny. Autor nie wydziela jednak łemkowskich subregionów, jak by to 11 11 13 14 11 12 13 14 Lwów, 1936. B.O. Struminśkyj red., Nju York 1988. Por. T.A. Olszański, Ukraińska monografia Łemkowszczyzny, „Płaj" nr 27, 2003, s. 193-195. Tytuły artykułów podano przeważnie w tłumaczeniu na język polski. �240 Rezenzje i noty recenzyjne sugerował tytuł, omawia natomiast przebieg zachodniej granicy Rusi Halickiej oraz etnograficzny zasięg Łemkowszczyzny w XIX i XX wieku według różnych autorów. J. Hoszko, w omawianej części pracy, zajmuje się ponadto zagadnieniami geo­ graficznymi, demograficznymi, średniowieczną historią Łemkowszczyzny, dzia­ łalnością ruchu moskalofilskiego w XIX wieku, natomiast wspólnie z O. Turczakiem organizacjami kulturalno-oświatowymi i partiami politycznymi działającymi na Łemkowszczyźnie. Szczególnie cenny jest artykuł Ludność Łemkowszczyzny, w którym zaprezentowane są dane statystyczne dotyczące liczebności omawiane¬ go regionu w różnych okresach. Charakterystycznym dla recenzowanej pracy jest odrzucanie przez jej autorów koncepcji kolonizacji wołoskiej. J. Hoszko w swoim artykule o historii średniowiecznej Przeszłość Łemkowszczyzny twierdzi, że tereny Łemkowszczyzny były zasiedlone przez Rusinów przed X I I wiekiem. Sądzi jedno¬ cześnie, że kolonizacji na prawie wołoskim nie można utożsamiać z etniczną kolo¬ nizacją wołoską. Jego zdaniem kolonizacja wołoska była prowadzona przez wraca¬ jących z ucieczki przed Tatarami Rusinów. W związku z tym, że często uciekinierzy schronienie znajdowali na Wołoszczyźnie, po ich powrocie zaczęto ich określać „Wołochami" (s. 60). Ten sam autor jako dowód na to, że nazwisko Wołoch nie jest etnicznego pochodzenia, podaje dokumenty sądowe, np. orzeczenie szlacheckiego sądu właścicieli majątków Tarnawy i Łukowatego zobowiązujące do zwrotu długu starozakonnemu Mendelowi Wołoszynowi (s. 61). Interesujący jest artykuł S. Sehedy o cechach antropologicznych ludności Łemkowszczyzny (Antropołohiczni osobływosti nasełennja Łemkiwszczyny). Autor opie­ ra swoje rozważania na badaniach F. Wowka (koniec XIX wieku), W. Djaczenka (przeprowadzone w latach 1956-1963 badania nad 80 terytorialnymi grupami naro­ du ukraińskiego, w tym nad ludnością pochodzącą z Łemkowszczyzny) oraz włas­ nych przeprowadzonych w 1997 roku w Wełykoberezniwskim Rejonie Zakarpackiej Obłasti („łemkowska" część Zakarpacia). O łemkowskich gwarach piszą M. Demczuk i M. Onyszkewycz w artykule Cechy gwary łemkowskiej, natomiast o pochodzeniu nazwy „łemko" wyczerpująco opo­ wiada opracowanie Pochodzenie etnonimu „Łemkowie" i nazwy ich kraju, będące przedrukiem ze wspomnianej już pozycji Łemkiwszczyna. Zemla — ludy — istorija — kultura. Interesujące informacje o siedemnastowiecznych „beskidnikach" i ich współpra­ cy z B. Chmielnickim oraz S. Kostką-Napierskim podaje I . Krasowśkyj w opraco­ waniu Ruch wyzwoleńczy (zbójnictwo) na Łemkowszczyźnie w XVII w. Autor dowo¬ dzi, że pierwsze informacje o łemkowskich zbójnikach, występujących przeciwko polskiej i węgierskiej szlachcie, sięgają pierwszej połowy XV wieku, a ich najwięk­ sza aktywność przypada na XVII wiek, zwłaszcza jego drugą połowę. Krasowśkyj do najwybitniejszych przywódców ruchu zalicza Wasyla Bajusa, Wasyla Czepca oraz Andrija Sawkę. Artykuły J. Hoszko i O. Turczaka Organizacje kulturalno-oświatowe i partie poli­ tyczne na Łemkowszczyźnie oraz J. Hoszko Antynarodowa działalność moskalofilów na Łemkowszczyźnie powinny być, jak się wydaje, ujęte jako jeden temat — pierwszy do¬ tyczy działalności na omawianym terenie organizacji orientacji narodowo-ukraińskiej, �Rezenzje i noty recenzyjne 241 drugi prorosyjskiej. Brakuje również powołania się na znawcę tematu Jarosława Moklaka. Z tymi przyczynkami tematycznie powiązany jest również artykuł O. Turczaka o Łemkowszczyźnie podczas I wojny światowej, obozie w Thalerhofie i łemkowskich republikach (Tałerhofśka trahedija. Łemkiwśki respubliky 1918-1920). Część historyczną pracy zamyka rozdział autorstwa O. Turczaka omawiający czasy I I wojny światowej oraz powojennych deportacji (Niemiecko-faszystowska okupacja Polski i byłej Czechosłowacji. UPA. Deportacja Łemków). Autor w sposób syntetyczny opisuje działalność na terenie Łemkowszczyzny antyniemieckiego pod¬ ziemia (głównie GL i AL) oraz ukraińskiego ruchu niepodległościowego (UPA). Po­ jawiają się jednak nieścisłości, np. na s. 109 autor informuje, że w 1945 roku we wsi Pawłokoma zginęły 324 osoby, zaraz potem podaje liczbę 265 zamordowanych osób, natomiast na s. 111 błędnie wymieniono nazwisko sotennego UPA „Burłaki" — jest Wołodymyr Cyhelśkyj, powinno być Szczyhelśkyj. Mimo tych pomyłek oraz skąpe¬ go opracowania zachodniej Łemkowszczyzny, artykuł jest cennym źródłem wiedzy na temat historii tego regionu w latach 40. XX wieku. Część poświęconą ekonomicznym podstawom tradycyjnej Łemkowszczyzny (Hospodarstwo) otwiera artykuł J. Hoszko o przemyśle, rzemiośle i handlu (Rze¬ miosła i handel). Autor omówił wyrąb i spławianie drzewa (szerzej zagadnienie to opracował M. Hałuszko w odrębnym artykule Drwalstwo i spław), gonciarstwo, wy¬ palanie węgla drzewnego, maziarstwo (wsie Bielanka i Łosie), koszykarstwo (wsie Świątkowa, Zawadka, Wróblik), wytwarzanie drewnianych przedmiotów niezbęd¬ nych dla gospodarstwa domowego (łyżek, wałków do ciasta, wrzecion itp. — wsie Nowica, Leszczyny, Kunkowa), tkactwo, kamieniarstwo (wsie Bartne, Bodaki, Przegonina, Wapienne) oraz wędrowny handel tymi wyrobami. Odrębnie zostało po¬ traktowane druciarstwo — wędrowne rzemiosło popularne na Rusi Szlachtowskiej oraz łemkowskiej części słowackiego Spiszu. Autor nie posiada jednak rozeznania w zasięgu Łemkowszczyzny, czego najdrastyczniejszym przykładem jest stwier¬ dzenie, że „na Łemkowszczyźnie największym centrum produkcji kożuchów było miasto Barycz, gdzie wszyscy mieszkańcy zajmowali się wytwarzaniem kożuchów" (s. 125) — jak wiadomo, Barycz położony jest nad Sanem na północ od Przemyśla. Wędrowne zajęcia na Łemkowszczyźnie oraz zarobkowe migracje omówił H. Horyń w artykule Rzemiosła wędrowne, prace zarobkowe, migracje. Autor poru¬ szył zagadnienie „furmanienia" i związanego z nim handlu owocami i warzywami oraz winem, wędrownych szklarzy, a także rozwinął temat druciarstwa, opisując wsie z okolic Starej Lubowni na Słowacji — Oriabinę, Kamiankę, Litmanową Folwark, Lipnik. Obszernie została przedstawiona tematyka sezonowych migracji na Węgry do pracy podczas żniw oraz kierunki emigracji zarobkowej — Ameryka, Francja, Belgia. Podstawą utrzymania Łemków było jednak rolnictwo i hodowla zwierząt. Rol¬ nictwo na Łemkowszczyźnie obszernie opracował S. Pawluk w artykule Chliborobstwo („Rolnictwo"). Autor zaznacza, że „dla prowadzenia produktywnego rolnictwa warunki geograficzne Łemkowszczyzny nie są dość sprzyjające" (s. 132), zauważa jednak, że „archiwalne i statystyczne dane późniejszych czasów, XVIII-XIX wie¬ ku, upewniają nas, że rolnictwo Łemkowszczyzny ma głębokie korzenie, podstawą �242 Rezenzje i noty recenzyjne których była kultura rolnicza dawnej Rusi" (s. 133). W artykule zostały omówio¬ ne poszczególne rośliny uprawne występujące na Łemkowszczyźnie (interesujące jest spostrzeżenie, że na północnej Łemkowszczyźnie najwięcej miejsca na polach uprawnych zajmował owies, natomiast na południowej jęczmień), narzędzia do pra¬ cy w polu oraz zasady panujące podczas poszczególnych jej etapów. Tradycyjnej hodowli zwierząt na Łemkowszczyźnie poświęcony jest artykuł Tradycijne skotarstwo łemkiw („Tradycyjna hodowla u Łemków") autorstwa J. Hoszko i M. Tywodara, którzy zauważyli, że „warunki przyrodniczo-geograficzne oraz specy­ fika historycznego, społecznego i ekonomicznego rozwoju Łemkowszczyzny sprzy¬ jały formowaniu kompleksowego rolno-hodowlanego systemu gospodarowania, w którym uprawa ziemi zawsze była podstawowym zajęciem i jedynie w pojedyn¬ czych wsiach równoznaczną z nią rolę odgrywała hodowla zwierząt" (s. 162). Jed¬ nocześnie „na Łemkowszczyźnie realia warunków przyrodniczo-geograficznych, ogólny charakter struktury podziału ziemi, rozmiary tymczasowych i stałych wypa¬ sów, konkretne wzajemne ustosunkowania rolnictwa i hodowli tworzyły sprzyjające warunki dla funkcjonowania takiego rolniczo-hodowlanego gospodarstwa, w jakim hodowla odgrywała ważną dopełniającą rolę (...). Wystarczające tereny dla różnych wypasów i sposoby ich wykorzystania dawały możliwość również drobnym gospoda­ rzom trzymać jedną-dwie krowy (...). Ogólnie, tradycyjna hodowla u Łemków była nastawiona na zaspokojenie własnych potrzeb w produkty mleczne, siłę pociągową, mięso, wełnę, skóry, gnój" (s. 167). Podstawą hodowli na Łemkowszczyźnie były krowy (blisko 50%) i świnie (blisko 35%). Konie zajmowały niecałe 10%, a owce i kozy zaledwie 7% (s. 167). W artykule omówiono sposoby wypasów, zabezpiecze¬ nia zwierzyny i pastuchów podczas wypasów. Z hodowlą w pewien sposób jest powiązany artykuł M. Hłuszko, omawiający tra¬ dycyjne środki transportu i zaprzęgu na Łemkowszczyźnie (Zasoby zwjazku i trans¬ portu na Łemkiwszczyni). Część „ekonomiczną" tomu zamyka materiał H. Horynia Pomocnicze rodzaje zajęć gospodarskich, omawiający myślistwo, rybołówstwo, pszczelarstwo i zbieractwo na Łemkowszczyźnie. W ostatniej części tomu scharakteryzowana została łemkowska wieś oraz ubiór i wyżywienie Łemków. R. Siłećkyj i M. Sopoliga, charakteryzując łemkowskie osady, podkreślili konieczność wyróżnienia wsi i przysiółka w krajobrazie Łemkowszczyzny. Zwrócili uwagę, że oprócz najbardziej rozpowszechnionej na Łemkowszczyźnie wsi typu łańcuchowego spotyka się również — zarówno na północy, jak i południu — wsie typu rzędowego. Autorzy uważają jednocześnie, że „nie ma podstaw mówić o jakichś poważnych wpływach niemieckich kolonistów czy Polaków na typy osad karpackich wsi ukraińskich, łańcuchówek na Łemkowszczyźnie w szczególności" (s. 238). Cechą charakterystyczną łemkowskiej wsi jest cerkiew, autorzy zwrócili jednak uwagę na inne, niemieszkalne atrybuty łemkowskiej wsi, jak: szkoła, czytel¬ nia, karczma, młyn czy kuźnia. Ci sami autorzy omówili ponadto w odrębnych arty¬ kułach typy łemkowskich zagród (Dwir) oraz budynki gospodarskie znajdujące się w łemkowskich wsiach (Promysłowi budiwli łemkiwśkoho seła). M. Sywak przed¬ stawił typy rozplanowania budynków mieszkalnych, opisał również etapy budowy chałupy i prac wykończeniowych (Żytło tajoho wnutrisznie płanuwannia. Eksterjer). �Rezenzje i noty recenzyjne 243 Razem z M. Sopoligą sporządził autor charakterystykę wyposażenia łemkowskich domostw (Interjer żytła. Tradycijni mebli) — szczególnie dużo miejsca autorzy po­ święcili ewolucji pieca. Obfity i bogato ilustrowany materiał poświęcony łemkowskiej architekturze sa­ kralnej przedstawił J. Taras, który dokładnie scharakteryzował podstawowe typy łemkowskich cerkwi. W konkluzji autor zauważył, że „istnienie na terenach Łemków wielu typów cerkiewnych budowli jest wynikiem wpływu różnorodnych czynników, które były zarówno podstawą dla ochrony tradycji, jak i powołały do życia potrzebę stworzenia własnego typu drewnianej cerkwi. We wszystkich rodzajach łemkow¬ skich cerkwi można znaleźć typowe ukraińskie formy budynku cerkiewnego, który wyrósł z rozpowszechnionych i ustalonych starych tradycji budowlanych i jest czꜬ cią ukraińskiej sztuki" (s. 320). Łemkowski ubiór, tak codzienny, jak i świąteczny, scharakteryzowała trójka auto¬ rów — H. Stelmaszczuk, H. Chudyk i D. Dmytrykiw. Materiał jest bardzo obszerny, dziwi jednak umieszczenie czuhy w podrozdziale o wspólnych elementach męskie­ go i kobiecego ubioru (s. 339) — jak powszechnie wiadomo, ta część tradycyjnego ubioru Łemków była atrybutem stroju męskiego. W artykule znajdują się także błędy dotyczące nazw geograficznych, np. wieś Wapienne (łem. Wapenne) występuje jako Wapniane, Wola Cieklińska (łem. Wola Ceklyńska) jako Wola i Cyklinka. Myślę jed¬ nak, że są to niezamierzone błędy edytorskie, powstałe w druku. Tom zamyka artykuł T. Hontara i M. Muszynki o łemkowskim pożywieniu (Charczuwannia łemkiw). Podstawą wyżywienia Łemków były potrawy powstałe z roślin uprawnych (owies, jęczmień, żyto, ziemniaki, buraki, kapusta, brukiew, marchew, bób, groch, fasola) oraz mleka i jego przetworów (ser, śmietana). Mięso było spoży¬ wane od święta. Autorzy omówili najczęściej spożywane potrawy, szczególnie dużą uwagę zwracając na chleb, zarówno przaśny (adzymka), jak i kwaśny, oraz inne po­ trawy mączne — pierogi i, powstałe na bazie mąki, zupy (kiesełycia, czyr, styranka). Dokładnie scharakteryzowano ponadto świąteczne potrawy oraz naczynia do przy¬ gotowywania i spożywania posiłków. W drugim tomie, pod nazwą Duchowna kultura, znalazło się 26 artykułów (na¬ pisanych przez takąż samą liczbę autorów) prezentujących głównie zagadnienia z zakresu sztuki i rzemiosła ludowego, obrzędowości i folkloru, a także poświęcone życiu społecznemu i religijnemu wsi łemkowskiej. Już we wstępie pióra S. Pawluka mowa jest o przyjętej w tomie optyce naukowej, wedle której Łemkowie to — po¬ dobnie jak Bojkowie i Huculi — etnograficzna grupa narodu ukraińskiego, która w wyniku izolacji i oddalenia od centrów społeczno-politycznych wykształciła spe­ cyficzną kulturę, powstałą w wyniku krzyżowania się różnych elementów: kultury „protoukraińskiej" i kultur sąsiadujących z nią grup etnicznych (s. 4). Zagadnienie autochtonizmu Łemków w Karpatach, wywodzonego przez ba­ daczy ukraińskich już z czasów państwa wielkomorawskiego i Rusi Kijowskiej oraz od ich rzekomych przodków — Białochorwatów, najpełniej wyrażone zostało w dwóch artykułach: Ukraińskie tradycje prawa zwyczajowego oraz Życie społeczne, w których autorzy (m.in. Jurij Hoszko i Mykoła Muszynka) prezentują pogląd, że na Łemkowszczyźnie prawo wołoskie w ogóle nie funkcjonowało (s. 19), zaprzecza- �244 Rezenzje i noty recenzyjne jąc jednocześnie tzw. teorii wołoskiej w osadnictwie Karpat, reprezentowanej przez większość polskich łemkoznawców, oraz pierwszeństwu osadnictwa polskiego w tej części Beskidów. Kolejne rozdziały podają syntezę etnograficznego oblicza ludności łemkowskiej i prezentują aktualny stan badań w dziedzinie tzw. kultury społecznej. Artykuły w nich zawarte dotyczą takich zagadnień jak: rodzina i życie rodzinne, zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami, obrzędy weselne, obrzędy pogrzebowe, obrzędo­ wość doroczna oraz wiedza ludowa (Jednostki miary, przepowiadanie pogody i ka­ lendarz ludowy; Medycyna i weterynaria ludowa oraz Zwyczaje, obrzędy i przesądy w tradycyjnym budownictwie). Zaznaczyć trzeba, że zebrane i opracowane w powyż­ szych tekstach materiały etnograficzne dotyczą ludności łemkowskiej zamieszkują­ cej po obu stronach Karpat — zarówno na „polskiej" Łemkowszczyźnie, rozszerzo­ nej terytorialnie na wschód do linii Sanu, jak i na południowej, „słowackiej" części terytorium. Autorzy powołują się przede wszystkim na własne badania, na prace badaczy ukraińskich, rzadziej zaś na dokonania polskich etnografów (O. Kolberg, K. Moszyński, J. Bystroń, R. Reinfuss). Oblicze przedstawionej w tej części tomu kultury łemkowskiej nie oddaje rzecz jasna jej stanu aktualnego, opisuje bowiem w większości obrzędy i zwyczaje funkcjonujące na Łemkowszczyźnie do 1947 roku. Zanikająca w okresie powojennym tradycyjna kultura, a także wysiedlenia ludności łemkowskiej w polskiej części regionu, spowodowały w konsekwencji zanik opisy¬ wanych wyżej zjawisk kulturowych. W osobnym artykule drugiego tomu Łemkiwszczyny przedstawiono problematykę wyznaniową ludności łemkowskiej (Procesy religijne na Łemkowszczyźnie). Autor, opisując dzieje wyznaniowe Łemkowszczyzny, zwraca uwagę na „kamienie milo¬ we" tychże dziejów, poczynając od chrystianizacji ludności tego terytorium przez św. św. Cyryla i Metodego już w IX wieku (s. 166), poprzez wprowadzenie Unii, masowe powroty do prawosławia w okresie międzywojennym, aż po likwidację Koś¬ cioła greckokatolickiego w latach 40. XX wieku. Niewiele jednak miejsca poświęca on współczesnym (powojennym) procesom religijnym, które zasługują na szczegól¬ ną uwagę, ze względu na ich bezpośredni związek z procesami etnicznymi wśród Łemków — utrata „wiary ojców" utożsamiana jest bowiem w przypadku tej grupy z całkowitą asymilacją. Kolejna grupa artykułów dotyczy zagadnień z zakresu sztuki ludowej (rzemiosła artystycznego) oraz folkloru (Ustna literatura ludowa oraz Folklor muzyczny). Spośród licznych przejawów działalności artystycznej Łemków osobnego omówienia docze¬ kały się w monografii takie dziedziny twórczości jak: tkactwo artystyczne, haft, druk artystyczny, wycinanka, pisankarstwo, kowalstwo, garncarstwo (ceramika), kamieniar¬ stwo, rzeźbiarstwo w drewnie, snycerstwo, ozdoby Łemków oraz łemkowska ikona (XIV-XVI wieków). Co jest warte podkreślenia, autorzy poszczególnych artykułów wielokrotnie powołują się na prace R. Reinfussa, który uchodzi za znawcę sztuki ludo¬ wej Łemków. Odnotować również należy fakt, że autor artykułu o kamieniarstwie lu¬ dowym na Łemkowszczyźnie oparł swój tekst niemal wyłącznie na wynikach badań dwójki polskich etnografów, wspomnianego prof. Reinfussa oraz T. Łopatkiewicza, �Rezenzje i noty recenzyjne 245 mimo że niedawno ukazała się pod egidą Narodowej Akademii Nauk samodzielna praca poświęcona temu ciekawemu zagadnieniu, autorstwa ukraińskiego badacza . Ostatnim, zamykającym tom rozdziałem jest tekst I . Krasowśkiego (apologety autochtonizmu Łemków, znanego z polemik z polskimi naukowcami — zwolenni¬ kami teorii migracji wołoskich), prezentujący Łemkowszczyznę w literaturze pięk¬ nej (regionalnej i emigracyjnej), sztuce i zbiorach muzealnych. Autor wskazuje na najdawniejsze zabytki literatury łemkowskiej, znajdując je już w XV-wiecznych dziełach Grzegorza z Sanoka i Pawła z Krosna (s. 405). Niewiele jednak miejsca (zaledwie akapit) poświęca on współczesnej, powojennej literaturze łemkowskiej w Polsce. W sposób niemalże hasłowy, bo i brak było miejsca na dłuższy opis, uka¬ zana też została twórczość współczesnych artystów łemkowskich — malarzy i rzeź¬ biarzy. W końcowej części artykułu wymienia autor zbiory zabytków sztuki i kultury łemkowskiej, znajdujące się zarówno w muzeach i kolekcjach w Polsce, na Słowacji i Ukrainie, jak i te kolekcjonowane w muzeach za oceanem. W kończących tom Wnioskach J. Pawluka powtórzone zostają po raz kolejny „aksjomaty" ukraińskich łemkoznawców oraz z głębokim przekonaniem wyrażone zdanie, że Łemkowie „byli, są i będą Ukraińcami" (s. 416). Choćby właśnie dlatego, aby mógł polski czytelnik dostrzec sens ostatniego zdania i zrozumieć towarzyszące mu przekonanie, warto poznać naukowe argumenty ukraińskich badaczy (a także do¬ cenić etnograficzną wartość pracy) i sięgnąć po Łemkowszczyznę. 15 Mirosław Pecuch Andrzej Stachowiak Roman K y r c z i w, Iz folkłornych rehioniw Ukrajiny. Narysy j statti, Nacionalna Akadmija Nauk Ukrajiny, Instytut Narodoznawstwa, Lwiw 2002, ss. 350. Książka Romana Kyrcziwa, znanego ukraińskiego literaturaturoznawcy, folklo¬ rysty i etnografa, obejmuje cykl 9 szkiców i artykułów o ukraińskiej ustnej literatu¬ rze ludowej. Jak sam autor zaznaczył na wstępie, praca „nie jest monografią, raczej zbiorem artykułów, rozpraw, szkiców, które w większej lub mniejszej mierze dotyczą mało jeszcze zbadanej problematyki geografii folklorystycznej Ukrainy" (s. 3). Omó¬ wione zostały w niej teoretyczno-metodologiczne zagadnienia regionalności folk¬ loru, spostrzeżenia na temat cech wyznaczających spójność ukraińskiego folkloru, a także jego regionalnych, lokalnych właściwości, scharakteryzowany został rów¬ nież folklor kilku ukraińskich grup etnograficznych — Hucułów, Bojków, Łemków, Poleszuków, Chełmszczan, Podlaszan. Charakterystyczne jest, że omówione zostały wyłącznie ukraińskie regiony pograniczne, w dużej mierze znajdujące się poza gra¬ nicami państwa ukraińskiego. 15 R. Odrechiwśkyj, Riźbiarstwo Łemkiwszczyny, Lwiw 1998. Por.: T. Łopatkiewicz, Ośrodki kamie­ niarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie środkowej, „Polska Sztuka Ludowa" nr 3/4, 1985, s. 177-186. �Rezenzje i noty recenzyjne 246 Wszystkie artykuły zdaniem autora jednoczy „wspólna idea naukowej potrzeby, ważności i perspektywizmu regionalnych badań ukraińskiego folkloru (...). Suma takich opracowań będzie rzetelną podstawą dla gruntownych przemyśleń naukowych nad całościowym charakterem kultury folklorystycznej narodu ukraińskiego, będącej jednym z czynników wyznaczających i integrujących etnos" (s. 6). Będzie pomoc¬ na, by „zobaczyć, zrozumieć i innym pokazać jedną z najwznioślejszych zdobyczy w królestwie ducha, którym naród ukraiński wzbogacił ludzką cywilizację" (s. 6). Tym samym, zdaniem autora, ukraińska etnografia i folklorystyka mają swoimi ba¬ daniami sprzyjać integracji narodu ukraińskiego. W części „Regionalność tradycji folklorystycznej" zawarte zostały teoretycz¬ ne podstawy badań nad regionalnością folkloru. Autor rozpatruje regionalność „nie w jakiejś globalnej skali międzyetnicznej, ale jako wyznaczanie pewnych jednostek podziału w granicach terytorium rozsiedlenia etnosu, narodu" (s. 7). Folklor nato¬ miast rozumie jako „system lokalnych tradycji"; uważa, że jest on zawsze regionalny i lokalny, w swoim funkcjonowaniu i rozwoju powiązany jest z pewnym przestrzen­ nie ograniczonym środowiskiem. W pracy nie pojawia się jednak żadna definicja folkloru, z zawartości treściowej można dopiero wywnioskować węższe rozumienie tego zjawiska przez autora — folklor jest równoznaczny z ustną literaturą ludową. Autor uważa, że do badań nad ukraińskim folklorem należy stosować metodę porównawczo-historyczną konieczna jest jednak pewna konsekwencja: najpierw odnoszenie badanych realiów regionalnych do międzyregionalnego i ogólonoukraińskiego kontekstu, a dopiero potem rozpatrywanie wspólnot, paraleli i analogii na poziomach wschodniosłowiańskim, ogólnosłowiańskim i innych, szerszych (s. 19). Istotne jest również, aby zapisywany tekst nie był „absolutyzowany, abstrahowany od koniecznego kompleksu wiadomości na temat jego historycznego i etnograficz¬ nego kontekstu" (s. 20). Nie należy ponadto zapominać o folklorze różnych środo¬ wisk ukraińskich znajdujących się poza granicami Ukrainy (s. 21). W przypadku re¬ gionalizacji ukraińskiego folkloru autor skłonny jest przychylić się do spostrzeżeń Fiłareta Kołessy o możliwej zbieżności ukraińskich folklorystycznych „dialektów" z dialektami językowymi (s. 21). Wyróżnia 30 regionów folklorystycznych, które zostały zaznaczone na schematycznej mapie (s. 33). Zauważa jednocześnie, że na mapie folklorystycznej Ukrainy jest jednak wiele „białych plam" (s. 16). Zwraca zarazem uwagę na naukowo niewyjaśnioną wspólnotę wielu zjawisk kultury nie gra¬ niczących ze sobą ukraińskich Karpat i Polesia — świadczy to zdaniem autora o ich „niewątpliwej genetycznie powiązanej etnokulturowej jednorodności" (s. 14). W kolejnych artykułach zaprezentowane są rozważania na temat folkloru poszcze¬ gólnych grup regionalnych. Najwięcej miejsca autor poświęcił twórczości Bojków. W obszernej rozprawie „Ustna twórczość ludowa Bojków" zostały scharakteryzowa¬ ne doroczne i rodzinne pieśni obrzędowe, pieśni historyczne, ballady, pieśni społeczno-obyczajowe i rodzinno-obyczajowe, kołomyjki i inne humorystyczno-satyryczne pieśni, a także proza ludowa, zwłaszcza przysłowia i przypowiastki. Natomiast 1 1 Wszystkie tytuły podrozdziałów oraz cytaty w tłumaczeniu własnym z języka ukraińskiego na polski. �Rezenzje i noty recenzyjne 247 w szkicu „Z folklorystycznej archaiki Bojkowszczyzny" Roman Kyrczów skoncen¬ trował się przede wszystkim na ładkaniu — pasterskich pieśniach będących reliktami obrzędowego śpiewu, „który był kiedyś komponentem archaicznego kompleksu ry¬ tualnego powiązanego z podstawową niegdyś w Karpatach gałęzią gospodarki — ho¬ dowlą zwierząt, z początkiem wiosennych zajęć hodowlanych" (s. 327). Karpackich górali dotyczą jeszcze dwa artykuły — „Ustna literatura ludowa Hucułów" omawia motywy, obrazy i środki poetyckie huculskiego folkloru, natomiast „Tradycja folk¬ lorystyczna Łemków" przedstawia specyfikę folkloru łemkowskiego. Autor dowo¬ dzi, że tradycja folklorystyczna jest jednym z najważniejszych świadectw „wiekowej etnogenetycznej i etnokulturowej duchowej jedności Łemków z całym ukraińskim narodem" (s. 210). Folklorowi Polesia poświęcone są dwa artykuły — „Folklor ukra¬ ińskiego Polesia" omawia charakterystyczne cechy poleskiego folkloru, natomiast rozprawa „Z ukraińsko-białoruskiego pogranicza folklorystycznego" przedstawia wzajemne wpływy i zapożyczenia ukraińsko-białoruskie. Dopełnieniem opracowań folkloru na ukraińskim pograniczu jest szkic „Naukowe poznanie folkloru Chełm¬ szczyzny i Podlasia". Autor konstatuje, że „folklor Chełmszczyzny i Podlasia to nie tylko przeszłość i wielce cenne dla naszej (czyt. ukraińskiej) kultury archiwum, ale i obecnie istotna, żywa tradycja, która potrzebuje naukowej baczności i nie cierpią¬ cych zwłoki, uczciwych badań" (s. 291). Książkę zamyka rozprawa „Wkład Oresta Ziłyńskiego do opracowania problematyki ogólnonarodowego kontekstu folkloru Ukraińców Karpat", w którym został przedstawiony dorobek naukowy zamieszkałe¬ go w latach 30. XX wieku w Czechach ukraińskiego folklorysty. Mirosław Pecuch Czasław P i a t k i e w i c z , Reczyckaje Palessie, 2004. Bielaruski Knigazbor, Mińsk W prestiżowej serii tego wydawnictwa, przygotowywanej w Instytucie Literatury im. Janka Kupały Białoruskiej Akademii Nauk ukazał się potężny, 670 stronicowy przekład prac Czesława Pietkiewicza dotyczących Polesia Rzeczyckiego. W począt­ kowych planach wydawcy miał zawierać wszystkie jego publikacje, jednak ostatecz­ nie zrezygnowano z przekładu artykułów ze względu na to, że przekraczałyby ob­ jętość jednego tomu, a takie jest zamierzenie serii. Ograniczono się więc do dwóch opublikowanych wcześniej w Polsce prac książkowych, a mianowicie Polesie Rzeczyckie. Materiały etnograficzne. Cz. 1. Kultura materialna (PAU, Kraków 1928) oraz Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego. Materiały etnograficzne (TNW, Warszawa 1938), do których dołączono zachowany fragment trzeciej części, dotyczącej kultury społecznej tego regionu. Praca ta, przygotowana już po śmierci autora i w 1939 roku oddana do druku, uważana była za całkowicie zaginioną wskutek wybuchu I I woj- �248 Rezenzje i noty recenzyjne ny światowej. Okazało się jednak, że fragment odbitki szczotkowej zabrała ze sobą do korekty Jadwiga Klimaszewska, wówczas asystentka prof. Kazimierza Moszyń¬ skiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdżając z Wilna do Krakowa na ostatnie przed wojną letnie ferie. Przed kilku laty prof. Klimaszew¬ ska, porządkując swoje domowe archiwum, odnalazła ten fragment i udostępniła kserokopię folkloryście z Mińska, dr. Uladzimirowi Wasilewiczowi. On właśnie, wraz z etnografką Liją Sołowiej, dokonali przekładu całości na język białoruski i zadecydowali o włączeniu do niego nieznanego dotychczas, cennego fragmentu jako I I I część (s. 637-664). Jest to końcowa część rozdziału X (10. Jarmarki, 11. Karczma, 12. Pożyczka) oraz rozdział X I — „Etyka" z dziewięciu tematami szcze¬ gółowymi (1. Kradzież, 2. Matactwo, 3. Oszustwo, 4. Kłamstwo, 5. Krzywoprzysię¬ stwo, 6. Pijaństwo, 7. Zemsta, 8. Więzienie, 9. Zabójstwo). U. Wasilewicz, redaktor tomu, opatrzył go obszernym wstępem, w którym omówił dorobek Pietkiewicza, podkreślając jego wartość dla współczesnych badaczy kultu¬ ry ludowej. W dołączonej (oprócz oryginalnych rysunków z pierwodruku tekstów) wkładce ilustracyjnej zamieszczone zostały m.in., obok portretowych zdjęć Pietkie­ wicza oraz Kazimierza Moszyńskiego i Michała Federowskiego, równie ważnych badaczy Polesia, fotografie okładek pierwodruków ich prac, autograf Pietkiewicza oraz zdjęcie jego grobu na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Omawiana pozycja uzyskała pierwsze miejsce w rankingu najbardziej wartościo¬ wych książek ogłaszanym co roku przez czasopismo kulturalne „Nasza Niwa". Ewa Fryś-Pietraszkowa Aleksander A. M i ś k i e w i c z, Janusz Kamocki, Tatarzy słowiańszczyzną skawieni, UNIVERSITAS, Kraków 2004, ss. 224. obła­ Praca autorstwa Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego Tatarzy Sło­ wiańszczyzną obłaskawieni to publikacja traktująca o dziejach społeczności tatarskiej na ziemiach polskich, relacjonująca 600 lat współżycia z chrześcijanami i ludnością innych wyznań, a przede wszystkim objaśniająca fenomen przetrwania odrębności przy jednoczesnym przyjęciu języka i wielu obyczajów słowiańskich. Na treść publikacji składają się trzy rozdziały. Autorem dwóch pierwszych jest Aleksander A. Miśkiewicz, badacz dziejów tatarskich, autor ważnych pozycji w bi¬ bliografii tatarskiej, m.in. Tatarzy polscy 1918-1939. Życie społeczno-kulturalne i religijne oraz Tatarska legenda. Tatarzy polscy 1945-1990. Rozdział pierwszy H. Miśkiewicz poświęcił historii tatarskiego osadnictwa, rozpoczynając od czasów Witoldowych, a kończąc na latach powojennych. Autor wyraźnie zaprzecza nadal funkcjonującym skojarzeniom z Tatarami spod Legnicy wskazując, iż swoje rodowody Tatarzy polscy wiążą z osadnictwem w Wielkim Księ¬ stwie Litewskim w 2 połowie XIV wieku, kiedy to wojska złotoordyńskie łączyły się �Rezenzje i noty recenzyjne 249 z litewskimi przeciw Krzyżakom. Wielu Tatarów pozostało w tym czasie na Litwie. Ciągłe wojny prowadzone przez pretendentów do tronu w złotej ordzie powodowały nieustanny napływ uchodźców politycznych. W czternastowiecznej Kronice Długosz odnotował datę być może najważniejszą dla osadnictwa tatarskiego — rok 1397. Wy¬ prawa Witolda do krajów tatarskich za Don była wstępem do dalszej systematycznej już akcji tworzenia osad tatarskich na Litwie. Początki osadnictwa tatarskiego w miejscowościach, które po drugiej wojnie światowej pozostały w granicach Polski (Bohoniki, Kruszyniany, Studzianka i Lebiedziew) sięgają 2 połowy XVII wieku i buntu części chorągwi tatarskich służących Rzeczpospolitej w czasie wojny polsko-tureckiej. Wydarzenie to określa się w histo¬ rii jako „bunt Lipków", a Lipkami Tatarów z Wołynia i Podola, których to potomkami są właśnie mieszkający na Podlasiu wyznawcy islamu. Warto nadmienić, iż zdrada nie była podyktowana uczuciami religijnymi. Bezpośrednim powodem buntu były posta¬ nowienia sejmu z 1667 roku odmawiające chorągwiom tatarskim wypłaty żołdu oraz kolejne decyzje pogarszające sytuację prawną Tatarów. Po zdobyciu Baru Jan III Sobie¬ ski przyjął Lipków z powrotem do swojego wojska, odbierając przedtem przysięgę na wierność Rzeczpospolitej. Aby zlikwidować przyczyny zatargów, król zrównał szlach¬ tę tatarską ze szlachtą polską, a ponieważ skarb państwa nadal świecił pustkami, po¬ wracającym pod polskie rozkazy Tatarom nadał dobra ziemskie. Tak ukształtowało się osadnictwo tatarskie we wschodnich granicach naszego kraju. Należy jednak pamiętać, iż po I I wojnie światowej również wielu Tatarów (głównie z warstw inteligenckich) z Wileńszczyzny, Nowogródczyzny i Grodzieńszczyzny pozostawiło swoje rodzinne strony, aby zamieszkać w nowych granicach Rzeczpospolitej Polskiej. W konsekwen¬ cji wzrósł poziom oświaty, ale w znacznej mierze zanikł tatarski folklor. W podrozdziale „czasy dobre i złe" autor podaje ciekawą informację o prze¬ siedleniu w 2 połowie XVII wieku nieznanej liczby Tatarów do południowej Wiel¬ kopolski, m.in. do Sulmierzyc, co zachęca do przeprowadzenia stosownych badań w przyszłości. Na koniec pierwszego rozdziału autor podejmuje jeszcze jeden ciekawy wątek, a mianowicie podaje w wątpliwość rozpowszechnianą przez Muzułmański Związek Religijny w RP liczbę muzułmanów polskich (5.000). Powołując się na „ różne dane" wskazuje, iż w latach 70. i 80. XX wieku w Polsce mogło żyć od 3000 do 3500 osób pochodzenia tatarskiego. Socjolodzy, etnolodzy i historycy do dziś sprzeczają się, jakim terminem określić fakt odrębności grupowej Tatarów we współczesnej Polsce. Jak ich nazwać? Tatara­ mi polskimi? Litewskimi? Czy może polsko-litewskimi? Ta istotna kwestia otwiera kolejny rozdział: „Tatarskie rozmaitości". A. Miśkiewicz powtórzył swoje wielokrot¬ nie już formułowane stanowisko, iż nazwa „Tatarzy litewscy" posiada podłoże głów¬ nie historyczno-geograficzne odnoszące się do przeszłości i jest dziś już zupełnie nieaktualna. Tatarzy ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego zasiedlali wcześniej niż ziemie Koronne, dlatego dookreślenie „litewscy" możemy używać jako nazwy historycznej, jak chciał tego Stanisław Kryczyński. Po odzyskaniu niepodległości przydomkiem „litewscy" mogą określać się Tatarzy zamieszkujący tereny państwa li¬ tewskiego. Terminu „Tatarzy polscy" prawdopodobnie użył jako jeden z pierwszych �250 Rezenzje i noty recenzyjne w 1845 roku Adrian Krzyżanowski na łamach „Kuriera Warszawskiego", odnosząc ją do Tatarów w guberniach augustowskiej i podlaskiej Królestwa Polskiego. Sami Tatarzy, zarówno w latach międzywojennych, jak i po wojnie często zabierali głos w dyskusji, nazywając się Tatarami polskimi bądź litewskimi. Zwolennicy pierw¬ szej opcji podkreślali wyraźnie, że druga nazwa ma charakter historyczny. Odmien¬ ne poglądy reprezentował m.in. Stefan Tuhan Baranowski, redaktor naczelny „Życia Tatarskiego", którego argumenty zostały przytoczone w rozdziale „Tatarzy polscy czy litewscy". Autor stwierdza, iż dziś Tatarzy czują się prawdziwymi obywatelami swych państw, w tym Polski. Zachowując pamięć o więzi historycznej, kulturowej i religijnej przejęli obyczaje życia codziennego od Słowian, ulegając w znacz¬ nej mierze kulturze polskiej, czego dowodzi w kolejnych rozdziałach omawiana publikacja. W dalszej części autor porusza kwestie meczetów, parafii, imamów, pielgrzymek, ponownie tradycji wojskowych, również słynnych bali tatarskich, orientów sokol¬ skich i spotkań gorzowskich. Jednak najcenniejsze informacyjnie, gdyż dostarczają¬ ce wiedzy nowej, są podrozdziały: „Znani i nieznani z rodowodem tatarskim" oraz „Tatarzy polscy na początku X X I wieku". Pierwszy przedstawia sylwetki m.in. Alek¬ sandra Achmatowicza, Leona Achmatowicza, Stefana Bazarewskiego, Dżenett Dżabogi-Skibiniewskiej, Haliny Szahidewicz, Aleksandra Chaleckiego, Macieja Kono¬ packiego, Selima Chazbijewicza. Szkoda, że w gronie tym zabrakło Muftiego RP Tomasza Miśkiewicza. Polscy muzułmanie czekali na nowego muftiego przez 60 lat. Poprzedni mufti — Jakub Szynkiewicz — wyemigrował z Polski podczas I I wojny światowej. A wedle zwyczaju mufti pełni swą funkcję dozgonnie, dlatego do śmierci Szynkiewicza w 1965 roku wybór nowego muftiego był niemożliwy. Potem zabrakło odpowiedniego kandydata. Większość polskiej inteligencji wyznającej islam została wymordowana. Tatarzy ginęli w Katyniu i w sowieckich łagrach. Ci, co ocaleli, nie mogli do Polski wrócić. Ostatni podrozdział na kilku zaledwie stronach traktuje o Tatarach polskich na początku X X I wieku, skupiając się na wykonywanych zawodach, życiu codziennym, sympatiach politycznych, a także sygnalizując działania w sferze kulturalno-spo¬ łecznej. Autor podaje również kilka faktów z historii dialogu między polskimi mu¬ zułmanami a katolikami. Rozdział „Tatarskie tradycje" kontynuuje myśl przewodnią publikacji, poszuku¬ jąc elementów słowiańskich tym razem w sferze religijnej tradycji jako tej, która różnicuje Tatarów od ich sąsiadów innych wyznań. Autorem tej części jest Janusz Kamocki, etnolog, znawca ludów pozaeuropejskich. Pierwszy podrozdział „Tatarzy na co dzień" dowodzi, iż życie codzienne Tatarów polskich nie różni się niczym szczególnym od egzystencji pozostałych mieszkańców kraju. Wiejska gospodarka nie różni się od gospodarki chrześcijańskich sąsiadów. O różnicy w wystroju mieszkań decydują tylko muhiry. Różnic nie dostrzegamy rów¬ nież w codziennym ubiorze czy pożywieniu. Wszystko ulega zmianie w momencie, gdy Tatarzy wznoszą swe myśli do Allacha, gdy śpieszą na nabożeństwa do mecze¬ tów z okazji Kurban Bajram, Ramadan Bajram czy Aszurejny Bajram i gdy zasiadają przy świątecznym stole, na którym najważniejsze miejsce zajmują: bielusz, piekie- �Rezenzje i noty recenzyjne 251 raczewnik, kołduny czy cybulniki. Tylko tradycje religijne różnią polskich Tatarów od katolickich czy prawosławnych sąsiadów. Ta żywa muzułmańska tradycja wzbo¬ gaca kulturę naszego kraju, wprowadzając do niej swoisty pierwiastek tajemniczości i Orientu. Specyfikę tatarskiego islamu tłumaczy autor w podrozdziale „W świecie pol¬ skiego islamu" mówiąc o odległym od muzułmańskiej ortodoksji swoistym islamie. J. Kamocki skupia się na zapożyczeniach od sąsiadów innych wyznań i narodowości oraz na resztkach wierzeń szamańskich, jeszcze z czasów przedislamskich. Wśród specyficznych elementów tatarskiego islamu można wymienić za autorem m.in. odej¬ ście od pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia. Przebywając nie tak dawno w towarzy¬ stwie Tatarów na Podlasiu informację tę mogę trochę uściślić: otóż Tatarzy modlą się ponad 20 razy w roku. Nabożeństwa te trwają 1,5 godziny. Jest to osiem nabożeństw dorocznych, w tym cztery bajramy, dzień przed Ramadanem, dzień wyznaczający dokładnie połowę postu, Kader noc, Nowy Rok oraz raz w miesiącu w pierwszy pią¬ tek miesiąca księżycowego, czyli w pierwszy piątek miesiąca po nowiu. Mimo surowego monoteizmu islamu, odrzucającego wszelkich pośredników mię¬ dzy Bogiem a człowiekiem, w tatarskiej tradycji religijnej rozwinął się kult świętych. Wśród Tatarów polskich krążyło wiele legend o cudotwórczych właściwościach mizarów, a najpopularniejsza z nich dotyczyła cmentarza w Łowczycach, na którym znajduje się mogiła Ewliji Konteja. Społeczności tatarskiej nieobce były też praktyki magiczne i przesądy, dziś odcho¬ dzące już w zapomnienie. I o ile nie dziwi fakt, iż według tradycyjnych wierzeń wszelkie teksty pisane po arabsku mają moc magiczną, to już pewnym zaskoczeniem jest ogromna obawa przed śmiercią. W islamie śmierć jest czymś nieuniknionym, ale nie jest końcem ostatecznym. Jest przejściem do innego życia. Śmierć to powrót do Boga. Tatarzy wierzy¬ li, że zmarły może pociągnąć za sobą następnych, dlatego nie należało przebiegać drogi przed pogrzebem, wyglądać przez okno na idący drogą kondukt żałobny, nawet imam prowadzący uroczystość pogrzebową nie powinien oglądać się za siebie, gdyż w ten sposób również może pociągnąć za sobą kolejną ofiarę. Tatarzy, tak jak wierni innych wyznań, tak jak każdy z nas, obawiali się i nadal obawiają straty bliskich sobie osób. Au¬ tor wymienia jeszcze wiele ciekawych przesądów, a także charakteryzuje przebieg świąt muzułmańskich i uroczystości związanych z momentami przełomowymi w życiu muzuł¬ manina. Dość ryzykowne wydaje się jednak stwierdzenie, iż Tatarzy obchodzą święta chrześcijańskie. Zdobienie jajek wielkanocnych nie stanowi istoty świąt Wielkiej Nocy, a raczej stało się jednym z elementów sztuki ludowej. Tytuł pracy Tatarzy Słowiańszczyzną obłaskawieni nawiązuje do słów wybitnego publicysty Macieja Konopackiego, który często "wypowiadał się na temat muzułmanów w otoczeniu chrześcijańskim, źródła tego fenomenu szukając jeszcze głębiej: „Moi współwyznawcy rozciągnęli jedną z najważniejszych ustanowionych przez islam norm współżycia w jego łonie na okalający świat chrześcijan. Norma ta głosi, że po więzach rodzinnych najistotniejsze są te łączące z sąsiadami, traktowanymi jako bliscy krewni (...). Na tych ziemiach rozmaitych sąsiedztw wykształcały się postawy otwarcia na odmienne tradycje, a tym samym człowiekowi obcym stawał się uproszczony obraz świata, w którym egzystował" (Maciej Konopacki, Ludzka communio w doświadcze- �252 Rezenzje i noty recenzyjne niu międzyreligijnym: muzułmanie w otoczeniu chrześcijan w Polsce, „Islam i chrześ­ cijaństwo", PAP, Kraków 1995, s. 143). Praca Aleksandra A. Miśkiewicza i Janusza Kamockiego ze względu na walory poznawcze i przystępny język, urozmaicona ciekawymi anegdotami, wydaje się ze wszech miar godna polecenia czytelnikom, którzy szukają podstawowych informacji na temat tradycji polskich Tatarów, dumnie broniącej się przed zapomnieniem. Kamila Siudzińska Marta G o ł ą b , Jewish paper-cut / Wycinanka żydowska, 2006. Hagada, Kraków Drugi album autorski krakowskiej artystki, specjalizującej się w niełatwej sztuce papierowej wycinanki, zawierający reprodukcje 28 prac, zaopatrzony jest przez nią w dwujęzyczny wstęp. Przedstawia on zwięźle historię tego zjawiska, jego związek z życiem rodzinnym i świętami dorocznymi, charakterystykę podstawowych form wycinanki, jej symbolikę. Autorka opisuje również własną drogę do tej twórczości. Wspomina swoje dziecięce próby, inspirowane wycinanką ludową i niespodziewa¬ ny szok, jaki przeżyła po latach, stykając się z wycinanką żydowską na pierwszych warsztatach organizowanych w 1994 roku w ramach Festiwalu Kultury Żydowskiej w Krakowie. Odtąd, równolegle ze szlifowaniem i rozwijaniem specyficznej techni¬ ki, zaczęła sama zgłębiać tajemniczy świat żydowskiej kultury, a w dalszym etapie opanowała pismo hebrajskie, bowiem zrozumiała, jak ważnym elementem kompozy¬ cji są teksty, napisy i cytaty. Pierwszy jej album (Wycinanki, Kraków 1998) zawierał głównie wycinanki białe na błękitnym tle, również inspirowane sztuką żydowską, zachwycające nie tylko kompozycją, ale także niesłychaną precyzją cięcia papieru (nierzadko do grubości nitki), przez co kojarzą się z delikatną koronką. W obecnym przeważają równie precyzyjne wycinanki większych formatów o pięknej, stonowa¬ nej kolorystyce (podbarwiane akwarelami bądź pastelami). Sporą rolę odgrywają w nich cytaty z Pisma Świętego, teksty błogosławieństw i życzeń. Obok form trady¬ cyjnych, jak rozety (rojzele), które ostatnio szczególnie pasjonują artystkę, mizrachy, czy świadectwo ślubu (ketuba), pokazała też własne kompozycje z cyklu „Pieśń nad pieśniami", czy ilustrację do wiersza Icyka Mangera, również wyraźnie nawiązujące do tradycyjnego stylu. Wycinankarstwo Marty Gołąb mieszczące się w fenomenie „krakowskiego ośrodka współczesnej wycinanki żydowskiej", analizowanym przez Olgę Goldberg-Mulkiewicz (Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XII, Łódź 2003, s. 176-186), jest znane krakowianom i gościom ko¬ lejnych edycji Festiwalu Kultury Żydowskiej z towarzyszących im wystaw. Oma¬ wiana publikacja umożliwia szerszą percepcję jej sztuki. Ewa Fryś-Pietraszkowa �Rezenzje i noty recenzyjne 253 Anna S z y f e r, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyż­ sza Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, Poznań 2005, ss. 212. Problematyka pograniczy w Europie nie należy w naukach społecznych do „ar­ chipelagu wysp nieznanych", zaś badania prowadzone nad tym zagadnieniem to zdecydowanie zasługa środowiska socjologów (przynajmniej w Polsce). Jednak nie tylko — także etnolodzy podejmują tu określone starania, choć ich podejście dotyka, i przy tej okazji, kwestii poszukiwania własnej tożsamości badawczej, co jednakże nie zawsze bywa wyrażane explicite w tekstach. W tym kontekście pozycje takie jak omawiana tu książka tym bardziej zasługują na uwagę. Warto zaznaczyć, że wspomniana problematyka nurtuje etnologów przynajmniej od ponad dwudziestu lat, przechodząc swoistą ewolucję od ujęć z perspektywy etno¬ graficznej (wyznaczanie „granic" kulturowych pograniczy) do spojrzenia na kwestie etniczne (relacje międzyetniczne panujące na pograniczu). Za cenny, bo porządku­ jący ten zakres, należy uznać głos Zofii Staszczak, która zwróciła uwagę na fakt, że etnolodzy częściej podejmują badania na pograniczach, niż nad samym pograniczem. I chociaż jest to opinia sprzed lat, czas dodał jej jedynie sił — pogranicze jako pro¬ blem badawczy, także metodologiczny, w etnologii, nadal pozostaje w sferze „swo¬ istego niebytu". Ten kontekst może okazać się pomocny w zrozumieniu postulatów zawartych w pracy Anny Szyfer. Jednakże nie tylko o samo podjęcie tematu przez Autorkę książki tu chodzi. Z jednej strony Ludzie pogranicza... to propozycja sięgająca do tradycji badań nad osobowością kulturową, wyraźnie odwołująca się zarówno do socjologii (badania nad tożsamością), psychologii społecznej (badania nad osobowością), jak i antro¬ pologii kulturowej (Autorka książki zdecydowanie czuje się etnologiem). Z drugiej strony, ale i w konsekwencji, jest to próba wyjścia poza „opis" kultury, który zwykle jest owocem pracy etnologa. Publikacja ta bowiem stawia sobie bardziej ambitny cel. Mianowicie wykazanie pewnej zależności pomiędzy społecznościami lokalnymi (s. 10), w których ważne są aspekty kultury tradycyjnej (w rozumieniu Autorki wstę­ pują one wśród ludności wiejskiej — s. 8,9,10), a rozmaitymi typami pogranicza. Definiując ten istotny dla treści książki termin, A. Szyfer przyjmuje dwa jego znacze­ nia: realnie istniejące tereny przy granicy oraz przestrzeń społecznych relacji rozma­ itych elementów kulturowo-społecznych, często wzajemnie „obcych", a więc grup etnicznych, wyznaniowych, regionalnych i językowych (s. 8). Według Autorki, tak rozumiane pogranicza, w zależności od własnej specyfiki (s. 8-9) stwarzają warunki do wykształcenia odpowiednich „typów" osobowości. W konsekwencji jasne jest, że rzeczona książka stanowi, w najbardziej ogólnym sensie, próbę połączenia kwe¬ stii rozumienia procesów zachodzących na pograniczu, z zagadnieniem budowania tożsamości. Tak więc Czytelnik otrzymuje do rąk propozycję w założeniach łączącą „badanie na pograniczach" z „badaniem nad pograniczem" . Propozycję tyleż cieka1 1 Jeśli za takowe uzna się próbę odpowiedzi na pytanie o zależność pomiędzy czynnikami zewnętrz­ nymi — kultura danej grupy/grup — a rozwojem tożsamości jednostki. �254 Rezenzje i noty recenzyjne wą i oryginalną w podejściu, co trudną, ale przy tym dającą impuls do postawienia pytań. A to właśnie świadczyć może o jej atrakcyjności. Przyjrzyjmy się zatem pokrótce, w jakim porządku zostały zaprezentowane argu¬ menty udawadniające tezę, że „istnieje zależność kształtowania się typów ludzi oraz ich osobowości od warunków życia" (s.7), następnie spróbujmy zastanowić się nad najbardziej istotnymi elementami treści, by w ostateczności dokonać krytycznego komentarza. W nim proponuję wyróżnić niewątpliwie mocne „strony" książki, a tak¬ że kwestie, moim zdaniem, warte rozważenia. W tym ostatnim wątku chciałabym odnieść się do dwóch wybranych spraw: badań terenowych i definicji tożsamości — istotnych ze względu na sposób uprawiania etnologii na obszarze „tradycyjnie" przypisanym socjologii. Treść książki zawarta jest w trzech częściach oraz wstępie i podsumowaniu. Ob¬ szerna bibliografia, Aneks, w którym został umieszczony materiał źródłowy, czyli narracje biograficzne oraz zdjęcia fragmentów wsi, gdzie Autorka prowadziła ba¬ dania, dopełniają reszty. Najbardziej rozbudowana część 1. to „serce" tej publika¬ cji — w trzech rozdziałach autorka szczegółowo przedstawia: teorię, metodologię i warsztat (rozdz. 1), następnie terminy, pojęcia i kategorie (rozdz. 2), by przejść do charakterystyki źródeł i metod pracy (rozdz. 3). Zasadniczym wątkiem jest tu wskazanie na teoretyczne zaplecze problematyki pogranicza, interdyscyplinarne, ale i zmierzające do zarysowania miejsca etnologii. W części drugiej najpierw została zamieszczona propozycja spojrzenia na zagadnienie pogranicza z perspektywy kate¬ gorii badawczej (rozdz. 1), a następnie wieloaspektowa charakterystyka wybranych czterech pogranicz: Orawy, Cieszyńskiego, Podlasia, oraz Warmii i Mazur (rozdz. 2). Część tę zamykają dwa rozdziały dotyczące typów społeczności, określonych jako „światy społeczne" (rozdz. 3) i typów rodzin potraktowanych jako środowi¬ ska socjalizujące (rozdz. 4). Ostatnia z części w całości została poświęcona tytuło¬ wym Ludziom pogranicza — w niej ścieżka analizy wiedzie Czytelnika od prób ich typologii (rozdz. 1), przez typy osobowości kulturowych w odniesieniu do typów pogranicza (rozdz. 2), by zakończyć się rodzajem konkluzji wskazującej na zwią¬ zek osobowości kulturowej ze „światem pogranicza" (rozdz. 3). Wstęp wprowadza Czytelnika w ogólne przesłanie i zapowiada jasno tezę (s. 7). Podsumowanie to syn¬ tetyczne przypomnienie głównych wątków analizy. Zarysowana w tych częściach i rozdziałach struktura pracy zdecydowanie wskazuje na wysiłek wyważenia części „teoretycznej" i „empirycznej", jednak wnikliwsza lektura odsłania, że Autorka wie¬ le uwagi poświęca także kwestiom metodologicznym i metodycznym (warsztatowi pracy). Tak więc teoretyczno-metodologiczne podejście Autorki można określić jako próbę połączenia trzech perspektyw badawczych. W przekonaniu Autorki to spojrze¬ nie na to, co o człowieku jako „jednostce społecznej" powiedziała socjologia, psy¬ chologia społeczna oraz co o nim mówi, z punktu widzenia kategorii „osobowości kulturowej", antropologia kulturowa. Autorka przytacza zatem dwie podstawowe w tym względzie teorie: akulturacji i asymilacji — procesów ważnych w formowaniu się „osobowości kulturowej". W obrębie tej pierwszej, przejawiającej się zarówno na poziomie „grupy", jak i w życiu jednostki, ważne dla procesów zachodzących na �Rezenzje i noty recenzyjne 255 pograniczu są: koncepcja zmiany kulturowej, mającej zawsze dynamiczny charak­ ter, oraz „typy procesów akulturacji" (s. 19), reinterpretacji (przyswajanie nowych elementów kulturowych), restrukturyzacji (przebudowy starego „sytemu" w wyniku obecności nowych elementów.) Według Autorki trudno nie wspomnieć w tym miej­ scu o zagadnieniu dystansu kulturowego, istotnego dla interpretacji relacji pomię­ dzy „obcymi" grupami zamieszkującymi pogranicze(a). Autorka słusznie zauważa, że pojęcie dystansu pozwala bowiem wskazać na stosunek „powszechników" (cech wspólnych) do „wyróżników" (cech różnicujących, specyficznych) (s. 19) — a więc zbioru cech świadczących o rodzaju tożsamości danej grupy. Jeśli chodzi o drugą teorię — asymilacji — zostaje podniesiony w niej przede wszystkim aspekt domina¬ cji i wchłaniania jednej grupy przez drugą — silniejszą, także ekonomicznie (s. 21). Przywołanie tych dwóch teorii ma, według Autorki, zasadniczą wymowę: oto bowiem w wyniku określonych warunków „stwarzanych" przez charakter grup będących ze sobą w bezpośredniej styczności (na pograniczu dzieje się to „jakby" intensywniej), następuje wymiana, przekaz treści symbolicznych, świadczących o tożsamości pod¬ miotów interakcji. Pisząc o tym, Autorka pyta równocześnie o miejsce i rolę jed¬ nostki żyjącej na pograniczu i odwołuje się do założeń socjologii interpretatywnej, a zwłaszcza dokonań F. Schutzego, traktującej „osobę jako działający przedmiot i interpretator społeczeństwa" (s. 22). Stąd już tylko krok do przyjętej metody — skoro jednostka — niczym soczew¬ ka skupia w sobie wizje o społeczności (grupie, kulturze), w której żyje, wystarczy prześledzić jej związki ze środowiskiem odciśnięte w kolejnych etapach jej biogra¬ fii, aby stworzyć podstawę do wnioskowania o nim samym i jego wpływie na ludzi (s. 24-26). Realizację tego postulatu zapewnia metoda autobiograficzna (omówienie i komentarz — s. 27-38), nawiązująca do kluczowej dla całości koncepcji „świa­ tów społecznych" Anzelma Straussa (rozwiniętej przez F. Schutzego). Zgodnie z nią życie każdego z nas przebiega jednocześnie w kilku światach, czyli środowiskach, które mają swój jedyny i niepowtarzalny wpływ na naszą osobowość społeczną i kulturową (stąd Autorka wspomina wcześniej o „światach kulturowych" — s. 23). Żyjąc w nich, jednostka podziela wspólne wzorce z innymi członkami „światów". Dzieje się to zarówno na poziomie rodzinnego środowiska, rówieśniczego, zawodo­ wego, itp. (socjalizacja), jak i poprzez proces „filtrowania" (przyswajania — inter¬ nalizacja) przez nią treści nabytych w rezultacie interakcji, a następnie uznanych za własne. Kwestia interakcji wydaje się tu kluczowa — właśnie z perspektywy etno¬ logii — chodzi tu bowiem o kontakt z „kimś znaczącym", a właśnie w najwyższym (choć rozmaicie waloryzowanym przez jednostkę) stopniu jest nim ktoś „odmienny", czyli „obcy". Analizując zatem poszczególne autobiografie „zastane" i „wywołane" na drodze wywiadu narracyjnego ludzi żyjących na pograniczu (pograniczach), moż¬ na uzyskać zbiór wyobrażeń o „światach" tworzących specyfikę danego pogranicza, o czym szerzej informuje Autorka w kolejnych częściach. W drugiej części na uwagę zwraca zabieg prezentacji pogranicz — jak wskazuje Autorka nie mają one równorzędnego charakteru (Warmia i Mazury — określone jako pogranicze historyczne są tym samym „oddzielone" od współczesnych pogra¬ nicz) oraz stanowią nie tylko teren faktycznych kontaktów międzywyznaniowych �256 Rezenzje i noty recenzyjne i międzyetnicznych, ale istnieją także w wymiarze „mentalnym", ze względu na cechę „długiego trwania". Od wielu lat ludność doświadczała wpływu odmiennych wzorców kulturowych (według rozróżnienia Autorki dotyczących identyfikacji naro¬ dowej, etnicznej i regionalnej). Ale to nie wszystko. Czytelnik otrzymując bowiem panoramę stosunków społeczno-kulturowych zmiennych w czasie (dziejących się według określonych, przekazywanych przez środowisko: wzorców kulturowych), jednocześnie ma do czynienia z charakterystyką na wskroś etnograficzną, w której mowa o takich wyznacznikach obszaru (regionu pogranicza) jak strój, budownictwo czy gwary/języki. W rezultacie zostaje zbudowana, z perspektywy nieco „arbitral­ nej", „specyfika" danego pogranicza — element ważny, gdyż według niego następuje w dalszej, trzeciej części, charakterystyka adekwatnych typów społeczności, rodzin i osobowości kulturowych. I tak, w zwieńczeniu powyższych wątków, „osobowości kulturowe" „ujawniają się" za przyczyną, dostrzeganej przez Autorkę, zależności indywidualnego charakte¬ ru jednostki, jej emocjonalnej „sylwetki" od warunków środowiska kulturowego, za każdym razem — na danym pograniczu — odmiennego. Nie wyręczając Czytelnika w przyjemności odkrywania rekonstruowanych biografii, pora zastanowić się nad tym, jakie mocne punkty kryje w sobie zaproponowana w tej książce koncepcja. Najpierw uwaga ogólna — całość ma przemyślaną strukturę, która jest efektem próby interdyscyplinarnego spojrzenia na problematykę pogranicza, a obecność de¬ finicji, to widoczny zamiar służący podkreśleniu, że naukowość wywodu wciąż jest „w modzie". Zwłaszcza w dobie, kiedy w Polsce młodsze pokolenie antropologów kulturowych sprowadza uprawianie antropologii (etnologii?) do uprawiania sztuki. Można te zabiegi niewątpliwie uznać za zaletę, zwłaszcza że jednocześnie Autorka nie unika trudnego pytania o zakres badawczy etnologii. Postępując tak, nie tylko sama po¬ strzega etnologię jako odrębną dyscyplinę o solidnym zapleczu teoretycznym (choćby koncepcja wzorców kulturowych, osobowości kulturowej czy akulturacji), ale usiłu¬ je jednocześnie zakreślić jej rolę w badaniach „nad pograniczem" i „na pograniczu". I tu podąża dwiema ścieżkami: (1) odwołuje się do technik jakościowych (tradycyjnie przypisywanych etnologii), odstępuje od „intuicyjnego" pojmowania „rozmowy i wy¬ wiadu", proponując konkretną metodę autobiograficzną oraz (2) wprowadza pojęcia (wzorzec i osobowość kulturowa) wpisane w tradycję uprawiania dyscypliny, nie zapo¬ minając także o społeczności o cechach kultury tradycyjnej, która zdaje się tu kojarzyć z lokalną. Tak więc z jednej strony Autorka proponuje spojrzenie na grupę poprzez jej poszczególnych przedstawicieli (etnolog zawsze ma do czynienia z pojedynczymi ludźmi), a z drugiej stara się udowodnić, że taka „procedura" pozwala wnioskować o grupie/społeczności, na podstawie naszego podejścia podmiotowego. Powyższe wątki pozwalają dostrzec i inną mocną stronę tej publikacji. Nie zaist¬ niałaby ona w tej postaci, gdyby nie fakt podjęcia przez Autorkę badań terenowych. Podąża ona konsekwentnie ścieżką badacza, dla którego kontakt z ludźmi pozostaje jednocześnie i żywą konsekwencją jego osobowości, i zarazem imperatywem po¬ znawczym — wprost warunkiem uprawiania dyscypliny. Z tym aspektem wiąże się bezpośrednio kwestia metody. Chodzi tu głównie o wywiad narracyjny (poza nim, w obrębie tej metody, Autorka korzysta z pamiętników). Technika ta, raczej rzad- �Rezenzje i noty recenzyjne 257 ko stosowana przez polskich etnologów (wyjątkiem jest praca Iwony Kabzińskiej, Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999), nie jest najłatwiejsza w realizacji. Do czego można sprowadzić jej „istotę"? Przede wszystkim do wysłuchania roz¬ mówcy. Proste? Niekoniecznie. Cały bowiem wysiłek badacza nakierowany być musi na umiejętne wyważenie proporcji pomiędzy tym, co rozmówca uznaje za waż¬ ne, a tym, co jest istotne z punktu widzenia problemu badawczego. Wiąże się z tym znacząca, ale nie jedyna cecha badacza, mianowicie, zdolność kierowania rozmową, a raczej monologiem tak, aby „ja" rozmówcy miało „własną przestrzeń", w której rozwijać się będzie jego narracja o życiu. To oczywiście sprowadza „ja" badacza na drugi plan, co przychodzi trudno zwłaszcza osobom mniej doświadczonym, nie tylko gorzej radzącym sobie z „ciszą" w czasie rozmowy, ale zadającym zbyt wiele pytań „naraz", jakby pod wpływem chwili. Natomiast, sądząc po zaprezentowanym materiale empirycznym, Autorce udało się zachować „ciekawość dla tematu", jedno¬ cześnie samej pozostając „jakby w ukryciu". O skuteczności metody decydują w pierwszej mierze dwie sprawy. Z całą pew¬ nością dobrze jest, kiedy problem wymusza u badacza pytanie o adekwatność za¬ stosowanego do jego rozwiązania narzędzia badawczego. Poza tym, w przypadku badań etnologicznych, wiąże się to nieodłącznie z tym, jaką definicję kultury przyj¬ mie badacz. Jak wskazują na to publikacje autorstwa polskich etnologów dotyczące problematyki pogranicza, nie zawsze podejmują oni próbę w zakresie zdefiniowania kultury, zaś kwestia zastosowania technik badawczych (chodzi tu o metody jakościo¬ we: wywiad kwestionariuszowy (pogłębiony), rozmowy i obserwacja uczestnicząca zwykle traktowane są ogólnikowo. W przypadku książki A. Szyfer, Czytelnik ma do czynienia z próbą wyjścia poza te „ramy". Autorka nie tylko formułuje postulat przy¬ jęcia konsekwentnej postawy metodologicznej i stara się wyłuszczyć, na czym pole¬ ga stosowana przez nią metoda, ale przyjmuje także, iż kultura to przede wszystkim sfera symboliczna, zbiór znaczeń, istotnych i różnych dla poszczególnych grup. Co więcej, można przyjąć, że Autorka ma na myśli „wyobrażenia" jako główny przejaw tej sfery. W związku z tym wydaje się, że sięgnięcie po wywiad narracyjny, to sposób na to, aby je „wydobyć". Uzyskany obraz kultury (kultur) na pograniczach jest zatem interpretacją wielu opowiadań o życiu jednostek. Z ich wyobrażeń o relacji z innymi ludźmi, przynależącymi do innych grup etnicznych, wyznaniowych, Autorka wnio¬ skuje o tym, co charakterystyczne dla danego obszaru i jednocześnie dokonuje „typo¬ logii" określonych postaw, przyjmując, że warunki (zwykle traumatyczne) powodują u ludzi albo postawy aktywne i otwarte, albo zamknięte „trwające". Sumując — ba¬ dania terenowe, jak i metoda (choć zapożyczona od socjologii), w dużej mierze służą Autorce (poza udowodnieniem tezy) w określeniu własnej „tożsamości" badawczej, nie tylko w odniesieniu do dyscypliny, ale także indywidualnej. Jednocześnie więc, skoro pojawia się dosyć wyrazista propozycja badawcza, z metodologicznym „kręgosłupem", dobrze jest, aby otwierała ona także pole do dyskusji. W książce wyraźnie zarysowuje się połączenie zagadnienia „pogranicza" jako obszaru kontaktu w kategorii „wielokulturowości", z problemem kształtowania tożsamości jednostek i grup. W związku z tym proponuję rozważenie następujących kwestii: jak koncepcja badań terenowych, przyjęta dla potrzeb wykazania słuszności �258 Rezenzje i noty recenzyjne tezy, pozwala odsłonić dynamikę procesów przebiegających na pograniczu (ważną z perspektywy koncepcji „typów" kulturowych i „światów") oraz jak Autorka przed¬ stawia zagadnienie tożsamości, zwłaszcza „kulturowej". Chodzi zatem o kwestie istotne ze względu na sposób uprawiania etnologii w obszarze „tradycyjnie" przypi¬ sanym socjologii. Najpierw raz jeszcze wątek badań terenowych, a dokładniej jakże ważnej właśnie w badaniach etnologicznych, kwestii statusu badacza w społeczno¬ ści/rzeczywistości, którą poznaje. Wspomniana wcześniej umiejętność „schowania" własnego „ja" to nie tylko kwestia „techniczna", ale coś więcej. Autorka właśnie w ten sposób zdaje się postrzegać swoje miejsce w badanej społeczności, w gruncie rzeczy „obcej" w stosunku do niej. Mając na uwadze fakt, że Autorce bliskie jest stanowisko interakcjonizmu symbolicznego, niezmiernie ciekawie rysuje się zagad¬ nienie relacji samej osoby badacza i tych, których spotyka on na swojej ścieżce. In¬ spirująco zatem brzmi pole zarysowane przez zastosowanie tego podejścia badaw¬ czego w zrozumieniu osobowości kulturowej pogranicz. Warto więc, odpowiedź zawierzając dociekliwości Czytelnika, postawić pytanie o wpływ osoby badacza na ludzi, z którymi przebywa w czasie badań. Jak ów wpływ, wszak badacz dla bada¬ nego jest zawsze „kimś znaczącym", kształtuje kontakt? (Nie wolno zapominać, że w konsekwencji tego spotkania uzyskiwany jest „wywiad narracyjny"). I wreszcie, jak poprzez ową interakcję (osoby badacza i respondentów), można by interpreto¬ wać procesy zachodzące na pograniczu, które „jako takie" z definicji, charakteryzują się kontaktem „obcych" sobie elementów etnicznych itp. Właśnie w owym kadrze „obcości" należałoby umieścić badacza. Dlaczego? Otóż głównie dlatego, że jako osoba pozostaje on „ciekawym" tego, co dla mieszkańców pogranicza mieści się z jednej strony w sferze „oczywistej" praktyki (zachowania), z drugiej w obszarze indywidualnej wizji świata, zapamiętanej i w sumie jakoś „wyobrażonej" (wiele wspomnień z czasem nabiera „innego koloru emocjonalnego"). Tak więc obcość badacza jest „nie-do-uniknięcia": prośba o przeprowadzenie określonej rozmowy czy też o odpowiedzenie na pytania budują „naskórkowe" więzi — zdecydowanie zatem inne, niż te, w których na co dzień partycypował, czy wciąż tkwi rozmów¬ ca dzielący życiową przestrzeń z osobami z obcych kultur czy też grup. A jeśli już mowa o „dzieleniu przestrzeni", to w tym miejscu trudno nie poddać refleksji fakt, czy zastosowana przez Autorkę metoda jest zaiste najbardziej właściwą w badaniu problematyki pogranicza? W odpowiedzi zaproponuję nie tyle rozstrzygnięcie kwe¬ stii, ile zwrócenie uwagi na jeden fakt. Punktem wyjścia byłoby zastanowienie się, w jakim zakresie słuszne założenie (dosyć ogólne) o wpływie kontekstu kulturowego na kształtowanie osobowości można wykazać na przykładzie autobiografii. Autobiografia pozyskana w wywiadzie narracyjnym oddaje statyczne zachowa­ nie rozmówcy, skierowane ku refleksji i wypowiedzi. Tymczasem w badaniu relacji, także na pograniczu, które mogą mieć wpływ na ukształtowanie „osobowości kul¬ turowych" ważne będą, jak myślę, także zachowania (działania — interakcje). One bowiem budują w pierwszym rzędzie to, co etnologia określa mianem „zachowań nawykowych", skądinąd ważnych dla tożsamości (kulturowej). Tak więc, autobio¬ grafia, pozwala odsłonić jedynie fragment, warstwę deklaratywną zachowań, która nie wyczerpuje „przestrzeni nawyku kulturowego". �Rezenzje i noty recenzyjne 259 I wreszcie kwestia bezpośrednio nawiązująca do ostatniej uwagi — definicja toż¬ samości kulturowej. Po lekturze książki można odnieść wrażenie, że Autorka chociaż zdaje się dostrzegać fakt, że tożsamość kulturowa budowana jest na drodze transmisji międzypokoleniowej, a zatem także w sferze nawyku, jednocześnie jakby to pomija w toku dalszych rozważań. Znajdujemy w nich natomiast stwierdzenia sugerujące, że tożsamość kulturowa to nie tyle kwestia „dziedziczenia wzorców", ale ich „świa¬ domy wybór" dokonywany przez jednostki. Najlepiej przejawia się on w podtrzy¬ mywaniu przez nie zewnętrznych cech „regionalnych" takich jak ubiór, strój czy język — świadomie traktowanych jako cechy wyróżniające grupę. Poza tym ów wy¬ bór istnieje także w wymiarze deklaratywnym. W tym względzie pojawia się wąt¬ pliwość: czy tożsamość grup na pograniczu kształtuje się wyłącznie w kategoriach „świadomych wyborów", czy jednak (a może także) w warstwie nieuświadamianej (obecnej nie tylko w społecznościach „lokalnych" czy też o cechach tradycyjnych)? Odpowiedź nie jest tu moim celem, ale trudno mi nie zadać jeszcze jednego pytania — o metodę jakościową. Czy nie byłoby słuszne przyjrzeć się zaletom płynącym z obserwacji uczestni¬ czącej prowadzonej w czasie długiego przebywania z grupą? Pozwala ona dotrzeć nie tylko do warstwy deklaratywnej i wyobrażeniowej, ale i nawykowej grupy. Tym samym etnolog może stać się „swoistą konkurencją" dla socjologów, którzy nie tyle nie prowadzą obserwacji uczestniczącej, ile korzystają z niej w inny sposób — bez świadomie utrzymywanego statusu „obcego". Pora na konkluzję. Ludzie pogranicza to nie tylko pozycja wskazana dla wszystkich, którym bliska jest problematyka „pogranicza", ale także dla tych, którzy doceniają uroki faktografii ludzkim życiem zapisanej. Agnieszka Chwieduk Franklin F o e r, Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globa­ lizacji, przeł. A. C z a r n e c k a , Wydawnictwo Red Horse, Lublin 2006, ss. 271. Franklin Foer, dziennikarz, felietonista i — jak sam siebie określa w pierw¬ szym zdaniu książki — fan futbolu, dokonał próby opisu gry w piłkę nożną jako swego rodzaju fenomenu kulturowego. Książka, choć wyraźnie popularnonauko¬ wa, może stanowić nie lada pożywkę dla etnologa współczesności i to właściwie z kilku zasadniczych powodów. Po pierwsze, dotyka zagadnień kultury rozpatry¬ wanej z perspektywy globalnej i lokalnej. Po drugie, globalizacja jako swoisty proces przepływu znaczeń, dyfuzji symboli czy w końcu niespotykanej dotąd mi¬ gracji ludzi opisany zostaje przez pryzmat kultur lokalnych. Wreszcie, po trzecie, Autor niczym wprawny antropolog udaje się w teren do Serbii, Wielkiej Bryta¬ nii, Austrii, Brazylii, Włoch, Iranu i na Ukrainę, po to, aby śledzić przejawy glo¬ balizacji i glokalizacji dokonującej się za sprawą dzisiejszego futbolu. Foer wy¬ chodzi właściwie z założenia, że sens globalizacji najlepiej można zilustrować �260 Rezenzje i noty recenzyjne w oparciu o konteksty lokalne i konkretne międzyludzkie zachowania. Podejście takie jest zgodne z przyjętym sądem, że globalizacja doświadczana jest różnie w rozmaitych miejscach naszego globu, a codzienne relacje między ludźmi dziejące się „tu i teraz" oswajają j ą i na swój sposób neutralizują. Codzienność stała się party¬ cypacją w globalnej sieci, w której uwikłane jest nasze dzisiejsze „bytowanie". Nie­ prawdopodobna teoria globalizacji, którą głosi Foer, pisana jest z punktu widzenia partykularyzmu kultur i jednocześnie ich wzajemnego „otwarcia" na siebie. Dwa wymiary współczesnej kultury — globalny i lokalny, niczym ze strukturalistycznej koncepcji Claude'a Lévi-Straussa, w której binarność stanowi nieodzowny element każdej kultury, pozostają w permanentnej relacji ze sobą. Chociaż futbol to „nie to samo co buddyzm" (pewnie i Lévi-Strauss byłby podobnego zdania), to nierzadko jednak budzi „głębsze emocje niż religia i jest równie istotnym wątkiem tkanki społecznej" (s. 8-9). Celem wielu badań antropologicznych wciąż pozostaje przecież tematyka „marginalna", „błaha" i „niezauważalna". Marginalność futbolu jest jednak pozorna — dla Basków kibicowanie klubom Athletic Bilbao i Real So¬ ciedad było jedyną możliwością manifestowania na forum własnej dumy narodowej, rywalizacja drużyn Celtic i Rangers to nieustanna walka o reformację protestancką, dla dyktatorów wojskowych sprawujących władzę w Brazylii zwycięstwa narodo¬ wej drużyny utożsamiane były z ożywieniem gospodarczym tego kraju w latach sie¬ demdziesiątych XX wieku, stadion Camp Nou był dla Katalończyków bohaterskim ośrodkiem oporu przeciwko dyktaturze Franco. Przykładów tego typu w książce Foera odnaleźć można wiele. W ten sposób futbol staje się jeszcze jednym rodza¬ jem doświadczenia — stylem życia charakterystycznym dla wielu grup społecznych, którym przyszło partycypować w kulturowych sprzecznościach: pomiędzy triumfem kapitalizmu a zbiorowym przyzwoleniem na korupcję, ideami demokracji i libera¬ lizmu a fundamentalizmem religijnym i nacjonalizmami, bogactwem a ubóstwem i zbiorowym wykluczeniem, tragizmem ludzkich losów oraz masową zabawą. Na książkę składa się aż dziesięć rozdziałów. Każdy z nich spogląda na piłkę nożną z innej perspektywy, można by rzec opisuje j ą w odmiennych kontekstach kulturowo-społecznych, narodowych i regionalnych. Każdy z tych rozdziałów wytycza także trasę i etnograficzny obszar dociekań, który fizycznie i intelektualnie przebył Autor, a wraz z nim również i Czytelnik. Miejsc, do których dotarł osobiście Foer, jest wiele. Nie może być przecież inaczej, skoro globalizacja to proces rozciągnięty na nieograniczonej przestrzeni geograficznej i kulturowej. Mógłbym w tym miejscu zaryzykować stwierdzenie, że Foer proponuje nam rodzaj „etnograficznej metody terenowej", za pomocą której należy analizować globalizację. „Metoda" ta kładzie nacisk na perspektywę lokalną w badaniach nad współczesnymi zjawiskami kulturo¬ wymi. Globalizacja zostaje zredukowana do poziomu „lokalizacji". Ta strategia ba¬ dawcza jest próbą zmierzenia się z homogenizującymi i heterogenizującymi cechami świadczącymi o jej niebywałej wewnętrznej złożoności. W tym podejściu znajduję analogię do stanowiska Michaela Hardta i Antonia Negri, którzy globalizacji nie ro­ zumieją w kategoriach społecznej, politycznej czy ekonomicznej homogenizacji, lecz jako pewien porządek produkcji tożsamości i różnicy (patrz: M. Hardt, A. Negri, Im­ perium, przeł. S. Ślusarski, A. Kołbaniuk, Warszawa 2005, s. 61). Sam Autor jednak �Rezenzje i noty recenzyjne 261 chętnie polemizuje z Thomasem Friedmanem (jest on autorem znanej książki: Lexus i drzewko oliwne, przeł. T. Hornowski, Poznań 2006), który między innymi nakreślił napięcia pomiędzy lokalnymi obszarami a unifikującymi je procesami zachodzącymi na odległość. Powołuje się on również na innych obserwatorów życia społecznego, jak chociażby Naomi Klein (s. 107) czy Teodora Adorno (s. 255). Foer stawia także pytania, na które nie można dać dzisiaj jednoznacznej od¬ powiedzi: „W trakcie moich podróży starałem się wykorzystać strategie futbo¬ lu oraz środowiska kibiców i graczy do analizy procesów budowania tożsamości w epoce globalizacji. Czy przyjmą nowe globalne tożsamości? Czy przestaną myśleć 0 sobie jako o Anglikach czy Brazylijczykach, a zaczną określać się mianem oby¬ wateli Europy czy Ameryki Południowej? Czy też nowe tożsamości okażą się bez znaczenia ze względu na płytkie zakorzenienie w historii? Czy nastąpi powrót do tożsamości opartych na religii lub przynależności plemiennej?" (s. 9-10). Tak posta¬ wione pytania nie mogą dziwić antropologów zajmujących się opisem stanu dzisiej¬ szej kultury. Immanentną cechą współczesności jest bowiem jednoczesne współwystępowanie cech stricte etnicznych czy narodowych z elementami wytworzonymi na gruncie kultury konsumpcyjnej czy popularnej. Na tym też tle tożsamości uzyskują status hybrydyczny, a wyznaczniki etniczne lub narodowe włączone zostają w ob¬ ręb popularnych znaczeń, reklam, mediów. Tożsamości narodowa i etniczna stają się „pop-tożsamościami". Każdy z rozdziałów książki stanowi osobną opowieść, ale wszystkie złożone razem stanowią o jej przemyślanej strukturze. Rozdział otwierający rozważania na temat futbolu poświęcony został Serbii. Serbska piłka nożna, analogicznie jak inne dziedziny życia społecznego, uwikłana została w tarcia pomiędzy różnymi nacjonali¬ zmami występującymi od wielu lat na Bałkanach, stereotypami etnicznymi i w końcu wojnami. Niegdysiejsi fanatyczni kibice zaczęli zasilać szeregi armii wojskowych, a stadionowe chuligaństwo uzyskało aprobatę wojskowych przywódców. Następny rozdział opisuje rywalizację drużyn Celtic i Rangers. Ich współzawodnictwo jest w zasadzie przeniesieniem historycznych animozji pomiędzy protestantami a kato¬ likami, które mają miejsce w Szkocji. Rywalizacja Celticu i Rangersów ma w za¬ sadniczej mierze podtekst religijny, ponieważ kibice Celticu utożsamiają się z wiarą katolicką, a Rangersi z protestancką. Jak ujął to Autor książki, kluby te mimo rzeczy¬ wistych partykularyzmów „chcą przekształcić się w międzynarodowe jednostki ka¬ pitalizmu i konglomeraty rozrywki. Rozumieją, że nie mogą być tylko adwersarzami w kilkusetletniej wojnie religijnej" (s. 45). Efektem tego rozumienia stał się swobod¬ ny „przepływ" piłkarzy różnych wyznań i narodowości. „Pod koniec lat dziewięć¬ dziesiątych Glasgow Rangers zatrudnił niemal tylu piłkarzy katolickich co Celtic. W drużynie grają zawodnicy z Gruzji, Argentyny, Niemiec, Szwecji, Portugalii i Ho­ landii; najlepsi, jakich można kupić za pieniądze" (s. 46) — dodaje Foer. Mimo takich globalnych dążeń równolegle funkcjonuje nurt „tradycyjny" — wśród zwolenników Rangersów nadal popularne są pomarańczowe koszulki, odtwarzane są antykatolickie piosenki, a oba kluby na swój sposób pielęgnują nienawiść na tle etnicznym. Na tych przykładach widać wyraźnie, że kultury ulegają cyrkulacji, wzajemnie mieszają się 1 hybrydyzują. Następny rozdział, zatytułowany Jak futbol wyjaśnia kwestię ży- �262 Rezenzje i noty recenzyjne dowską, przenosi nas w świat żydowskich gwiazd piłki nożnej i klubów piłkarskich o proweniencji żydowskiej. Tutaj także Autor odwołał się do przesłanek kulturo¬ wych — nacjonalizmów węgierskich, austriackich czy niemieckich, Holokaustu, idei judaizmu, roli stereotypów, antysemityzmu dawnego i obecnego. W kolejnych rozdziałach Foer uzasadnia zachowania sentymentalnych chuliganów Chelsea, ob¬ naża mechanizmy brazylijskiego futbolu, który nie bez przyczyny traktować moż¬ na w kategoriach wiary i religijności, relacjonuje pojawienie się „ery globalizacji" w Europie Wschodniej na przykładzie klubu ze Lwowa, eksponuje rolę i status no¬ wych oligarchów kierujących europejskimi drużynami piłkarskimi, podkreśla wiarę w kosmopolityzm i kulturę narodową, za przykład czego można wziąć postawy kibi¬ ców Barcelony, i w końcu analizuje rolę i miejsce futbolu w kulturze islamskiej oraz amerykańskiej kulturze popularnej. Książka Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globaliza­ cji, jest znaczącym głosem w dyskusji na temat globalizacji i lokalności. Kultura, w której przyszło nam żyć, jest w pewnym stopniu paradoksalna, to znaczy ciągle istnieją społeczności zorganizowane jako struktury polityczne, odseparowane wyraź¬ nymi granicami, na które permanentnie oddziałują procesy trans-graniczne. Coraz częściej na użytek tego wprowadza się termin „glokalizacji", który łączy obydwie perspektywy. Obecnie wiele form kulturowych, ruchów społecznych czy instytucji ulega dyfuzji. Ważnym wnioskiem końcowym, który wypływa po lekturze Franklina Foera, to fakt, że globalizacja stanowi bodziec intensyfikacji kulturowego partyku­ laryzmu. Świat jest dziś zlokalizowany w nieco innej formie niż kiedyś — w domo¬ wym zaciszu za pomocą telewizji satelitarnej oglądamy wydarzenia dziejące się na innym kontynencie, a za sprawą monitora komputera i Internetu mamy możliwość uczestniczenia w ponadnarodowej wspólnocie komunikacyjnej. Obok świadomości regionalnej funkcjonuje z powodzeniem świadomość globalna — „Kiedy poszedłem na Stamford Bridge, żeby obejrzeć mecz, towarzyszyli mi: Amerykanin, bankier in­ westycyjny, i jego latynoska dziewczyna" (s. 107), „Pele stał się idealnym symbolem postmodernizmu, marką wspieraną przez międzynarodowe korporacje" (s. 137), „Po­ wiedzieli (ukraińskim — A.P.) kibicom, że chcą, żeby ich drużyny zajęły poczesne miejsca wśród największych klubów: z Hiszpanii, Włoch i Anglii. Żeby wykonać tak herkulesowe zadanie, musieli naśladować strategie tychże klubów. Jedno zwłaszcza przykuło ich uwagę: przewaga czarnych twarzy" (s. 155-156), „Można kochać włas¬ ny kraj, nawet uważać go za lepszy od innych, bez chęci podporządkowania sobie innych grup czy krajów albo zamykania się na wszystko, co zagraniczne. I nie jest to teoria. To duch Barcy" (s. 214). Te przykładowe tylko wyrażenia świadczą o for­ mowaniu się świadomości globalnej. Niezależnie od naszej narodowości, wyznania czy wieku możemy stać się kibicami Juventusu, Realu Madryt czy Ajaxu Amster¬ dam. Świadomość globalna stała się istotnym budulcem dla formowania rozmaitych ruchów społecznych, nie tylko wywodzących się z obszaru sportu, jak chociażby ruchów antyglobalistycznych czy ekologicznych. Sport, a tym samym futbol, jedynie wpisują się w tę tendencję. Tym samym stwierdzenie użyte w książce Foera, że futbol to więcej niż gra, musimy przyjąć za oczywiste i prawdziwe. Adam Pomieciński �Rezenzje i noty recenzyjne 263 Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej, red. Aldona J a w ł o w s k a , Marian K e m p n y, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2005. Zbiór artykułów pod redakcją Aldony Jawłowskiej oraz Mariana Kempnego omawiający konsumpcję jako jeden z wymiarów globalizacji kulturowej, to pra¬ ca niezwykle interesująca przede wszystkim z tego powodu, iż przedstawia wiele perspektyw obieranych przy analizach tego zjawiska kulturowego. Dotychczas na polskim rynku księgarskim ukazało się już dość dużo pozycji przedstawiających tę dziedzinę, ale niewiele z nich prezentowało tak różne sposoby konceptualizowania i wartościowania kultury konsumpcyjnej. H. Jawłowska i M. Kempny zebrali wy¬ starczająco wiele tekstów (aż 18) różnego autorstwa, aby czytelnik po zapoznaniu się z lekturą miał pogląd na to, na jak wiele sposobów można badać konsumpcję i jak różne wnioski wyciągać. Niniejsza pozycja w części jest pokłosiem spotkań sekcji o nazwie „Antropo¬ logia konsumpcji — Polska i świat w dobie globalizacji kultury", zorganizowanej podczas XII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Poznaniu (niektóre wystą¬ pienia nie zostały uwzględnione w publikacji, a inne uzupełniono). Książkę otwiera Wprowadzenie M. Kempnego pod znaczącym podtytułem: Konsumpcja wyzwaniem dla socjologii współczesnej. Autor wyraźnie podkreśla, że socjologia, i inne nauki humanistyczne nie powinny unikać problemu konsumpcji, lecz poddawać to niezwy¬ kle dynamiczne zjawisko intensywnej analizie. Konsumpcję należy doceniać jako zagadnienie badawcze przede wszystkim z tego powodu, że jest ona jednym z pod¬ stawowych motorów rozwijających dzisiejszy kapitalizm oraz elementem wpływają¬ cym na strukturę współczesnego społeczeństwa. Na tym polu doszło do odejścia od produkcji jako czynnika dynamizującego gospodarkę, na rzecz właśnie konsumpcji. Mówi się nawet o dzisiejszych społeczeństwach jako o postprzemysłowych, dla któ¬ rych zasadnicze są wartości postmaterialne (ponieważ obecnie konsumujemy raczej znaki, a nie zaś produkty). M. Kempny zwraca także uwagę na fakt, który zwłaszcza w obiegowych opiniach bywa mało popularny, iż globalizacja, a także konsumpcja mają istotny wpływ nie tylko na ujednolicanie pewnych wzorów, idei, postaw itp., ale także stymulują różnicowanie stylów życia, wpływają na charakter indywidualnej tożsamości, są, jak przypomina za Ulrichem Beckiem, „biograficznym rozwiązaniem dla sprzeczności systemowych". Autor stwierdza, że taka perspektywa wymaga rewi¬ zji dominujących nadal poglądów (obecnych także w tej książce), iż konsumpcja to działalność pasywna, zatomizowana i prywatna. Książka została podzielona na cztery części tematyczne. Pierwsza otwarta została esejem Zygmunta Baumana Konsumując życie, który stał się też źródłem inspira¬ cji dla pozostałych tekstów tej części. Z. Bauman m.in. prezentuje ciekawy pogląd, iż dzisiejszy konsumeryzm (właściwy dla płynnej nowoczesności) zdominowany jest przez „zachciankę" (już ze swej natury ulotną, kapryśną, a przede wszystkim niezaspokojoną). To właśnie zachcianka jest gwarantem stabilności systemu gospo¬ darczego opartego o konsumpcję, bowiem, podczas gdy tak wiele elementów jest zmiennych — przedmioty, wybory, charakter doświadczeń, styl życia, mody etc. — to okazuje się, że zmienność konsumenckiej zachcianki jest być może jedynym sta- �264 Rezenzje i noty recenzyjne bilnym punktem oparcia. Producent wszak wie, że konsumencka zachcianka wkrótce radykalnie się zmieni i na tę zmianę musi być przygotowana i jedna, i druga strona. W tym układzie brak stabilności jest właśnie najbardziej stały. Uwagi Z. Baumana przemawiają do wyobraźni, przykłady zmienności i ulotności różnorakich zjawisk kulturowych obserwujemy na co dzień we własnym życiu, jed¬ nak polemizując z tym socjologiem, trzeba powiedzieć, iż istnieje szereg względ¬ nie stabilnych elementów, którym daleko do baumanowskiej płynności — zaznaja¬ miani jesteśmy z nimi w trakcie naszej akulturacji (dzięki niej m.in. wiemy, jakiego zachowania oczekiwać od innych ludzi, znamy obowiązujące normy społeczne, wartości preferowane w różnych grupach, dopełniamy „obowiązków" związanych z pewnymi zwyczajami). Tym niemniej przyznać należy autorowi, że niezwykła zmienność konsumencka stała się nowym, stałym elementem, który współtworzy poczucie tożsamości współczesnego człowieka, obok takich tradycyjnych wartości jak np. pochodzenie narodowe i etniczne, religia, rodzina, bagaż tradycji. Autorki, których teksty także zawarte zostały w tej części (Magdalena Matysek i Aldona Ja¬ włowska) przywołują tę zasadniczą tezę i nawiązują do myśli Z. Baumana, wyrażonej zresztą nie tylko w przywołanym artykule, ale w wielu wcześniej opublikowanych przez niego pracach. A. Jawłowska przypomina o ważnym twierdzeniu, że skoro to konsument kształtuje rynek, to oferta dostosowując się do jego oczekiwań, staje się coraz bardziej zindywidualizowana i pomaga w kreacji tożsamości konsumentów. A zatem procesy konsumenckie są nie tylko uprzedmiotawiające (dawniej domino¬ wał taki pogląd, np. u przedstawicieli szkoły frankfurckiej), ale także upodmiotawiające. Autorce nie jest jednak obca obawa, że obserwowane zmiany społeczne i go¬ spodarcze prowadzą do utowarowienia samego człowieka, dlatego poszukuje jeszcze innych przykładów, dowodzących, że konsumenta nie należy postrzegać jako obiektu oddziaływań niezależnych od niego procesów. Wspomina dlatego o działalności róż¬ nych grup antykonsumenckich, która jest sposobem na wyrwanie się z uniwersum zdominowanego przez rynek i towar. Część druga Konsumpcji... zawiera artykuły omawiające najważniejsze, wręcz konstytutywne cechy tego zjawiska, czyli, jak wymieniono we Wprowadzeniu, efemeryczność, estetyzację, sensualizm, niejasność kryteriów wyboru i określania tożsa¬ mości (s. 12). Nie ma tu miejsca na szczegółowe przedstawianie twierdzeń poszcze¬ gólnych autorów książki, dlatego pozwolę sobie zwrócić uwagę tylko na niektóre z nich, które wydały mi się szczególnie celne albo takie, w których autor zawarł do¬ brą syntezę interesującej go problematyki. Warto zwrócić uwagę na tekst Wojciecha J. Burszty, który porównał współczesną konsumpcję do kiczu. Upraszczając, można napisać, że autor założył, iż skoro żyjemy w metakulturze nowości, gdzie wszelkie piękno jest krótkotrwałe, ulotne, nie ma jasnych kryteriów dla piękna (a konsumpcja jest zjawiskiem w dużej mierze estetycznym, gdzie i piękno i brzydota odgrywają bardzo ważną rolę), to wobec tego mamy do czynienia z kulturą kiczu (dla którego ważniejszy jest krótkotrwały, ekstatyczny zachwyt, a nie trwałe piękno). Interesują¬ cy jest tekst Alberta Jawłowskiego, który zinterpretował widowiska piłkarskie jako swego rodzaju karnawałowe święto i wskazał na towarzyszącą im charakterystyczną dlań konsumpcję jako czynnik bardzo silnie integrujący grupy i służący ich wzajemnej �Rezenzje i noty recenzyjne 265 i wewnętrznej komunikacji (sposób ubierania się, popularne gadżety, atrybuty kibi¬ ca etc.). Kolejna część książki traktuje o następstwach „rewolucji konsumenckiej", które wpływają na przekształcenia w poszczególnych wymiarach kultury (np. w specy¬ ficznym „świecie" dzieci albo kobiet) i wywołujące działania o charakterze antykonsumenckim. W tym miejscu można zauważyć, że zastosowany podział książki jest dość arbitralny i nie zawsze adekwatny, ponieważ np. teksty odnoszące się do treści, które mają się znajdować w części trzeciej, można znaleźć w innych częściach (np. 0 alternatywnych ruchach konsumenckich pisze wcześniej A. Jawłowska, tu zaś tę problematykę porusza tylko jeden tekst Katarzyny Kolbowskiej o capoeirze — sztu¬ ce walki i grupach się nią zajmujących; charakter nowych wzorów konsumpcji oma¬ wia także artykuł A. Jawłowskiego o piłce nożnej). Na uwagę zasługuje artykuł Małgorzaty Boguni-Borowskiej, która zaintereso¬ wała się miejscem dziecka w kulturze konsumpcyjnej. Jest ona zaniepokojona tym, iż pod wpływem konsumpcji dochodzi do infantylizacji kultury, a także do infantylizacji dorosłych i adolescencji dzieci. Zadaniem autorki „świat" dorosłych za¬ czął adaptować cechy, które do tej pory zarezerwowane były dla „świata" dzieci; są to: „zabawa, reagowanie pod wpływem impulsu, niestabilność emocjonalna (...), nieodpowiedzialność, brak trwałych relacji międzyludzkich, krótkoterminowość, zmienność, płynność, koncentracja na własnych potrzebach, przekraczanie granic 1 rozmaitych zakazów" (s. 159). Z drugiej strony dziecko stało się pełnoprawnym konsumentem, który od najwcześniejszych lat szkolnych zna ofertę konsumencką. Wiele dziedzin kultury konsumpcyjnej jest mu dużo lepiej znanych niż rodzicom, a zatem, mimo że samo nie zarabia, to właśnie do niego bywa kierowana oferta. Traktowane jest jak ekspert, ale także straciło swój dawny bajkowy świat zabawy, bowiem, jak wskazuje M. Bogunia-Borowska, wiele z nowych rozrywek popkulturowych (teleturnieje, filmy, konkursy) kształtuje w dzieciach znajomość całkiem „dorosłych" umiejętności rywalizacji, zdobywania nowych rzeczy, konkurencyj¬ ności. W ten sposób dzieci bawią się w dorosłych, a ich zabawa przestaje być za¬ bawą, jej celem jest zadowolenie ambicji dorosłych, nie są to działania kreatywne, ale naśladowcze, preferowana samodzielność i indywidualizm mogą prowadzić do wyobcowania i samotności itp. Tekst ten jest bogaty w celne spostrzeżenia, stanowi on istotny wkład w dyskusję nad charakterem dziecięcego świata i sposobu dobrego wychowania dzieci. Za mało przekonujący uważam tekst Adama Niteckiego, który w moim odczu¬ ciu mocno upraszcza zagadnienia związane z konsumpcją. Pisze on między inny¬ mi, że w społeczeństwie konsumpcji takie wartości, jak np. solidarność, wspólnota, wzajemne zainteresowanie tracą na znaczeniu (że nie jest to prawdą pokazują nawet wspomniane wyżej artykuły o piłce nożnej, czy capoeirze; te popularne już od dawna zjawiska sąjeszcze dodatkowo wzmacniane właśnie za pomocą masowej konsumpcji określonych przedmiotów i doświadczeń). Autor analizuje treść miesięcznika „Clau¬ dia" i spostrzega, że tematyka, która się w nim pojawia, dotyczy przede wszystkim różnego rodzaju towarów i usług związanych z modą, domem, ciałem, ogrodem, mo¬ toryzacją, zdrowiem itp. Często obok nich zamieszczona zostaje marka produktu lub �266 Rezenzje i noty recenzyjne nazwa usługodawcy oraz cena. W piśmie sporadycznie lub w ogóle nie pojawiają się zagadnienia związane z polityką, finansami, prawem, dziedzinami tzw. kultury wyższej, religią, rozterkami etycznymi. H. Nitecki błędnie, w moim przekonaniu, zakłada, że skoro „Claudia" ma bardzo wysoki nakład i najwyższą sprzedaż wśród miesięczników (dane te dotyczą wybranego przez autora okresu, czyli od stycz¬ nia do czerwca 2002 r.), to „kształtuje wizję świata setek tysięcy polskich kobiet" i „pokazuje to, czego oczekują kobiety" (s. 199). Niewłaściwe jest założenie, że to, co rynek proponuje klientowi, nawet jeśli znajduje się to w piśmie przez niego zakupio­ nym, jest bezkrytycznie i automatycznie akceptowane. Kobiety nie kształtują swojej wizji świata wyłącznie na podstawie treści wyłożonych w „Claudii" — korzystają również z innych mediów, które mają bardzo różny charakter — od rozrywkowych (jak „Claudia"), po bardziej poważne i ambitne, a ponadto partycypują w innych wy¬ miarach życia społecznego, które mają wpływ na ich tożsamość (szkoła, praca, reli¬ gia, środowisko, rodzina etc). Świat prezentowany w „Claudii" nie jest zatem tym, czego oczekują kobiety, ale tym, którego oczekują reklamodawcy. To oni na łamach pisma prezentują swoją aktualną ofertę, mody i tendencje, z którym zaznajamiają się, a czasami także z nich korzystają różne kobiety, niezależnie od systemu wyznawa¬ nych wartości. Analiza treści miesięcznika nie przedstawi zatem hierarchii wartości czytelniczki „Claudii", jak to sobie założył autor — na ten temat należałoby zro¬ bić badania z samą czytelniczką. Nie jest celna także uwaga, że brakuje w tym piś¬ mie odniesień do rozterek egzystencjalnych kobiet, tak jakby one ich nie dotyczyły — tego typu zastrzeżenie dotyczy raczej samej „Claudii", nie zaś jej czytelniczek; wszak szukając odpowiedzi na egzystencjalne problemy, kobiety sięgają do innych źródeł niż popularne, rozrywkowe czasopismo. Ciekawe propozycje interpretacyjne zawarte zostały natomiast w czwartej części omawianej publikacji, w której przedstawiono próby usystematyzowania cech spo¬ łeczeństwa konsumpcyjnego. Szczególnie warte są polecenia teksty Marka Krajew¬ skiego i Felicjana Byloka. M. Krajewski zastanawia się nad charakterem przedmio¬ tów, które konsumujemy, gdyż zauważa niedostatek takiej refleksji (zdominowanej przez dyskusję na temat społeczeństwa konsumpcyjnego i jego wartości). Wybiera¬ jąc tylko jedno z wielu pytań badawczych, które można w tym kontekście postawić, autor zwraca uwagę na to, że charakter niektórych z tych przedmiotów prowadzi do zacierania się ostrości pewnych dychotomii, do jakich od dawna przywykliśmy. Przedmioty te są zatem hybrydyczne. Na przykład, mając na uwadze przemiany, któ¬ rym może dziś podlegać ciało (pod postacią różnego rodzaju ingerencji za pomocą urządzeń medycznych, np. rozruszników serca, sztucznych organów, zewnętrznej aparatury medycznnej podtrzymującej życie; chirurgii plastycznej, np. wszczepiania wkładek silikonowych dla powiększenia biustu, zastrzyków kolagenowych; pomy¬ słu montowania podskórnych chipów przestępcom w celu ich dokładnej lokalizacji i in.) można wysnuć wniosek o zacieraniu się różnicy między tym, co ludzkie, a co nieludzkie. Na innych przykładach (których nie będę tu przywoływać) M. Krajewski mówi o podobnym procesie w przypadku kategorii uprzywilejowane i wykluczone (in. dominujące i subwersywne), unikatowe i homogeniczne, materialne i niemate¬ rialne. Artykuł F. Byloka prezentuje natomiast niezwykle wartościową syntezę cech �Rezenzje i noty recenzyjne 267 społeczeństwa konsumpcyjnego (jego zalet i wad) oraz zjawisk towarzyszących ich wykształcaniu. Uważam za bardzo cenne, iż taka pozycja powstała — przedstawia ona bardzo wiele punktów widzenia na zjawisko, które w polskiej humanistyce wydaje się nie¬ doceniane. Wiele z książek, które znalazły się na polskim rynku księgarskim, pre¬ zentuje perspektywę dość jednostronną — negatywną wobec zjawiska konsumpcji. Tu także znalazły się teksty, które tak opisują nową rzeczywistość. Takie odczytanie obecne jest np. w tekście Julity Czarneckiej przedstawiającej problematykę zwią¬ zaną z ciałem i szerzej z całą konsumpcją — użyła ona metafory cyborga i cybor¬ gizacji jako najlepiej oddających problem „sztucznego" wpływania na kształt ciała (a zarazem naszą tożsamość), które przede wszystkim na skutek ulegania perswazji przekazów medialnych, przestało spełniać nasze oczekiwania. Podobne negatywne stanowisko zajął wymieniony już A. Nitecki. Jednak wielu z autorów prezentuje bar¬ dziej wyważone opinie poszukując i negatywnych, i pozytywnych stron konsumpcji jako zjawiska społeczno-kulturowego. Niniejsza książka przedstawia różne podej¬ ścia i perspektywy, pokazuje wielorakość zagadnień, a czasami także skrajnie różną ocenę konsumpcji. To każe pamiętać o celnych słowach M. Kempnego zapisanych we Wprowadzeniu: „przedmioty konsumpcji potencjalnie kryją w sobie nieprzebra¬ ne bogactwo znaczeń, zaś ich społecznie konstytuowane sensy odrywają się od wy¬ twórców, od kontekstów ich wytwarzania, podlegają permanentnej kontekstualizacji i rekontekstualizacji, wiodąc nomadyczny żywot przypominający wzorce rządzące aktywnością ich twórców i konsumentów" (s. 13). Paweł Jessa Anioł w literaturze i kulturze, red. Jolanta Ł u g o w s k a , Jacek S k a w i ń s k i , Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2004, ss. 491. Człowiek zawsze potrzebował aniołów. Towarzyszyły mu od zarania jego dzie¬ jów, są więc równie stare jak najstarsze spośród znanych nam wierzeń, religii i me¬ tafizycznych systemów. Owe bezcielesne — lub cielesne cielesnością zupełnie inną od naszej — istoty zamieszkiwały bezmiar otchłani pomiędzy prochem i pyłem ludzkiego świata, a wyniosłym milczeniem i bezpostaciowością Absolutu; wypeł¬ niały jakoś ową mroźną przestrzeń, która tak przerażała Pascala, a i nas dzisiaj bywa, że nie nastraja optymistycznie. Będąc (zazwyczaj) „człowiekopodobne", stanowiły o ludzkim wymiarze Boskości, jako posłańcy i pośrednicy umożliwiały komunika¬ cję między najniższymi a najwyższymi sferami Bytu. Zanosiły bowiem w Niebiosa błagania i modlitwy, a równocześnie obwieszczały wolę Najwyższego. Anioły (daw¬ niej zwane też daimonionami) były to istoty potężne, nieśmiertelne, o podwójnym niejako obliczu: nieustannie wpatrując się i wsłuchując w przepaść Nieskończoności jednocześnie zwrócone były ku ludzkiemu światu: strzegąc go i trzymając pieczę nad biegiem spraw. Mimo iż pochodziły z innych, wyższych dziedzin, nie stroniły od �268 Rezenzje i noty recenzyjne bezpośredniego kontaktu z człowiekiem, a nawet pewnej z nim zażyłości. Stosownie do tego odbierały cześć od Ziemian, stając się niejednokrotnie przedmiotem głębo¬ kiego kultu. Tak tedy rozliczne były angelofanie w Dawnych Wiekach. Anioły widywano i słyszano na jawie i we śnie, pojedynczo i zbiorowo. Dostrzegano ich działanie w tkance znojnej codzienności, w żywiołach i cyklach przyrody, ale też w stanach natchnienia, kontemplacji i głębokiego uczucia. Jako że „natura nie robi skoków", zakładano, iż ich istnienie jest koniecznym momentem struktury rzeczywistości, lo¬ gicznie i ontologicznie niezbędnym stadium pośrednim pomiędzy Nieskończonością i skończonością, równocześnie zaś pociechą i nadzieją dla człowieka — rozumnej istoty postawionej w wielkim i niepoznanym świecie. Tak o aniołach myślano, tak w nie wierzono i tak je odczuwano na przestrzeni wieków i tysiącleci. Co jednak po tej wierze dzisiaj zostało? Czym dzisiaj jest dla nas anioł — jeśli w ogóle w jakikolwiek sposób jest? Czy doświadczenia anielskie¬ go świata należą do dziecięctwa ludzkości i jako takie są jedynie wspomnieniem? Czy aniołowie, wraz z Bóstwem, całkiem opuścili nasz świat, pozostawiając jedynie ślady w postaci pustych miejsc w duszy? Czy może jednak wciąż w jakiś dyskretny (jak mają to one w zwyczaju) sposób przejawiają swoją obecność? Jeśli tak, to czy są niezależnymi duchowymi istotami, czy może raczej projekcją wyobraźni umysłów nadwrażliwych, wyrazem tęsknoty za utraconym dzieciństwem lub za lekkością du¬ cha pozbawionego jakże często uciążliwej cielesności? A może są jedynie idealizacją człowieka, alegorią cnót, synonimem duszy, pośmiertnym stanem bytu ludzkiego, orzecznikiem przypisywanym pięknym kobietom, literackim ozdobnikiem dla wy¬ bujałych estetów i egzaltowanych dziewic? Praca zbiorowa Anioł w literaturze i kulturze pod redakcją Jolanty Łukowskiej i Jacka Skawińskiego, składająca się z przeszło czterdziestu artykułów różnych auto¬ rów, podejmuje właśnie niezwykle szeroki krąg zagadnień powyżej zasygnalizowa¬ nych. W zgodzie z tytułem pracy, punktem wyjścia są tu analizy anielskich postaci, tak jak przejawiały się one i wciąż przejawiają w treściach wierzeń, w literaturze (dorosłej i dziecięcej), malarstwie, folklorze, filmie czy nawet odpustowej galanterii. Książkę otwiera dział pt. „Anioł w Biblii i patrystyce", a w zawartych tam artyku¬ łach przedstawione zostały niewątpliwie solidne, biblijne podstawy wiary w duchy anielskie, wraz z najwcześniejszymi, teologicznymi rozstrzygnięciami dotyczącymi ich natury, funkcji, sposobów działania, hierarchii itp. Refleksję nad aniołami, po¬ cząwszy od I I wieku, podejmowały bowiem najtęższe umysły starożytnego chrześ¬ cijaństwa: Orygenes, Ireneusz z Lyonu, św. Augustyn czy Pseudo-Dionizy Areopagita. Artykuły Rosińskiego i Paczkowskiego dowodzą, jak głęboko wiara w anioły przenika całą tkankę religii chrześcijańskiej, lecz także jak dalece zbanalizowany i zmarginalizowany został obecnie ten jej aspekt (z teologicznymi projektami całko¬ witej „deangelizacji" zaświatów, wysuwanymi przez niektórych myślicieli protestan¬ ckich włącznie). Drugi dział „Literackie obrazy anioła" zawiera konkretne analizy anielskich wize¬ runków, pojawiających się w utworach m.in. Reja, Słowackiego, Norwida, Asnyka, Leśmiana czy Gałczyńskiego, lecz także Lema, Pilcha czy Tokarczuk. Wymienione �Rezenzje i noty recenzyjne 269 wyżej artykuły wskazują na obecność wątków angelicznych w literaturze polskiej właściwie od jej zarania. Dowiadujemy się także o ewolucji przedstawień anielskich na przestrzeni wieków od dość tradycyjnych wizerunków u Reja czy Potockiego, po¬ przez nieco już bardziej osobliwych Aniołów Stróżów Narodu Polskiego u romanty¬ ków, aż po anioły zagubione, melancholijne i łaknące wcielenia (Leśmian), czy wręcz anioły upadłe, zbuntowane, amoralne w twórczości pisarzy młodopolskich (Miciński, Przybyszewski). Teksty poświęcone twórczości Tokarczuk czy Gretkowskiej wskazują zaś na obecność w polskiej, literackiej angelologii wątków pitagorejskich, gnostyckich czy kabalistycznych, zapodanych zresztą w ponowoczesnym sosie niejednoznaczno¬ ści i pogodnego absurdu. W dalszej części książki odnajdujemy omówienia anielskich lub quasi-anielskich postaci spotykanych u obcojęzycznych pisarzy fantasy takich jak Tolkien czy Pulman. Wskazuje się tu na bezpośredni związek (czy wręcz zależność) współczesnej literatury fantastycznej ze starymi koncepcjami angelologicznymi. Auto¬ rzy fantasy naśladują, zapożyczają, dekonstruują i na nowo składają tradycyjne ujęcia bytów anielskich, ich funkcji, celów i zadań, karkołomnie i antytetycznie nieraz przy¬ pisując im najróżniejsze atrybuty, nie licujące ze zwyczajowo pojmowaną godnością anielską. Autorzy zauważają też tendencję do unifikacji aniołów z elfami, czy też imaginacyjnie domniemywanymi mieszkańcami kosmosu. Następny dział poświęcony jest anioł(k)om literatury dziecięcej. Tu z kolei au¬ torzy (Jonca, Skotnicka) zwracają uwagę na postępujący proces uczłowieczania aniołów, upodabniania się ich stylu bycia do egzystencji ludzkich istot. Dzięki temu stają się oni bliżsi, bardziej zrozumiali, a co za tym idzie, łatwiej o zażyłość z nimi. Z drugiej jednak strony zagraża im przez to desakralizacja, utrata jednoznacznego moralnie charakteru (tym samym mocy oraz godności), a w konsekwencji banaliza¬ cja czy wręcz kiczowata śmieszność odpustowych gadżetów. Problem postępującej infantylizacji i trywializacji przedstawień anielskich poru¬ szany jest także w następnym dziale „Anioł zdegradowany — wyobrażenia anioła w kulturze popularnej". W tej ostatniej — jak wskazują autorzy — anioł staje się postacią paradoksalną: z jednej strony wciąż pozostaje bytem duchowym, niecielesnym, z drugiej zaś „wypada" ze sfery sacrum, traci związek z Bóstwem (mimo jego istotowej funkcji mediacyjnej: ange/os-posłaniec), istnieje autonomicznie, w jakiejś bliżej nieokreślonej praprzestrzeni. Anioł pozbawiony zostaje metafizycznego kon­ tekstu: skąd? dokąd? i dlaczego? swego istnienia. Kierunki owej dezintegracji tra¬ dycyjnych wizerunków próbuje uporządkować Arkadiusz Lewicki, pisząc o trzech typach współczesnych przedstawień: aniele spospolityzowanym, tragicznym i dog¬ matycznym, przy czy ten ostatni nie tyle kultywuje poprawny teologicznie obraz, co w ogóle się przynajmniej do tego obrazu świadomie odnosi. Typ dogmatyczny jest zresztą najrzadszy, bo sytuuje się w nieakceptowanej dla kultury popularnej blisko¬ ści zupełnie niepopularnych i nazbyt poważnych dyskusji teologicznych. Ostatecznie więc współczesne anioły balansują pomiędzy banalnością a tragicznością, odbiega¬ jąc tym samym bardzo daleko od swych biblijnych pierwowzorów. Czym zatem lub kim — powtórzmy to pytanie raz jeszcze — jest anioł? Zawarte w omawianym tomie teksty nie zawierają udzielonej wprost odpowiedzi, unikając tym samym niezbyt dziś modnych rozważań metafizycznych czy wręcz ontoteolo- �270 Rezenzje i noty recenzyjne gicznych, i ograniczając się do opisu anielskich fenomenów, tak jak przejawiają się one w kodach kultury. Tej poznawczej wstrzemięźliwości trudno się, rzecz jasna, dziwić, skoro dziś nawet możliwość uprawiania metafizyki bytu ludzkiego jest po¬ dawana w wątpliwość — cóż dopiero mówić o bytach niezmysłowych. Dlatego też każdy czytelnik musi podjąć próbę samodzielnego pomyślenia odpowiedzi, jeśli tyl¬ ko uzna, że pytanie o anioła na poważną odpowiedź zasługuje. Zawarte w tomie ana¬ lizy zdecydowanie taki namysł i wywołują, i ułatwiają, przedstawiając całe spektrum wytworzonych w kulturze obrazów i figur anielskich. Wydaje się jednak, że ostatecz¬ nie pozostaje nam wybierać pomiędzy dwoma typami odpowiedzi. Anioł może być uznany za coś całkowicie immanentnego ludzkiej świadomości bądź jako jej (mniej lub bardziej świadomy) wytwór, służący celom dydaktycznym, moralnym, estetycz¬ nym, psychologicznym, terapeutycznym, marketingowym, konsolacyjnym, bądź też jako archaiczna pozostałość przedracjonalnych sposobów doświadczania świata. Z drugiej jednak strony możemy uznać anioła za istotę transcendentną, przekracza¬ jącą ludzki umysł i od niego niezależną, tym samym przyznać (na przekór duchowi czasu), iż oprócz naszego świata istnieje świat inny, świat duchów realnych, rozum¬ nych i działających, będących wśród nas i (miejmy nadzieję) dla nas. Jeśli przychy¬ limy się do tej odpowiedzi, wówczas nie unikniemy jednak najpoważniejszych pytań metafizycznych i religijnych, jakie od zarania stawiała ludzkość. Albowiem anioły — jeśli rzeczywiście istnieją — nie stanowią bytów izolowanych, lecz poświadczają i wyrażają głęboką i z istoty duchową naturę całego bytu. Inaczej mówiąc, akceptu¬ jąc posłańców, musimy zaakceptować Tego, który posyła, bo w przeciwnym razie staniemy się żywicielami niekonsekwentnych i nieco absurdalnych wyobrażeń. Bartek Jastrzębski Kornelia L a c h , Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-cze­ skiego, „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 33, red. nauk. Teresa Smolińska, Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, (wyd. 2) Wrocław 2004. Pogranicze śląsko-morawskie jest wyjątkowo interesującym subregionem Gór¬ nego Śląska. I to nie tylko z tego powodu, że posiada tak skomplikowaną historię, ale również dlatego, że pielęgnowane są tutaj nieznane gdzie indziej zwyczaje i obrzędy bądź też znane w innych regionach formy świętowania przebiegają tu inaczej. Przed¬ miotem badań Kornelii Lach stały się właśnie wierzenia, zwyczaje i obrzędy ziemi raciborskiej. Książka w swym zasadniczym kształcie składa się z „Wprowadzenia" i dwóch obszernych części zatytułowanych: „Dawne i współczesne obrzędy rodzinne" i „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego". We „Wprowadzeniu" autorka wyznacza obszar prowadzonych badań (najbardziej na zachód wysunięty skrawek wojewódz¬ twa śląskiego, czyli południowo-zachodnia część powiatu raciborskiego), który jest przykładem „stykania się, przenikania i konfrontacji różnych zjawisk społeczno-kul- �Rezenzje i noty recenzyjne 271 turowych" (s. 9). Zmieniające się tu na przestrzeni wieków zarówno administracja państwowa, jak i kościelna miały decydujący wpływ na występowanie i tworzenie się zróżnicowanych form zwyczajowo-obrzędowych. Istotnym w tym procesie społeczno-kulturowym było trwanie miejscowej ludności przy tzw. morawszczyźnie — ję¬ zyku przodków, którym — jak konstatuje badaczka — „lokalna społeczność jeszcze współcześnie mówi" (s. 10). Z badań językoznawców polskich i czeskich wynika, iż mowa ta uważana jest za dialekt laski. Kolejne — zasadnicze już części pracy koncen¬ trują się wokół obrzędowości rodzinnej i dorocznej. W rozdziale pierwszym, zgodnie z obowiązującym schematem, przedmiotem analizy stały się zagadnienia związane z poszczególnymi etapami ludzkiego życia. I tak w „Zabrali my pohana, a przinieśli krześcijanina. Rodzi się człowiek" Kornelia Lach pisze o wierzeniach i zachowa¬ niach zwyczajowych związanych z narodzeniem dziecka, jego pielęgnacją, chrztem i roczkiem (czyli rocznicą pierwszych urodzin). W najobszerniejszej części „Gdo swabodu straci, straci wszecko... Wesele na wsi" (składającej się z ośmiu podroz¬ działów) w centrum uwagi znalazły się poszczególne elementy składające się na ob¬ rzęd wesela, a więc: czas przygotowań, strój ślubny, wykupywanie młodej pani, bło¬ gosławieństwo rodziców, droga do kościoła, ślub, życzenia i uczta weselna, oczepiny i poprawiny. W ostatniej części tego rozdziału („Poć do raje... Człowiek umiera") autorka skoncentrowała się na schyłku życia człowieka, a szczególnie zainteresowa¬ ła się wierzeniami i znakami wróżebnymi zapowiadającymi śmierć, zachowaniami rodziny i bliskich przy zgonie, przygotowaniami zmarłego do trumny, pogrzebem i wyrażaniem pamięci o zmarłym. Osobny podrozdział poświęcony został pochów¬ kowi dziecka. Z badań Kornelii Lach wynika, iż w Raciborskiem jeszcze współcześ¬ nie funkcjonuje zwyczaj, iż dziecko w trumnie wynoszone jest z domu i niesione do kościoła, a później na cmentarz przez ministrantów bądź przez młodzieńców (jeśli jest to dziecko starsze). Dawniej chłopcy uczestniczący w tym smutnym pochodzie mieli przypiętą do rękawa białą wstążeczkę z gałązką mirtu, a dziewczęta na gło¬ wie zrobione wcześniej przez siebie wianki, które po skończonej ceremonii wrzu¬ cały do grobu. Co istotne, wianek ofiarowywano zarówno zmarłym dziewczętom, jak i chłopcom. Wianek — jako symbol czystości, niewinności, umieszczany jest współcześnie także w centralnym miejscu „świeżej" mogiły. W rozdziale drugim „Obrzędy czasu zimowo-wiosennego", badaczka spośród bogatego zespołu wierzeń i zachowań zwyczajowych związanych z obrzędowością doroczną wybrała te, które wydają się typowe dla pogranicza śląsko-morawskiego, tworzą one jednocześnie trzy kolejne podrozdziały zatytułowane: „Mikołaju świynty, przinieś nam prezenty"; „Kult św. Mikołaja"; „Już basisko umarło... Przebierańcy za­ pustni" i „Błogosław wysiane nasiona... Obrzędowość wielkopostna i wielkanocna". Do charakterystycznych form, według autorki, występujących na badanym obszarze należy zwyczaj odwiedzania dzieci w domach przez św. Mikołaja na białym koniu (do lat 70. X X w.), później „na lajkoniku", jak również klekotanie i kłapanie, wójt pacholczy oraz procesje konne. Pierwsze dwa zwyczaje dotyczą obchodzenia wsi w Wielki Czwartek, Piątek i Sobotę przez chłopców, którzy za pomocą ręcznych drewnianych kołatek przypominają mieszkańcom, że od Wielkiego Czwartku do Niedzieli Wielkanocnej „dzwony w kościele zostały zawiązane". W Raciborskiem �272 Rezenzje i noty recenzyjne zwyczaj ten w poszczególnych miejscowościach różnie przebiega, na co zwróciła uwagę Kornelia Lach, podając dokładne scenariusze tych pochodów. Natomiast wójt pacho/czy należy do unikatowych zwyczajów, jego tradycje sięgają XVII wieku. Wójtem fojtem) jest osoba, która przewodzi organizacji zrzeszającej młodzież mę­ ską działającą na rzecz kościoła parafialnego, m.in. „ustala na zebraniu [w pierwsze święto Wielkiej Nocy] podział ról na uroczystościach parafialnych odbywających się w ciągu całego roku, takich jak: odpust, Pierwsza Komunia Św., Boże Ciało itp." (s. 168). Dawniej zadaniem członków zarządu takiej organizacji było także wymie¬ rzanie i egzekwowanie kar pieniężnych za nieobecność w procesjach (urządzanych w każdą niedzielę od Wielkanocy do Zielonych Świąt) lub za inne przekroczenia popełnione w kościele. Procesje konne należą do zwyczaju wielkanocnego, po¬ wszechnie już utożsamianego z Raciborskiem (występuje on również w okolicach Gliwic, Rybnika, Olesna, tzw. krzyżoki). Ważne, że przy analizie procesji konnych autorka zainteresowała się genezą tego zwyczajowego objeżdżania pól, jego funk¬ cjami i przemianami, co niewątpliwie daje pełny ogląd tego zjawiska, a jednocześnie świadczy o wysokim poziomie warsztatu naukowego Kornelii Lach. Warto w tym miejscu dodać, iż mieszkańcy pogranicza śląsko-morawskiego powszechnie używa¬ ją określenia Osterreiten, „czyli konna jazda wielkanocna" (s. 175). Już te przywołane przykłady zwyczajów występujących na pograniczu śląsko-morawskim świadczą o bogactwie kulturowym tego subregionu Górnego Śląska. Omawiana praca stanowi cenne źródło wiedzy o przemianach kultury ludowej w Raciborskiem. Można ją postrzegać jako pierwszy etap rozpoczętych studiów nad tra¬ dycyjną i współczesną obrzędowością tego obszaru. Dodatkowym walorem tej pracy jest bogaty materiał ikonograficzny (5 map, 51 fotografii), który jest rzetelnym uzu¬ pełnieniem rozważań autorki. Należy dodać, iż prezentowana książka spotkała się z żywym zainteresowaniem nie tylko wąskiego kręgu specjalistów, ale i nauczycieli, animatorów kultury, także wielu miłośników ziemi raciborskiej. Pierwszy jej nakład w 2000 roku rozszedł się bardzo szybko, w 2004 roku ukazało się wydanie drugie. Dorota Świtała-Trybek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea7789d6399889a2ee2988a3b4c45548.pdf 8a3a39f4b3d53b6ff9570ed1bc486ba4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4539 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource sztuka ludowa rzeźba drewniana Lamęcki Jan - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4219 Title A name given to the resource Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.15-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa J A N L A M Ę C K I RZEŹBIARZ I Z DĄBROWY PAMIĘTNIKARZ ZIELONEJ* II. 1. Jan Lamęcki, rzeźbiarz ludowy. Do kręgu znanych i cenionych współczesnych rzeźbiarzy ludowych przybyła jeszcze jedna cieka­ wa postać samouka o oryginalnym i bardzo indy­ widualnym stylu. Jest nią Jan Lamęcki z Dąbrowy Zielonej, małej wioski w południowej części powiatu radomszczańskiego, rzeźbiarz, autor pasjonujących pamiętników i znakomity gawędziarz. Rzeźby Lamęckiego reprezentują w sztuce ludo­ wej odrębny rodzaj stylistyczny. Nie widać w nich adaptacji znanych stylów historycznych, tak często obserwowanych w ludowej twórczości, lecz inny rodzaj, „nieskażony" wpływami sztuki warstw elitar­ nych, a znajdujący odpowiednik w odkrywczej sztu­ ce dziecka. Twórczość Lamęckiego wyrosła na glebie ludowych tradycji i wzbogaca ją z kolei nowymi pierwiastkami, co jest rzeczą tym ciekawszą, że dzieje się to w połowie X X wieku na wsi, której dawna struktura społeczna uległa już silnym proce­ som rozpadu. Rzeźby te wprowadzają nas — za pomocą prostych i nieskomplikowanych środków wy­ razu — w świat opowieści wyrażonej formą, kształ­ tem i barwą. Podobną opowieścią o świecie, tyle że wyrażoną za pomocą słowa pisanego, są pamiętniki Lamęckie­ go. Świeżością żywego słowa przypominają one Pa­ miętniki Jana Chryzostoma Paska. Podobnie jak u Paska klarowały się i doskonaliły najpierw w zam­ kniętym gronie słuchaczy, a później piórem narrato­ ra utrwalone zostały na piśmie . Głównym bohate­ rem jest sam Lamęcki — „Janek-sirota". Silne za­ barwienie emocjonalne i egocentryzm autora zawa­ żyły niewątpliwie na sposobach przedstawienia sa­ mego siebie na tle środowiska. W ogóle w pamiętni­ kach widzimy przewagę pierwiastków osobistych, subiektywnych. Wybór i interpretacja zdarzeń rzuca ciekawe światło na psychikę Lamęckiego jako przed­ stawiciela określonej warstwy społecznej. Oprócz bo­ gatego wątku anegdotycznego pamiętniki dają przej­ mujący obraz chłopskiej doli i niedoli, opisują węd­ rówki w poszukiwaniu pracy, migracje sezonowe do Niemiec, przedstawiają też całą sferę stosunków mię­ dzy ludnością wiejską, służbą dworską a „panem, wójtem i plebanem". Stąd duża wartość tych pamięt­ ników dla etnografa, psychologa, socjologa, czy historyka. Dodajmy, że dzieło Lamęckiego jest owo­ cem wielkiej i żmudnej pracy. Obejmuje ono 28 ze­ szytów liczących łącznie 1218 stron (pamiętnik skła­ da się z 61 rozdziałów). Część pamiętników — zwłaszcza pierwsze partie — są spisywane retrospektywnie, a część jest opisywa­ niem bieżących zdarzeń. Kiedy Lamęcki zaczął pisać pamiętniki, trudno w tej chwili rozstrzygnąć w świet­ le sprzecznych danych, jakie podaje ich autor w obec­ nie pisanych listach oraz w świetle pamiętników. Poziom literacki pamiętników jest niejednolity — są partie o płynnej narracji i szerokim oddechu epickim, w innych spotykamy kilkakrotne nawet powtórzenia zdarzeń, zwłaszcza gdy Lamęcki opo­ wiada innym swoje przeżycia tymi samymi niemal słowami lub introspekcyjnie przeżywa je ponow­ nie. Nawet fragmenty literacko nie interesujące, jak opisy błahych czynności czy pełne dłużyzn rozmo- * W opracowaniu niniejszym korzystałam z na­ stępujących materiałów: rękopisu pamiętników Jana Lamęckiego, z wywiadów własnych przeprowadzonych w latach 1956, 1957 i 1960, listów Lamęckiego do autorki, korespondencji Lamęckiego z Muzeum Etno­ graficznym w Krakowie oraz rzeźb — będących włas­ nością Muzeum Etnograficznego w Krakowie, p. Fer­ dynanda Solowskiego oraz autorki. Ponadto korzy­ stałam z materiałów archiwalnych PIS oraz foto­ grafii ze zbiorów PIS. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Pol­ sce, Kraków 1960, str. 146. Problem narracyjności rzeźb ludowych porusza T. Seweryn w artykule Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1956, nr 3, oraz książce Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. Por. Jan Pasek, Pamiętniki ze wstępem Romana Pollaka, Warszawa 1955. 1 2 3 1 2 3 15 �2 wy z „panami", mają w pamiętnikach ciekawą wy­ mowę socjologiczną i dlatego zasługują niewątpli­ wie na wnikliwą analizę. ŻYCIE I OSOBOWOŚĆ JANA LAMĘCKIEGO Jan Lamęcki urodził się w 1895 r. w Radoszewnicy, małej wiosce nad Pilicą. Ojciec jego był forna­ lem w majątku pana Ostrowskiego i zmarł pozosta­ wiając wdowę z czworgiem nieletnich dzieci, z któ­ rych najstarszym był ośmioletni Jan. Matka jako biedna wyrobnica wędrowała z dziećmi po różnych folwarkach w poszukiwaniu pracy. Wcześnie też od­ dała najstarszego syna na służbę do księdza Jasień­ skiego (proboszcza w Dąbrowie Zielonej), gdzie w la­ tach 1906—1908 był pastuchem i chłopem stajen­ nym. Lamęcki przebywał dwukrotnie na robotach w Prusach. Pierwszy raz wyjechał w 1909 r. na dwa sezony i pracował u „bałura" w okolicy Opola, dru­ gi raz, wspólnie z siostrą, w 1913 r. Wojna światowa zastała go w Niemczech wraz z innymi robotnikami sezonowymi z Polski. Udział w strajku chłopskim oraz pobicie niemieckiego żandarma i inspektora pracy zmusiło go do ukrywania się przez dłuższy czas w lesie. Złapany przez Niemców uciekł jednak i ukrywał się w jaskini nad jeziorem w okolicy Stralsundu. Po pewnym czasie żandarmi wytropili jego kryjówkę i uwięzili go. Dopiero zakończenie wojny i rewolucja uwolniły Lamęckiego z więzie16 nia. Do Polski powrócił w 1918 r., otrzymał pracę jako polowy w majątku Rogaczew, założył rodzinę, po czym przeniósł się na posadę gajowego w Dąbro­ wie Zielonej, kupił kawałek pola i małą chałup­ kę, postawił zabudowania gospodarskie i zaczął zbierać budulec na budowę nowego domu (którego zresztą nie udało mu się wystawić do dziś). Niespo­ dziewane wymówienie mu posady gajowego po pięt­ nastu latach pracy zaskoczyło go i rozgoryczyło. Przyczyną wymówienia była, jego zdaniem, polityka właścicieli majątków, którzy nie chcieli zatrudniać u siebie przez dłuższy czas ludzi, by nie płacić im emerytury. Lamęcki znalazł pracę na okres roku w Kościelcu w pobliżu Częstochowy, a następnie przeniósł się do majątku Okołowice, gdzie pracował do wybuchu wojny. Powrót do Dąbrowy Zielonej w 1939 r. z żoną i trojgiem dzieci był już ostateczny. Mieszka tam do dziś w starej, krytej strzechą chałupce na począt­ ku wsi. W styczniu 1945 uciekające oddziały nie­ mieckie zabrały go jako furmana i zawlekły w oko­ lice Opola. Uciekł jednak wraz z towarzyszami ze swojej wsi, przedarł się przez linie frontu i wrócił do Dąbrowy. W okresie powojennym pracował jako robotnik w pobliskich kamieniołomach, ponieważ mały kawałek roli nie wystarczał na utrzymanie ro­ dziny. Pamiętniki jako źródło poznania osobowości La­ męckiego warto uzupełnić danym z autopsji. La­ męcki jest cyklotymikiem. Wskazują na to pewne cechy jego konstytucji psychofizycznej. Niski, krępy, mocno zbudowany, o energicznej, czerstwej twarzy i żywym spojrzeniu, ma jeszcze dziś ogromną siłę fizyczną. Gdy był młodszy, potrafił utrzymać na so­ bie pięciu dorosłych chłopów i „tańcować" z nimi. Porywczy i zapamiętały w gniewie, był w uczuciach przyjaznych wierny i oddany. Mimo pozornej szorst­ kości w reakcjach Lamęcki silnie reaguje na bodźce emocjonalne. Wiele doznań przykrych w dzieciństwie J. Lamęcki: II. 2. Głowa Matki Boskiej, jragm. „Pie­ ty", drewno połichr. Wł. F. Solowskiego. Ił. 3. „Aniołek", drewno polichr., wys. 55 cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 4. Głowa Chrystusa, fragm. „Piety", drewno polichr. ��i młodości, jak wczesna śmierć ojca, topienie się młodszej siostry, cudem zresztą odratowanej, śmierć dwóch braci i siostry, strata narzeczonej — wy­ tworzyły pewne kompleksy w jego skłonnej do egotyzmu psychice, kompensujące się w spisywaniu swoich przeżyć zatytułowanych bardzo znamiennie: „Mały Janek-sirota". W pamiętnikach znajdujemy też dowody bardzo wrażliwych reakcji na przeżyte krzywdy zbiorowe. Jego patriotyzm przejawia się silnie dopiero w czasie I I wojny światowej. Do innych charakterystycznych cech osobowości Lamęckiego należy spostrzegawczość, żywa pamięć, szybkość reakcji w trudnych sytuacjach oraz umie­ jętność koncentrowania uwagi. Lamęcki jest dobrym organizatorem, a we współżyciu wykazuje pewne dyspozycje do przewodzenia. Zaskakująca jest duża plastyczność jego psychiki i wynikająca z niej łat­ wość przyswajania społecznych wzorów zachowania, prowadząca do przystosowania — ale zawsze w ra­ mach tradycyjnej obyczajności. Wesołe usposobienie, humor i staropolska fan­ tazja zjednywały mu przyjaciół, choć rodzaj wyko­ nywanej pracy — pilnowanie pańskiego dobytku — nie zawsze cieszyło się uznaniem w środowisku wiejskim. Gościnność oraz nieodzowny jej atrybut na wsi w postaci flaszki wódki i może nawet zbyt skrupulatnie przestrzegane tradycyjne poczęstunki dawały mu jednak poczucie oparcia i więzi z środo­ wiskiem wiejskim, mimo że kontakty z przedstawi­ cielami warstw wyższych, a zwłaszcza z chlebodaw­ cami, były dla niego bardzo atrakcyjne. Lamęckiego cechuje konsekwentne realizowanie powziętych postanowień i równocześnie pewna apodyktyczność, a nawet niekiedy despotyzm. Najlepiej charakteryzują to jego własne słowa: „Jak po­ wiem — świente musi być". Lamęcki jest niewątpliwie silną indywidualnością. Świadczy o tym choćby sam fakt pisania pamiętni­ ków, mimo słabej znajomości arkanów sztuki pisar­ skiej. W dzieciństwie uczył się czytania i pisania zaledwie kilka miesięcy u wiejskiego stolarza i u „światłego Józia Zintary". Wykształcenie to uzupeł4 4 Informacja o tym, kiedy Lamęcki uczył się pisania i czytania, pochodzi z wywiadu autorki arty­ kułu, przeprowadzonego z nim w 1957 r. Lamęcki powtarza to samo w liście z 1962 r., w którym do­ daje nie potwierdzoną w pamiętniku wiadomość o tym, że uczył się także u księdza Jasieńskiego. Natomiast w pamiętniku kilkakrotnie powtarza, że w czasie pierwszego i drugiego pobytu w Niemczech listy do domu pisały mu inne osoby. Mgr M. Przeździecka w artykule Radomszczański Zagłoba ludowy, „Ziemia", 1958, nr 3, podaje, że Lamęcki przyswaja sobie sztukę pisania po powrocie do kraju w 1918 r., a pierwszą datą, kiedy pamiętnik już pisze, jest 1934 r. Ta ostatnia data wiąże się jednak z zakoń­ czeniem części pamiętników, do strony 718, o czym świadczy następujący napis u dołu: „Koniec — Tan Lamencki — D. 27.111.1934. R. Kości... (Kościelec)". �nił już na swój sposób w okresie międzywojennym. Ulubione lektury to „Potop", „Ogniem i mieczem", „Robinson Kruzoe", „Duch puszczy" i wiele innych. Zastanawiający jest fakt, że Lamęcki nie pisze nic w pamiętnikach o swoim warsztacie rzeźbiar­ skim, podobnie jak nie wspomina o przebieraniu się za misia w czasie zapustów, o różnych obrzędach, w których aktywnie uczestniczył, o chodzeniu z szop­ ką i o innych ciekawych zwyczajach. Jak widać, Lamęcki uważał, że jego „dłubanie", jak i niezbyt poważne przebieranie się w czasie obrzędowych wędrówek, nie zainteresuje ewentualnych czytelni­ ków, do których adresował wielokrotnie swoje pa­ miętniki. Gusty swoich potencjalnych odbiorców oceniał miarą zainteresowań własnego środowiska wiejskiego. Najbliższe otoczenie chętnie słuchało je­ go bohaterskich opowiadań o zwycięstwach odniesio­ nych w walce z przeciwnym losem i nieżyczliwymi ludźmi, opowiadań wyzwalających w nim poczucie mocy i podnoszących jego autorytet. Imponował swoją ogromną siłą fizyczną, lisim sprytem, bawił dowcipem, humorem i fantazją. Słuchający go są­ siedzi śmieli się z bogactwa przysłów i trafnych, II. 5. J. Lamęcki: „Ukrzy żowany", drewno polichr., wys. 94 cm. Wl. Muz. Etn. Kraków. II. 6. J. Lamęcki: Krucyfiks. II. 7. Krzyż przydrożny w sąsiedztwie domu Lamęckiego. II. 8. J. La­ męcki: Krucyfiks, drew­ no polichr. Wł. F. Solowskiego. II. 9. J. La­ męcki: Głowa Chrystusa Ukrzyżowanego, fragm. (por. U. 5), drewno polichr. 19 �lapidarnych określeń, podobnie jak my teraz, słucha­ jąc jego gawęd o obrzędach, czujemy tętniące życiem echa dawnej przeszłości. Słowa Lamęckiego malują obrazy i , podobnie jak i jego rzeźby, wprowadzają nas w świat stworzony przez tę ciekawą indywidu­ alność twórczą. WARSZTAT RZEŹBIARSKI Zamiłowania do majsterkowania są u Lamęckiego rodzinne. Odziedziczył je prawdopodobnie po dziad­ ku Tomaszu Kaliściaku, który był cieślą, bednarzem i stolarzem w jednej osobie i podobnie jak jego wnuk robił wszystko „z własnej głowy". Lamęcki za­ czął rzeźbić już w dzieciństwie, na pastwisku. Pierw­ sze jego prace to laska zakończona rączką w kształ­ cie lisa, kropielniczka ozdobiona rzeźbionymi kwia­ tami, wieża kościoła częstochowskiego, laska z ko­ rzeni, w których ukryte było bocianie gniazdo, po­ stacie dwóch chłopów, i wąż oraz inne łamigłówki, które ofiarowywał później krewnym i znajomym. Jako małorolny chłop i przedwojenny służbista dworski dysponował Lamęcki nieco większą ilością wolnego czasu na rozwijanie swoich zamiłowań, niż inni utalentowani i zamożni chłopi. Jednak i dla niego jesień i zima to dwie pory roku, które naj­ bardziej sprzyjają rzeźbieniu. „Jak wezmę sie — to siedzę do drugiej i trzeciej po północku" — mówi Lamęcki. A to uciążliwe zajęcie przy nikłej lampie naftowej musiało go pochłaniać bez reszty. Surowiec rzeźbiarski przygotowuje Lamęcki sta­ rannie. Już w czasie rąbania i cięcia drzewa na opał 10 wybiera klocki bez sęków, z odpowiednio biegną­ cymi słojami. Okorowane kawałki składa we wnęce pod piecem, gdzie powoli wysychają przez parę mie­ sięcy. Przywiązuje dużą wagę do starannego wysu­ szenia surowca, bo w suchszym drzewie lepiej się pracuje, a rzeźba potem nie pęka. W warsztacie je­ go nie ma specjalnie uprzywilejowanych gatunków drzewa. Rzeźbi chętnie w drzewie topolowym, osiko­ wym, w olszynie i lipie, a nawet z dębiny wykonuje niektóre elementy, jak np. krzyż do dużej figury Chrystusa. Klocek przeznaczony do rzeźbienia obciosuje La­ męcki najpierw z grubsza siekierą, a następnie obra­ bia dłutkami stolarskimi. W „narobionym" w ten sposób kawałku drzewa znaczy sobie najważniejsze szczegóły ołówkiem, posługując się przy tym centy­ metrem dla ustalenia proporcji między wielkością głowy a pozostałą częścią tułowia, czy „podstumen- �J. Lamęcki: II. 10. „Sw. An­ toni", drewno polichr., wys. 27 cm. Wł. F. Solowskiego. II. 11. „Sw. Antoni", drewno polichr., wys. 51 cm. Wł. A. Jacher-Tyszkowej. II. 12. „Sw. •Rodzina", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 13. „Sw. Rodzina", drewno po­ lichr., wys. 29 cm. wyk. ok. 1962 r. t 13 12 tu". „Tu mi się ręce wydarzą, a tu przyjdzie wize­ runek krzyża — tak sobie to wszystko rozmiesz­ czam" — mówi o rzeźbie Sw. Jana. Lamęcki zna W centymetrach wymiary aktualnie rzeźbionych f i ­ gurek, ma wyrobioną swoistą technikę pracy. Detale twarzy, rąk, czy nóg oraz załamania imitujące fałdy szat wykonuje za pomocą noża — zużytego i ścię­ tego trójkątnie, podobnie jak nóż szewski. Czasem posługuje się szablonem — tak np. rzeźbiąc dużą figurę pawia, za pomocą szablonu przenosił kształt i dekorację piór, które później malował. Dużą rolę w technice rzeźbiarskiej Lamęckiego odgrywa łączenie poszczególnych kawałków drzewa. Stosuje je chętnie zwłaszcza przy kompozycjach bar­ dziej skomplikowanych, wyrażających ruch postaci. Elementy odstające dopasowuje, przykleja i zbija gwoździkami, po czym powleka grubą powierzchnią farby, kryjącą miejsce łączenia. 1 �I Majsterkowanie jest ulubionym zajęciem Lamęckiego, często też stosuje w swych figurkach specjal­ ne mechanizmy, uatrakcyjniające takie rzeźby w oczach widzów. Przykładem mogą być obydwa anioł­ ki szopkowe. Duży anioł ma głowę osadzoną na kiju obciążonym ołowianym ciężarem. Przez umieszczenie dwóch blaszek po obydwu stronach głowy od spodu oraz ich odpowiedników wewnątrz korpusu — raz poruszona głowa waha się miarowo przez 20 mi­ nut. Mały aniołek jest właściwie skarbonką. Po wrzuceniu monety o odpowiedniej wielkości do szpary z przodu, aniołek kiwa kilka razy głową, dziękując za dar. Inna rzeźba — „Chłopi z cepa­ m i " ma podstawę lekko wypukłą od spodu, tak że przy poruszeniu jej — figurki wraz z luźno zawie­ szonymi cepami wykonują ruchy wahadłowe. Naj­ ciekawszy jest mechanizm w ruchomej szopce. W przedniej jego części znajduje się tarcza, do której przybite są figurki Trzech Króli, pasterza i owieczek. Tarcza połączona jest za pomocą koła trybowego z korbą umieszczoną z tyłu budynku. Na pograniczu twórczości rzeźbiarskiej i majsterkowa­ nia znajdują się wykonane kilkakrotnie przez Lamęckiego rzeźby we flaszce. Pasjonował się on trud­ nym skomponowaniem misternej całości złożonej z wielu elementów. Rzeźby swoje maluje Lamęcki farbą olejną, sta­ rannie dobierając barwy. Aby uzyskać pożądany efekt miesza ze sobą różne kolory, nawet trzy i cztery. W dawniejszych rzeźbach, sprzed 1958 r., widać dużą troskę o zgranie kolorów, barwy są przełamane, pozbawione jaskrawości i ostrości zestawień. Nowsze prace — wykonywane nieraz pośpiesznie dla licz­ nych nabywców — są już słabiej opracowane kolo­ rystycznie, barwy są jaskrawe i nie stonowane, a zda­ rzają się i figurki w ogóle nie malowane. Dla określenia czynności rzeźbienia i jej wytwo­ rów posługuje się Lamęcki terminologią ludową. Rzeźbienie — to dłubanie, rzeźby — to łamigłówki lub figurki, sam siebie nazywa dłubaczem, a uważa się raczej za rzemieślnika niż za artystę. WZORY, INSPIRACJE, TEMATY Ciekawie zarysowuje się u Lamęckiego problem wzorów i inspiracji twórczych. Niewątpliwie jego działalność rzeźbiarska wyrasta z klimatu tradycyj­ nego świątkarstwa okolic Częstochowy. Tędy biegły stare szlaki pątnicze, a pobożność okolicznego ludu wiejskiego utwierdzana była widokiem licznych piel­ grzymek, dla których takie miejscowości, jak Gidle, Przyrów, czy Św. Anna, były ostatnimi miejscami postojowymi w drodze na Jasną Górę. Rzeźby religijne Lamęckiego wiązały się przede wszystkim z celami kultowymi. Cały szereg inwo­ kacji na rzeźbach jak i fragmenty pamiętników świadczą o jego głębokiej religijności. Rzeźbienie świątków poczytuje sobie za zasługę wobec Pana Boga, za spłacenie w pewien sposób długu wdzięcz­ ności wzamian za czuwającą nad nim Opatrzność. W ten sposób powstały liczne jego rzeźby Chrystu­ sa Ukrzyżowanego, „obrazy" Matki Boskiej, św. Jana Nepomucena i in. Znalezienie bezpośrednich wzorów jest jednak w twórczości Lamęckiego utrudnione, gdyż rzeźbiarz dąży świadomie do oryginalności, a materiał dowo­ dowy zawarty w jego wypowiedziach, listach oraz zabytkach okolicznych nie upoważnia nas na ogół do wyciągania wniosków, na podstawie których można by formułować wyraźne zależności. Jakkol­ wiek Lamęcki w nielicznych wypadkach utrzymuje, że „bierze wzór" z okolicznej rzeźby przydrożnej, to jednak różnice poza atrybutami figur są tak znaczne, że trudno tu wykryć jakieś związki for­ malne. Nie ulega natomiast wątpliwości, że źródła jego inspiracji twórczych znajdują się w otaczającym świecie. Składają się na nie widziane w dzieciństwie oraz w wieku późniejszym obrazy, rzeźby kościelne, feretrony i chorągwie niesione przez pobożnych piel­ grzymów, dewocjonalia oglądane na odpustach, rzeź­ by świętych i Boże Męki z pobliskich kapliczek. One właśnie są substratem jego wyobrażeń twór­ czych, choć sam autor często nie zdaje sobie z tego sprawy. Tak np. monumentalna kompozycja Chrystusa Ukrzyżowanego w otoczeniu aniołków (il. 5) na­ wiązuje nie do popularnych przedstawień znanych Lamęckiemu z okolicznych kapliczek, ale raczej do wątków, które można odnaleźć w niektórych starych drzeworytach czy obrazach, gdzie obok emblematów �16 męki występują takie elementy, jak słońce z zary­ sem twarzy i księżyc o ludzkim profilu. Jednakże Lamęcki zapytany o wzór do tej rzeźby powiedział: „Dłubałem z własnej głowy... tak sobie to upiękniałem. Jako Chrystus Bogiem jest — to ma aniołki pod nogami, a słońce i księżyc pasowałem — tu paso­ wałem to, tu to, a Anioły Stróże po bokach." Również i z innych wypowiedzi rzeźbiarza wy­ nika, że w najbardziej interesujących swoich rzeź­ bach nie posługiwał się żadnymi schematami kompo­ zycyjnymi. Rzeźbiarz mówi o tym: „Co se zamiaruje, to musi wyjść" lub „Zaczynam i dokładam z głowy, aż wyjdzie". Twórczość Lamęckiego jest, podobnie jak i in­ nych ciekawszych rzeźbiarzy ludowych, oryginalnym przetwarzaniem świata widzianego. Wynika nie t y l ­ ko z „naiwnego" stylu, który jest z kolei zdeter­ minowany narzędziami i umiejętnościami, ale i pro­ cesu twórczego, w którym cały szereg elementów jest wykalkulowanych. W tym miejscu musimy stwierdzić, że Lamęcki potrafi wiernie kopiować naturalistyczne rzeźby, jak na to wskazuje wyrzeźbiony przez niego krucyfiks, na którym postać Chrystusa (il. 6) potraktowana jest tak jak na gipsowych czy metalowych konwen­ cjonalnych figurkach. Jednakże kopiowanie nie dawało mu satysfakcji i chociaż zajmuje się „kon­ serwacją" okolicznych kapliczek (nieraz musiał do­ rabiać brakujące lub zmurszałe fragmenty rzeźb) w twórczości własnej usiłował iść własną drogą. Jedynie w małym krucyfiksie (il. 16) z 1959 r. moż­ na zauważyć pewne analogie w sposobie rozwiązywa- nia szczegółów klatki piersiowej i perizonium do rzeź­ by Ukrzyżowanego znajdującej się w sąsiedztwie domu Lamęckiego (il. 7), ale i w tym wypadku w i ­ doczne są różnice, interpretację Lamęckiego cechuje większe uproszczenie kształtu. Lamęcki rzeźbi na ogół z pamięci, ale nieraz brak dostatecznej wiedzy o przedmiocie zmusza go do bezpośredniej obserwacji względnie uzupełnienia realiów na podstawie obrazków czy literatury. „Wczoraj jak sie na księdza przypatrzałem, widzę, że to jest niedobrze. Trzeba trochę inaczej z tą czapką" — zauważył w czasie jednej z naszych roz­ mów. Kiedy indziej, rzeźbiąc „na obstalunek" św. Katarzynę i św. Wojciecha, stwierdził: „Teraz trzeba z obrazka zobaczyć, jak wygląda św. Katarzyna, bo nie wiem co zrobić i jak ją ustroić, czy jej dać pal­ mę, czy co innego." Podobnie jak i inni rzeźbiarze Lamęcki ma pew­ ne ulubione tematy, w których wypowiada się naj­ pełniej. Chrystusa Ukrzyżowanego wyrzeźbił w k i l ­ ku wariantach. Różnice polegały nie tylko na innej kompozycji elementów zdobniczych rzeźby, ale także na odmiennym sposobie rozwiązywania szczegółów anatomicznych, formowania fałdów perizonium, czy 8 5 5 Krucyfiks ten znajduje się w domu rzeźbiarza. W wywiadzie przeprowadzanym 1957 r., Lamęcki za­ pewniał mnie, że figurkę wykonał sam. Do rzeźby tej Lamęcki dorobił ręce, odmalował i wykonał daszek. 8 J. Lamęcki: 11. 14. „Matka Boska w otoczeniu apostołów", płasko­ rzeźba polichr., 58 X 37 cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 15, 16. Mały krucyfiks, drewno polichr. Wł. A. Jacher-Tyszkowej. II. 17. „Król", figurka z szopki, drewno polichr., Wł. Muz. Etn. Kraków. �II. 18. 19, 20. J. Łamącki: figurki z szopki, drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. ekspresji twarzy. Św. Rodzinę wykonał — o ile wiem — dwukrotnie, w 1956 i 1961 r., przy czym oba ujęcia wykazują różnice w traktowaniu formy przy zachowaniu identycznego schematu ikonograficznego (ił. 12, 13). Św. Antoniego wykonał po raz pierwszy w 1928 r. jako rzeźbę we flaszce, a następnie, dwu­ krotnie, w latach 1954 (il. 11) i 1960 (il. 10) jako figurki: wolnostojące, różniące się zresztą wielkością, proporcjami i charakterem. Rzeźba wcześniejsza, niemal dwukrotnie większa, jest bardziej synte­ tyczna, monumentalna. Dwukrotnie podejmował Lamęcki temat pawia, mimo braku zamówienia, w zu­ pełnie podobnym ujęciu. Inspiracją była dla niego odbitka ludowej malowanki, wisząca nad łóżkiem ja­ ko „dywanik". Rzeźba ta podobała się bardzo auto­ rowi, być może dlatego, że była bardzo dekoracyj­ na, a w jej wykonanie włożył dużo wysiłku. Niektóre tematy projektuje Lamęcki na długo przed realizacją. Chrystusa z „otwartym sercem" chciał wykonać już w 1957 r. i w tym celu przy­ gotował sobie odpowiedni klocek drzewa. Ale za­ miar zmienił. Zamiast Chrystusa wyrzeźbił swego świętego patrona Jana Nepomucena, a konieczność przysłużenia się swemu patronowi wyraził w sło­ wach: „Niech w i , że ja o nim dbam." Poprzedni projekt zrealizował dopiero w 1961 r., ale już w znacz­ nie mniejszym formacie. Tematyka prac rzeźbiarskich Lamęckiego zmie­ nia się w miarę jak rośnie społeczne uznanie i po­ pyt na jego rzeźby. Konkretne zamówienia i inspi­ racje ze strony prywatnych osób czy organizatorów wystaw przyczyniły się do rozszerzenia zaintereso­ wań rzeźbiarza, zwłaszcza tematyką świecką. Tema­ tyka ta, szczególnie historyczna, wymaga jednak posługiwania się wzorami zaczerpniętymi z ilustracji książkowych. Częściej niż dawniej podejmuje rzeź­ biarz tematy związane z życiem wsi. Twórczość Lamęckiego można podzielić na kilka grup. Najważniejszą stanowią rzeźby o tradycyjnej tematyce religijnej i tu należą takie przedstawie­ nia, jak Chrystus Ukrzyżowany (krzyż przydrożny w Dąbrowie Zielonej z 1923 r., Chrystus na krzyżu w otoczeniu aniołków z 1924 r., dwie pasyjki z 1930 r., 24 i Męka Pańska we flaszce z 1939 r., mały krucyfiks z 1959 r.), Chrystus przed Piłatem, Chrystus Biczo­ wany, Chrystus Frasobliwy, Chrystus Upadający, Chrystus Król (wyk. w latach 1959—1961), szopka z 18 figurkami, robiona w latach 1925—1930, szopka o 3 figurkach z ok. 1960 r., Dzieciątko na owieczce z 1960 i 1961 r., Św. Rodzina (w dwóch wariantach z 1956 i 1960 r.), Pieta z 1960 r. oraz rzeźby: św. Antoniego (w trzech wariantach), św. Jana Nepomu­ cena, św. Jadwigi, św. Anny, św. Jana Apostoła, św. Barbary oraz innych świętych. Płaskorzeźby Lamęckiego wiążą się z tematyką religijną i przedstawiają bądź pojedyncze osoby, jak Matka Boska Częstochowska (1927 r.), bądź kompozycje grupowe, jak Matka Boska w otoczeniu świętych, wykonana w dwóch wariantach — w 1958 i 1960 r. Osobną grupę tematyczną stanowią pełne dowci­ pu rzeźby typu zabawkowego. Należą tu zarówno figurki pojedyncze jak i grupowe: Chłopi z cepa­ mi (1957), „Dżokej na przeszkodach" (1960), „Walka o szarka" (jelonka) (1961), „Murzyn strzelający z łuku" (1961), „Kobieta z dzieckiem w kołysce" (1960/61) i in. Rzeźby te stanowią kontynuację humo­ rystycznych „pamiątek" wykonywanych przez La­ męckiego w pierwszym okresie twórczości, w dzie­ ciństwie. Ponadto można wyodrębnić rzeźbę figuralną o te­ matyce historycznej, jak: Jan Napolański (!), Jakub '!) Sobieski, Adam Mickiewicz „tak jak stoi na pom­ niku w Paryżu", Henryk Pobożny, kosynier i in. oraz grupę rzeźb związanych tematycznie ze wsią, jak „Obora gospadarska staroświecka z lewenta- 19 �rzcm" (wysiana na konkurs w Radomsku w 1959 r.), „Maryśka idzie odbierać żyto", kosiarz i in. Należy też wymienić dość liczną grupę rzeźbio­ nych zwierząt, które wchodzą w zespoły już wymie­ nione (do szopki i wspomnianej „obory"), a ponadto rzeźbione osobno owieczki, dwa pawie oraz ptaszki. OPIS I PRÓBA ANALIZY RZEŹB Różnorodny i bogaty dorobek twórczy Lamęckiego nie jest jednolity pod względem poziomu artystycz­ nego. Rzeźby z wczesnego okresu nie mają jeszcze skrystalizowanego stylu. Dopiero w wieku dojrza­ łym następuje pełny rozwój osobowości artysty. Wtedy to powstały niezbyt liczne rzeźby typu reli­ gijnego o dużym rozmachu i ciekawej inwencji twórczej. Twórczość tę kontynuuje Lamęcki po ostatniej wojnie, rozszerzając zakres tematyczny. W ostatnich latach zwiększa on swą produkcję rzeź­ biarską, niestety nieraz ze szkodą dla poziomu arty­ stycznego. Do najciekawszych prac Lamęckiego należy mo­ numentalna rzeźba Chrystusa na krzyżu (il. 5). Ce­ chuje ją oryginalność kompozycji, oszczędność wy­ razu i jakiś bardzo ludowy klimat. Zwłaszcza inte­ resująca w swej ekspresji jest twarz Ukrzyżowanego (il. 9). Klatkę piersiową, podobnie jak czynią to i inni rzeźbiarze ludowi, potraktował Lamęcki de­ koracyjnie, ale i tu znalazł własne rozwiązanie: wyodrębnił zarysy piersi, przecinając je kilkoma kreskami u góry, a żebra zaznaczył ukośnymi kreska­ mi po bokach. Perizonium wykonał z pasa blachy na kształt kokardy ozdobionej wyciętymi ząbkami na brzegach. Nieporadność warsztatu widać w zde­ formowanych nogach, zakończonych dużymi stopa­ mi. Całość cechuje nastrój spokoju i dostojeństwa. „Opus magnum" Lamęckiego stanowi ruchoma szopka, która odbiega swoim charakterem od do­ tychczas znanych form tradycyjnych. Składa się ona z 18 figurek. Część ich jest umieszczona wewnątrz drewnianej stajenki, krytej słomą, o całkowicie otwartej przedniej ścianie. Mieści się w niej żłóbek z Dzieciątkiem, figurki M. Boskiej i św. Józefa, cztery owieczki, wół i osioł oraz mały aniołek-skarbonka. Do ruchomej tarczy są przybite figurki Trzech Króli, pasterza i czterech owieczek. Grupa figur umieszczonych w stajence (il. 20) najbliższa jest rozwiązaniom spotykanym w innych szopkach ludowych. Istotnym i oryginalnym wkła25 �dem Lamęckiego są natomiast figurki Trzech Króli. Różnią się od siebie polichromią i atrybutami w po­ staci niesionych darów, ale rzeźbiarsko potraktowa­ ne są identycznie i w sposób zupełnie różny od i n ­ nych figur, co stwarza z nich odrębny zespół. Przed­ stawiają królów, którzy przywędrowali z dalekich stron, ale te cechy ich jako pielgrzymów zostały podkreślone specyficzną dynamiką, wyrażającą się układem nóg ustawionych w kroku oraz nachyle­ niem bryły do przodu. Sylwetki oglądane w ukła­ dzie frontalnym są wąskie i cienkie, pozbawione zupełnie ramion, co przy głowach o normalnych kształtach sprawia wrażenie, że są to proste, smukłe kolumny o ludzkiej twarzy, zwieńczone pasem złotej korony (il. 17). Śmiałość rozwiązania wybiega znacz­ nie poza ramy zakreślone tradycją. W polichromii figurek zastosował Lamęcki, obok złocenia, 4 kolo­ ry: ciemnoniebieski, brązowy, ugrowy i róż indyj­ ski, które zestawiał na zasadzie dopełniających się rytmów kolorystycznych. Inaczej niż w większości tradycyjnych szopek pokazany jest tu pasterz. Nie składa on darów Dzieciątku, ale pasie trzódkę drewnianych owieczek (il. 19). Aniołkom przeznaczył Lamęcki funkcje służebne.Duży anioł (il. 3) „oddaje pokłon" kiwając swą 26 groteskową głową przez 20 minut, a mały (il. 18) również oddaje pokłon, ale nie Dzieciątku, tylko ofiarodawcom pieniędzy wrzucanych do skarbonki opatrzonej napisem „Bóg zapłać Wam". Pomysł ten nie jest oryginalny. Aniołki takie, pełniące role skarbonek, można ujrzeć czasami w szopkach kościel­ nych. Mały aniołek stanowi, podobnie jak i inne figurki szopki, przykład sprowadzenia kompozycji postaci do bryły geometrycznej. Zbudowany jest on na układzie trójkąta, którego podstawę tworzą nogi klęczącego aniołka. Sylwetowe potraktowanie po­ woduje, że patrząc frontalnie — na twarz — widzi­ my niemal zupełnie płaskie boki. Podobnie zgeometryzowana jest figura dużego anioła szopkowego, w której osiągnął Lamęcki da­ leko posuniętą syntezę bryły. Topolowy pieniek, nieco spróchniały i wydrążony w środku, o stożko­ watym kształcie, zamknięty u dołu deską, tworzy ciężki i przysadzisty korpus. Wertykalizm żłobio­ nych linii szat przecięty jest płasko przylegającymi do korpusu rękami, zakończonymi nieproporcjonalnie małymi dłońmi. Walcowata duża głowa o lekko wy­ okrąglonym wierzchołku, okolona czarną peruką włosów, wyrasta wprost z tułowia. Rysy twarzy, uogólnione podobnie jak i w innych rzeźbach, po­ siadają mimo schematyzmu formy pewien wyraz smutku. Potężne trójkątne skrzydła zamykają ca­ łość tej, pełnej groteskowego humoru, figury smut­ nego, chłopskiego anioła. Figurki siedmiu owieczek, barana, wołu i osła świadczą o trafnej obserwacji natury. Owieczki wy­ konane są według dwóch schematów: w pozycji sto­ jącej z głowami opuszczonymi w dół (widoczna na il. 20) oraz w pozycji siedzącej (il. 28). Owieczki sto­ jące mają smukłe, wydłużone tułowie i szyje o mięk­ kich liniach modelunku. Siedzące owieczki mają pięknie i syntetycznie opracowaną bryłę (il. 28). Typowa dla Lamęckiego tendencja do płaskich ujęć znajduje wyraz w płaskorzeźbie Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonanej na wzór obrazu z klasz­ toru Jasnogórskiego. Lamęcki przedstawił twarz Ma­ donny dość schematycznie, zastosował przy tym oryginalny chwyt, polegający na wgłębieniu twarzy Matki Boskiej i Dzieciątka, podczas gdy szaty i tło są wypukłe. Bardzo starannie potraktowana jest strona dekoracyjna obrazu. Szaty są intarsjowane barwnymi koralikami w kształcie zygzakowatych linii. Technika ta, obca polskim ludowym tradycjom zdobniczym, charakterystyczna jest m. in. dla zdob­ nictwa huculskiego. Oglądając ten obraz w mrocznej izdebce Lamęckiego nie czuje się braku detali twarzy, które i tak, wykonane ciemną farbą w obrazach Matki Boskiej Częstochowskiej, gubią się w zesta­ wieniu z pełną przepychu sukienką. Zgodnie z indy­ widualnym stylem Lamęckiego postać Matki Boskiej jest hieratyczna i bizantyjska W swoim wyrazie. Bogato rzeźbione korony, przytrzymywane przez dwa aniołki, tworzą zwieńczenie tego dzieła, poświę­ conego Opiekunce domu, jak wskazuje na to napis u dołu: „M. N. błogosław naszej pracy". Płasko­ rzeźba, utrzymana w tonie ciemnych barw brązo- �wych i szmaragdowozielonych, okolona jest potrój­ ną linią karbów. Całość jest ograniczona ramkami, zdobionymi ryzowaniem. Przedwojenny okres twórczości Lamęckiego za­ mykają dwie małe pasyjki, z których jedna jest najprawdopodobniej naśladownictwem gipsowych względnie metalowych krucyfiksów, druga natomiast charakteryzuje się stylem zbliżonym do dużej rzeźby Chrystusa (zwłaszcza w podobnie rozwiązanym perizonium, ozdobionym poziomymi rytymi kreskami) a różni się nieco Ostrzejszym zarysem konturów (il. 16). Do ciekawszych rzeźb powojennych należy wy­ konany w 1960 r. Sw. Antoni z Dzieciątkiem na ręku (il. 11). Rzeźbę tę cechuje sztywność spłaszczo­ nej postaci i monumentalizm ujęcia, wynikający zarówno z proporcji jak i syntetycznego potrakto­ wania bryły rzeźby. Interesującym przykładem indywidualności twór­ czej Lamęckiego są rzeźby Sw. Rodziny (il. 12, 13). Co prawda są one oparte na znanym schemacie iko­ nograficznym, ale przetworzone w sposób twórczy stanowią dzieło bardzo indywidualne i charaktery­ styczne dla sztuki Lamęckiego. Figury Matki Bo­ skiej i Sw. Józefa, wycięte z jednego kawałka drze­ wa lipowego, umieszczone są zbyt blisko, aby mogło się znaleźć miejsce na pełną bryłę Dzieciątka. Dla­ tego Lamęcki wyrzeźbił je płasko, nie modelując figury, z wyjątkiem głowy. Matka Boska z rękami złożonymi na piersiach, w niebieskim płaszczu na- 22 23 rzuconym na głowę, o karbowanych i złoconych brzegach, stanowi swoistą transpozycję konwencjo­ nalnych wizerunków Matki Boskiej. Św. Józef w ciemnopopielatym płaszczu narzuconym na jedno ramię w jednej ręce trzyma symboliczną lilię, pod­ czas gdy druga ręka, wyłaniająca się z draperii płaszcza (niezgodnie z prawami anatomicznymi) spoczywa na ramieniu Dzieciątka. To uchybienie przypomina tradycyjne fotografie wiejskie, gdzie ojciec rodziny opierał zazwyczaj swą rękę na sie­ dzącej z przodu małżonce lub dziecku, aby zaakcen­ tować w ten sposób związek z tą osobą lub swoją władzę ojcowską. Centralną postać kompozycji stanowi Dzieciątko. Umieszczone między wyższymi postaciami Marii i Sw. Józefa, podkreśla w rzeźbie oś symetrii. Służy temu celowi również zdobienie szaty w rytm „jo­ dełki", podkreślającej oś centralną układu. Przez takie rozwiązanie osiąga Lamęcki zrównoważenie i scalenie kompozycji trójfigurowej. W wykonanej w 1957 r. rzeźbie Sw. Jana Nepo­ mucena dominuje znów zwarta, nie rozczłonkowana bryła prawie walcowatego kształtu, rzeźbiona w to­ polowym pieńku (il. 31). Ręce nie wyodrębnione, zaznaczone po bokach jedynie wypukłościami, za­ kończone są przyprawionymi dłońmi, w których dzierży święty małą pasyjkę z Chrystusem oraz sierpowatą palmę. Głowa, przykryta czarnym bireJ. Lamęcki: II. 22. Postać siedząca, drewno surowe, wys. 29 cm. II. 23. „Kobieta z dzieckiem w kołysce", drewno surowe, wys. 32 cm. Wł. Muz. Radomsko. 27 �tem, nie pozbawiona jest indywidualnego wyrazu, głównie dzięki malaturze. Płaskorzeźbiony obraz Matki Boskiej w otoczeniu dziesięciu apostołów (il. 14) tworzy centralną kom­ pozycję grupową, w której Matka Boska wyobrażo­ na jest jako królowa niebios, z atrybutem władzy w postaci berła. W obrazie tym przejawia się zami­ łowanie do narracyjnych szczegółów, tak charak­ terystycznych dla twórczości Lamęckiego. Układ ca­ łości, ograniczony prostokątem ram, jest hieratyczny, strefowy i symetryczny. Do jednej z ciekawszych rzeźb wykonanych ostat­ nio należy Pieta. Ciało Pana Jezusa, spoczywające na kolanach Matki, nie ma zmniejszonych proporcji, jak to często obserwujemy w rzeźbach ludowych. Lamęcki potraktował je równorzędnie, tworząc pięk­ nie wyważoną, statyczną kompozycję, w której tym mocniej działa ekspresja wyrazu twarzy Matki Bo­ skiej i Pana Jezusa (il. 2, 4). Jest rzeczą zastanawiającą, jak Lamęcki potrafił zindywidualizować swoje walcowate czy płaskie klocki przedstawiające świętych, nadając twarzom wyraz i charakter. Wesołość i junactwo chłopów z cepami (il. 24), nastrój skupienia w twarzy Sw. Jana Nepomucena (il. 31), pogody w twarzy Sw. Antoniego (il. 11), czy boleści w twarzy Matki Boskiej z Piety — dowo­ dzą, że zróżnicowanie wyrazu postaci osiąga La­ męcki prostymi środkami. Świadczy to o niewątpli­ wym talencie twórcy i opanowaniu swoistego warsz­ tatu. INDYWIDUALNOŚĆ TWÓRCZA I CECHY STYLU Twórczość Lamęckiego zasługuje na to, aby za­ stanowić się nad zagadnieniem jego indywidualności artystycznej. W zestawieniu z innymi rzeźbiarzami ludowymi prace jego wyróżnia odrębny styl, odręb­ ny rodzaj uproszczeń. Uproszczenia te są jakby skróconymi przekazami o rzeczywistości, abstrak- 24 J. Lamęcki: II. 24. „Chłopi z cepami", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 25. „Dżokej na orzeszkodach", drew­ no polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. cyjnymi symbolami. I w tym właśnie dopatrzyć się można zbieżności między sztuką prymitywów a współ­ czesnymi prądami sztuki abstrakcyjnej. Lamęcki nazywa swoje rzeźby „łamigłówkami", co wskazuje, że rzeźbienie jest dla niego nie tylko kwestią zręczności warsztatowej i nie tylko wyła­ dowywaniem żywiołowej pasji twórczej, ale i czyn­ nością myślową. Łamigłówka to idea, dyskursywne przedstawienie przedmiotu, zrealizowane w klocku drzewa. Sam o tym mówi: „Szą myśli trudne — trze­ ba myśleć dwa dni, zaniem sie przystąpi do ich wy­ konania. Tak na tyn przykład połeta myśli i pisze dwa dni, a na trzeci dzień ścira nie udane mu sie wyrazy piszane, tak szamo i ja. Nieraz sie myśli dwa dni zaniem sie przystąpi do wykonania jakiej figurki, a nieraz głowa chce mi pynknąć z myśli zeby nowe twory nie były znane nikomu. Tak to jost jest u każdego zemysnika, zaniem przystąpi do pracy musi myśleć, aby jego pracza jakoś wyszła. Nieraz zona wysła z domu, to ja wtenczas głowę spieram na stole i myślę czo by zrobić takiego. A jak wróci nieraz i bądzaka daje za plecy, aby robić, nie leżeć na sztole i myśleć włokoło jedno i to szamo." Założenia swoje inaczej realizuje Lamęcki w rzeź­ bach religijnych, a inaczej w rzeźbach typu zabaw7 7 Z listu z dnia 1.X.1961 do Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. �kowego. Jakkolwiek w tych pierwszych jest bardziej związany konwencjami w sposobie przedstawienia postaci, ich atrybutów, czy nawet polichromii, to jednak jest oryginalny w traktowaniu bryły i kom­ pozycji, a jego zmysł wynalazczości wyżywa się w konstruowaniu dowcipnych mechanizmów. W rzeź­ bach zabawkowych nie krępowany tradycyjnymi kanonami idzie za głosem bogatej fantazji, która czerpie tworzywo z otaczającego świata i własnych przeżyć rzeźbiarza. W niektórych pracach Lamęckiego widać, że mo­ deluje on figurę płasko i rozwija zarysy konturu, podobnie jak to robią wytwórcy zabawek, wycinając ją z płaskiej deski. Widać to na przykładzie „Dżo­ keja na przeszkodach" (il. 25), gdzie płaskość konia wskazuje od razu, że należy oglądać rzeźbę z jed­ nej strony. Efekt ten stosuje Lamęcki zwłaszcza tam, gdzie chodzi mu o uwydatnienie ruchu postaci, jak np. w figurkach Trzech Króli szopkowych, w „Walce o szarka" (il. 27), czy rzeźbie chłopów z cepami (il. 24). Inną interpretacją bryły posługuje się Lamęcki w rzeźbach religijnych, w których za­ leży mu na uwydatnieniu monumentalności i hiera­ tycznej powagi. Posługuje się wówczas formą scalo­ ną, sztywną, zgeometryzowaną i bardzo uproszczo­ ną. Figury ludzkie są budowane według zasad swoistej architektoniki ciała ludzkiego. Dla urozmaicenia du­ żych płaszczyzn bryły wprowadza rzeźbiarz rytmy dekoracyjne. Deformacja bryły jest, jak się wydaje, nie za­ mierzonym wynikiem tendencji do geometryzacji, a niekiedy może być również rezultatem nieporad­ ności warsztatu, przy czym obydwa te momenty za­ zębiają się z sobą i trudno przeprowadzić tu jakąś wyraźną granicę. Analogii można by szukać w sztu­ ce ludów prymitywnych oraz w sztuce dzieci. W pierwszych swoich rysunkach dzieci kreślą tuło­ wie ludzkie w kształcie prostokątów lub trójkątów, a głowy w kształcie kółek, ręce i nogi w formie prostych kresek pojedynczych lub równoległych. Podobnie traktuje swoje figurki Lamęcki, który — jakkolwiek potrafi wiernie kopiować rzeźbę naturalistyczną — nie ma wcale ochoty stosować tego w swoich pracach. Zagadnienie to jest bardzo cie­ kawe i wymagałoby znacznie obszerniejszego omówienia niż to na obecnym miejscu można zro­ bić. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że sposób rzeźbiarskiej interpretacji jest u Lamęckiego zwią­ zany ze sposobem widzenia, odczuwania i rozumienia świata. O tym, jak ujęcie formalne figury wynika z przemyślenia jej funkcji i sposobu oddziaływania na widza, świadczy chociażby odpowiedź na pytanie, dlaczego wyrzeźbił Trzech Króli w takim spłaszcze­ niu: „chodziło mi na to, że uni szli do żłóbka, inaczej ich nie mogłem przedstawić, bo mają nogi do cho­ dzenia". Syntetyczność kształtów jest świetnie uchwycona w figurkach zwierząt, a zwłaszcza owieczek. Każda z nich reprezentuje jakąś owcę „w ogóle": ma wszystkie najważniejsze, najbardziej istotne i charak­ terystyczne cechy tego gatunku, przy czym artysta pomija wszelkie elementy nieistotne, drugorzędne. J. Lamęcki: II. 26. „Strzelec", drewno polichr., wys. 27 cm. U. 27. „Walka o szara­ ka" (jelonka), drew­ no polichr. Wl. Muz. Etn. Kraków. 'i 27 29 �Dużą rolę odgrywa w rzeźbach Lamęckiego zasa­ da kontrastu, zwłaszcza w ujęciu bryły. Ogrom po­ staci w zestawieniu z nikłością wyrzeźbionych nóg np. w rzeźbie Sw. Jana Nepomucena (ił. 31), czy rąk w figurze dużego anioła szopkowego, są śmiałym środkiem ekspresji, podobnie jak i wyolbrzymione ręce apostołów w obrazie Matki Boskiej w otocze­ niu świętych. Niekiedy pewne szczegóły ciała są umowne i nie­ zgodne z zasadami anatomii, jednak nie można tego oceniać tylko z punktu widzenia naturalistycznej poprawności i traktować jako słabe strony rzeźby, dlatego tylko że rzeźbiarz nie chciał czy nie umiał oddać ich zgodnie z naturą. Geometryzacja kompozycji wyraża się w zrytmizowanych układach rąk czy nóg, co szczególnie wy­ raźnie występuje w rzeźbach typu zabawkowego. Tak np. w figurce „Chłopi z cepami" całość kom­ pozycji zamknięta jest kilkoma liniami pionowymi, poziomymi i ukośnymi (ił. 24). W rzeźbie „Walka o szarka" wyraźnie zaznaczone są rytmy wyciąg­ niętych w walce rąk (il. 27). Również w układach ciała świątków można się doszukać tych samych zasad, które stosuje Lamęcki w całej swej twór­ czości. Należy też zwrócić uwagę na to, że zdobienie powierzchni rzeźb za pomocą rytych linii równo­ ległych czy krótkich przecinków (oznaczających fałdy szat czy też żebra) ma sens nie tylko dekoracyjny, ale przede wszystkim funkcjonalny. Lamęcki trak­ tuje je w sposób schematyczny, uproszczony i dla­ tego przekształca w stylizowany ornament. Chętnie posługuje się karbowaniem brzegów w podstaw­ kach, w krzyżykach, w zdobieniu ram oraz innych detali rzeźb. Polichromia w rzeźbach Lamęckiego jest na ogół ciekawa i wykonana z dużym wyczuciem malar­ skim. Lamęcki potęguje wyraz plastyczny rzeźby przez wprowadzenie kontrastów i rytmizację ukła­ dów barwnych. Plamami barwnymi posługuje się w dwojaki sposób: pokrywa jednolitą farbą całe płaszczyzny, by podkreślić efekt zróżnicowanej bryły oraz chętnie stosuje malowanie szczegółów, które są pozbawione w rzeźbie odpowiednika plastycznego, jak np. detale twarzy czy ubioru. Charakterystycz­ ne dla jego polichromii są barwy złamane, kolory­ styka rzeźb religijnych Lamęckiego jest oparta na tradycyjnej konwencji, znanej nam z rzeźb kościel­ nych i litografii. Tak np. Matka Boska ma zawsze szatę niebieską i suknię białą, a Sw. Józef — szatę brązową lub ciemnopopielatą. Twarze mają kar­ nację białawą, zróżnicowaną niekiedy w starszych rzeźbach różowymi plamami policzków. Złocenia brzegów szat stosuje Lamęcki dla uświetnienia rzeźb religijnych. Wiąże się to ze stosunkiem do koloru złotego — jako do symbolu przepychu i świetności. Znacznie bogatszą skalę kolorów stosuje twórca w rzeźbach typu zabawkowego, gdzie nie jest skrępo­ wany żadnymi konwencjami. SPOŁECZNA FUNKCJA RZEŹB LAMĘCKIEGO Dzieł plastyki ludowej nie można wartościować tylko za pomocą kryteriów estetycznych, ale trzeba je oceniać w intergralnym powiązaniu z życiem wsi, conieważ wypływają z jej istotnych potrzeb reli­ gijnych, magicznych czy obrzędowych. Twórczość plastyczna ludu wynika w znacznie większym stopniu niż sztuka warstw elitarnych ze społecznego kon­ tekstu wyznaczonego przez aktualne zamówienia społeczne oraz tradycyjną spuściznę. I w tym wy­ padku jednak charakter dzieła sztuki określony jest osobowością twórcy, skalą jego przeżyć i doznań oraz rozwojem jego indywidualności artystycznej. Wydarzenia historyczne ostatnich dziesiątków lat, zmiany ustrojowe i ekonomiczne, przemiany kultu­ rowe i społeczne wpływają na świadomość ludu wiej­ skiego, kształtują jego upodobania i potrzeby. Prze­ mianom tym podlega także osobowość rzeźbiarza ludowego, włączonego w życie społeczności wiej­ skiej. Zmienia się jego miejsce i rola w społeczeń­ stwie. Pracuje on obecnie już nie tylko dla swego środowiska, lecz i dla odbiorcy miejskiego, w kraju i za granicą. Oczywiście wpływa to na osobowość twórczą artysty, na kierunek jego zainteresowań. Pierwsze rzeźby Lamęckiego pełniły właściwie funkcję zabawek, a w dalszym etapie stawały się „pamiątkami" — darami ofiarowywanymi zgodnie z wiejskim obyczajem krewnym i znajomym. Miały zadziwiać otoczenie jak owa łamigłówka z korzeni lub pobudzać do śmiechu — jak wyrzeźbiona po­ dobizna wujka, z którym Lamęcki pasał owce*. Miały świadczyć o zręczności, pomysłowości i ta­ lencie ich twórcy, przyczyniając się do zacieśniania więzów między ofiarodawcą a osobą obdarowaną. Zasięg ich oddziaływania społecznego był jednak wąski, ograniczony do nielicznego kręgu ludzi. Znacznie szerszy zakres społecznego oddziaływa­ nia miał Lamęcki jako wykonawca rzeźb o tematyce religijnej oraz „konserwator" przydrożnych kapli­ czek i krzyży. Rzeźbienie świątków zyskiwało uzna­ nie środowiska, a nie trzeba zapominać, że właśnie w okolicach Częstochowy istniało zapotrzebowanie na rzeźby do przydrożnych kapliczek oraz na figur­ ki świętych patronów. Jednak już w 1. połowie X X wieku nie było ono tak duże, by mogło prowa­ dzić do wyodrębnienia się kategorii zawodowej „dłubaczy" świątków. Lamęcki był z zawodu oficja­ listą dworskim i mimo częstych wędrówek po wsiach rzadko pozostawiał swe świątki w kapliczkach. 8 Z listu do mgr M. Przeździeckiej (w materia­ łach PIS sygn. 38928, 366/5). 30 II. 28. J. Lamęcki: „Owca", figurka z szopki, drewno polichr., wys. U cm. Wł. Muz. Etn. Kraków. �Twierdzi, że przywiązywał się do nich, wolał je mieć u siebie w domu. Być może, działo się tak i dlatego, że prymitywizm jego rzeźb nie zadowalał wiejskich odbiorców, nie jest też wykluczone, że Lamęcki dekorując mieszkanie dużą ilością rzeźb kierował się chęcią wyróżnienia swojego domu, a co za tym idzie — podniesienia swej rangi w hierarchii wiej­ skiej społeczności. Jeszcze w 1956 r. wisiało w jego małej, niskiej izdebce (o podłodze z klepiska) wiele rzeźb, z dużą figurą Chrystusa Ukrzyżowanego na czele. Robiło to naprawdę wielkie wrażenie na pa­ trzących, a właścicielowi dawało na pewno — obok innych —• i satysfakcję estetyczną. Lamęcki modlił się zawsze przed tym Chrystusem, zanim go sprzedał i, jak dowcipnie pisze w swoim liście, później długo nie mógł się nauczyć mówić pacierz w drugą stronę. „A teraz znowu łubie Matkę Boską Czynstochowską płaską rzeźbę, która wisi przy moiem usku też przeze mnie wykonana i pociarkami wyszadzana, to sie oczy zwracają i pacierze odmawiają". Lamęcki przywiązywał dużą wagę do tego, czy wyrzeźbione przez niego świątki będą przedmiotem kultu i czci, czy też mogą być narażone na znieważenie . Po­ stawa taka cechuje nie tylko Lamęckiego; z praktyki muzealnej wiem, jak często chłopi nie chcą z po­ dobnych powodów 'sprzedawać z domu „świętych obrazów" . 9 10 sołych żartów. Gospodynie częstowały szopkarzy świątecznymi plackami, dawały jajka, kiełbasę i pie­ niądze. W czasie jednego wieczoru szopkarze zbierali 50 lub więcej jajek, a zebrane zapasy były okazją do wesołej nocnej uczty. Nieraz i siedem tygodni przebywali oni poza domem, nocując w różnych chałupach, a na niedzielę wracali do swojej wsi, by w poniedziałek wędrować dalej. Lamęcki chodził z szopką od 1933 r. (ale nie co roku) w promieniu 4 gmin rozrzuconych na terenie różnych powiatów. W ostrzejsze zimy wystawiał szopkę w domu, a ludzie przychodzili ją oglądać. Nawet w czasie ciężkich lat wojennych nie zaprzestał on chodzenia z szopką, wystarał się w tym celu o specjalne pozwolenie. W oracjach podkreślał wówczas: „Gdzie szopka chodzi — tam wojny nie będzie". Szopka była więc symbolem pokoju, a dzięki pew­ nym aspektom magicznym życzenie to przypomina nieco inny dwuwiersz wygłaszany w czasie zapusto­ wego chodzenia z konikiem: 13 „Gdzie nasz konik pochodzi — tam się żytko urodzi". n Na specjalną uwagę zasługuje funkcja społeczna tych rzeźb, które powiązane były z obrzędami Boże­ go Narodzenia. Lamęcki jest bowiem nie tylko twórcą przenośnej szopki z ruchomym mechanizmem, ale również tym, który nawiązał do dawnej tradycji chodzenia z szopką i kolędowania, aranżując równo­ cześnie widowiska obrzędowe o starodawnych ce­ chach. W widowiskach tych sam występował prze­ brany za „dziada" , a na twarz nakładał dla do­ dania sobie powagi maskę z brodą lub dla żartu maskę diabła. Szopkę przykrytą derką niosło dwóch, a czasem czterech chłopów ubranych w kolorowe czapki, ozdobione pękami wstążek. „Dziad" z po­ tężną laską w dłoni spełnioł nie tylko rolę „reży­ sera" widowiska, ale i obrońcy, poskramiając tąże laską natarczywość wiejskich wyrostków z obcych wsi, usiłujących zajrzeć pod derkę. Dziad wkraczał zawsze pierwszy do chałupy, chwalił Boga i trady­ cyjnym zwyczajem zagajał zwracając się do go­ spodyni: II. 29. J. Lamęcki: „Dojarka", drewno polichr. 12 „Czyście rada', czy nie rada przyjąć tego dziada?" Dopiero wyraźne zaproszenie gospodyni było hasłem do rozpoczęcia kolędowania, składania życzeń i we9 Z listu do autorki z dnia 9.X.1962. W odniesieniu do obrazów por.: T. Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937, oraz R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kraków 1962, s. 21—35. To samo relacjonowali pracownicy Muzeum Etnograficznego w Krakowie, mgr Z. Szewczyk i mgr J. Czajkowski. Por. B. Bazielichówna, Stefan Deptuszewski, Szlachcice i dziady — zwyczajowe widowiska, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2. Z. Gloger, Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1908, s. 116. » 10 11 12 18 31 �Społeczna funkcja rzeźb Lamęckiego zmieniła się od czasu, kiedy zwiększone zainteresowanie jego twórczością pomnożyło krąg odbiorców poza obrębem wsi. Nastąpiło to z chwilą, kiedy Lamęcki został „odkryty" przeze mnie w jesieni 1956 r. w czasie penetracyjnych badań Kielecczyzny, zorganizowanych przez Państwowy Instytut Sztuki przy współudziale przedstawicieli muzeów. Muzeum Etnograficzne w Krakowie było pierwszą instytucją, która zakupiła rzeźby Lamęckiego i eksponowała je na stałej wy­ stawie szopek oraz na wystawie rzeźby ,i grafiki ludowej zorganizowanej z okazji 34 kongresu AICA w 1960 r. Należy przy tym podkreślić, że dużą rolę w ułatwieniu Lamęckiemu startu odegrały nie tylko artykuły w czasopismach , publikacje jego rzeźb w prasie oraz korzystna wzmianka w pięknym opracowaniu o sztuce ludowej prof. dra R. Reinfussa i J. Swiderskiego , ale przede wszystkim za­ interesowanie czynników regionalnych. Mgr Neumanowa, dyr. Muzeum w Sieradzu, ponownie „od­ kryła" Lamęckiego jako rzeźbiarza w czasie' poszuki­ wań materiału do konkursu sztuki ludowej w 1959 r. i związała go z żywym nurtem twórczości regionalnej. Bezpośrednia opieka czynników administracyjnych — Wydziałów Kultury PPRN w Radomsku i PWRN w Łodzi — umożliwiła mu udział w konkursie i wy­ stawie sztuki ludowej ziemi radomszczańskiej w 1959 r. , gdzie otrzymał I nagrodę. Wystawa pokon­ kursowa w Łęczycy w 1960 r., a przede wszystkim wojewódzka wystawa sztuki ludowej Ziemi Łódz­ kiej w 1961 r . w Łodzi otworzyła mu drogę do dalszych sukcesów w postaci nagród i zakupów rzeźb do muzeów krajowych, a poprzez wystawy muzealne również i zamówienie CPLiA do Ameryki. to można obserwować u niektórych rzeźbiarzy ludo­ wych, a ponadto, że niewłaściwa inspiracja wypaczy kierunek twórczości, dla której brak osobistego za­ angażowania i klimatu. Wyraźnym przemianom uległa także świadomość Lamęckiego. Społeczne uznanie jest dla niego bodź­ cem do wzmożonej pracy, a kontakty z kręgiem osób, które interesują się i popierają sztuKę ludową, pozwoliły mu znaieźć właściwe miejsce w społeczeń­ stwie: „Teraz musze powiedzieć szczerą prawdę, całą gembą, ze nie tylko sie uważam za twórco ludowego, ale niem jezdem". 14 15 le 17 18 Istnieje jednak duże niebezpieczeństwo, że zwięk­ szona produkcja rzeźb wywoła ujemne skutki, jak WYJĄTKI Z PAMIĘTNIKÓW LAMĘCKIEGO Topienie się siostry „Był to dzień bardzo ładny i ciepły, latowy. Ptaki śpiwały bardzo ładnie, tak ze as miło było słuchać takiego śpiewu. Wtedy poszedem zobie nie daleko. Były to drzewa olszyna pare stukowe i tam zobie siadłem aby się dobrze przysłuchiwać temu ptastwu iak ładnie śpiewa. Ale nie długo słyszę jeszcze ład­ niejszy śpiew. Kiedy to było? Prawie dnia 6. lipcza 1905 roku. Słyszę, słyszę teras ale nie śpiewy pinknych ptaków, tylko, tylko wołanie wołanie na ratonek. Zkoczyłem z trawnika, na kturym siedziałem, aby sie łotem przekonać czo się ształo takiego ze taki krzyk i wołanie na ratonek. To tys sie teras dobrze przysłuchuje. A kiedy sie przekonałem ze to woła ztara Zygmunowa to tys zaras leczę czo tchu mam. A kiedy wyleciałem tak daleko ze jost widzę chałupę, ale tys i widzę czałe tłomy ludzi. To mnie bardzo strach ogarnył, o mało nie upadem z tego strachu i z przeliknicia. Ale nazat nabrałem odwagi i pyndze czo mam siył, a kiedy zaleciałem do tych ludzi, wtedy dopiro kochany Czytelniku nie dałbyś za wiarę jak mnie szcisło — tak ze omało nie upadem na zimie — kiedy usłyszałem ze mi sie siostra utopiła. A ja sie jescze na tyle zmiarkowałem i zapytuie sie: «A gdzie iest siostra i gdzie lerzy?» a ludzie muwią: «Jescze nie lerzy, bo nie znaleziona, tylko jescze we wodzie ją szukaią». A ia wtedy zaras sruczam ubranie ze siebie i zaras zkakuie do wody. Było tam we wodzie jost pare chłopuw czo szukali zwłokuw moiej ukochanej siostry iedyny. A wtedy i ja zaras sie biorę do szukania kochany siostry ktura była bardzo dobra i miła — to tys sie nie długo namyślam tylko sie zegnam wodą — a kiedy zrobiłem wodą krzys Pański i wtedy kryie sie we wodzie. A kiedy nurkim szedem kawałek po dnie wody nie dało żad­ nych sirotkuw i znakuw. A wtedy dawaj zaras jescze raz na nurka i wtedy chodrze pot wodą i patrzam na łoczy dobrze, ażeby natrafić na ukochaną siostrę. To tys tylko Panu Bogu bardzo dzinkuie za takie dla mnie łaski dawane, jakieych nie byłem godzien takich łaskuw. A kiedy trzeci ras poszedem pot wode i tylko kawałek szedem po dnie, a tu pra­ wie widzę ukochaną Siostrę, jak na dnie wody lerzy i zaras biorę i płynę do niej. A kiedy przypłynyłem, 14 M . Przeździecka, Radomszczański Zagłoba lu­ dowy, cyt. wyd.; A. Jacher-Tyszkowa, Figurki Jana Lamęckiego, „Ziemia", 1958, nr 8—9. „Świat", 1958, nr 51—52. R. Reinfuss, J. Swiderski, op. cit. Katalog Sztuka ludowa Ziemi Radomszczań­ skiej, Radomsko 1959. Katalog Sztuka ludowa Ziemi Łódzkiej, Łódź 1961. 15 18 17 18 �biorę ukochaną siostrę pot pachę i dawaj wypływać do gury czy nawich wody. Ale kiedy teras mnie doć długo nie było widać to tys zaras te chłopi leczą po mnie, bo myśleli ze ia sie utopiłem, ale grubo sie omelili, bo kiedy chłopi przyśli ażeby mnie ratować, ale mnie nie było potrzeby ratonku. A wtedy widzą chłopi i muwią, ma ma te dziecko złapane i wtedy biorą odemnie moią ukochaną siostrę te chłopi, bo onym była woda pot pachy i chodzili po dnie we wodzie, a ia nie mugem tak chodzić, bo byłem małem chłopakim. Wtedy, kiedy te chłopy odebrały moią uto­ pioną siostrę kochaną to ja zaras płynę do brzegu. A kiedy byłem na brzegu, to chłopi byli kawałek szpory dali ot brzegu. Ale tys sie te chłopi sztarali ażeby pryntko wydobyć i wyić [wyjść] z tą utopioną dziewuchą — tak krzyczały kobiety — pryntko pryntko, krzyki słychać i płyc Matki i drugich ko­ biet. Wrescie chłopi wyśli i wynieśli moią jedyną Siostrę. Były płachty poprzynoszune i wtedy biorą i kładą moią kochaną Siostrę na te płachtę. A te płachtę trzymało cterech chłopuw karzdy trzymał za szwuj ruk płachty, a wtedy dawaj ią chystać i uderzać ią po pulikach [policzkach]. Ale było to napruzno wszystko. Wczale nie dawała znaku życia. A Mama wtedy widzi ze nie daie żadnego znaku życia i odrazu upadła na zimie. A wtedy kobiety dawaj krzyczeć i wołać ze Lamencka nie żywa lerzy... Nie długo trwało potem i Mama wstała. A kiedy była Mama jost przytomna i zaras sie pyta: «A jak z moią kochaną czurką, czy ją docucili?" A kobiety muwią: «Tak tak, czurka jost do życia przychodzi, a gorzy było z Wami, bo nie było rady kieby nie Pani Czebulska, to pewnie byli byście dłusrzy lerzeli, ale prawie Pani Czebulska leciała z kroplami i to was tak pryntko przyprowadziło do przytomności.* «Ale kobiety nie muwta o mnie, tylko mi chodzi o moią kochaną czurecke czy ona zyie?» «Tak, tak, zyie, zyie, tylko wy sie nie martwcie o czurke, tylko 0 siebie.» I tak wtedy mame zaprowadzili do miskania, ażeby nie widziała czo sie byndzie robie dali z tem. Ale każdy był ciekawy, co sie zrobi: «Ale z tej biedny niezcynszny dziewuchy taka ładna dziewczyna 1 tak marnie musi zeiść z tego świata."- A drugie kobiety znowu muwią: «Taką miała smier przezna­ czoną i taką musiała zginąć.» A znowu jem muwią: «Wita czo wam powimy, kiedy ma tak marnie zyć, II. 30. „Kosiarz", drewno surowe, wys. 30 cm. II. 31. „Sw. Jan Nepo­ mucen", drewno polichr. Wł. Muz. Etn. Kraków. II. 32. „Królowa Jadwiga", drewno polichr. Wl. Muz. Etn. Kraków. to nawet lepi, ze ią Pan Buk zabrał." A kiedy ia takie słowa usłyszałem i muwie ze łzami: «Tylko, tylko sie nie martwcie o nią ze ona miała taką biedę, bo żaden nie w i o tem, ażeby muwił. Niech każdy sie martwi o siebie, a nie o kogo." A wtedy kobiety muwią: «Prawda, prawda, chocias taki mały chłopak, ale wiedział czo na to powiedzieć.» A kobiety muwią: «Takie szą drugie ludzie, ze ani nie umi czo powiedzieć». I tak sie kobiety wrescie pomaliu zaczyły przemawiać od słowa do słowa, as wrescie wybuchła kłutnia. Ale zaczyły sie drugie kobiety śmiać, te niewstydne baby, baby. Ale to słusna prawda, ze Baba, Żaba i Diabeł trzeci — to szą rodzune dzieci." (str. 220—229) Poszukiwanie pracy w okresie międzywojennym „Po wygnaniu mnie z Kościelcza musiałem szukać nowej posady i tak chodziłem z dworu do dworu, z drogi na drogę, aby jaką posadę znales. Nie po­ trzeba Wam to muwić kochani cytelnici jakie to są casy cinskie. U nas każda Pani Dworu i każdy Pan Dworu niechciał gadać z przybyłym słuzbistą — tak było ze mną •— a nie tylko ze mną, ale z wszystkiemi, co chcieli znales jaką słuzbe w Dworze — tak postympowali z nami nasi chlebodawcy; wproz sie nakpiwali z przybyłych jm podanych. Ale cuz było zrobić, kiedy nasi wielmożni panowie mieli zaduzo pracowniku i tylko nami przezucali. Jak przebył tylko rok w tem dworze, to na drugi rok znowu go wydala, aby nie zadługo u takiego wiel­ możnego chlep jadał. I tak robili nasi panowie z na­ mi. Do niektórego dworu to naz przybyło i dwa­ dzieścia, a nie w których z dworów, to nawet i wincy przybyło... A taki Pan Dziedzic wyzet o godzinie jedenastej, a nawet i puzniej. Kiedy wyzet na balką, albo na ganek uśmichnoł sie syderco i mówi: «Ilez was to przybyło, ja tylko jednego potrzebuie fornala i musi być dobry i młody"-, i dawaj patrzeć po naz. Nareście zwrócane miał ocy na mnie, bo ia stałem naiblizy schodów werendy: «Choć ze mną". A ja mówię, ze nie jezdem fornalim, a un spoizał na mnie zpot coła jak wilk i zacyna mówić: «A cym ty jezdeś?" «Jezdem gaiowy». «No to nie, mnie gaiowy nie potrzebny*. Zawołał drugiego, a ten był prawie fornalem, a my reste pośli dali. Każdy pozet swoią �II. 33. J. Lamęcki: Fragment płasko­ rzeźby polichr. Wł. Muz. Radomsko. drogą i tak chodziłem od stycnia pirzego do marca usmego — pamintny ten dzień w Pańskim Roku 1934. Przybyłem do majątku Okołowice. Należą do Pani Acynski. Była to wdowa i ta mnie zgodziła..." (str. 719—721) Walka polskiego samolotu w 1939 r. „Była to szodoma i gomora, co sie działo pocas tego. Nas samolot z góry iak kula leciał w dół, a kiedy sie opuscał bardzo nisko nad pozycje nie­ mieckie nam sie zal go robiło, ze go zestrzelą, ale gzie tam nie było o tern mowy. Siekał z karabienów mazynowych, as sie iskry szypały. Ale to nie był koniec walki, dopiro pocątek walki sie zacyna. Zno­ wu sie zbija do góry i znowu sie spusca iak kula z góry na dół, prosto, prawie pionowo i znowu wali kulami, jak gradem chmura, kiedy nadciągnie nad okolicę. Teraz sie niemcy zmiarkowali co to za samo­ lot tak ich praży i siece kulami. Kiedy sie drugi raz nas samolot zbijał w góre — teraz sie dopiro zacyno istne piekło; wszystkie armaty niemieckie otworzyły pasce swoie, ale i to nic nie pomagało, samolot nic szobie z tego nie robił. Znowu sie wzbił tak wysoko, ze go ledwie było widać w górze i znowu pionowo sie rzuca w dół, ale niemieckie armaty przeciwlotnicze nie przestawały strzelania, tylko biły as sie ziemia trzynsła. Nas lotnik był prawdziewym bohaterem. Znowu zacyna prażyć niemców, as sie ziemia gotuje ód kul nasego samolotu. Ludzie nie wiedzieli co robić i gdzie sie kryć. Każdy ucieka, gdzie mógł tylko, niektórzy pantofle pogubili jak uciekali w pola", (str. 988—990) Ucieczka w styczniu 1945 r. „•"Plan jost dawno mam zrobiony*. «A jaki Janie?* zapytał sie Ciastko mnie, bo wszyscy polegali na mnie: «Czo myślicie sie kłaś do spania?» «Tego nie byndzie, tylko czekam zeby grózieny usnyli, to zaras nogi bierzemy za pas i w nogi, mój drogi». Montek był ciekawy iak tylko usłyzał o co chodzi, zaras drzwi uchylił, zeby sie przekonać, czy jost śpią grózieny: «Chłopi śpią iak pozazynani ciołki grózieny, tylko chrapią!» «No jeżeli tak, to sie zbiraimy na skrzydłach chłopi. W Jemie Boże, niech nam dopomoże*. Łokno pocichu otworzyłem z chacyków, aby było gotowe. Ciastko miał wziąs jedne pódełko, a drugie Siwek, a trzecie ze smalczym Montek do kiezeni, bo ja nie miałem gdzie brać, no i jeden bochenek chleba na drogę. Kiedy jost było gotowe wszystko do drogi, robiemy szósza wszyscy przez okno, jeden za drugiem. Kiedy jost my byli na podwórzu każdy zrobił znak krzyża świntego na cole, i w jemie Boże rózamy w drogę. Ja prowadziłem jak z mapy, chocias była noc pełna, bo dopiro była dwódziesta trzecia w nocy gdziena. Każdy tylko weizał na stainie, gdzie konie stały, konie, wozy, homenta, baty, derki, co my zabrali z doma, żeby było w kolana ciepli na wozach, i to wszystko zostało... My iak tylko wysli z podwó­ rza, prosto udałem sie przes szoze i chłopi za mną, w razie pogoni, zeby nas nie złapali na szosie." (str. 1160 — 1162) Fot: S. Deptuszewski — ii. 26, 29; A. Jacher-Tyszkowa — il. 6, 7; E. Kossakow­ ski — il. 1; M. Maśliński — il. 2, 4, 5, 8, 9, 12, 15—20, 24, 25, 27, 31, 32; J. Swider­ ski — il. 3, 10, 11, 13, 14, 21—23, 28, 30, 33. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47edff3130b44090c9735a86786f0c97.pdf 7a1abd204605a3fede0da643a4269941 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4218 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 253-255 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. 4 I S PUBLISHED H BY F THE ART O INSTITUTE L OF THE Y E A R BOOK X V I K P O L I S H A C A D E M Y OF A R T SCIENCES 1962 SUMMARY OF A R T I C L E S Ksawery Piwochi — FIFTEENTH ANNIVERSARY O F „POLISH F O L K A R T " On the occasion of the 15th anniversary of „Po•lish Folk A r t " , Professor Piweeki evaluates its w o r k , as the l^-st periodical to collect systematic informa­ t i o n on f o l k art. U t i l i z i n g the results of extensive inventary a n d research w o r k , and very often inspir­ ing this w o r k , the periodical has done much to spread knowledge i n this f i e l d a n d to f i l l i n .the gaps that existed previously. The documentary m a t e r i a l publish­ ed has made i t possible to preserve elements of folk art that are d y i n g out and t h e attention devoted t o contemporary artistic w o r k has played an impor­ t a n t p a r t i n keeping f o l k a r t traditions alive, partioulary by d r a w i n g attention to i n d i v i d u a l i t y . TO- sum up, after 15 years of w o r k „Polish Folk A r t " has succeeded i n collecting material, w i t h o u t w h i c h i t w o u l d be impossible to t h i n k of elaborating any k i n d of monographic or synthetic w o r k s on this subject. Józef Burszta, Zbigniew Jasiewicz — C O L L I S I O N OF C U L T U R E S I N T H E WESTERN A N D N O R T H E R N REGIONS SEEN I N M A T E R I A L S F R O M V I L L A G E S I N KOSZALIN REGION The settlement of population coming f r o m diffe­ r e n t territories i n the Western and Northern Regions brought a collision of m a n y different cultures there. This phenomenon is described i n an article based on m a t e r i a l collected d u r i n g research conducted i n several villages of Koszalin D i s t r i c t i n the years I960—62. The authors analyse 'this collision of diffe­ rent cultures, t a k i n g the village of Iświęcin as an example. I n Iwięcin large groups of people from, the L u b l i n region and f r o m the district of Wieluń (Łódź Voivodship) predominate among the settlers w h o came there i n ,1945. The differences between these t w o groups were p a r t i c u l a r l y noticeable i n a g r i ­ culture. Those w h o had come f r o m the L u b l i n region and the territories inhabited b y the Łemkowie largely adapted themselves to the more m o d e m methods of f a r m i n g applied i n the locality and: brought there by the settlers f r o m Wieluń. B u t there was not an exhange i n every f i e l d of f a r m i n g ; for instance, bee keeping remained the domain of the people f r o m the L u b l i n region and was not taken up b y those f r o m Wieluń. On t h e other hand, big changes could be observed i n the diet of a l l groups, w h o exchanged recipes for different dishes. Under the influence of the settlers f r o m Wieluń, the women f r o m the L u b l i n region have changed their way of washing. They have given u p the o l d method of beating the clothes b y a Stream or lake i n favour of the wash'tub, and of late, electric washing m a c h i ­ nes are being used too. As regards rites, the repre­ sentatives of the various groups accepted the p r o h i ­ bitions (that w e r e not contradictory, w h i l e contradic­ tory ones l e d bo certain i m p l i c a t i o n s . Magic p r a c t i ­ ces d i d not disappear as a result of the collision of cultures and even increased i n .the f i r s t period. The different groups have taken over these practices f r o m each Other. There are s t i l l some differences i n marriage and funeral rites, b u t here too, both the Wieluń and L u b l i n rites have been observed together. There are also differences i n the w a y of celebrating Christmas Eve and i n carol singing cus­ toms. The most superstitions were brought .with them b y the people f r o m Wieluń, but other groups of population are also beginning t o a v a i l themselves of the services of „incantations". A s regards the various dialects, the L u b l i n settlers have gained the upper h a n d over the people f r o m Wieluń, whose dialect was rather Germanized', although differences i n certain terms have been m a i n t a i n e d i n the various groups. Settling i n n e w conditions, contact w i t h different cultures , t h e n e w c u l t u r a l influences through the medium of the radio, cinema, etc., and closer contacts w i t h urban l i f e have changed the tastes and aesthetic outlook of the settlers. This is evident I n t h e i r attitude towards 'the folk a r t they found i n the locality they came to a n d t o their o w n t r a d i t i o n a l f o l k art. As regards buildings, the settlers p a i d more attention t o considerations of u t i l i t y than to beauty. (The artistic values of the 18th and 19 t h century cottages (fig. 7) were not f u l l y appreciated. No attempts were made to preserve the former appea­ rance of the cottages w i t h t h e i r black tarred beams; they have been whitewashed a l l over to look l i k e the cottages the settlers have been used to (fig. 1, 6), the materials necessary f o r this even h a v i n g been brought f r o m their n a t i v e parts. As regards the churches i n their n e w locality, the Gothic church in Iwięcin, resembling the churches i n t h e i r former place of residence, enjoys general approval. 1 A m o n g .the local f u r n i t u r e , a m u c h higher value is placed on t h e „new" pieces of furniture, e. g. f r o m the t h i r t i e s and forties. 'Furniture of historical value is used, b u t there is a tendency to keep this f u r n i ­ ture i n the k i t c h e n or corridor and n o t i n the l i v i n g rooms. People w i l l i n g l y h a n d ithem over to museums. The decoration of this f u r n i t u r e (fig. 10, 11) has h a d no influence at a l l on local a r t . O l d chests, and coffers have been left w h e r e they were i n the attiCs or i n .the corridors, a n d are used for storing f l o u r or g r a i n . The settlers also brought t h e i r o w n chests w i t h them (fig. 18, (19). The interiors of the houses the settlers moved into, furnished w i t h quite modern furniture, have mostly been left just as they were (fig. 20), and i n cases where the furnishings were inferior, they have sometimes been replaced by f u r ­ niture of the u r b a n type. Wallpapers have been re^ placed by whitewashed walls, sometimes decorated w i t h stencilled flowers or patterns p u t on w i t h a roller. Of late, 'this w o r k has been dane b y p r o ­ fessional painters, w h o have introduced n e w paints and distempers and new kinds of ornamentation, e. g. broad bands at the top of the w a l l under .the ceiling. The floors are painted, covered w i t h carpets o r rugs, either 'bought i n the t o w n or brought w i t h them b y the settlers f r o m their native villages. The ornamentation of interiors depends on the i n d i v i d u a l taste of householder. Women coming f r o m regions w i t h strong traditions as regards i n t e r i o r decoration, have brought these tradiions w i t h them t o their new homes, although 'the decorations have undergrone certain changes. For instance, w o m e n f r o m the V i l n o region s t i l l decorate windows w i t h lambrequins according t o their o l d custom, though they are rarely used for doors. There has also been a change i n the t r a d i t i o n a l w a y of m a k i n g beds using the bed-spreads the settlers brought w i t h them; a n d w i t h a p i l e of cushions aranged on top (fig. 22). The settlers w h o h a d been accustomed to enhancing their rooms, w i t h r o w s of pictures h u n g up h i g h under the ceiling (e. g. f r o m -the Kielce region a n d the parts inhabited b y the Łemkowie) only brought a few of t h e m to their new homes and have hung them up i n places of honour. Women w h o d i d not b r i n g any pictures 253 T �witlh t h e m have (substituted them b y sticking p i c t u r e postcards on t h e w a l l s or h u n g i n g up the German o i l prints t h e y f o u n d on t h e spot, w i t h t h e i r virgins-, stags a n d swans, illustrations c u t o u t of weeklies a n d 'coloured photographs of religious subjects h u n g over j o i n e d t w i n beds. Wedding photographs are also h u n g on the walls. So-<;alled „makatki" (a sort of i m i t a t i o n tapestry), painted on paper o r l i n e n a n d showing stags a n d various scenes (fig. 25—28) are an ever more frequent f o r m of decoration, as are paintings of religious subjects (fig. 23, 24), usually painted b y some self-taught artist i n a t o w n o r s m a l l t o w n a n d d i s t r i b u t e d b y „agents" to the s u r r o u n d i n g d i ­ stricts — sometimes to quite distant localities. For instance, some paintings i n Koszalin are supplied by a local „artist" a n d some have come a l l the w a y f r o m L u b l i n . O n l y one case of the m o t i f s on these paintings h a v i n g been treated i n the f o l k style (fig 32) was noted. A popular w a l l decoration are embroide­ r e d pictures bought in shops. T h e artificial flowers used to decorate interioils are also u s u a l l y purchased i n t h e m a r k e t square i n Koszalin. O n l y sometimes are they made b y t h e settlers f r o m the Rzeszów a n d Kielce Voivodships, p a r t i c u l a r l y the Łemkowie; 'con­ t i n u i n g their f a m i l y traditions. These flowers are used either to decorate religious pictures {fig. 21), o r a „shrine corner" (fig. 39), or they are put i n f l o w e r glasses. Decorations hanging f r o m the ceiling are n o l o n ­ ger met w i t h . B u t i n the Koszalin region, there is a custom to place objects decoratively on f u r n i t u r e : birds, porcelain, figures of baroque ladies, soldiers, peasants, plaster angels, colourful boxes, etc. They are usually objects left b y t h e Germans, although some of them have bean purchased i n towns. There is n o t m u c h difference between the various villages i n the w a y of decorating homes. Depending on t h e i n d i v i d u a l taste of the housewife, the interiors either abound i n ornaments (fig. 38), o r are very modestly decorated (fig. 39). A m o n g t h e artistic objects o w n e d b y the settlers, f o l k a r t products f r o m .the region they have come f r o m are very rare. The n e w conditions were not conducive to the r e v i v a l a n d continuation of artistic traditions. The equipment they found i n t h e houses they moved i n t o and the changes t a k i n g place i n the village of today i n t r o ­ duced elements of u r b a n culture, and the confron­ t a t i o n of various styles a n d a r t i s t i c tastes has under­ m i n e d t h e importance of .their o w n traditions. A s a result, the traditions of a r t i s t i c weaving, w o o d c a r v i n g a n d metal w o r k have n o t been carried o n i n any of the groups examined. Some decorative r i t u a l accessories, f o r instance, „pisanki" (painted Easter eggs), afterwards used for decorating rooms or as playthings for children, a n d „palms" (fig. 43), are s t i l l made. To s u m u p : I . The collision o f c u l ­ tures is a l o n g process, f i r s t affecting the implements used, 'the methods of housekeeping, dress and diet, a n d later influencing the customary forms accom­ p a n y i n g rites. 2. As a result of various cultures coming i n t o contact w i t h each other, some elements are accepted a n d others rejected, w h i l e quite a n u m ­ ber of c u l t u r a l traditions die out. The decisive factor aire u t i l i t y considerations. 3. The process of the collision of cultures i n the villages under review, (which, was f o u n d to ;be i n t e r m i n g l e d w i t h the process of the formation of a u n i f o r m r u r a l community, was the starting p o i n t f o r integration processes. 4. A n indifferent attitude to the f o l k a r t of the region the settlers have come t o is a general t h i n g . O n l y i n some fields a n d i n some groups o f population are the artistic traditions f r o m t h e i r native parts continued. 1 Antoni SledziewsU — P A P E R OUTS F R O M PO­ WIŚLE, O T W O C K AIN1D G A R W O L I N So far, o u r knowledge of the so-called G a r w o l i n '(Warsaw Voivodship) paper cuts has been based 254 on materials f r o m the 'beginning of the 20th century to be f o u n d i n the collections of t h e Society of Po­ lish A p p l i e d A r t i n Cracow. Recent research i n this region has brought some n e w materials' to light, d i f f e r i n g f r o m those of the Cracow collections'. D r a ­ w i n g attention to these differences, the author distinguishes t w o groups of paper cuts i n the region under review. One group, represented i n the Cracow collections, comes f r o m the localities of Ruda a n d Podleź {fig. 1, 2, 4) w h e r e n o special paper c u t t r a d i ­ tions have been recorded; these are m u l t i coloured paper cuts pasted onto a background, Which w e r e probably inspired b y the local intelligentsia. The second group —• discovered d u r i n g the recent rese­ arch — represents the northern part of the region under review, Which has fine, long traditions i n this l i n e of a r t . These paper cuts take the characteristic forms of: a) h u m a n silhouettes, called „dolls'" (fig. 27—30, 32—34, 36). b) silhouettes of birds, p a r t i c u l a r l y „cocks" (fig. 8, 10—14). c) stylized trees, called „rózgi" (fig. 25, 26). d) r o u n d stars (fig. 16—18) or square stars (fig. 15, •19—21). Other forms are d e r i v e d f r o m these: one- or t w o level frieses w i t h „coks" or „dolls". (fig. 9, 31, 35), compositions combining „dolls" and „cocks" (fig. 31, 32), „cocks" w i t h „rózgi" (fig. 24), etc. Contrary to 'the Cracow collections these paper cuts are always i n one colour, a n d ornamented w i t h the charactestic r h o m b o i d tracery i n the f o r m of „ branches" w i t h leaves (fig. 27, 34, 37), „arrows" {fig. 12, 17) o r a b a n d Of eyelets. A l l these forms a n d features distinguishing t h e paper cuts u n d e r r e v i e w are .characteristic not o n l y of t h i s p a r t i c u l a r area, b u t of f a l l paper cuts of the so called Warsaw region type. 1 Anatoliusz Czerepiński — W I N C E N T Y 'FOLK SCULPTOR MURAWICK'I, The article gives i n f o r m a t i o n about a so far u n k n o w n f o l k sculptor. M u r a w i c k i , b o r n i n 1900 i n Mińsk Mazowiecki, l i v e d near V i l n o for a certain period, a n d i n 1945 settled i n Czaplinek i n t h e We­ stern Regions. Hadutiga and Anatoliusz № POMIANÓW Czerepińscy — F O L K P U L P I T The article describes a p u l p i t {from the village of Pomianów, Biłgoraj district, Koszalin Voivodship) d a t i n g back to the second half of the 19th century. Jacek Olędzki — NEW YEAR'S C A K E S FROM K U R P I E REGION THE T h e competition for New Year's r i t u a l cakes showed h o w strong 'this o l d t r a d i t i o n s t i l l is i n .the K u r p i e region, f r o m Which about 600 specimens were entered. A m o n g the subjects of t h e specimens sent i n for .the competition, the t r a d i t i o n a l domestic a n i ­ m a l shapes and „nowe l a t k a " (fig. 1—5, 9) were i n the m a j o r i t y . B u t the competition brought n e w subjects too, such as a m a r k s m a n w i t h a b o w a n d a r r o w o r a gun, a .peasant at w o r k , a c h i l d i n the cradle, etc (fig 6, в, 110, 11, 14, 15, t i t l e page), h a v i n g n o t h i n g i n common w i t h the o l d magic function of these r i t u a l cakes. The great m a j o r i t y of specimens w e r e m a r k e d for •the characteristic simplification of f o r m to suit the .•material >used. B u t there w e r e also entries that, de­ p a r t i n g f r o m the traditional simplifications, h a d care­ f u l l y modelled heads, arms a n d legs, etc. (fig. 4, 12, 1'3, 16), special s m a l l rods being used to strengthen 'the dough. The n e w t r e n d towards n a t u r a l i s m was expressed i n p a i n t i n g the features of the face or details of dress on the surface of the finished cake, a practice n o t met w i t h so far. T h e artistic level of a l l the specimens sent i n was very high. �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ ЖУРНАЛ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК № 4 ГОД ИЗДАНИЯ X V I РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и й — „ПОЛЬСКОМУ РОДНОМУ И С К У С С Т В У " — П Я Т Н А Д Ц А Т Ь НА­ ЛЕТ По поводу пятнадцатилетней годовщины „Поль­ ского Народного Искусства" профессор Пивоцкий оценивает его деятельность, как первого журнала, который систематически накапливал знания о на­ родном изобразительном искусстве. Используя ре­ зультаты огромных инвентаризационных и иссле­ довательских работ, а неоднократно инспирируя их, журнал в немалой степени причинился к рас­ ширению знаний в этой области и заполнению имеющихся раньше пробелов. Подводя итог видно, что после пятнадцатилетней работы журнал „Поль­ ское Народное Искусство" накопил материалы, без которых немыслимы становятся монографические или синтетические работы в этой области. Ю з е ф Б у р ш т а , З б и г н е в Я с е в и ч — СТОЛК­ НОВЕНИЕ К У Л Ь Т У Р Н А ТЕРРИТОРИИ ЗАПАД­ Н Ы Х И СЕВЕРНЫХ ЗЕМЕЛЬ В ОСВЕЩЕНИИ МАТЕРИАЛОВ, СОБРАННЫХ В К О Ш А Л И Н С К И Х ДЕРЕВНЯХ. Заселение Западных и Северных Земель насе­ лением, происходвшим из различных территорий, стало причиной столкновения различных культур. Это явление разработано в статье на основе ма­ териалов, изъятных из исследований, проводимых в нескольких деревнях Кошалинского повята в 1960—62 г. Процесс столкновения различных культур авторы анализируют на примере деревни Ивенцин, где среди поселенцев находились преи­ мущественно большие национальные группы, при­ бывшие в 1945 году из Люблинского воеводства и из повята Велюнь (Лодзинское воеводство). Прежде всего заметна разница у этих групп в сель­ ском хозяйстве, где прибывшие из Люблинской земли и земли Лемков в значительной степени приспособились к более современной сельскохозяй­ ственной культуре — той, которую застали на месте, а также завезённой поселенцами из Велюня. Обмен культурами наступал в каждой отрасли. Пчеловодство, например, осталось приемущественно у Люблинян и не было присвоено поселенцами из Велюня. Зато в способе питания наступили значи­ тельные перемены (во всех группах), которые взаимствовали чужие блюда и способ их приготов­ ления. Под влиянием поселенцев из Велюня, жен­ щины из Люблинской земли сменили способ стир­ ки. Похопывание вальками у ручья или пруда сменила стирка в лоханке, а сейчас появились электрические стиральные машины. Представители разных групп присвоили себе непротиворечные запреты в обрядах, однако запреты противоречные привели к некоторым осложнениям. Маги­ ческие обряды в результате столкновения культур не замерли, а в начальном периоде разрослись, взаимно присвоенные группами. Некоторые раз­ личия заметны в сохранившихся свадебных и похороных обрядах, и потому обряды из Велюня и Люблина проводились совместно. Сохранились также различия в праздновании Сочельника и в способе колядования. Предрассудки принесло с со­ бой, главным образом, население, прибывшее из Велюнской земли, но „заговариванием" начали пользоваться и другие группы населения. В столкновении разных диалектов преимущества добился диалект поселенцев из Люблинской земли, который вытеснил диалект поселенцев из Велюня, носивший черты немецкого влияния. Сохранялась, однако, разница в некоторых определениях в от­ 1962 дельных группах. Поселение в новых условиях, соприкосновение с другими культурами, с образ­ цами культуры, действующими посредством радио, кино и т.п., прочное общение с городской жизнью преобразовало, между прочим, вкус и эстетические взгляды поселенцев. Это заметно в отношении к из­ делиям народного искусства, оставшегося на этой территории, а также к собственной традиции на­ родного искусства. В оценке местного строительства сыграли роль, скорее всего, утилитарные взгляды, а не эстетические. Недооценены были художествен­ ные достоинства изб с X V I I I и X I X веков (рис. 7). Не удержался давний вид домов, а также стен с чёрными просмоленными столбами. Эти столбы белили в соответствии с прежними привычками (рис. 1, 6), завозя нужное сырьё даже из родных местностей. С уже существующих костёлов добился всеобщего признания готический костёл в Ивенциме, напоминающий костёлы, находящиеся в преж­ них местах проживания. Среди находящейся здесь мебели гораздо высшую оценку получила „новая" мебель, т.е. с 30-тых и 40-вых годов. Ценные пред­ меты домашнего обихода употреблялись (рис. 15), но старались не держать их в комнате, а только на кухне или в коридорах. Охотно отдают их в музеи. Декорация этих предметов (рис. 10, 11) не оказала никакого влияния на местное творчество. Старые сундуки и ларцы оставили на прежних местах (на чердаках или в сенях), используя их для сохранения муки или зерна. Поселенцы тоже привезли свои сундуки (рис. 18, 19). Умеющееся внутреннее убранство помещений, оборудованное умеренно современной мебелью, было принято, в общем, без изменений (рис. 20), а в тех случаях, когда получали худшее внутреннее убранство, за­ меняли его, со временем, на мебель городского типа. Обои заменили побелкой стен, иногда украшая их цветами, крашеными при помощи шаблона или валика. В последнее время эту работу выполняют профессиональные маляри, которые ввели новые краски и новые украшения (например: широкая кайма под потолком). Полы крашены, покрыты половиками, купленными в городе, или привезен­ ными поселенцами из родных деревень. Внутрен­ ние украшения зависят от индивидуального вкуса жителей. Женщины, происходившие из районов, где живы традиции декорирования внутреннего убранства, перенесли этот обычай на новое место, однако декорация подверглась изменениям. На­ пример, женщины из района Вильно, согласно давним обычаям, украшают окна ламбрекенами, зато двери уже очень редко, Изменился способ традиционного застилания кровати привезенным покрывалом с грудой подушек, уложенных на­ верху (рис. 22). Поселенки, которые в своих сто­ ронах (Келецке, Лемковске) украшали избу рядами картин, повешенных у самого потолка, на новое место привезли, по крайней мере, несколько картин и повесили их на почётном месте. Женщины, ко­ торые таких картин не привезли с собой, заменили их, наклеивая на стенах видовые открытки или имеющиеся здесь немецкие олеграфии с девами, оленями, лебедями, иллюстрации, вырезанные из журналов, а позднее разукрашенные фотографии на религиозные темы, завешенные над совместными кроватями. На стенах развешивают также свадеб­ ные фотографии. Всё чаще встречаем в настоящее время т.н. „макатки" — картины на бумаге или полотне, изображающие оленей и разные сцены (рис. 25—28), а также картины религиозного содержа­ ния (рис. 23, 24), выполненные, преимущественно, 255 �доморощенным „творцом" в городе или городке, откуда „агенты" развозят их в окрестности, иногда добираясь к отдалённым местностям. Например, картины в Кошалине созданы частично местным „артистом", а частично завезены из Люблина. От­ мечен только один случай преобразования мотивов этих картин на народные (рис. 35). Популярным украшением стен являются вышитые „макатки" (гобеленчики). Искуственные цветы, украшающие помещение внутри, покупают, преимущественно, на базаре в Кошалине. Иногда выделывают их по­ селенки из Жешовского, Келецкого, особенно семьи Лемков, продолжая семейные традиции. Этими цве­ тами украшают святые иконы (рис. 21), или „свя­ той угол" (рис. 39), или расставляют их в вазах. Уже не встречаются украшения, свешивающиеся с потолка. Зато выступают в Кошалинском вое­ водстве декоративные предметы, расставленные на мебели: фигурки птиц, фарфоровые фигурки жен­ щин в стиле барокко, фигурки солдат, крестьян, ангелов из гипса, пёстрые коробки и т.п. Эти пред­ меты, преимущественно, остались после ухода нем­ цев, а частично закуплены в городе. Не замечаем больших различий, возникающих между деревнями, в украшивании квартир. Одна­ ко, в зависимости от индивидуальной склонности хозяйки, во внутреннем убранстве изобилует мно­ жество украшений (рис. 38), или украшение очень скромное (рис. 39). Среди имеющихся у поселенцов художественных предметов редко можно встретить предметы народного искусства с того района, от­ куда прибыли поселенцы. Новые условия не со­ действовали обновлению и продолжению художест­ венной традиции. Имеющееся оборудование и пе­ ремены, происходящие в современной деревне, по­ пуляризовали достижения городской культуры, а сопоставление разных стилей и художественных склонностей нарушило значение собственной тра­ диции. В результате, в никакой из рассматривае­ мых групп не возродились традиции художествен­ ного ткачества, прикладного искусства по дереву или металлу. В дальнейшем делают некоторые украшенные обрядовые аксессуары, например „пи­ санки" (которые потом употребляют для украшения комнаты или отдают детям поиграться, „пальмы", (рис. 43). Обобщая: 1. Столкновение культур является продолжитель­ ным процессом, охватывающим первоначально инструменты, способы хозяйствования, одежду, питание, а дальше влияет на бытовые формы, сопровождающие обряды. 2. В результате соприкосновения культурных ком­ плексов происходит присваивание одних эле­ ментов, а уход других, при одновременном за­ мирании ряда традиционных культурных со­ держаний. Решающую роль играют в этом про­ цессе утилитарные мотивы. 3. Процесс столкновения культур в рассматривае­ мых деревнях оказался строго связан с про­ цессом формирования однородной деревенской общественности и стал исходной точкой для ин­ теграционного процесса. 4. Повсеместно господствует равнодушное отно­ шение к местному народному искусству. Только в некоторых отраслях и группах населения про­ должено традиционное художественное твор­ чество из родных сторон. Антоний Следзевский — ВЫРЕЗКА ИЗ БУМАГИ В ОТВОЦКО-ГАРВОЛИНСКОМ ПОВИСЛЕ До сих пор знания о вырезке из бумаги, так называемой гарволинской (Варшавское воеводство) основывали на материалах, собранных в начале X X в. и находящихся в коллекции Общества „Польское Прикладное Искусство" в Кракове. Во время последних исследований был обнаружен новый материал, отличавшийся от краковских кол­ лекций. Обращая внимание на это отличие, автор статьи, на рассматриваемой территории, выделяет две группы вырезок. Одна группа, представленная в краковских коллекция, собрана в местности Руда, Подленж (рис. 1,2,4), где не обнаруживаем живой традиции по производству вырезок, а сама вы­ резка представлена в форме многоцветной наклей­ ки, возникнувшей повидимому, благодаря инспи­ рации местной интеллигенции. Вторая группа, об­ наруженная во время последних территориальных исследований, представляет северную часть рас­ сматриваемой территории, имеющей долговремен­ ную, живую традицию в этой отрасли искусства. Здесь вырезка имеет характерную форму: а) силуэтов людей, („куклы") — рис. 27—30, 32— 34, 36, б) силуэтов птиц, особенно „петушков" (рис. 8, 10— 14), в) стилизованных деревец („розги") — рис. 25,26, г) круглых звёзд (рис. 16—18), или квадратных (рис. 15, 19—21). С этих основных форм возникают производные формы: рюши с одним или двумя уровнями с „пе­ тушком", или „кукол" (рис. 9, 31, 35), композиции, объединяющие „кукол" и „петушков" (рис. 31, 32), петушки с „деревцами" (рис. 24) и т.п. В противо­ положность краковским коллекциям, это всегда одноцветные вырезки, украшеные характерным ромбообразным ажуром, в виде „ветки" с листвой (рис. 27, 34, 37), „стрелки" (рис. 12, 17) или в форме пояса окошек. Все эти формы и черты, выделяю­ щие рассматриваемую вырезку, свойственны не только на этой территории, но и всем вырезкам, так называемого подваршавского типа вырезки. Анатолий Черепинский — ВИНЦЕНТЫ М У Р А В Е Ц К И Й — НАРОДНЫЙ С К У Л Ь П Т О Р В статье говорится о неизвестном по сегодняш­ ний день народном скульпторе. Муравецкий ро­ дился в 1900 году в Минске Мазовецком, некоторое время проживал вблизи г. Вильно, а в 1945 году поселился в Чаплинке, на Западных Землях Поль­ ши. Я д в и г а и А н а т о л и й Ч е р е п и н с к и е — НА­ РОДНЫЙ АМВОН ИЗ ПОМЯНОВА (ВОЕВОДСТВО КОШАЛИНСКОЕ) В статье дано описание амвона (из деревни Помянув, повят Билгорай, воеводство Кошалин) со второй половины X I X в. Я ц е к О л е н д з к и й — К О Н К У Р С НОВОГОДНИХ Х Л Е Б Н Ы Х ИЗДЕЛИЙ К У Р П Е В Конкурс на новогодние обрядовые хлебные из­ делия доказал огромную живучесть этой старой традиции в районе Курпев, откуда было пред­ ставлено на конкурс около 600 объектов. Тема представленных работ — преимущественно тради­ ционные изображения животноводческих зверей и „новэ лятка" (новые годки) (рис. 1—5, 9). Благо­ даря конкурсу появились новые темы, не имеющие уже ничего общего с давней магической функцией обрядовых хлебных изделий, например изобра­ жение стрелка с луком или ружьём, крестьянина во время хозяйственных занятий, ребёнка в колы­ бели и др. (рис. 6, 8, 10, 11, 14, 15 и заглавный лист). Огромное большинство работ характеризует тра­ диционно упрощенная форма, согласно со свой­ ствами сырья. Однако, на конкурсе нашлись ра­ боты, которые отбегают от традиционных упро­ щений, отчётливей моделируют форму головы, ко­ нечностей и др. (рис. 4, 12, 13, 15), употребляя для упрочения теста специальные палочки. Новое стрем­ ление отобразить более правильный вид объекта нашло выражение в неупотребляемом до сих пор раскрашивании деталей лица или одежды (на поверхности готовой выпечки). Художественный уровень работ оказался очень высоким. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18caac7888a08ab7740bad9b313f1cd0.pdf e50b55c7e5fc9535a5442a31409a562f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource pieczywo regionalne Kurpie pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4214 Title A name given to the resource Konkursowe noworoczne pieczywo kurpiowskie/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 237-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Wyobrażenie jelenia, pszenne pytlowe, wys. 8 cm. Stefan Staśkiewicz, Strzałki, Ostrołęka. Jacek ciasto Wyk. pow. Olędzki K O N K U R S O W E N O W O R O C Z N E PIECZYWO KURPIOWSKIE W pudełkach p o .polopirynie, penicylinie, a także po kisielu i .budyniu czekoladowym, zdobytych w miejscowych punktach handlu uspołecznionego, obwinięte w siano, albo t y l k o ściśle ułożone — n a ­ deszły p o d adresem j u r y konkursu na obrzędowe pie­ czywo noworoczne „nowe l a t k a " i „byśki" w przy­ bliżonej liczbie 600 sztuk. Wiadomość o t y m pierwszym chyba tego rodzaju konkursie w dziejach naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j do­ tarła na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej do jednej t y l k o gromady — do Kadzidła. M i m o t o prace nadesłano w ilości wprawiającej w zdumienie n a j ­ bardziej optymistycznych rzeczników rozwijania się tradycyjnych dziedzin ludowej twórczości artystycz­ nej. Wiadomo bowiem, że obrzędowe pieczywo no­ woroczne z K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej t o gałąź twórczości plastycznej wiążąca się z najstarszymi w a r s t w a m i współczesnej k u l t u r y l u d o w e j . „Nowe l a t ­ k a " i „byśki" sporządzano w ramach archaicznych p r a k t y k magicznego oddziaływania n a pomyślną h o ­ dowlę żywego inwentarza. W najlepszym zaś razie ciasta te pieczono w przypływie żywszego, nawie­ dzającego raz d o roku, zainteresowania dziećmi . Fakt zgłoszenia n a k o n k u r s tak w i e l u prac z j e d ­ nej zaledwie gromady nie świadczy bynajmniej o t y m , że n a Kurpiowszczyźnie utrzymuje się na­ dal działanie tych czynników, które powodowały dawniej, iż k u l t y w o w a n o tę dziedzinę twórczości p l a ­ stycznej. Wprawdzie odczuwa się w samej K u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej b r a k większych inwestycji, które rozwinęłyby i Wzbogaciły gospodarczo ten j e ­ den z najbardziej nieurodzajnych rejonów naszego kraju, co na pewno n i e pozostaje bez wpływu na t a k żywe interesowanie się Kurpiów podobnymi k o n ­ kursami. Zniknęły jednak zupełnie podstawy społecz­ nej i gospodarczej izolacji tego obszaru — skazu­ jące jego mieszkańców na rozwiązywanie trudności bytowych w wąskim kręgu lokalnych możliwości, ograniczanie się do zaspokajania najprostszych po­ trzeb. Przepełnione PKS-y i pociągi n a trasach p r o ­ wadzących dó Puszczy wskazują na ścisłe związanie tych stron z bardziej dostatnimi rejonami k r a j u , z życiem m i e j s k i m . W y m o w n y m symbolem tych prze­ mian są właśnie opakowania prac konkursowych. Pochodzą one z nowoczesnych lekarstw, których obecność tutaj przecina raz n a zawsze możliwości * K o n k u r s zorganizowany został przez Wydział K u l t u r y W o j . Rady Narodowej w Warszawie i ogło­ szony został 18 g r u d n i a 1981 г., z i n i c j a t y w y m g r a Antoniego liłedziewskiego, ówczesnego współpracow­ n i k a Wydziału. Jego też zasługą było zorganizowanie tego interesującego przedsięwzięcia. W najnowszej — powojennej historii konkursów w zakresie sztuki l u ­ dowej n a terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej jest bo czwarta ważniejsza impreza. Por. W. Kolago, Kon­ kurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", ,1949, n r 5, s. 156—459; R. Reinfuss, Po­ konkursowa wystawa sztuki ludowej w Augustowie i Kolnie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1951, n r 6, s. .186—190; A. Błachówski, Wystawa pokonkursowa wycinanki kurpiowskiej w Myszyńcu, „Polska Sztuka Ludowa", il964, n r i l , s. 55—61. 1 2 For. J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe z północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u d o ­ wa", 19Ш, n r 1, s. 8^10. 2 237 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: 11. 2. Wyobrażenie jelenia, wys. 9 cm. Wyk. Józef Brzozo­ wy, Brzozówka. II. 3. „Nowe latko" ze Świętą Ro­ dziną i aniołem, średn. 18 cm. Wyk. Stanisława Ba­ kala, Strzałki. II. 4. Wyobrażenie byczka, wys. 7 cm. Wyk. Tadeusz Staśkiewicz, Strzałki. Ił. 5. Wyobraże­ nie konia, wys. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Górski, Ka­ dzidło. II. 6. „Strzelec z łuka do zająca", wys. 10,5 cm. Wyk. J. Brzozowy. �6 p o w r o t u do dawnej magicznej p r o f i l a k t y k i , której służyły interesujące nas w y p i e k i . Przejawem tych przemian są przede Wszystkim same prace nadesłane na k o n k u r s — i c h tematyka, no i tak gremialny w n i m udział zarówno osób starszych j a k i najmłod­ szych. T y l k o w fakcie rozbudzonej świadomości zna­ czenia wartości własnej spuścizny k u l t u r a l n e j można znaleźć pełne wytłumaczenie uczestnictwa w k o n ­ kursie tak w i e l u twórców i o l a k dużej rozpiętości skałi w i e k u . "W nadesłanych na k o n k u r s pracach przeważały tematy występujące z dawien dawna, j a k wyobraże­ nia zwierząt hodowanych w gospodarstwie (z wyjąt­ k i e m świni), niektórych zwierząt żyjących w lesie (jeleni, saren, zajęcy i wiewiórek), jeźdźca na k o n i u oraz właściwe „nowe l a t k o " — .umieszczone na kręgu symboliczne przedstawienia ptaków, niekiedy łącznie z i n n y m i zwierzętami i pasterzem ( i l . 9), albo — za­ miast pasterza — z Dzieciątkiem Jezus ( i l . 3). "Wśród nadesłanych prac znalazło się ponadto kilkanaście 3 fur Por. M . Hófler, Neujahrsgebaoke, „Zeitschriflt osterreichische Volkskunde", 1903, s. 185—206; figur „nowego l a t k a " z wydbrażeniami drzew owoco­ wych (jabłonek), znanych z Kaszub oraz z Mazur, a których występowania na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej nie udało się dotychczas stwierdzić (il. 7 ) . Dzięki k o n k u r s o w i wyłoniły się jednak zupełnie nowe temdty, znacznie rozszerzające dotychczasowy repertuar przedstawień, ograniczający się — zgodnie z funkcją magiczną wypieków — do spraw gospo­ darstwa, a głównie hodowli. Nowa tematyka wystę­ puje w t a k i c h pracach j a k : „Strzelec z łuka do za­ jąca", „Strzelec z Strzelbą d o w i l k a " , „Niedźwiedź", „Dziecko w kolebce", „Dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", „Tancerz", „Chłop ze stępą" i „Chłop młóci żyto" ,(il. 6, i8, ,10, 11, 14, ,15, str. tyt.). "W f i g u r k a c h tych widoCzne jest żywe zafrapowanie bliższą i daleką przeszłością Kurpiowszczyzny, przy czym przybiera to niekiedy postać bardzo n a i w ­ nych wyobrażeń, j a k n p . o istnieniu niegdyś Kurpiów strzelających z łuku, o przebywaniu w Puszczy 3 B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, ruń 1933, s. 74, 208. To­ 239 �Wypieki z pow. Ostrołęka, ciasto żytnie razowe: II. 7. „No­ we latko" z wyobrażeniem jabłonek, średn. 7 cm. Wyk. Stanisława Stankiewicz, Strzałki. II. 8. „Strzelec z strzelbą do wilka", wys. 10 cm. Wyk. Józef Borowy II, Brzozówka. II. 9. „Nowe latko" z wyobrażeniem pasterza i gęsi, szcze­ góły malowane atramentem, średn. 11 cm. Wyk. J. Brzo­ zowy П. II. 10. „Nowe latkof' — „dziewczyna kołysze brata i pasie gęsi", wys. 7,5 cm. Wyk. Stefania Konopka, Ta­ tary. �niedźwiedzi, o przepasywaniu się j e j mieszkańców powrósłami — i to zarówno opasywaniu nóg (aby przywiązać „kurpie"), j a k i piersi, j a k b y chodziło o przytrzymanie n a ciele u b r a n i a ze skóry. Przeważają jednak tematy Znane twórcom z bliż­ szej przeszłości. W (figurkach n p . małej gęstarki k o ­ łyszącej dziecko, czy kobiety usypiającej niemowlę — autorka sięgnęła d o j a k najbardziej osobistych wspomnień (il. dO, stir. tyt.). Przełamała ona obowią­ zujący dotychczas kanon, że n a kręgu „nowego l a t ­ k a " , wśród Stada zwierząt, umieszczony być musiał magiczny symbol starań i opieki n a d n i m i — postać mężczyzny. Nie trzeba podkreślać w y m o w y tych niewątpliwie bardzo szczerych, bezpośrednich wypowiedzi, które — aby wypaść przekonywająco w t r u d n y m materiale — wymagały o d twórcy w i e l k i e j zręczności i pomysło­ wości. Pomocne t u było oparcie się w i e l u uczestników konkursu na obowiązujących z dawien dawna za­ sadach modelowania f i g u r w cieście. Zdecydowaną większość nadesłanych prac charakteryzuje t r a d y ­ cyjna, nie rozbudowana forma, wynikająca z kształ­ towania t y l k o najbardziej rzucających się w oczy cech obiektu, daleko idących uproszczeń, zgodnych z n a t u r a l n y m i właściwościami surowca oraz rezygno­ wania z wszelkich nieistotnych d l a ogólnego wrażenia szczegółów. Niektórzy uczestnicy konkursu celują w t y m sposobie ujmowania f o r m y zwierząt i ludzi. I c h prace cechuje 'tak w i e l k a oszczędność użytych środków, rezygnowanie w kształtowaniu bryły f i g u r y z wielu, wydawałoby się, nie bez znaczenia realiów, że trzeba dużego „opatrzenia", a przede wszystkim wyobraźni plastycznej, aby pojąć te j a k najbardziej realistyczne zamierzenia twórcy ( i l . 1, 2, 5, 6, 8). Na konkursie znalazły się również prace odbie­ gające swą formą o d tradycyjnych wzorów. Nie spot­ kamy w nich zaznaczania głów koniom, k r o w o m i i n n y m zwierzętom — stożkiem^ ledwie widocznym na g r u b y m trzonie szyi. Przeciwnie, w nowych koim- 241 ��pozycjach głowy są duże, wyraźnie oddzielone cd szyi i — podobnie j a k ogon czy k o p y t a — ściślej akcentują Charakter obiektu ( i l . 4, 12, 13, 15). W żad­ nej jednak z tych prac nie wystąpiło przeładowanie kompozycji nadmiarem w i e r n i e ukazanych szczegółów. T a k i sposób modelowania (figur znacznie u t r u d ­ niają naturalne właściwości surowego ciasta, u t r z y ­ mującego trwale nadany m u kształt t y l k o w ukła­ dach w e r t y k a l n y c h , a przede wszystkim w spoistej, nie rozdrobnionej bryle. Stąd dostrzega się w w i e l u figurach dążenie do usztywnienia wiotkiego tworzy­ wa poprzez umieszczenie w miąższu ciasta specjal­ nych pręcików, gałązek czy po prostu zapałek. apetyczne w y p i e k i . Można przypuszczać, że stoso­ wanie ciasta żytniego było w niektórych wypadkach zabiegiem świadomym;, wynikającym z docenienia walorów plastycznych tego materiału, uznania go za najwłaściwszy (ze Względu na surowość faktury) d l a wyrażania „starodawnych" tematów, i Niektórzy twórcy, starając się j a k najprawdziwiej odtworzyć wygląd przedstawianych obiektów, uciekli się do pomocy n i e znanego d a w n i e j malowania szcze­ gółów twarzy, u b i o r u czy uprzęży n a powierzchni gotowych wypieków. Maluje się łatwo osiągalnym, na wsi czarnym atramentem względnie szkolnymi far­ bami w o d n y m i . Nie są t o efekty chybione — f i g u r y np. rumianych na t w a r z a c h „strzelców z łuku i strzel­ b y " prezentują się korzystnie, jeśli się weźmie pod uwagę zestrojenie naturalnej b a r w y w y p i e k u i owych rumieńców, czy n a i w n e j treści f i g u r z nie krępowa­ n y m precyzyjnością sposobem znaczenia plam. Przeważającą większość nadesłanych n a 'konkurs prac wykonano z żytniego ciasta razowego, najbar­ dziej dawniej dostępnego i najczęściej stosowanego. Od f i g u r ulepionych z ciasta pszenno-pytlowego od­ różniają się one surową, ziarnistą fakturą, przypo­ minającą nieraz bardziej rzeźbę w k a m i e n i u niż Wyrównany, a przede wszystkim wysoki poziom artystyczny ogromnej większości nadesłanych na k o n k u r s prac .postawił j u r y przed t r u d n y m zada­ niem. Nagrodę specjalną Ministerstwa Kultury i Sztuki za wysoką wartość artystyczną nadesłanych wypieków oraz za całokształt dotychczasowych osiągnięć w t y m zakresie i twórczy wpływ n a młod­ sze pokolenie twórców l u d o w y c h — przyznano M a r i i Konopka ze w s i Tatary {pow. Ostrołęka) . Ponadto z funduszu M i n i s t e r s t w a pierwsze nagrody otrzymały: Stefania K o n o p k a ze w s i Tatary oraz Stanisława Niedźwiecka ze w s i Baba (pow. Kolno). Nagrody d r u ­ gie: M a r i a Chrostek ze w s i Tatary, Franciszka K u l a s ze w s i Golany (pow. Ostrołęka), Józef i Tadeusz (syn) Staśkiewiczowie ze w s i Strzałki (pow. Ostro­ łęka). Nagrody trzecie: Józef Brzozowy ze wsi Brzo­ zówka (pow. Ostrołęka), Czesława K o n o p k a ze w s i Tatary, Stanisław K o n o p k a ze w s i Tatary. Ponadto dalsze trzecie nagrody z funduszu Wydziału K u l t u r y Prezydium W R N o t r z y m a l i : Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław .Górski ze w s i Kadzidło (pow. Ostrołęka), Stanisław Suchecki ze w s i Strzał­ k i , a wyróżnienia: Piotr Puławski ze w s i Kadzidło, Stanisława Staśkiewicz ze w s i Strzałki, Stanisław i Mieczysław Aptacowie ze w s i Strzałki, Aleksandra » M a r i a K o n o p k a zmarła n a początku bieżącego r o k u przeżywszy 83 lata. Nadesłane n a konkurs „no­ we l a t k a " i „byśki" t o ostatnie j e j dzieło. Znała ona doskonale swoją sztukę i , j a k imało kto, potrafiła po­ wiedzieć o j e j tajnikach. „Na te stworzenia najlepsza mąka żythia-pytlowa. Trzeba ją wyrobzić, ale k i l k a razy, zeby do palców n i e przylinaio. K r o w a popraw- dzie m a duzą jadackę, ale się j e j taką małą ukrzscypie, bo to ciasto. Jak grubo zrobzić to pąka, trzeba robzić d e l i k a t n i e . " Jej to niewątpliwie zasługą jest wykształcenie w najbliższym kręgu rodziny t a k licz­ nych i znanych dziś twórców — Czesławy K o n o p k i , Stefanii K o n o p k i , Stanisława K o n o p k i , Aleksandra K o n o p k i i M a r i i Chrostek. 4 15 �I П. 16. Maria Konop­ ka w czasie zara­ biania ciasta na „no­ we latka" i „byśki". Konopka ze w s i Tatary, Józef Brzozowy I I ze wsi Brzozówka, Czesława Kaczyńska ze w s i Piasecznia (pow. Ostrołęka), Stanisław Lemański ze w s i Gleba (pow. Ostrołęka). Wydaje Się, że w y n i k i konkursu dowodzą, j a k żywy oddźwięk znajdują wśród mieszkańców K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej wszelkie akcje organi­ zacyjne z dziedziny tradycyjnego rękodźieunicltwa l u doWego. Faklt ten p o w i n i e n zachęcić zwłaszcza CPILiA do szerszego niż dotychczas zakupu dla swych Fot. S. Deptuszewski R E Herta Haselberger: October 1961. C METHOD — i l . 16; J. Swiderski E OF STUDYING N — il. 3, 9, 10, 13; autor Z J — pozostałe. E E T H N O L O G I C A L A R T , „Current Anthropology", vol.2, n r 4, A u t o r k a omawianej rozjprawy, docent historii sztu­ k i n a Wydziale A r c h i t e k t u r y Wyższej Szkoły Tech­ nicznej w Wiedniu, prowadziła badania n a d sztuką ludów afrykańskich. Wykorzystując swe doświadcze­ nia i studia teoretyczne podjęła interesującą próbę opracowania teorii sztuki ludów n i e związanych bez­ pośrednio z nowoczesną cywilizacją. Na wstępie rozprawy a u t o r k a określa znaczenie przyjętego przez siebie t e r m i n u „sztuka etnologiCzna". Obejmuje on sztukę tych ludów A f r y k i , A m e r y k i , Azji, A u s t r a l i i i Oceanii, które są przedmiotem badań etnologicznych (czy antropologicznych), zastępując dotychczas używane a niezadowalające określenia, j a k p r y m i t y w n a , plemienna, tradycyjna, tubylcza, l u ­ dowa, sztuka ludów n a t u r y i t p . T e r m i n „sztuka etnologiczna" uważa a u t o r k a za najdokładniejszy, n a j ­ bardziej adekwatny d l a dyskutowanego zakresu sztu­ k i , ale ponieważ przedstawia o n w zasadzie definicję negatywną — „obejmuje wszystkie przedmioty sztuki, które n i e należą d o k u l t u r włączanych zwykle do 244 placówek k r a j o w y c h i zagranicznych k u r p i o w s k i c h „nowych l a t e k " i „byślków". Należałoby jedynie opracować technologię konserwacji wypieków, co przedłużyłoby żywot wypiekanych figurek. Działal­ ność C F L i A n a t y m polu przyniosłaby z jednej stro­ n y wzbogacenie j e j sklepóW a t r a k c y j n y m i i w a r ­ tościowymi w y r o b a m i , z drugiej zaś strony przyczy­ niłaby się do zachowania, a nawet rozwoju t a k inte­ resującej dziedziny twórczości ludowej wśród miesz­ kańców K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. zakresu badań historyków siztuki" — można go t r a k ­ tować jedynie j a k o t e r m i n roboczy. Jak sądzi autorka, sztuka ludów etnologicznych posiada wystarczającą ilość wspólnych cech , b y można ją było studiować według wspólnych metod i zasad. T e r m i n powyższy został przyjęty w odniesieniu do t z w . sztuk piękhydh, j a k architektura (łącznie z kształtowaniem przestrzeni), m a l a r s t w o i rysunek, rzeźba, rzemiosło i sztuka użytkowa, przy czym autorka podkreśla często dość płynne granice między t y m i działami. Nie zawsze można też przeprowa­ dzić dokładne rozgraniczenie między przedmiotami artystycznymi i nieartystycznymi. Problem t e n b y l z dawna przedmiotem dyskusji i sporów; według zdania a u t o r k i , podstawowym wyróżnikiem jest t u intencja artystyczno-estetyczna, jaką zawiera dzieło sztuki. Skrótowo został przedstawiony dalej rozwój badań nad sztuką etnologiczną oraz i c h stan obecny, przy czym autorka stwierdza, że w p r a w d z i e badania nad 1 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8dac9f813c512f470182c468a03b404.pdf d653187a581aa2bd06afb0639d867078 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4142 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3863 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT. SZTUKI R O K g XII 1958 Nr 2 �K O M I T E T REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss. prof, dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), mgr A n ­ na Kunczyńska (sekretarz re­ dakcji), prof, dr R c m i n Rein­ fuss (zastępca redaktora na­ czelnego), mgr Barbara Ra­ dziwiłł (redaktor techniczny), J ó z e f Wilkoń (okładka i u kład graficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i ko­ rekta), Eugenia Tarska (tłu­ macz). REDAKCJA I ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 • • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/905477f9821a3bbdff63bb7b29f7fce2.pdf f5c9ae89542a52583b14c7a422ba3c1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource kafle ludowe Śląsk - kafle ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4005 Title A name given to the resource Kafle ludowe z Brzega na Dolnym Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.9-10; s.261-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KAFLE Z BRZEGU NA LUDOWE DOLNYM ŚLĄSKU ROMAN W Muzeum Miejskim w Brzegu znajduje się interesująca seria ludowych kafli, licząca 22 oka­ interesują* zy, z których kilka jest niestety poważnie uszko­ dzonych. Kafle te wykonane z glinki żelazistej o czer­ wonym wypale, pokryte są brudno - białą pole­ wą mocno już przez ząb czasu nadwyrężoną. Po­ wierzchnia kafli zdobiona jest malaturami robio­ nymi kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni, bądź ozdobami plastycznymi tłoczonymi z formy i polichromowanymi. Malatury jak i polichromia ozdób plastycz­ nych wykonane są głównie kolorem brązowo-fioletowym (uzyskiwanym zapewne przy użyciu mie­ lonego brausztynu) i zimno zielonym (sole miedzi), czasem pojawia się ponadto kolor jasno żółty. Wśród motywów zdobiących powierzchnię ka­ fli, w kilku zaledwie wypadkach występują moty­ wy wyłącznie roślinne, przedstawiające owoc granatu, lub stylizowany w kwadracie motyw kwiatu. Czasem spotykamy na kaflach figury zwierząt. Prócz wykonanego plastycznie czarnego orła w koronie na głowie, trzymającego w szpo­ nach miecz i jabłko, z datą 1834, mamy kafle z niedźwiedziem i z gniazdem z pisklętami. Oby­ dwa z wymienionych ostatnio kafli posiadają wzór malowany kolorowymi polewami na gładkiej po­ wierzchni. Na kaflu z ptakami na okładce widzimy schematycznie zaznaczone gniazdo, z którego wy­ chylają się głowy piskląt. Nad gniazdem unoszą się dwa ptaki. Na drugiej kafli przedstawiony jest niedźwiedź (ryc. 7) stojący na tylnich łapach trzy­ mający w przednich długi drąg. Zwierzę uwiązane jest za szyję na łańcuchu, który ciągnie się łukiem RE1NFUSS w kierunku lewego brzegu. Kafla ta stanowi nie­ wątpliwie jedną całość z drugą do dziś nie docho­ waną, na której przedstawiony był zapewne kug­ larz lub wędrowny cygan. Najliczniejszą grupę stanowią kafle z kompo­ zycjami figuralnymi. Na kilku z nich widzimy po­ stacie żołnierzy w uniformach żywo przypominają­ cych epokę napoleońską. Jest tam więc dwóch maszerujących piechurów w wysokich czakach z kitami na przodzie (ryc. 11), jeździec na koniu, trzymający w ręku wydobytą szablę (ryc. 6), itp Dwukrotnie powtarza się scena z karczmy. W jed­ nej (ryc. 5) żołnierz w napoleońskim kapeluszu siedzi przy stole obok grającego na skrzypcach muzykanta, w drugiej te same postacie wraz z ko­ bietą trzymającą w ręku flaszkę. Bardzo ciekawym zabytkiem z tej serii jest kafla niepolewana przedstawiająca dwóch żołnie­ rzy w ubiorach z czasów napoleońskich stojących po dwóch stronach serca z drobnymi ozdobami kwiatowymi. Fakt, że w okolicy Brzegu znalazł się okaz kafli niewykończonej pod względem technicznym mógłby nasuwać przypuszczenie, że opisana tu seria kafli była wyrabiana na Śląsku. Wśród kafli odobionych ludzkimi postaciami szczególnie interesująca jest grupa z rysunkami o charakterze obyczajowym. Znajdziemy tam ko­ bietę i mężczyznę w strojach z końca X V I I I wie­ ku, przechadzających się w parku (ryc 12), kobietę w krynolinowatej sukni z wiadrami uwiązanymi na nosidle (ryc. 1). Jedna z kafli przedstawia trzy męskie postacie z kapeluszami zdjętymi w ukło­ nie (ryc. 2). Napis umieszczony powyżej brzmi 261 ��sto. Jest tam np. .edna kafla nie posiadająca na swej powierzchni nic poza napisem ujętym w fali­ stą ramkę i daty. Napis niestety nie dający się w całości odcyfrować (ryc. 4), zawiera sentencję przeciwstawia­ jącą los dzieci posiadających rodziców, doli sierot: 263 �Napisy wyłącznie w języku polskim, nie poz­ walają wątpić co do narodowości wykonawcy. W zbiorze brzeskim znajduje się też jedna kafla o tematyce bibli.nej. Przedstawia ona postać brodatego mężczyzny siedzącego u stóp krzyża, z boku w prawym górnym rogu tablica z dekalo­ giem, a obok niej napis „moyses" (ryc. 10). Z dwóch wymienionych na wstępie, a różnią­ cych się techniką wykonania grup kafli, bardziej interesująco przedstawia się seria zdobiona tech­ niką malarską na gładkiej powierzchni. Silnie za­ znaczone kontury, dosyć swobodnie traktowane proporcje, typizacja w traktowaniu postaci, naka­ zują wyroby te uważać za okazy czysto ludowej twórczości artystycznej. Kafle z plastycznie wykonanymi ozdobami na powierzchni nie mają już tego ludowego charak­ teru. Dosyć naturalistyczne, powielane przy uży­ ciu gipsowej formy, stanowią raczej przykład pro­ dukcji rzemieślniczej. Kafle z Brzegu jak świadczą daty zachowane 264 Rycina <> na paru okazach (1834) pochodzą z I połowy ub. w. W tym samym czasie podobne wyrabiane były na terenie Polski i w innych stronach, jnp. na Pomo­ rzu, Mazurach Pruskich, w Krakowie, w Kłoda­ wie a poza tym w krajach sąsiednich w Niemczech, Czechach, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie i na Małorusi (na Pokuciu). Tematyka ozdób była wszędzie mniej więcej jednakowa, (ornament ro­ ślinny, sceny obyczajowe, wojsko, orły herbowe). Opisana wyżej seria kafli z Brzegu zdradza zdu­ miewające podobieństwo do kafli znanych z tere­ nów mazurskich. Zestawiając kafle brzeskie z kaflami mazurskiemi publikowanymi przez J . Grabowskiego w Pol. Szt. Lud. ) spostrzegamy duże podobień­ stwo zarówno w kompozycji ogólnej, jak i w te­ matyce czy sposobie wykonania. 1 Kafle brzeskie z punktu widzenia kompozycji ornamentu podzielić można na 3 grupy. Do pierw­ szej zaliczymy, kafle, w których motyw centralny ujęty jest w ozdobną na sposób barokowy powy- �ginaną ramką. W rogach widoczne są liściaste ozdoby (ryc. na okładce, ryc. 1, 7, 12). Drugą grupę stanowią te w których kompozycja centralna jest bez ramki, tylko w rogach występują znane ozdoby liściaste (ryc. 5, 6, 10, 11). W trzeciej grupie za­ miast ozdób liściastych w narożnikach biegnie strzępiasty szlak wzdłuż górnej i dolnej krawędzi kafli. Wszystkie trzy wymienione sposoby rozwią­ zań ornamentalnych znane są również z kafli ma­ zurskich publikowanych przez J . Grabowskiego'^. Zespół motywów zdobiących środkową część kafli brzeskich jest uboższy niż w kaflach mazur­ skich, nie mniej wiele kafli znanych nam z Brze­ gu posiada analogie w materiale mazurskim. Wi­ doczne, to jest w każdej z wyróżnionych poprzed-AK> grup motywów. Na kaflach mazurskich rów­ nież występują ptaki, niedźwiedź na sznurze i sce­ ny rodzajowe z napisami. Sukertowa w swym artykule o kaflach z muzeum w Działdowie cytuje nawet (obok innych) napis znany nam z Brzegu („Pomaczaj mie Kuba") ). Odpowiednik do brzes­ kich kafli przedstawiających włościan proszących wójta o sprawiedliwe osądzenie, stanowi na Mazu­ rach publikowany przez Grabowskiego zespół 2 kafli, z których jedna z napisem „moi Panie woicie Jus sie adnami zmiłujcie", przedstawia ko­ bietę i dwóch mężczyzn z kapeluszami w ręku, druga zaś wyniosłą postać wó ta i jakiegoś dru­ giego mężczyznę. U góry tej drugiej kafli biegnie napis: „Słuchaj rozkazu", (ryc. 8). Występują też na Mazurach Pruskich kafle z rozmaitymi napisami, lub plastycznymi wyobrażeniami żołnierzy. Suker3 265 �towa w cytowanym powyżej artykule publikuje fotografie kafli, na której przedstawione są posta­ cie dwóch wojaków stojących po dwóch stronach serca z napisem „Turek i Grek 1840". Ta sama kompozycja, a bodajże nawet odcisk z tej samej formy, publikowana jest w pracy Grabowskiego, ale z innym napisem. Obydwie wspomniane tu kafle znajdują odpowiednik w Brzegu w postaci wzmiankowanej na wstępie kafli niepolewanej. Trafia się też wśród kafli mazurskich scena przedstawiająca siedzącego przy stoliku żołnie­ rza i grajka (ryc. 3) czy maszerujących piechu­ rów. Również sposób wykonania ozdób na kaflach brzeskich a zwłaszcza sposób traktowania postaci ludzkich nie odbiega od tego co widujemy na kaf­ lach mazurskich. Wystarczy porównać ryc. 2 i 8 by stwierdzić bardzo daleko idące podobieństwa, i 266 Rycina 9 które sięgają nawet tak drugorzędnych szczegó­ łów ubioru j.np. sposób konturowania spodni. Na podstawie analogii zachodzących między serią kafli z Brzegu a kaflami mazurskimi, uwzględ­ niając, że pochodzenie tych ostatnich nie ulega żadnym wątpliwościom, „śląskość" kafli brzeskich musi być zakwestionowana. Z punktu widzenia proweniencji, kafle z Brzegu są niewątpliwie ka­ flami mazurskimi, należałoby jedynie ustalić kie­ dy i jakimi drogami trafiły one do Brzegu. Dla przyszłego badacza kafli mazurskich zbiór znajdujący się w Muzeum Miejskim w Brze­ gu stanowi pozycję ważną, której w żadnym wy­ padku nie wolno byłoby pominąć. Zawiera ona bowiem poza znaczną ilością motywów znanych z muzeów mazurskich także takie, których nie po­ siadamy ani w zbiorach muzeum w Olsztynie ani w Szczytnie ). 4 Rycina 10 �P R Z Y P I S Y 1 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii ( P o l s k a Szt. L u d . R I I n r . 4/5). 2) j . w . d l a g r u p y I r y c . 28 i 29. d l a 11-31, dla 111-36, 37, 38. ) E . S u k e r t o w a : K a f l e m a z u r s k i e , Z i e m i a 1932, str. 244. ) H . Skurpski: Sztuka ludowa Mazur i Warmii, ( p r z e w o d n i k po w y s t a w i e ) , O l s z t y n 1948. a 4 Zdjęcia 1-2 i 4-12 wykonał R. Reinfuss КУСТАРНО-НАРОДНЫЕ Rycina ИЗРАЗЦЫ В БРЖЕГЕ В юродском музее в Бржеге, в Нижней Силезии, находится собрание цветных, рас­ писных, поливных и рельефных (из гипсовых форм) изразцов. Тематика орнамента позаимствована из мира животных и растений, но в то же время преобладают фигурные мотивы, представляю­ щие бытовые сцены с надписями на польском LES CARREAUX POP UL A I R E S D a n s le M u s ć e M u n i c i p a l de B r z e g , e n B a s s e - S i l ć s i e , se t r o u v e une collection de c a r r e a u x ornes de p e i n t u r e s executees e n v e r n i s colore ou gaufres de formes e n platre. L e s u j e t d'ornementation est t i r e d u m o n d e des a n i m a u x et des plantes. L a p l u s grandę partie, cependant, possede a l a s u r f a c e , des motifs de figures, r e p r e s e n t a n t des scenes de l a v i e humaine, a v e c des i n s c r i p t i o n s en l a n g u e polonaise, des figures FOLK TILES FROM In the BRZEG IN L O W E R municipal museum in Brzeg, Lower Sile­ pain­ coloured glazing, or w i t h car­ v i n g s e x e c u t e d by m e a n s of g y p s u m forms. T h e sub­ jects of mal a process of these o r n a m e n t a t i o n s d e r i v e d f r o m the or p l a n t w o r l d , but bear figural the majority of the motifs r e p r e s e n t i n g c h a r a c t e r i s t i c w i t h P o l i s h i n s c r i p t i o n s , t y p e s of soldiers, a n d s i o n a l l y religious scenes. I t is c l e a r f r o m a t i v e a n a l y s i s t h a t the l a t t e r w e r e m a d e on Brzeg the s h o u l d be Mazurian СИЛЕЗИЯ) языке, фигуры военных и в исключительных случаях - религиозные сцены. Сравнительным анализом установлено, что изразцы в Бржеге обнаруживают полное сходство с изразцами, выделываемыми в Ма­ зурской области (б. Восточная Пруссия). По¬ этому можно с уверенностью сказать, что эти изразцы были привезены в Бржег из мазур­ ских местностей. DE BRZEG EN BASSE - SILESIE m i l i t a i r e s et e x c e p t i o n n e l l e m e n t des s u j e t s r e l i g i e u x . C o m m e i l r e s u l t e de l a c o m p a r a i s o n a v e c les autres c a r r e a u x , c e u x de B r z e g r e s s e m b l e n t identiquement aux c a r r e a u x , c o n n u s e n M a s u r i e p r u s s i e n n e . C e p e n ­ dant, c o m m e ils у etaient fabriques, i l faut c o n s i d ć r e r les c a r r e a u x de B r z e g c o m m s etant i m p o r t e s des t e r r a i n s de la M a s u r i e . ani­ tiles scenes occa­ compara­ B r z e g tiles b e a r a n e x a c t l i k e ­ ness to those k n o w n i n P r u s s i a n M a z u r y the (НИЖНЯЯ SILESIA. sia, t h e r e is a collection of tiles decorated w i t h tings by 11 the considered territory. spot, as an the — a n d since tiles importation from from Rycina 12 267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d133c776dab4e141315fd20daf0d88d.pdf 9f0b5386a323bf79cd1d9f266144094e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Kurkiewicz, Jan (1915-1973) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4149 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne :Jan Kurkiewicz (1915-1973) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.121 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I P E O Ś M I E R T N E JAN KURKIEWICZ (1915-1973) Jan Nepomucen Kurkiowicz — artysta, fotografik, zbieracz sztuki l u d o w e j — z m a r ł 26 gradnia 1973 r. Z m a r ł niespodziewanie, w y d a w a ł o się, że jest w pełni sił, g o t ó w w każdej chwili włożyć plecak i pójść w góry, w Beskidy. Wędrówki te zawsze k o ń c z y ł y się j a k i m i ś znaleziskami: to znakomitymi zdjęciami s t r a c h ó w na wróble, czyli ,,beboków", t o odkryciem ciekawego rzeźbiarza, jeszcze nie znanego kolekcjonerom i Cepelii. Z w ę d r ó w e k swych przy­ woził cze„sem r z e ź b y . Miał i c h niewiele, kilkadziesiąt sztuk, ale b y ł y t o r z e ź b y p i ę k n e . P u b l i k o w a ł notki i a r t y k u ł y o ludziach, k t ó r y c h poznał, k r ó t k i e t o b y ł y noty, zwarte, rzeczowe. Za t o zdjęcia u j a w n i a ł y wrażliwego obserwatora, artystę. W pisaniu b y ł powściągliwy, t r o c h ę suchy — w zdjęciach natomiast wręcz romantyczny. Dostrzegał t o , co stanowiło i s t o t ę plastycznego wyrazu pejzażu i t w o r ó w ludzkich r ą k . T o t e ż wystawa „ s t r a c h ó w " eksponowana b y ł a w wielu miastach Polski, trzykrotnie pokazana w Telewizji. 0 „ s t r a c h a c h " pisał w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (nr 1 z 1970 г.), mówił w radiu. Opracował t e ż w y s t a w ę „ L a s w Ochronie Przyrody", p o k a z y w a n ą w Domach T u r y s t y P T T K oraz w schroniskach górskich. N a zaproszenie Polonii australijskiej zrobił d u ż ą w y s t a w ę p t . „ P o d h a l e " , z k t ó r ą objechał ośrodki polonijne w Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. P r z y g o t o w y w a ł w y s t a w ę „Powsinogi Beskidz­ k i e " , do t e k s t ó w E m i l a Zegadłowicza. G ó r y s t a n o w i ł y d o m e n ę jego zainteresowań. W nich spędził dzieciństwo i lata młodości, do nich wracał przez całe życie. Urodził się 29 października 1915 r. w Krakowie, t a m t e ż u k o ń c z y ł studia na Wydziale Grafiki U ż y t k o w e j P a ń s t w o w e j Szkoły Sztuk Zdobniczych i P r z e m y s ł u Artys­ tycznego, specjalizując się w plakacie o tematyce turystycz­ nej i sportowej. Zajmował się t e ż drzeworytem i i n n y m i technikami graficznymi, p r o j e k t o w a ł o p r a w ę p l a s t y c z n ą jubileuszy i wystaw, w t y m pierwszego pokazu p a m i ą t k a r ­ stwa, stałego muzeum na terenie byłego obozu śmierci w Oświęcimiu. Prace plastyczne wielokrotnie wystawiał w k r a j u i za granicą, uzyskując za nie liczne nagrody. Najpełniej jednak w y p o w i a d a ł się w swych zdjęciach. B y ł w nich najbliżej tematu, k t ó r e m u pozostał wierny do k o ń c a — górskiemu krajobrazowi i sztuce Podhala. A.B.J. К R O N I К A V I I — X I I 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 30. V I — 4 . V I I — w K r a k o w i e odbyły się I I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. W imprezie a k t y w n y udział wzięło Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych, z ramienia k t ó r e g o wysta­ wiało swe prace kilkudziesięciu t w ó r ­ ców oraz „ C e p e l i a " , k t ó r a w specjalnie zbudowanych na R y n k u G ł ó w n y m pawilonach „ l u d o w y c h " i stoiskach zademonstrowała 84 t w ó r c ó w z 8 re­ gionów kraju. Pokazywali o n i r ó ż n e techniki artystyczne i sprzedawali swe wyroby. Niestety w y r o b ó w na d o b r y m poziomie starczyło jedynie na pierwszy dzień, a później poziom sprzedawa­ nych prac obniżył się, co o b s e r w o w a ć można b y ł o zwłaszcza w r z e ź b a c h przywiezionych z Kielc. Puste k r a m y zaanektowali różni amatorzy i w y ­ twórcy p a m i ą t e k , k t ó r e często b u d z i ł y zgrozę. P o d w a ż a ł o to sens imprezy, która w założeniu swym powinna b y ł a p r z y c z y n i ć się do wzrostu rangi ludo­ wej sztuki, a nie do jej obniżenia. N a d o b r y m natomiast poziomie b y ł y t o w a r z y s z ą c e Targom imprezy artystyczne, w y s t ę p y zespołów regio­ nalnych (m.in. „ H a l n y " i „ O p o c z n o " ) , widowisko „ B a r b a k a n " w wykonaniu zespołu „ S z m e l c p a k i " i zawodowych a k t o r ó w , „ W e s e l e K r a k o w s k i e " za­ demonstrowane j u ż po raz 9 przez Spółdzielnię P L i A i m . W y s p i a ń s k i e g o w Krakowie oraz Zespół Pieśni i T a ń c a „ K r a k o w i a c y " . Orszak weselny na wozach, poprzedzany b a n d e r i ą k o n n ą mieszkańców Luboczyc, wyruszył z Bronowickiej „ R y d l ó w k i " , prze­ jechał przez ulice K r a k o w a , objechał Rynek, po czym przy d u ż y m zain­ teresowaniu publiczności p o k a z a ł frag­ m e n t y tradycyjnego o b r z ę d u wesel­ nego. K i l k a k r o t n i e o d b y ł y się pokazy m o d y p n . „ M o t y w y ludowe w odzieży w s p ó ł c z e s n e j " przygotowane przez cepeliowskie Spółdzielnie R ę k o d z i e ł a Artystycznego w Warszawie: „ S z t u k a i M o d a " oraz „ M o d a D a m s k a " . Zorganizowano ponadto k a r c z m ę bes­ k i d z k ą , cztery wieczory literatury ludowej, pokaz filmów folklorystycz­ nych, kabaretu „ R z e p " , koncerty kapel i orkiestr, w y s t ę p y beskidzkich i n s t r u m e n t a l i s t ó w i gawędziarzy ludo­ w y c h (w dniu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego). Z okazji T a r g ó w otwarto 11 wystaw. Niestety spiętrzenie ich w czasie, efektowne w zamierzeniu, uniemożliwiło publiczności spokojne obejrzenie interesujących ekspozycji, spowodowało, że wiele z nich znalazło się w lokalach absolutnie nie n a d a j ą ­ cych się na tego rodzaju imprezy, a pośpiech i t r u d n o ś c i organizacyjne obniżyły wartość niektórych pokazów (zwłaszcza wystawy plakatu folklory­ stycznego). Bardzo interesujące okazały s i ę : zorganizowana przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa Przemysłowego i „ P o l s k i L e n " wystawa „ I n s p i r a c j e ludowe w prze­ m y ś l e lniarskim", wystawa fajansu włocławskiego przygotowana przez 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87008a44fc389fc251d196f893ba0770.pdf b856d79933a23ea17a8ed428ad455a2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4148 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.119-121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ¡ R E С E N Z J E EWA F R Y Ś - P I E T R A S Z K O W A , Ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim na t l e ceramiki malowanej w Polsce. Polska Akademia N a u k , I n s t y t u t Sztuki. Warszawa 1973, ss. 287, ryc. w tekście 160. Z prawdziwym zainteresowaniem sięgam do prac, które poświęcone s ą konkretnemu zagadnieniu, analizowanemu możliwie wszechstronnie w wielorakich powiązaniaeh—gospodarczych i społecznych — z określoną spolecznością l o k a l n ą . Prace takie p o w s t a j ą w w y n i k u szeroko zakrojonych b a d a ń , k t ó r y c h celem jest odtworzenie procesu historycznego kształtującego d a w n ą , lecz t a k ż e współczesną, rzeczywistość k u l t u r o w ą , d o s t ę p n ą obserwacji badacza. Zebrane t ą d r o g ą wiadomości s t a j ą się w sprzyjających warunkach p u n k t e m wyjścia do dalszych r o z w a ż a ń i osiąg; nieć, u p r a w n i a j ą c y c h do gruntownie udokumentowanych wniosków k o ń c o w y c h , częstokroć z n a w i ą z a n i e m do szer­ szych uogólnień. Ten t r y b p o s t ę p o w a n i a badawczego w y 1 maga nie t y l k o dużej wiedzy z określonego zakresu i bo] gatych doświadczoń terenowych, nie t y l k o ż m u d n e j i w y I trwałej pracy, lecz t a k ż e dobrze zorganizowanego warsztatu i badawczo -naukowego. i I • I I i i I I I I I ] I i i I I I I I I I I I i Nie ulega wątpliwości, że dr Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Autorka omawianej pracy, m o g ł a s p r o s t a ć w całej pełni tym rozległym wymaganiom, dzięki czemu zdołała zrealizować z powodzeniem swe (jakże ambitne!) zamierzenia badawcze. Na wstępie pewne wątpliwości n a t u r y formalnej. Skrom­ ny t y t u ł jest w p e w n y m stopniu m y l ą c y — nie odtwarza w całej rozciągłości zakresu pracy, sugeruje raczej w y ­ eksponowanie na pierwszym planie p o w i ą z a ń genetycznych produkcji garncarskiej w Ł ą ż k u Ordynackim i późniejszych wpływów oraz źródeł inspiracji artystycznej (zwłaszcza dekoracji malarskiej). Istotnie, A u t o r k a r o z w a ż a n i a m i i wnioskami na ten temat (rozdz. "VIII) zamyka s w ą p r a c ę , podsumowując n a s t ę p n i e całość w Zakończeniu. W b r e w t y m sugestiom m o ż n a jednak p r z y p u s z c z a ć , że powyższa inter pretacja t y t u ł u nie jest zgodna z intencjami A u t o r k i i zapewne z nadmiornej s k r u p u l a t n o ś c i został przez n i ą wprowadzony t y t u ł dwuczłonowy, choć w zasadzie pierwszy człon (ośrodek garncarski w Ł ą ż k u Ordynackim) b y ł b y wystarczający i o d p o w i a d a ł b y w całej pełni bogatej treści tej pięknej pracy. Wydaje się t e ż , że A u t o r k a s t a r a ł a się uniknąć z b y t ogólnikowego t y t u ł u przez wyeksponowanie problemu ceramiki malowanej w Polsce, b y t ą drogą zaakcentować w swych rozważaniach historyczny p u n k t widzenia, konsekwentnie stosowany w t o k u w y w o d ó w z uwzględnieniem historyczno-społecznych u w a r u n k o w a ń , które z a w a ż y ł y na zmiennych losach garncarstwa łążeckiego. Historyczno nastawienie badawcze towarzyszy Autorce stałe — od p o c z ą t k u do k o ń c a pracy. Z inspiracji historycznej sięga więc do źródeł archiwalnych (do A k t Ordynacji Za­ mojskiej, do K s i ą g metrykalnych parafii J a n ó w , Medynia, Modliborzyce, Leżajsk, do ksiąg meldunkowych), a t a k ż e do danych statystycznych z r ó ż n y c h dziedzin i do materia­ łów lokalnych ilustrujących działalność SPLiA „Zjedno­ czenie" z l a t 1951—1961. Archiwalia są uzupełniane skrzęt­ nie zebraną l i t e r a t u r ą h i s t o r y c z n ą , t j . opracowaniami, które s t a n o w i ą n a w i ą z a n i e do omawianej p r o b l e m a t y k i , g d y ż zawierają z tego zakresu różne cenne informacje zaczerpnięte z m a t e r i a ł ó w źródłowych. Część I (Zarys historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki) jest przy­ k ł a d e m należytego wykorzystania m a t e r i a ł u historycznego, lecz t a k ż e w innych rozdziałach odnajdujemy wiele wska­ zówek tego rodzaju, k t ó r e umożliwiają czytelnikowi odtwo­ rzenie procesów zmian produkcji garncarskiej, jej wzrostu i z a h a m o w a ń w r ó ż n y c h okresach (por. część I I ) . Na dobro A u t o r k i stwierdzić należy, że Jej „ Z a r y s historii wsi Łążek Ordynacki" stanowi zarazem dobrze p r z e m y ś l a n ą , możliwie wszechstronnie ujętą, c h a r a k t e r y s t y k ę wsi z uwzględnieniem s t o s u n k ó w gospodarczo-społecznych, a więc m . i n . struktura rolna (Tabela 1), plan wsi z podaniem u ż y t k o w a n i a ziemi, n a s t ę p n i e jakość gleb i systemy oraz rodzaje upraw, gospo­ darka hodowlana, zajęcia dodatkowe, emigracja i „cho­ dzenie na bandos", tradycje współżycia społecznego (po­ moc wzajemna i życie towarzyskie), oświata. Jest t o omówie­ nie w zwięzłym zarysie podstaw b y t o w y c h mieszkańców wsi • w przeszłości i współcześnie z zaznaczeniem obecnej moder­ nizacji, np. w budownictwie. Z powyższych r o z w a ż a ń jasno wynika, że Autorka operuje m a t e r i a ł e m dwojakiego r z ę d u : obok materiałów archiwalnych i p o c h o d z ą c y c h ze źródłowych opracowań historycznych (o czym wyżej b y ł a mowa), A u t o r k a posługuje się t a k ż e m a t e r i a ł a m i innego rzędu, s t a n o w i ą c y m i plon Jej p o s z u k i w a ń terenowych, czyli m a t e r i a ł a m i zgromadzonymi w w y n i k u Jej bezpośrednich obserwacji oraz m a t e r i a ł a m i z a c z e r p n i ę t y m i z relacji informatorów. Te właśnie m a t e r i a ł y są p o d s t a w o w ą b a z ą źródłową omawianej pracy i z tego t y t u ł u zasługiwałyby na obszerne omówienie. Z koniecz­ ności jednak ograniczam się do najbardziej ogólnych i n ­ formacji. Ośrodek garncarski łążecki zdaniem A u t o r k i i innych a u t o r ó w , do k t ó r y c h się odwołuje, jest uznany za jeden z najbardziej interesujących w Polsce, „jego w y r o b y — j a k stwierdza A u t o r k a — wyróżniają się wśród innych malowanych n a c z y ń glinianych w y j ą t k o w y m i walorami a r t y s t y c z n y m i " (s. 7). Zadecydowało to o podjęciu b a d a ń w t y m ośrodku i w p o w i ą z a n y c h z n i m genetycznie ośrod­ kach rzeszowskich i lubelskich. Badania zostały podjęte w 1955 r. i b y ł y prowadzone dorywczo w latach 1957—58, początkowo z m y ś l ą o popularnym opracowaniu, a następnie (w m i a r ę pogłębiania b a d a ń w latach 1961—63) stały się p o d s t a w ą pracy doktorskiej, obronionej w 1967 r. w ka­ tedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu M a r i i Curie•Skłodowskiej w Lublinie (Promotor: prof, dr Roman Reinfuss). Monografia ta obejmowała wówczas swym zakresem stan rzeczy do roku 1963. Przed oddaniem pracy do d r u k u zostały wprowadzone pewne uzupełnienia na podstawie penetracji terenowej z r. 1972, uwzględniające „przeobra­ żenia w zakresie s t r u k t u r y produkcji, liczby pracowni, a t a k ż e w a r u n k ó w materialnych garncarzy" (s. 9). W ten sposób został uchwycony proces przemian, jakie n a r a s t a ł y w ciągu lat ok. siedemnastu. 119 �Materiał z b a d a ń terenowych jest nie t y l k o bogaty i rozległy, lecz posiada ponadto nieprzeciętne walory, dzięki postawie badawczej A u t o r k i , k t ó r a posiadała dobrze przemyślaną koncepcję pracy i konsekwentnie j ą realizowała w poszukiwaniach terenowych z n i e z r ó w n a n y m poczuciem odpowiedzialności, wnikliwie i rzetelnie. Ta postawa zade­ cydowała o ciężarze gatunkowym całej pracy, w k t ó r e j wszystkie wnioski stanowiące podsumowanie poszczególnych części, jako t e ż ostateczne konkluzje o charakterze uogól­ niającym są gruntownie zweryfikowane i znajdują pokrycie we wzorowo przedstawionej dokumentacji. B y t y m mocniej podkreślić bogactwo i w a r t o ś ć źródeł etnograficznych wykorzystanych w pracy, należy zazna­ czyć, że Autorka uwzględniła t e ż zasoby archiwalne Pra­ cowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N i to nie t y l k o z Ł ą ż k a , lecz i z innych ośrodków w kraju. Ponadto sięgnęła również do zbiorów muzealnych (szczególnie z Muzeów Etnograficznych w Krakowie i w War­ szawie, z Muzeum Okręgowego w Lublinie i in.), odwołując się do nich w swej pracy. W k o ń c o w y m efekcie d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i r y s u n k o w ą objęto ponad 500 w y r o b ó w z Łążka, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów. W uzupełnieniu t y c h informacji wspomnieć wypada o szerokim wykorzysta­ niu literatury etnograficznej z omawianej dziedziny. Ten i m p o n u j ą c y m a t e r i a ł etnograficzny stał się pun­ k t e m wyjścia i p o d s t a w ą opracowania wszystkich kolejno zagadnień uwzględnionych w pracy: wymienionego wyżej zarysu historii wsi Ł ą ż e k Ordynacki oraz dziejów garn­ carstwa w Ł ą ż k u , a n a s t ę p n i e organizacji pracy i n a u k i zawodu (cz. I I I ) , techniki produkcji (cz. I V ) , w y r o b ó w i ich dekoracji (cz. V ) , organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w (cz. V I ) , sytuacji gospodarczej i społecznej garncarzy (cz. V I I ) , wreszcie zagadnienia genezy i w p ł y w ó w (cz. V I I I ) . Wszystkie te zagadnienia b y ł y w m i a r ę możności kon­ frontowane z m a t e r i a ł e m historycznym. Ponadto historycz­ ny p u n k t widzenia (na co j u ż zwracaliśmy uwagę) kon­ sekwentnie t o w a r z y s z y ł wszelkim sformułowaniom i inter­ pretacjom w stosunku do opracowywanych t e m a t ó w z zastosowaniem wobec nich przekroju czasowego. Histo­ ryczne tendencje zarysowują się najprzejrzyściej p r z y omawianiu zagadnienia genezy i w p ł y w ó w . A u t o r k a daje w t y m względzie przekrój czasowy m o ż e z b y t daleko sięga­ j ą c y w głąb dziejów. I n t e r e s u j ą c o jest przedstawione po­ chodzenie m o t y w ó w zdobniczych w garncarstwie Ł ą ż e c k i m , zaczerpniętych z innych dziedzin sztuki: haftu i pisan karstwa, a w późniejszym okresie ze s k r z y ń na odzież. „Można więc przypuszczać — m ó w i A u t o r k a — że dawne łążeckie pisanki z tego zasobu czerpały m o t y w y do zdo­ bienia ceramiki" (s. 249, por. t e ż o pisarkach s. 187—188). Przytoczenie t y c h p r z y k ł a d ó w jest w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m stosowania wręcz drobiazgowych analiz w związku z oma­ wianiem r ó ż n y c h zależności i o d d z i a ł y w a ń zlokalizowanych czasowo i przestrzennie. D a j ą c ocenę nastawienia badawczego A u t o r k i , n a l e ż y z uznaniem podkreślić zastosowanie przez N i ą socjologicz­ nego p u n k t u widzenia w stosunku do n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń (niezależnie od interpretacji historycznych t y c h ż e zagad­ nień). To stanowisko przewija się niemal w całej pracy (z wyłączeniem m o ż e t y l k o części I V , V I , V I I I ) . W całej rozciągłości natomiast wkracza do zagadnień, k t ó r e są najściślej z w i ą z a n e ze społecznym uwarunkowaniem orga­ nizacji pracy i n a u k i zawodu, t a k ż e organizacji i zasięgu z b y t u w y r o b ó w , a wreszcie sytuacji gospodarczej i spo­ łecznej garncarzy. P a s j o n u j ą c e s ą na p r z y k ł a d relacje 0 d o m o k r ą ż c a c h , o handlu o b w o ź n y m lub o b n o ś n y m (s. 197 1 п.), o wymianie zbywanych g a r n k ó w na zboże, kaszę, fasolę (s. 200). P o j e m n o ś ć garnka miała b y ć m i a r ą otrzy­ manego w zamian ziarna. Zasięg handlowy ceramiki łążeckiej ilustrują 3 m a p y : s. 193 (Penetracja zawodowych kupców), s. 201 (Obnośna sprzedaż n a c z y ń i sprzedaż bezpośrednia) i s. 204 (Obwoźna sprzedaż wymienna). Szczególnie cenne są w i a d o m o ś c i o migracjach garncarzy łążeckich zarówno t y c h , k t ó r z y opuszczają t ę wieś, j a k i o nowych przybyszach (ss. 27—30, 210—211, 254). A u t o r k a w pełni docenia zna­ czenie tego rodzaju zjawiska p r z y omawianiu wszelkiego rodzaju w p ł y w ó w i p o w i ą z a ń . Pozycja garncarzy, zmienna w czasie pod w p ł y w e m r ó ż n y c h bodźców ekonomicznych i sytuacji organizacyjnych, stosunek wsi do zawodu garn­ carza, j a k również opinie garncarzy o w ł a s n y m zawodzie są przedstawiono z d u ż ą wnikliwością (s. 209 i п.). Ujęcie t y c h t e m a t ó w świadczy o umiejętności A u t o r k i nawiązy­ wania k o n t a k t ó w z informatorami na zasadzie obopólnego porozumienia i zaufania. Świadczy t e ż o Jej dociekliwości i skrupulatnym, niemal drobiazgowym rejestrowaniu faktów, zjawisk, sytuacji, postaw społecznych, opinii. N a zakończenie swych w y w o d ó w p r a g n ę zwrócić u w a g ę na dodatkowe informacje, jakie wprowadza Autorka: na bibliografię starannie zestawioną, na wykaz ważniejszych i n f o r m a t o r ó w i wykaz garncarzy w Ł ą ż k u Ordynackim w X I X i X X w., wreszcie na słownik garncarski. Są to p o ż y t e c z n e uzupełnienia, k t ó r e m o g ą b y ć pomocne przy dalszym podejmowaniu problematyki ceramiki łążeckiej. Godny uwagi jest t a k ż e bogaty i starannie dobrany ma­ teriał ilustracyjny. W ramach niniejszej recenzji szczegółowsze omówienie poruszonych w pracy z a g a d n i e ń , t y m bardziej wniosków, nie b y ł o b y możliwe. Zasygnalizowanie w recenzji t y l k o p r z y k ł a d o w o nie­ k t ó r y c h t e m a t ó w zawartych w omawianej pracy pozwoliło choć w części na wyeksponowanie jej p o w a ż n e j wartości naukowej. Zakres tematyczny pracy jest niesłychanie rozległy, podany w sposób zwięzły i rzeczowy, t o k wywodu przejrzysty i poprawny w najpełniejszym tego słowa zna­ czeniu. Praca jest wzorem monografii problemowej godnym n a ś l a d o w a n i a ze względu na wszechstronne i wielopłasz­ czyznowe ujmowanie z a g a d n i e ń . O ile m i wiadomo, jest to pierwsza praca tego rodzaju w polskiej literaturze etno­ graficznej, poświęcona garncarstwu jednego ośrodka na szerokim t l e p o r ó w n a w c z y m . T y m więcej zasługuje na uznanie. Kazimiera Zawistowiez-Adamska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b4f4827a97f1d0a69a14066798915a.pdf 48d1bd62f648c0b856b8de1bbf525ccf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4458 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4147 Title A name given to the resource O kolekcjach - w prasie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.114-119 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O KOLEKCJACH—W PRASIE Przeglądając wycinki prasowe, znaleźliśmy w nich sporo interesujących notatek o zbieraczach sztuki ludowej i o różnorodnych przejawach hobby. Wybór, który tu przedstawiamy, chociaż dość przypadkowy, pokazuje jednak skalę zjawiska i ciekawe sylwetki kolekcjonerów. Skróty w przedru­ kowywanych tekstach zaznaczono wielokropkami w nawiasach. (MUZEUM RYSZARDA BROI) W Polanicy zaobserwowałem nie znany m i dawniej fenomen, j a k i m jest „ G n i a z d k o " — jedyne chyba, stale dla publiczności otwarte, prywatne muzeum w Polsce. Oczywiście wielcy muzealnicy, c i z Wawelu, z p o t ę ż n y c h zamczysk, z kolekcji narodowych, p ę k a j ą zapewne ze śmie­ chu, gdy oglądają „ G n i a z d k o " i słyszą w związku z t y m słowo muzeum, ale publiczność widocznie ceni sobie to cudo, gdyż przepływa t a m t ę d y s t a ł y s t r u m i e ń zwiedza­ jących i na b ł o t n i s t y m , niezbyt dobrze u p o r z ą d k o w a n y m placu, z a t r z y m u j ą się autokary z całej Polski, w y ł a d o w a n e ciekawymi. Ryszard Broją, fundator, czy j a k t o n a z w a ć inaczej, założyciel, kustosz, mecenas „ G n i a z d k a " — z m a r ł zaledwie dwa miesiące temu w p ó ź n y m bardzo wieku, gdzieś po osiemdziesiątce. Życie m i a ł dziwne, t a k dziwne, że m ł o d y m ludziom j u ż się ten życiorys w głowie nie mieści. Polski patriota — niemieckim żołnierzem — j a k to mogło b y ć ? — s p y t a ł mnie k t o ś z pokolenia w n u k ó w czy t e ż p r a w n u k ó w Ryszarda B r o i . A t a k b y ł o . Śląski górnik zmobilizowany do cesarskiej a r m i i dawnej Rzeszy, walczył pod Verdun, b y ł t a m ranny — potem brał udział w Powstaniach Śląskich, znowu wrócił do kopalni i rychło, z powodu złego zdrowia, poszedł na r e n t ę . W ówczes­ n y m B a d A l t Heide lekarz powiedział m u , że jeśli chce dalej żyć, musi j u ż zostać na stałe w Polanicy, g d y ż t y l k o ten k l i m a t m o ż e go ocalić. N a b y ł przeto m a l u t k ą działeczkę i rozpoczął b u d o w ę domu. W t e d y wezwał go wójt czy burmistrz Polanicy i zawiadomił, że nigdy nie otrzyma zezwolenia na stałe zamieszkanie w uzdrowisku, g d y ż jest p o w s t a ń c e m . Czekał więc B r o j ą blisko dwadzieścia l a t na możność stałego zamieszkania w zabawnym, j a k b y tyrolskim domku, d o k ą d wprowadził się dopiero po roku 1945. Przywiózł ze sobą dziwną kolekcję i jeszcze j ą potem w Polanicy rozszerzył. Nie wiem, z czym t o p o r ó w n a ć . K t o zbierał takie rzeczy jak B r o j ą ? Chyba t y l k o jedna Izabella Czarto­ ryska w P u ł a w a c h . Ona t e ż ściągała s k ą d mogła historyczne rupiecie. K a w a ł k i starych m u r ó w , wojenne żelastwo, dawne stroje s ł y n n y c h ludzi, sztandary. Księżna Izabella roz­ k o p y w a ł a t a k ż e groby i wyciągała z nich kości p o e t ó w i uczonych. Potem doszły do tego obrazy i precjoza. Wszyst­ ko to m o ż n a teraz obejrzeć w muzeum Czartoryskich w K r a ­ kowie, w tej cudownej starej rupieciami, k t ó r ą nowocześni muzealnicy ustawicznie modernizują pozbawiając zarazem wdzięku — gdyż wedle nowych zasad gromadzenia d ó b r kulturalnych, muzea nie m a j ą mieć w d z i ę k u t y l k o dobre eksponaty i wartości pedagogiczno-wizualne. Ryszard Broją zbierał na podobnych zasadach co Czartoryska, ale nie b y ł księciem, lecz z w y k ł y m górnikiem na rencie i nie miał pod r ę k ą h e t m a ń s k i c h delii, narodowych s z t a n d a r ó w i rycerskich r y n s z t u n k ó w , nie mógł składać kości do hebanowych s z k a t u ł e k wybijanych srebrem. Broją zbierał to, co było w zasięgu możliwości śląskiego proleta­ riusza. Minerały, wypchane p t a k i i zwierzęta, k a r t k i pocz­ towe, gipsowe figurki, sprzęt górniczy, ordery, p r y m i t y w n e obrazy ze scenami walk p o w s t a ń c z y c h , reprodukcje z gazet czy też oryginalne numery starych pism. Zbierał p a m i ą t k i oświęcimskie, prochy więźnia w gipsowym medalionie, drewniaki, k a w a ł e k pasiaka. Zbierał muszle i krasnoludki — koszmarne, jarmarczne niemieckie krasnale w czerwonych czapeczkach. Kolefel&rPiPSzBidaBroi jest proletariacko jarmarczna, 114 odpustowa i dyrektor k a ż d e g o szanującego się muzeum na c a ł y m świecie k a z a ł b y j ą natychmiast w p a k o w a ć do kosza na śmieci. Tymczasem w „ G n i a z d k u " jest kilka­ naście t y s i ę c y e k s p o n a t ó w powywlekanych ze strychów i starych szuflad i setki ludzi p r z y c h o d z ą to oglądać z wiel­ k i m zaciekawieniem. Sam b y ł e m t a m t r z y razy i jestem g o t ó w p o w t a r z a ć te odwiedziny ilekroć znajdę się w Polanicy. Znowu b ę d ę z p a s j ą c z y t a ł u m o r a l n i a j ą c e napisy szczodrze rozwieszone po c a ł y m terenie, bo z a p o m n i a ł e m powiedzieć, że kolekcja jest eksponowana w t y m m a l u t k i m ogródku wokół w i l l i w r ó ż n y c h szałasach i gablotach. N a środku jest nawet fontanna i w strumieniu wody utrzymuje się piłka pingpongowa, z a ś sama fontanna jest chyba wyko­ nana ze starej lampy, albo z czegoś podobnego. Kolekcja jest podzielona na d z i a ł y : osobno rzeczy historyczne, osobno przyroda, a ż dwa szałasy ze sprzętem górniczym, ach, nie wyliczę nigdy wszystkiego, bo t o byłoby zapewne k i l k a stron maszynopisu. W s t ę p oczywiście bez­ p ł a t n y , wolne d a t k i na konserwację m o ż n a wrzucać do puszki przy wejściu. G d y b y nie t a dziwna mania zbierania starych rupieci — Ryszard B r o j ą ż y ł b y j a k większość starych rencistów, w spokoju, ale i w zapomnieniu. Nie m i a ł b y okazji wy­ wierania w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . Kolekcja eksponowana w „ G n i a z d k u " d a ł a m u do ostatnich d n i możność działania, a co więcej, w p ł y w a n i a na ludzi i wychowania ich w za­ mierzony sposób. B r o j ą zrobił t o wszystko, b y uczyć ludzi szacunku dla historii, dla pracy, dla przyrody i cel swój osiągnął — g d y ż przynajmniej miał słuchaczy — wielkie gremium zwiedzających, z k t ó r y c h c z ą s t k a na pewno coś z jego intencji zrozumiała. Zadziwiający człowiek. Szkoda, że j u ż nigdy nie uśmiechnie się do swoich gości. Aleksander Małachowski, Pamiętnik 1974 n r 33 (583) z 18 sierpnia. . współczesny, „Kultura" „KACZENIEC" CZYLI KURPIOWSKIE MINI-MUZEUM — W Ostrołęce nie ma muzeum chociaż 600-letnia stolica K u r p i na nie zasługuje. Jest jednak coś na ksztait skansenu, co p o w s t a ł o dzięki zainteresowaniom i pracy zamieszkałego w Kaczynach — Wypychach (w granicach administracyjnych Ostrołęki) H e n r y k a Ciszewskiego. P o c h o d z ą c y z t y p o w o kurpiowskiej rodziny Ciszewski zatrudniony jest jako pracownik fizyczny w Ostrołęckich Z a k ł a d a c h Celulozowo-Papiemiczych. Jest przy t y m dzia­ łaczem t u r y s t y k i i przewodnikiem P T T K , występuje w ama­ t o r s k i m zespole pieśni i t a ń c a „ K u r p i e " j a k i istnieje przy fabryce. Gra na trombicie i piszczałce (fujarce). Od dawna zajmuje się zbieractwem p r z e d m i o t ó w regionalnych, zwią­ zanych z h i s t o r i ą Kurpiowszczyzny. Ciszewski nie p a m i ę t a od kiedy datuje się jego hobby. K o n t a k t ze zbieractwem m u s i a ł n a s t ą p i ć wtedy, gdy by! dzieckiem. Wynajdywanie w a r t o ś c i o w y c h p a m i ą t o k odzie­ dziczył po dziadku Józefie i ojcu Adamie. Od nich też o t r z y m a ł p e w n ą spuściznę, głównie w postaci dawnych sprzętów domowych i narzędzi. Swoje „ s k a r b y " przechowuje w szopie i zamykanych regałach. W kolekcji numizmatycznej są monety carskie, niemieckie i polskie — najstarsze z okresu I I I rozbioru Polski, medaliony np. z 1921 r. za pomoc przy spisie ludności; obok stara b r o ń . Najciekawszy zbiór s t a n o w i ą n a r z ę d z i a pracy i przed­ m i o t y u ż y t k u kulturalnego: świderki kute ręcznie, tzw. �mieszki do robienia ciasta, cieśliczka — p r z y r z ą d do wyrobu koryt, bezmiar — wisząca waga, żelazko na drzewne węgle, łabędź z gliny służący za s k a r b o n k ę , t r o m b i t a — oryginalny instrument. W szopie z n a j d u j ą się też dryle — p r z y r z ą d do wiercenia o t w o r ó w w drewnie z czasów, gdy Kurpiowie nie znali jeszcze ś l u s a r s t w a . [...] We wspomnianych regałach znalazło miejsce kolejne hobby zbieracza — legendy o Kurpiowszczyźnie. Dlaczego właśnie w r e g a ł a c h ? Otóż Ciszewski zajmuje się korzenioplastyką i rzeźbi w drewnie. Wyszukuje gałęzie i korzenie o fantastycznych k s z t a ł t a c h , przycina je, mo­ deluje. „ P a s u j ą " one później do jego legend, przechowy­ wanych przez pokolenia z dziada — pradziada. Ciszewski bajduły ilustruje figurkami ludzi i zwierząt z drewna. Oto historia o powstaniu Ostrołęki [...]. Książę Leszek Czarny, król Polski, przepędził J a d ź w i n gów z t e r e n ó w z a m i e s z k a ł y c h przez K u r p i ó w . Podczas polowania w borach nad N a r w i ą obozował z d r u ż y n ą na jednej z rzecznych wysp. Rycerz s t o j ą c y na warcie podczas spoczynku w s p ó ł t o w a r z y s z y dostrzegł nagle zbliżającą się niedźwiedzicę z m a ł y m n i e d ź w i a d k i e m . J e d n y m uderzeniem miecza powalił j ą . W d o w ó d m ę s t w a i za ocalenie śpiących otrzymał te ziemie we w ł a d a n i e . K s i ą ż ę n a d a ł m u t a k ż e szlachectwo, a do herbu pozwolił włączyć wizerunek niedź­ wiedzia. Niedźwiedź w herbie miasta p r z e t r w a ł po dziś dzień, jednakże później malowano go na tle orła białego, dla upamiętnienia przyłączenia do K o r o n y Mazowsza i K u r p i . Nazwa Ostrołęki pochodzi od cechy odważnego rycerza: „ostra ręk " . Kolejne r z e ź b y i n a s t ę p n e legendy t w o r z ą historię t y c h ziem. Mówią o K r z y ż a k a c h potopionych w Orzycu, o po­ wstaniu wsi Wach, Myszyniec, o Bonie i złotej podkowie, którą zgubił k o ń , gdy królowa przejeżdżała kurpiowskim gościńcem do K r ó l e w c a . Z ustnego przekazu i przedstawia­ nych scen w y ł a n i a się walka klasowa K u r p i ó w i narodowo­ wyzwoleńcza — ze Szwedami i z wojskami carskimi. Przy­ pominają się obrazy żołnierza-tułacza, inwalidy i tego który stał na warcie przy granicy. Ogromna, wieloletnia praca H e n r y k a Ciszewskiego nie poszła na marne. Jego prywatne muzeum, mieszczące się niedaleko drogi z centrum Ostrołęki w kierunku dworca kolejowego, a nazwane „ K a c z e n i e c " od żółtych k w i a t ó w kwitnących wiosną w sąsiedztwie domu, zwiedziło już wielu t u r y s t ó w . D l a nich t o właściciel założył księgę, w której wpisują uwagi i w r a ż e n i a . W okresie lata część ekspozycji obejmującą legendy zbieracz-amator u d o s t ę p n i a ludziom odwiedzającym Błonia nad N a r w i ą (w sąsiedztwie kawia­ renki pod g o ł y m niebem). Moją p a s j ą życiową jest — m ó w i — ż e b y zebrane wiadomości nie poszły w niepamięć. Ustawione chronolo­ gicznie f i g u r k i d a j ą obraz tego czego nie uchwycił dotych­ czas żaden etnograf czy kronikarz. Krzysztof 4/5 V I I I . Sułek, „Trybuna Mazowiecka", 1973 nr 185 JAN SZNAJDER — Symbole obecnego Konina to pierwsza w Polsce odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego, zespół elektrowni, huta aluminium. Ten n o w y ośrodek p r z e m y s ł o w y w wo­ jewództwie p o z n a ń s k i m rozwinął się b ł y s k a w i c z n i e ; wessał przy t y m niewielkie, spokojne dawniej miasto, a teraz bezustannie rozszerza się na okoliczne wsie parcelami budowlanymi. Podchodzi już niemal pod wieś Posokę, gdzie mieszka i gospodaruje Jan Sznajder. Jest plastykiem (amatorem — przyp. r e d . ) — a l e osiadłszy w Posoce roz­ smakował się w hodowli owiec, choć z p o c z ą t k u monotonny rytm gospodarskich zajęć niezmiernie go n u ż y ł . W obszernym, cichym domu jest miejsce na p r a c o w n i ę malarską, na książki, na p r a c o w n i ę fotograficzną i na coś, co przysporzyło m u znajomych i przyjaciół — choć zawsze m i a ł ich wielu — na muzeum. Zaczęło się t o dawno [...], gdy spotkał w jednej z wsi kurpiowskich Konstantego K a m i ń s k i e g o •— rzeźbiarza może nie nazbyt oryginalnego — ale niezapomnianego człowieka. Nie sprzedawał on swoich prac, o b d a r o w y w a ł n i m i . To był polski Colas Breugnon — m ó w i o n i m •—• niewiarygodnie prostolinijny, pogodny, który traktował mnie jak członka rodziny. Zacząłem szukać takich ludzi. Ludzi, nie przed­ miotów. Jan Sznajder robi to w czasie corocznych swoich wypraw w Polskę. Owocem ich są t r w a ł e przyjaźnie i bogata kolekcja sztuki ludowej wsparta d o k u m e n t a c j ą fotograficzną i ko­ respondencją z t w ó r c a m i ludowymi. Nie l u b i klasyfikować swych zbiorów. Mawia, że za­ r ó w n o plastyk, etnograf j a k i historyk sztuki, p a t r z ą c y ze swojego p u n k t u widzenia — nie m a j ą racji. To, czego szuka u a r t y s t ó w ludowych, nazywa „filozofią z m o r a ł e m " . Prace t y c h ludzi u w a ż a przede wszystkim za t r a k t a t y na tematy najprostsze i najtrudniejsze — radość, cierpienie, praca, człowiek i śmierć. Tworzenie jest dla, t y c h ludzi prawdziwym przeżyciem. Wiem, bo widziałem — m ó w i . — Nie ma łam sięgania do gotowych wzorów myślenia. Oczywiście — są to wzory kościel­ ne — korzysta się z nich jednak po to, aby powiedzieć coś własnego. [...] Ekspozycja zbiorów w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, opowiada, to przykra konieczność, czyniąca z nich muzealne eksponaty. Najchętniej wyniósłbym wszystkie prace do ogrodu, w połe, do lasu — gdyby nie obawa, że się zniszczą. [...]. W zbiorach Jana Sznajdra dominuje rzeźba i płasko­ rzeźba w drzewie. Jest też sporo malarstwa — na szkle, na papierze, na blasze. Są narzędzia i przedmioty codzien­ nego u ż y t k u . [...] Reprezentowani są w jego zbiorach Janas z D ę b n a , J ó z e f P i ł a t z Dębskiej W o l i , Jan Sęk z Płoszyć, Władysław Chajoc z Kamienicy Górnej, A d a m Zegadło z K r z y ż k i i i n n i . [...] Ostatnio Jan Sznajder poszerzył swoje zbiory o sztukę j a r m a r c z n ą i s z t u k ę dziecka. W nich t r o p i a u t e n t y c z n o ś ć przeżycia i j a k b y — czeka na nieoczekiwane. [...] Joanna Paszkiewicz-Sokołowska, Kolekcja „ Z w i e r c i a d ł o " 1974 n r 26 (27 V I ) . z Posoki, NIEZWYKŁE MUZEUM — Wieś Bobrowniki należy do najstarszych w Zagłębiu D ą b r o w s k i m . Zachował się w niej m . i n . zabytkowy kościółek drewniany z 1669 roku, w n i m wiele dzieł sztuki. Od k i l k u ł a t proboszczem w tej wsi jest ks. prof. W a c ł a w Chmielarski. K s . Prof. W a c ł a w Chmielarski z lat szkolnych, a t a k ż e z rodzinnej ziemi częstochowskiej wyniósł zamiłowanie do folkloru i dzieł sztuki. J u ż w czasie studiów na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim napisał r o z p r a w k ę na temat poli­ chromii kościoła Mariackiego w Krakowie. Następnie w czasie s t u d i ó w na K U L w Lublinie słuchał w y k ł a d ó w na Wydziale H i s t o r i i Sztuki. Wreszcie zaczął tworzyć własne zbiory. Plebania otoczona licznymi drzewami w y g l ą d a uroczo, ale dopiero jej w n ę t r z e wzbudza zdumienie. W ośmiu pokojach zgromadził ks. Chmielarski liczne i cenne ekspo­ naty. Znajdują się t u krzyże, ikony, stare księgi, ceramika, stare monety, eksponaty górnicze i gospodarstwa domowego, zegary, militaria. Samych k r z y ż y jest 130, a k a ż d y inny, wykonany z innego m a t e r i a ł u , inaczej zdobiony, dzieła sztuki rzeźbiar­ skiej i odlewniczej. Oddzielny pokój m a j ą ikony. 115 �[,..] W działo ceramicznym jest sporo ciekawostek. Są t u liczne k u b k i i kubeczki, kufle, kielichy, szklanki, garnczki, k t ó r y c h już się nie spotyka. A w ś r ó d s p r z ę t u górniczego narzędzia pracy, ubioru i t d . Zbiory gospodar­ stwa domowego, to różnego rodzaju moździerze, sztućce. D u ż e wrażenie robi zbiór zegarów, największy zbiorach w Jędrzejowie. Jest ich ponad 120. [...] po P i ę k n y dział to m i l i t a r i a : b r o ń biała i palna, m u n d u r y , czapki, chlebaki i ekwipunek wojskowy. N a n i e k t ó r y c h widać ślad wojny, plamy k r w i żołnierskiej, przelanej za Ojczyznę. K s . Chmielarski przywiózł osobiście ziemię z wielu pól bitewnych, gdzie Polacy walczyli podczas I I wojny światowej. [...] K s . Chmielarski ma t a k ż e wiele unikalnych strojów ludowych, dawne instrumenty muzyczno, kołowrotki. Za­ czął t a k ż e zbierać stare meble — a n t y k i oraz narzędzia rolnicze. K s . Chmielarski jest działaczem Towarzystwa Miłośni­ ków Zagłębia Dąbrowskiego, należy t a k ż e do z a r z ą d u jako w y b i t n y znawca historii regionu. Zachęcam wszystkich, k t ó r z y b ę d ą w Bobrownikach do odwiedzenia niecodziennego muzeum i jego t w ó r c y . Mieczysław Kocel, „ G r o m a d a - R o l n i k (30 V I ) . P o l s k i " 1973 n r 78 HOBBYSTA Z BOBOWEJ — Gdzie mieszka Mieczysław Kowalski ? — z a p y t a ł e m przechodnia na bobowskim r y n k u . — Ten, k t ó r y ma własne zbiory muzealne ? — usłyszałem zamiast odpowiedzi. Przy­ t a k n ą ł e m . — To proszę iść prosto t ą uliczką do nowego domku na wzgórku, pierwszego po prawej stronie. Pana Kowalskiego bynajmniej nie zaskoczyła moja wizyta. — W sezonie t u r y s t y c z n y m często odwiedzają mnie przybysze, interesujący się odległą i bliższą prze­ szłością naszego starego miasteczka — m ó w i na przywitanie. Czegóż t u nie m a ! A więc w pierwszym, estetycznie przygotowanym dziale etnograficznym, zobaczyć m o ż n a m . i n . m n ó s t w o drewnianych i metalowych narzędzi, j a k i m i na co dzień w gospodarstwie posługiwali się przodkowie bobowian. W drugiej, obszerniejszej izbie, amator i miłośnik przeszłości osady, zgromadził wiele okazów, k t ó r y c h chyba nie powstydziłoby się muzeum prowadzone przez pro­ fesjonalistów. W s p o m n ę t y l k o o n i e k t ó r y c h . Na poczesnym miejscu znajduje się b r o ń biała i pistolety z doby powstania styczniowego. Nie brak t u t e ż obrazów związanych tema­ tycznie z B o b o w ą i okolicą. [...] ŚWIĄTKI ANNY KAMIEŃSKIEJ — Kolekcja sztuki ludowej A n n y K a m i e ń s k i e j , miesz­ kającej w warszawskiej dzielnicy Ochota, p o w s t a ł a w 1957 r. Obecnie liczy ona około 200 obiektów, głównie współczes­ nych figurek z drewna. Ten m a ł y świat wiejskiej rzeźby stwarza swoistą atmosferę i pozwala poetce przenieść się w k r ą g wiejskich w s p o m n i e ń i w y o b r a ż e ń . Pierwszym w r a ż e n i e m , jakie odnosi się po wejściu do mieszkania pani A n n y , jest to, że są wszędzie. N a biurku, na stole, na p ó ł k a c h m i ę d z y k s i ą ż k a m i , po wszystkich k ą t a c h . Nie ma jednego miejsca, w k t ó r y m b y się na jakiś swój sposób nie z a d o m o w i ł y . [...] Tak pisze Anna K a m i e ń s k a o swoich ś w i ą t k a c h : K l o c k u nasz, k t ó r y ś jest z drewna i z frasunku. W y j ę t y z pnia gruszy Chłopskimi ł a p a m i . Zestarzały pod bzykaniem pszczół. Usta c i rozdziawił głód p r z e d n ó w k ó w , a oczy rozwarł wiejski piorun. Mądryś ty, owocu ż y w o t a polnego. K a ż d y sęk t w ó j i zadzior b ł a g a o przebaczenie s z t u k ę . Taka twoja modlitwa j ą uprawiamy wraz z t o b ą amen. Wiele l a t zbierała poetka ze swoim n i e ż y j ą c y m już m ę ż e m , Janem Śpiewakiem, te figurki. Zaczęło się całkiem niewinnie — chyba jako pierwszy zjawił się k t ó r y ś z Dia­ błów Polnych, przywieziony przez Ś p i e w a k a z Krakowskiogo, potem doszlusowal do niego i n n y — z Rzeszowszczyzny, potem Anioł p y z a t y z Chrystusem spod Kielc, k i l k u kłu­ sowników z Białostockiego, a wreszcie zleciało się to ptactwo, zbiegły z w i e r z ą t k a . Z każdej p o d r ó ż y , z k a ż d e g o spotkania z czytelnikami przywozili oboje j a k ą ś figurkę, często przy­ nosili je przyjaciele, przysyłali czytelnicy. I t a k powstał jeden z piękniejszych zbiorów r z e ź b y ludowej. W ł a d y s ł a w Żelisławski, „ K u r i e r P o l s k i " 1973 n r 87 (12 I V ) . TRZYSTA I JEDEN BIAŁYCH KRUKÓW — Było t o w k i l k a d n i po przyjeździe do Orchowa. Leśniczówka s t a ł a t a k j a k i dziś — bliżej szosy niż lasu, Pan Kowalski, pracownik miejscowej Gminnej Spół­ ale nie n a z y w a ł a się jeszcze „ G ł u c h a puszcza". Inżynier dzielni, a zarazem prezes Z a r z ą d u Oddziału Towarzystwa Stanisław Pijanowski dopiero p r z y b y ł t u na posterunek, Miłośników Ziemi Gorlickiej w Bobowej, pasjonuje się nie z d ą ż y ł ochrzcić domostwa. Telefonu t e ż nie było, po­ nie t y l k o zbieraniem śladów przeszłości, lecz t a k ż e dziejami jechał więc do najbliższego sąsiada. Deszcz lał, bo była dawnego miasteczka. Napisał k r o n i k ę od zarania jego to jesień i ciemnawo b y ł o w biały dzień, ale przechodząc istnienia a ż po czasy współczesne. przez pomieszczenie zwane parnikiem, gdzie gotuje się — To wszystko, co udało m i się do tej pory z t r u d e m dla trzody ziemniaki, zobaczył w kącie stare p i ę k n e płótno. u r a t o w a ć przed zagładą, nierzadko w y k u p i ć za własne Telefon s t a ł j a k się patrzy w pokoju, a nad n i m na zaoszczędzone złotówki, c h ę t n i e p r z e k a z a ł b y m do regional­ ścianie o jaskrawych barwach oleodruk: święta rodzina. nego muzeum — stwierdza na pożegnanie. — Czemu to trzymacie na ścianie takie bohomazy, a w parniku, w wilgoci i brudzie stary dobry obraz ? —- Czy w Bobowej istnieją możliwości zorganizowania — Jakie bohomazy — obruszyła się gospodyni, toż to takiej placówki? To pytanie stawiam naczelnikowi U r z ę d u 700 z ł o t y c h kosztowało, a t e n t a m rozlatuje się prawie Gminnego, Tadeuszowi Maikowi. — Projekt urządzenia i przestrzelony przez środek. Mąż go od księdza na pamiątkę muzeum zyskał p o w s z e c h n ą a p r o b a t ę miejscowej społecz­ dostał. ności — odpowiada. — Zostanie ono usytuowane w byłej Bliższe oględziny p o t w i e r d z i ł y pierwsze wrażenie. synagodze, u ż y t k o w a n e j dotychczas przez zasadniczą szkołę P ł ó t n o b y ł o staro i dobre, ale gospodarzo sprzedać nie zawodową, jako warsztaty stolarskie. [...] Ę chcioli, bo to prezent, ani t e ż zdania o podarunku zmienić. Marian Ziobro, „ N o w i n y Rzeszowskie" 1973 nr 346 (16 X I I ) . % K r a k o w s k i m targiem doszli do porozumienia, że właściciel 116 I �będzio za to o t r z y m y w a ł do czytania książki, k t ó r y c h górę zwiózł do Orchowa inżynier, a w zamian da m u pod opiekę przestrzelony obraz. W taki t o sposób z d o b y t y został pierwszy eksponat imponujących dziś zbiorów „Głuchej puszczy". Jest nie­ dziela i nie sposób p o r o z m a w i a ć z ich kustoszom i t w ó r c ą , bo pod dom zajeżdża autobus za autobusem, zwożąc w y ­ cieczki z całej Polski. P r o w a d z ą t u specjalne zainstalowane przy szosie znaki z napisem „ G ł u c h a puszcza, zbiory re­ gionalne". [...] Taka m y ś l właśnie przyświecała panu Pijanowskiemu, gdy jeszcze w 1949 r o k u w y g r z e b y w a ł często z b ł o t a i stert śmieci bezcenne egzemplarze swych dzisiejszych z b i o r ó w . Zabezpieczyć to, co walało się i niszczało w pierwszych latach po wojnie. A potem pasja wciągnęła. Spośród 300 białych k r u k ó w , k t ó r e z d o b i ą jego w s p a n i a ł ą bibliotekę — na którą i to bez reszty poświęcił jeden z pokoi — s p o r ą część zakupił w antykwariatach Poznania, Torunia, B y d ­ goszczy. W tejże właśnie bibliotece m o ż n a głowę stracić dla wspaniałych okazów, k t ó r y c h nie brak w ś r ó d 11 tys. egzem­ plarzy ciasno zalegających półki. K r ó l u j e t u mszał benedyk­ tyński, iluminowany, ręcznie pisany na 183 kartach perga­ minowych. O k ł a d k ę z d o b i ą w y t ł a c z a n e w skórze, g ó r ą i dołom, piastowskie orły oraz pelikan, róża m a l t a ń s k a i francuskie lilie. Pierwsza karta — oceniona na X I I — X I I I wiek. N a s t ę p n y rarytas... to w y d a n a w 1660 r o k u w Amster­ damie przez Radziwiłłów B i b l i a l u t e r a ń s k a przeznaczona dla polskich w y z n a w c ó w L u t r a i K a l w i n a . Księgę zadedy­ kowano królowi W ł a d y s ł a w o w i I V . I n n a , sto lat od lutorańskioj B i b l i i m ł o d s z a księga, wydana w 1559 r o k u , za­ wiera uwagi do Pisma św. Marcina L u t r a . Nie sposób wyliczyć nawet najciekawszych egzempla­ rzy. Bardzo i n t e r e s u j ą c y dział stanowi na p r z y k ł a d około 3 tys. d o k u m e n t ó w pośrednio l u b bezpośrednio d o t y c z ą c y c h historii Polski, p o c z ą w s z y od X V I I wieku. [...] J e d y n y m pomieszczeniem piętrowego domku, nie zajętym przez zbiory, jest kuchnia, i to t y l k o dlatego, że to miejsce dla e k s p o n a t ó w nieodpowiednie. Nawet ko­ rytarz t o wystawowa sala. T u t a j zgrupowane są militaria, a więc k r z y ż a c k i miecz, jatagany p a m i ę t a j ą c e jeszcze wojny polsko-tureckie z X V I i X V I I wieku oraz p i ę k n y zbiór białej broni. Na p i ę t e r k u — pokój poświęcony okupacji oraz walce i męczeństwu narodu polskiego. K o m p l e t gazet z 1 września 1939 roku — polskie, angielskie, niemieckie. Dalej foto­ grafie, dokumenty, l i s t y straceńców, pasiak z Dachau, monstrancja z tegoż obozu zrobiona z puszek po konserwach przez więźniów wyzwolonego Dachau, SS-mańskie bagnety. T u właśnie dzieci szkolne zostawiają szkolne tarcze, a dorośli w d o w ó d p a m i ę c i — najcenniejsze dla nich przed­ mioty. Osobiste drobiazgi, odznaczenia, medale. Dalej — s t a ł a wystawa poświęcona Tadeuszowi K o ś ­ ciuszce oraz Janowi K i l i ń s k i e m u . Najcenniejsze t u doku­ menty t o rękopis warszawskiego szewca o przygotowaniu Insurekcji Kościuszkowskiej w Warszawie, jej w y b u c h u i przebiegu, oryginał rękopisu wiersza adiutanta Kościuszki, J. U . Niemcewicza oraz laska, k t ó r ą w ł a s n ą r ę k ą miał wyrzeźbić Kościuszko w więzieniu w Petersburgu, umiesz­ czając na niej inicjały Т . К . oraz d a t ę spod R a c ł a w i c — 1794 rok. K t o nie l u b i ś w i ą t k ó w ? W y r z e ź b i o n y c h w lipowym albo d ę b o w y m drewnie r ę k a m i bezimiennych a r t y s t ó w ? Kolekcja t y c h p r z e p i ę k n y c h rzeźb w „Głuchej puszczy" ma jeszcze t ę zaletę, że jest bardzo stara. Cały pokój obsta­ wiony jest bolejącymi Chrystusami. N i e k t ó r e są czarne j a k z hebanu. Oprócz nich płaskorzeźby w drzewie, mocno zniszczone przez czas i robactwo. N i e k t ó r e z nich pamię­ t a j ą X V wiek. W s p a n i a ł y zbiór składa się co najmniej z 200 pozycji. [...] Ponieważ inż. P i janowski jest z zawodu leśnikiem — jest i wystawa profesjonalna,. N a p o c z ą t e k — zbiory archeo­ logiczne z zakresu leśnictwa, potem geologiczne, minerały, k r y s z t a ł y , okazy skał. Dalej oryginalna kolekcja żerowisk owadzich i n o w o t w o r ó w drzew, no i wreszcie niezmiernie efektowny pokój myśliwski. Cały niemal sufit zasłania świecznik-gigant z rosochów łosia. Nazywa się t o cudo m e ł u z y n a i znakomicie pasuje do reszty umeblowania. Stół i piękne taborety są z t a k zwanych jelenich z r z u t ó w . N a ścianach piękne okazy wieńców jelenich, sarnich p a r o s t k ó w , rogów egzotycznych zwierzaków. W gablotach stara literatura łowiecka, X V I I — X X w. Spora kolekcja miedziorytów z X V I I I wieku, przed­ stawiająca dawne sokolnictwo i łowiectwo, zdobi ściany. Czas j u ż przedstawić najbielszego k r u k a przeciekaw y c h zbiorów pana Stanisława Pijanowskiego. Jest zresztą w y j ą t k o w o czarny i p o r z ą d n i e przez rdzę napoczęty, bo ostatnie p a r ę s e t lat spędził na dnie jeziora. Oryginalny, starej roboty h e ł m z X I wieku niedawno trafił do „Głuchej puszczy", chociaż od wieków znajdował się w najbliższym jej sąsiedztwio, w leżącym przez miedzę Orchowskim Je­ ziorze. [...] Gdy będziecie przejeżdżać — wstąpcie, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. D l a znawców — nagrane na magnetofony ludowe legendy, pieśni, przysłowia, głównie z sąsiednich P a ł u k . To właśnie najnowsza pasja autora zbiorów. Orchowo leży na starym szlaku Mogilno — Gniezno. Bożena Nowicka, „Głos Robotniczy" 1973 nr 166 (14/15 VII). WIELEWSKIE MUZEUM PANA LEONARDA — Wiele — rodzinna wieś Hieronima Derdowskiego i Wicka Rogali, oprócz szeregu znanych osobliwości ma j e d n ą , k t ó r a nie jest znana szerszemu ogółowi. Jest n i ą „ p r y w a t n e " muzeum regionalne emerytowanego nauczyciela Leonarda Brzezińskiego, k t ó r y spędza w n i m k a ż d ą wolną chwilę. Segreguje, uzupełnia i kataloguje wszystkie swe bezcennej wartości eksponaty k u l t u r y kaszubskiej, zbierane od zarania młodości i uzupełniane w czasie długich lat owocnej pracy pedagogicznej po c a ł y m regionie. A jest co oglądać. Okazy n u m i z m a t y k i , flory i fauny Kaszubszczyzny, ceramika najlepszych regionalnych „ m i s t r z ó w od g l i n y " , d a l e j — w y k o p a l i s k a , egzemplarze s p r z ę t u domowego oraz hafty kaszubskie. Właśnie te ostat­ nie, wykonane przez Leonarda Brzezińskiego i jego dwóch siostrzeńców, s t a n o w i ą dzisiaj najliczniejszy zbiór w Polsce. K a ż d y przedmiot, k a ż d y nawet drobiazg w zbiorze pana Leonarda ma swą w a r t o ś ć n a u k o w ą i k u l t u r a l n ą . Ponieważ ziemia wielewska jest bogata w bursztyn, d r u g ą p a s j ą Brzezińskiego stało się p r z e t w ó r s t w o w dro­ biazgi p a m i ą t k o w e . Naturalnie, nie czyni tego z chęci zysku, lecz jedynie ~w celu p o m n a ż a n i a zbiorów swego muzeum. Jako a r t y ś c i e ludowemu nie obcy m u jest t a k ż e kunszt przerobu rogu. t Niewielka, ale interesująca ekspozycja to kolekcja starej ceramiki, wyłowionej przez • p ł e t w o n u r k ó w z poblis­ kiego Jeziora Orchowskiego. W niej t e ż nie brak o k a z ó w z X I I stulecia. Najmłodsze z glinianych n a c z y ń wykonano... 400 l a t temu. W czasie sezonu letniego muzeum Brzezińskiego cieszy się zainteresowaniem wczasowiczów i t u r y s t ó w , t y m bar­ dziej, że sam kustosz bardzo c h ę t n i e udziela wszelkich potrzebnych wyjaśnień. Od lat Leonard Brzeziński m y ś l i 117 �0 przekazaniu cenniejszych zbiorów do jednego z większych muzeów na terenie Pomorza, t y l k o — j a k d o t ą d — ż a d n a ze znanych placówek muzealnych na W y b r z e ż u nie zain­ teresowała się t ą propozycją. A szkoda. „Dziennik B a ł t y c k i " 1966 nr 173 (23 V I I ) . (BOLESŁAW CYRANOWICZ) — Nauczyciel Bolesław Cyranowicz jest a k t y w n y m działaczem Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. Od lat gromadzi wszystko, co stanowi j a k ą ś w a r t o ś ć arty­ styczną i historyczną. Zebrał już wiele starych polskich książek, kancjonałów 1 śpiewników, wydanych dla Mazurów, j a k też rozmaitych lamp naftowych, lichtarzy, mebli, drewnianych k u f l i i i n ­ nych a n t y k ó w , urządzając u siebie w domu, na strychu, swoiste muzeum. Zbiory te pieczołowicie konserwuje, a niektóre z nich — bardzo wartościowe — j a k np. ory­ ginalne żyrandole, starodruki i d r e w n i a n ą m a z u r s k ą sochę przekazał Izbie Regionalnej w Rynie. Swe umiejętności plastyczne w y k o r z y s t a ł też Cyra­ nowicz przy w y k a ń c z a n i u pomieszczeń ryńskiego muzeum, będącego jednocześnie siedzibą Towarzystwa Miłośników Ziemi Giżyckiej. T a m też, po zajęciach w szkole, prowadzi kółka plastyczne, specjalizujące się w kompozycjach ze słomy pod szkłem oraz w dekoracjach w n ę t r z , opartych na motywach mazurskich. Zbiorami swymi wystroił również w n ę t r z e K l u b u Młodego Rolnika w K r z y ż a n a c h i klasę miejscowej szkoły. Poza p r a c ą w szkole i w Towarzystwie Miłośników Ziemi Giżyckiej, Cyranowicz jest również działaczem Związku Nauczycielstwa Polskiego. (ZG), „Głos Pracy" 1972 nr 133 (6 V I ) . KOMINIARZ-KOLEKCJONER — G d a ń s k . D o m y żuławskie k r y j ą nieprzebrane skarby etnograficzne — twierdzi A n t o n i Idzikowski, z zawodu kominiarz, a z zamiłowania opiekun i kolekcjoner z a b y t k ó w sztuki ludowej Kaszubszczyzny i Powiśla. Zna on doskonało wszystkie strychy podległego m u rejonu, gdzie od 20 lat sumiennie oczyszcza z sadzy przewody kominowe, a przy okazji penetruje zakamarki przepastnych poddaszy. Towa­ rzyszy m u szczęście. Odkryte zabytki, a jest ich ponad 300 przekazuje g d a ń s k i e m u Muzeum Narodowemu. „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Polski" 1973 nr 124 (25 V ) . WYSTAWA KOPII KULTOWYCH — Dzisiaj o godz. 18.30 w K l u b i e Dziennikarzy zostanie otwarta wystawa Zbigniewa i I r e n y N o v a k ó w . Zbigniew jest chemikiem f a r m a c e u t ą , Irena plastykiem amatorem. Prace nad kopiami e k s p o n a t ó w muzealnych (Egipt, Ameryka Płn., Rzym, Polska, Afryka) rozpoczęli 3 lata temu przy­ padkowo, kiedy zajmowali się konserwacją azteckich figurek kultowych — chęć posiadania ich na własność b y ł a po­ czątkiem. Ta forma popularyzacji zbiorów muzealnych jest pierwszą w Polsce p r ó b ą wykorzystania w sensie u ż y teczno-dekoracyjnym i d y d a k t y c z n y m bezcennych zna­ lezisk. W roku ubiegłym Novakowie nawiązali k o n t a k t z za­ granicznymi muzeami F r a n c j ą i Belgią, a w r o k u b i e ż ą c y m rozpoczęli współpracę z muzeum w Belgradzie. N a stałe współpracują z Muzeum Archeologicznym w Krakowie. „ D z i e n n i k Polski" 1970 nr 89 (16 I V ) . DAR DR SZCZYGŁA — W Olkuszu otwarta została niezwykła wystawa, jedyna tego t y p u w regionie krakowskim. P o w s t a ł a dzięki olkuskiemu lekarzowi — dr Bohdanowi Szczygłowi. P r z e b y w a j ą c od 8 lat w Afryce — doktor p r z e k a z a ł 118 muzeum w Olkuszu ponad 200 e k s p o n a t ó w S Z T U K I iuaowej tego kontynentu. Są t o m . i n . : n a r z ę d z i a pracy, ozdobne maski, rzeźby, instrumenty muzyczne i t k a n i n y . Zbiory p o c h o d z ą głównie z Nigerii, Algierii, Konga i Wybrzeża K o ś c i Słoniowej. Ciekawe, niezwykłe, (12 I X ) . • i I „ G r o m a d a - Rolnik Polski" 1972 nr 110 TROPAMI MORSKICH HOBBISTÓW — Pasja kolekcjonerska d r z e m i ą c a w k a ż d y m z nas nie omija t a k ż e i ludzi morza. Ba — otwiera przed nimi większe niż przed p r z e c i ę t n y m i ś m i e r t e l n i k a m i możliwości, a t o z racji wykonywanego zawodu. K t ó ż bowiem inny, j a k nie marynarz czy rybak, ma okazję zetknięcia się z egzotycznymi przedmiotami czy ciekawostkami prze­ r ó ż n y c h krajów ? T o t e ż ilość kolekcjonerów zgrupowanych przy K l u b i e Morskim w Gdyni rośnie z dnia na dzień. [...] Od masek z orzecha kokosowego i p r z e r ó ż n y c h rzeźb m u r z y ń s k i c h , a ż po zbiory sztuki j a p o ń s k i e j , egzotycznych m o t y l i , m e k s y k a ń s k i e j ceramiki czy precyzyjne wyroby Wschodu. Wszelkie rekordy w tej dziedzinie bije chyba kpt. ż. w . Czesław Adamowicz, zbierający od lat zarówno chińskie dzbany, j a k i a f r y k a ń s k i e „ t a m - t a m y " , posążki „ b u d d y " i przeróżnego k s z t a ł t u muszle, bursztynowe różańce i po­ sążki z sandałowego drzewa, hebanowe maski i cudeńka misternie wykuwane w m o s i ą d z u lub miedzi. Najciekawsze jednak w ś r ó d zbiorów k p t . Adamowicza są zdjęcia. Wspa­ niałych chińskich s m o k ó w sprzed P a ł a c u Zimowego w Pe­ kinie, zniszczonych w czasie ostatnich zamieszek rewolucyj­ nych. Uchwycone na gorąco sceny z hiszpańskiej corridy. Fotografie rzeźb i strojów ludowych A f r y k i i Ameryki Łacińskiej. Interesujące te eksponaty m o ż n a było zresztą obejrzeć na organizowanych w g d y ń s k i m K l u b i e Morskim wystawach, prowadzonych przez Sekcję T w ó r c ó w i Kolekcjonerów, k t ó r ą opiekują się p. Ostrowicki i p. Morawski. Oglądali je t a k ż e bywalcy Inter-Clubu wystawy 150 modeli o k r ę t o w y c h precyzyjnie wykonanych przez Sta­ nisława Katzera. U n i k a l n y zestaw z n a c z k ó w sporządzonych przez marynarzy s t a c j o n u j ą c y c h na Jeziorze Gorzkim. Zbiory egipskich p a p y r u s ó w i koptyjskich t u n i k k p t . ż.w. Ta­ deusza Jasickiego. Egzotyczne motyle k p t . ż.w. Andrzeja Pierzyńskiego oraz ponad 200 r ó ż n y c h podobizn Neptuna, kolekcjonowanych przez prof. Bolesława Polkowskiego z gdańskiego I n s t y t u t u Morskiego. [...] Niezależnie bowiem od kolekcjonerów oddających się poszukiwaniu coraz to nowych egzemplarzy do swoich zbiorów, K l u b Morski w Gdyni otacza t a k ż e opieką ludzi morza, z a j m u j ą c y c h się z amatorstwa malarstwem, rzeźbą, fotografiką, czy m e t a l o p l a s t y k ą . [...] (BD), „Słowo Powszechne" 1970 nr 12 (15 I ) . PRZEDWOJENNA FLOTA PMH W BUTELKACH — Starszy oficer J ó z e f Smoczyk słynie ze swego hobby — budowy p i ę k n y c h sylwetek s t a t k ó w w butelkach. Jest on budowniczym i armatorem w y j ą t k o w o licznej floty butelkowej. Jak się dowiadujemy, ostatnio st. oficer rekonstruuje w butelkach całą p r z e d w o j e n n ą flotę polską, k t ó r a składała się z 32 s t a t k ó w i szczęśliwie w y p ł y n ę ł a poza B a ł t y k unika­ j ą c zaboru niemieckiego. (wś), „Wieczór W y b r z e ż a " 1971 nr 233 (5 X ) . I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0bd85a2a6ff4d1612b92c2a4b3ae246.pdf c213eecb7e60b46e6dedc14160c3188f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4452 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kolekcjonerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4141 Title A name given to the resource Z kręgu ludowych fascynacji - o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.89-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W KRĘGU LUDOWYCH FASCYNACJI — O ZBIORACH ZBIGNIEWA KOWALEWSKIEGO Jest malarzem, docentem w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Mieszka tuż naprzeciw Kościoła Franciszkanów. Pracownia, dwa pokoje, kuchnia. Jak to u malarza — obra­ zy na stalugach, płótna na ścianach, farby, pędzle. Ale co dominuje w tym wnętrzu, to mnogość rzeźb, kapliczek, obrazów, tykających zegarów. Mnóstwo drobiazgów: kafle, dziwne przedmioty, szklane banie, ceramiko, zydle, ławy z drewna. Gdy oko oswaja się z t y m nasyceniem, gdy zdolne jest wyłuskać z natłoku co ciekawszy obiekt — dostrzega się ogromną pieczołowitość i dowcip plastyczny w aranżacji tego wnętrza, w nadaniu przedmiotom nowych funkcji. Zapiecek wozu stał się t u oparciem ławy stojącej przy stole, kołowrotek poziomo zawieszony pod sufitem, przystrojony bukietem zasuszonych kwiatów i ptaszkami zamienił się w żyrandol. Cudownie rozłożyste sanie pełnią rolę zydla. Foremki do sera — podtrzymują na półce książki... Jest to kolekcja giomadzona z miłością, z urzeczenia formą, nie naukowo, bez troski o czystość regionu, o funkcję przedmiotu — więcej—nieustannie „fałszowana". Patrząc na ściany trudno czasem dostrzec, co jest autentykiem, a co zostało dokomponowane. Co jest dziełem ludowego świąt karzą, a co — sprawnych rąk artysty. Zadziwiające są zwłaszcza obrazy. Przy jednym, zupełnie ludowym w wyglądzie zastanawiałem się •— skąd może pochodzić. Nie pasował do żadnej znanej mi grupy. Okazało się, że kiedyś żona artysty zaniosła podobny obraz namalowany na starej szybie do Desy. Tam zachwycili się. Cudowne!! Obraz sprzedano natychmiast. Dopiero po kilku latach, gdy kierowniczka Desy była u pp. Stopków, zauważyła na ścianie obraz z takiej samej „grupy". I wtedy dowiedziała się, kto był twórcą tego ludowego obrazka. Rzeźby p. Kowalewskiego są łatwiejsze do rozpoznania. Choć trudno odróżnić co jest „prawdą", a co „zmyśleniem", gdy umieszcza znalezioną gdzieś na wsi figurkę w kapliczce, którą sam wykonał, lub gdy do pięknej autentycznej „szafki" dorabia świątka. Najbardziej wierne są oczywiście zabiegi konserwatorskie, rekonstrukcje. W rzeźbach i kapliczkach widać różnice między wyko­ nanymi wcześniej a później. We wczesnych — imitacyjność była o wiele większa, ale z biegiem czasu dystans wobec ludowego autentyku zaczął się powiększać, rosła potrzeba zaznaczenia własnego śladu. Świątki stały się bardziej jaskrawe, głowy ich większe, cięższe. „Lukrowane głowy" — mówi doc. Kowalewski. Świątki to w porównaniu z oryginalną, dawną rzeźbą ludową •— są bardziej kolorowe, w ekspozycji twarzy prze­ rysowane, czasem aż do granic groteski. (Są w kolorystyce, w ekspresji twarzy bliższe współczesnej rzeźbie ludowej). 89 �П. 2. Fragment mieszkania. П. 3. Matka Boska, rzeźba w drewnie, wy Zabrzeż, pow. N . Sącz. Tłumaczą to zresztą słowa gospodarze: „W sztuce ludowej jest prawdziwy prymitywizm nieświadomy, a ja podchwy­ tuję te deformacje, anomalia, aby je zupełnie już świadomie rozwinąć, uzewnętrznić''. Powstały te pseudo-ludowe świątki z chęci „uzupeł­ nienia układu dekoracyjnego" — jak to określa twórca. Rzeźbił je, aby zapełnić lukę na ścianie, aby zrekonstru­ ować piękną kapliczkę, z której zachowały się tylko frag­ menty. Destrukt jest smutny, czemu więc nie przywrócić mu życia ? Gdy widzę to mieszkanie, któro samo w sobie jest kompozycją, „układem dekoracyjnym", wydaje mi się, że lepiej rozumiem powody, które skłoniły plastyka, miłośni­ ka ludowej sztuki — do wykonywania od czasu do czasu przedmiotów ludowopodobnych, równolegle do swych głównych zainteresowań malarskich. Zresztą i świątki, i obrazy, trochę z ducha formizmu mające — wydają się mieć jakąś wspólną cechę. Jaką? Może kolorystykę, prze­ wagę cierpkich brązów i perłowych szarości, które w t y m wnętizu nasuwają mi myśl o starych bierwionach pociem­ niałych ścian góralskich chałup, o zszarzałym na deszczu drewnie kapliczek. Możo w posłużeniu się elementarną formą prostokąta czy kwadratu, dzielonego po snycersku — po przekątnej — na podobieństwo techniki wrąbkowej góralskich snycerzy. Na pewno w zasadzie konstrukcji obrazu, w którym wszystkie napięcia równoważą się i ciążą ku środkowi. Zastanawiam się, co zaważyło na zainteresowaniach mojego gospodarza. Na pewno prawdziwe rozmiłowanie 90 �w ludowej sztuce, więcej —rozumienie tej sztuki. A jednym z najlepszych sprawdzianów rozumienia, dostrzegania tego co charakterystyczne — jest pastisz. Te rzeźby, kapliczki są przecież tym, co pastisze profesora Wyki, Witolda Zechentera, czy dawniej Artura Marii Swinarskiego. Jest to zabawa, na wysokim poziomie wtajemniczenia, zabawa wymagająca nie tylko wiedzy, smaku, ale i zręczności. Wierzę, że bodźcem była ochota, by w określonym miejscu „coś" mieć. Ale mógł to być tylko bodziec początkowy, przecież doc. Kowalewski rzeźbi i dla samej satysfakcji rzeźbienia, i z rzadka dla innych ludzi, przecież gdy opra­ cowuje piękną „formę naturalną", robiąc joszcze jedną lawę — nie wynika to z potrzeb mieszkaniowych, funkcjo­ nalnych. Zresztą państwo Kowalewscy ciągle ściągają do swego mieszkania nowe przedmioty: obrazy, ceramikę, skrzynie, zydle. Znoszą też ciekawe korzenie, skręcone konary, pniaki. A gdy się ma już je w domu, rodzi się myśl, aby nadać im nowy sens — estetyczny, użytkowy. Zainteresowania doc. Kowalewskiego sztuką ludową zaczęły się wc-.eśnie. Ojciec był werkmistrzem na kolei w Nowym Sączu, ale kochał namiętnie malarstwo, malował po amatorsku obrazy z walczącymi jeleniami, zachody słońca. Przynosił czasem z wycieczki jakieś rzeźby ludowe. Kowalewski chciał w młodości zostać albo malarzem, albo marynarzem. Miał jednak zawroty głowy i to przesądziło wybór. Zaczął studia u Pautscba i Jarockiego, malarzy świetnie znających wieś i rozmiłowanych w ludowej tema­ tyce. Już na Akademii interesował się sztuką ludową, urzekał go prymityw świątków, obrazów na szkle. „Jak się jest oczarowanym, to się chce z t y m przebywać" — mówi, ale nie uważa się za rasowego zbieracza. Nie ma ambicji II. i. Chrystus Ukrzyżowany, rzeźba w drewnie, wys. 49 cm, z pow. Miechów. I I . 5, 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, olejne na desce. ��П. 9. Kapliczki ze zbiorów Zb. Kowalewskiego. I I . 10. Św. Rodzina, obraz na szkle, wym. 40x29 cm, wyk. Zb. Kowalewski. �I I . 11. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, wyk. Zb. Kowalewski. I I . 12. Kropielniczka, ceramika. I I . 13. Doc. Zbigniew Kowalewski. uzupełniania kolekcji, nie poszukuje egzemplarzy wcześniej­ szych, po prostu otacza się tym, co mu się podoba, co wpad­ nie mu w ręce. Obecnie zresztą ciężar „zbierania" przejęła żona, również malarka, i również rozmiłowana w ludowej sztuce. Jest to więc ich wspólną pasją, a efektem jej jest urocza atmosfera tego mieszkania. I właśnie dlatego Kowalewski tak niechętnie rozstaje się z czymkolwiek, co się już „zakorzeniło". Z autentykami i ze swoimi świątkami. Kilka swoich kapliczek oddał zresztą przyjaciołom, kilka wykonał na usilne prośby, ale w za­ sadzie prac swych nie lubi sprzedawać czy oddawać. Nie­ mniej, gdy powstało Muzeum w Nowym Sączu, ofiarował mu kilka, kapliczek i innych przedmiotów. Ale nawet gdy mówi o tym, widzę, że decyzja ta nie przyszła mu łatwo... Są zbieracze handlujący, wymieniają­ cy.— i są tacy, jak Zimmerer czy Kowalewski, którzy okropnie nie lubią się z czymkolwiek rozstawać. Jest więc w tym mieszkaniu ponad 400 okazów ludowej sztuki, w tym samych kapliczek bogato dekorowanych jest dziesięć. Zastanawiam się, czy takie zbieractwo ma społeczny sens ? Czy nie „drenuje" terenu, nie ogołaca pejzażu. Problem ten przecież istnieje, w ciągu ostatnich 10—15 lat zbieracze, w tym często plastycy (szczególnie wrażliwi na uroki pry­ mitywnych świątków) ogołocili większość kapliczek, wybrali co się dało z wiejskich zakamarków. Ile rzeźb po prosfc skradziono! Z satysfakcją słucham, gdy mi doc. Kowalewski opoi wiada, jak i gdzie w miejsce kupionej za grosze, niszczejące] czy wręcz zwalonej już kapliczki, zrobił identyczną. Po. twierdza to nasz kolega z Instytutu, fotografik p. Jai Świderski, który uczestnicząc w badaniach terenowych zna doskonale małopolskie wsie, a pamięć ma znakomitą Okazuje się, że zdjęcie, które robił w Kamienicy (pcw. Limanowa) przedstawia replikę kapliczki, wykonaną przei naszego gospodarza, e oryginał wyremontowany, odno wiony wisi przed nami na ścianie (il. 9 — prawa). Gospodarz zapytany o to, czy obiekty z jego kolekcji mają metryczki, wyraźnie się zafrasował. Na pewno trzeba uzupełnić co się jeszcze da, niestety dawniej nie notowi skąd dana,rzeźba pochodzi. Pytam na zakończenie o dalsze losy kolekcji. Szkoi by było, gdyby kiedyś uległa rozproszeniu. „O tym nie щ mowy!" — energicznie wykrzykuje docent. „Coś z nit wezmą — gdy przyjdzie na to czas — przyjaciele, alf' reszta musi się znaleźć gdzieś w zbiorach muzealnydf Może w Nowym Sączu ? Przecież to są naprawdę pięki dzieła! "Potakuję —rzeczywiście, jest to zbiór pod tyj względem wyjątkowy. Nic dziwnego. Tworzą go przecir. plastycy wyjątkowo wrażliwi na urodę ludowej sztuki Fot.: J . Świderski 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfb305816e1c942fcf71e2a7f2610023.pdf a93341a285bb6fef195d6aa5e75303df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4454 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4143 Title A name given to the resource Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.105-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski EWA PAPE I JEJ KOLEKCJA POLSKIEJ SZTUKI Kim jest E w a Pape ? Urodzona we Lwowie, chciała studiować m e d y c y n ę , ale poszła na ekonomię, nie u k o ń c z y ł a jej, przez pewien czas b y ł a w Wyższej Szkole Plastycznej w Łodzi, potem robiła meble, c e r a m i k ę , fotele ze sznurków, biżuterię. W 1962 r. w y j e c h a ł a do S t a n ó w Zjednoczonych, tam studiowała s z t u k ę w N o r d West University (stan Michigan). W Chicago wyszła za m ą ż za biznesmena, prezesa koncernu żywnościowego. N u d z i ł a się, chciała coś robić. Zaprosiła z Polski do siebie Adama Niemczyca, malował, pomógł jej wiele w artystycznej edukacji, zrobiła m u w y s t a w ę W Harwardzie, M i a m i . B y ł t o sukces Niemczyca, no i j e j . Zaczęła działać jako menager. Przyjęła obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e , ale k o n t a k t ó w z Polską nie zerwała. Zaczęła działać w środowisku polo­ nijnym, powoli w g r y z a ć się w środowisko a m e r y k a ń s k i e . Z Polski przywiozła t r o c h ę dzieł sztuki, 60 o b r a z k ó w N i k i ­ fora zbieranych jeszcze przed wyjazdem. W 1967 r o k u urządziła w y s t a w ę akwarel Nikifora ze swoich zbiorów. Miała wówczas t y c h akwarel 220 (dziś ma ok. 300). W no­ wojorskiej Beadly Gallery p o k a z a ł a 180. J e d e n a ś c i e sprze­ dała wytrawnym kolekcjonerom. Ilekroć przyjeżdżała do rodziny, do Polski, k u p o w a ł a , brała w komis obrazy i rzeźby. Urządziła d r u g ą w y s t a w ę Zbigniewę, Makowskiego, Tadeusza Brzozowskiego i Adama Niemczyca. Zaczęła organizować wystawy mieszane, ale zawsze z udziałem polskich a r t y s t ó w . W y s t a w i a ł a ich prace w r ó ż n y c h galeriach. Jej zbiory zaczęły rosnąć. Nie z n a ł e m dawnej, polskiej E w y Pape. Po k i l k u ­ nastu latach wydaje się j u ż bardzo a m e r y k a ń s k a . Myślę, że bardzo jej na t y m zależy. G d y co r o k u przyjeżdża na k i l k a tygodni, zajmuje stale t e n sam, najlepszy apartament w hotelu „ E u r o p e j s k i m " , częstuje ciągle przewijających się gości drinkiem, ma w y n a j ę t e g o Mercedesa, bezustannie jeździ od pracowni do pracowni. J a k Amerykanka — na­ rzeka, że Polska s t a ł a się droga, wykłóca się w B H Z „ D e s a " 0 cenę obrazów, wtedy przestaje i m p o n o w a ć s w ą amerykańskością — w k o ń c u kupuje od p l a s t y k ó w , t ł u m a c z y , że t o dla nich reklama, szansa startu. W t y m r o k u w y s t ą p i ł a w telewizyjnym Tele-Echu, 1 bardzo było ciekawe oglądać obie panie: Pape i Dziedzic. Mają coś wspólnego, pierwsza dama telewizji i a m e r y k a ń s k a Ewa, zadająca w Polsce szyku, obwieszona ciężkimi wisior­ k a m i , biżuterią, k t ó r ą przeważnie sama projektuje. Pani Pape nie rozstaje się z m a l e ń k i m , rozczochranym pieskiem, dla k t ó r e g o spacer wokół hotelowej palmy w doniczce jest w y c z e r p u j ą c y m wyczynem. „ F y l y p " . Ale pani Dziedzic nie zgodziła się na „ F y l y p a " . Patrzyliby na niego, a nie na nas — powiedziała. Po k i l k u latach p r z y j a z d ó w do Polski, k o n t a k t ó w z c a ł y m naszym high-life'm artystycznym, niełatwych roz­ m ó w w B H Z „ D e s a " — Ewa Pape ma w swoim domu w Los Angeles prawdziwe muzeum polskiej sztuki — współ- II. 1, 2. Ewa Pape i zorganizowana przez n i ą wystawa polskiej r z e ź b y ludowej i malarstwa naiwnego w galerii „ T h e Egg and the E y e " w Los Angeles. 105 �czesnej i ludowej. Ma wszystkich, k t ó r z y się liczą — Brzo­ zowskiego, Gierowskiego, Dominika, Kobzdeja, z k l a s y k ó w awangardy: najstarszy obraz Stażewskiego z 1924 r. i Jaremiankę, ma młodych, k t ó r y m rzeczywiście stwarza szanse zahaczenia się o a m e r y k a ń s k i rynek, ma prace malarzy i rzeźbiarzy, k t ó r z y u nas są poza g ł ó w n y m m i r t e m życia artystycznego, jak np. Żechowski. Obrazy jego p o k a z a ł a w 1973 r. na wystawie „ P o l s k a sztuka erotyczna". (Zna­ lazły się t a m jeszcze m . i n . prace Berdyszaka i Zająca). Z rzeźb ludowych ma K u d ł ę , Adama Zegadłę, K r a ­ jewskich, Lamęckiego, K o r p ę i wielu innych. Malarstwo „ n a i w n e " r e p r e z e n t u j ą w jej kolekcji — Ociepka, Maria Korsak, Płaskociński. Ociepki ma 12 obrazów, a więc znacznie więcej niż Muzeum Etnograficzne w Warszawie. W sumie domowa galeria E w y Pape przekracza już 700 pozycji. Mieszkanie jej jest jednocześnie w y s t a w ą polskiej sztuki — profesjonalnej i nieprofesjonalnej. Trzeba też dodać, że pomaga ona naszym plastykom w a m e r y k a ń s k i m starcie, zaprasza co roku dwóch — trzech do siebie, organizuje i m wystawy. Współdziała z F u n d a c j ą Kościuszkowską, k t ó r a przyznaje naszym artystom sty­ pendia, pomaga w zamierzeniach wystawowych, wydawni­ czych. T y l k o w ostatnim okresie w y s t a w i ł a w The Santa Barbara Museum of A r t (w Kalifornii) Three polish artists: Józef Twirbutt, Zbigniew Makowski, Anna Güntner (30.111.— 28.IV.1974); w galerii The Egg and the Eye (Los Angeles, 13.XI.1973—6.1.1974) Naive Art of Poland z p o d t y t u ł e m The Eva Pape Collection; w Esther — Robles Gallery (La Cierega, 4—30.III.1974) Painted obiects by Witold Masznicz oraz Naive Paintings Jan Płaskociński. Ewa Pape ma teraz pozycję. T u , u ne-s owiana m i t e m bogatej Amerykanki, mecenasa sztuki i m ł o d y c h a r t y s t ó w . Tam — nie ma co owijać w bawełnę — dzięki temu mece­ nasowaniu, dzięki wystawom, k t ó r e organizuje — też jest „ k i m ś " . Więc nie t y l k o żoną byłego bossa z p r z e m y s ł u spożywczego (byłego, bo gdy skończył 40 lat, uznano, że k t o ś młodszy będzie na jogo miejscu bardziej sprawny), ale miłośnikiem i znawcą sztuki, p o s i a d a c z k ą domu-muzeum, 106 marchandem, organizatorem wystaw. Bardzo to „ a m e r y ­ k a ń s k i e " i j a k ż e inne od naszego modelu kolekcjonera. U nas zbieracz jest idealistą, m a m y m u za złe, gdy sprzeda coś, a zwłaszcza, gdy o t y m mówi. Ale Ewa Papo ma kolekcję współczesnej sztuki, większą przecież niż przeciętno nasze muzeum, a przy t y m traktuje j ą j a k salon sprzedażny, co r o k u wiele prac idzie do m u z e ó w , prywat­ n y c h galerii, na wystawy organizowane przoz p. Papo (np. wielka wystawa, r z e ź b y ludowej w grudniu 1973 w San­ ta-Barbara Museum, Los Angeles). W Stanach nawet d u ż e muzea m u s z ą obracać dziełami sztuki, mieć pieniądze na utrzymanie zbiorów i kupno nowych prac. Ewa Pape nie l u b i , gdy k u p u j ą właśnie to, do czego się przywiązała. Ale trudno... dzięki t e m u możo znowu przyjechać po pół roku czy roku, znowu kupić kilka­ dziesiąt nowych obrazów i rzeźb. Jej kolekcja ma z naszego, krajowego p u n k t u widzenia niezaprzeczalną w a r t o ś ć . Jest to nasze „ o k n o na ś w i a t " — w Stanach Zjednoczonych, k t ó r e są t r u d n y m rynkiem, i gdzie trzeba mieć d u ż o szczęścia, aby s t a ć się „ k i m ś " . Jest t o w i z y t ó w k a naszej k u l t u r y , nareszcie nie tej Polski wiejskich strzech i s z u m i ą c y c h łanów, ale Polski, która jest krajem o żywej, bogatej kulturze współczesnej. Nic dziwnego, że od lat m ó w i się o stworzeniu na bazie tej kolekcji polskiego muzeum sztuki w Stanach. Może pod egidą Fundacji Kościuszkowskiej ? Sądzę, że sprawa jest w a ż n a i realna, i warto, aby włączyły się w n i ą : Ambasada nasza w Waszyngtonie, Towarzystwo „ P o l o n i a " , Minister­ stwo K u l t u r y i Sztuki. Kolekcja E w y Pape jest p o ż y t e c z n a i z całkiem pro­ zaicznego powodu. Jest „ r y n k i e m z b y t u " dla naszych twórców. Słyszałem jednak obawy o o d p ł y w rzeczy najlepszych — bo trzeba p r z y z n a ć , że p. Pape w y b i e r a ć umie. Nie po­ dzielam t y c h obaw. Ostatecznie najlepsze prace sami artyści de.ją na wystawy, na komisje z a k u p ó w . A jeśli czasem muzea coś przegapią, a E w a Pape weźmie — nie stanie się nieszczęście. Jej kolekcja ma sens dla naszej k u l t u r y , dla ugruntowania rangi naszej sztuki. �Jan Pluciński LUDOWE ZBIORY W C H O C H O Ł O W S K I E J SZKOLE — SMUTNE WSPOMNIENIA Gdy rozwiązano w Culichowie (pow. grodkowski) Uniwersytet Ludowy, k t ó r e g o przez t r z y lata byiem dyrek­ torom, proponowano m i r ó ż n e posady na Śląsku, chciałem jednak powrócić na Podhale, aby b y ć bliżej Spiszą. D o tego też przyczyniła się moja żona, k t ó r a zaczęła tęsknić ogromnie za górami. Po wielu k ł o p o t a c h o t r z y m a ł e m p o s a d ę kierowni­ ka szkoły w zasłużonej i sławnej w s i Chochołowie. Szkoła b y ł a stara, z pokrzywionymi ścianami, j e d n ą klasą do nauki i mieszkaniem kierownika. Drewniany budynek otaczał z jednej strony zbiornik gnoju sąsiada, z drugiej — u s t ę p y szkolne, a z trzeciej — droga publiczna. Już po raz trzeci Gromada zbierała m a t e r i a ł na b u d o w ę nowej szkoły. Szlo t o wszystko ociężale, bo zgromadzony materiał dwa razy znikał, a w starej ruderze, ciemnej, w niezdrowym otoczeniu dzieci siedziały n a d k s i ą ż k a m i — wdychając wyziewy z obory. Niestety budowy nie wprowa­ dzono do Planu 6-letniego. Zacząłem więc s z u k a ć przyjaciół we w s i , chodzić po chałupach, n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z l u d ź m i dobrej woli, by jej b u d o w ę uwzględniono w Planie. P o c z ą t k o w o wszystko szlo bardzo opornie, ludzie przestali j u ż wierzyć, że uda się doprowadzić do wybudowania nowej szkoły. A l e nasze wysiłki zaczęły w k o ń c u d a w a ć rezultaty. „ R o k 1962/53 — W t y m r o k u n a s t ą p i ł o ożywienie w związku z b u d o w ą szkoły, kilkakrotnie wyjeżdżała dele­ gacja z Prezydium Gminnej R a d y Narodowej do W y d z i a ł u Oświaty przy Prezydium Pow. R a d y Narodowej, do Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej, do K u r a t o r i u m Okręgu Szkol­ nego w Krakowie, do Ministerstwa O ś w i a t y w Warszawie. Niezmordowanymi pracownikami okazali się ob. ob. J a c k ó w niak Józef sołtys, Mola Mikołaj, K r u p a Leopold, Wilczek Jan i Wetulowa Julia. Ludzie ze w s i często manifestowali swe wypowiedzi na temat budowy szkoły. N i e chcieli uwierzyć, aby t o marzenie żyjące od 50 l a t miało się spełnić. Znczęto realnie p r a c o w a ć . Ob. Mola Mikołaj wyjechał na Zachodnie Ziemie, gdzie k u p o w a ł stare b u d y n k i , rozbierał je i cegłę posyłał do Chochołowa. Sołtys Jackowniak pilnował lasu, gromadził drzewo. I cegłę i drzewo zwozili ofiarni chłopi. Dużo k ł o p o t u sprawiła n a m wymiana odpowiedniej parceli pod b u d o w ę szkoły... ale i t u t a j dokonali ludzie dobrej w o l i zwycięstwa. — N a napisany list do Biura Zażaleń i Skarg przy C K - Z S L u w Warszawie przyjeżdża specjalna Komisja do zbadania naszych k ł o p o t ó w . W i d z i m y , że czynniki rządowe i partyjne z a c z y n a j ą się interesować n a s z ą b u d o w ą . Komisja widzi j u ż drzewo, cegłę i wysiłek ludzki. Staramy się o włączenie do planów inwestycyjnych. Wszyscy architekci oddalają n a m wykonanie planów na nieograniczony czas. Pierwszy plan w y k o n a ł architekt z Nowego Targu. Jednak planu jego nie zatwierdzono. — Po wielu szukaniach i k ł o p o t a c h natrafiliśmy na młodziut­ kiego, energicznego inżyniera architekta ob. Freyera Andrze­ ja, k t ó r y podjął się wykonania planu". („Kronika, szkolna"). „ R o k 1953/54—(...) Plan inżyniera-architekta ob. Freyera zostaje zatwierdzony. Dzięki pomocy Polski Ludo­ wej p r z y s t ę p u j e m y do budowy naszej szkoły, której od „ P o r u s e ń s t w a Chochołowskiego nie m o ż n a było ruszyć z miejsca". (...) Praca ruszyła z miejsca, a b y ł a bardzo ż m u d n a i powolna, bo ściany zewnętrzne układało się z kostek kamienia piaskowca. K a ż d a kostka musiała b y ć dokładnie obrobiona i d o p a s o w a n ą , a t y l k o w e w n ę t r z n ą stronę ścian w y k ł a d a n o cegłą. Kamienie wożono najpierw z Chocho­ łowa, potem p r ó b o w a n o dobierać w Witowie, piasek znad Czarnego Dunajca. Pierwsze wapno z Rogoźnika — a na­ s t ę p n e z kamieniołomów od Krakowa... Trawersy przy­ b y ł y z Ziemi Zachodniej, żelazo na sklepienie z Gliwic. A ponieważ rozpoczęto b u d o w ę sposobem gospodarczym —• t r u d n o ś c i wielkie b y ł y przy nabywaniu m a t e r i a ł u budowla­ nego, jednak dało się t o wszystko w y k o n a ć przy pomocy P Z P R , Pow. R a d y Narodowej, PZGS i GS. (...) Nasza szkoła m a ł a — o 4 klasach, sali gimnastycz­ nej, kancelarii, gabinecie fizycznym, bibliotece, świetlicy, pokoju nauczycielskim. N a piętrze, a raczej poddaszu — ma b y ć mieszkanie kierownika szkoły i nauczycieli. Budynek o stylu p o d h a l a ń s k i m (dach k r y t y gontem), parterowy, z pomnikiem p o w s t a ń c ó w chochołowskich na froncie, z boiskiem sportowym, ogródkiem doświadczalnym i b u d y n k a m i gospodarczymi... (...) Z k o ń c e m czerwca 1956 r. urzędowo oddano naszą szkołę miejscowemu K o m i t e t o w i Budowy Szkoły. Przy oddawaniu b y ł obecny przedstawiciel ref. inw. przy Inspek­ toracie szkolnym, ob.ob. Jackowniak Józef, Mola Mikołaj i kier. szkoły Pluciński Jan. (...) W drugiej połowie sierpnia odbyło się uroczyste oddanie nowej zbudowanej szkoły ludności." Z b u d o w a l i ś m y szkołę piękną, okna duże, sale widne, w salach wszędzie parkiet, przy drzwiach — k l a m k i ręcznej roboty, centralne ogrzewanie, elektryczne oświetlenie, 107 �w hallu żyrandole kowalskiej roboty, t a k samo krata przy drzwiach szklanych, a sufit we wszystkich salach na tragarczykach ze świerkowych desek, a p o w a ł a w hallu — tragarczyki ułożone w kwadraty. Pod p o w a ł ą umieszczono ozdobne listwy, a za n i m i niewidoczne z z e w n ą t r z r u r y centralnego ogrzewania. P r z y p o m i n a ł o to c h a t ę wiejską. U p r z y t o m n i ł e m sobie w czym było to p o d o b i e ń s t w o . L i s t w y ! Przecież w y g l ą d a j ą podobnie j a k p o d h a l a ń s k i e „ l i s t w y " czy spiskie „ r ó m y " . T a m gazdowie stawiali obrazy malo­ wane na szkle, t a m t e ż przed obrazami były' białe „szajb i c k i " ozdobione „ k o h u t k a m i , rózyckami, lelujami i inksymi kwioteckami" a nieraz postaciami ludzi i zwierząt. Obrazy pochylano do podłogi, b y święci mogli w s p o m a g a ć w pracy i w ogóle w życiu „ g a z d ó w " , a „szajbicki" (talerze) — by mogły siać swoimi „ m a l u n k a m i " radość wśród żyjących. Poniżej rzeźbionych k r a ń c ó w listwy b y ł y powbijane rzeźbio­ ne kołki, na k t ó r y c h „ g a ź d z i n y " lubiły wieszać garnuszki, dzbanuszki a gazdowie „ f l i n t y " , t o r b k i strzeleckie, rogi na proch i na kule. Przypadkowo znalazłem się w szkole w J a b ł o n c e , gdzie na ścianie korytarza wisiała stara, piękna, ryzowana „ p ó ł e c k a " i łyżnik. Przyszła m i na m y ś l moja szkoła. Koniecznie trzeba wypełnić p u s t ą przestrzeń l u d o w y m i zabytkami. Zaapelowałem do uczniów całej szkoły, b y zwrócili uwagę na stare przedmioty, nieraz zawadzające w domu albo wyrzucane do sieni, na strych, czy wręcz gnijące pod gołym niebem. Młodzież prośbę m o j ą przyjęła z z a p a ł e m . Zaczęto przynosić z d o m ó w różne stare, j a k je nazywano —• „ g r a t y " . A ja t y l k o z a p i s y w a ł e m nazwiska t y c h , k t ó r z y je znosili. Zorganizowałem nawet konkurs, k t o więcej przyniesie t y c h okazów dawnego rzemiosła chłopskiego. Zachęcone t y m dzieci zaczęły znosić najprzeróżniejsze narzędzia, naczynia, sprzęty, a nawet części strojów ludo­ wych. W konkursie zdobyli pierwsze miejsce Tokarscy—• synowie miejscowego garncarza. Ojciec ich toczył miski, garnuszki, dzbanki, garnki, wazoniki, a matka ozdabiała je p i ę k n y m i wzorami. Wszystko t o g r o m a d z i ł e m w pokoju nauczycielskim. Jedne władze szkolne chwaliły mnie za to, inne nie ganiły, ale zarządziły, a b y m t o u s u n ą ł z pokoju nauczycielskiego. Nie chciałem się z t y m pogodzić, znalazłem więc takie miejsce, gdzie m o g ł y te uzbierane przedmioty w spokoju p o z o s t a w a ć . W s a d z i ł e m je wszystkie do tej pustej prze­ strzeni za listwami. W izbie chłopskiej najdroższe i naj­ piękniejsze przedmioty przechowywano za listwami, niech więc t o samo dzieje się i w szkole. Po wszystkich klasach i innych izbach ś m i a ł y się uzbierane przedmioty do dzieci. Naturalnie najwięcej ich było t a m , gdzie uczył się Tokarski. D y r e k t o r Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem — Juliusz Zborowski b y ł kiedyś moim profesorem. Miałom wielki szacunek dla jego pracy, często u niego bywałem. W s p o m n i a ł e m m u o moich poczynaniach w związku z ra­ towaniem z a b y t k ó w . Nic m i nie odpowiedział. Wyglądało j a k b y nie pochwalał tej działalności. Okazało się później, że m i a ł rację. W późniejszych rozmowach wyjaśnił mi, że zbiory m u s z ą mieć odpowiednie miejsce, w którym m o ż n a je spokojnio oglądać, gdzie są zabezpieczono i nie n a r a ż o n e na zniszczenie. N a d zbiorami musi b y ć stała opieka, a szkoła nie nadaje się na to. P r z e k o n a ł e m się zresztą o t y m osobiście. U n o s z ą c y się w szkole kurz osiadał na eksponatach. Trzeba było je często wycierać. R ą c z k i dziecinne skrzętnie t o wykonując, nieraz przy czyszczeniu u p u s z c z a ł y przedmiot, przez co go niszczyły. Wysokie i odległe ułożenie p r z e d m i o t ó w pod s a m ą p o w a ł ą nie sprzyjało dokładnej obserwacji, umiesz­ czenie o b i e k t ó w — zwłaszcza drewnianych — koło rur, po­ wodowało rozsyehanie się n a c z y ń , przez co obrączki spadały, a „ b e d n a r k i " się r o z l a t y w a ł y . W 1958 r o k u zaczęto organizować w N o w y m Targu w y s t a w ę sztuki ludowej. Zaproszono mnio na członka K o m i t e t u przygotowującego w y s t a w ę . Artystka-plastyczka Wanda Widigerowa (Tippenhauerowa) z Zakopanego, k t ó r a współpracowała przy organi­ zacji wystawy, n a m ó w i ł a mnie, aby p o k a z a ć również zbiory szkoły. Pisała w liście: „ S z a n o w n y Panie! A k u r a t miałam pisać do Pana, gdy doręczono m i list p a ń s k i . Nie mogłam dojechać — j a k d o t ą d do Chochołowa, bo m a m tysiące niespodziewanych, w a ż n y c h spraw. B y ł a m w Warszawie w Ministerstwie i prosili mnie t a m , aby Pan dostarczył na konkurs w N o w y m Targu wszystkie zebrane przez dzieci rzeczy, t a k j a k k a ż d a klasa zebrała. Dzieci dostaną odpowiednią n a g r o d ę . Co będziecie chcieli sprzedać kupią, dając W a m pieniądze na kupno, czego W a m trzeba w szkole." (list z listopada 1958 г.). Pani Widigerowa przyjechała w k r ó t c e potem do nas, p o m o g ł a w y b r a ć eksponaty. Nie był I I . 2. Nowa szkoła w Chochołowie i m . P o w s t a ń c ó w Chochołowskich. 208 �to jednak koniec pracy. P r z y t o c z ę fragment listu z polowy listopada 1958 r. od pani Bialońskiej z D o m u K u l t u r y w Nowym Targu. „Kochany Panie J a ś k u ! (...) przed chwilą p r z e c z y t a ł a m list od Pana. Wszystko jest dobrze, co Pan załatwił, czy komu coś przyobiecał. K o n k u r s zapowiedziany jest na 4—5 grudnia i w y s ł a ł a m j u ż zaproszenia. Pod koniec mie­ siąca przyjedzie wóz ciężarowy i będzie wszystko zabierał, co będzie do zabrania. (...) M a m szalone t r u d n o ś c i i wiele kłopotów. (...) Proszę nie u p a d a ć na duchu, j a k o ś dopro­ wadzimy do k o ń c a wszystko. Ł ą c z ę pozdrowienia..." Z różnych świstków i notatek s p r ó b o w a ł e m o d t w o r z y ć sobie co dostarczyłem ze swojej szkoły na w y s t a w ę : drajfus, świder do wiercenia, ozdoba ze starych sanek, strug do kopyt, 2 korby drewniane, strug dwuosobowy, 2 piszczałki, 5 łyżników, k ł ó d k a , k ł a p a e e , 2 lampaski, 2 krzesła, kocioł na wodę, 2 pary kierpców, waga, m o t o w i d ł o , giby, 2 bioty, faifa, deska na rękawice, hospinki, kołowrotek, solniczka, 2 oselniki, krążel, toporka do kierniczki, cepy, 2 ocydzarki, pucek, łapka na myszy, t ł u c z k a do ziemniaków, 8 dzba­ nuszków, 9 misek, 7 g a r n k ó w , wazonik, w i d ł y drewniane, oparcie do krzesła, rzeźba — głowa chłopa z K o b y l i c y , 12 oboniek, 6 stępek, 2 konewki, 2 rajtocki, 3 dzieżeczki, redykałka, forma na oscypki, 4 czerpaki, 1 czółenko. Aby zebrać więcej e k s p o n a t ó w w ę d r o w a ł e m po okolicz­ nych wioskach, j a k Z ą b , Czerwienne, Czarna Góra, J u r g ó w , Ratułów, Ciche, Miętusowo, W i t ó w , Nowe Bystre, Międzyczerwienne, Dzianisz. Przyjmowano mnie chętnie, goszczono, wyciągano ze s k r z y ń odzież, pokazywano r ó ż n e posiadane przedmioty. Wiele z nich w y s ł a n o na w y s t a w ę . Kierpce damskie i męskie, pasek na zegarek, gorsety, poszewki, formy na oscypki, 4 cyrpoki, gelety, t o r b y bacowskie, mieszki na t y t o ń , Jadwigę, spinki, k o t l i k i , oposki, ciupagi, parzenicę czarnogórską, p a r o b s k ą , chłopską, m o t o w i d ł o , kądziel w a r t k ą , „ P o n i e z u s a Frasobliwego", fajki, spodnie góralskie, zawiasy, r ó ż n e hafty, dzbanki, u p r z ą ż k o ń s k ą , pługi, okucia do dyszla. Nie zawsze b y ł y t o zabytkowe egzemplarze, b y ł y t e ż nowe, artystycznie i stylowo wykona­ ne. Ile ich zakupiono, i l u a r t y s t ó w chłopskich obdarowano wysokimi nagrodami — tego nie p a m i ę t a m . „Po wystawie zastanawiano się nad t y m , j a k b y mnie wynagrodzić, bo wszystkie moje eksponaty chciano z a b r a ć do nowo powstającego Muzeum Etnograficznego w War­ szawie. Poprosiłem o telewizor. Chętnie na t o się zgodzono. Zaznaczyłem, aby go przydzielić nie mnie, lecz dzieciom i ich rodzicom, gdyż dzieci zbierały z a b y t k i a rodzice je dawali. I dnia 28.1.1959 r. przywiozłem sam z K r a k o w a telewizor m a r k i „ O r i o n " . Co to nie było ? Cafe wieś uczęszcza­ ła na seanse telewizyjne, jakie o d b y w a ł y się w szkole. Powstało wielo zamieszania, straty czasu. Obowiązywało uczestniczenie w kapciach, a nie w t y m obuwiu w j a k i m ludzie przyszli. W y b i t o m i k i l k a szyb. Ciężko to przeżywałem, cle ludność zbliżyłem do ś w i a t a . " (Odpis z k r o n i k i szkolnej). Tak więc z kilkuset zabytkowych p r z e d m i o t ó w arty­ stycznych i k u l t u r y materialnej (ile ich było ? — na jednej z kartek znalazłem za/pis: Dach Zofia, klasa V , garnek gliniany nr 485) — część poszła do warszawskiego muzeum, część zakupiło Muzeum T a t r z a ń s k i e , a część pozostała w szkole, zdobiąc jej w n ę t r z e . Zbiory nasze bardzo się zmniejszyły. Smuciło mnie t o , ele zauważyłem, że podobnie stało się i w innych szkołach, gromadzących z a b y t k i góralskiej k u l t u r y . A zbierano w niejednej szkole. W i e m na p r z y k ł a d , że wiele p r z e d m i o t ó w zgromadziła w Witowie kierowniczka szkoły Gizela Maj­ chrowicz, a w Podczerwonem — Jan Możdżeń, umieszczając je na półkach w przedsionku szkoły. D u ż y zbiór stworzył w 1959 r. dr Mieczysław Adamczyk w kierowanej przez siebie szkole w Cichem. Przedmioty umieszczał na ścianach b u d y n k u , na p i ę k n y c h półeczkach (ciekawe, co się dzisiaj dzieje z t y m zbiorem, jalde s p o t k a ł y go losy?). Najpiękniej­ szy i najlepiej zinwentaryzowany zbiór stworzył k o l . Jawor­ ski w Dzianiszu, wiosce leżącej na uboczu i rzadko odwie­ dzanej przez t u r y s t ó w . Dzięki temu osiągnął wiele rzadkich i dawnych e k s p o n a t ó w . Umieścił je w hallu szkoły, na wszystkich ścianach, g r u p u j ą c przedmioty działami, t a k że od razu wiadomo było, do czego służą. K i e r o w n i k szkoły w Rabie W y ż n e j , W i k t o r Piasecki, r o z m i ł o w a n y w historii, zbierał wszelkie wiadomości oraz książki o historii regionu, rńiał t e ż d u ż y zbiór dawnych monet — nie licząc p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnej. D o k t o r W a ł a c h , zakochany w dawnym świecie, pra­ cujący obecnie w P y z ó w c e , zgromadził t e ż wiele przedmio­ t ó w starych, t a k samo i dyrektor szkoły w J a b ł o n c e na Orawie, Andrzej Ffaniaczyk. Zbierano i chroniono z a b y t k i t a k ż e w Kiczorach, w Hajkabuzie, L i p n i c y Małej i innych miejscowościach, k t ó r y c h j u ż dziś nie p o m n ę . Cieszyło mnie to, podziwiałem p r a c ę m y c h kolegów, a jako kierownik Szkolnego Powiato­ wego O ś r o d k a Krajoznawczo-Turystycznego przy W y ­ dziale O ś w i a t y m o g ł e m ich zachęcać do zbierania i chronienia śladów przeszłości. Nasze zbiory wielce się pomniejszyły, ale stało się t o nie t y l k o w Chochołowie •— lecz i Cichem, jako t e ż i w Dzia­ niszu. Co się dziś dzieje z t y m i zbiorami ? K t o zakupił zbiory w Cichem? K t o w Dzianiszu? Nie wiem. W której szkole są jeszcze zbiory ? T e ż się nie orientuję. Wiem, że do szkół zgłaszało się wielu c h ę t n y c h nabycia dawnych przedmiotów góralskich. P o ż e g n a n i e z m o j ą szkołą bardzo ciężko przeżywałem. Po oddaniu inwentarza szkolnego — zaczęto p o r z ą d k o w a ć resztki zbiorów. Część ich została uznana przez nowe władze szkolne za godne pozostawienia w szkole, resztę — posta­ nowiono u s u n ą ć . Te same rączki, k t ó r e gromadziły zabytki, wynosiły na korytarz przed m o i m mieszkaniem resztki wycofanych części zabytkowych rzeczy. K a ż d y t a k i stuk u p a d a j ą c y c h części n a c z y ń , czy sprzętów, słyszałem i k a ż d y t a k i odgłos wbijał m i się w serce. A kiedy j u ż wszystko ucichło, z d o b y ł e m się jeszcze na t o , że k a ż d ą deseczkę, ucho, dno, obrączkę, „ b e d n a r k ę " p r z y t u l a ł e m do siebie i wynosiłem na strych, gdzie u k ł a d a ł e m pod strzechą. Coś mnie t a m zabolało, coś m i serce ścisnęło, boć to było po­ żegnanie z t y m , co t a k bardzo ukochałem. Po przejściu na e m e r y t u r ę nie z a p o m n i a ł e m o resztkach zbiorów szkoły w Chochołowie. Część, t ę ze strychu przejęło Muzeum w N o w y m Targu, powstaje t a m bowiem izba regionalna w zagrodzie Błaszyńskich. Ale innych okazów, k t ó r e b y ł y za listwą, nauczycielstwo nie wydało. Chcąc jeszcze i t ę część r a t o w a ć , pozbierałem różne zapiski z moich pcpierów, pojechałem do Chochołowa, bardzo prosiłem by jedna z p a ń zajęła się spisaniem tego, co jeszcze zostało. Pani tej, aby p o m ó c w tej pracy, o d d a ł e m moje zapiski. Niestety i to zakończyło się klęską, bo zaufana od­ jechała, a n o t a t k i razem z n i ą wyfrunęły, a proszona listownie o zwrot zapisków — nie raczyła nawet odpowiedzieć. Dzisiaj, gdy mnie zaproszą dzieci do szkoły w Cho­ chołowie, o g l ą d a m w hallu resztki „ m u z e u m " , k t ó r y m się t a k dzieci, j a k i cały personel nauczycielski mógł pochwalić. B y ł y t o zbiory piękne, sczerniałe od d y m u w kurnych chatach, wypoliturowane przez długie lata, p a m i ą t k i po prapradziadach, no i „rozeszły s i ę " , poszły w szeroki świat... A m o ż e to dobrze? A m o ż e właśnie dostały się do dobrych r ą k , k t ó r e je z miłością pieszczą, szanują, na hono­ r o w y m miejscu s t a w i a j ą ? A m o ż e t a k ą drogą uniknęły rozbicia .siekierą i spalenia? Fot.: I . Butkiewicz — il, 1; J . Pluciński — il. 2 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0ae81067670303420207e57b25ac10b.pdf 090445343451d3d80be0c1b24bb2b6cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4453 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Paszyn - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4142 Title A name given to the resource Paszyński ośrodek plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYŃSKI OŚRODEK PLASTYKI LUDOWEJ W niewielkiej wiosce Paszyn, położonej około dzieHęciu kilometrów na wschód od Nowego Sącza,, tworzy Urtualnie (tzn. w maju 1974 r.) 26 rzeźbiarzy ludowych. Gdy artykuł ukaże się w druku, cyfra, ta, będzie już nie­ aktualna. Co miesiąc, co kilka tygodni, pojawia się w Pa­ szynie nowy „twórca ludowy". Najpełniejszą dokumentację rzeźbiarskiej twórczości Paszyniaków stanowi kolekcja, miejscowego proboszcze,, ks. Edwarda Nitki. Kolekcja stale rośnie, aktualnie obej­ mując około pięciuset eksponatów. Zarówno unikalna z wielu względów kolekcja, jak i niesłychana aktywność plastyczna, mieszkańców Paszyna — to fenomeny nie mająco odpowiednika w polskiej współczosnej plastyce wiejskiej. Istnieją wprawdzie wsie, w których mieszka, kilkudzie­ sięciu twórców ludowych — na przykład Bukowina Ta­ trzańska, Koniaków, Bobowa z sąsiednimi miejscowościami czy okolice Kadzidła i Tatar w Puszczy Zielonej. Jednak zasadnicza, różnica między tymi miejscowościami a Paszy­ nom polega na tym, że gdzie indziej sztuka ludowa, mająca długą i bogatą tradycję, traktowana jest przede wszystkim jako „przemysł domowy", źródło dodatkowego dochodu — słowem jako jedna z form działalności gospodarczoj. Ta dzia­ łalność gospodarcza nie mogłaby istnieć bez pozawiejskiego ośrodka, pełniącego rolę organiza/tora i zleceniodawcy. W Bobowej zajmuje się tym cepeliowska, spółdzielnia „Koronka", na Podhalu — Zakopiańskie Warsztaty Wzor­ cowe, cepeliowski skup i w ogóle przemysł pamiątkarski. W innych regionach Polski sytuacja wygląda podobnie. Natomiast w Paszynie działają zupelnio inne mecha­ nizmy, dla których nie znajdziemy analogu w innych ośrodkach kultury ludowej. Nie ma w Pe,szynie ciągłej, nieprzerwanej tradycji rzeźbiarskiej. Jeszcze kilkanaście lat temu nie działał w tej wsi ani jeden plastyk. Piękne kapliczki — drewniane i kamionne, stojące przy paszyńskich drogach co kilkaset metrów, powstały przoważnie przed I wojną światowi. Jeszcze piętnaście lat temu miały one funkcję prawie, wyłącznie kultową; bardzo zmalało ich znaczenie jako wzorca este­ tycznego. Obecnie, gdy porównamy figury wykonane przez Mieczysława Piwkę czy Andrzeja Głoda z niektórymi kaplicz­ kami, stwierdzimy wyraźny wpływ dawnej rzeźby na współczesną twórczość ludową. Nie ma, w Paszynie instytucji o charaktorzo gospodar­ czym, zajmującej się zamówieniami i zbytem rzeźb. Mimo to — a może właśnie dlatego — nie obserwujemy tu typo- I I . 1. Młodzi rzeźbiarze paszyńscy ze swoimi rzeźbami. 95 �96 �frych, charakterystycznych zjawisk, towarzyszących nie­ stety— merkantylnie pojętej współczesnej plastyce wiej­ skiej. Dla przykładu: Paszyniacy prawie nie wykonują replik swoich prac. Czym można sobie wytłumaczyć powstanie i istnienie tego unikalnego zjawiska, jakim jest ośrodek plastyki ludowej w Paszynie? Odpowiedzią na to pytanie niech będzie przedstawienie paru faktów z historii wsi oraz opi­ sanie dziejów kolekcji sztuki ludowej ks. Edwarda Nitki. Paszyn, jak to stwierdzają zgodnie wszyscy informa­ torzy , był przez mieszkańców okolicznych miejscowości uważany za wieś biedną i zacofaną. Gleby są t u o wiele mniej urodzajne niż w sąsiednich wsiach. Powtarzano w okolicy przysłowie „paszyńska bieda"; było prawie nie do pomyślenia, aby Paszyniak ożenił się z dziewczyną z którejś okolicznej wsi. Lekceważenie okazywane Paszyniakom miało także swoje źródło w fakcie, że była t u spora, większa niż gdzie indziej, liczba ludzi upośledzonych: głuchoniemych, chorych psychicznie, kalekich. Ludzie ci, z natury rzeczy mniej wydajni w pracy, byli ciężarem dla swych rodzin. Otoczeni pogardą, nie biorący udziału w życiu społecznym wsi, stali także poza nawiasem życia religijnego; Chrzest i Ostatnie Namaszczenie — to często jedyny insty­ tucjonalny ich kontakt z Kościołem. Ten stan rzeczy trwał do wyzwolenia. Po wojnie sytuacja zaczęła się szybko zmieniać. Prze­ ludnienie zostało zlikwidowane odpływem części ludności do miast, na Ziemie Zachodnie. Obok rolnictwa doszłc nowe źródło dochodów — przemysł. Obecnie prawie wszyscy 1 dorośli Paszyniacy, to chłopo-robotnicy. Zorganizowanie dobrej komunikacji autobusowej z Nowym Sączem przy­ spieszyło ten proces. A jednak mimo rewolucji społecznej, mimo znacznego podniesienia stopy życiowej, mimo zniwelowania różnic materialnych między Paszynem a jego najbliższą okolicą, pozostał mieszkańcom z dawnych czasów paszyński kom­ pleks niższości. W roku 1957 przyjechał do Paszyna nowy proboszcz, Edward Nitka . Urodzony w 1919 r. w Ropicy Dolnej, pow. Gorlice, z racji swego chłopskiego pochodzenia dobrze rozumiał sytuację ludności Paszyna. Znał psychikę ludzi biednych. Okolica także nie była mu obca. Przed laty był wikarym w sąsiedniej wsi, Ptaszkowej, a przez dłuższy czas jako proboszcz przebywał w niedalekim Borzęcinie, pow. Brzesko. Trudno powiedzieć, by przeniesienie do Paszyna było dla niego awansem; fara chuda, teren z wielu względów trudny, niewdzięczny. Ksiądz Nitka, sprowadzając się do Paszyna, przywiózł ze sobą trochę obrazów i starych rzeźb sakralnych. Nie zamierzał kolekcjonować sztuki ludowej — był po prostu przywiązany do tych przedmiotów, miał je dla upiększenia mieszkania. Nie przypuszczał, że ten skromny zbiór może stać się punktem wyjścia do powstania największego w Pol­ sce ośrodka rzeźby ludowej i — zaczątkiem wspaniałej kolekcji plastyki wiejskiej. Na plebanię zaglądał często Wojciech Oleksy, brat kościelnego. Oleksy, zwany we wsi po prostu „Wojtkiem", 2 Andrzej Głód, (1. 15), Paszyn, pow. N . Sącz: i l . 2. Młody rzeźbiarz przy pracy.; i l . 3. Kopernik, drewno polichromowane, wys. 17 cm. Mieczysław Piwko, Paszyn: i l . 4. Kopernik, drewno polichrom., wys. 32 cm.; i l . 5. Chrystus Frasobliwy, drewno polichrom., wys. 35 cm.; i l . 6. Rzeźbiarz przy pracy. 5 б 97 �Wojciech Oleksy z Paszyna (il. 7) : i l . 8. Chrystus przed Piłatem, drewno, wys. 36 сщ. urodzony w 1903 г., głuchoniemy, pomagał czasem bratu w jego kościelnych obowiązkach: dzwonił, robił drobne stolarskie naprawy; z tego powodu zachodził często na plebanię. Rzeźby i obrazy zgromadzone tam przez pro­ boszcza bardzo mu się podobały. Głaskał się wtedy po sercu i mlaskał. Po pewnym czasie, by zrobić księdzu przyjemność, przyniósł pierwsze wykonane przez siebie „prace plastyczne". Były to bardzo nieporadne i prymitywnie wykonane nie­ wielkie przedmioty z drewna, podpatrzone przez Oleksego w kościele i na plebanii: monstrancje, kielichy mszalne itp. Ksiądz nie traktował tych drewienek jako dzieł sztuki, lecz jako swoistą formę modlitwy głuchoniemego. Stosunek reszty otoczenia do „Dzieł" Oleksego nie­ trudno przewidzieć. Gospodyni używała na podpałkę skła­ dano przez księdza prezenty, dziwiąc się, że proboszcz przyjmuje takie „paproki". Odwiedzający plebanię chłopi także nie rozumieli dlaczego ksiądz Nitka cieszy się z przy­ niesionych przez Wojtka podarunków. Proboszcz tłumaczył, że cieszy go w tych rzeźbach zaangażowanie autora, prag­ nącego wyrazić w ten sposób swoje religijne uczucia. Forma zewnętrzna jest natomiast mniej ważna. Ksiądz Nitka spostrzegał, że okazywanie radości z rzeźb, wylewne dzię­ kowanie i drobne datki w rewanżu sprawiają Oleksemu wielką przyjemność, podnosząc jego poczucie własnej war­ tości. Po raz pierwszy może w życiu słyszał Wojtek komple­ menty na swój temat. Bardzo mu one były potrzebne. Ksiądz, udzielając moralnej pomocy pełnemu kom­ pleksów człowiekowi, nie wiadomo kiedy polubił prymi­ tywną formę jego rzeźb. Zaczął je zbierać, przeznaczył dla nich półkę w swoim pokoju. Nie myślał jednak o zbie­ raniu kolekcji w tym sensie, w jakim się to potocznie ro­ 98 zumie. Pasja kolekcjonerska — mieć, posiadać, zebrać jak I najwięcej — była, jak się wydaje, obca księdzu Nitce. Doceniał wartość rzeźb Oleksego, lecz widział przede wszyst­ kim moralny, społeczny aspekt zagadnienia. Fakt ten j sprawia, że kolekcja księdza z Paszyna zaczęła odgrywać dużą rolę w życiu kulturalnym mieszkańców wsi, a siły oddziaływania tej „instytucji" mogłoby pozazdrościć księdzu Nitce niejedno muzeum. W roku 1966 zaszedł ważny fakt w życiorysie Oleksego. Przeszedł pierwszą w swym życiu systematyczną edukacje. W wielu parafiach księża, posługując się językiem gestów, uczyli głuchoniemych katechizmu, „mówili" kazania, egzaminowali z prawd wiary. Następnie głuchoniemi dostąpili bierzmowania. Z okazji tej uroczystości przygotowano wystawę ich prac w sądeckim kościele Jezuitów. Znalazły się tam i nieporadne figurki Oleksego — była to pierwsza ekspozycja jego rzeźb. Jedną z nich Wojtek wręczył biskupowi. Druga „wystawa" nieporadnych Wojtkowych figurek była na paszyńskiej plebanii, z okazji wędrówki po domach j obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Na prowizorycznym f podeście, poniżej obrazu, ksiądz ustawił kilka rzeźb Oleksego, któro miały symbolizować uczucia religijne prostych ludzi. Nie udało mi się dowiedzieć, jakie wrażenie na miesz- I kańcach Paszyna zrobiło to bardzo śmiałe zestawienie I otoczonego kultem obrazu z „paprokami" głuchoniemego Wojtka. Wartości plastyczne rzeźb Oleksego docenił Bolesław Nawrocki z Warszawy, który w połowie lat sześćdziesiątych penetrował Sądecczyznę, zbierając eksponaty do swej | kolekcji plastyki wiejskiej. Nawrocki wykupił wtedy wiele I �Rzeźbił także Zdzisław Orleeki, autor statycznie po­ traktowanych, kamiennych, nie polichromowanych rzeźb. Orleeki jest obecnie bodaj jedynym w Paszynie człowiekiem znającym się na rzeźbie w kamieniu. Ongiś było więcej specjalistów z tej dziedziny — świadczą o tym liczne ka­ mienne kapliczki zdobiące rozstaje dróg, znaczące granice ról, upamiętniające różne wydarzenia. Wielka szkoda, że Orleeki po niepowodzeniu na konkursie w 1972 r. za­ niechał dalszej pracy w tym coraz mniej popularnym two­ rzywie. Ks. Edward Nitka, spiritus movens paszyńskiego ośrodka rzeźbiarskiego, w trakcie swej pracy społecznej nad podnoszeniem samoświadomości mieszkańców wsi stawał się mimowolnie kolekcjonerem i znawcą plastyki wiejskiej. Do szeroko pojętych celów dydaktycznych, stawianych zawsze na pierwszym planie, dołączyły się cele estetyczne. Na plebanii obok rzeźb Paszyniaków znalazły się figurki wykonane przez twórców z dalszych okolic: Władysława Chajca z Jasielskiego, Stanisława Hołdę z No­ wego Sącza, Nikodema Bołoza z Łomnicy, pow. Nowy Sącz czy braci Stanisława i Jana Niewolów z Muszyny. Zebranie dobrych przykładów współczesnej rzeźby ludowej z innych okolic stanowiło znakomite uzupełnienie zestawu rzeźb paszyńskich. Rozrastanie się kolekcji było odzwierciedle­ niem gwałtownego rozwoju paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej. Na rozrastanie się kolekcji miała także pewien wpływ znajomość proboszcza z red. Ludwikiem Zimmererem, jednym z najwybitniejszych w Polsce kolekcjonerów sztuki ludowej. Pierwszym publicznym wystąpieniem rzeźbiarzy pa­ ll. 9. W. Oleksy Chrystus Zmartwychwstały, drewno, wys. 43 cm. I I . 10. Stanisław Hołda, N . Sącz - Cołąbkowice. Biczowa nie, drewno, pakuły, wys, 39 cm. rzeźb Oleksego z początkowego okresu jego twórczości. Wywiózł je potem do Genowy, gdzie zamieszkał jako pra­ cownik UNESCO. Swoją kolekcję eksponował Nawrocki w kilku miastach Europy Zachodniej, popularyzując polską sztukę ludową, m. in. ośrodek paszyński. Dla mieszkańców Paszyna nie miały jednak te wystawy większego znaczenia. Rzeźbiarska działalność Oleksego, wykonywanie przez niego form nie wypracowanych technicznie, powodowało stale uwagi Paszyniaków w rodzaju ,,ja bym potrafił zrobić to o wiele lepiej". — To nie gadajoie, tylko róbcie — odpo­ wiadał niezmiennie ksiądz. Jednak mało kto chciał spróbo­ wać; nie było jeszcze we wsi atmosfery dla rzeźby ludowej, ludzie bali się narazić na pośmiewisko. Powszechnie uważano, że rzeźbić mogą tylko „panowie po szkołach", a karyka­ turalne, nieporadne rzeźby wiejskich prymitywów obrażają Boga. Mieczysław Piwko, czterdziestokilkuletni rolnik i stra­ żak, odważył się. Trudno obecnie ustalić, w którym roku przyniósł na plebanię pierwszą wykonaną przez siebie rzeźbę. Tematy brał Piwko z życia wsi współczesnej. Skaldowie z Paszyna — wiejska kapela, grająca przy stole, na którym stoi butelka. Spowiedź — gruby, dobroduszny ksiądz słucha spowiedzi pary chłopskiej. Figurki te przypominają swą formą zewnętrzną (wymiary, stroje ze szmatek) i humo­ rystycznym potraktowaniem tematu — kukiełki szopkowe. Piwko, który przypomniał sobie zawartą przed laty znajomość z mieszkającym w sąsiedniej Mszalnicy rzeź­ biarzem, Witkiem — postanowił wykorzystać zdobyte nieg­ dyś od niego informacje, wykonując kapliczki wzorowane na przydrożnych kapliczkach z Paszyna. 9.9 �szyńskich był konkurs rzeźby ludowej, zorganizowany w 1971 r. wspólnie — przez Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce i Muzeum w Nowym Sączu. Chociaż rzeźbiarze paszyńscy nie odnieśli na n m większych sukcesów, spełnił on jednak doniosłą rolę — zaprezentował szerszej publicz­ ności twórców ludowych z tej do niedawna mało komu znanej wioski, a Paszyniakom dał okazję do konfrontacji własnych możliwości artystycznych z osiągnięciami innych rzeźbiarzy. To ważne wydarzenie pozwoliło paszyńskim plastykom przygotować się starannie do następnego kon­ kursu, który był dla nich tak pomyślny — Konkursu Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, zorganizo­ wanego latem 1972 r. przez Muzeum w Nowym Sączu. Wiosną 1972 г., kiedy zbierano eksponaty konkursowe, we wsi działało już pięciu rzeźbiarzy: Wojciech Oleksy, Mieczysław Piwko, Zdzisław Orleeki i dwaj uczniowie szkoły podstawowej: Marian Jasiński i Andrzej Głód. Wszyscy wystąpili w konkursie sądeckim. U Jasińskiego zresztą zainteresowanie rzeźbą wkrótce minęło. Natomiast Głód, korzystając z rad swego bliskiego krewnego, Mie­ czysława Piwki, namówiony przez proboszcza zajął się bliżej działalnością plastyczną. Rzeźby paszyniaków, przedłożone na konkurs, były bardzo zróżnicowane: prymitywne, toporne, malowane kredkami rzeźby Oleksego; starannie wykonane, nawiązują­ ce do tradycyjnej rzeźby ludowej prace Piwki; poważne, prawie monumentalne kamienne figury Orleckiego; figurki Jasińskiego, zbliżone bardziej do sztuki dziecięcej niż ludowej i wreszcie będące miłą niespodzianką rzeźby Andrze­ ; ja Głoda — wprawdzie wyraźnie inspirowane stylom Piwki, ale oryginalne, świeże. Relacjonując przygotowania do konkursu, Telewizja Krakowska nadała krótki program z Paszyna, prezentując Wojciecha Oleksego i jego prace rzeźbiarskie. Ten parominutowy reportaż zrobił wrażenie, jakiego prawdopodobnie nie przewidywali realizatorzy. Po raz pierwszy Telewizja pokazała Paszyn — a to za sprawą Wojtka! Trudno opisać zaskoczenie i zdziwienie mieszkańców wsi w tym dniu. Oleksy z głuchoniemego „bejdoka" wyrósł w niedługim czasie na „sławnego ziomka". Audycja telewizyjna była dalszym, ważnym elementem „robiącym atmosferę" w Pa­ szynie wokół rzeźby ludowej. Na początku lipca 1972 r. odbyło się posiedzenie Sądu Konkursowego. Oleksy i Piwko otrzymali pierwsze nagrody, Głód — nagrodę drugą. Sukces Paszyniaków, a szczególnie zdobycie drugiej nagrody przez czternastoletniego Andrzeja Głoda (dwa tysiące złotych i zakup rzeźb) miało wielkie znaczenie propagandowe. Moralny sukces i intratne nagrody rzeźbiarzy — to przyczyny wybuchu zainteresowania Pa­ szyniaków rzeźbą ludową w 1972 r. Zainteresowanie to nie zrodziło się, rzecz jasna, auto­ matycznie. Proboszcz namawiał swoich parafian do rzeź­ bienia, a konkurs dał mu w rękę dodatkowy, bardzo ważny atut: można było mówić o intratności plastyki ludowej, a także o ogólnopolskiej popularności, jaką można zdobyć rzeźbieniem. Czternastoletni chłopiec zarobił kilka tysięcy złotych, był chwalony, opisywany w gazetach, składano zamówienia na dalsze jego prace! Od tego czasu jego ko­ ił. 11. Grób Chrystusa w kościele paszyńskim, zdobiony rzeźbą ludową. Wielkanoc 1974. • P T , �II, 12. Chrystus Frasobliwy. Dawna rzeźba, na której wzorowali się M . Piwko i A. Głód. I I . 13. Kapliczka z Ukrzyżowanym, Mszalnica, pow. N . Sącz. ledzy zaczęli nosić w tornistrach nie tyle buławy marszał­ kowskie, ile dłuta rzeźbiarskie albo zwykłe koziki. W salach sądeckiego muzeum czynna była jeszcze wystawa pokonkursowa, kiedy ks. Nitka wpadł na nowy, świetny pomysł. Rzeźby ze swojej kolekcji poustawiał w prostych kapliczkach wokół kościoła, tworząc jedyną chyba w swoim rodzaju plenerową wystawę współczesnej rzeźby ludowej. Okazją do zorganizowania tej ekspozycji stalą się wizyta biskupa tarnowskiego w parafii, zapowie­ dziana na koniec sierpnia. Nie był to pierwszy przypadek „żywego" wykorzysta­ nia paszyńskiej kolekcji rzeźby ludowej. Od kilku lat, z okazji Wielkanocy, pod kierunkiem księdza Edwarda Nitki montowany jest grób Chrystusa, złożony z ustawionych na krzyż, w formie jakby szałasu, kilkumetrowych palm wielkanocnych. Pod t ą konstrukcją ustawione są na postumentach najciekawsze eksponaty ze zbioru proboszcza. Grób symboliczny na cmentarzu, pomnik Paszyniaków, którzy oddali swoje życie w czasie I I wojny światowej, także zdobiony jest rzeźbą ludową: na cmentarnym miejscu ustawiona jest kamienna figura Chrystusa Frasobliwego, roboty Zdzisława Orleckiego, zaś na mniejszych postu­ mentach — drewniano aniołki Wojciecha Oleksego. Co innego jednak rzeźba jako „sprawa wewnętrzna", a co innego jako powód do dumy, wystawiana z okazji wielkioj gali. Mimo działających we wsi sześciu rzeźbiarzy (latem zaczął rzeźbić rówieśnik Andrzeja Głoda, Augustyn Pogwizd), mimo propagandy prasowo-telewizyjnej, mimo długoletniej działalności ks. Nitki, wielu jeszcze mieszkań­ ców wsi nie było pewnych; czy wypada pokazywać biskupowi rzeźby ludowe. Biskup na szczęście okazał zadowolenie, chwalił pro­ boszcza i parafian za ten oryginalny pomysł, przyjął kilka figurek i przekazał je do Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, gdzie zaprezentowano je na ekspozycji. Nie znaczy to bynajmniej, by rzeźby paszyńskich plastyków obracały się wyłącznie w kręgu tematyki sakralnej. Twórcy ludowi z Paszyna podejmują także chętnie sprawy świeckie: trud dawnych rolników, sprawy wsi współczesnej. Nie omijają ich także — rzecz jasna •— zjawiska charakte­ rystyczne dla całej współczesnej polskiej rzeźby ludowej, np. ostatnio — zainteresowanie postacią Kopernika. „Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i księżyc, które biegną na cienkich nóżkach-patyczkach wokół wiel­ kiego słońca zakutego w dyby" . Prastara konwencja rzeźby ludowej, dopuszczająca w zasadzie tylko tematykę sakralną, została przełamana. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności wszystkie czynniki niezbędne do animacji sztuki ludowej wystąpiły prawie jednocześnie: wewnętrzna akceptacja, spowodowana uro­ czystością wizytacji biskupiej, splotła się w 'paradoksalny sposób z dowodami uznania z powodu pomyślnych wyników konkursu, notatkami prasowymi, nie mniej ważnym czyn­ nikiem merkantylnym. Jednak najważniejsze były: ogólno­ polski prąd animacji sztuki ludowej, związany z polityką kulturalną Państwa, i systematyczna praca dydaktyczna 3 101 �miejscowego autorytetu — ks. Edwarda N i t k i , bliskiego Paszyniakom z raeji swego chłopskiego pochodzenia, tego, że jest ich krajanem. W ciągu k i l k u miesięcy rzeźbiarze paszyńscy odnieśli dwa wielkie sukcesy: „ z e w n ę t r z n y " — na Konkursie Współ­ czesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich w N o w y m Sączu i „ w e w n ę t r z n y " — na uroczystości przyjazdu do parafii biskupa tarnowskiego. Obie imprezy b y ł y t a k ż e wielkim osiągnięciem proboszcza. Jego argumenty znalazły potwier­ dzenie z k i l k u stron jednocześnie, a jego kolekcja, d o t ą d uznawana przez n i e k t ó r y c h t y l k o mieszkańców wsi, stała się powodem do lokalnej dumy. A m b i c j ą P a s z y n i a k ó w stało się uzupełnienie tej ekspozycji. P r z y k ł a d e m — historia starego już człowieka, Marcina Kożucha, ur. 1904 г., od lat ciężko chorego. K o ż u c h przy­ jechał z odległego przysiółka zobaczyć biskupa. Zapoznał się wtedy z w y s t a w ą plenerową kolekcji księdza Edwarda N i t k i i oświadczył: „ j a w a m p o k a ż ę j a k się r z e ź b i " . Zdążył mimo ciężkiej choroby w y k o n a ć k i l k a bardzo interesujących prac. Zmarł 7 lutego 1973 r. Rzeźbieniem zajęli się dwaj jego synowie: Jan i Piotr K o ż u c h o w i e , zachęceni p r z y k ł a ­ dem ojca. Rzeźbi cała rodzina Orleckich. Zdzisław Orleeki, bardzo zdolny kamieniarz, inspirował do działalności plastycznej swego brata Józefa Orleckiego. R z e ź b i t a k ż e Helena Orlecka, córka Józefa i jej brat Stanisław, uczeń czwartej klasy. Ciekawą postacią w Paszynie jest Stanisław Mika, zwany „ S t a s i c e k " albo „ D z i a k o n " . Oryginał, znany jest we wsi z tego, że l u b i nosić chorągiew na pogrzebach. Z lekceważeniem oglądał kolekcję proboszcza, twierdząc, że on sam potrafi w y k o n a ć znacznie lepsze prace. W mię­ dzyczasie zaniemógł i b y ł bliski śmierci. K s i ę d z u , odpra­ wiającemu Ostatnie Namaszczenie oświadczył, że nie umrze, ponieważ nie zrobił jeszcze żadnej rzeźby. Rzeczywiście po pewnym czasie wyzdrowiał i z d u m ą przyniósł pro­ boszczowi swe pierwsze prace plastyczne. Zaczął rzeźbić ponad 70-letni Andrzej Drożdż. R z e ź b i także Jan Skrzypek — sołtys paszyński. Janina Mordarska — t a k ż e utalentowana rzeźbiarka — wstydziła się przy­ znać do autorstwa swych prac, bojąc się ośmieszenia — przekonana, zgodnie z wioskowym zwyczajem, że rzeźbienie jest zajęciem wyłącznie m ę s k i m . Jej prace firmował syn Wiesław, uczeń I V klasy. Mistyfikacja szybko się w y d a ł a , obecnie rzeźbi z a r ó w n o * m a t k a , j a k i syn. Oprócz dorosłych, zaczęli masowo rzeźbić chłopcy ze szkoły podstawowej. Jednym z najciekawszych jest Augustyn Pogwizd, k t ó r y obecnie (maj 1974) stara się o przyjęcie do zakopiańskiego Technikum Plastycznego i m . Antoniego Kenara. W y b i j a się t a k ż e Alfred Miczołek, Józef Damasiewicz i i n n i . W 1973 r. w kolorowym filmie telewizyjnym „Złoto polskich K a r p a t " , realizowanym przez Telewizję K r a k o w s k ą w reżyserii Zbigniewa Swięcha, wzięło udział ośmiu rzeźbiarzy — dzieci paszyńskich. W t y m samym roku chłopcy-rzeźbiarze zrobili sobie p a m i ą t k o w e zdjęcie, na k t ó r y m widnieją: Piotr P o r ę b a z „ G ó r " , Marian Głód z „ R z e k " , Marek Szczurek z „ P i ą t k o w e j " , Teofil Oleksy z „ Z a g ó r z a " , W a c ł a w Gajdosz z „ P o t o k " , Józef Damasiewicz z „ J o d ł o w e j G ó r y " , J a n Pogwizd z „ P o d mystkowa", Alfred Miczołek z „ Z a g ó r z a " , Augustyn Po­ gwizd z „ R z e k " , A l b i n J a s i ń s k i z „ P o d g ó r " , Eugeniusz Oleksy z „ G r a n i c " . W ostatnich miesiącach pojawiają się nowi rzeźbiarze. Ciekawą, dopiero rozwijającą się indywidualnością artystycz­ n ą jest Tadeusz Setlak, szwagier Augustyna Pogwizda. Urodzony w Jadamwoli, pow. Limanowa, do Paszyna sprowadził się z powodu zawarcia m a ł ż e ń s t w a , w 1969 r. Wiosną 1974 r. przyniósł księdzu swe pierwsze prace rzeź­ biarskie. W y k o n a ł je, b y zaznaczyć s w ą przynależność do paszyńskiej społeczności wiejskiej. Ta motywacja wskazuje, 102 j a k bardzo w Paszynie popularna jest ostatnio rzeźba ludowa, j a k wielkie efekty przyniosła działalność ks. N i t k i . Działalność ta nie ogranicza się do t w ó r c ó w paszyńskich. Proboszcz u z u p e ł n i a stale s w ą kolekcję pracami rzeźbiarzy spoza swojej parafii: Stanisława Radzika z Grybowa, Michała Gurby z G r ó d k a , pow. Gorlice, Stanisława Hołdy z Nowego Sącza i innych. Dotychczasowe uwagi na temat socjologicznej ekumeny paszyńskiego ośrodka p l a s t y k i ludowej trzeba uzupełnić informacjami o artystycznych efektach p a s z y ń s k i c h rzeź­ biarzy. Ogólną cechą wszystkich prawie p a s z y ń s k i c h twórców ludowych jest wielka zdolność do improwizacji, brak — że się t a k w y r a ż ę — „ a r t y s t y c z n y c h k o m p l e k s ó w " . Twórcy p a s z y ń s c y (z w y j ą t k i e m Mieczysława P i w k i i Zdzisława Orleckiego) nie m a j ą właściwie pojęcia o właściwościach tworzywa, nie m a j ą żadnej wiedzy rzeźbiarskiej, nie dyspo­ n u j ą odpowiednio przygotowanym m a t e r i a ł e m i odpowied­ n i m i n a r z ę d z i a m i . Ten stan rzeczy jest źródłem ich przewag i klęsk jednocześnie. B r a k artystycznego balastu rodzi odwagę porywania się na trudne tematy. Mierzenie siły na zamiary, warunek jakiejkolwiek twórczej działalności, doprowadza t a k ż e niekiedy do sytuacji nieco groteskowych, nie zamierzonych przez a u t o r ó w ; grozi ryzykiem przece­ niania swych sił. Granica m i ę d z y świeżością prymitywu a artystycznym niedołęstwem jest przecież niesłychanie ł a t w a do przekroczenia. Świeżość, n i e p o r a d n o ś ć , oryginalne traktowanie tematu, t o najważniejsze ogólne cechy charakterystyczne rzeźbiar­ skiego ośrodka paszyńskiego. Ogromna większość twórców ludowych z tej wsi, t o ludzie u p r a w i a j ą c y działalność a r t y s t y c z n ą zaledwie od roku, d w ó c h lat, od przypadku do przypadku; jasne, że nie m a j ą żadnego doświadczenia, że nie orientują się we współczesnych tendencjach i modach, j a k i m podlegają pozawiejscy animatorzy p l a s t y k i ludowej. Nie u m i e j ą więc — na szczęście! •— i m się podporządkować. Trudno powiedzieć, czy t e n stan rzeczy u t r z y m a się długo. Tak j u ż jest we współczesnej sztuce ludowej, że w miarę rosnącej sławy, w m i a r ę coraz częstszego uczestnictwa w wystawach, konkursach, kiermaszach, p r z y j m u j ą c liczne odwiedziny — amator zamienia się w zawodowca, który chcąc nie chcąc w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu za­ czyna się p o d p o r z ą d k o w y w a ć ogólnej modzie. W miarę powodzenia zmienia się motywacja twórczości — coraz bardziej dochodzi do głosu czynnik m e r k a n t y l n y . Prawie wszyscy t w ó r c y p a s z y ń s c y są jeszcze na tym p o c z ą t k o w y m etapie, gdzie brak w i a r y we w ł a s n e siły, w w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą swych d o k o n a ń nie pozwala na traktowanie swej twórczości jako źródła zarobku. Między i n n y m i dlatego ich r z e ź b y s ą t a k świeże i oryginalne. Prace rzeźbiarskie uczniów szkoły podstawowej w Pa­ szynie m a j ą charakter odmienny niż prace dorosłych. W gru­ pie młodzieżowej obserwujemy silne wzajemne wpływy. Jest k i l k u chłopców o silniejszych indywidualnościach (Andrzej Głód, A u g u s t y n Pogwizd i in.) i cała plejada rzeźbiarzy słabszych, chłopców, k t ó r z y nie m a j ą c wystar­ czającej w y o b r a ź n i wzorują się na cudzych pracach, Przy­ k ł a d e m Aniołek Augustyna Pogwizda. Oryginalna forma, osiągnięta bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i , skłoniła wielu chłop­ ców do n a ś l a d o w n i c t w a — aktualnie w kolekcji ks. Nitki jest j u ż kilkadziesiąt aniołków wzorowanych na rzeźhie Pogwizda. K s i ą d z N i t k a stara się wprawdzie pilnować, b y r z e ź b y b y ł y wykonywane samodzielnie, „z głowy". Jest to jednak niewykonalne; w p ł y w y m o ż n a nieco ogra­ niczyć, jednak nie da się ich eliminować całkowicie. �Ezeźby dzieci p a s z y ń s k i c h s ą ciekawym s k r z y ż o w a n i e m sztuki ludowej i dziecięcej. Ludowe s ą t u wzory ikono­ graficzne, z k t ó r y c h niekiedy k o r z y s t a j ą młodzi rzoźbiarze. Natomiast rozwiązania plastyczne s ą raczej z k r ę g u sztuki dziecięcej — ze s w ą nieporadnością połączoną z l a p i d a r n ą , często bardzo celną formą rzeźbiarską. Na prace p a s z y ń s k i c h p l a s t y k ó w ludowych istnieje spory popyt. Jednak, j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż a d n a z i n ­ stytucji nie zajmuje się handlem t y m i dziełami sztuki na większą skalę. R z e ź b y nabywane są do kolekcji m u ­ zealnych (szczególną a k t y w n o ś c i ą odznacza się t u muzeum sądeckie, z racji swych z a i n t e r e s o w a ń rzeźbą i bliskiego położenia), a t a k ż e przez zbieraczy i h o b b y s t ó w , bezpośred­ nio od ich twórców. K s . N i t k a zawsze służy r a d ą i p o m o c ą . Przybywający do Paszyna amatorzy sztuki ludowej w y ­ bierają interesujące ich prace, b ą d ź d o k o n u j ą zamówień. W Paszynie często k u p u j ą r z e ź b y cudzoziemcy. Jednak, jak się wydaje, czynnik merkantylny, aczkolwiek istotny, nie jost t u najważniejszym impulsem do rzeźbienia. Ta idylla przypuszczalnie nie będzie t r w a ł a długo. Jeden z rzeźbiarzy o t r z y m a ł np. w zeszłym roku zamówienie na serię „ K o p e r n i k ó w " . I n s t y t u c j a z a m a w i a j ą c a oriento­ wała się dobrze, że ma do czynienia z kilkunastoletnim chłopcem, k t ó r y chodzi do szkoły i nie jest w stanie w y k o n a ć w krótkim czasie sporej ilości r z e ź b ; b y ł a t o instytucja, któroj przedstawiciele deklarowali wielokrotnie, że w rzeźbie nie preferują produkcji seryjnej. Cóź, teoria i piękne słówka sobie, a życie sobie. Pecunia non olet. Ciekawe będzie prześledzenie historii m ł o d y c h rzeźbiarzy paszyńskich, k t ó r z y niedługo u k o ń c z ą szkołę p o d s t a w o w ą . Jak ułożą się ich dalsze „rzeźbiarskie losy"? Można przy­ puszczać, że większość z nich zaniecha pracy artystycznej. Istnieje jednak uzasadniona nadzieja, że przynajmniej kilku będzie k o n t y n u o w a ć twórczość rzeźbiarską. Intere­ sujące będzie prześledzenie ewolucji ośrodka paszyńskiego. Dlatego napiszemy o n i m z n ó w za k i l k a lat. Kontakty ks. N i t k i z m ł o d y m rzeźbiarzem z Nowego Sącza, Franciszkiem P a l k ą , s ą szczególnego charakteru. Znajomość ta t r w a j u ż k i l k a lat. K s i ą d z zainteresował się twórczością tego młodego mężczyzny, z zawodu technika skórzanego, k t ó r y od 1969 r. zajmuje się prawie wyłącznie działalnością a r t y s t y c z n ą , osiągając bardzo ciekawe efekty. Prócz rzeźby figuralnej zajmuje się Palka rzeźbą ceramiczną, meblarstwem artystycznym i malarstwem na szkle. Trudno już powiedzieć, k t o pierwszy w p a d ł na pomysł, b y Palka wyrzeźbił do kościoła paszyńskiego a m b o n ę i D r o g ę K r z y ­ żową. W k a ż d y m razie b y ł t o p o m y s ł bardzo śmiały, bu­ rzący ustalone kanony plastyczne. N a t o , b y m o ż n a się zdecydować na t a k ryzykowne przedsięwzięcie, trzeba było mieszkańców wsi odpowiednio p r z y g o t o w a ć . Rzecz jasna, Droga K r z y ż o w a w kościele musi spełniać podstawowy warunek, n i e z b ę d n y do osiągnięcia odpowiedniego efektu — artystycznego i moralnego. R z e ź b y m u s z ą b y ć komuni­ katywne, zrozumiałe dla P a s z y n i a k ó w . Najważniejsza przecież w t y m w y p a d k u jest ich funkcja kultowa. Ks. N i t k a przygotowuje ludność wsi do tego artystycz­ nego wydarzenia w sobie właściwy, inteligentny sposób. Namówił m ł o d y c h rzeźbiarzy, b y w y b r a l i się do Palki obejrzeć jego prace. Wrócili przejęci i zachwyceni — ksiądz zyskał w ten sposób k i l k u n a s t u zwolenników swego przed­ sięwzięcia. Franciszek Palka cieszy się coraz większą s y m p a t i ą w Paszynie, ponieważ został przez ks. N i t k ę zaproszony jako instruktor na kursie malarstwa na szkle, zorganizo­ wanym przy parafii. K s i ą d z chce, b y Paszyniacy spróbowali nowej techniki plastycznej. K u r s jest przeznaczony przede wszystkim dla dziewcząt, k t ó r e (z kilkoma w y j ą t k a m i ) nie chcą b r a ć się do „męskiej r o b o t y " — rzeźbienia. N a kurs I I . 14. K s . E d w a r d N i t k a , proboszcz N . Sącz. z Paszyna, pow. chodzą jednak t a k ż e c h ł o p c y ; w sumie około dwadzieściorga dzieci. Dotychczas o d b y ł o się k i l k a lekcji. Palka nie narzuca swym m ł o d y m uczniom kompozycji, maniery stylistycznej, sposobu potraktowania tematu. Ogranicza swe zajęcia do spraw technicznych: sposób robienia k o n t u r ó w , roz­ rabianie farb, przygotowanie pędzli i t p . Kolekcja księdza wzbogaciła się wiosną 1974 r. o kilkadziesiąt obrazków malowanych na szkle. B y ć może, gdy a r t y k u ł ten u k a ż e się w d r u k u , Paszyn będzie ośrodkiem nie t y l k o rzeźby, ale i malarstwa na szkle. * Z historii paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej animator życia kulturalnego na wsi może wyciągnąć dla siebie szereg bardzo pouczających wniosków. Nasuwa się t u przede wszystkim k i l k a z n i c h : — aby możliwy b y ł rozwój sztuki ludowej na wsi współczesnej, potrzebne jest nie t y l k o zapewnienie jej egzystencji od strony materialnej, lecz i „zrobienie atmo­ sfery". B r a k odpowiedniej atmosfery wokół twórczości ludowej w środowisku wiejskim powoduje degenerację, skostnienie, oderwanie od życia. Wyłącznie merkantylna motywacja ze strony t w ó r c ó w ludowych jest oskarżeniem, rzuconym animatorom współczesnej plastyki wiejskiej; jest sygnałem ostrzegającym, że w tej dziedzinie dzieje się źle, że obrane metody są niewłaściwe b ą d ź niewystarczające. Budzenie twórczości ludowej wyłącznie m e t o d ą fiskalną, to nie reaktywowanie dawnej k u l t u r y w nowych warunkach, lecz galwanizowanie nieboszczyka; — gdy chcemy p o b u d z a ć twórczość l u d o w ą o p a r t ą o dawne tradycje, nie m o ż e m y tego robić m e t o d ą narzu­ cania ludziom (przy pomocy tzw. bodźców ekonomicznych) 103 �dawnych wzorów z muzealnych gablot. Piwko i Głód nie dlatego zaczęli wzorować się na dawnych kapliczkach, że jest to ostatnio p o p ł a t n e , lecz dlatego, że b y ł y t o naj­ bliższe i m wzory rzeźby. P o s z u k u j ą c oparcia, plastycy ci siłą rzeczy zwrócili się do dawnych wzorów. Korzystali z nich, ale przecież stworzyli prace własne, oryginalne, nie martwe kopie. Gdyby ks. N i t k a polecił kopiować ka­ pliczki, a nie rzeźbić z głowy, nigdy b y nie uzyskał takich efektów pedagogicznych; •— j e d n ą z przyczyn powstania paszyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej jest właściwe, inteligentne podsycanie ambicji twórców. Służy temu kolekcja ks. N i t k i . F a k t , że znajduje się ona w Paszynie, ma pierwszorzędne zna­ czenie — k a ż d y p o c z ą t k u j ą c y rzeźbiarz ma okazję kon­ frontacji, ma nadzieję, że jego prace b ę d ą się w kolekcji wyróżniać. Zbiór proboszcza ma sens t y l k o przez swoje istnienie na miejscu, w Paszynie. Gdyby go gdzieś wywieźć, umieścić w k t ó r y m ś muzeum, p r z e s t a ł b y oddziaływać bezpośrednio na mieszkańców wsi — kolekcja zmieniłaby się z Akademii Sztuk P i ę k n y c h w zbiór p i ę k n y c h może, ale m a r t w y c h klocków. K s i ę d z u Nitce u d a ł o się u n i k n ą ć pier- ; worodnego grzechu wszystkich m u z e a l n i k ó w i kolekcjo- I n e r ó w — wyrwania eksponatu ze swego kulturowego коп- i tekstu; — najważniejszą jednak p r z y c z y n ą powstania pa­ szyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej i d o k u m e n t u j ą c e j ją kolekcji księdza Edwarda N i t k i jest uparta, konsekwentna, prowadzona z ogromnym wyczuciem psychologicznym i t a k t e m praca człowieka, k t ó r y nie bawi się klockami, j a k n i e k t ó r z y i n n i „miłośnicy sztuki ludowej", lecz w ani- X mowaniu plastyki wiejskiej widzi jeden ze sposobów dy- 1 d a k t y k i społecznej. Dlatego ksiądz N i t k a , sam chłopskiego pochodzenia, z n a j ą c y świetnie chłopską psychikę, osiągnął I rezultaty, k t ó r y c h wypada m u bardzo gorąco pogratulować, a jego doświadczenia w y k o r z y s t a ć w możliwie największym stopniu. LITERATURA PRZEDMIOTU 1. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967. T a r n ó w 1968. 2. J. Kurkiewicz. Swiątkarz powsinoga, „Głos Młodzieży Wiejskiej", 1968, nr 7/129 (O Wojciechu Oleksym — zawiera fotografię i k i l k a danych biograficznych). 3. ,.Berliner Morgenpost" (Berlin Zachodni), 1968, brak bliższych danych. Fotografia szopki wykonanej przez Mieczysława P i w k ę , z podpisem: „ B o t s c h a f t der Weihnaeht Friede auf E r d e n " . 4. J. Kurkiewicz, Ludowi rzeźbiarze beskidzcy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. X X V I , 1972, nr 2, s. 113—121. 6. Zb. Święch, Skrzydlate złoto, „ D z i e n n i k Polski", nr 192 z dn. 13—14 V I I I 1972. 6. Współczesna Rzeźba Ludowa Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej. W y d . Muzeum w N o w y m Sączu, N o w y Sącz 1972. Red. i opr. A n t o n i K r o h . Fot. Jan Świderski. 7. A . Bujak, Rzeźbiarze ziem karpackich, „ T y g o d n i k Pow- I szechny", 42 (1238), 15 X 72. ( K r ó t k i e sprawozdanie | z konkursu sądeckiego. Liczne b ł ę d y w nazwach miej- I scowości i w nazwiskach.). 8. E . Nowakowska, Żółty ptak z zielonymi skrzydłami, | „ K i e r u n k i " , 51/62 (861/862) z dn. 17—24 X I I 1972. i 9. (AS), Konkurs plastyków amatorów zakończony, „Dzień- I n i k Polski", nr 81 z dn. 5 I V 73 (wzmianka o wynikach I konkursu zorganizowanego z i m ą 1973 r. dla plastyków- I - a m a t o r ó w z pow. N o w y Sącz.). 10. Zb. Święch, Skarby z d n . 22 I V 1973. Polskich Karpat, „ W i e ś c i " , nr 16 I 11. Zb. Święch, Złoto Polskich Karpat, „ P o l s k a " 12/232, I grudzień 1973. T a k ż e k i l k a wersji j ę z y k o w y c h . PRZYPISY 1 W y w i a d y autora a r t y k u ł u z m i e s z k a ń c a m i Paszyna. Tekst w y w i a d ó w w posiadaniu autora. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967, T a r n ó w 1968, s. 270. 3 A . Jackowski, Kopernik w ludowej rzeźbie, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1974, n r 1, s. 40. 2 Tot. A. Kroh — i l . 1, 11—14; J . Świderski — U . 2—10 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feda28d8acc40a8fe8e38e480204efae.pdf 609c7dd913672a90817691fe38d9839b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polonia - piśmiennictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1760 Title A name given to the resource Dzieje Polonii w książkach zawarte / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 A:--.ITONI KUCZYNSKI PTL Wrocław DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE Problematyka zawarta w tytule artykułu jest tak rozległa, że kompleksowy jej obraz jest na obecnym etapie badań wręcz niemożliwy. Pojawiło się wprawdzie w ostatnim okresie szereg wartościowych publikacji poświęconych różnym aspektom Polonii 1, wiele jednak temi1tó\v wymaga dalszych pogłębionych studiów i ustaleń badawczych. Są to problemy nie tylko natury historycznej, te bowiem mają akurat naj bogatszą literaturę, ale niezmiernie ważne dla właściwego oświetlenia tej problematyki są kwestie natury socjologicznej, a w tym względzie zaznacza się wyraźny deficyt badań. Wprawdzie problem ten podejmowany był ostatnio przez Instytut Zachodni w Poznaniu oraz Instytut Bacarl Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 2, są to jednak mało znaczące dokonania w skali istniejących potrzeb w tym względzie. Dodać do tego należałoby jeszcze szeroki temat wkładu Pobkóv,' do kultury światowej, czy ważne dla historii etnografii zagadnienie udziału Polaków w badaniach kultur pierwotnych i ludowych świata. Są to tematy pierwsze z brzegu, a możnaby je jeszcze mnożyć. Skoro więc nadal odczuwamy znaczny deficyt w lepszym oświetleniu niektórych problemów polonijnych, nic przeto dziwnego, że każda książka ukazująca się na temat Polonii jest szybko rozchwytywana. Jest to temat uważnie śledzony nie tylko przez ludzi zawod'owo parających się tematyką polonijną. Również szerokie rzesze przedstawicieli różnych nauk społecznych, pozbawione nieraz możliwości twórczego działania w wielu obszarach naukowych naszej współczesności, interesują się nim j uciekają w przeszłość własnego narodu. Rzeczą niezmiernie ciekawą z socjo: Interes:ują'c-e publilkiacje z tego zakresu ukazują s'ię rw tz,w. BibUotece PoloI1!ijBada:I1!iaEoI.olniiZagranicznej ,PoI.siki,ejAik;ademii Nauk. Ponadto mamy specjalne czasopisma uprawniające wyłącznie tę prohlematykę tj. "Przegląd Po:lonijay" i "Rocwik Polonijny", a bywa przecież i tak, że artykuły z tej dziedziny publikowane są na la,mach ,innych czasopism nauko,wych. 2 Do wyróżniających siię publ:ikacjij .z tego za'krresuzaHczyć 'należy między innymi: G. Babiński, Lokalna społeczność polonijna w Sta1wch Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, W,rocła:w-Wamzawa-Kraików-Gdańsk 11J.77; Andrzej Kapiszewski, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, WTocław- Walrszawa-'Kra!ków-Gdańsk 1978, QPu!blikawany'ch w ramach ws'piomnianej powyż:ej BiibU,otekii Polonijnej pod red. Hieronima Kubiaka. :lCj Komitetu �198 Antoni EILC,zUński logicznego punktu widzenie jest ta ucieczka w przeszłość i pilne douczanie się historii ojczystego kraju .. J ednym z elementów tej świadomoścl historycznej jest właśnie wiedza o dziejach i losach Polaków, którzy przez stulecia wędrowali po świecie, czesto z pobudek politycznych l ekonomicznych. W przypadku tego szkicu omówione w nim zostaną publikacje poszerzające w znaczny sposób naszą wiedzę o Polakach poza granicanll kraju. Wchodzą one w skład cyklu "Z dziejów Polonii", stanowiącegc tzw. Bibliotekę Polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, które począwszy od 1975 roku - a więc od chwili powstania - prowadzi pożyteczną działalność edytorską o tematyce polonijnej. Jak podkreśla Ireneusz .J. Kamiński na łamach "Rocznika Polonijnego", 1980. t. 1, s. 123, rozpoczęcie "działalności wydawniczej przez Centrum jur w pierwszym (1975) roku istnienia instytucji nie było dziełem przYP:'ldku czy wygórowanych ambicji, lecz realnych konieczności i potrzeb, wynikających zarówno z niedostatkow piśmiennictwa o tematyce polonijnej w kraju, jak i programowych zobowiązań lubelskiej placówki w{)bec Polonii, realizowanych w praktyce m. in. przez organizowanie \,'a kacyjnych kursów dla instruktorów zespołów folklorystycznych i db, nauczycieli szkół polonijnych, sesji naukowych, wystaw i innych imprez o charakterze informacyjnym". Początki tak rozwiniętej dzisiaj działalności prowadzonej przez naukowe środowisko lubelskie były skromne. Rozpoczęła się ona przed 10 laty kursem dla instruktorów folklorystycznych zespołów, a nieco póżniej kursem dla nauczycieli szkół polonijnych. Sprawom tym patronował Uniwersytetu Lubelski, ale w tym samym czasie z inicjatywy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego zorganizowana została tzw. Letni:) Szkoła Kultury i Języka Polskiego, rozwijająca się z każdym rokiem do rozmiarów, systematycznego już dzisiaj, kursu goszczącego coroczni\ wielu uczestników. Wraz z utworzeniem Polonijnego Centrum Kulturalnooświatowego UMCS. którego mecenasem jest Towarzystwo Lącznosci z Polonią Zagraniczną "Polonia", lubelskiemu ośrodkowi przypadła roJa szczególna, zarówno w zakresie badail naukowych dotyczących złożenych problemów Polonii, jak też organizatora licznych imprez wakacyjnych dla przedstawicieli Polonii z różnych krajów. Jedną z takich cennych inicjatyw są zajęcia trzyletniego Studium Folklorystycznego, ktore go uczestnicy otrzymują licencję na prowadzenie zespołów folklorystycznych w swoich krajach. Ponadto trzyletnie Studium Nauki Język:; Polskiego dla Nauczycieli Polonijnych stanowi rozwiniętą formę doskonalenia swojej wiedzy o języku polskim i jego kulturze. Zajęcia prowadzone przez wybitnych specjalistów grupują nauczycieli tych kursóv/ �DZIEJE P::JLON!! K5Ic\ŻKACH \\i 199 ZAWARTE dc'ikonalą teoretyczną i praktyczną znajomość języka polskiego, poznaj~, praktycznie metodykę, zaznajamiają się z wydawnictwami i p,)mocc.:-:1idydaktycznymi przydatnymi w oświacie polonijnej. Trudno tu prezentować wszystkie działania Centrum na rzecz przybb:enia Starego Kraju rodakom rozsianym po całym świecie. Dopełniają~ jednak tych wiadomości należy podkreślić, że te lubelskie spotkania z ':-'olonią są ważkim elementem \"'spomagania Polonii na rzecz jej przekl,-ania. Te letnie spotkania z Polonią nie są czego dowodzą przyk~:;dy - tylko epizodem bez dalszej historii. Z lubelskich doświadczer. w'.'nika np. fakt dobrej i pożytecznej współpracy z różnego rodzaju inst:nucpmi polonijnymi, między innymi Fundacją Kościuszkowską \v S::;!1ach Zjednoczonych. Stowarzyszeniem Fracusko-Polskim ,,1'rzyjaźl1 - Lublin" z Forbach z Francji, Związkiem Polaków .,Strzecha" w AuPodobną działalność: prowadzą inne placówki naukowe w Polsce, 8 de tradycyjnych już spotkań należą tzw. szkoły języka polskiego organ:::owane przez Uniwer~;ytet Jagielloti.ski oraz liczne imprezy kulturaln~ którym patronuje Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną ..f<,lonia". W latach 1974 - 1984 Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniw·: :'sytetu Marii Curie-Skłodowskiej wydało 12 tytułów w ramach serii pcpularno-naukowej "Z Dziejów Polonii" oraz szereg innych pozycji dla pc :onijnych instruktorów-choreografów i podręczniki do użytku naucz::cieli szkół polonijnych, w tym również książki popularyzujące Polsk>, i jej kulturę :1. Pozycje z serii popularno-naukowej "Z Dziejów Poloni:', stanowią wartościowe dopełnienie publikacji wzbogacających wiedze:: Polonii o niej samej, a także dające czytelnikowi krajowemu możliwcsć: poznania złożonej problematyki polonijnej. Każda z książeczek te serii posiada obcojt~zyczne streszczenie, często w językach tych kraje'.\', w których znajdują się opisywane skupiska polonijne. Cykl ten ni~ jest zamknięty i każdy rok przynosi nowe pozycje, Wydawnicz<l ~ Tematy.ki ki ,k_. TaJ'lce I.l!łl~), a dotYCI.'1 wydane lubelskie, Lubliln na.o;lŁQpl1ie 'wo •.,ją -- Il'ancu:ilkq popra.wi:me (1978); (zb.ór pleśni i melodii lndowych), Lublin pe'ld<ium), Lu,bhn HJ80: A'ntemi Korly·ka, ktF{}iowskie, Opocz!llisk-ie ';lJkół pO>'kiej 1939 - 1976, Lublin 1978: takż·e, Obyczaje J9.~9 ,i Obyczaje ii'. ;. : polskie 1981: Barbara ')J.([, Lublin uz.upclnione Kaz:imien~ K()piń.'-.ki. \\'crc;ją Na ang.icbk'l ludową 1978; tenże, Wiadomości o muzyce Ignacy Wac.howia;k. Wan-d,l Zach, nut<; (koTllTalice Lu bLn 1981. Oprócz tego z k,;.iążek dl.a nat!wydalO'O: 8arba,'a Gl'adZ'ik-Jedy,nalk, Antal,ogia ltcratnr!i 1,977; także, Obyczaje polskie do kOika XVI wieku, Lubpol·skie XVII i pierwszej połowU XVIII wieku, Lubh:~ drugiej polowy M·iahal·owska-RozhiiJl, 1'979i i i krakowiak, pok1nijnych c:z:,'~ieli h,. St'łH;.';law LCc'zczyń- p,·z.ez Cen;rUlJ1pu-bJikacjc: 1976 cz. 2. Wiosna i lato. XVIII Wubór Lublin i pierwszej tekstów 1980. po/OWU XIX sceniczn!}ch - wieku, cz. L~lb- 1. Jcsiei! �200 Antoni Kttczyński działalność Centrum Polonijnego UMCS w Lublinie przyczynia się w istotny sposób do podkreślenia wagi i znaczenia współpracy Polonii z krajem - dla zachowania jej tożsamości kulturowej i znajomości języka polskiego. Rozszerzające się kontakty Polonii z krajem, zarówno starszych jak i młodszych generacji, umacniają w świadomości tych skupisk przeświadczenie o dużej wartości kulturowej płynącej z kultywowania łączności z Polską. I jeśli obecnie jesteśmy świadkami jakiego,~ pełniejszego wyobrażenia Polonii o swym kraju ojczystym, to bez wątpienia jest w tym pewna zasługa Polonijnego Centrum Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie 4. Ukazujących się w niewielkim bo tysięcznym nakładzie publikacji z serii pod nazwą "Z Dziejów Polonii" brak jest w powszechnym obiegu społecznym. Stąd też bardzo mało miejsca poświęcono im dotychczas w piśmiennictwie krajowym, nie na temat wszystkich ukazały się omówienia i recenzje. Ów mały nakład sprawia, że interesujący się tą problematyką nie mogą zdobyć publikacji wychodzących w ramach wspomnianej serii, zwłaszcza że część egzemplarzy przeznaczona jest dla od· biorców zagranicznych. Dzisiaj gdy ukazał się 12 zeszyt ~ z tej serii, warto wrócić do pierwszej książeczki, która rozpoczęła tę serię, a potem kolejno każdej z nich poświęcić nieco uwagi i powstałych z ich lektury refleksji. * Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975, ss. 33. Autor książki jest profesorem Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, posiadającym na swoim koncie szereg publikacji o tematyce kontaktów polsko-angielskich, a ponadto jest autorem wydcmej przez Ossolineum Historii Kanady (1975), jednej z pierwszych pozycji z cyklu historii poszczególnych paIlstw, rozpoczętej przed laty przez to Z. rSob()llewski, M. Zdr'c}Jew;;ki, Lubl'in 1'982. 6 W ser:ii tej ukazały się: Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975: Wladysław K-uc'ha,rski,ZibiJgnLew 'J:1oJmkowski, Poloni aw Austrii, Lubhn 1976; Eugeniusz. Ciuruś, Polacy w Brazylii, Lublin li977; Mi'eczysław W,ie;JicZiko, Polacy na Węgrzech, Lub1'in 19177 - wersja ta ukaZJała 'się talkże w języku węgiers.kirm jako: Lengyelek Magyaroszagon, Lublin 1978; Henryk Z:ins, Polacy w Afryce Wschodniej, LubHn 1978; ElIIgenius,z Ci'UTUŚ,Polacy w Argentynie, LubHn 1\97'8; Marek Zmig,rddzk'i, Po· Lonia w Belgii, Lublkl 1978; WlodzLmierz Hebna':l, Polonia w Jlustrali.i i Nowej ZeLandii, Luiblin W19; Jerzy S. Łąbka, PoLacy w Turcji, L1.lJbli:n1'980; Jan Lewandowski. Polacy w Szwajcarii, LubHn 11981; Mał,g'orzata WiHaume, Polacy w Rumunii, LubliJn 1981; Janusz All:b'in, Polacy w JugosŁawii, Lublim 1!9B3. 4 Szczegółowiej PoLonijne Centrum ,o dziaŁailności Centrum Uniwersytetu Marii Curie wb.: SkŁodowskiej, �DZIEJE POLONIl W KSIĄŻKACH ZAWARTE 201' wydawnictwo, a tak imponująco rozwijającej się po dzień dzisiejszy 6. W książce tej jest maleńki rozdział poświęcony Polakom w Kanadzie i w gruncie rzeczy prawie to samo, tylko w zmienionym ujęciu, znalazło· się w omawianej tutaj publikacji. Zawiera więc ona przypomnienie polskich kontaktów z Ameryką, rozpoczynające się rzekomym odkryciem tego kontynentu przez legendarnego żeglarza Jana z Kolna, a także pozbawionym naukowych dowodów przypuszczeniem, jakoby towarzyszem podróży Kolumba do Ameryki był również Polak ukrywający się pod nazwiskiem Francisco Fernandez. Po tych fantastycznie dzisiaj brzmiących przypuszczeniach mamy jednak jednoznaczne dowody na to, że na początku wieku siedemnastego (1608) wraz z kolonistami angielskimi przybyli do Jamestown w Ameryce Północnej pierwsi Polacy. PÓżniej kontakty te były częstsze i na pierwszych stronach omawianej publikacji wiele mamy informacji z tego zakresu. W odniesieniu zaś do Kanady, historię emigracji polskiej do tego kraju dzieli autor na trzy okresy. Pierwszy z nich, do schyłku XIX stulecia, miał charakter polityczny, drugi, od końca XIX stulecia do drugiej wojny światowej, posiadał podłoże ekonomiczne. Wreszcie trzeci, od czasu ostatniej wojny, odznaczał się już odmieną strukturą polskiej emigracji, wyższym je] poziomem zawodowym i intelektualnym, przy czym należy do niego włączyć również współczesną emigrację do tego kraju 7. Omawiając każdy z tych okresów podaje autor liczne fakty związane' z tą emigracją, wymienia nazwiska, charakteryzuje działalność wyróż6 W cykJu hisicwii pow.szechny·ch wydawanych przez Osso:1.ineum ukazały się dQ;ycho.as: W. Cz'a;pliń'siki, K. Górski, Historia Danii, Wrocław 1965; W. Felczak, Historia Węgier, Wr'ocł'3;w 1900; J. Ochmański, Historia Litwy, WrocłaJW 1'967; R. Becik, :'vI. OrzechO'Wski, Historia Czechoslowacji, Wrocław 196'9; L. Bazyłow, 1l<istol'i.a Rosji, Wrocław Hl79; J. Demel, Historia Rumu,nii, WIo'cla,w 1'970; T. Wa9ilewski, Historia l:ru.łgarii, Wrocław 1970; H. Katz, Histo7'lia Stanów Zjednoczonych, Wrocław 1971 ~ H. Zi.n.s, Historia Anglii, Wf'ocła'W 19'11; A. Ba'rtni'cki, J. Ma'llltel-:NiiećJw, HistorUl. EtiO]Jiii, Wrocław Hr1l1; H. W'ereszydki, Historia Austrii, Wrocław 11)72; J. ReychmaJrt Historia T1Lrcji, Wroda!W 19713; A. Ker.%en, Historia Szwecji, W'wcław 1973; .1. Ba.'>zkiewicz, Historia Francji, Wrocłew 1'9'74; W. Rodziń.s.k!i, Historia Chin, Wr,ocław 19'74; H. ZinJs, Historia Kanady, Wroclaw 11975; J. WóH'owi'C~z, Historia Szwajcar:ii, Wr'oclaw 1976; J. Bali clk'i, M. BoguCika, Historia Holandii, Wrocław 1976; S. G.r:zybows:k;, Historw. Irland:ii, Wnoclaw 1i97'7; M. Z.aikrZJew.5<ka~Du;b3JSQl\Va, Historia Armelvii, Wr'ocłmv 1977; M. Tymo'wsiJlji, Historia Mali, Wl'o'Claw 1'9'79; M, KO$man, Historia Białorusi, WrodaJW 1979; W. A. Serczyik:, His,toria Ukrainy, Wrod<liw 197:9; J. Kieniewicz, Historia Indii, Wrocła'W 1'980; W. Cza1>l~ń,ski, A. Galas, W. Korria, Historia Niemiec,. W.rQ<:!aw 1981; L. Ba,zy.J.ow, Historia Mongolii, Wwc!a'w 1001; T. CieŚolak. Historia Finlandii, W'!'OIcłoaw1900. 7 O J'IoI1akach, ddórzy po dru:g.iej wojnie światow-ej ~nalLeźHsię w Kanad'lie l d:dsiaj pclm;ą tam OIdipowie.dzia1ne sta:n()lwisk.a, zob. O. Bud:rewicz, Rodacy spod klonoweao !iśoia. Wa,!'s.za,wa 198Q. �202 Antoni KUCZ'U1iski niających się jednostek. Do jednej z nich należał np. Kazimierz Stani~ła\\' G7.0wski (1813 - 1898), porucznik saperów w powstaniu listopadowym, którego los rzucił później do odległej Kanady, Położył on duże zasługi w dziedzinie rozwoju gospodarczego tego kraju, był znanym budowniczym, człowiekiem powszechnie szanowanym, o którym do dzisiaJ wspomina się z atencją i należnym mu szacunkiem. Przez karty tej książeczki przewija si~ jeszcze wiele nazwisk Polaków, którzy tu w Kraju KIOll0\Vego Liściu uczestniczyli w różnych formach jego społeczno-gospodarczego życia i to zarówno w początkach kolonizowania tego kraJU, Jak też w czasach nam współczesnych. Jest to więc publikacja, która w ogólnych zarysach orientuje czytelnika o polskich drogach w Kanadzie. Wymienione w niej fakty z przeszłości '.\"Zbogacają naszą wiedzę o Polonii, a przykłady jej kon taktó,'i z krajcl~l ojczystym ukazują dobry klimat, w jakim rozwija się w ostatnich latach współpraca organizacji polonijnych z Polską. Publikaąja ta, wypływająca z troski o zachowanie języka, świadomości narodowej oraz wiedzy o kulturze i historii starej ojczyzny wśród Polaków rozsianych po całym świecie, dobrze włącza się do ogólnego nurtu tych prac ,Jakie podejmowane są współcześnie w Polsce, między innymi przez Tow<lrzyst\yO LH.:zności z Polonią Zagraniczną "Polonia". blin Władysław Kucharski, Zbigniew 1976. ss. 108, ryc. 40. Tomkowski, Polonia w Austrii, Lu- Tak się składa, że przede wszystkim za przyczyną zaborów staJa się Austria obecna w świadomości naszego narodu, zwłaszcza jego przedstawicieli mieszkających na tzw. południowych rubieżach byłej Rzeczypospahtej. Ale już w okresie Odrodzenia wielu wybitnych Polaków przeby\\'alo lub czasowo mieszkało w tym kraju, przede wszystkim zaś w Wiedniu. Później natomiast bywali tam koronowani władcy, uczeni mężov:ie i pełniący swe posługi religijne przedstawiciele stanu duchownego. O sprawach tych traktuje pobieżnie wstęp omawianej publikacji. która stanowi zwarte kompendium wiedzy o kontaktach politycznych, kulturalnych. gospodarczych i handlowych Polski z Austrią, które rozwijały sit; i ksztalto,vały na przestrzeni stuleci. Układ książki jest tak pomyślany, że poszczególne jej części są zwartymi całosciami ukazującymi dany temat. Tak więc przedstawia się monografi8 Związku Polaków w Austrii .,Strzecha", podobny charulder nosi rOldział książki poświęcony stowarzyszeniom i związkom młodzieży polskej w Auatrii czy rozdział omawiający polskie stowarzyszenia robotnicze i związki samopomocy. �DZIEJE POLONII W KS1ĄZKACH ZAWARTE 203 P:'zybliżając niektóre ze zwartych tam ustaleń wspomnieć trzeb'l, że na czoło polskich stowarzyszeń i związków działających w Austrii, poCZą\VSl} od XIX wieku, wysuwa się Związek Polaków "Strzecha", założony \\' W95 roku. Jego statutowe założenia ukierunkowane na kształtowanie' sw iadol11osci narodowej, umacnianie zwartości moralnej i organizaCYJnej Polaków zamieszkałych w Austrii, krzewienie wiedzy o PolsCe. kulty\\'owClllie zwyczajów i obyczajów narodowych oraz nauczanie języka polskiego, realizowane były przez różnorodne akcje i działani" programowe. Obraz tych wielokierunkowych form statutowej działalności wynika wyraźnie z kart książki i sprawia, że popularna "Strzecha" Jeszcze dzi,,; cieszy się dużym autorytetem u Polaków zamieszkałych w :\uslrii. jak i \','śród szerokich kręgów społeczeństwa austriackiego, Ale opróc/ ..:)lrzechy" działały w Austrii, zwłaszcza w wieku XIX i początkach \\ieku YX. różne organizacje polonijne. Młodzież polska studiująca wc' \Viedniu grupowała się w organizacjach środowiskowych emanującyeh swoją ży'A'otnością społeczną i kulturalno-oświatową. Podobnie było z młodymi ludźmi zatrudnionymi w różnych zakładach przemysłowych. którzy grupowali się w ramach Polskiego Stowarzyszenia Chrzescijar'lskiego Hobotników i Robotnic "Ojczyzna". W publikacji tu omawiane] jest wiele rzeczy doprawdy ciekawych, znajdujemy wiek nazwisk i stanowisk zajmowanych przez Polaków w Austrii. W sumie Jest to skromna i pożyteczna książeczka. Tak się bowiem składa, że do tej pory "ielkie ilościowo Polonie: amerykańska i austrialijska posiadają rozległą literaturę, która orientuje o złożonych problemach kształtowania się tych zbiorowisk. A tutaj, leżąca za przysłowiową miedzą Polonia austriacka, stanowiła jeszcze do niedawna swoistą "terra incognita". Dobrze więc się stało, że w ramach wspomnianej już serii "Z Dziejów Polonii' otrzymaliśmy tę małą monografię poświęconą Polonii w A ustrii. Całość dopełniają interesujące zdjęcia i szkoda, że jak ml ironię nakład tej pozycji wynosi 1.000 egzemplarzy. * Ew;eniusz Ciurus. Polacy UJ Brazylii, Lublin 1977, ss. 54. Hejestr nazwisk. spraw i problemów związanych z polskim wychodźstwem do Brazylii jest obszerny. Emigracja ta wywodziła się głównie z elementu chłopskiego i nigdy, tak jak np. w Stanach Zjednoczonych, nie uległa \V swej masie przekształceniu w tzw, proletariat miejski wchłonięty przez przemysł. Do dzisiaj główny trzon polskiej emigracji w Brazylii jest nadal chłopski, zarówno przez swe pochodzenie, jak też rolniczy charakter gospodarki, z którą jest związany. O sprawach tych pisze między innymi autor omawianej publikacji. Oczywiście nie są to j~kieś �204 Antoni Kuczyński nowe ustalenia lecz powtórzenie powszechnie znanych faktów zaLZerpniętych z bogatej literatury przedmiotu. Rejestr Polaków, którzy przez swe wybitne osiągnięcia związani są z historią Brazylii, otwiera generał artylerii i admirał Krzysztof Arciszewski, postać powszechnie znana w historii naszych kontaktów z tym krajem. Każdy bowiem piszący na ten temat uważa za swój obowiązek przypomnienie tej barwnej postaci. Ale oprócz Arciszewskiego wspomina również autor Władysława Konstantego Wituskiego, Józefa Szkopa i innych. Jest więc w książce krótka prezentacja szczególnie wybijających się jednostek związanych z różnymi formami działalności, w których osiągnęły one wyróżl1lające się rezultaty. Do postaci takich należał Andrzej Przewodowski, uczestnik powstania listopadowego, który po osiedleniu w Brazylii pracował tam jako architekt-budowniczy i wybudował szereg okazałych gmachów. Jego syn, Stanisław, był dowódcą grupy okrętów i wyróżnił się w ".:ojnie Brazylii z Paragwajem. W dziedzinie ornitologii i botaniki zasłynęli Józef Warszewicz, Kon tan ty J elski i Tadeusz Chrostowski. Wśród tych postaci był również Piotr Czerniewicz, związany z rozwojem medycyny brazylijskiej, budowniczy fabryk i linii kolejowych Ludwik Malaiski, inżynierowie Bronisław Rymkiewicz i Stanisław Brodzki. I chociaż w swej głównej masie polonia brazylijska wtopiona jest w puszcze dzikiej Parany i innych prowincji, gdzie głównie oddaje się rolnictwu, równiez w innych dziedzinach życia społecznego, gospodarczego i intelektualnego zaznaczony jest wkład Polaków do kultury dzisiejszej tego V·'Jju. Problemy, o których wyżej wspomniano, ukazane są \'./ książce w wielkim skrócie, bez wchodzenia w ich uwarunkowania socjologiczne, jakie zazwyczaj towarzyszą procesowi wrastania Polonii w nową ziemię· Mają.c zapewne na myśli te problemy pisze autor, iż "nierzadko pełne rozpaczy, pierwsze lata kolonisty polskiego, uwiecznione w pamiętnikach Siemiradzkiego, Dygasińskiego, wierszach Konopnickiej, w których prawie każdy kolonista chciał wracać do Polski, zostały przypieczętowane twardą rzeczywistością. Trzeba było pozostać mimo tęsknoty do kraju, walczyć z różnymi przeciwnościami, aby utrzymać się przy życiu, tworzyć za wszelką cenę warunki dla swojego państwa". I tak rok za rokiem wrastał polski osadnik w brazylijską ziemię. a w okresie XIX i na początku XX wieku emigracja polska w tym kraju była prawie całkowicie pozbawiona inteligencji. Z reguły osobą najbardziej wykształconą był ksiądz. On też bywał ostatecznym autorytetem w wielu sprawach. To właśnie dzięki benedyktyńskiej wręcz pracy polskich książy chłop polski w Brazylii łatwiej wrastał w tę ziemię. Jest bowiem faktem oczywistym, że kapłani towarzyszący emigrantom stanowili swoistego rodzaju autorytety moralne. A że byli to ludzie wykształceni, umiejący trzeźwo oceniać realia towarzyszące emigracji, zda- �DZIEJE POLONII W KSIĄ2KACH ZAWARTE 205 wali sobie sprawę, że w tej nostalgii za krajem jaka towarzyszyła przybyszom do Brazylii, jedynym czynnikiem ją łagodzącym jest praca. Stąd też ich działalność była zorientowana nie tylko na powinności duszpasterskie, lecz obejmowała zespół spraw natury społecznej. Organizowali więc szkolnictwo, poradnictwo zawodowe, radzili gdzie i jak budować. ~łowem byli swoistego rodzaju "instytucją do wszystkiego". Szkoda, że właśnie na ten temat tak mało mamy informacji w książce. Kończąc podkreślić należy, że autor porusza najistotniejsze z historycznego punktu widzenia problemy Polonii brazylijskiej. Jest więc w niej wyraźnie zarysowany okres emigracji polskiej, później mamy pokazany rozwój emigracji chłopskiej, wreszcie kreśli autor udział Polaków w rozwoju ekonomicznym i kulturalno-oświatowym południowych stanów Brazylii. omawia odrodzenie się ruchu polonijnego po drugiej 'Hojnie światowej. Całość dopełniają informacje o najważniejszych współczesnych organizacjach polonijnych w Brazylii, pozwalające zorientować się o rozmiarach i formach instytucjonalnej żywotności tej emigracji. Tak więc mała książeczka autorstwa E. Ciurusia, jakkolwiek bardzo pobieżnie orientuje o Polakach w Brazylii, daje jednak pewne wyobrażenie o sprawach, które towarzyszyły emigracji. I chociaż wyrafinowany znawca problemu może się do niej odnieść z pogardą, z całą pewr.ością Jednak do lektury tej książki sięgną amatorzy. I to, co jest ważne: znajdą Vi niej podstawowe wiadomości z dziedziny polskiego wychodźstwa do Brazylii. * Mieczysław Wieliczko, Polacy na Węgr.zech, Lublin 1978, ss. 144. Praca ta ukazała się jako czwarta w serii "Z Dziejów Polonii" prowadzonej przez lubelskie Centrum Polonijne, przy czym jednocześnie zadbano o jej wydanie w języku węgierskim. Dobry to pomysł edytorski i wart szerszego upowszechnienia w praktyce wydawniczej Centrum. Książka E. Wieliczki jest dobrym przykładem miniatury historycznej, w której prostota ujęć i sumienny skrót wzajemnych relacji pomiędzy dwoma państwami zostały konsekwentnie zachowane. Dzięki temu otrzymaliśmy zwarty wykład o tym, dlaczego np. owo przysłowie "Węgier Polak, dwa bratanki ... " jest przywołaniem tej przyjaźni. Znajdu,-iemy w tej pracy wiele informacji naprawdę ciekawych, odnoszących ~'ię do czasów najdawniejszych a także i do prawie nam współczesnych, szczególnie tych z okresu drugiej wojny światowej. Opracowanie E. Wieliczki ma charakter rzeczowy i obiektywny. Omawia i komentuje historię kontaktów polsko-węgierskich, i to zarówno tych na najwyższym �106 Antoni K lH'ZlJliski szczeblu, tzn. królewskich, jak również znacznie podrzędniejsz~'ci') ale mających swoje miejsce we wspólnych dziejach. Udało się autorowi p'Jlączyć dość harmonijnie te dwa rodzaje kontaktów. Jeśli dodan,y:io tego jeszcze inne wiadomości z szerokiego tematu .,Polacy l1a W~grzech", to z caJą pewnością ta maleńka książeczka wzbogaci wiedzl; n',ilośników problematyki polonijnej. Wiele w niej faktów znanych. &ie są też epizody nowo oświetlone. Wszystko to ujęte kronikarsko, ic!"ic równo jednym ciągiem, co skutecznie chroni czytelnika przed mo:lO~)niL!. Nie ma też, jak myślę, ta książka aspiracji wywodzących :-:i~ z :1ćiUki, a więc nie jest to tekst naszpikowany datami. historyczny::li szczegółami i szerszą analizą czynników sprawczych polskiego przei):,'w3:1ia na Węgrzech. Sądzę, że celem autora było przybliżenie tych ~pnw \v możliwie popularny, przy czym nie męczący czytelnika sposób. Czego więc dowiadujemy się z tej książeczki? Są w niej rzeczy LZDorodne, doprawdy ciekawe, sięgające XIV wieku oraz późniejszycl) st'.',ieci. Przewija się przez książkę lista nazwisk i stanowisk przez PoiClk;)w zajmowanych na Węgrzech, ludzi nauki i kultury, ludzi prostych j w/bitnych wojskowych, z legendarnym już dzisiaj generałem Józefem B,~memo Mamy wreszcie w niej interesujący zapis dziejów Polaków n •• W--:,-' grzech po 1939 roku, kiedy to przez kraj ten przewinl:;la się wielka li,:':':.ba naszych rodaków, doświadczając osobiście iż rzeczywiście .' V,,··~g,~r i Polak, to dwa bratanki". W kreśleniu tych spraw opiera się autor ,',a niezbędnych źródłach, wybierając z nich to co najważniejsze dla la:':l'~go wykładu. Działanie całego systemu ówczesnej władzy węgierskiej v;;bee przybywających do tego kraju Polaków trzeba widzieć~ w obsz~njym kontekście politycznych uwarunkowań, a także i realiów jakie pll.1aw,~y się wówczas w społeczeństwie węgierskim wobec tych wychodżcóvv', SZ2rokie otwarcie się społeczeństwa węgierskiego na rzecz pomocy :>01,,kom stanowi wyrażną różnicę celów oficjalnej władzy i rodzącej ',\' S1";łeczeństwie węgierskim naturalnej potrzeby włączenia się w ~Drav;y polskie. Jest to jeden z istotniejszych epizodów polskich dróg prvz. WGgry, które stanowiły wówczas w miarę bezpieczny przystanek ", w~drówce do Zachodniej Europy. Tyle w zasadzie o samej książce, skromnej ale pożytecznej, której lekturę zalecam wszystkim interesującym się dziejami Polaków na W~grzech. W tym sensie pozostanie ona niewątpliwie źródłem wiedzy, o ile wiedzy tej ktoś zapragnie. I na koniec pewna refleksja zrodzona z lektury tej książki. Wydaje się, że autor miał dane, by stworzyć rzecz bardziej pełną poznawczo. Sądzić jednak należy, że nie uczynił tego ::e względu na ograniczenia arkuszowe, które postawiło przed nim wydawnictwo. • �DZIEJE Henryk Zins, Polacy POLON II W KSIĄŻKACH w Afryce Wschodniej, ZAWARTE 207 Lublin 1978, ss. 74. ryc. 1:1. Mając dostt:P do morza, nie przejawiała Polska jakiegoś SZczEbólnego zainteresowania krajami zamorskimi w średniowieczu jak i w \","jekach póżniejszych. Wprawdzie na zasadzie przysłowiowego zawieruszenia się spotykamy w owym czasie Polaków w odległych krajach, są to jednak podróże, których recepcja na gruncie krajowym nie miała szersz~go odbicia. Polska, leżąca na peryferiach wschodniej Europy, oddalona była od szlaków wielkich wypraw, niewielu zatem wyszło z niej żeglarzy. W kolonizacji Czarnego Lądu też nie mieliśmy szans uczestniczenia,a i tak bywało, że mieszkańcy naszego kraju często nie z własnej woli wkraczali na pokład, lecz w charakterze gcrlerników, jeńców czy zesłańców. Prawdę o tym polskim żeglowaniu po morzach i oceanach przedstawia w swym najnowszym dziele Jerzy Pertek 8, w którym afrykańskie peregrynacje Polaków również zerejestrowano. Generalnie Jednak nasza obecność w Afryce jest nader skromna, a tematyka afrykańska \v piśmiennictwie polskim epoki Odrodzenia należała raczej do wyjątków. Wiedziano wprawdzie w Polsce o istnieniu Czarnego Lądu, ale swiadomość ta nie wynikała z afrykańskich podróży Polaków, lecz byla odbiciem działalności Kościoła. Stary testament dostarczał bowiem informacji o Murzynach, egzotycznych owocach i afrykat1skich zwierzqtach. Był to jednak świat nadal pełen tajemnic, bo gdy chodzi o Afrykę, to. jeszcze w XVIII wieku znana ona była tylko z zarysu i w pedantycznych atlasach niemieckich oraz angielskich jej wnętrze nadal swieciło bielą. Poznawano więc ją bardzo powoli, chociaż zawsze z fascynacją. "Wśród różnych kierunków zaint.eresowat1 geograficznych i podróżnic.ozychPolaków w dawnych wiekach - pisze H. Zins - Afryka Wschod· nia należała do najmniej popularnych. Tego rodzaju zjawisko nie stanowiło zresztą jakiejś polskiej specyfiki. Przez wieki całą uwagę oraz interesy handlowe i polityczne państw europejskich pociągały przede wszystkim skarby Orientu, a od epoki wielkich odkryć geograficznych w .coraz większym stopniu Ameryka. Afryka bardzo długo leżała poza zasięgiem eksploracji Europejczyków, którzy w istocie dopiero w XIX w. zaczęli penetrować afrykański interior, chociaż już znaczniE wcześl1iej, bo od XV w., rozwijali kontakty handlowe z wybrzeżami CzarnegoLądu. Od tego czasu wybrzeża te stanowiły etap pośredni na drodze' morskiej prowadzącej wokół Afryki do Indii oraz innych krajó\\' azjatyckich. bogatych w poszukiwane w Europie surowce i wyroby. Te pierwociny zainteresowań Afryką omówione są w krótkim wstę- 5 J. Perlak, Polacy na morwch i oceanach, P.oZ'llań 1'981. �208 Antoni Kuczyński pie, w którym zawarto również staropolskie konteksty afrykańskie raz· ciągające się na sztukę sakralną i obyczajowość. A gdy już chodzi o bezpośrednie kontakty Polaków z tym kontynentem, to omówiono je w pierwszym rozdziale zatytułowanym Podróże XVI - XIX w. Znajdujemy tu informacje o czynnikach sprawczych tych podróży, jak również prezentację określonych postaci, które w tym czasie zawadziły o Afrykę I tak przegląd ten rozpoczyna autor przypomnieniem postaci potomka poznańskiej rodziny żydowskiej, Gaspara da Gama, który był pierwszym pochodzącym z Polski mieszkańcem Afryki Wschodniej. Przy okazji te] podaje nieco nowych szczegółów wzbogacających naszą wiedzę o Gasparze, zaczerpniętych głównie z opracowań portugalskich i angielskich. W dalszych partiach książki poznajemy innych polskich podróżników i obieżyświatów penetrujących Afrykę. Jest wśród nich jezuita, ojciec Michal Piotr Boym, który w połowie XVII wieku zatrzymał się w Mozambiku plynąc do Chin, Mikołaj Radziwiłł zwany "Sierotką", są póżniejsi podróżnicy o tak znaczących w kulturze polskiej nazwiskach jak Henryk Sienkiewicz i angielski pisarz polskiego pochodzenia Józef Conrad Korzeniowski. Za szczególnie interesujące uznać należy zwrócenie uwagi przez H. Zinsa na fakt afrykańskiej podróży J. C. Korzeniowskiego (1890) i jego nowelę pt. Jądro ciemności stanowiącą swoistego rodzaju posłanie przeciw kolonizacyjnej polityce. "Głoszona przez Conrada humanistyczna idea Afryki murzyńskiej, stawiała naszego rodaka w rZI::;dzie pierwszych pisarzy, tworzących nieeuropocentryczną literaturę .~wiatową. Do Jądra ciemności nawiązują współcześnie czarni pisarze afrykańscy i amerykańscy", podkreśla wyrażnie autor książki. Przekonywująco brzmią te stwierdzenia i aż dziwić się należy, że problem conrauO'vvskiej wizji murzyl1.skiego losu nie zwrócił dotychczas uwagi profe~ionalistów z uniwersyteckich katedr etnografii! Dopełniając informacji o omawianej książce podać należy, że rozdział drugi zatytułowany Wyprawy uczonych i alpinistów przypomina wielezapomnianych a zasłużonych w badaniach Afryki postaci, jak choćby Jana Czekanowskiego, antropologa i etnografa, zoologa Antoniego Jakubskiego, Bronisława Malinowskiego, który badał w Afryce społecznr: i kulturowe stosunki wśród plemion Kikuju, Chagga i Masajów oraL jego ucznia A.ndrzeja Waligórskiego, który w latach 1946 - 1948 prowadził w Kenii badania terenowe nad plemieniem Luo. Jest to wykaz, który budzi pewne refleksje wynikające z faktu, że główne dzieło J. Czekanowskiego. będące rezultatem jego ekspedycji afrykańskiej, pozostaje de dzisiaj mało znane polskiemu czytelnikowi, bowiem opublikowane zostało w języku niemieckim jako Forschungen im Nil - Kongo - Zwis,-;hengebit, Leipzig 1917 - 1927. Podobnie ma się rzecz z rezultatami afrykal"lskich badań B. Malinowskiego, których wynikiem są książki The ilnlro- �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE 209 po/agy and Changing African Cultures, London 1938, czy The Dynamics and Culwml Change: An Inquiry into Race Relations in AfTica (1945) a naukowy dorobek A. Waligórskiego czeka na pełniejszą ocenę i Z'łsadne moim zdaniem zbiorowe wydanie jego prac. Niezależnie od tych naukowych konstatacji mamy w tym rozdziale mniej znaczące wiadomości dotyczące np. faktu, iż Stanisław Nowicki syn chłopskiej rodziny spod K(')rnika w Wielkopolsce, zasłużył się w tej części Afryki budowaniem misji i szkół misyjnych, a żydowska rodziny Blocków ze wschodnich ziem polskich stala się w Kenii właścicielami wielu wytwornych hoteli Wreszcie trzeci rozdział książki zatytułowany Osadnctwo w okresie dTugiejlrojny .~u;iatowej traktuje o mało znanych dziejach Polaków na tym kontynencie. Ich droga z Sybiru do Afryki stanowi ten wątek naszeJ historii, który czeka na swego badacza. Odnotowuję już tylko tcn fakt, iż hogactwo materiałowe z tego zakresu ułatwia napisanie pracy na tem temat. Polskie osadnictwo w Afryce w okresie drugiej wojny ;iwiatowej rozpoczęło się we wrześniu 1942 roku, kiedy to w Tanganice i ligandzie rozlokowano polską ludność, która wspólnie z armią generała :\ndersa. na podstawie porozumienia zawartego między Józefem Stalinem i gen. Władysławem Sikorskim, opuściła tereny Związku Hadzieckiego. W zielonym buszu pojawiły się polskie osady. Atmosferę tamtych dni odnajdujemy na kartach książki. Z cytowanego przez autora raportu komisarza brytyjskiego Tanganiki dowiadujemy się o pomocy jaką tubylcza ludność afrykańska świadczyła na rzecz Polaków. r tak plC'mię Meru dostarczało mięsa, plemię Waarusha zaopatrywało budujące się osady w han<.lnowe liście do krycia domostw, inne plemię, Chagga, wydelegowało 400 mężczyzn do budowy polskich osiedli. Tutaj, w !\.fryceo nast<)piło zbliżenie ludności polskiej do tubylców. Nie obciążeni nawykami kolonialnymi, łatwiej nawiązywali oni kontakty w nowym środowisku. Z czasem wrośli w nic, stając się powszechnie szanowanymi obywatelami. Autor pracy wskazuje na szereg takich przykładów. Wymienia n<.1zwiska Polaków, którzy pracowali jako lekarze, urzędnicy, a wielu rodzinom udało się nawet uzyskać: wysoki standard życiowy. Interesujący jest ten fragment książki i aż szkoda, że nosi on charakter nieomal że raport.u o sprawach polskich w tej części Afryki. Wiele wątków tego "raportu" wskazuje na potrzebę przebadania tych spraw umykajclcych dzisiaj z pola widzenia badań problematyki polonijnej. '"Viele pytań i problemów staje przed tym, kto przyjąłby na siebie zadanie zgłębienia tej problematyki. Hzecz to warta uwagi, zwłaszcza że m,sze kontakty z Afryką Wschodnią stwarzają takie możliwości. Mam tu między innymi na myśli możliwość wykorzystania polskich specjalistów pracujących współcześnie w tej części Afryki do tropienia śladów swych poprzedników sprzed czterdziestu lat. Jest to niezmiernie ważne i cfek14 Lud, t. LXIX �210 Antoni I\: IICZ)J li.skż ty tych badań nad polskim osadnictwem w Afryce Wschodniej mogłyby być jeszcze pełnie.isze "gdyby nasze placówki - zagr<1niczne co słusznie podkreśła autor pracy - miały lepsze rozeznanie w problematyce polonijnej i służyły większą pomocą badaczom tych zagadnień". Ja zaś dodam do tego, że przy różnego rodzaju kontraktRch zagranicznych dotyczących polskich inwestycji w Afryce należałoby zadbać o to, aby jechali tam również przedstawiciele nauk humanistycznych, którzy z powodzeniem mogliby zajmować się tam opieką socjalno-kulturalną wśród polskich załóg, a przy okazji gromadziliby również materiały o charakterze etnograficznym oraz dotyczące spraw polonijnych, jeżeli na dan':m terenie występowałyby takie. * Eugeniusz Ciuruś, Polacy 1[. A7'geniynie, Lublin 1978, ss. 44. Argentyna jest tym krajem Ameryki Łacińskiej, w którym w różnych okresach XIX i XX stulecia osiedliło się wielu Polaków. \Vspólcześnie jest to drugie na tym terytorium państwo - po Brazylii\\' którym mieszka najwięcej Polaków. Historia tego wychodźstwa nawiązuje do tego samego nurtu, jaki był udziałem Polaków wędruj;lcych do Brazylii i śmiało można powiedzieć, że nie ma tutaj zasadniczych różnic w motywach wędrówki za Ocean. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że emigracja ta jest częścią tej samej fali emigraCYJnej. która w większych rozmiarach napłynęła do Brazylii. W pierwszym. okresie motywem tym były rozbiory, upadek polskiej państwowośc~. okresy popowstaniowe i konieczność wyjazdu z kraju dla uniknięcia represji. Później, tj. w okresie międzywojennym, było to wychod'~stwo typu osadnictwa rolniczego i emigracja w celach zarobkowych, zwłaszcza z terenu Wołynia oraz z okolic Tarnopola i Stanisławowa. Wreszciepo drugiej wojnie światowej przybyło do Argentyny wielu Polakó\': z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wśród tej ostatniej grupy znalazła się pokaźna liczba polskiej inteligencji, przede wszystkim technicz-· nej. Różnie w źródłach historycznych przedstawia się wrastanie Polakó\v w tę nową ziemię. Polityczna emigracja wojskowa w XIX stuleciu zwiazała się przede wszystkim z armią argentyńską. Część imigrantów walczyła z przysłowiową bronią w ręku, inni natomiast, wykorzystując SWE: inżynierskie kwalifikacje, budowali mosty, obiekty fortyfikacyjne i zakłady zbrojeniowe. Byli wśród tych emigrantów i tacy, którzy związali się ze służbą cywilną, pracowali w szkolnictwie i administracji, dzialając najczęściej w rozproszeniu. �DZlEJE POLONII W K3IĄŻKACH ZAWARTl'; 211 Z historią polskiego osadnictwa w Argen tynie łączy SIę działalność misji jezuickich w tym kraju, i to u początków kolonizacyjnej dzialalności Hiszpanów. Wówczas bowiem na ziemiach należących do plemienia Indian Guarani utworzyli jezuici tzw. Republikę Guarańską, która przetnvała do 1768 roku. Pozostający pod zarządem jezuickim olbrzymi obszar dostarczał im znacznych dochodów, a wśród zakonników znajdowali się również Polacy. SIady ich pobytu przetrwały tutaj w postaci typowych imion słowiańskich nadawanych miejscowej ludności oraz w zachowanym do dzisiaj kulcie Sw. Stanisława Kostki, uważanego za patrona Paragwaju. Po likwidacji tego jezuickiego "paIlstwa" władze argentyńskie, nie tyle ze względów ekonomicznych ale ze względu na polityczne uwarunkowania, zainteresowane były szybką kolonizacją tych ziem. Nic zatem dziwnego, że gdy do Argentyny zaczęli przybywać osadnicy, kierowano ich w te rejony. Tutaj też trafiły grupy polskich chłopów w Galicji, których w roku 1902 było już okolo 5 tysięcy. Hi~;tori:l tej emigracji podobnie jak dzieje poprzednich związków z Argentyną byłu odbiciem sytuacji politycznej kraju i dziejów narodu polskiego. Po tej historycznej analizie różnych uwarunkowań polskiej emigracji do Argentyny, przechodzi autor do ukazania wybranych elementów położenia społeczno-gospodarczego Polonii. Zagadnienia te ogniskuFl się wokól instytucji polonijnych w tym kraju i udziału Polaków w różnych dziedzinach gospodarki. Podaje wyróżniające się postaci nauko'Nców, inżynicróvl, działaczy gospodarczych i polonijnych, kierując się wsadą, że roli społecznej Polonii w kraju osiedlenia nie da się odtworzyć abstrahując od jednostek w niej działających. Jest to interesująca poznawczo część książki, szkoda jednak, że tak mało w niej wiadomości z tego zakresu. A przyznam się, że sprawy te ciekawiły mniej najbardziej.Kolejn<; \'. arstv,'ą problemową, wielokrotnie zresztą omawianą w literaturze na temat polonijnych skupisk w Argentynie, jest społeczny awans Polonii. Urealnił się on w sporej liczbie postaci, które przypomina autor pełen zrozumienia dla postaw i osobowości ludzi oraz ich społecznego prestiżu. Oczywiście, jest to wybór selektywny i sporo można jeszcze do niego dorzucić. Jeśli idzie o geografię skupisk polonijnych w Argm tynie, to naj liczniejsze jest ono w Buenos Aires. Polonię tworzy tu przede wszystkim środowisko robotnicze, jest też tutaj sporo inteligencji, rzemieślników i kupców. Drugim pod względem liczebności jest prowincja Misiones. Mieszkają tu przede wszystkim potomkowie dawnej emigracji chłopskiej, pracujący w dalszym ciągu na roli. Ze środowiska tego wyłoniła się w drugim bądż trzecim pokoleniu spora ilość inteligencji, rozsianej 14· �212 _4ntoni Kuczyński po całej Argentynie. Z innych skupisk polonijnych wymienia autor prowincję Rosario, Tucuman, Santa Fe i Cordobę, gdzie przeważa inteligencja techniczna. Kreśląc obraz Polonii argentyńskiej nie pominął autor ważnych dla tej problematyki kontekstów społecznych, kulturalnych, socjologicznych i ekonomicznych. Wszystko to pokazane w wielkim skrócie orientuje najogólniej o Polakach w Argentynie. I każdy, kto sięgnie po lckturE; książki, z całą pewnością wzbogaci swoją wiedzę o dziejach Polaków w tym odległym kraju Ameryki Południowej. * Marek Żmigrodzki, Polonia w Belgii, Lublin 1978, ss. 118, ryt:. 14 Prawie nie zauważona została w polskiej literaturze na temat PolGnii maleńka książeczka Marka Żmigrodzkiego poświęcona Polakom w J3dgii. W porównaniu ze społecznościami polskiego pochodzenia w innych krajach nie należy ona do najliczniejszych i szacuje się nu 40 - 45 tySJ(~cy osób. Praca składa się z krótkiego wsU-;pu i sześciu rozdziałów omawiających dzieje Polaków w Belgii w ukłudzie historycznym. W rozvnżaniach wstępnych typu konwencjonalnego pisze autor o aktywnej dzialalności Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", podkreśla szczególnie intensywnie rozwijające siG ostatnio stosunki polsko helgijskie. Przywołuje długie i bogate tradycje tych kontaktów tkwiących korzeniami w wieku X, kiedy to po przyjęciu przez Pols\«; chrztu tereny naszego kraju ogarnęło swoimi wpływami biskupstwo w Liege, Stąd wywodził się pierwszy biskup polski imieniem Jordan, spruwujący swe rządy za panowania Mieszka L Aktualność v/stępu akcentuje swoista forma stosunku autora wobec określonej rzeczywistości polskiej lat siedemdziesiątych. Bo oto za przyczyną tej publikacji nadarzył<.l się ol\.azja do stosownego ukłonu wobec władzy. Czyni to autor p<.lrokrotnie I)l;:ząr między innymi, że mówiąc o dialogu polsko-belgijskim należy podkrcjlić' "szczególnie owocny i intensywny rozwój kontaktów polityc711ych, a w ślad za nimi i w innych dziedzinach życia, nastąpił od czasu wizyty w· Belgii I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka w listopadzie 1973 roku", Oczywiścil: tuż zaraz jest zdjęcie z podpisem "Edward Gierek z małżonką ",,'śród przedstawicieli Polonii belgijskiej (1973 r.)", Kolejno podkreśla a'1tor. że w tym sprzyjającym klimacie stosunków poli tycznych łc)czących Belgię i Polskę urealnia się współpraca gospodarcza między obu krajami. potwierdzając to wizytą ówczesnego premiera PRL Piotra Jaroszewicza. jaką w 1976 roku złożył on w Belgii. Wzmiankowane zagadnienia, ogniskujące się wokół władzy, stanowią w tym krótkim wstępie zasadniczą jego część. Funkcjonują one same w sobie jako tzw. aktualny sposób �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH 213 ZAWARTE wypowiedzi autora wobec spraw ważnych w owym czasie. Uwagi powyższe nie mają oczywiście na celu deprecjacji autora, dla pełności obrazu książki warto było o nich wspomnieć. Oprócz tej konwencjonalnej laurki jakich było wiele w latach siedemdziesiątych przedmiotem zainteresowania autora są naprawdę sprawy polskie w Belgii. Mamy więc w książce zwięzły ich opis Pl)czynając gdzieś od wieku XIII, kiedy to w Lewanium na ziemi belgijskiej osiddł ów Jan z Polski, obywatel ziemski, jak został zapisany w księgach miejskich. Te dawne epizody przypomina nam autor tworząc krąg postaci, których pominięcie znacznie uszczupliłoby poznawczą wartość książki. Odnosi siC; to zarówno do czasów naj dawniejszych, jak też do XIX i XX wieku. Skoro już mowa o XIX stuleciu, to znanym w naszej historii szlakiem popowstaniowym wyemigrowało wielu Polaków. Część z nich osiadła między innymi w Belgii. Tę emigrację po powstaniu listopadowym uważa M. 2migrodzki za początek polskiego wychodźstwa do tego kraju. Byli to głównie oficerowie i ich rodziny oraz ideowo związana z nimi inteligencja. Przy okazji wspomina o stosunkach belgijsko-rosyjskich, pisząc mi(;dzy innymi, iż za cenę uznania państwa belgijskiego przez Rosję, musiała Belgia w 1852 roku przenieść w stan spoczynku wszystkich polskich oficerów służących w jej armii. Są te interesujące konteksty historyczne, które utwierdzają nas w przekon;'l"'liu. że XIX stulecie to dId narodu polskiego intensywny okres zesłań i emigracji. W odniesieniu do Belgii zaznaczyć należy, że również po powstaniu styczniowym napłynęła tutaj w znacznej liczbie studencka młcdzież polska, która studiowała na Uniwersytecie w Gandawie, w Instytucie Handlowym w Antwerpii, na Politechnice w Mons, Instytucie Agronomicznym w Gembloux, najliczniej natomiast na Uniwersytecie w Liege, sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie który w latach 1880 - 1914 ukończyło 1025 Polaków. Te oraz podobne sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie emigracji polskiej do Belgii. Drugi bowiem okres prezentowany w biążce przypada na lata 1900 - 1945, przy czym emigracja ta nie miała charakteru politycznego, ale prawie wyłącznie ekonomiczny 9. Omawiając tę emigrację ukazuje autor jej wewnętrzną strukturę, miejsce w strukturze klasowej społeczeństwa belgijskiego, życie organizacyjne i kulturalno-oświatowe. Wiedzę tę przekazuje w sposób uporządkowany i przejrzysty. podobnie jak czyni to w odniesieniu do sytuacji oPlonii w tym kraju w okresie II wojny światowej. Dotarłszy 9 do kresu O "prawach tego historycznego tych traktuje okresu Polonii w Belgii zaj- art)'ikuł Wiesbwy E,der zatytuł'(}wany: Ruch wyw okresie mi<;dzywojennym 1'919 - 193>8, "Pne- chorlźc:::U lurlllo.~ci )Jolskiej do Belgii gl<:jd Polo11ijny", 1931: 4, s. 79 - 95. �214 .1ntoni Kllczynski muje się autor jej obrazem po II wojnie światuwej. Jest to więc obra;: współczesny, swoistego rodzaju historia naj nowsza, przedstawiająca dzieje powrotu części Polaków do kraju, a także wrastania przedstawicieli nowej emigracji w ziemię belgijską. Wiele miejsca poświęcono problemom organizacyjnym określonych przedstawicielstw polonijnych, szkolnictwu. liczebności i rozmieszczeniu Polonii, jej ewolucji oraz kontaktów z knjem. Jest to więc książka o ukształtowanym przez kataklizm historii naszej ojczyzny egzodusie jej mieszkańców, którzy w wielu kra.i~'.ch świata tworzą określone skupiska poloniJne. Jest to historia trwania polskości daleko poza granicami współczesnej Polski i trudnych doświadczeń, których nie da się uschematyzować. Mamy więc w niej nie tylko problemy czasu minionego. ale i czasu współczesnego. Warto więc sięgnąć po lekturę tej książki. * W. Helman, Polania w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979, ss. lOg. Nasze dzieje tak się powikłały, że nie ma właściwie strony świata. w której przy wnikliwości badawczej nie odnajdziemy Polaków. Stale gdzieś wędrowaliśmy, częściej z musu aniżeli wskutek przemyślanych decyzji. Były to wędrówki rzadziej za przygodą czy zapomnieniem, determinowała je bowiem niewola, częste wojny, a także i wewnętrzne polityczne spory. Można więc spotkać Polaków w najdziwniejszych zakątkach ziemi, którzy robią tam czasem najbardziej zdumiewające kariery. Mamy też całe skupiska Polaków na obczyźnie, bliżej bądź dalej leżące od kraju nad Wisłą, ciekawe swą prężnością organizacyjną, dbałością o własny interes, mniej lub bardziej zintegrowane ze społecznościami tych krajów, w których wypadło im żyć i umierać. Do stron takich należy właśnie Australia i Nowa Zelandia, a omawiana tu książka W. Helmana stanowi próbę "szkicowego wprawdzie, lecz kompleksowego ujęcia polonijnej problematyki" dotyczącej Antypodów. Praca składa się z czterech rozdziałów poprzedzonych wprowadzeniem orientującym czytelnika o jej zakresie i zasobie materiałowym, jaki i',bieje w odniesieniu do tego tematu. H,ozdział pierwszy zatytułowany Dzieje Polonii australijskiej do 1939 roku poświecony jest omówieniu genezy polskich konh:któw z tym kontynentem. Jest to w gruncie rzeczy rejestr faktów dotyczących obecności nielicznych Polaków na tym terytorium. Owi pionierzy i podróżnicy, to Jan Jerzy Forster, uczestnik drugiej wyprawy odkrywczej Jamesa Cooka na Pacyfiku, która dotarła do Nowej Zelandii, Ksawery Karnicki, Paweł Edmund Strzelecki czy badacz Oceanii Jan Stanisłavv Kubary. Przypomina też autor po- �nZlićJE POLONII W KSL~ŻKACH ZAWARTE 215 czą tki emigracji polskiej do Australii, przypadające na pierwszą połowę XIX stulecia, kiedy to w okolice Sevenhill, położonego w odległości okojo 120 km od Adelaide, przybyło kilka rodzin polskich, a miejsce i(~1 osiedlenia zaczęto nazywać Polish Hill River. Przyjęta przez autora lorma prezentacji polskiego wrastania w australijską ziemię u początków jej kolonizowania przez świat zachodnioeuropejski pozwala prześledzić różne Jazy lego procesu, a zarazem dostrzec, że droga na Antypody lo wynik zaborów, rozbiorów, powstań i innych nieszczęść, które z'.\·alily się na nasz kraj. Jest to zjawisko, któremu podlegała cała polska emigracja dziewiętnastowiecznn oraz ta, która miała miejsce w dwudziestym stuleciu. Omawiany rozdział opracowany został według kryterium chronologicznego, a dopiero w Jego obrębie zastosowano podejście problemowe. Tak więc oprócz prezentacji owych początków polskich kontaktów z Australiq i Oceanią. mamy w nim informacje o Polonii australijskie.1 w okresie międzywojennym oraz ewolucję emigracji polskiej do 1939 roku. Generalnie rzecz biorąc, ewolucja ta przebiegała w trzech ela pach i nosila pierwotnie charakter polskiego getta, póżniej przechodziła przez proces asymilacji, i w końcu charakteryzowała się dą7.eniem do zrZCf'zania się i odgrywania określonej roli przez połską grupę etniczną w środowisku australijskim. Wybuch drugiej wojny światowej przerwał ów rodz<jcy się proces społecznej konsolidacji Polaków w Australii. Fo jej zakOllczeniu wszystko zaczęło układać się od nowa. Australijskie "otwarte drzwi" spowodowały, że na kontynent ten przywędrowało ponad 180 tysięcy jellców z obozów koncentracyjnych i przesiedleńców z okupowaneJ przez Niemcy Buropy. Wśród tych przybyszów znajdowało się około 6u tysi£,'cy osób, które podały, że są narodowości polskiej. Sprawom statystyki polskiej grupy etnicznej i jej rozmieszczenia poświęcony jest mi~dzy innymi drugi rozoz·i:::ł pracy zatytułowany Zmiany w strukf.urzE' Polonii c~ŁstTalijskiej po IIU;O]I!ie światowej. Autor przeanalizował sporo ,',iaterialu, na podstawie któreg') scharakteryzował też strukturę sp 0jeczno-zawodową tej Polonii, rejony jej zamieszkiwania i tendencje zachowawcze w obszarze języka or,;z świadomości narodowej. Ogólnie rzecz biorąc, pO\'iojenni emigranci polscy w Australii zdołali zmienić w sposób zasadniczy dotychczasowy styl życia Polonii. Zmiany te rozc:~.2nęiy się na wiele dziedzin życia społecznego, gospodarczego, kulturalnego i politycznego. Polonia zróżnicowała się pod względem klasowym. jak i war...;twowym, co nie występowało tak wyraźnie w okresie miE;dzywojennym. Dzisiaj Polonia ta tworzy mieszaną i osobliwą zbiorowość, której rodowody odnoszące się do kraju nad Wisłą wywodzą sie nieraz z dworów ziemiańskich, środowisk inteligenckich i chłopo-robotniczych. Odsłonięcie tej strony rzeczywistości dzisiejszych Polaków �216 .4ntoni KUCZY11.Ski w Australii, to tylko pobieżny rzut oka jej strukturę społeczną. Stru;dura ta determinuje w pewnym stopniu współczesny charakter działalności polonijnej na terenie Australii, którą autor omawia w rozdziale trzecim. Tu mamy zarysowany obraz organizacji polonijnych, oświatę polonijną, życie kulturalne i naukowe, prasę, wydawnictwa i programy radiowe, ruch turystyczny i sportowy, duszpasterstwo wśród Polonii i jej kontakty z krajem. Zakres podjętych problemów zmuszał <Jutora de wielu skrótów i pominięć. Odczuwa się to wyraźnie przy czytaniu pracy i chciałoby się wiedzieć więcej o niektórych problemach. Podkrc~lić jednak należy, że prezentacja tego tak zróżnicowanego materiału ma dobry tok wykładu, odznacza się zwięzłymi charakterystykami problemów i potwierdza dużą wiedzę autora o przedmiocie. Ale zanim przejdziemy do recenzyjnej rekapitulacji wspomnieć jeszcze należy o czwartym rozdziale książki zatytułowanym Polonia/i' ;'10wej Zelandii. Obszar ten, leżący na bocznym trakcie polskiej emigracji zarobkowej z XIX i początków XX stulecia, nie stał się czymś w rodzaju argentyńskiej prowincji Missiones, chociaż wiele tu uprawnej roli. Przybyło tu wprawdzie z końcem XIX w. nieco emigrantów polskich z zaboru pruskiego, z czasem jednak ulegli oni procesowi asymiL,cji w farmerskiej społeczności Nowej Zelandii. O sprawach tych rnamy zwięzły zapis na kartach książki, co ma niewątpliwie swoje znaczenie poznawcze wynikające z jej lektury. Zwłaszcza, że temat to mało zna-ny do dzisiaj. Jest nim również wielce wzruszające w swej istocie :-::determinowane wydarzeniami drugiej wojny światowej przybycie do Kowej Zelandii 755 dzieci polskich w 1944 roku. Tutaj zakończył się b'es ich tragicznej wędrówki, przyjęte serdecznie przez rząd i nowozelandzką społeczność ''.,Tosły w tę ziemię, zdobyły zawód i wykształcenie. Dziś zalicza się ich do "czołówki" działaczy polonijnych w swym środowic;ku. Licząc szacunkowo, Polonia w Nowej Zelandii ma około 3.500 osób. Mieszkają oni głównie w Wellingtonie i zachowują, aż po dzień dzisiejszy, pełne sentymentu nastawienie do ojczystego kraju. Ów exodus wojenny dzieci polskich na ten kraniec świata oraz późniejszy przyjcizd byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie złożyły się na te specyficzne ciążenie ku polskiej kulturze. Nic więc dziwnego, że owa Polonia żywo reaguje na wszelkie inicjatywy polskie na polu popular~'zacji kultury i sztuki, podejmowane przez Ambasadę PRL w Wellingtonie. Tworzy własne stowarzyszenia polonijne organizujące życic kulturalno-oświatowe oraz tzw. Domy Polskie utrzymujące kontakt z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Warszawie", Kończąc stwierdzić należy, że wiele refleksji budzi w czytelniku lektura tej książki. Dużo w niej wprawdzie rzeczy potraktowanych marginesowo, w sumie jednak otrzymaliśmy pracę wartościową pozr~aw- �DZIEJ E POLONII W KSIĄŻKACH 2IT ZA WARTE czo, zwłaszcza że tematyka polonijna dotycząca Antypodów jest u nas mało znana. Na plus omawianej książki zapisać należy zestawione w aneksach organizacje polonijne z adresami oraz polonijne placówki duszpasterskie i instytucje kościelne. Oczywiście, dla czytelnika interesującego się etnografią zabrakło w niej chociażby pełniejszego omówienia wkładu Polaków w badania kultur ludowych i pierwotnych tych obszarów, bowiem to, co napisano na ten temat, jest tylko anonsem problemu. * Jerzy S. Lątka, Polacy w Turcji, Lublin 1980, ss. 103, ryc. 6. Nic można powiedzieć, że autor omawianej tu pracy zajął się tematem nic tkniętym przez badaczy. O sprawach tych pisali bowiem wcześniej J. Rcychman, K. Gałczyńska-Kilańska, K.. Dopierała, częściowo S. Piotrowski i inni. Niektóre pozycje tych autorów cytuje J. Lątka w swej pracy i można śmiało zaryzykować twierdzenie, że nie wyszedł on wcale poza fakty i ustalenia znane dla piszących wcześniej. ':::'r-;mat ten, sam w sobie interesujący, został więc powielony, a mały nakład publikacji -- 1000 egz. - w zasadniczy sposób zdeterminował jej ubieg społeczny. Zanim z recenzyjnego obowiązku przejdziemy do mehium już na wstępie podać trzeba, że autor zdecydował się na niezbyt pogłębiony opis dziejów Polaków w Turcji, jak i na próbę naszkicow,mia złożonych kontekstów wią~ących się z opuszczaniem oj~yzny i wędrówką do Kraju Półksiężyca. Zal, że opis ten nie został wŹbogacony głębszą analizą dotyczącą owych procesów, bo w dotychczasowej lekturze tego właśnie najbardziej brakuje. Ujmując rzecz najkrócej, można by sprowadzić problematykę 0l~.1awianej książki do kilku zagadnień: 1) oblicza Imeprium Osmańskiego i jego stosunków z Rzeczypospolitą; 2) czynników sprawczych polskiego trwania nad Bosforem; 3) obecności Polaków w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym Turcji; 4) antycarskiej działalności Polaków na ziemi tureckiej; 5) sprawy Polaków i Polski w okresie drugiej wojny światowej. Podział ten posiada w książce swoje odpowiedniki będące jakoby rozdziałami zatytułowanymi: W haremach i na galemch, Uchodźcy i emisa7'i71sze, W agenc.1i naszej, Z ziemi tU7'eckiej do Polski, Kęs Ojc:::y?:ny, KH nowej Turcji, Za republiki. Próba lojalności, Wnukowie os~nańskich Kozakóvl. Powiedziawszy tyle o spisie treści, trzeb.:! też w,;pomnieć o tym, że w naj ogólniejszych zarysach wyraża on to, co istotnie wiąże się z pobytem Polaków w Turcji. Siłą rzeczy ta wielość problemów zaciążyła na ich fragmentarycznym nieraz przedstawieniu. Nie to �218 AntoIti Kuczyński jest jednak mankamentem omawianej książki. Każdy bowiem pi.~zący ma swoisty sposób wartościowania przetwarzanej tematyki, dając ni~raz więcej światła tym kwestiom czy problemom, które w opinii odbi\)fcy czyli czytelnika mogą okazać się mało istotne. Takie jest prawo piszącego i jest to pewnego rodzaju prawidłowość. Gorzej natomiast, jeśli piszący, korzystając z tego prawa, czyni dość istotne błędy w swych autorskich uogólnieniach. A takich spraw jest w książce J. Łątki dosyć dużo. Wymieniając niektóre z nich podajemy np., że nie prawd q jest jakoby po pokoju karłowickim (1699) nastąpił okres pełniejszych związków polsko-tureckich, co miało być zdeterminowane urastaniem do znaczącej roli na arenie polityki międzynarodowej Rosji i Austrii, natomiast powolnym chyleniem się ku upadkowi Polski i Turcji. ,,1 tak Turcja stała się sprzymierzeńcem Polaków i krajem, gdzie szukać zaczęli poparcia i azylu" pisze J. Łątka na str. 20. Jest to twierdzenie zbyt śmiałe, zwłaszcza iż nic nie wskazuje na to, aby na jego poparcie posiadał autor mocne argumenty żródłowe. Osobiście bardziej mi odpowiada opinia jaką w tym 'Względzie wyraził znakami ty znawca problemów polsko-tureckich, J. Reychman, pisząc w swej kapitalnej książce poświęconej życiu polskiemu w Stambule '0, iż w owym czasie z<"1'ysowały się "między Polską a Turcją płaszczyzny zbliżeń". Błędem jest także stwierdzenie, że w okresie wojny krymskiej wielu Polaków z Francji przybyło do Turcji, aby być bliżej teatru działań wojennych.I\lyli się również autor podając, że Osman I panował od 1291 roku, bowiem rządy jego przYIiedały na lata 1299 - 1300. Popełnia również błąd pisząc, iż istniał jaRTŚ'przywilej sułtański z dnia 3 lipca 1856 r. "zwalniający od podatku żołnierzy ,Zamoyskiego chcących osiedlić się w Turcji". Według K. Dopierały 11, który szczegółowo wyspecyfikował mniejsze i większe błędy zawarte w recenzowanej pracy, przywilej taki ni,~ jest znany. Są jednak w książce J. Łątki, napisanej ladnym językiem, większe partie w sposób znaczący pogłębiające naszą wiedzę o sprawach pobkich w Turcji. Jest to wynikiem kompilacji, jednak mimo tak ogromnej zwięzłości opisy te nie tylko nie rażą, lecz wydają się, w ramach kon"trukkcji całości, celowe i uzasadnione. Bo oto już od pierwszego rozdziału czytamy zajmujące partie o Polkach w haremach i ich współbraciach przykutych do galer. Dalej prowadzi nas autor poprzez meandry poEtycznY'ch motywów polskiego wychodźstwa do Turcji, pisze o ::ntycar- J. Reychma,n, Zycie poLskie w StambuLe w XVIII wiektt, Warsz.awa 19;)9. K. Dopi'era!a, recenzja z ks·iązkii: Jerzy SE. Łątka. PoLacy w Turcji. f'Iol(~njjne Cenlrum KuHur.alno-Oświat-awe UMCS, Lublin 1980, ss. 105. nbl. 1, zdjqć 3. Zob: "Przegl<ld Polonijny", 1'982, 4, S. 1:21- 1!2'5. 10 11 �DZIEJE POLONII W KSIĄZKACH ZAWARTE 219 :sklej działalności Polaków na ziemi tureckiej, przedstawia dzieje Adampola I~, charakteryzuje sylwetki wybitniejszych Polaków przebywających \,' państwie osmańskim, kończąc książkę rozdziałem traktującym o vmuk2.ch osmańskich Kozaków, Całość obejmuje szmat czasu, bo zClczyn;:; sie od XV wieku, a kończy na czasach nieomal że współczesnych. Są v,it;c w omawianej książce wszystkie charakterystyczne dla poiskich dZlejów porozbiorowych wydarzenia, pełne dramatyzmu losy tych. któ1'z:,' uv;iklani w walkę narodowo-wyzwoleri.czą narodu polskiego szukali rożnych dróg pomocy Rzeczypospolitej. W tej sytuacji zrozumiak jesi lamtcrcsowanie tematykc1 książki. Wiele w niej spraw ciekawych i zajmujących i to zarówno tych siedemnastoi osiemnastowiecznych oraz poświt;conych okresowi dziejów zaistniałych w dwudziestym ',ol/ieku. Przewija sit; przez książkę lista fascynujących postaci, które zajmowały znaczelce miejsce w Turcji omańskiej oraz republikańskiej. Ciekawie wreszcie przedstclwione są dzieje Adampola . ..Po burzliwych dziejach Polaków nad Bosforem - pisze autor w za·· kOllczeniu już pewnie niezadługo pozostanie jedynie trochę nagrobk(~\\' na stambulskich cmentarzach, a przede wszystkim wieś lEżąca \'; pobliżu tego miasta, wyróżniająca się od otoczenia zabudową, budynInem nieczynnego kościoła oraz nazwą przypominającą, że w tej wsi przez 130 lat mieszkali nasi rodacy. I może trochę sympatii wśród narodu tureckiego dla mieszkańców Lechistanu, którzy dla Turków walczyli .i pracowali". I na koniec rzecz zupełnie nowa. NieomaIże nieoficjalna. Otóż ów ..n;cczynny kościół" wymagający remontu, który ostał się po dzierl dzisiejszy w Adampołu, zostanie wyremontowany. Pracujące bowiem w Turcji zespoły polskich robotników budujące dwie elektrownie w Yataganie i Yenikay w czasie wolnym od zajęć postanowiły pomóc adampolanom w jego naprawie. Dzieje się to z potrzeby serca, a i materiał na ten cel ZOSl<\jcwygospodarowany tzw. polskim sposobem. W sumie ta maleńka książeczka J. Łątki jest pożyteczna i dopełnia wilrlościowo ową serię polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Szkoda jednak, że autor zdeprecjonował trochę siebie poprzez prawie dosłowne przepisanie większych partii z prac J. Reychrnana i J. Pajewskiego, co nosi charakter ewidentnego plagiatu. Naganna to praktyka autorska! Mankamentem jest także fatalna wręcz !'c::l::~::::~::., .., O tcj W's'i Z)obacz: Jerzy S. Łąbka, Aclam,pol polska wieś nad Bosforem, K"a~,ów 1981. ReCCn7;.l tej k~iążki ukazała 'Się na łl1mach "Ludu" autorstwa RY's.7.:arda Ka:1:(}r., ,,;:"ud", 1'982" 64, s. 331 - 332. 09tarni'o natomiaslt utka.zala siG prat::<l: Kazr:'<,"cL Dopicrała, Aclompol - Polonezkóy. Z dziejów Polaków w Turcji, P.oznań 1983. �220 Llntoni f{uczYli~ki pełno bowiem błędów w tekście, nawet pominiętych w erracie. Bi) oto np. Mariana Langiewicza mianowano na s. 68 "byłym dyrektorem powstanczym", a podany w spisie treści wykaz źródeł i bibliografia znajdują się nie na stronie 98, lecz na nienumerowanej karcie poprzecizającej ilustracje na koncu książki. Jan Lewandowski, stracji 4. Polacy w Szwajcarii, Lublin 1981, ss. 139, ilu- W polskiej literaturze na tematy polonijne brakowało dotychczas: opracowania odnoszącego się do tego wątka historii, który związany jest z dziejami Polaków w Szwajcarii. Była to znacząca luka w naszcj historiografii i wypełniały ją w pewnym stopniu nieliczne prace cząstkowe i wspomnieniowe. Całość problemu wymagała jednak uporządkowClnia i systematycznego opracowania. Pracy tej podjął się Jan Lewandowski. a w omawianej tu książce zawarta została, naj pełniejsza jak do tej pury, panorama naszych kontaktów z tym krajem. Sięgają one daleko v,·slecz. bowiem zdaniem autora już w tzw. czasach rzymskich, jedno z odgałęzien drogi bursztynowej, wiodącej z Italii, łączyło miasta szwajcarskie z Kaliszem. Oczywiście, były również i póżniejsze związki sięgające CZ,łSÓW wczesnego średniowiecza aż po Oświecenie. Ich charakterystykę wajdzie czytelnik na kartach książki. A są to sprawy zajmujące, olwjmujące szeroki wachlarz zagadnień, wskazujące na kontakty dyplomatyczne państwa polskiego, związki handlowe, rycerskie i duchowne peregrynacje, wreszcie ożywione kontakty naukowe z Genew;:l i Bazyleją. Hóżny więc był charakter tych naj starszych kontaktów, a iloś~ podj(~tych puez autora wątków wymagała skrótów. Mimo to całość wypadła bez za::.aclniczych pominięć, jest cenna poznawczo i bogata faktograj'icznit' oraz wskazuje na ewentualny kierunek przyszłych badań. Konkretyzujc\C'. ten pierwszy okres obecności Polaków na ziemi szwajcarskiej, przypad<:l.l'~cy na epokę Renesansu i Oświecenia, związany jest ze sprawami sZero)~o rozumianej kultury, ohejmującej także naukę i religię. Erazm z Rotterdamu, Kalwin, natomiast później Wolter, Rousseau i Pestalozzi byli najsławniejszymi z tych, z którymi Polacy nawiązywali kontakty, prz:l.leżdżając do Szwajcarii. Ale przyjeżdżali tu także studenci z Polski, :~ynowie magnackich i szlacheckich rodów z Korony i wielkiego Księstwa Litewskiego, studiowała też w Bazylei mieszczańska młodzież z Gdallska i synowie szlachty śląskiej. Ważne i cenne poznawczo jest wyeksponowanie tych spraw przez autora, bowiem uwidaczniają one czytelniko\\'i różny charakter kontaktów polsko-szwajcarskich na pierwszym etapie ich kształtowania się, Z tych przyjaźnie układających się kontaktów wy- �DZIF.JE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE nikał zapewne fakt, że po klęsce Konfederacji Barskiej przybyło do Szwajcarii i byli pierwszymi emigrantami z Polski. 22L wielu b~)rzan politycznymi Po upadku TIzeczypospolitej Szwajcaria znalazła się na szlaku polskich emigrantów, udających się przeważnie do Francji. Była to więc emigracja, której dzieje są szczególnie dramatyczne, a jednak mimo tych przeciwności podejmowała ona w swych dążeniach polityczny interes kraju. Pod znakiem Legionów i Kościuszki pozostaje więc ten pierwszy okres emigracji do Szwajcarii, którego obraz jest niebywale uproszczony na kartach książki, na tyle jednak spójny merytorycznie, że można sobie wyrobiĆ' orientacj<; o politycznym charakterze ówczesnych jej działal1. mających stanowić szansę dla Polski. Pisze więc Lewandowski o zagicgach Kościuszki i Kniaziewicza na rzecz utworzenia Legionów Polskich i o meandrach ówczesnej polityki europejskiej wobec naszego kraju. Ta różna problematyka historyczno-wojskowa, dotycząca pierwszego okresu polskiej emigracji do Szwajcarii, przedstawiona została w 'l.więzłym stylu i idzie w parze z przejrzystością ujęcia zasadniczych spraw ważnych dla tematu książki. W podobnym ujęciu traktuje autor okres tzw. Wielkiej Emigracji i wychodźstwo po Powstaniu Styczniowym. Oprócz poprawnego zrelacjonowania zdarzeń i faktów, jakie składały się na histori(~ stosunków polsko-szwajcarskich w opisywanym okresie, słusznie wyakcentował autor sprawę szerokiego kontekstu społecznego i politycznego, w jakim rozwijała się działalność polskich środowisk emigracyjnych. Były to bowiem lata dużej aktywności zwolenników poglądu ,.Białych" i Hotelu Lambert oraz tzw. "Czerwonych". W Zurychu działało Towarzystwo Wzajemnej Pomocy pod przewodnictwem byłego Sybiraka. Agaton<1 Gillera. Działały również inne ugrupowania i związki polityczne, które reprezentowały różniące się nieraz między sobq poglądy dotyczące rozvv:iązania kwestii polskiej. Są to poprawnie zest:.:lwione przez autora fakty, a z lektury książki wynika, że nie posta',ovil on przed sobą bardziej zasadniczych problemów badawczych. Takie ich potraktowanie wymagałoby dotarcia do archiwaliów, tymczasem autor tych możliwości nie mial i z konieczności opierał się na istniejących, bynajmniej niepełnych, opracowaniach. Dotyczy to zarówno całego wieku XIX. jak również polskich spraw w Szwajcarii w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej, zwłaszcza tych, które ze swej istoty dotyczą spraw politycznych. Zresztą na fakt ten zwraca uwagę autor p~sząc, iż ..zróżnicowanie i bogactwo przejawów działalności Polaków w republice alpejskiej nie mogłoby pozostać bez wpływu na stan badań nad tą częścią dziejów Polski i Szwajcarii. Obok spraw powszechnie zncmych i stosunkowo dobrze opracowanych, w historii Polaków w tym zakątku Europy wiele jest jeszcze białych plam, do których materiał źródłowy �222 Anto!!! J<.!lczYliski jest nierzadko skąpy i fragmentaryczny, a prawic zawsze niesłychanie rozproszony i trudno dostępny. Nie magIo to pozostać bez wpływu na prezentację przeszlości Polaków w Szwajcarii także w niniejszym zarysie, z natury rzeczy dalekim od pelnego i wyczerpującego przedsta\v:enia panoramy polskich losów w tej części Europy". Mimo tak zarysowanych trudności materiałowych udało się autoro'.\'i w miarę kompleksowo potraktować problem Polonii szwajcarskiej. i to zarówno w przeszlości jak i obecnie. Z książki wynika wyraźnie, ŻE: Polonia ta nigdy nie nosiła charakteru chłopsko-robotniczego i rzec można, że tworzyła ją zbiorowość, w której tzw. inteligencja wiodła i Wi0dZle prym. Dyli to politycy, wybitni wojskowi, ludzie nauki i kultmy. Często wymienia autor ich nazwiska, czyniąc pelniejszym obraz te.! Polonii i jej roli w kraju osiedlenia się. Ale przy okazji uwidaczni2 s,ę także fakt, że wiele problemów zaledwie zasygnalizowanych przez autora, pozostało do opracowania. Istnieje więc pilna potrzeba opracow;:mia monografii mieszczącej się w temacie historia kontaktów polsko-szwajcarskich w dziedzinie nauki i kultury. * Małgorzata Willaume, Polacy w Rumunii, Lublin 1981, ss. 102. Książka pOswlęcona jest Polakom w księstwach Moldawii i 'vY'Jłoszczyzny, od roku 1859 tworzących Rumunię. Temat to naprawdę i:~teresujący, choćby nawet z tego względu, że wiele napisano u nas a Polonii na terenie obu Ameryk, a tak mało o bliskich przecież związkaci, w ramach Europy, jakie łączyły Polskę i Rumunię. Wprawdzie w latach międzywojennych oraz po drugiej wojnie światowej powstało part'~ opracowań dotyczących polsko-rumuńskich stosunków politycznych ,,' XVI - XIX stuleciu, jest to jednak literatura tego wymiaru, że jej obie'~ społeczny dotyczy raczej wąskiego grona specjalistów. Tym większa wi;::c zasługa autorki, że wydobyła z .tych specjalistycznych opracowań interesujący temat, jakim jest historia Polaków przebywających na ziemiaeJ-, rumuńskich od XIV wieku po lata II wojny światowej. Trudno wpr,a\':dzie zakwalifikować jednoznacznie tę książkę do dzieł naukowych lu iJ popularyzatorskich, w każdym bądź razie można ją śmiało umieścić 113 pograniczu tego rodzaju publikacji, z wyraźnym ciążeniem ku tej drugiej formie pisarskiej. Mamy więc w niej zgrabnie opracowany mat,,riał historyczny składający się na rozdział W kręgu zainteresowań MOidawią na przestrzeni XI i XVIII wieku, w którym realia z przeszłoś-~i odnoszą się do stosunków dyplomatycznych, związków handlowych i kulturalnych, wreszcie i pól bitewnych. Polska obecność w Mołdawii wy- �DZIEJE POLONU W KSIAŻKACH ZAWAR'lE 223 nikała w owym czasie z ogólnej polityki, jaką państwo nasze prowadziło wobec tych ziem. Tło tych kontaktów jest zajmujące i ukazano je z różnych stron na tle szerszych kontekstów historycznych. W sumie wiele tu staropolskiego realizmu politycznego, ale jest też romantyka i sarmacka fantazja okraszona wojaczką i związanymi z nią wydarzeniami. Przemieszczali się więc w owym czasie Polacy przez Mołdawię. Nie zatrzymywali się jednak tutaj na długo. Hzadko też osiedlali się na stałe i dopiero pod koniec XVIII wieku pojawiła się na tych ziemiach polska emigracja polityczna. Były to jednak uwarunkowania zrodzone rozbiorami i należą do tych rozdziałów l18.szej hisstorii, które zwykło określać się mianem walki "Za wolnoś~ n~szą i Waszą". Taki też tytuł nosi druga część -książki, nie pozbawiona kolorytu churakterystycznego dla tej tematyki, dla wynikających z niej powikłell'! losów prostych żołnierzy, ich dowódców i różnego rodzaju spiskowców. Myślę, że tylko za sprawą przypomnienia czytelnikom podaje autorka informacje o schronieniu się na Wołoszczyźnie i w Mołdawii wielu Polaków po upadku powstania kościuszkowskiego. Jest to fakt powszechnie znany. Ale już inne sprawy wynikające z niego są zajmujące i \vprowadzają nas w złożone problemy uczynienia z Mołdawii bazy wypadowej dla polskich akcji zbrojnych oraz bezpiecznej drogi przesyłania do kraju emigracyjnej "bibuły". Działalność ta nasiliła się po przegranych powstaniach listopadowym i styczniowym i wręcz zdumiewa czytelnika rozmaitość akcji podejmowanych w owym czasie na t.erenie Mołdawii, mających w konsekwencji dopomóc walce z zaborcami. Sterowano tymi sprawami z Paryża, a ich obraz budzi określone refleksje mieszczące się w temacie polskich dróg do niepodległości. Dróg pełnych rozczarowań, najeżonych osobistymi tragediami i poplątanyrni życiorysami zrodzonymi z niewoli. Wszystko to spowodowało powstanie na terenie Rumunii dużej grupy polonijnej. Zaczęło się to w 1792 roku. W Kaczyka - po rumuńskl: Cacica - zamieszkało 25 rodzin górniczych z Bochni. Przybyli tutaj sl:uszeni obetnicą dużych zarobków w kopalni soli. Do nich dołączyło kilka rodzin z Wieliczki. Kopalnia ta czynna jest do dzisiaj. Tutaj wydobywa się najczystszą sól jadalną w Rumunii. W roku 1803 przyjechali na Bukowinę w poszukiwaniu chleba osadnicy znad Górnej Kisucy, czyli tzw. Kotliny Czadeckiej, z dzisiejszej Słowacji. Byli to potomkowie ludności polskiej ze Sląska Cieszyńskiego i Orawskiego, górale z Zywiecczyzny, a nawet z Ziemi Raciborskiej. Nie od razu trafili oni do miejsc dzisiejszego rozsiedlenia. Początkowo znaleźli zajęcie w majątkach ziemskich na południowej Ukrainie, w północnej Bukowinie, koło Czerniowiec Z chwilą przyłączenia Bukowiny do Austrii zwerbowani oni zostali na grunty w górach wśród lasów, opuszczone przez ludność mołdawską_ �224 Antoni Kuczyński Nowy Soleniec zasiedlili om w 1834 roku, Pleszę w dwa lata p();~meJ. natomiast w Polana Micului osiedlili się w 1842 roku. W Polana Micului śpiewa się do dzisiaj stare pieśni przywiezione z rodzinnych stron. Jedna z nich brzmi: syćko se mi widzi, syćko se mi zdaje, że moje nozecki podo w cudze kraje. W późniejszych latach nastąpił duży napływ inteligencji polskiej do Rumunii, która znajdowała tutaj zatrudnienie. Rozproszeni niemał po całym jej terytorium przyczynili się Polacy do rozwoju gospodarczego i kulturalnego tego kraju. Rozwijali też swoje instytucje kulturalno-oświatowe: kluby, czytelnie, bIblioteki. Powstała prasa polska, zespoły artystyczne, związki pomocy i szkoły, a tzw. PC11ska Macierz SzkolGa, jak i Polski Związek Szkolny, odegrały ważną rolę w utrzymywaniu i rozwijaniu świadomości narodowej wśród polskiej młodzieży. Oczywiście, różnie przedstawiala si~ to organizacyjne zycie Polonii rumuńskiej w określonych rejonach tego kraju. Były środowiska aktywne, np. Czerniowce, Bukareszt, ale były też miejscowości, gdzi<, tego rodzaju działalność należała do sporadycznych. Najmniej z tych organizacyjnych form utrzymywania świadomości narodowej korzystClli oczywiście Polacy osiedleni w zapadłych wioskach. Oni jednak san:oistnie kultywowali tam swoją polskość religi~, język i obyczaje. I to jest ciekawa warstwa książki, szkoda jednak, że właśnie a tych sprawach tak mało zostało w niej napisane. Wybuch I wojny światowej przyniósł istotne zmiany w życiu 1'olaków zamieszkujących Rumunię. Czynnie włączyli się oni do walki, zwłaszcza w ramach II Brygady Legionów Polskich pod dowództwem płk. Józefa Hallera. Przyłączenie Bukowiny do Rumunii spowodowało zdecydowanie korzystniejszą sytuację miejscowej Polonii. W nowej sytuacji politycznej po 1918 roku zmieniło się również centrum życia Polonii. Dawne ośrodki w Jassach i Sucza wie, Batoszanach, a nawet w Bukareszcie, zostały zdominowane przez Czerniowce. Tutaj ogniskowitly się wszystkie ważniejsze działania programowe, dotyczące ludności polskiej osiadłej w Rumunii. Okrzepły organizacje polonijne. Dążor.o do utrzymania własnej kultury narodowej, rozwijało się harcerstwo polskie, wygłaszano prelekcje dla Polaków mieszkających w mniejszych miejscowościach, zakładano polskie szkoły powszechne. Obszar problemowy tej działalności był więc bardzo szeroki i przerwana ona z;)stała z chwilą wybuchu II wojny światowej. Wówczas problem Polaków w Rumunii nabrał charakteru politycznego co nie oznacza bynajmniej, że całkowicie ustała dzictłalność środowisk polonijnych. Był to j2dnak okres silnych i głębokich zmian w sferze tradycyjnej działalności polonijnej. Ta nowa jekościowo sytuacja zrodziła nowe potrzeby. Z jednej strony były to potrzeby internowanej armii, z drugiej natomiast ludności cywilnej. Przegląd tej sytuacji zawiera ostatni rozdział książki. �T~Z[[:,l E POI.ONI j W K51:\.ZKACIi 225 ZA WARTE [kicn inlct'('sujq('ych faktów, wzbogacających naszą wiedzę o PoloniI rumu:1ski{'j czasu ostatniej wojny. Jest to \vięc książka ze wszech miar P'jżyt(:czn~l. Bogata faktograficznie, wskazująca na pilną potrzebG pełnii.;jszego wyczerpania bogactwa zasygnalizowanych zaledwie w nie] probl~mów. Do zalet pracy należy wielość wątków. Już one same mogą być przewodnikiem po problemach, którymi należałoby się zajc1ć w przysz!osci. * .J,:tnusz Albin, j)o[acyw J11goslawii, Lublin 1983, ss, 124. mapa 1. o ile dzieje polskiego wychodźstwa zarobkowego do krajów obu Ameryk i Europy Zachodniej posiadają u nas bogatą literaturę, a tyle dzieje emigracji na Bałkany są znacznie mniej znane. Tę dość: istotną lu]\:(; wypełnia właśnie J. Albin, co wydaje się tym ważniejsze, że poja\\-ienie siG jego książki może stać się przysłowiowym zaczynem do bardziej szczegółowego opracowania tego zagadnienia, zwłaszcza że wiele w nic'j spraw tylko zasygnalizowanych, nie zgłębionych do k011ca, ciekawych z punktu widzenia historyczno-socjologicznego. Recenzowana tu książka jest odbiciem coraz żywszego u nas nurtu badań nad problematyką polonijną i chociaż daje ona skrócony zapis dziejów Polaków w Jugosławii, to z całą pewnością przyznać należy, iż z morza różnorodnych faktów wydobył autor i wyselekcjonował te, które czynią pełniejszym na dzi:~ obraz naszych kontaktów z tym bałkańskim krajem. Poczynając od podstaw teoretyczno-metodologicznych pracy, czytełnik zwróci zapewne uwagę na to, że sposób, w jaki autor podchodzi do postawionego w niej zagadnienia, jest przede wszystkim podejściem historyczno-socjologicznym. Innymi słowy, mamy tutaj skondensowany zapis dziejów Polaków w Jugosławii połączony z przejawami aktywności narodowej 'W kraju osiedlenia, takimi jak szkoły, biblioteki, zespoły pieśni i tańców ludowych, religia itp. Inaczej mówiąc, trwanie w polskości było stałym udziałem świadomościowym tej emigracji, która jak wiemy - po drugiej wojnie światowej zniknęła prawie całkowicie w Jugosławii. Powojenna reemigracja tej ludności zamknęła w zasadzie trwającą prawie pół wieku kartę stałej obecności Polaków na terytorium Jugosławii. Książkę poprzedzoną wstępem autorskim rozpoczyna rozdział O Polakach na t.eryt.orium Słowian Południowych do I Wojny Światowej. Do końca XVIII w. obecność ta miała charakter epizodyczny i przypadkowy. Dopiero wraz z rozwojem polskiego słowianofilstwa wzrosło u nas zainteresowanie kulturą, językiem i warunkami życia Słowian południowych. Peregrynował więc w tamte strony dyplomata i podróżnik Jan 15 Lud, t. LXIX �226 ..l ntoni J{ ltc:yli:;ki Potocki w 1783 roku, póżniej Aleksander Sapieha, Michal Bobrowski i inni. Podróże te przyczyniły się do wzrostu zainteresowania polskiej opinii publicznej problematyką Słowian poludniowych. Stąd też czasy póżniejsze i występująca w nich złożoność polityczna na tych ziemiach spowodowały powstanie nowych związków polsko-jugosłowiań"kich. Wszystko to znalazło dokładne odbicie w problematyce tego rozdziału. Mamy więc w nim omówienie dążeń politycznych Serbów, którzy \v lBOl roku wywołali powstanie antytureckie i wspierani byli w tej,\alce przez polskich ochotników, są tu również kwestie polityki Hotelu Lam·· bert na Bałkanach i zwiężle zapisane losy Polaków po powstaniu listopadowym oraz styczniowym. Autor nie pominął też roli polskich emigrantów pozostających na slużbie tureckiej, którzy byli w wojskach Gmera-paszy, tlumiącego powstanie w Bośni w latach 1850 - 1852. Służba w tym wojsku zaprowadziła wielu z nich do bezpośredniej \l:alk1 z ruchem narodowowyzwoleńczym Bośni i Serbii. W tych warunkach politycznych dochodziło więc tutaj do paradoksalnych sytuacji. w ktorych część Polaków odwiedzała tereny Słowian południowych w celach badawczych, niektórzy przyjeżdżali tu szukając miejsca pracy, inni na tomiast związani z Turcją pacyfikowali wsie i miasta powoduj<.Jc rnzle".· bratniej słowiailskiej krwi. Czyta się o tym wszystkim z wielką u\\agą w książce i nie jest to tzw. tania popularyzacja, lecz wicIową tko\H~ ujęcie tematu poświadczające dużą wiedzę autora a tym silą rzeczy złożonym zagadnieniu. Zwraca uwagę bardzo zwięzly charakter ujęcia teJ problematyki, co ma 8woje znaczenie w lekturze, obraz zaś c:kładil si(; w mozaikową panoramę dziejów. Jest to zaleta całej książki, której drugi rozdział zatytułowany En,igracja zarobkowa i osadnicza PoLaków lO Bokni i Hercegowinie w ;;:CJIICLL XIX i na początku XX wieku uznać należy za żródło wiedzy cZyl1ió\ccJ wydarzenia minione bliskimi. Mamy więc tutaj szczegóło\vo zarys(;\\-anE: motywy wędrówki Polaków w te strony, które najogólniej mówiąc w:-'nikały z pobudek czysto praktycznych. Bo chłopi otrzymywali nadział ziemi, zaś przedstawiciele inteligencji lekarze, in7.ynierowie i urzf::dnicy znajdowali intratne zajęcie. Obraz tych emigracyjnych problemów przedstawia się względnie wyczerpująco. Mam tu na myśli nic tylko dokładne zestawienie osad polskich i ukraińskich powstałych w Lio:~l1l w latach 1889 - 1905, lecz również wyrażnie nakreślony los polskich wychodżców, których był początkowo bardzo ciężki. O tych spr;JwacI traktuje szczegółowo rozdział trzeci pt. Wanl11ki życia poLskich ch/apelu:, w którym wprowadził autor szeroką skalę spraw i problemów t\vorzących jakoby tło do tematów związanych z przejawami aktywności narodowej Polaków. Przejawiała się ona tworzeniem ośrodków naucz:ll1ia języka ojczystego, czytelnictwa polskich k'O;c:ż~:+, (,':'::i' :-';:::-:::;:: ~·::.::~.:.jil �DZTEJE POLONU W KSL,\2KACH ZAWARTE 227 towarzystw i stowarzyszeń. Bogactwo form i inicjatyw z tego zakresu zawiera rozdział piąty zatytułowany Przejawy aktywności naroduwej, który jest wszechstronnym wizerunkiem emigracyjnych zmagań na rzecz trwania w polsko~ci. Zawarte w książce wiadomości z tego zakre;,;u są przedstawione w sposób zwięzły, logicznie spójny i dają czytelnikowi tę korzyść oprócz wiedzy, że napisane są ładnym językiem zachęca jącym do lektury. Kreśląc ten problem wydobył autor nie tylko szereg dokumentów z różnych archiwów, lecz także mnóstwo ciekawych prasowych artykułów wypowiadających się o zróżnicowanych formach działalności polskiej emigracji w Jugosławii. Dopełniając informacji o zakresie tematycznym książki wspomnlec należy o jej szóstym rozdziale noszącym tytuł Polacy w wojnie narodowowyzwolcitczej Jugosla1.t'ii. Autor obszernie przedstawił w nim te fakty i zdarz.enia, które w sposób ewidentny dowodzą wcale nie malej roli Polaków w walce z hitlerowcami. Przewijają się więc tutaj najbardziej aktywni w tej walce. Działalność ta w miarę upływu lat od zakończenia wojny jest najlepiej dostrzegana i znajduje mtjpełniejsze odbicie w różnego rodzaju źródłach historycznych. Źródła te skrzętnie wykorzystał J. Albin, który, obok ukazania postaw i zachowań indywidualnych, stworzy ciekawe ujęcie w odniesieniu do całej zbiorowo~ci polskieJ mieszkającej w owym czasie w granicach Jugosławii, która v; sposób zdecydowany wspierała walkę narodowowyzwolellczą narodów tego kraju. Omówiono tu także problematykę organizacji oddziałów party·· zanckich, rekrutacji, kadry dowódczej. Zajęto się ważniejszymi akcjami. taktyką, walorami moralnymi, dyscypliną, starając się dać jak najpełniejszy obraz. A potem przyszły dni wolności. W sierpniu 1945 roku na żądanie amhasady polskiej w Belgradzie Ministerstwo Obrony Narodo wej FRJ wydało zarządzenie w sprawie natychmiastowego zwolnienia z Armii Jugosłowiańskiej i Marynarki Wojennej wszystkich oficerów. pocioficer''';w i szeregowców obywateli polskich, którzy mieli być repatriowani do kraju. Rozpoczął się powrót do kraju. W końcO'.vym rozdziale ksi<jżki zatytułowanym właśnie Powrót do Ojczyzny przedstawia autor związane z tym fakty i wydarzenia. Pokazano ten problem od strony organizacyjnej, podano informacje o transportach i warunkach powrotu do kraju, ilo~ci przybyłych reemigrantów i miejscach ich rozsiedlenia w Polsce. Szacuje się, że na powrót do Polski nie zdecydowało się około 5% ludności polskiej w Bośni. Urzędowy spis ludności z 1901 r. wykazał na terytorium Jugosławii obecność około 3000 Polaków. Mieszkają oni przede wszystkim na terenie Bośni i Hercegowiny. Są to w większości ludzie starzy zajmujący się uprawą roli. Młodzież emigruje Z <.l gr<mi(;ę lub cio większycn miast Jugosławii. Wkomponowani w wielkie aglomeracje miejskie zagubili się potomkowie dawn:'ch pol- �228 Antoni Kw.:z1}l!ski ~kich emigrantów wśród nowych spraw i problem(')w jakie sl.\Vi.lrza industralizacja i wynikający z niej rytm życia. Tylko w micjsc:owo';c:ic,l'i1 Jazovec, Crnviec i Lcpovec, w pobliżu miasteczka Bosanska Cradiskci usłyszeć można jeszcze dzisiaj polską mowę. I jedno jest pewne. że z biegiem lat tylko w świadomości miejscowej ludności pozostani('~lac! pobytu Polaków w tych stronach. Na marginesie tak zarysowanej problematyki książki warto może wspomnieć jeszcze i o tym, że uzupełnia ją dokładna mapa Roz7:'),ies:::c::::enia Polaków na obszarze Bośni i Hercegowiny 'w 1919 FokE on1Z streszczenie w jGzyku serba-chorwackim. Bez wątpienia jest to Jedn<i z lepiej napisanych pozycji tzw. Biblioteki Polonijnej wyclawanej przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie~ -Skłodowskiej w Lublinie. I jeśli z każda z wydanych do tej pory książeczek w t.ym cyklu wpływała na kształtowanie się naszej wiedzy o złożonych problemach polonijnych w różnych krajach świata, to bez wątpienia opracowanie autorstwa J. Albina jest w tym przedmiocie solidne i odbiega od konwencji książki popularno-naukowej, z wyraźnym ciążeniem ku historyczno-naukowej monografii zjawiska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5862c7306aa8ecab620376a01a4752b5.pdf cb5477dc041ac5a75dcb32329af5e7b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4498 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.72-73 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Teresa Szetela Ceramika z Miechocina (dokończenie) Henryk Jurkowski Teatr lalek a f o l k l o r Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a O b r z ę d y ludowe i w terenie Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Uciekinier w . . . 75 109 konkursach, pokazach 125 130 KRONIKA 134 S U M M A R Y OK A R T I C L E S 135 PE3IOME , ,136 Na okładce: Król Herod z zespołu kolędniczego z Zawiercia. V Przegląd Zespołów Herodowych, Będzin, 1969 r. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Dia­ beł, lalka z szopki, wł. Muzeum Etnograficzne Kraków. Fot. Michał Maśliński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8408d89459c1cd761826701be490912f.pdf 512f37506b1bf42ff32a3b9bc371cfe6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4491 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Teresa SzetcJa Ceramika z Miechocina Leszek Dzięgiel JMoi4. Ы ш ; muzea skansenowskie Wanda Drozdowska Strój ludowy w Czarnocinie, pow. ludzki , . ń7 Zofia Cieśla-Rcinlussowa Wysliiwa obr/.cdów ludowych w Muzeum Ktnom a i i e z n y m — Wrocław 63 KRONIKA . SUMMARY OF . , . . ?> 43 ( 711 ARTICLES 71 РЕЗЮМЕ 72 Na okładce: Fragment misy, IS X i) cm, Micchacin (ogród St. Maliborukiego). Na stronie tytułowej: Fragment misy, 9,5 X 6 cm, Miechocin (ogród St, Maliborskiego). Fot. Aleksander Hadała. ' J �P O L S K A S Z T U K A ROK XXIII - 1969 L U D O W A TREŚĆ Bałabanow Krystyna Stosunek twórców ludowych do własnej działalno­ ści o charakterze artystycznym s. 203—-233 Drozdowska Wanda Strój ludowy w Czarnocinie, pow. łódzki s. 57—64 Dzięgiel Leszek Norweskie muzea skansenowskie s. 43—56 Hilczer-Pilch Jadwiga Współczesne upodobania estetyczne ludności K u r ­ piowszczyzny na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła s. 149—178 , Jaśkiewicz Aleksander R y s u n k i i artykuły malarza A d r i a n a Głębockiego źródłem do poznania dewocyjnej sztuki częstochowskiej s. 228—233 Jurkowski Henryk Teatr lalek a folklor s. 109—124 Kunczyńska-Iracka Anna K i l k a uwag w .sprawie malarstwa w Często­ chowie i Skulsku s. 234—237 Olędzki Jacek Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle s t u ­ diów n a d kulturą Kurpiowszczyzny s. 139—148 Szeska Magdalena Miejsce twórczości w życiu wycinankarza s. 179—202 Szetela Teresa Ceramika z Miechocina s. 3—42 Dokończenie s. 75—108 Z ARCHIWUM n r 3—4 nr 1 nr 1 n r 3—4 n r 3—4 nr 2 n r 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 1 nr 2 HISTORYCZNEGO Ga jer ski Stanisław Franciszek Materiały źródłowe tyczące historii b r u śńieńskiiego ośrodika kamieniarskiego okresu gospodarki folLwarcano-pańszczyźnianej, s. 219—.227 n r 3—4 RECENZJE Z W Y S T A W I KONKURSÓW Cieśla-Reinfussowa Zofia Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etno­ graficznym — Wrocław s. 65—69 Cieśla-Reinfussowa Zofia Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie s. 125—129 Kunczyńska-Iracka Anna Uciekinier s. 130—133 RECENZJE Z Zofia Barbara Głowa 1 nr nr 2 2 PUBLIKACJI Kunczyńska-Iracka Anna, L i e t u v i u Laudies Menas s. 239—244 . . . Śnieżyńska-Stolot Ewa, Jolan Balogh: Л ncpmuves'Zet es a tórteneti s t i l u sok (Sztuka ludowa i style historyczne) s. 237—238 Śnieżyńska-Stolot Ewa, Irena Kosfkeviciute, Vincas Svirsk'is s. 244—248 WSPOMNIENIA nr n r 3—1 nr 3—i n r 3—4 FOŚMIERTNE s. 248 n r 3—4 RÓŻNE K r o n i k a s. 70 K r o n i k a s. 134 K r o n i k a s. 249—251 Summary of articles s. 71 Summary of articles s. 135 Summary of articles s. 252—253 Резюме s. 72 Резюме s. 136 Резюме s. 254—255 nr I . n r 2 n r 3—4 nr 1 nr 2 n r 3—4 nr 1 nr 2 nr 3 4 �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K ft О К XXIII polska sztuka ludowa i 1$ 6 С NR И �R E D A G U J E ZESPÓŁ: AlekeairDder Jackowski (red. nacz), Jadwiga Jsirnusizkiewrczowa (z-ca r e d . nacz.), Anna K u n czyńska-bractka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ m a n Reiirafiuss (z-ca, r e d . nacz.). Sekiretariait r e d a k c j i — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — Maria Kluikowskai. Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszikiewiczowa. Tłumaczenóa — Doris Romowiez (angielski), Natalia Stasińska (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Szitukd P A N , Warszawa, u l . Długa 28, t e l . 31-32-7U, wewn. 20 l u b 84. W y d . i admiinistr.: P.P. Wydaiwnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, -tel. 44-5041(9. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25aaa0f311ed4b7cca00d55b69a65018.pdf 919adc565756df6529f80e1eba6ea4e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4490 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Resume Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K S A R No. 4 Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES YEAR BOOK X I X T 1965 SUMMARY OF A R T I C L E S Miroslava L u d v i k o v a , Brno — F O L K B L O C K - P R I N T I N G O N FABRICS MORAVIAN Such printed fabrics from the 18th and 19th centuries are relics of old technique w h i c h , at the beginning of the 15th century, was the starting point i n book p r i n t i n g . Up to the 18th century printed fabrics were only used by gentry and rich burghers,, the lower strata of the population only saw such fabrics on the occasion of certain church ceremonies at w h i c h pomp was not allowed (lent, mourning, periods of epidemics, etc.). I n the 18th century, the block calico-printing technique was mastered by r u r a l artisans and became something of a folk handicraft. The designs were p a r t l y influenced by traditional patterns (even taken from book printing), partly by the production of artisans, manufactures and factories and partly by regional folk tastes and customs. The authoress describes examples of Moravian folk calico-prints obtained by block p r i n t i n g (that is, printed from designs made on wooden blocks or copper plates) and divides them into three basic groups according to their use: (1) fabrics for personal use, e.g. clothes l a i d on the bed of a confined woman and ornamented towels, w i t h motifs taken f r o m o l d forms. (2) Fabrics the function of w h i c h was connected w i t h the printed text, and the technique was similar to book-printing. Many of them were simply wood engrav­ ings, only printed not on paper but on fabric w h i c h was more durable and more easily obtained. Pictures showing religious scenes were sold at church festivals, fairs, and they served as icons, scapulars, etc. Handker­ chiefs w i t h p r i n t e d pictures and town-plans were brought by soldiers returning home, as souvenirs. Sometimes satirical pictures and historical scenes were also p r i n t e d on handkerchiefs. There is a separate group of older, more p r i m i t i v e prints used i n the countryside and inspired by p r i m i t i v e folk wood engravings, old chronicles and fair songs. This group includes eastern-Slav prints showing the flight to Egypt, episodes f r o m St. Stephen's life, etc. A l t h o u g h they served other purposes, one can easily discover that they inherited much from the old printed tapestry showing various scenes and used as interior ornaments i n old times. I t has been ascertained that prints of this k i n d were k n o w n i n Moravia i n the 16th century. (3) Printed fabrics, used particularly for women's dresses, appeared i n the middle strata at the beginning of the 18th century and i n the m i l i e u of r u r a l population later, but were used up to the end of the 19th century. Home-made linen or any other one-colour material brought by the customer was printed w i t h special blocks. I n south-east M o r a v i a and south-east Slovakia kerchiefs were printed w i t h black designs; i n other regions cotton fabric used for men's shirts was printed, etc. B u t tech­ nical possibilities and the craft of artisans were l i m i t e d : the p r i n t made w i t h boiled o i l paint was perishable and was spoiled by washing. The authoress deals mostly i n her article w i t h the first group of tapestries used for the ornamentation of the i n t e r i o r (curtains, w a l l tapestry, bedspreads). The tapestries she depicts i n her article mostly date from the 18the century or the beginning of the 19th century at the latest. They differ from relics once used by the gentry, they also differ from folk block prints from other regions published so far, because each region added some i n d i v i d u a l features to this form of folk art, something directly connected w i t h its own traditions. The authoress recalls how different as regards their application and form are printed fabrics from Poland, Ukraine, Italy, Germany and Switzerland, and analysing the features of Moravian prints she comes to the con­ clusion that as regards their composition they are similar to embroidery, folk embroidery above a l l . Such prints are devoid of figured motifs, often occurring i n old woven fabrics. On the other hand, such motifs are often found i n occasional prints. When describing the Cataje towel (fig. 2) w i t h colours characteristic for this locality, the authoress states that observance of local traditions is one of the 242 basic features of Moravian printed fabrics. They were made to order of the customer and thus corresponded to the style of folk art i n the given locality or region. They were printed on linen cloth w i t h wooden blocks, pigment colouring matter being used (oil or albumen). The basic pattern was printed i n dark-blue, almost black, and additional colours were then added, e.g. red, light blue, yellow. The authoress describes bedspreads w i t h features characteristic for local traditions (fig. 4, 5) and the bedspread w h i c h is best from the point of v i e w of p r i n t i n g technique, (fig. 6), most probably made for people of the bourgeois milieu. I n conclusion the authoress polemizes w i t h the opiniin of C. schirk and P. Notker C u r t i who considered that prints were only a substitute for more expensive fabrics and thus were deprived of any artistic values. Maria Paradowska BAMBERS - T H E COSTUME OF T H E I n the years 1719—1750, the villages belonging to the t o w n of P o z n a ń , w h i c h had been depopulated following the Swedish wars and plagues, were colonized by German population brought from the locality of Bamberg i n Bavaria, and Southern Germany. These people k n o w n as the Bambers, were q u i c k l y Polonized and, about 1850", the inhabitants of German origin were completely assi­ milated w i t h the Polish r u r a l population of that region. The influence of the Bambers on the culture of the Polish population of the villages belonging to the t o w n of P o z n a ń is seen most distinctly i n the women's costumes. B u t men used to follow Polish peasant's costu­ mes as soon as the X l X t h century. After the villages were incorporated i n t o the t o w n at the beginning of the 20th century the costume lost its importance and, i n the middle of the 20th century, was only functionally connected w i t h the rites of the Catholic Church, being w o r n by elderly women participating i n processions. These women have handed the costume down to their children, who, under the influence of the r u r a l culture and fashions,, no longer w a n to wear i t . Ewa Snieżyńska-Stolot, Stefania Krzysz­ t o f o w i c z — PAINTER JĘDRZEJ MAZURKIEWICZ The authors describe the polychrome m u r a l painting in three chapels i n the neighbouring villages of Wola Zarczycka and Huciska. The polychromes were painted at short intervals of time, they are similar i n form and are a l l signed by the painter Mazurkiewicz. They are painted i n distemper and each of them is composed of the following elements: 1) the figures of saints on the external walls ( w i t h an ornamental frieze above them), 2) inscriptions over the doors giving the name of the founder and the date, 3) polychrome painting on the ceiling. The chapel at Wola Zarczycka also has poly­ chrome painting on the external walls. J ę d r z e j Mazurkiewicz, polychrome artist, born 1834 at K r z e s z ó w - o n - t h e - S a n , died i n 1866. He was an organist i n the village of Wola Zarczycka. A p a r t from painting, he also carved figurines of saints. He was a self-taught folk artist, but he was also influenced by the artistic centre of Leżajsk, w h i c h was flourishing at that time. Maria Źywirska - JÓZEF WIACEK'S PANORAMA The authoress introduces an interesting personality, an amateur painter — a Polish emigrant l i v i n g i n France. T h i r t y five years ago, Wiącek, not being able to find w o r k i n Poland, l i k e many others, signed a contract to go and w o r k i n the mines and left his native village in the Rzeszów region. His o w n fate and that of his fellow countrymen i n France gave h i m the idea of painting a great work, a panorama of 45 pictures, depicting the dramatic life story of the Polish emigrant miner. His intentions i n painting this w o r k were didactic; he wanted to express his own reflections and experience of life as a w a r n i n g to the young generation to save them from sharing his o w n fate. �W i t h his panorama, w h i c h took h i m six years t o paint a n d absorbed a l l his savings, W i ą c e k travelled to various places i n France, particularly to places where there were large concentrations of Polish emigrants. His exhibition i n Deauville brought h i m a great success and the Grand P r i x Internationale. I t also brought h i m the attention of Paris, where three exhibitions were arranged for h i m (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s 1960, Y M C A - 1962). w o r n i n the towns, w i t h much more embroidery than the restrained ornamentation designed b y Fatla and his con­ temporaries. Wanda Gentil-Tippenhauer STANISŁAW F A T L A - T H E MOST F A M O U S F O L K T A I L O R I N T H E PODHALE DISTRICT H e l e n a Ś r e d n i a w a - T H E WORK SCULPTORS F R O M JURGOWO The o l d highlanders' folk costumes were almost completely unornamented (only some edges were laced). I t was only the last decade of the last century that brought quick changes i n the costume, including the introduction of multicoloured embroidered decoration, the fashion o f wearing short capes (known as „ c u c h a ' in Polish) t h r o w n over one shoulder Hussar style, etc. The authoress discusses this period of changes t a k i n g as an example the most w e l l - k n o w n and creative tailor of folk costumes i n the Podhale district — S t a n i s ł a w Fatla. He was born i n 1865, learnt the trade of tailor i n 1886 and w o r k e d as such t i l l ripe o l d age. He died i n 1961. The analysis of his w o r k shows that, w i t h his wife, K a r o l i n a K a p ł o n , an embroideress, he was very inventive in the realm o f embroidery on highlanders' trousers (fig. 3—6), i n introducing machine stitching t o outline edges, etc. T h e c u t of the highlanders trousers made by Fatla was t i g h t f i t t i n g to the legs and he was also the first to introduce the short w h i t e cape (cucha) ornamented w i t h embroidery l i k e the a p p l i q u é w o r k on the jackets and sheepskin coats made at L i p t ó w (fig. 10). Fatla was assisted i n his w o r k by his w i f e and six children; the eldest son,, S t a n i s ł a w , is today a w e l l - k n o w n tailor o n those parts. Fatla senior set fashions, having excellent i n t u i t i o n regarding changes i n the tastes of his highland customers. However, after the last w a r , only the older highlanders remained faithful customers, the younger men preferring looser trousers, more l i k e those r i O J l b C K O E KBAPTAJIbHblH X» 4 JKYPHAJI J a n S e t k o w i c z - ANDRZEJ BIEROWIEC - CAR­ VER O F F I G U R I N E S F R O M K A S I N K A (CRACOW VOIVODSHIP) The article introduces a folk sculptor, born i n 1903, who has been developing his artistic w o r k since 1938. OF Y O U N G A m o n g the folk artists of the highland regions the group of young people at Jurgowo is w o r t h y of particular attention. The group was founded i n December 1963 on the i n i t i a t i v e of the folk artist Andrzej Gombos. Under his guidance, b u t leaving t h e young people complete artistic freedom, a most interesting group o f eleven sculptors has come into being. T h e i r w o r k — showing a certain influence of t r a d i t i o n a l f o l k art, p a r t i c u l a r l y in the figurines of saints, w h i c h are not very numerous — is distinguished f o r i t s uniqueness both as regards form and subject, where lay themes p r e v a i l i n accordance w i t h the interests o f the boys. The use of similar tools (an ordinary k n i f e a n d flat chisel) and of the same matterials (small blocks of waste wood), impose small forms (up to 20 cm) upon the artists and as they have a l l attained more or less the same level of s k i l l , a l l this gives t h e i r w o r k certain common features. Another common feature is the unique character of these sculptures, resembling the a r t of a child rather than folk art. B u t the group has produced some very talented a n d i n d i v i d u a l artists, for instance 15-year-old Beniamin M i ś k o w i c z (fig. 8) a n d Jan Chowa­ niec (fig. 2, 6, 7), 14-year-old Jan M a r t i ń c z u k (fig. 10), Józef Wojtas (fig. 9) and A n d r z e j Sołtys (fig. 3-5). The first year's w o r k of the group was crowned by an e x h i b i t i o n of sculptures at the Tatra Mountains Museum. As t i m e w e n t on the group decreased i n n u m ­ ber. Some of the young people have gone away to schools elsewhere and three boys have gone t o the secondary art school i n Zakopane. H A P O A H O E H C K Y C C T B O M3flABAEMbIÏÏ HHCTMTyTOM MCKYCCTBA n O J I b C K O Ï Ï rOfl H3«AHMH X I X AKAflEMMM HAYK 1965 P E 3 K> M E MwpocnaBa JIwflBHKOBa, BpHO — pwcyHKaMM pa3JiMHHeMLueM TeiviaTHKM m njianaMM r o poflOB npHB03HJin B KanecTBe cyBeroipoB B03BpamaBm n e c H flOMOji coji^aTbi. Ha njiaricax nenaTaJincb tbkJKe KapTHHKH CaTMpilKO-MCTOpMHeCKOrO COflepjKaHHH. K MHOMy B H f l y npiiHaflJiejKMT rpynna cTapwx, 6ojiee MOPABCKME HAPOflHblE HAEOMKM H A TKAHHX M o p a B C K i i e HapoflHbie Ha6oKKM, flaTMpyeMŁie X V I I I M X I X BB., HB.7IHIOTCH pejIMKTaMM CTapOM TeXHHKM, KOT o p a a b H a n a n e X V b. .ąana ochobm K H u r o n e H a T a m n o . npwMHTMBHbix HaSoeic, ynoTpe6jiHBUiMxcH b aepeBHe B n j i o T Ł flo X V I I I BeKa HaÓHBHbie TKaHK ynoTpeÓJiHJiHCb M nOflaepJKMBaBLUMX TpafiMLJHM npHMMTMBHblX HapoflHblX TOJIbKO IUJIHXTOM V. S o r a T M M U MemaHCTBOM; HM3IIIHe r p a B i o p Ha ^epeBe, xpoHMK, HpMapoHHbix n e c e H . K stojî cjioh o6mecTBa CTajiKMBajiMCb c 3thmh tkshhmh TOjibKO rpynne npMHa^jieJKaT rojKHO-cnaBHHCKiie, 6apfleeBCKne BO B p e M H H e K O T O p b I X p e j I H r M 0 3 H b I X uepeMOHHii, MCKJIIOHaÔoiiKH, yKpaiueHHbie MOTHBaMM Ha T e M y oercraa «raK>mnx jojiwihhioio n b i u i H O C T b ( n o c r , T p a y p , snMfleMirw b EraneT mjim 3nn3o^aMM, CBH3aHHbiMii c picTopweM cb. H T.n.). B X V I I I B. 3TOT BMfl TGXHHKH npOHWK B flepeBHKD C T e c p a H a m T.fl. H e c M O T p a n a to, hto ohm n p e f l H a 3 H a tt n p e B p a T H j i c H b H a p o ^ H o e p e M e c j i o , o n u p a i o r u e e c H H a najiMCb flJiH flpynix r^ejieii, to B e e xe n o cBoeMy x a p a K npejKHMe Tpa/ijmMOHHbie o6pa3u.br n pMcyHKM (najKe Ha Tepy ohh H a n o M H H a i O T CTapbie TKamr c dpa6yjibHoii TeK H M j K H y r o nenaTb), K a K u H a n p o a y i a r M i o p a 3 J i M H H o r o p e M a T H K o i i , K O T o p w e HeKorfla c o c T a B j i a j i w npe^MeT B H y M e c n a , MaHyrbaKTyp, c p a ó p w K w, H a K O H e r j , Ha p e r H O H a j i b TpeHHero y B p a H C T B a jkmjimlii. O cymecTBOBanini sToro HŁie B K y c w HacejieHMH. pofla H a ó o e K b M o p a B M M SbiJio y c T S H O B J i e H o jij-iuib b X V b. P a c c M a T p M B a n o6pa3u>i MopaBCKnx. tbk na3. npHMbix 3) njiaTHiibie na6nBHbie TKam-r, ocoReHH" j\Tia wchckoS H a S o e K (T.e. 0TnenaTaHHbix c Marpnu,), aBTop CTaTbM OflejKflbl nOHBMJIMCb CpeflH CpeflHe-3a5KMTOHHbIX c j i o e B flejiMT mx H a T p n o c H O B H b i e r p y n n b i , b 3 a B M c n M 0 C T M ot HacejieHMH b H a n a j i e X V I I I b., a b HapoflHbix Maccax — hx n p e f l H a 3 H a H e H M H , a HMenHo: n o 3 f l H e e n rrpoflepHcajiMCb B n j i O T b flo KOHn;a n p o u i j i o r o BeKa. 1) TKaroi flOMaurnero o6nxofla: noKpbraajia Ha KpoBaTb po>KeHML(bi m p a c u i M T b i e n o j i o r e H u a , HanoMMHaronrMe npw noMoiuM cnei(MajibHbix dpopM y K p a m a j i w c b nenaTMOTHBOM CTapbie CpOpMbl. HbiM y 3 o p o MflOMOTKaHHoenonoTHO MJiM x e ^ p y m e o f l 2) T K 3 H H , CbyHKUMPl K O T O p b I X BbIJIM CBH33HbI C C O f l e p - Hot(BeTHbie M a T e p w a j i b i , KOTopbie rrpuHocMJi 3aKa3HMK. scaHMeM n e n a ™ , a cnoco6 McnoJibHeHHH y K a 3 b i B a j i B lOrO-BOCTOHHOM M o p a B M H M B rorO-BOCTOMHOM C j I O B a K M M Ha CBH3b C KHMJKHOH n e H a T b K ) . H a C T O 3T0 S b I J I H 6biJiM pacnpocTpaHeHbi ronoBHbie njiaTKM c HepHbiMW nenpocro flepeBHHHbie r p a B w p b i , Bocnpon3B0flMMbie H e H a T H b i M H y3opaMH. B flpyrwx p a i i o H a x uimhm m3 Ha5nBH a Byiuare a Ha 6ojiee npoHHofi m 6onee flocrynHOH H o r o S y M a j K H o r o noJiOTHa M y j K c i o i e c o p c r K M m T.n. OflTKaHM. KapTMHKH BaeMbie npa3flHMKOB, jja/raHOK pejrarno3Horo Ha HpiwapKax u ynoTpeÓJiHJiHCb bo b coflepjKaHHH, BpeMa KanecTBe pi T . n . HocoBbie njiaTKH npofla- npecTOJibHbix o6pa3KOB, c OTnęHaTaHHbrMH HaKo TexHwiecKiie HMKOB C 6wjim nOMOmblO bo3mojkhocth m no3HaHwa pewecJieH- BecbMa orpaHUMeHbi: y 3 o p b i , nenaTaeeMbie OJIHdpbl 6bIJIM HenpOHHbIMM m jiwhhjim b çTfipKe. 243 �Abtop C T a T b w p a c c M a T p M B a e T r j i a B H b r M o5pa30M n e p T K a H e ü , y n o T p e ô J i H B U i M X C H fljia y K p a u i e H w a MHTepbepoB: flpanpn, o6om, n o K p b i B a J i a H a K p o B a T H . Byro rpynny XIX bb. XVIII m B C T a T b e o n w c b r a a i o T C H tk3hw Haiajia Ohm p c G H H T C H ot CTapbix, y n o T p e ß j i H B u i H x c a H e K o r f l a uijTHXTOM, K a K w ot BbinycKaeMbix flo e u x n o p „ n p a M w x " Ha6oeK ^ p y r M X p a ü o H O B , TaK-KaK KajKflbrä perwoH 3TOT T B o p n e c T B a H T o - T O CBoe, C B H 3 a H H o e c e r o bhocmji bmä b C06CTBeHHbIMH TpaffTmHHMM. OTMenan nein po3hhtch no cBoeiviy HasHa^eHMio m dpopnie H a ß u B H b i e T K a r o i IIojibirjM, y K p a p i H b i , MTajiMM, TepiwaHMH u H l B e ü i i a p u M , a B T o p y T B e p j K f l a e T , hto no c B o e ü KOMn03HIIMM M O p a B C K U e T K a H M H a n O M M H a i O T BblHJMBKM b ocooohhoctm HapoflHoro HcaHpa. B TaKMX TKanax HeT cbwrypHbix motmbob, K O T o p b i e n p o K ^ e n a c T o B C T p e n a j i n c b B T K a H b e B b l X H3flejIMHX. H o 3 a T 0 3TM MOTMBbI B C T p e naioTca b TKaHHX, BbmoJiHaeMbix H a ejiynaH. OrmcbiBaH n o j i O T e i n i e M3 HaTae (mjiji. 2) c x a p a K TepHOM flJIH TOM MeCTHOCTM paCLIBeTKOM, aBTOP npMXOflMT K y6eHCfleHMK), mto o^hoü P13 OCHOBHblX H e p T M O p a B C K H X HaßoeK aBjiaerca corjiacoBaHHocTb c MecTHbiMH T p a j i M flejiajiHCb no 3 a K a 3 y n o K y n a T e j i a u o r a e n a j i M cTMJiio H a p o ^ H o r o j f C K y c c T B a flamroü MecraocTM pe- uhhmm. Ohm rjioHa. mjim PwcynoK «epeBHHHbix nenaTajica cbopM H a noJiOTHe rrHrMeHTHOü K p a c K o ü n p n noMoniH (MacnaHoü mjim ajIbÖVMMHOBOPl). OCHOBHOM V 3 0 p BbinOJIHHJICH TeMHO-CHH e ü , n o H T H H e p H o ü K p a c K o ü ; .ziorawiHMTejibHO n p p i M e H a JTHCŁ TaKHie K p a c H a a , cBeTjio-roJiyGaa, scejiTaa KpacKM. p a c c M a T p M B a e T TMriMHHbie RJIX M e c r a b i x Tpa^pniMM Abtop Map ua X n B n p c K a — IIAHOPAMA K)3E*A BMOHITKA A B T O p CTaTbM 3H3KOMPIT H H C T a T e j I H C M H T e p e C H O i ł JIMHHocTbH) xyflOHCHMKa-jnoôMTejia, no^bKoro 3M«rpaHTa bo <J>paHu,MH. 35 Jier Toiny Ha3aa, Bmohiick, ne MMea B03M O K H O C T M HaíÍTM 3 a H n T M e H a pOaWHe, 3aKJIIOHMJI, B HMCJle M H o r w x eiwy nofloBHbix, K O H r p a K T H a p a 5 o T y bo c b p a H uy3CKoii peBHio. maxTe m rroKMHyji po^Hyio j K e m o B C K y i o « e KaK cy«b6a ero c o o T e H a nyjKÔMHe, n o 3 C K a 3 a J i a eMy ciojKeT K p y n H o r o npoM3BefleHMa — naHopaMbi, coflepjKarueii M3 45 KapTMH, o T o ô p a x a r o i r i H X ropecTHyio cy^bôy n o j i b C K o r o i n a x T e p a - 9 M M r p a H T a . C naHopaMOH, H a ocymecTBjieHMe KOTopoii norpeôoBanocb mecTb ner, K o r o p a a norjioTMjia Bce ero c6epeJKeHMH, B M O H I ^ e K e3flMJI no pa3JIMHHbIM p a M O H a M O p a H r r M M , m Co5cTBeHHaa cy^bôa, HecTBeHHMKOB, O M y T M B u i M X c a iimkji b nepByio onepeflb Tyaa, r « e MMeiOTca CojibuiPfe cKonjieHMa noubCKMX 3MnrpaHTOB. H a B b i C T a s K e b ^oBpiJib n a HopaMa BMOHqKa n o J i b 3 0 B a j i a c b rpoMa^HbiM ycnexoM. EMy npwcyflWJiM npeMMio Grand P r i x Internationale. 3to oBpaTMJio BHMMaHMe napMHta, r^e BMOHiiKy TpwjKflbi opraHM3C«BajiM BbiCTaBKW. Salon d'Hiver, Salon des I n ­ d é p e n d a n t s 1960, YMCA 1962. B a H ^ a r e H i H J i b - T H n n e H r a y s p — CTAHHCJIAB OATJIH — J i y H l I I H l ï H A P O A H H Ï Ï nOPTHOÏt noflrAJita CTapHHHaa oseJKaa roprieB 6bijia noHTPi nHiueHa y K p a uieHMii. JlMuib b KOHiie ripouijioro B e K a npon3oniJiM BOJIbllIHe M3MeHeHMH. Kacaacb stmx M3MeHeHwfi, aBTop CTaTbM n u m e r o C ï a (mjiji. 4,5), a T a K » e caMoe coBepiueHHoe b T e x H M H e c K O M oTHOHieHHM noKpbiBajio (hjiji. 6), c^e- H M c n a B e <t>aTjiM, caMOM H3BecTHOM m o f l a p e H H O M H a p o ^ hom nopTHOM noflrajiba Toro BpeiweHM. Ó a r a a poflMjica jiaHHoe n o Bceü B e p o a T H O C T M n o B i t y c y M e m a H C K O M cpejibi. b 1865 r . , b 1886 r . BbiyHMJica n o p T H a x c H O M y peMecny B 3aKjiK)HeHwe aBTop nojieMH3Mpyer c OTPMiT.aTe.ribm 3aHMMajrca mm ^o no3flHeii CTapocTM. y i n e p b 1961 r. HbiM MHGHMCM Ii;. IIIiipKa pi I I . HoTKep K y p T M (C. Schirek, <ï>aTJia m ero 5K6Ha, BLiuiMBajibUíraía Kapojnma K a n P. Notker Curti), KOTopbie cTOTajiw, mto Ha&oirKM SbiJiK jioh, B H e c J i M M H o r o H O B b i x s j i e M e H T O B b BbiuiMBKy, y K p a jiMiijb 3aMeHMTenHMM Sojiee flopomx TKaHeíí m KBK ramaroiuyio 5piokm ropiieB (mji^. 3—6), BBeJiM M a n i M H H b i e K O B b i e n e n p e ^ c r a B J i H J i H co5oii x y s o H c e c T B e H H o ü i i e H mBbi fíjtn B b i n o j i H e H M a n i H y p o B , OKaMMjiaioiUMx Kpaa HOCTPI. noKpMBaJia MapttH napaflOBCKa — EAMEEPrCKHÎÎ HAPHfl B 1719—1750 r r . jiepeBHM oKpecTHOCTeft Ilo3HaHn, pa3opeHHwe m o n y c T o m e H H b i e H a u i e c T B w a M M u i B e r r o B M anH^eMHHMM, 6bIJIH K0JI0HM3HP0BaHbI HeMIiaMM BaMß e p r c K o r o p a i ł o H a (BaBapHH) m TOjkhoü T e p i u a H i i M . H a cejieHMe 3to, n o J i y M M B U i e e Ha3saHJie „6aM6poB" 6mctpo onoJiaHMJiocb h rrpprMepHo k 1850 r. TKUTejrpt HeiweiiKoro npoPicxoJK^eHPisi nojiHOCTbio accHMHJiHpoBajiPicb, C MeCTHbTMPI nOJIbCKMMPI K p e C T b H H a M T f . «iHBancb Bo33eücTBPie „ B a M ß p o B " H a K y j i b T y p y n o j i b C K o r o H a cejieHMH no3HaHbCK0M jiepeBHPi Sojiee Bcero cKa3breajiocb Ha jKeHCKoti oflejKfle. Mvtkckopi Hapaa yjKe b Hanajie X I X b. nepeHHJipi .,6aM6pw" ot nojibCKiix KpecTbHH. B Hakane X X b., K o r ^ a oKpecTHbie aepeBHM 6biJiPi npwcoeflpiHeHbi k ropowy, H a p a « 3tot n o T e p a j i CBoe n e p Eona'iajibHoe 3HaieHPie, a c c e p e « i i n b i X X b. rrpiioBpeji pickjiio- C T p o r o cpyHKiTPioHajibHbiM x a p a K T e p , c B H 3 a H H b i ü HPITeJIbHO C OOpHflOBbIM K y j I b T O M KaTOJIMMeCKOM rrepKBPi. HapHH 9T0T H a ^ e B a i o T H e M O J i o f l t i e j K e H i u n H b i , n p p r m i M a i o i i i H e y n a c T M e b n p o i i e c c P i a x . Oh n e p e ^ a e T C H n o H a cjieÄCTBy neTHM, KOTopbie, non B j n í H H w e M roponcKoii KyjIbTypbl H MO^bl, OTKa3bIBaiOTCH OrO HOCPITb. 3Ba CHe>KprHCKaa-CTo.TroT. C t e à nhk« KJKMUiToćpOBHH — xy^O^CHMK MASyPKEBMH B craTbe onwcaHa rpynna noJinxpoMPiíí, KOTopbie H a - xo^htch b Tpëx 'qacoBHax. ctohiitox b hbvx cocejn-nrx A e p e B H H x : Bojipi 3apHprqKoii pi X y q p r c K a . OB'be^PiHHroT PIX npMÖJIPTJKeHHbTe #aTbT B03HMKH0BeHMS, CbopM3 M HaK O H e i i n o ^ r r a c M x y ^ o j K H W K a Ma3vpKeBprHa. Bce ohm pi3r o T O B j i e H b i KJieeBoii tcxhmkopi, y hmx o n e H b n o x o î K a KOMn03MIlMÎI, K O T O p a a COCTOMT M3! 1) cbMryp CBJTTblX, noMemöHHMX H a bhcuihi-ix c T e H a x , najx hmmm npojieraeT nonę opHaMeHTa, 2) Ha^rmcpi. b n e c r b n o H î e p T B O B a T e j i e i î , Has flßepHMM, 3) KapTMH Ha n o T O J i K e . B nacoBHe b Bojim 3apMpniKoü n o H B J i H i O T C H K a p T M H b i T a K H c e H a B H e n i H P r x cTenax. XysojKHMK EHflîKefi MasypKeBpni poähjich b 1834 vojsy, b KJKeinoBe Ha/CaHe, ywep b 1886 ro^y. PaßoTaji o p r a HMCTOM s Bojie SapHMiiKoü. Kpoine riMCaHMH K a p T M H , O H 3aHMMajrc3 T o s i e BaHHMeM óbpiryp CBHTbix. CaMov^iKa. HapOSHbrii XyflOJKHMK, MCKyCCTBO KOTOpOrO, OflHaKO, ÖbIJIO nos BJiMHHMeM ropo/ia J l e s o i ł c K a , 244 cuiHBaeMoro c y K H a m T.n. <ï>aTjia n e p B Ł i M y 3 K M e , n j i O T H o oSjieraioiiiMe H o r y GpioKM, CTaji inMTb CTaji m nepsbrM pacnpocTpaHHTŁ 6ejiyK> . f l y x y " (nejiepuHy), yKpameHHyio amuniKanMaMM (na no^oÔMe pacuiMTbrx annjimkaHMaMW j i w n T O B C K K X 6e3pyKaBOK m nojiyniy6KOB — huji. 7—11). <E>aTJiH paSoTaji B M e c T e c Híenoii m flerbMH, kotopwx y Hero 6buio iiiecTepo. CaMbiü cTapuiMM c b r n — Ó r a H P i c j i a B n o c e ñ fleHb C H M T a e T c a i r p e K p a c H b r M nopTHbnvi. C T a p b t M < £ a T j i a co3AaBaji M o « y , M y T K O y j i a B J i M B a a sce M3MeH6HMa B O B K y C a X CBOMX KJIPieHTOB-rOpiieB. O^HaKO nocjie B T o p o u Boitabi eMy ocTajiMCb B e p H H jiiirub c T a p b i e ropqbi: MOJiofleHîb n p e a n o H M T a e T 6 p w K M n o r r r a p e , 6onee HanoMMHaioiiiMe r o p o ^ c K H e SoraTo y K p a u i e H H w e . mmpobom m Hh C e t K O B H i — AHJPKEÏÏ BEPOBEH — HAPOJIHBIÏÏ CKyjIBnTOP H 3 KACHHKH (KPAKOB CKOE BOEBO.ZICTBO) AHAJKeiî BepoBeir poflMnca b 1903 r. OcoSoe pa3BMTwe noJiyHHJio ero tbophcctbo HaHMHaa c 1938 r. EjieHa CpejHSBa — CKyjItnTyPBI MOJIO.ZI.BIX rOPU,EB lOPrOBA CpeflH c o B p e M e H H b i x xy^oîKHMKOB-roprieB Bbi^eJiaeTCîi MOJioaejKHaa r p y n n a M3 TOprosa. KojiJieKTMB stot 06p a 3 0 B a j i c a b aeKa6pe 1963 r. no MHPrqpiaTMBe Hapo^Horo Macrepa AH^jKea ToMBoca. IT03 ero p y K O B O f l C T B O M r p y n n a O f l K H H a f l l i a T M MOJIOflbIX C K y i t b n T O p O B , T B O p n e C K O M MHMiiHaTMBbi KOTopbix coBepmeHHo H e C T e c H a e T , co33ana pafl oneHb MHTepecHbix paSoT. B CKyjibnTypax n p o cKajib3Ł>iBaioT M e p T b i T p a a w q M O H H O r o H a p o a n o r o M C K y c C T B a o c o 6 e H H o b H e M H o r w x H 3 o 6 p a a î e H M a x C B a T b i x , ho BMecTe c T e M ohm OTJiMHaioTCH o p M r M H a n b H o i i , CBoe06pa3H0M CbopMOÜ M TeMaTMKOM. Mojioflbie C K y j i b n T o p w paSoTaiOT c noMouibio ojtMHaK O B W X MHCTpyTUeHTOB (hosc njiocKoe flOJIOTO), M c n o j i b 3 y r o T oflMH s c e MaTeppiaJi (ManeHbKMe 06p y 6 K M , o c T a T K M ^ p e s e c H H Ł i ) ; B c e sto, Hapa^y c OAMHaKOBbrM y p O B H C M n O ^ r O T O B K M MOJIOablX X y ^ O S C H M K O B , npM^aeT mx t b o p M H e c T B y n e K O T o p b i e cxo^Hbie »iepTbi. Mx c K y n b n T y p b i o T J i w ^ a i o T C H c B o e o 6 p a 3 H o i î M a H e p o ü , H a nOMMHaiorxieM C K o p e T B o p n e c T B O peSeHKa n e M H a p o f l HOe M C K y C C T B O . oh m tôt mx m ohm hohtm nepBbiM TOĘ cyuiecTBOBaHMa rpyTrrrbi 3aBepuinjica BbicTaBKopt pa6oT b TaTHîaHbCKOM My3ee. TIocTeneHHO rpynna y M e H b u i a j i a c b m b HacToauiee B p e M a H a c H M T b i BaeT jipmib HecKOJibKO HeJioBeK. Hacrb MOJionescM noexajia y H M T b c a , rpoe nocTymuin b x y ^ o s ç e c T B e H H y i o uiKOJiy, Koropaa HaxOflMTca b MeçTHÇfCTM 3aKonaHe. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK T E A T R A L N Y , kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć można regularnie jedynie w meracie. prenu­ K W A R T A L N I K F I L M O W Y — w roku 1966 przestanie się ukazywać; zeszyt 4 za rok 1965 będzie ostatnim numerem tego czasopisma. WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J " Prenumeratę na kraj przyjmują urzędy pocztowe, listonosze oraz Od­ działy i Delegatury „Ruch". Można również dokonywać wpłat na konto P K O Nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" Warszawa, ul. Wro­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 5 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Cena prenumeraty: półrocznie zl 36, rocznie zł 72. Prenumeratę na zagranicę, która jest o 40% droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, tel. 20-46-88, konto P K O Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdeaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15'17, konto P K O Nr 114-6-700041 V I I Oddział Miejski Warszawa. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka" Zakład Nr 2 W-wa, Podchorążych 39. Zam. 746. Pap. ilustr. kl. I I I , 120 g A l r karton biały kl. I I I . 220 g. B I . Nakład 1270 egz. M-5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd42198059f68f1dc7596d909b9b35a4.pdf bd9674b177cc846cfb02c2615f82b29e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4497 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.70-73 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H QUARTERLY PUBLISHED F BY T H E ART INSTITUTE No 1 Y E A R BOOK SUMMARY O L K OF T H E POLISH XXIII A ACADEMY R T OF SCIENCES 1969 O F ARTICLES stay i n Scandinavia. A short outline of t h e history of the development D f interest i n Skansen museums i n ­ The authoress makes an a l l - r o u n d analysis of the troduces the reader t o t h e subject. The author gives ceramic m a t e r i a l found i n the excavations i n Miechocin as examples the biggest Norwegian museums. (Rzeszów Voivodship). The findings confirmed the hypo­ The Norwegian Skansen museums are divided into thesis that there was a large potters' settlement there four categories — I — t h e central museum, I I — the at the end of t h e 16th century and during t h e 17th museums devoted to one province, H I — the local century. There was a large q u a n t i t y of sub-standard museums, that are often devoted to one problem of painted ceramic ware after the first f i r i n g — the so- culture, and I V — natural reserves protected in situ. -called biscuits (fig. 2). Also fragments of pottery Ihe author discusses i n detail the organization and painted and glazed were found, but i n small quantities. ways of displaying the exhibits i n the central Skansen Traces of the potters' f i r i n g furnaces were found, w h i c h museum. The small area of the museum does not allow confirmed the existence of a pottery centre making of showing the exhibits i n their natural landscape. large quantities of ceramic ware, probably f o r export. The historical relics are displayed i n groups according Most of the findings were pieces of bowls, jugs, to regions. Each region has one group of f a r m buildings. mugs and pots. The findings have proved that the pots Apart f r o m the house of the farmer, there are also were f i r e d t w i c e a n d p a i r e d w i t h oalomred glares (the exhibits showing the peasant industry. A l l t h e interiors background w h i t e and the patterns — red b r o w n and are furnished and equipped w i t h the most representative green). They were pots of the so-called mezzomajolica examples of N o r w e g i a n f o l k a r t . The exhibits are a l l type. furnished w i t h an accurant account of their provenance. The speciality of the centre were plates and bowls On the basis of these relics, one can go back f a r into (fig. 23—58, 59—87). jugs (fig. 5, 15, 16) mugs (fig. 8, the past, determine the development stages of the 18—20) and pots (fig. 6, 21, 22) constituted a smaller craftsmen's workshops. Social problems are not taken percentage of the production. into account i n the Skansen museums. There are special The decoration of the Miechocin ceramic ware is museum buildings f o r periodical exhibitions. very rich. Among objects decorated w i t h plant and The author describes one of t h e local Skansen m u ­ animal motifs, there are also a large number w i t h seums at L i l l e h a m m e r , w h i c h is devoted to one region. geometrical motifs (fig. 23, 25, 28) and w i t h human The several types o f buildings exhibited i n the Skansen figures (fig. 135—140). A p a r t i c u l a r l y frequent m o t i f is museum represent various epochs and the life of various that of the fish scale (fig. 68). I n a l l kinds of pots and social strata. Craftsmen's workshops are among the utensils, the decoration is made so as to accentuate their exhibits. build. I n t h e jugs, the ornamentation is i n stripes i n The author also describes t h e Skansen museum at the most prominent places (fig. 5), i n the mugs, t h e Gamle Bergen — a museum devoted t o m u n i c i p a l decoration is restrained — only on the upper half buildings and workshops. (fig. 6, 21). The most r i c h l y decorated are the bowls and plates — both t h e base and the collar. There are Wanda Drozdowska — F O L K COSTUMES I N often f i g u r a l motifs surrounded w i t h plant motifs on CZARNOCIN, LODZ DISTRICT the bottom of the bowls. On some parts of this ceramic The authoress describes the folk costumes of the ware there are inscriptions and even explanations of v i c i n i t y of Czarnocin, t a k i n g into account t h e diffe­ the painted scenes (fig. 148, 149). rences between the neighbouring villages. H e r analysis The authoress deliberates on the origin of t h e deco­ covers the period f r o m t h e end o f t h e 19th century to rative forms and the problems of style. She looks to the present day. The modern f o l k costume o f Czarnocin foreign sources — the majolica made i n I t a l y i n the is not of a f o l k character, i t has undergone decided Renaissance and 17th century (fig. 90, 91, 94, 100, 104, influences f r o m the towns. The large q u a n t i t y of cheap 112, 114), German ceramic w a r e (fig. 130, 131) and Haban and practical ready-made clothing available has led pottery (fig. 122, 124). The f o r m of the utensils and their to the disappearance o f the f o l k costume, Only certain ornamentation indicates t h e links between t h e ceramic elements have remained of t h e o r i g i n a l f o l k costume. ware f r o m Miechocin and European pottery of t h e Re­ They are w o r n by the older generation a n d by t h e naissance influenced by Italian pottery. The influence young people f o r special festivities. of Haban pottery is also evident. The authoress describes i n t u r n t h e costumes w o r n The artistic counterparts of the f i g u r a l motifs are by c h i l d r e n , men and w o m a n and also the costume w o r n traced b y the authoress to Polish wood-cuts for i l l u s ­ trations i n the 16th and 17th centuries (fig. 145, 146). The for weddings. A t present i t is only d u r i n g ceremonies held i n patterns were popularized b y literature, p a r t i c u l a r l y church that l i t t l e girls wear the costume k n o w n as t h e the plebeian and t o w n trends. Most probably the i l l u s ­ Cracow costume. The only elements that have remained trations f r o m these publications reached t h e Miechoc n of the former girl's costume are t h e striped woollen potters. The paintings on the Miechocin pottery corres­ skirt and coloured kerchief, b u t i n a somewhat m o ­ pond both as regards subject and f o r m to t h e i l l u s t r a ­ dified f o r m . tions of p o p u l a r - t o w n l i t e r a t u r e . This statement is p r o ­ As regards the men's costume, the only t h i n g that ved b y the frequent appearance of inscriptions next to the figures and other decorative motifs. The inscriptions follows the o l d t r a d i t i o n is the cut of the clothing (fig. 3). Other elements of the men's costume have are s i m i l a r i n f o r m t o the captions under illustrations. disappeared. The links w i t h wood-cuts and l i t e r a t u r e w o u l d i n d i The women's costumes s t i l l have the old woollen h o c i n ceramic ware should be clas­ striped skirt and aprons (fig. 9, 10, 11). The woollen sified as plebeian-folk a r t . I t belonged to that t r e n d i n skirts differ f r o m t h e former ones i n colour and the tne national culture that, w i t h t h e passing of years, w i d t h of the stripes i n t h e m a t e r i a l . A f t e r the Second пав been maintained b y folk artists. W o r l d War, the so-called Cracow costume (fig. 11) has become the fashion i n the villages i n the v i c i n i t y of SEUMS ~ NORWEGIAN SKANSEN M U Czarnocin. The custom of w e a r i n g colourful kerchiefs has also survived, but the patterns are slightly modified. Up t o the Second W o r l d War, some elements o f the t h * w L ! e^g i a n e s i n detail the organization of »Ш, e n museums and compares t h e m old wedding costumes t i l l survived. A t present, the 8 №^*^ ?iImS-0f P e r Scandinavia. He wedding clothes o f t h e bride and bridegroom do not « а д с т е а this i n f o r m a t i o n d u r i n g his several months' differ at a l l f r o m those of an urban couple. T e r e s a S z e t e l a — CERAMICS FROM MIECHOCIN : t h e k T D ™T U t Ł M i e c i 0 r Q g i e l d i s c u s s S k a n s t h a t t y e a n № 71 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й Ж У Р Н А Л , ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 1 ГОД ИЗДАНИЯ И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К XXIII 1969 РЕЗЮМЕ Терсса Шетеля — МЕХОЦИНСКАЯ К Е Р А М И К А Автор статьи всесторонне анализирует керамичес­ кий материал, оонаружепныи во время раскопок м Мехоцине (Жешовское воеводство). Раскопки под­ твердили гипотезу, что там находилось оольшое се­ ление, где в конце ^ V l в. и в X V I I в. цвело гон­ чарное производство. Археологические стоянки изо Ьиловали в оольшое количество бракованной распис­ кой керамики после первого оожига, так наз, бисквита (илл. 2). встречались также, но в небольшом коли­ честве, расписные и глазированные черепки. Оонаруженпые следы гончарных печей (илл. UJ подтвер­ дили существование гончарного центра, выпускав­ шего большое количество керамических изделии, пред­ назначавшихся, как надо полагать, для экспорта. Среди находок преобладали главным образом мис­ ки, кувшины, куоки и горшочки. Найденные черепки свидетельствуют о том, что посуду дважды обжигали и покрывали под глазурью ашооами (фон — белый, узоры — красные, коричневые и зеленые). Это была так наз. меццомайолика. Специальностью центра были тарелки и миски (илл. 26—оа, 59—а/)- кувшинов (илл. а, 15, 16), кубков (илл. В, IB—2U) и горшочков (илл. О, 21, 22\ выпускали в меньшем количестве. Мехоцинекая керамика отличалась богатой, деко­ ративной отделкой. Среди стилизированных расти­ тельных и животных мотивов (илл. 59, 60, 69, 70, 118, 120) встречается много керамики, украшенной геоме­ трическими мотивами (илл. 23, 25, 28) и человечески­ ми фигурами (илл. 135—140). Особенно часто встреча­ ется мотив рыбьей чешуи (илл. 68). Во всех видах посуды декоративные элементы подчеркивают се фор­ мы. В кувшинах орнамент опоясывает наиболее вы­ пуклую часть (илл. 5), в кубках орнамент занимает всю поверхность по вертикали (илл. 8), узор горшоч­ ков очень скромен и расположен только в верхней части (илл. 6, 21), Особенно богато разукрашены миски и тарелки, причем орнамент охватывает дно и кран, дно мисок часто украшают фигурные мотивы, окру­ женные растительным орнаментом. На некоторых фрагментах керамики видны надписи и даже пояс­ нения расписных сцен (илл. 148, 149). Лешек Дзенгель В НОРВЕГИИ — СКАНСЕНОВСКИЕ МУЗЕИ Автор статьи подробно описывает организацию нор­ вежских скапсеиов, сравнивая их с подобными на территории всей Скандинавии. Информации были соб­ раны аш'ором в Скандинавии, где он пробыл несколь­ ко месяцев. Краткий исторический очерк о росте ин­ тереса к скандинавским скансенам знакомит чита­ теля с этим вопросом. Норвежские скансены делятся на четыре кате­ гории, i — центральный музей, П — музеи, посвя­ щенные часто одной провинции, Ш — местные музеи, которые часто посвящаются только одной культурной проолсме, IV — естественные заповедники, оберегае­ мые m situ. Автор подробно описывает организацию и способ экспозиции центрального скапсена. Небольшая терри­ тория скапсена лишает возможности показать памят­ ники прошлого на фоне естественного пейзажа. Ооьокты экспонируются как региональные ансамоли. Каждому региону отводится одна усадьба. Кроме жилых помещений представлены изделия деревен­ ского производства. Внутреннее убранство жилых помещений украшено лучшими образцами народного творчества Норвегии. Уксионаты скансена сопровож­ даются точной описью их происхождения. На основе памятников старины можно заглянуть в далекое прош­ лое, определить пути развития ремесленных мастер­ ских. Общественная проблематика в скансенах не учтена. Для временных выставок имеются специаль­ ные музейные помещения. Автор рассматривает один из местных скансенов в Лилленхаммер посвященный одному региону. Вскансене демонстрируется ряд типов построек, представ­ ляющих разные эпохи и жизнь разных общественных групп. Представлены также ремесленные мастерские. Далее автор описывает скансен в Гамль Берген — музей городских зданий и мастерских. Ванда Дроздовска — НАРОДНЫЙ В ЧАРНОЦИНЕ. ЛОДЗИНСКИЙ ПОВЯТ КОСТЮМ Автор статьи описывает народную одежду окрест­ ностей Чарпоцина, учитывая при этом различия меж­ ду соседними волостями (гмины). Анализ охватывает период конца X I X в. до настоящего времени. Совре­ Интересуясь вопросами стиля и происхождения менный чарпоципский наряд не отличается типично декоративных форм, автор статьи изучает иностран­ народным характером и был несомненно подверясен ные источники — итальянскую майолику эпохи ре­ влиянию города. Большое количество готовой одежды нессанса и X V I I в. (илл. 90, 9 1 , 94, 1U0, 104, 112, l i i ) , дешевой и практичной, вытеснило народный костюм. немецкую керамику (илл. 130, 131) и хабанскую (илл. Сохранились лишь некоторые элементы этого костю­ 122, 124). Формы посуды, их орнамент указывают на ма, которым верны старики, а молодежь пользуется художественную взаимосвязь мехоцинскоп и европей­ ими только в торжественных случаях. ской керамики эпохи ренессанса, которая находилась Автор по очереди описывает детскую, мужскую под итальянским влиянием. На изделиях мехоцин-и женскую одежду, а также свадебные наряды. ской керамики сказывается также влияние Хабанов. Теперь только во время церковных торжеств ма­ Автор ищет художественных образцов фигурных леньких девочек наряжают в так.наз. краковский мотивов в иллюстративной графике польской ксило­ костюм. Из давнего девичьего наряда сохранились до графии X V I и X V I I вв. (илл. 145, Мб). Декоративные сих пор только полосатая домотканная юбка и цвет­ мотивы распространялись с помощью литературы, — - ной, несколько видоизмененный головной платок. в первую очередь плебейской и мещанской. Вероят­ Мужской костюм сохранил лишь крой старого но иллюстрации этих публикаций доходили и до метипа (илл. 3). Другие элементы этого костюма вышли хоцинских гончаров. Содержанием и формой мехо­ из употребления. цинская роспись на керамике отвечает образцам мсЖенский наряд сохранил полосатую домотканную щанеко-народной литературы X V I I в. Это подтверж­ юГжу и передник (илл. 9, 10, 11). Юбки отличаются дают надписи, которые часто встречаются рядом от прежних расцветкой и шириной полос на ткани. с фигурами и другими декоративными мотивами. Фор­ После второй мировой войны в деревнях окрестностей ма надписей напоминает подписи под иллюстрациями. Чарпоцина вошел в употребление так наз. краковский Взаимосвязь с ксилографией и литературой застав­ наряд (илл. 11). Сохранились также цветные головные ляет определить мехоциискую керамику, как явленно платки с несколько измененными узорами. плебейско-народного характера. Она принадлежала До юторой мировой войны сохранились некоторые к той отрасли народной культуры, которую с течением элементы старого свадебного наряда. В наше время времени стали в силу традиции поддерживать мастера и мужской и женский свадебные наряды ничем не народного искусства. рознятся от городских. 7Z •* �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawano PAN przez: P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNI:: I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 sfr. dużego lormafcu, około 100 i l u s t r a c j i . Cena 21 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A LUDOWA, k w a r t a l n i k 134 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a l i l u s t r a c y j n y . Cena 1H zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 17 sir. d r u k u , okoln 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zt, roczna - 72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sir. d r u k u , liczne przekłady nutowe. Cena IB zł, prenumerata półroczna 36 / I , roczna •- 72 /Л. Wszystkie meracie. czasopism;! nabywać można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I 1'KKN U M K U A T Y „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J ' Przedpłaty na prenumerato przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na k r a j dla czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmuj;) iirzędy pneztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje państwowe i społeczno mogą zamawiać prenume­ rato wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch", Cena prenumeraty: półrocznie zł 3(3, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicą o 40 /n droższa od ceny podanej wyżej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okersy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, u l . W r o n i a 23, za pośrednictwem P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024. tel. 20-46-88. n SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w P u n k ­ cie Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na zamówienie za zaliczeniem poczluw y m . Konto P K O N r 114-0-700041 V I I O M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne Pap. ilustr. ,.Tatnk»". M . I I I , 100 g . Al Zakład • karton Nr Wały 2. w-wa, kl. Ul, PiKlcbor^.yoli 220 g . BI. Nakl. ж y.am. n u u ctfz. in2i l'-»a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43f89ccf3a0f26b3054fd0cd7ac47290.pdf c05f8bbefa02f25b3025db844c45d1e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4496 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres X - XII 1968 W październiku w salach P D K w Myślenicach otwarto wystawę k o ­ walstwa artystycznego. Zgromadzo­ no na niej dzieła 37 k o w a l i z 25 miejscowości p o w i a t u myślenickie­ go — rezultat k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . W R N w K r a k o ­ wie, Muzeum Regionalne i P D K w Myślenicach. Prace podzielono na dwa działy: w y r o b y tradycyjne, w y ­ konane według starych wzorów (skoble, okucia do wozów, zawiasy itp.) oraz współczesne w y r o b y użyt­ kowe (świeczniki, lampy, popielnicz­ ki). J u r y konkursu, pod przewod­ nictwem prof, d r a R. Reinfussa, przyznało 9 drugich nagród, w t y m t r z y dla k o w a l i z Sułkowic — w s i słynącej z bogatych t r a d y c j i k o ­ walstwa. * Przygotowana przez WDK w Gdańsku pokonkursowa wystawa twórczości ludowej ziemi gdańskiej eksponowana była w lipcu i sierp­ niu w l o k a l u P D K w Wejherowie, we wrześniu w P D K w Kartuzach oraz w listopadzie i g r u d n i u w M u ­ zeum Archeologicznym w Lęborku. Ekspozycja obejmowała sztukę l u ­ dową regionów: kaszubskiego. P o ­ wiśla Warmińskiego łącznie z Żuła­ w a m i i kociewskiego. Pokazano ok. 500 prac z zakresu ceramiki, rzeźby, malarstwa na szkle, tkactwa, haftu i plecionkarstwa. Wystawy obejmo­ wały również nadesłane na k o n k u r s prace młodzieży — synów i córek znanych w w o j . gdańskim twórców ludowych. * 26 października w South A r t Gallery w Londynie otwarto w y ­ stawę polskiej sztuki naiwnej p n . ..Primitive A r t of Poland", zorgani­ zowana orzez Państwowe Muzeum Etnograficzne i Polski I n s t y t u t K u l ­ tury w Londynie. Zestaw prac eks­ ponowanych poprzednio w Stuttgar­ cie i Neuchatel (por. k r o n i k a n r 3/67 i 4/67} zmieniono nieco i uzupełnio­ no. Komisarzem w y s t a w y był A l e k ­ sander Jackowski. Wydano katalog i plakat (niestety b. słaby). 24.X1. otwarto w Muzeum Regio­ nalnym w Radomiu wystawę p n . „Sztuka ludowa mieszkańców daw­ nej Puszczy Kozienickiej". W dniu otwarcia prof, d r J . Gajek wygłosił odczyt o r o l i etnografii w muzeach regionalnych. Wystawa była plonem trzyletnich badań na terenach Puszczy Kozie­ nickiej oraz k o n k u r s u ogłoszonego przez Muzeum w Radomiu. Pokaza­ no tkactwo i fragmenty stroju, rzeź­ bę, snycerkę, zabawki, garncarstwo, kowalstwo i plastykę obrzędowa. Bogaty plon konkursu (zgłoszono 450 eksponatów, w t y m 300 w y k o ­ nanych specjalnie na konkurs) po­ kazał, że wiele dziedzin ludowej twórczości jest jeszcze żywych na terenie Puszczy Kozienickiej. * 70 Gdyńska Cepelia rozwija cieka­ wą inicjatywę organizowania tema­ tycznych w y s t a w twórczości ludowej różnych regionów, eksponowanych w l o k a l u sklepu przy u l . Świętojań­ skiej w G d y n i . Czynne były wysta­ w y t k a n i n dekoracyjnych i k w i a ­ tów sztucznych, a w listopadzie otwarto wystawę haftów l u d o w y c h i ich adaptacji do współczesnych form użytkowych. Pokazano hafty kurpiowskie, k u j a w s k i e i pałuckie, krakowskie, śląskie oraz w i e l o b a r w ­ ne i złote hafty kaszubskie. K o l e j n y m pokazem w lokalu sklepowym była otwarta w g r u d n i u ekspozycja rzeźbionych m e b l i w y ­ konanych przez artystów-plastyków, absolwentów szkoły i m . Kenara w Zakopanem. Pokazano również m e ­ ble rekonstruowane według muzeal­ nych wzorów oraz oparte na wzo­ rach l u d o w y c h meble ze słomy. * W „Domu Chłopa" w Warszawie otwarto 28.XI. wystawę obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Ekspo­ zycja, zorganizowana przy współ­ udziale SDółdzielni ,,Gromada", r e ­ dakcji „Chłopskiej D r o g i " i „Zie­ lonego Sztandaru", obejmowała k i l ­ kadziesiąt obrazków z ostatniego okresu twórczości artysty. J a c h i miak pokazał m.in. bardzo jednolity cvkl obrazków o tematyce zbójnic­ kie!, l u d o w y n u r t jego twórczości najbardziej nrzejawiał się w obraz­ kach o tematyce religijnej. * W listopadzie w Muzeum E t n o ­ graficznym w T o r u n i u czynna był^ wvstawa ukraińskiej sztuki l u d o w e i ze obiorów Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u . Pokazano 250 eksnonatów. w większości przedwoienne zbiorv z terenów zachodniej U k r a i ­ ny. Szczególnym zainteresowaniem cieszvln sie kolekcja c e r a m i k i z K o n w a , eksDonowano „liżniki", koszu­ le kobiece z o i e k n v m i haftami k r z v z y k o w v m i . oasv wełniane i skórza­ ne, malarstwo n a szkle i rzeźbę oraz mosiężną biżuterię. c * W g r u d n i u w lokalu Stowarzy­ szenia Historyków Sztuki w K r a ­ kowie czynna bvła wystawa prac fórników-amatorów, uczestników zai^ć kółka plastycznego kopalni ..Wieczorek". Twórcy wystawy, s t u ­ denci historii sztuki U J . pokazali w niewielkie! sali przemyślany w y b ó r prac 9 malarzy. Reprezentowali o n i różne postawy, то*пе konwencie i różne „powody" twórczości. Obok fantastyki Ocieoki i rootpfizycznych kompozycji L u d w i k a Holesza zna­ lazły się bliższe realistycznemu U I P ciu obrazv Pawła Wróbla, Leoootda Wróbla i Pawła Baka, nejzaże E w a l ­ da G a w l i k a , a także obrazy w k o n ­ wencji naturalistycznej czy pseudonowoczesnej. Po raz pierwszy poka­ zano rzeźby w drewnie Pawła Wróbla. Zestawy autorskie uzupełniono fotografiami twórców z w y d r u k o ­ w a n y m i na planszach krótkimi w y ­ powiedziami n a tematy sztuki. * W g r u d n i u otwarto w salach Z a m k u Książąt Pomorskich w Szcze­ cinie doroczną wojewódzką wysta­ wę sztuki ludowej i twórczości ama­ torskiej. Plastycy-amatorzy prezen­ towali malarstwo, grafikę i rzeźbę. Wśród rzeźb eksponowane były m.in. prace E. Kołacza. Twórcy ludów' pokazali tkactwo, koronkarstwo i haft, kontynuując w tych dziedzi­ nach tradycje przywiezione z r o ­ dzinnych stron. Osobnym działem bogato prezen­ t o w a n y m na tegorocznej wystawie był dział sztuki użytkowej. Dużo było w n i m przedmiotów mogących służyć jako wzory dla producentów pamiątek regionalnych. * X X V I konkurs szopek k r a k o w ­ skich odznaczał się w y s o k i m po­ ziomem, n a 78 eksponatów nagro­ dzono i wyróżniono 73 szopki. Trzy równorzędne I nagrody przyznano — W. Głuchowi, Z. Grabskiemu, B. Ziółce, I I nagrody o t r z y m a l i — T. Cieśla, K . Gadek, Z. Grzech i F, Sa­ dowski. Recenzja z k o n k u r s u ukaże się w j e d n y m z najbliższych n u m e ­ rów. * Muzeum Mazowieckie w Płocku i Zarząd Wojewódzki TPP-R w Warszawie zorcanizowały w g r u d ­ niu wystawę p n . „Rzemiosło a r t y ­ styczne Białorusi". Pokazane na niei eksponaty dały możność poznania kierunków rozwoju rzemiosła biało­ ruskiego, które k o n t y n u u j e tradycje sztuki ludowej. N a wystawie zgro­ madzono przedmioty z zakresu tkactwa, hafciarstwa, c e r a m i k i , ple­ cionkarstwa oraz w y r o b y z rogu i zabawki. Ciekawe hvły propozycje s d s D t a c j i wzorów l u d o w y c h haftów i tkanin do współczesnych wnętrz i odzieży. * W P D K w Sierpcu w stylowo urządzonej k a w i a r n i otwarto sta­ ła eksnozycję rzeźby sierpeckiej. Kolekcja stu prac (w t y m również Drace z dziedziny metaloplastyki' orezentuje dorobek sierpeckich twórców ludowych. Trwają w dal­ szym ciągu starania o otwarcie izby muzealnej w Sierpcu, dobrze sie jednak stało, że chociaż w t e j po­ staci udostępniono publiczności twórczość artystów z Sierpca, Z a ­ widza i innych miejscowości pow. sierp eckiego. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6758207a413eb38a7c542187171c82.pdf 80fc15b5efa8f134e0f487c44fcb898c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe - wystawy Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4495 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etnograficznym - Wrocław / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Fragment ZofiaZCieśla-Reinfusso ekspozycji. wet WYSTAWA OBRZĘDÓW LUDOWYCH W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM-WROCŁAW W następstwie w i e l k i e j akcji osiedleńczej, podjętej przez państwo polskie po I I w o j n i e światowej na Zie­ miach Zachodnich, znalazła się t a m obok siebie ludność pochodząca z różnych stron k r a j u a także repatriowana z zagranicy, głównie zaś л terenów wschodnich. Osad­ nicy p r z y b y l i do swych nowych siedzib, niosąc spory zasób tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Początkowo była ona dosyć w s t y d l i w i e u k r y w a n a , jednakże w trakcie procesów integracyjnych zaczęła ujawniać się coraz śmielej, tworząc grunt, na którym wyrastają nowe treści k u l t u r o w e . Widoczne to jest głównie w dziedzinie zwy­ czajów i obrzędów l u d o w y c h wykazujących większą o d ­ porność wobec niwelujących postępów urbanizacji niż np. zjawiska z zakresu k u l t u r y materialnej. Dotychczas mało interesowano się t y m , co w zakre­ sie k u l t u r y tradycyjnej dzieje się u ludności przesied­ lonej na Ziemie Zachodnie i w j a k i e j mierze wykazuje ona żywotność w nowych i t a k bardzo odmiennych od dawnych w a r u n k a c h . Dlatego z dużym zadowoleniem należy powitać inicjatywę Działu Etnograficznego M u ­ zeum Śląskiego we Wrocławiu, które do serii bardr.o dobrze przygotowanych wystaw dodało ostatnio nową pt. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i dolno­ śląskiej", będącą pierwszą z tego zakresu ekspozycją zorganizowaną n a terenie Wrocławia. Wystawa mieści się w czterech niedużych salach. Pierwsza z nich poświęcona jest c y k l o w i zwyczajów dorocznych począwszy od wiosennych poprzez letnie do jesiennych (il. 1). Pewnym dodatkiem w t e j sali, mali) zresztą uzasadnionym, są nieliczne r e k w i z y t y należące dn obrzędów rodzinnych, którymi na wystawie jedynis zamarkowano zwyczaje związane z weselem. Dalsze trzy sale wypełnione są eksponatami odnoszącymi się do obrzędów zimowych, związanych przede wszystkim z okresem świąt Bożego Narodzenia, od w i l i i do środy popielcowej. Ta dysproporcja (1:3) w eksponowaniu obrzędów wiosenno-letnio-jesiennych i zimowych spo­ wodowana była chyba t y m , że realizatorzy w y s t a w y dysponowali nieporównanie większym zasobem r e k w i ­ zytów obrzędowych związanych ze zwyczajami zimo­ w y m i niż dotyczącymi innych pór r o k u . Topienie „Marzanny" było niejako symbolem zakoń­ czenia zimy i p o w i t a n i a wiosny. T y m też zwyczajem realizatorzy rozpoczynają pokaz r o k u obrzędowego. W y ­ eksponowano dwie różne „Marzanny" — jedną słomia­ ną, dzieło rąk dzieci z p o w i a t u zgorzeleckiego, drugą — 6*5 �3 II. 2. Szopka ze styropianu, wyk. Władysław Łapa, Wrocław. 11. 3. Szopka kulista, pow. Ząbkowice Śląskie. II. 4. Szopka, pow. Kamienna Góra. II. 5. Maska, pow. Ząbkowice Śląskie. 2" z białej m a t e r i i , wykonaną рггег osadnika z Rzeszow­ skiego. Obok nich znajdują się wysokie palmy wielkanocne, zrobione z wierzby, barwinka, bukszpanu, suchych t r a w i kolorowych papierów przez przybyszów z różnych stron Polski (np. z Krakowskiego, Rzeszowskiego czy repatriantów z Polesia), oraz wiele palm wileńskich w y ­ konanych z nieśmiertelników, często bardzo barwnie farbowanych, układanych ozdobnie, odznaczających się wyjątkowym pięknem. I c h kolorystyczny w a l a - pod­ kreślają jeszcze siwaki, w których te palmy są umiesz­ czone. Z wiosennymi zwyczajami silnie związane są p i s a n ­ k i , mające na wsi dolnośląskiej specjalne w a r u n k i nie t y l k o bytowania, ale i rozwoju. Jest to dziś jedna z żywszych gałęzi p l a s t y k i ludowej na tutejszym tere­ nie. Obok pisanek w y k o n a n y c h przez osadników z K r a ­ kowskiego (sic!) czy Rzeszowskiego znajdują się na w y ­ stawie pisanki zrobione przez repatriantów zza Bugs, a nawet z rumuńskiej B u k o w i n y . Ciekawe jest pieczywo obrzędowe związane ze świę­ tem Zwiastowania M a t k i Boskiej w dniu 25 marca. Są to tzw. „busłowe łapy" (bocianie łapy) i „sierpy" r o ­ bione przez repatriantów z Polesia. Ofiarowują je r o ­ dzice s w y m dzieciom, przy czym „sierpy" dostają dziew­ częta, aby „dobrze pracowały" a chłopcy — „łapy bo­ cianie", aby b y l i płodni. 66 4 �5 'W niektórych wsiach dolnośląskich ?. okresem Wiel­ kanocy wiąże się zwyczaj ozdabiania izby pająkami ze słomy i kolorowej bibuły, wieszanymi nad stołem. Przy­ kłady takich pająków znajdują się na wystawie. Do letnich zwyczajów należy wicie wianków poświę­ canych w uktawę Bożego Ciała, które następnie zatyka się w dach nad d r z w i a m i lub wiesza na ścianie, aby w ten sposób uchremć domostwo przed burzami, poża­ r a m i i złymi duchami. Obok tych wianków na wystawie znajduje się k i l k a bukietów /. ziół oraz kwiatów z wetkniętymi j a m nami czy kolba k u k u r y d z y , której uprawa coraz bardziej rozpowszechnia się na w s i dolno­ śląskiej, poświęcanych w dniu 15 sierpnia — na Matkę Boską Zielną Okres obrzędów letnich kończą dożynki. Wystawiono k i l k a przykładów wieńców j a k : korony żniwne o czte­ rech lub ośmiu żeberkach, duże wieńce kopulaste ora* płaskie koliste. Z tych ostatnich d w a są wyjątkowo pięk­ ne — jeden zrobiony z owsa, drugi z l n u , ozdobione k o l o r o w y m i k w i a t a m i , wykonane przez repatriantów z Polesia Akcentem kuiuiącym zwyczaje związane z l a ­ tem jest „przepiórka", zwana też „kozą" (jeśli wykonana jest z żyta), symbol zakończenia żniw, pozostający nie­ kiedy na rżysku aż do jesiennych podorywek (il. 1). C y k l zwyczajów dorocznych przerwany jest, j a k wspomniano, eksponatami związanymi z weselem, gdyż jak głosi napis: „Wesela wiejskie urządzane są n a j ­ częściej w okresie jesiennym...". Znajdujemy t u : rózri weselne wykonane bądź z kolorowych kwiatów, pocho­ dzące z Jawiszowa pow. Kamienna Góra a zrobione przez osadnika z pcw. Nowy Sącz, bądź z piór, pieczywo weselne, czyli „korowaje". Na szczególną uwagę zasłu­ guje korowaj pięknie zdobiony wałeczkami z ciasta, naklejonymi na wierzchu i przybrany dodatkowo zbo­ żem, sztucznymi k w i a t a m i itp., zrobiony przez r e p a t r i a n t kę z Polesia. Drugi, mniej „paradny", w y k o n a n y został przez osndniczkę pochodzącą z Lubelskiego. Окгеч zwyczajów zimowych zapoczątkowują na w y ­ stawie szopki. Zajmują one wąską salę, rodzaj korytarza, a ustawione są na cokołach przy dłuższych ścianach sali. Różnorodność f o r m jest duża. Obok najliczniej repre­ zentowanych na wystawie szopek trójwieżowych ( i l . 4) spotykamy t u szopkę wyrzeźbioną г jednego kawałka drewna przez repatrianta z Tarnopolskiego oraz szopkę w formie k u l i wykonaną również przez osadnika z T a r ­ nopolskiego. Oblepiona jest ona kuioruwą bibułką. Wewnątrz k u l i na kole obracanym korbką ustawione są postacie, poruszające się dookoła żródla światła, znaj­ dującego się w samym środku k u l i . Kiedy światłu s>Li; pali, na powierzchni k u l i pojawiają się przesuwające się w kolo cienie postaci (il. 3). Szopki wieżowe są albo parterowe, albo d w u - , a na­ wet trójkondygnacjowe. Wykonane są z t e k t u r y albo dykty bądź częściowo z drewna i t e k t u r y . Oblepione 67 �są k o l o r o w y m papierem l u b bibułą z bardzo małym dodatkiem staniolu. Są one z reguły kukiełkowe a ze­ staw lalek szopkowych waha się w granicach od 10—20 postaci (11. 4). Kukiełki wykonane są zazwyczaj ręcznie z drewna, często doskonałe w typie, co świadczy o zdol­ nościach rzeźbiarskich wytwórców. Najlepsze są zwykle postacie Żydów, diabła, anioła, Heroda i śmierci. Nowością jest zastosowanie przy budowie szopki n a j ­ nowocześniejszego sztucznego tworzywa, j a k i m jest sty­ ropian. Z tej białej p i a n k i zrobione są dwie szopki, które nazwano „Pałacem Heroda" (il. 2). Są one w y ­ konane przez osadnika z Krakowskiego, zamieszkałego obecnie w e Wrocławiu. Szopki te mają rzeczywiście wygląd raczej b u d y n k u mieszkalnego — kamienicy k i l ­ kupiętrowej z ładnie rozwiązanym parterem-hallem, w którym znajduje się sala tronowa Heroda. Zakończe­ nia wież zrobione są z żarówek elektrycznych pomalo­ wanych kolorowo. Ciekawie rozwiązana jest na wystawie sala z obrzę­ d o w y m i maszkarami. Ściany pomalowane na granatowo i nikłe światło wywołują wrażenie wieczoru czy gwiaź­ dzistej nocy, w czasie której po wsiach chodzą „Herody", grupy kolędników z „kozą" l u b „turoniem". Zespół t a k i zatrzymuje się pod domem i kolędując czeka na zapro­ szenie do wnętrza. Ten moment właśnie został przez realizatorów wystawy uchwycony i wykorzystany w ekspozycji (il. 6). Maszkary w postaci t u r o n i , kóz, „krów" i t d . (il. 7, 8) umieszczone zostały za płotem, którego ił. 6. Fragment 6 68 ekspozycji. II. ?. Koza, b r a m k a jest otwarta i wchodzi przez nią śmierć, anioł, diabeł i Żyd. Na przeciwległej ścianie znajduje się sześć różnej wielkości gwiazd, prawie wszystkie sześciDpromienne, zrobione z kolorowego papieru na drewnianych stela­ żach. Ozdobione są one w y c i n a n k a m i . Gwiazdy są prze­ ważnie dziełem osadników z Krakowskiego. Umieszczony w pobliżu napis informuje, że: „Zwy­ czaj kolędowania z gwiazdą jest na w s i dolnośląskiej p r a k t y k o w a n y przez osadników z Krakowskiego, Rze­ szowskiego oraz repatriantów z Polesia. Kolędnicy cho­ dzą z gwiazdą od domu do domu w okresie od św. Szczepana do Trzech Króli, niekiedy w towarzystwie Dsób przebranych w m a s k i (il. 5) t u r o n i a czy kozy". Ostatnia sala jest pod względem ekspozycyjnym n a j ­ słabsza. Zgromadzono w niej na niezbyt dużej przestrze­ ni mnóstwo rekwizytów i maszkar związanych z obrzę­ dami świąt Bożego Narodzenia. Są t a m trzej rycerze na koniach, dwie kobyłki z chłopcami, dziad w i g i l i j n y i t d . Składa się to na całość mało przejrzystą i mało zwartą, przytłaczającą ilością nagromadzonych ekspo­ natów, mających jednak dużą wartość etnograficzną. Wystawę uzupełniają liczne fotogramy, wykonane z niesłychanym smakiem artystycznym i doskonałe pod względem technicznym. Do t a k i c h należy np. m a l o w a ­ nie pisanek, gdzie ogromnie sugestywnie została wydo-« byta ręka malująca jajko. Czasem fotogram użyty jest jako tło dla eksponatu, j a k np. przy „przepiórce", po­ pow. Trzebnica. II. 8. Koza, pow. Wołów �S 7 kazanej na „żywo" i zestawionej z fotogramem przed­ stawiającym tę samą przepiórkę na rozległym rżysku. Pewne zastrzeżenia budzić może jedynie sposób w y ­ stawienia pisanek. Zostały one ułożone nie według tech­ nik czy wzorów, ale według zestawień kolorystycznych, co stwarza mieszankę równie przypadkową j a k skład ludności poszczególnych w s i dolnośląskich. Wystawa, według słów autora wstępu do katalogu dyr. dra Leszka I t m a n n a , miała jako podstawowy cel pokazanie ludowej twórczości artystycznej Dolnego Ślą­ ska związanej z obrzędowością doroczną i zwyczajami rodzinnymi. Cel ten zrealizowany został t y l k o częściowo wobec znacznej przewagi eksponatów z zakresu zwy­ czajów dorocznych. Wystawa ukazała zdumiewające bo­ gactwo i żywotność, z jaką zwyczaje doroczne u t r z y ­ mują się na w s i dolnośląskiej. Wydany z okazji wystawy przewodnik, opracowany przez mgr M a r i e Golubkow, jest raczej poszerzonym komentarzem obejmującym całokształt obrzędów l u d o ­ Fot. Jan wych na Dolnym Śląsku bez względu na to, czy były one przez odpowiednie eksponaty reprezentowane na wystawie. Słabą stroną katalogu są niezbyt precyzyjne określenia miejsca pochodzenia osadników. Wyrażenie z „Krakowskiego" może oznaczać zarówno całe w o j e ­ wództwo krakowskie, jak też teren zamieszkiwany przez etnograficzne) grupę Krakowiaków. W rezultacie nie wiemy, czy osadnik „z Krakowskiego" to chłop rzeczy­ wiście od K r a k o w a , czy podhalański Góral, względnie Łemko z powiatu nowosądeckiego, a określeń t y p u „Kra­ kowskie", „Lubelskie", „Rzeszowskie" jest t a k w kata­ logu jak i na wystawie dużo. Drobne uwagi krytyczne, jakie nasuwają się przy zwiedzaniu wystawy i przeglądu „Przewodnika", nie umniejszają w niczym zasług organizatorów, którzy przygotowali wystawę dobrą i dali j e j interesującą opra­ wo plastyczną. Zebrane eksponaty, nie wyciągnięte z l a ­ musa muzealnego, lecz przywiezione bezpośrednio z te­ renu, zachwycają swoją świeżością i barwnością. Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba3b19536b132b8c2c3c625e7b278b17.pdf 40d32c75679d145eca940490c0efd307 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1789 Title A name given to the resource Sztukmistrz z Wersalu, czyli o sztuce i kulturze / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowska, Krystyna ; Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 KRYSTYNA PIĄTKOWSKA, Uniwersytet Łódzki i UMK w Toruniu KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI SZTUKMISTRZ Z WERSALU, CZYLI O SZTUCE W KULTURZE. INSPIRACJE LEVI-STRAUSSOWSKIE Wybitne osobowości można określać metaforycznie; tym bardziej uczonego, który swoją myśl prezentuje raz na sposób poety, to znów przyjmuje postawę kompozytora. I nie chodzi tylko o pełną refleksji i artyzmu książkę Smutek tropików, lecz ogólniej: o styl wykładu i styl myślenia. Claude Levi-Strauss do charakteru i formy treści starannie dobiera odpowiednią oprawę: wieloznaczne w kompozycji obwoluty książek, wyszukane ilustracje, metaforyczne tytuły. Można pomyśleć, że przygotowuje czytelnika do odbioru dzieła zarówno naukowego jak i artystycznego. Taki synkretyczny komunikat (o cechach "mitologicznych") sam w sobie może być wartością kulturową - nic dziwnego, że potrafi emocjonalnie oddziaływać na odbiorcę. Być może to właśnie - oprócz, oczywiście, niewątpliwych walorów myślowych, poznawczych i prekursorskich jego dzieł - przyczyniło się do ugruntowania ogromnej sławy uczonego, nieporównywalnej z innymi etnologami. Pokażny dorobek twórczy autora Antropologii strukturalnej obrósł w niemal niezliczoną ilość opracowań krytycznych, zmierzył się z okazałym zestawem zarzutów 1. Abstrahując nawet od konkretności tych zarzutów, trudno oprzeć się wrażeniu, że zbyt często koncepcje Levi-Straussa napotykają mur krytyki w etnologii; powoduje to chyba swoistą "krytyczną fiksację" także u etnografów, którzy dobrze tego autora nie znają. Podejmując dialog z Levi-Straussem trzeba mieć świadomość, na jakich podstawach teoretycznych została ufundowana jego metoda strukI Kwerenda światowych czasopism etnol<Jgicznych <pokazuje, iż trudno znaleźć tytuł, w którym brakowałoby opracowań krytycznych 'Czy prezentujących myśl Levi-Straussa. Za Iprzy!kład niech jednak posłużą dwa krytyczne angiojęzyczne opracowania książkowe: Hayes E. N., Hayes T. (eds.), Claude Levi-Strauss. The Anthropologist as Hero. Cambridge, Mass., 1970; E. Leacn, Levi-Strauss, Warszawa 1973. fi "Lud" - t. 71 �82 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski turalna, jaki był krąg inspiracji intelektualnych, wzorów badawczych 2. Trudno akceptować trywialne opinie w rodzaju tej: "strukturalna antropologia Levi-Straussa to eklektyczna wersja myśli Rousseau, Kanta, Hegla, Marksa, Durkheima, Freuda i wielu innych" 3. Tak powstają potoczne "mity" o strukturalizmie (jeśli przyjąć za E. Mieletyńskim, że mit sprowadza istotę rzeczy do jej genezy). Należy zdawać sobie sprawę z ewolucji koncepcji Levi ~ Straussa z lat 40-tych i 50-tych; zwłaszcza widoczne jest to np. w analizach systemów pokrewieństwa. Pod koniec lat pięćdziesiątych centrum zainteresowań lingwistyki zaczyna się przemieszczać z badań nad systemami fonemów -- w stronę studiów nad transformacjami znaczell językowych, ich generowaniem _. i ku semantyce: systemom znaczeń jc:zykowych i ich konstytucji w tekstach. Równocześnie procedury opisu dystrybucji elementów w systemie zastępowane są próbami sformalizowanych " W rozmaitych opracowaniach słusznie wskazuje się na inspiracje koncepcjami E. Durkheima, M. Maussa, F. de Saussure'a, M. Trubieckiego, R. Jakobsona i Praskiej szkoły językoznawczej. Zob. np. W. Burszta, Implzkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa, "Lud" 1980, t 164, s. 107 - UD. Sam LeviStrauss podkreśla swoje fascynacje' psychoanalizą Freuda, surrealizmem, Marksem, Kantem, Rousseau; można mówić o wpływlie (modnym w 40 latach) matematyki na humanistylkę -- widać to zwłaszcza w Les structures elementUlres de la parente i nie zapominać o klasykach etnologii, zwłaszcza J.G. Frazerze i F. Boasie. Warto jednak wskazać także na prace badaczy" które niewątpl:iwie wpłynęły na kształt analiz Levi-Straussa. Oczywiście E. Durkheima ,i M. Maussa O niektórych formach klasyfckacji, uważane za prestruktura1ną analizę; pracę sinologa M. Graneta La pensee chinoise, Paris 1934, o starochińskiej myśli, gdzie wyodrębnione semiotyczne struktury ukazane sa, w etnograficznym kontekśoie; nicIktóre prace A. Hocarta, próbujące wprowadzać metody opisu mitologicznych i społecznych struktur w terminach opozycji binarnych (nb. podobne analizy niezależnie i wcześniej od Le'li-Straussa prowadził radziecki badacz A. M. Zołotariew D1!alnaja organizacja pierwobytnych narodow i proischożdienie dualisticzeskich kosmogomj, 1941); analizy amerykail.sk,iego badacza F. H. Cushinga o plemieniu Zuni, w którym dlugo przebywał, a zwłasz'CZa s,j,edmioczłonowy model struktury mitologii i Jego wyjaśnienie poprzez odniesienie do życia społecznego plemienia (dał podstawy budowy etno:ogicznych modeli); wpływ wywarły też analizy mitologiczne G. Dumezila i H. Gregoire'a; nie można zapominać ,także o Ecole Libre des Hautes Etudes przy New School for Social Research w Nowym Jorku w czasie wojny ,i osobitych spotkaniach z R. Jakobsonem (,koncepcja opozycji binarnych w fonologii, potem morIologiii i slkładni), a także z E. Cassirerem i jego koncepcją neokantowskiego symbolizmu; niektórzy twierdzą, że poprzez Jakobsona, Levi-Strauss zapoznał się z pr<l'::ą W. J., Proppa, w tym cZ<ls,ie powstaje też kapitalna praca M. Bachtina o F. Rabclais'em. Zob. \V. W. Iwanow, C. Levi-Strauss i strllkturnaja tieoria etnografii, [w:] C. Levi-Strauss, Strukturnaja antropologia, Moskwa 1983, s. 413 - 417. 3 B. Scholte, Epistemic paradigms; some problems in cross-cultiiral research on social anthropological historyand theory, w: E. T. Hayes (cd.) CJClude L6vi-Strauss, The Anthropologist as Hero, op. cit., s. 120. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 83 OplSOWtransformacji i generacji znaczeń, a także - reguł semantycznych, oddających różne intuicje badawcze swoich autorów. Pewną ewolucję, niezupełnie może adekwatną do lingwistyki, przeszedł także Levi -- Strauss. Cztery tomy Mythologiques, dwa tomy La voie des masques i tom pisanych w międzyczasie artykułów teoretycznych Anthropologie structurale deux 4 różnią się pod względem metodologicznym od prac wcześniejszych. W Mythologiąues I. Le cm et le cuit autor analizuje mit bdian południowoamerykailskich horOLo o bohaterze, ktć'ry dostawszy się do usytuowanego n~l mitologicznym drzewie gniazda orląt, otrzymał od orła (w innych mitach jaguara) środki do wzniecania ognia. Levi-Strauss pokazuje, że inne mity ościennych plemion można potraktować jako transformacje tego podstawowego o indiańskim Prometeuszu. Metoda analizy pozwala na podstawie struktury pra-mitu generować transformujące struktury innych mitów (podobnie jak w transforrnacyjno--generatywnej gramatyce). W pracy 1VIythologiques II. Du miel aux cendres wychodzi od podstawowej opozycji tytoń (tabaka - miód, opierając się o dane z języków europejskich (francuskiego) --.:...łączy z tytoniem wyobrażenia o czymś głupim (w polskim - ciemny jak tabaka), a z miodem o czymś dobrym (w polskim - dobry jak miód). Następnie przenosi swe rozważania na mitologie amerykańskie, widząc w tej podstawowej opozycji przejawianie się pewnych uniwersalnych cech kulturowych. W tomach 1VIythologiques III. L'Origine des manieres de table i 1VIythologiques IV. L'homme nu Levi-Strauss prezentuje z kloIei metodę badania transformacji jednych mitów w inne - w mitologiach tym razem Indian północnoamerykańskich. Prezentując wzorowo metodę analizy odnalazł w mitologii Ameryki Północnej mit o bohaterze i gnieź(zie orłów, o tej samej strukturze co brazylijski. Badacz widzi VI tym przEjaw ogólniejszej zasady o przetrwaniu enklaw naj starszych mitów powiązanych systemem odniesień zna'czą'cych (notabene jest to niebanalny przyczynek do hipotez na temat rozchodzenia się pra-kultur, tym b;:rc17icj, że podobne mity odkryto w zachodniej Syberii, m. in. u Ugrów; koresponduje to także ze współczesnymi badaniami językoznawczymi nad genetycznym pokrewieństwem języków amerykańskich Indian). W ostatnim tomie L'homme nu Levi-Strauss wydobywa także podstawo- I. Le cru et Ie cldt, Paris 1964; Mythologi1966; Mythologiqlles III. L'Origine des man~eres de table, Paris 1968; Mythologiques IV. L'homme nn, Paris 1971; La voie des masqlles, 1, 2, Geneve 1975 (polski ;przekład opal'ty na wydaniu skróconym z 1979 r. - Droui masek, Łódź. 1985); Anthropologie structurale deux, Paris 1973 (przekład anglojqzyczny - StruJl!ral Anthropology volume 2, Penguin Books 1978). <I C. U~v,i-Strauss, Mythologiques ques II. Dn m~el a'/lX cenrires, I· Paris �84 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski we inwarianty objawiające się przy strukturalnych transformacjach mitów. Natomiast w Drogach masek, śledząc mity północnoamerykańskich Indian o naturalnym pochodzeniu miedzi (wyobrażanej pod postacią słonea lub błyszczącej jadowitej ryby), odkrywa "przy okazji" analizy, iż miedź rzucano w ognisko, co pozwala mu udowodnić tezę o wytopie miedzi w epoce prekolumbijskiej (dotychczas uważano, że taki fakt nie miał miejsca) - technikę wytopu rekonstruuje na podstawie tych mitów. Pisze, że mity nie mogą się interpretować same w sobie, jako obiekty izolowane. "Mit nie ujawnia sensu rozpatrywany wyłącznie z punktu widzenia semantyki, sens ten zyskuje dopiero poprzez umiejscowienie go w grupie jego transformacji (... ). Każdy mit pozostałby niezrozumiały, gdyby nie można go było przeciwstawić innym wersjom tego samego mitu lub też mitom na pozór różnym: tak samo jak każdą sekwencję mityczną należy zestawiać z innymi sekwencjami tego samego albo odmiennego mitu, przede wszystkim takimi, których podstawa logiczna i konkretna zawartość treściowa, rozpatrywane w naj drobniejszych szczegółach, wydają się stanowić jej odwrotność" 5. Chyba w tych z konieczności bardzo skrótowych omówieniach rysuje się metoda badań Levi-Straussa, dość wyraźnie różniąca się od postępowania badawczego prezentowanego przez niego we wcześniejszych pracach. Mythologiqlles wprowadza pewną rewolucję w etnologii (nauce), ponieważ zmienia zasady naukowej procedury: "wypuszcza naukę z klatki faktów", najpierw uogólniając, później porównując fakty (rekonstruując znaczące struktury i transformacje, posługując się metaforą i analogią); otwiera zatem nową perspektywę poznawczą 6. C. Levi-Straussopublikował o sztuce niewiele studiów, kilka wcześniejszych opracowań porównawczych 7, jednak ciekawsze i bardziej inspirujące wydają się nam jego refleksje na ten temat rozproszone w nowszych książkach, czy zaprezentowane w wywiadach 8. C. Levi-Strauss, Drogi ... , op. cit., s. 10, 35. Zob. J. 1. Prattis, Sciences, ideology and false demons, "American Anthropologist", vol. 72, 1974, nr 5. s. 1324. 7 C. Levi-Strauss, Rozdwojenie przerstawienia o sztukach Azji i Ameryki, (w:) Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 329 - 356; Wąż o ciele wypełnionym rybami, tamż·e, s. 357 - 362; L'art de dechiffrer les symboles, "Diog€me", 1954, nr 5. 8 Np. fragmenty niektórych artykułów z Anthropologie structurale deux (z prze1kł. ang. rozdz. The Scope of Anthropology, s. 11 - 13; Answers to Some Investigation); Drogi masek, gdzie m. in. istotnym problemem jest wzajemna przekładność mitu i sztuki; G. Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Stranssem, Warszawa 1968. 5 6 �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 85 Zanim przejdziemy do naszych inspiracji Levi-Straussowską myślą o sztuce, zatrzymajmy się jeszcze przy trzech zagadnieniach: sporze U. Eco z ortodoksyjnym strukturalizmem w kontekście sztuki, współczesnym paradygmacie pojęć estetycznych oraz problemie podmiotu w koncepcjach strukturalnych. Znany strukturalista U. Eco w książ·ce Dzieło otwarte 9 (1962) przeciwstawił swoją koncepcję otwartego dzieła sztuki - rozumieniu strukturalistycznemu, które nadawało dzielu charakter stałej, ograniczonej, zamknięt~j struktury. Jak pamiętamy z wcześniejszych analiz Levi-Straussa - badany był wewnętrzny porządek elementów i i:;h wzajemne stosunki w strukturze. Można powiedzieć, że wewnętrzna dyferencjacja sensów takiego dzieła - była następstwem owego zamknięcia całości. Już jednak estetyk J. Mukai-owsky, przedstawiciel Praskiego Koła Lingwistycznego zauważył, że stosunki między elementami dzieła sztuki są swoiste i dialektyczne, a więc "nie mogą być dedukowane z pojęcia całości, całość nie jest nią prior, lecz posterior, więc ich konstatowanie nie jest kwestią oderwanej spekulacji, lecz empirii" 10. Jego zdaniem stałe w dziele sztuki są zespoły składników struktury, a przemianom podlegają stosunki między nimi. "W przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, podczas gdy jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów, nieustannie się zmienia. W swych wzajemnych stosunkach poszczególne składniki starają się uzyskać przewagę, każdy z nich objawia dążność do utwierdzenia się kosztem innych; slowem: hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność składników (nie będąca niczym innym jak objawem wewnętrznej jedności dzieła) znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które chwilowo wybijają się na plan pierwc;zy, mają decydujące znaczenie dla ogólnego sensu struktury artystycznej, który zmienia się w wyniku każdorazowego ich przegrupowania" 1\. A zatem struktura sensów dzieła zachowuje swoją tożsamość, nawet w obliczu różnych interpretacji. Jednak ten trop bywał w analizach strukturalnych zarzucany, a kierowano się ku segmentacji ciągłego komunikatu na jednostki dyskretne. Zabieg ten przeprowadzono dość dowolnie. Zresztą sam Levi-Strauss dawtił tylko ogólne wskazówki: jednostki takie "nie mogą być przyrównywane ani do fonemów, ani do morfemów, ani do semantemów", trzeba ich szukać na innym poziomie, postępując "przez przybliżenia, próby 9 U. Eco, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczesnych, Warszawa 1973. 10 Mukarovsky, O ideologii czechosłowackiej teorii sztuki, (w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 2, Kraków .1972, s. !t. 11 Mukarovsky, Wśród znaków i struktur, Warszawa '11970,s. 26. �86 Krystyna Piqtkowska, Krzysztof Piqtkowski i błędy kierując się zasadami, stanowiącymi podstawę analizy strukturalnej w jej wszelkich postaciach: ekonomii tłumaczenia; jedności rozwiązania; możliwości odtworzenia całości wychodząc od części i przewidzenia dalszych kroków wychodząc od danych, które się już posiada" l~. W konsekwencji w tym samym materiale analitycznym różnie wyodrębniano elementy nieciągłe; efekty analiz były też różne - brakowało kryteriów, który sposób analizy i jej rezultat jest właściwy. Niektórzy proponowali doskonalenie metody, dopuszczającej niebezpieczny margines dowolności i nie zapewniającej wiarygodności otrzymanych wyników 13. U. Eco twierdzi, że strukturalizm nie dostrzega istoty dzieła sztuki, "rości sobie pretensję do analizy form znaczących pomijając zmienną grę znaczel1, jakie się w nich zbiegają, (... ) pretenduje do analizy i opisu dzieła sztuki jako «kryształu», jako czystej struktury znaczącej, pomijając historię jego różnych interpretacji" 14. Strukturalne założenie o zamkniętym charakterze dzieła sztuki, zdaniem Eco, nie sprawdza sic: - dlatego proponuje on przyjęcie jego otwartego charakteru. To otwarcie rozumie jako fundamentalną wieloznaczność przekazu artystycznego, jako trwałą cechę każdego dzieła w każdym czasie. Poj(;cie "dzieła otwartego" nie jest kategorią krytyczną, a raczej hipotetycznyn1 modelem, pozwalającym ukazywać kierunek rozwoju sztuki. "Fakt, że myślimy o dziele otwartym jako o pewnym modelu, oznacza, że uważamy za możliwe wyodrębnić VI różnych sposobach działania wSlJólnq tendencję operacyjną, zmierzającą do tworzenia dzieł, w których -- z punktu widzenia odbiorców - odkrywamy podobieństwa strukturalne" 15. Konstrukcja tn zakłada pewną koncepcję odbioru, gdzie jest miejsce na aktywną interpretację, przeżycie i "dopełnienie" dzieła sztuki przez odbiorcę. "Otwarcie jest [... J warunkiem wszelkiego przeżycia estetycznego, a każda forma dająca się percypować, o ile ma wartość estetyczną, jest «otwarta». I to :nawet w przypadku, kiedy artysta zamierza przekazać nam nie wieloznaczny, ale jednoznaczny komunikat. [... J Wartość estetyczna dzieła jest tym większa, im bogatsze są możliwości jego interpretacji, [... 1 im więcej aspektów ukazuje odbiorcy, nie tracąc zarazem własnej tożsamości" 16. Zatem zmieniające się tzw. kody odbiorcze za każdym razem współkonstytuują dzieła sztuki, stwarzają możliwość różnych interpretacj i - trafnie można określić "dzieło otwarte" jaklo, "metaforę epistemo12 C. Levi-strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 290 - 291. u T. Todorow" Kategorie opowiadania Uterackiego, "PamiętniJk Literacki", 1968, nr 4, s. 301. Por. także: G. S z t a b i ń s k i, Koncepcja "dzieła otwartego" Umberto Eco a problem wartości, "Studia Estetyczne", t. 17, 1980, s. 291 - 312. Ił U. Eco, op. cit., s. 14. ,. Ibidem, s. 9 - 110. 11 Tamże, s. 83 - 84., 26. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 87 logiczną". Z takiego punktu widzenia ma rację Eco, kiedy uważa, że Levi-Strauss i Jakobson analizując Les chats Baudelaire'a nie ukazują struktury, która istnieje poza interpretacjami subiektywnymi i historycznymi, lecz "dokonują takiej jej interpretacji, jaka możliwa jest dopiero dzisiaj, w świetle osiągnięć kulturalnych naszego wieku" 17. Autor Dzieła oLwarLego pokazał braki ortodoksyjnej analizy strukturalnej w odniesieniu do sztuki. Sam jednak nie zarzucił terminologii "strukturalistycznej". Używa jako synonimu formy dzieła otwartego terminu "struktura", która "jest formą nie jako przedmiot konkretny, ale system relacji zachodzących między różnymi płaszczyznami dzieła (semantyczną, syntaktyczną, fizyczną, emotywną; płaszczyzną tematów i sferą treści. ideologicznych; płaszczyzną związków strukturalnych i struktul'<1 reakcji odbiorcy itd.)". Sprowadza "formę do systemu relacji po to, ażeby wydobyć to, co ogólne i znamienne w owyrn systemie rebCJi, ażeby wykazać, że każdy przedmiot ma pewną «strukturę», która go łączy z innymi przedmiotami. Mamy tu do czynienia jak gdyby ze stopniowym procesem oczyszczania dzieła z tego, co nie stanowi jego koś<:::::astrukturalnego, a następnie wydobycia z nieg,o tych związków, któn~ ~;;1wspólne innym kośćcom" 18. Niewątpliwie brakiem wczesnych analiz strukturalnych było arbitralne poszukiwanie cech dystynktywnych, przy czym trzymano się koncepcji zamkni(~tej struktury dzieła sztuki. Przytaczana opinia J. Muk~'i·ovskY'ego w;wia<.iomila nam, że zamkniętość struktury nie musi pozbawiać analizy "wrażliwości" na zmienne relacje element6w niosących znaczenia w strukturze, czy relatywizacji historyczno-kulturowych dziel sztuki. U. Eco jest bardziej elastyczny. Porzucając koncepcję struktury zanlkniętej, utrzymuje w niej jednak relacje strukturalne, wprawdzie nie na poziomie elementarnych cech dystynktywnych, lecz raczej różnych płaszczyzn organizujących treści semantyczne w dziele. "Dzieło otwarte" implikuje konieczność interpretującego odbiorcy. "Struktura dzieła otwartego nie jest szczególną strukturą rozmaitych dzieł, ale ogólnym modelem (... ), który obejmuje[ ... l grupę dzieł pozostających w określonym stosunku percepcyjnym z ich odbiorcami" 19. Wprowadzając indywidualnego odbiorcę, Eco "ustawia" go wobec przedmiotu estetycznego, który pobudza jego wrażliwość estetyczną, powoduje określone przeżycia i kanalizujeaktywność (to stanowisko mieści się w tradycyjnym paradygmacie dwudziestowiecznej estetyki.). Jednocześnie takim odbiorcą jest 11 IS 19 Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 13. Ibidem, s. 13 - 14. �88 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piqtkowski badacz dzieła sztuki, który z jednej strony aktywnie percypuje stojący przed nim przedmiot estetyczny, a z drugiej - jakby z dystansu - analizuje relacje między płaszczyznami znaczącymi struktury dzieła. Eco dotyka w tym punkcie problemu podmiotowości w analizie strukturalnej. O tym pomówimy w dalszej części naszego wywodu. W estetyce filozoficznej dominujący paradygmat tworzą pJdstawowe kategorie: przeżycie estetyczne, dzieło sztuki, twórca i odbiorca. Zakłada on perspektywę teoretyczną, która ukazuje odbiorcze obcowanie z dziełem sztuki w kontekście problematyki teoriopoznawczej, a wi(~c np. analizując przeżycie estetyczne wychodzi się od procesu indywidualnej percepcji dzieła, rozumianego tutaj jako gotowy, stojący przed odbiorcą przedmiot 20. Vi paradygmacie tym kluczowe pojęcie stanowi podmiot przeżyć estetycznych, rozumiany automatycznie, abstrakcyjnie i ahistorycznie. Taki podmiot - wyposażony w pewne kompetencje estetyczne - postrzega więc i percypuje przedmiot artystyczny ukształtowany przez twórcę. Tożsamość dzieła sztuki jest tutaj identyfikowana z tożsamością pewnego przedmiotu. Niewątpliwie podstawa takiego rozumienia -przeciwstawienia podmiotu jako czystej świadomości i bytu zewnętrznego, obiektywnego i substancjalnego - znajduje się u Kartezjusza (koncepcja cogito). Ten sposób myślenia dominuje także we współczesnej filozofii - mimo krytyki przeprowadzonej na różnych płaszczyznach, np. przez Kanta, Marksa, Freuda czy HusserIa 21. W estetyce owe tendencje wzmocnione zostały jeszcze przez tradycję filozofii niemieckiej 22. Krytykę tak ustawionej opozycji można znaleźć m. in. w metodologii strukturalnej, gdzie próbuje się wykazywać, iż relacja podmiotu i przedmiotu nie musi być pierwotna i absolutna, lecz może być tworzona w różny sposób i może zależeć od wcześniejszych od niej, nieuświadamianych założeń. Strukturaliści zgadzają się, iż zachowania estetyczne (kulturowe) mają charakter znaczący, a dzieło sztuki nie jest przedmiotem, tylko strukturą znaczącą. Przyjmują symboliczny charakter sztuki (w sensie neokantowskim) 23, odnoszą procedury analityczne do ponadindywidualnych aspektów obcowania ze sztuką. Przez skierowanie badań na struktury nieuświadamiane, zostaje zakwestionowana opozycja między bezpośredniością postrzegania, a zapośredniczonym charakterem procesów znakowych. 20 Zob. K. Rosner, dygmatu pojęć Udział estetycznych, semiotyki "Studia s. 337. Por. niektóre raz. K. Sauerand, niemieckiej, Warszawa 1936 23 E. Cassirer, Esej o człowieku. rozdz. Sztuka. 21 22 dumdziestowiecznej Semiotyczne", w pr,zemiani.e para- t. 14 - 15, 1936, s. 335. Ibidem, Od Dilthey'a Wstęp do do filozofii Adorna. kultury, Studia z estetyki Warszawa 1977. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 89 Wyjście z charakteryzowanego wyżej paradygmatu myślenia polega m. in. na przyjęciu kulturowej relatywizacji znaczeń. Levi-Strauss powiada, że analizując jakieś fakty kulturowe (np. mity, sztukę itp.) nigdy nie docieramy do ich sensu. O tym co znaczy dacny fakt, decyduje stosunek, w jakim pozostaje on do innych znaczeń w innych płaszczyznach. W strukturalnie ujętym problemie sensu "chodzi zawsze o odnalezienie w innym porządku formalnym równoważnika w odniesieniu do tego, co staramy się sprecyzować. (... ) W ostatecznej analizie bowiem znaczenie wynika z zestawienia wszystkich owych równoważności" 24. W stosunku do sztuki taka perspektywa oddala - jako płaszczyznę odniesienia analizy - dzieło i jego funkcje znakowe, wprowadzając na to miejsce system kultury, który kształtuje sensy swoich wytworów. Dzieło sztuki jako struktura znacząca zachowuje tożsamość funkcji i znaczenia w odniesieniu do podsystemu kultury (jakim jest sztuka), a ten z kolei w odniesieniu do systemu konkretnej kultury. Systemowe rozumienie kultury implikuje inne rozumienie tożsamości dzieła sztuki, jest ona związana ze znaczeniem, a więc tożsamość dzieła sztuki jest tożsamością wewnątrzkulturową, a nie bytową. "Dla struktura listów elementarna artykulacja świata, tj. rozróżnienie poszczególnych przedmiotów, ich barw i kształtów, oznacza nakładanie na doznania zewnętrzne sieci nieciągłości czy kategorii. Są to te same kategorie, n:.1 których fundują się systemy językowe i kulturowe, semiotyczne. Na gruncie tego stanowiska znika więc różnica między teorią poznania, teorią języka i teorią kultury. Ta współczesna «semiotyczna» wersja kantyzmu nadaje swym kategoriom bardzo szeroką interpretację. Na nich jako na pewnych specyficznie ludzkich, gatunkowych zdolnościach do artykułowania świata fundują się kultury - zróżnicowane historycznie i złojone z wielu podsystemów struktury semiotyczne, które obejmuj!:! swym zasięgiem i nadają znaczenie wszelkim społecznym zachowaniom ludzi. (... ) Tak więc przyjęcie, że relacja między podmiotem a przedmiotem jest konstytuowana przez system danej kultury, oznacza uspołecznienie tej relacji. Oznacza przyjęcie, że sposób, w jaki podmiot rozumie siebie oraz kategoryzuje świat zewnętrzny w dowolnej sferze swej aktywności -- poznawczej, religijnej, estetycznej, praktycznej - zdeterminowany jo::-.tprzez system określonej historycznie kultury i odpowiednich jej podsystemów" 2ii. Niektórzy badaoze zarzucają Levi-Straussowi, że w jego strukturaliźmie podmiotowość zostaje za'negowana. Europejska myśl pozostaje pod 24 Kantysta bez "podmiotu", "Lit€ratura", 1986, nr 3, s. 6l. 2S K. ROSlller, op. cit., s. 340. bez "ego". Rozmowa z Claudem L<~vi-Straussem, �90 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski wpływem filozofów afirmujących ludzki podmiot jako ogniskową rozumienia świata 26. Autor Myśli nieoswojonej ripostuje: "Byłoby wiele do powiedzenia na temat owej rzekomej totalizującej ciągłości «ja>" który: my uważamy raczej za złudzenie podtrzymywane przez wymogi życia społecznego - a zatem za odzwierciedlenie zewnętrzności na wewnętEności - niż za przedmiot niewątpliwego doświadczenia" 2i. P. Ricoeur sugeruje, że metoda strukturalna w ślad za lingwistyką rzuca wyzwanie filozofii podmiotu. "Polega ono na tym, że pojęcie znaczenia umieszczone zostało w innym polu, niż pole intencjonalnych skierowań podmiotu" 28. Można przyjąć, że "jest zatem do pomyślenia coś takiego jak świadomość bez ego. (... ) Toteż akt narodzin świadomości, jako różnicy w stosunku do natury, czy też, mówiąc za Levi-Straussem, poji:\\Nienie si(~ jc;zyka, w którym «cały świat za jednym zamachem stał się znaczący», nie vv'Jmaga podmiotu, choć wymaga świadomości jako pola cogitationes . .Nie ma nic zdumiewającego w tej filozoficzn(~j konkluzji: pon:ądek semiologiczny jest z definicji systemem bez podmiotu" 29. W takim kontekście myślowym Levi-Strauss zasługuje na określenie "kantysta bez ego". Nie m8 potrzeby 'N jego koncepcji sprowadzać podmiotu do ohiek1ywnc j :-:truktury języka 3<1, którego analiza badałaby nie znaczenia, IcC! struKtury tego języka (aspekt syntaktyczny), co byłoby oderw,mc od sensu. Inne jest rozumienie sensów przy "nastawieniu podmiotowym", a inna ich analiza wobec przyjęcia perspektywy systemowej. Pięknie i mec'lforycznie ukazuje tq r6żnicę wymiana zdał'l między Ricoeurem i Levi-Straussem. Rieoepr: "Jeśli znaczenie, które chwytam nie zwiększa mego rozumienia siebie lub rzeczy, nie zasługuje na to, by nazwać je znaczeniem. Cóż to jest sens lub nonsens, jeśli nie są to epizody w świadomości historii, która jest nie tylko i po prostu subiektywnością kultury przyglądającej się innej kulturze, lecz rzeczywistym stadium refleksji, która próbuje zrozumieć wszystko? Innymi słowy: tym, co znaczące, są rozmaite dyskursy, to, co zostało powiedziane, a nie syntetyczne uporządkowania wykryte przez zewnętrznego obserwatora. Sądzę, że aby uprawiać naukę. nie powinniśmy ograniczać się do obserwowania takich uporządkowań i przyglądać się im z zewnątrz. Tym samym jednak nie możemy uniknąć wejścia w hermeneutyczny krąg, jak to nazywam, który czyni mnie samego jednym z segmentów rzeczywistej treści znajc M. A. Krą p i e c, F'ilozoficzne implikacje strukturalizm n na terenie antro"Znak", 1971, nr 20~, s. 565. 21 C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 385. 28 P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 1985, s. 258. 29 Ibidem, s. 268. 10 M. A. Krąpiec, op. cit., s. 569 - 570. 26 pologii, �SZTUKMISTRZ 91 Z WERSALU dującej swą interpretację za moim własnym pośrednictwem. Jeśli znaczenie nie jest segmentem rozumienia samego siebie, to zaiste nie wiem czym ono jest". Levi-Strauss odpowiada: "Wydaje mi się, że wiąże pan pojęcie dyskursu z pojęciem osoby. Ale czym są mity w historii społeczeństwa? Stanowią one dyskursy społeczne, dyskursy, które nie mają osobniczego przekaźnika. Są to dyskursy, które powinny być badane w ten sam sposób, w jaki lingwistyka bada nieznany język, starając s~ę ujawnić jego gramatykc;, a nie troszcząc się o to, kto powiedział to, co zostało powiedziane. Co rozumiem przez znaczenie? .Jest to aromat chwytany przez świadomość, kiedy smakuje ona kombinacje elementów, z których żaden z osobna wzięty aromatu tego nie ofiaruje" 31. C. L~'vi-Strauss omawiając twórczość m. in. swego wielkiego poprzednika - Marcela Maussa - nie ograniczał się tylko do literalnej analizy tekstów. Jak sam pisał, dokonywał wycieczek aż do "naj dalszych granic myśl IvIaussa, ił może nawet poza nie" 32. Tak już jest w przypadku wybitnych uczonych, iż horyzont ich refleksji odsuwa się od nas coraz dalej -- im wic:cej o nich wiemy, im bardziej zafascynowani jesteśmy ich koncepcjami. Jakieś zdanie, czasem luźna uwaga - mogą okazać się bardzo ważne, inspirujące. Przy\vilej mIstrzów stanowi transgresja, której dokonują oni sami, i której musimy się poddać obcujćlc z ich twórczością. Dowodem na to były zaprezentowane w poprzednim fragmencie artykułu teoretyczne rozważania dotyczące m. in. paradygmatu tradycyjnej estetyki, strukturalnych odniesiell w badaniach dzieła sztuki czy problemu podmiotu. Cytowaliśmy obszerne wypowiedzi róż~ nych - niejednokrotnie znakomitych badaczy - w przeświadczeniu, że poglądy ich krystalizowały się w gruncie rzeczy przez opozycję bądź aprobatę stanowiska Levi-Straussa, powiedzielibyśmy - właśnie przez "przekroczenie". Spróbujmy zatem udać się do granicy myśli C. Levi··Straussa, a może nawet poza rnią. Francuski badacz jest chyba jednym z niewielu współcześnie ZY]ących wielkich etnologów zajmujących się problematyką sztuki w kulturach. Zainteresowanie to deklarował już w latach 50-tych, m. in. mówiąc w rozmowie z G. Charbonierem: "Och! niewątpliwie nie może się on (etnolog - K.K.P.) tym nie interesować, dlatego przede wszystkim, że sztuka jest częścią kultury, ale może także z bardziej określornego powodu: sztuka jest w najwyższym stopniu owym objęciem władzy nad naturą przez kulturę, a ten właśnie typ zjawisk studiują etnologowie" 33. 31 Cyt. za: S. Amsterdams,ki, Nauka a porządek świata, Warszawa 1983, s. 132- -133. 32 C. Levi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości i antropologia, Kraków 19731,s. XXVI. G. Charbonnier, op. cit., s. 100. Socjologia SI Marcela Maussa, {w:] M. Mauss, �92 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski Przyczyna, dla której Levi-Strauss zajął się sztuką wydaje się głębsza. Pasją uczonego są mity - tkwiące na granicy dwóch światów, rzeczywistego i wykreowanego przez myśl ludzką świata "mitycznego"; mity będące ""lustrem powiększającym", w którym dostrzec można prawa funkcjonowa'ilia ducha ludzkiego" 34. Ale dotrzeć do sensu mitó\v nie sposób. O tym, co znaczy dany mit decyduje - zdaniem Levi-Straussa - wyłącznie stosunek do innych znaczeń pozostających w innych płaszczyznach. A więc - jak już mówiliśmy - trzeba szukać w innym porządku formalnym równoważników w odniesieniu do tego, co chcemy sprecyzować 35. Najbliższym mitowi porządkiem formalnym - podług nas - jest sztuka. Zresztą sam Levi-Strauss powiadu: "." jeśli metoda, którą usiłuję stosować, jest coś warta dla mitologii, powinna dać się również użyć w odniesieniu do innych form działalności umysłu ludzkiego, a więc poezji, muzyki i malarstwa" 36. Zatern ten swoisty dla badacza "świat wizualny" 37 i dopełniająca go metoda, składają się na aktuałną Levi-Straussowską koncepcję sztuki, która zakłada, iż podstawowe własności tego zjawiska są funkcją relacji w jakich pozostaje ono do innych zjawisk VI systemie kultury oraz do kultury jako całości 311. Sztuka traktowana jest przez badacza jako transformacja znaczeń (tak jak i mit transformuje sztuka "w ramach" własnego porządku, a także jest "kulturowym transformatorem" znaczeń). W tym miejscu oddajmy znowu głos autorowi Dróg m.asek, który pisał: "Wszystkie moje pytania pozostawały bez odpowiedzi, dopóki nie zrozumiałem, i,e po... , op. cit., s. 6l. C. Lev,i-Straussa na 'ten temat w rozmowie - Kantysta bez "podmiotu" ... , op. cit., s. 6l. 36 G. Charbonnier, Rozmowy ... , op. c;t., s. 157; cytat z "Les Letb'cs Francaises". Znajdujemy tu również taką wypowiedź Levi-Straussa: "Zainteresowanie mitami rodzi się z bardzo głębokiego uczucia, którego istoty nie możemy na razie zglębL Co to jest piękny przedmiot? Na czym polega doznani~~ esie1ycznc'! Być może to właśnie, w ostatecznym rachunku, próbujemy w sposób niejasny zrozumieć poprzez m.ity", s. 159. Fragment ten odzwierciedla także funkcjollujący wówczas w f1cfleksji Levi-Stmussa paradygmat tradycyjnej estetyki. 3i Koncepcja pola wizualneg-o tego co !istnieje obiektywnie w postrzeganiu wzrokowym i świata wizualnego - 10 co wybiera i recy,puje z pob każdy indywidualnie m. in. u E. Halla, Ukryty wymiar, Warszawa 1976. 33 Zauwaźmy przy tym, że C. Levi-Strauss nigdy nie for.mulo\ovał definicji sztuki; nawet w okresie "akceptowania" paradygmatu tradycyjnej estety-ki intuicyjnie unLka! pytania - co jest sztuką'?, koncentrując się na problemach dzieła sztuki, twórcy, odbiorcy, przyszłości sztuki w kulturze europejskiej, czy róźnic pomiędzy sztuką pierwotną a sztuką europejską. Nigdy też nie negował faktu istnienia sztuk,i w różnych kulturach np. typu ludowego lub kulturach plemiennych, chociaż aprobował opiruię, iż sztuka nie zawsze odgrywała zasadniczą rolę w społeczeństwach ludzkich. 34 Kantysta 35 POT. rozważania bez "podmiotu" �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 93 dobnie jak mity, maski nie mogą się interpretować same w sobie lub przez siebie - jako obiekty izolowaJlle. Mit nie ujawnia sensu ro.zpatrywany wyłącznie z punktu widzenia semantyki, sens ten zyskuje dopiero przez umiejscowienie go w grupie jego transformacji; podobnie jeden typ maski, rozpatrywany wyłącznie z punktu widzenia cech plastycznych, odpowiada innym typom, albowiem jest transformacją ich konturów i kolorów, ... / .. .1 winno się skonstatować, że funkcje społeczne lub religijne przypisane różnym typom masek (... ) pozostają pomiędzy sobel w tym samym stosunku transformacji co plastyka, grafika i kolorystyka samych masek, rozpauyw~ln.Y2}1 jako obiekty materialne. A ponieważ ze wszystkimi typami milsek wiążą się mity, których celem jest wyjaśnienie ich legendarnego lub nadprzyrodzonego pochodzenia i uzasadnienie ich roli w rytuale, ekonomii i społeczeństwie, (... ) będziemy mogli odkryć pomiędzy mitami założycielskimi badanych typów masek związki transformacji homologiczne do tych, jakie z czysto plastycznego punktu widzenia przeważają wśród analizowanych tu obiektów" 3!J. Pozwoliliśmy sobie na dokonanie takiego skrótu przytoczonego fragmentu, ponieważ po lekturze Dróg masek stwierdzamy, że hipoteza C. Levi-Straussa sprawdziła się. Występujące transformacje dotyczą nic tylko relacji pomiędzy mitami czy maskami, ale również mitami i maskami. Aby podjąć próbę wyjaśnienia tych zależności, odwołajmy się do podstawowych założeń strukturalizmu, które naj krócej można przedstawić następująco: 1) Wszystkie wzory ludz,kich zachowań społecznych są kodowane za pomocą właściwości języków; 2) Człowiek ma wrodzone zdolności do strukturowania, które determinują jego samego - a zatem kształtuje on strukturę wszystkich typów zjawisk kulturowych; 3) Relacje (stoSU!Ilki)mogą być zredukowane do opozycji binarnych. Zjawiska pośrednie określane są jako mediacje 40. Zwłaszcza w kulturach plemiennych i typu ludowego sztuka stanowi powszechnie przyjęty specyficzny system językowy, umożliwiający przekładalność pozosti1łych systemów na w miarę jednorodny kod semantyczno-ekspresyjny (muzyczny, plastyczny, literacki), którego kryteria estetyczne są kulturowo określone 41. Ta sytuacja determinuje - naszym C. L6vi-Strauss, Drogi ... , op. cit., s. 10 - 11. Zob. Strllcl/lra/ism. A Reader. Edited and Introduced by Michael Lane, London 1970, s. 18. 41 We współczesnych kulturach tzw. "oficjalnych", wypracowywane są raczej indywidualne systemy znaków '1JOSzczególnych artystów, które swego czasu LeviStrauss określił m~anem ,:pseUl!o-kodów", aC2Jkolwiek są one oparte o uniwersalia kulturowe i w z\Vi~zku z tym w jak'imś stopniu powszechnie przyjęte i zrozumiałe. Rozważania Lćvi-Straussa na ten temat m. in. i[W:] G. Charbonnier, op. cit., s. 1l'5~J -lO -121. �94 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski zdaniem najbardziej możliwe usytuowanie sztuki w kulturze - usytuowanie mediacyjne, "w połowie drogi" między mitem a rzeczywistością, sacrum a zwyczajnością, religijnością (nadzmysłowym) a realnością (zmysłowym), człowiekiem a przestrzenią, człowiekiem a jego wyobrażeniem o pewnym zjawisku itp. W tym obs:,:arze "pomiędzy" fenomen sztuki "materializuje", unieruchc.miu i transformuje znaczenia syn-:boliczne każdej kultury; naszym zdaniem tak rozumiana sztuka istnieje raczej na pewno we wszystkich kulturach, co umożliwia jej akceptacje na płaszczyźnie ontologicznej. Natomiast "formuła" tej sztuki jest określona przez każdą kulturę "z osobna" - i to skłania do przeniesienia problemu na płaszczyznę metodologiczną 42. Powróćmy do relacji pomiędzy mitem i maską, czy - bardziej ogólnie - .sztuką . .Jedną z przyczyn, dla ktl~re.i sens mitu bywa niejasny (nierozpoznawalny) może stanowić -- jak to nazwaliśmy - kulturowa retardacja mitu 4~ - dostrzegalna w synchronicznej analizie kultury. Jeżeli przyjmiemy, że retardujący mit ukazuje "założenia" kultury, a sztuka jest transformatorem znaczeń kultury, skład8jącej siq z - używając określenia Levi-Straussa - płaszczyzn nieciągłości, to poziom sztuki jest poziomem "materializującym" mit, przekładającym gu na obraz wizualny-konkretnyi wreszcie "ocalającym". Sztuka "materializuje" mit - czego dowodem są m. in. wizerunki herosów kulturowych, ilustracji:' przekazów mitycznych, maski -którym przydaje konkretną form(t plastyczną. Przekładając mit na pewną jakość wizualną -ocala go; jeżeli retardujący mit zaginie (mit transformuje do z:;niku), to 8re;;;ł sztuki jest jedynym, na którym odnajdujemy jego materialne rudymenty. A poza tym chyba jedynie sztuka - np. maski - opowiada w jaki sposób mit ewoluował, przemieszczał się terytorialnie. Znakomicie i bardzo pięknie pokazują to analizy Levi-Straussa. Zamiast konkluzji powołajmy się znowu na mistrza i jego znaną wypowiedź z Dróg masek: "Iluzorycznym byłoby mniemanie, do dziś podzielrtne przez wielu etnologów i historyków sztuki, że maska, a bardziej ogólnie rzeźba czy obraz mogą być interpretowane każde na swój r8chunek przez to, co przedstawiają, bądź też przez użytek estetyczny czy rytualny, do jakich są przeznaczone. Stwierdziliśmy, że przeciwnie, maska nie istnieje sam3 w sobie, zakłada ciągłą obecność masek, realnych lub możliwych, z kt542 Stąd np. we współczesnym strukturaliźmie nie ma s:porów o zakres etnologii, istnienie lub nbc istnienie pewnych zjawJsk ku'!urowych, które tak często są spotykane w tradycyjnym mod2lu naszej dyscypliny -- np. w odtliesicniu dn sztuki ludowej. 43 Rozumiemy prz'ez to pewne "opóźni~nie" mitu w stosunku do aMualnej kultury, która coraz bardziej "wyprzedza zalożenia" swojej struktury. Mit pomimo swoich transf-ormacji - coraz bardziej r.etardujc. �SZTUKMISTRZ Z WERSALU 95 rych można wybrać tę, która będzie jej ekwiwalentem. Rozważając ów szczególny problem spodziewamy się wykazać przede wszystkim, że maska nie jest tym co przedstawia, lecz tym co transformuje. Podobnie jak mit, maska o tyle przeczy, o ile potwierdza; uczyniona jest nie tylko z tego, co wyraża lub sądzi się, że wyraża, ale i z tego, co wyklucza" 44. •• Niezwykle interesujące są również rozważania uczonego dotyczące współczesnej sytuacji sztuki w naszej cywilizacji. Analizy kubizmu czy surrealizmu ujawniające osobiste sądy autora o tych zjawiskach - tak barwne i frapujące-wydają się tym bardziej cenne, ponieważ strukturalistą uczyniły I.evi-Straussa nauki przyrodnicze - jak sam twierdzi - bardziej "widoki kamieni, kwiatów, motyli lub ptaków", niż "prace Picass,). braque'a, Legera czy Kandinsky'ego" 45. Jednak z uwagi na ograniczone ramy tego artykułu poprzestaniemy na powyższych kilku, zdaniach. Kończąc naszą wycieczkę "poza granice myśli" C. Levi-Straussa chcieliby~my podzielić się pewlną refleksją. Otóż szkoda, że Levi-Strauswwska wizja antropologii ma tak mały wpływ na polskich etnografów zajmujących się sztukq, i że znakomita większość nie widzi potrzeby zainteresowania się fenomenem sztuki. Mamy jednak nadzieję, że kiedyś to nastąpi. Krystyna Piqtkowska, Krzysztof Piqtkowski THE MASTER FROM VERSAILLES - ON ART IN CULTURE. LEVI STRAUSS'S INSPIRATIONS (summary) The paper ,explores the problem of structural research on art in culture, The authors have been inspired by the later works of Claude Levi-Strauss, basical}y by his methodological directives elaborated during his myth analyses, first of all in "Mythologiques" and "La voie des ,masques". Orthodox structural research treated the work of art as a closed meaningful structure, and analyzed i,~terrelations of its elements. Consequently. within the same re,'eill'Ch materió1l various discrete elements were distinguished, The results C. L0vi-Strauss, C. Levi-Strauss. ważania na ten temat 4ł 45 Drogi .. " op. cit., s. 87. Structtlral Anthropology oraz a sztuce współczesnej 2, op. cit., s. 278. Jego szersze - ibidem, s. 276 - 283. roz- �96 Krystyna Piątkowska, Krzysztof Piątkowski of such analyses were numerous, and there welle noestablished critcria that would determine which analyses and .its resuLts were correct. That kind of rcsearch allowed various interpretations and did not ensure the reliability of thc results. Nonetheless, the fact of the structure being closcd docs ha""2 1.0 deprive an analysis of "susccptibility" to changing rclations between meaningful clements in the sil'ucture, or to take a relativistic, historical-cultural view of the works of art. In the prevailing paradigm of aesthetics, as a branch o[ philosophy. the following notions form the basic categories: aesthetic experience, the work of art, the creator, the recei'ver. According ,to the theoretical perspective of such a line of thin,king, the subject's contact with the work of art w.ithi'11,the field of epistemology is receptive. Thus, analyzing an aesthetic experience, for example, we start from the process of individual perception of a work of art which is concei\'cd as a f,inished thing presented to :the receiver. The key notion - th" subject ·of aesthetic exper,ience - is excpressed in autonomic and abstract cathegories and ahistorically, at the samc time. The basis for such an understanding of thc subject of the work of art is the opositiOll1 of a pure consciousness an external being, objective and substantial. Research inspircd by Levi-Strauss analyses ailows onc to start with a paradigm of thinking characterized in such a way, which consists, among others, in talking a relativistic view of meaning from the point of v,iew of different culture,s. In relation to the arts, such a perspec1Jive'.moves the work of art - as the referenCe level for the analysis -away from its sign functions, and introduces the system of culture in .its place, the system which shapes the meaniJngs of the works. The work of art as a meaningful structure preserves an ,idcntity of function and meaning in relation to a sub-system of culture (the arts in this casc), and this, in turn, in rclation to the system of the culture in question. Identity of the work associated with the meaning is thus an iJntercultural identity. and not that of being. Within such an approach, the problcm of the subject - the key-one for the aeSlthetic paradigm - is rejected, since within structuralism the noti·on of meaning has been assigned to another sphere anstead of the area of intentional activity of the subject. Art may be conceived as the transformation of meanings (just as myth, art transforms "within" its own order., and it is also- a "cultural transformer of meanings"). It allows OIIleto render different sub-systems of culture into a moderately homogeneous, semantic-expressive code (c. g., an artistic onc), thc aesthetic criteria of which are culturally defined. It determines a mediatory position of arts in culture - "midway" between myth and reality, sacred and ordinary, rcligiousness {transcendental) and sensuality. man and space, etc., In the area w.ithin the two extremities, the ar,t becomes "materialized", it settles and transforms senses of every culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf170734405d7345945f749bb1e1742a.pdf 307d0f36980f301940eb389da905cd6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1922 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1784 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.403-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESe! I. STUDIA I ROZPRAWY . ,zy D a m l' () S z, Kształtowanie się podstaw teoretycznycb i pojęć podstawowych w polskiej etnografii i etnologii lat międzywojennych . -,{"tarzyna K l' e Jl z, Richard Thurnwald - zapomniany "furJJfi:cjonalista"? .Hanna C z e l' w i ń s k a - B u r s z t a, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa j jej reccpcja na gruncie strukturalistycznym : d1a T u l' n a u, Ubiór jako znak '\o'jcicch B u l' S z t a, "Piśmienność" jako czynnik roZ\vojowy systemów wiedzy kulturowej Z 'ha S t a s z c z a k, Na marginesie realizacji Słownika Etnologicznego . ')algorzata K i t o w s k a - Ł y s i a k, Kazimierz Mokłowski (1869 - 1903) i jego stanowisko w sprawie tzw. stylu narodowego w arch.itekturz€ polskiej. 3 29 51 67 85 99 105 II. ARTYKUŁ Y S e t k o w i c z, Koza w gospodarce i magii pas ter:okiej Beskidów l' s k a, Obyczaje i obrzędy związane z naroc1zinam~ i obrzezaniem w Tunezji ..'·,na B l' Z o Z o w s k a - K l' a j k a, Czas "świecki" i ,.świąteczny·' we współczesnej ludowej poezji podhalańskiej E ·że·na O s t l' o m ę c k a - F l' ą C Z a k, Pierwszy kwestionariusz etnograficzny w Słowenii pióra Polaka - Emila Korytki ,',)jcicch Ł y s i a k, Chojno i j€go mieszkańcy w opin'ach 3ąsi,ldów ".1 12:J l,. "ma B a HI. OMOWIENIA, 'Jarek 141 149 171 183 MATERIAŁY G a w ę c k i, Polskie pozaeuropejskie badan;,a etnograficzne Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa? Rj·szard K a n t o r, Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi. Wprowadzenie do temaiu .':':,;nisław B ł a s z c z y k, Etnograficzne zobrazowanie regicnu międzyrzeckiego .eJ., drzej Ro m a f] o w s k i, Muzeum Etnologiczne w Lipsku L szek D z i ę g i e l, Współczesni 2.01 213 219 231 239 IV. RECENZJE T.,Jlikacje amerykanistyczne z Węgier i Czechosłowacji (Ryszarc/ Tomicki) .s:;.andynaw:icy antropolodzy o tr:adycyjnej gospodarce pastersk:ej i jej vspekcie ekologicznym (Leszek Dzięgiel) l' <lania nad ideałem piękna Zydów Europy Wschodnioj ze szczególnym u\\'zg!l{dnieniem chasydyzmu (illatgorzota Bennison) L., ;kalna rekonstrukcja przeszłości kultury środowisk;: .. O książce Franciszka 251 ZoO 269 �4;:4 SPIS Kotuli, Tamten Rzes;:,ólc, czyli 1985 (Józi!1 BurSZ!a) TIlESCI lcędrówka po zaką,kach i histoni Romulos Vulcane.ócu. Dictionarde etnologie. 1979 (Zofia Staczczak) Vaclav Frolec, Josef Varcka. Ldov'" architeklura. E~lCyk!opedie. mi(Lstu, . 198:1 (Zofia StGs::czak) Edmund Leach. D. Ala~l Ayc;:ck. Slructuralist Interprela~;()ns uf Bd)lic:al Myth. London 1983 (Michal Buchowski) S:awoj Szynkiewicz. Rodzna pClste;'ska w MJ:lgoljj, 1981 IZbignint' .!asi£:lc;cz Tle Fishing Culture of the World. Studies in Ethnology, CUHur'IJ Ec:ul,jgy and Folklore. 1984 (Waldemar Kopcz'b!iiski) Dick A. !Papousek. Potlatching, Warefarc and Raiding among Lhe S;utiWl'O KwakiutI: Some ConsidcraLons. 1982 (Anclrzej Romanowski) Richard M. Bernard. The Melting Put and ,the Altar: Marital Assimilalion in Early 20-th Century W'scunsin, Minneapolis. 1980 (Andrzlj Lipski) .Jurij W. Bromlej. OCinki tieol'ii etnosa. 1983 (Grzegorz Peiczyński) P. I. Puczkov, Etniczeska:a situacija w Okieanii. 1983 (Ryszard Radzik) N, A. Alekseev, Szama:lizm tju1'kojnycmych narodov Sibirii. 1984 (Woj<:i.:ch Lysiak Le~ Pyrenćes et les CarpJtes. Xve - XX,; sićcles. 1981 (Jacek Bednarski! Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sieticki) Vaclav Fro'eca kJlektiv. Horni Ve~'tonice, Spolccenskć a kulturni prom0ny jihomorawske vesnice, 1984 (A 1i11a Szyf eT) T,,,ri'sa Komorowska. Gluger. Opowieść bi 3raiiczna, 1985 (Józef Burszta) 8':a:)1S1awa Kośdelecka. Dziej;:> Polonii w D:mii w latach 1892 - 1940. \g83 (Ryszard Kanwr) F!ur:an Stasik. Pol~k'l emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych !\Incryki (18605- 1914). 198:; (Ryszard Kantor) Szczepan Zachariasz Jablot1ski ZP, Jasna Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864 - 1914), 1984 (Ryszard Kantor) EDdie Erzsebet. Egy magyarorsz:lgi lengyel falu hiplalkozasa. 1984 I A lilln Szyfer) Katica Bene 1983 Bosr-ović, (Barbara Konavle - tekstilne ruk,oivorstvo i n<lrod"a nośnja, Bazieiich) G. S. !VIaslova, Narodnaja odieżda v vUótccnoslavjanskich tradycjonnych obycajachi obrjadach XI - XX vieka, 1984 (Alicja Bednarczuk) Helene und Rudolf R'edinge~', Einfaches Webe,:l, 1980 (Teresa Fao/kawska) H:.'lene und Rudolf Riedingcr, Topfern a Ja mexican<l. Einhundert ausfuhrlich beschreibene Beispiele. Eine Einfi.ihrung in Meterial, Technik und Oekoratio:l, 1983 (Terese: Fa!kowska) A. ~II. Sagalaev, Mifologia i verovanijaaltajcev. 19'04 (Wojciech Lysiak) A N. Meszczerjakov, Japoil~ki2 legendyoczudesach (IX - XI v.). 1984 (Woj ciec h Lysiak) Rasskaja svadebnaja poez:ja Sibiri, 1984 (Bogdan Rudoll Russkije narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom koni'e. 198~ (Bogdon Rurioi) h.nnianskie narudnyje skazk:. 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova. Skazki i legendy Inguszej i Czeczencev, 1983 (iVojc:icch Lysiuk) Kupalskij-a i pjatrouskija pesni, 1985 (Franciszek Sielicki) Jwa:1iczka Georgijewa. BylgJ,'ska nal'Odp.a mit0logija. 1983 (Kole Simi,czi)ew) Ki,,'il PenuszliskL Makl:dons:'\:: :~arodni b:dadi. 1983 :Ko!e Simiczijell') Niko!a IIić. lVIomcilo Zlalado;·ić. Narodne pesml.' Juzlle Srbije o oslobodilackom !'atu i rc\··oluciji, 1935 (J\.o:c Sim~c2ijetL') :lII �SPIS TREŚCI S1.obod<Jn Zecević, 8rb,ke narodne igre. Por.el<.lo i razwoj, <05 198:3 Kol~ Simiczi- jew) 348 W. P .. Aniki:1. tU\!. 198.. By!.!!}'. :\iL:~od wyjasnenija (Kole :s uniczije istur:czeskoj chrolJu.ogii varijan- :'::-'0 tv) Radu R:\dcscdc, Slovcnskc kgC:ldc, 1983 (Kole Simiczijcw) Tumislaw Todorowski, Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijew) :;) l ;;:'2 V. KRONIKA K. .:l1'e:-encja nl. ..I';·olJ!emy k:asyfikacji i jndeksowan:a całości edycji .,Dzieł wszystkich" O"kara Kulberga (poznali, 19 listopada 19-85) (Witol.d PTzewoźny) lN'ystawa "Indianie Ameryki Puludniuwej" (Janusz J:,skulski) Dzień lVIuzulmali:iki w Pienięż.nie (Sławomir Więcek SVD) Współpraca naukowa między Instytutem Etnologii UAM w Poznaniu a Instytutem Etnolugii Scrbsk:cj Akademii Nauk i Sztuki oraz Katedrą Etnologii Uniwersytetu w Belgradzie .(Irena Kabat) 20 lat Podyplomo\\'ego Studium Etnografii UMK w Toruniu (Spraw.ozdanie z se.-ji naukowej) (Janina Cherek) O sesji na temat ..Charakteru narodowego Polaków" (Ryszard Kantor) Kołu ZainteresowaJ1 Kulturą Łużyczan przy Oddziale PTL w Poznaln~u (Kazimierz Fedyk) 35~ :,;)8 3fjO 3iiJ :,tj" :';u8 370 Ul Konferencja poświęcona badaniu mniejsz'oś'ci narodowych. Bekescs.aba (WRL) 2 - 4 października 1985 (Janusz [{((macki, ElGa SCiClawska)jJ! KO:'1'erencje. zjazdy i inne spotkania uwzglqdnia!ącc prublema~yk~ etnugla[iczną w '983 i 1984 roku (Grażyna Ewa Karpińska) Sprawozdanie z dzLlblno~ci Zarządu GiównegoO Polskieg.o Towarzystwa Ludoznawczego za okrc,-; od 1 września 1983 de 31 sierpnia .193·5 roku (Anioni Kuczyi'lski) :1"72 ';77 VI. I:--.fMEMORIA'M AD:un~ Janiszewski (1909 - 1085) (Kazimierz Budzik) Maria Łomnicka-Bujakowa (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) E;11il Jcws'ejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Gurba) Giza Frankel (1895 - 1984) IJ. BJ Gracjan Bojar F'jalkowski (11nna Mosiewicz) Maximilian B;-aun (1903 - 19854) (Kale SimiczijelV) J"J:a'l Toliri,-;k: (l910 - 1<:)36) (Maria Antos, Antonina Lubecka) �CONTENTS I. STUDIES AND DISSERTATIONS .Jerzy D a m r o s z, Creation of Theoretical Background and Basic Terms in Polish Ethnography and Ethnology in the Interwar Period Kc~tarzyna K r e n z, RchaT Thurnwald - a Forgotten "Funchonalist"? . Hó{;ma C z e r w i ń s k a-B u r s z t a, Theory of Arnold van Gennep's "Rites de Pass'age" and its Reception on the Structuralist Ground hena T u r n a u, Clothes as a Sign Wojciech B u r s z t a "Literacy" as Developmental Factor of Culture Knowledge Systems Z(",fia S t a.s z c z a k, Realization fu the Ethnological Dictionary ;\Ic.łgorzata K i t o w s k a-L y s i a k, Kazimierz Moklowski .(1869 - 1905) and his Attitude ta a Question of the So-called National Style in Polish ArchitectUTe 3 2!J 51 67 85 9!J lOS II. ARTICLES JCi', S e t k o w i c z, A Goat in Farming and the Beskid Shepherds Magic on the Background of Ancient Beli.efs and Vegetative Rites AJ,na B a r s k a, Cus1toms and Family Rites Connected with Birth and Circumcision in Tunisia A';n.a B r z a z a w s k a-K I' aj k a, The Concepts of "Secular" and "Festive" Time in Contemporary Folk Poetryof the Tatra Region Bi;i:ena O s t r a m ę c k a-F r ą c z ak, TheEarliest Ethnographical (~uestionnaire in Slovenia by the Pole Emil K,orytko \V<;jcicch L y s i a k, Chojno and its Inhabitants in the Opinions of their Neigbors 125 141 H9 171 UI3 III. MATERIALS G a w ę c k i, Polish Ethnographical Investigations outside Europe D z i ę g i e l, Contemporary Assyrians: New Area of the Ethnograph's Investigation? rtyszard Kantor, Clubs of Zaoorów Parish in Chicago and their Activity in FaVOr of Home Village. An Introduction to the Topic S,anisław B l a s z c z y k, An Ethnographic Illustrati-on of the :V[jędzyrzecz Region ....• ;~-drzej R o m a n o w s k .i, Ethnological Museum in Lipsk :\Iarek 201 Lcsl'..ek 2U 2Ul 23'1 23'~ lV. REVIEWS Americanistic Publicat'ons from Hungaryand Tsch€choslovakia (Ryszard 1'0- Economy and micki) Sc?ndinavian AnthropologiSlts about the Traditional i ts Ecological Aspect (Leszek DZięgiel) 251 Pastoral 26() �407 SPIS TREscr Investiga,ions 0:1 lhe Ideal of Beauty of East-European Jews with Particular Regards lo Chassid;smu~ (Ma!gorzat'a Bennison) A Unique Reconstruction of the Past ,of Environmental Culture, F. Kotula, Tamten Rzeszów, czyli wędrówka po zakątkach i historii miasta, 1985 (Józef Burszta) 272 Romulus Vulcanescu, Dictionar de etnologie, 1979 {Zofia Staszczak) Vaclav Frolec, JO.ief Vareka, Lidova architektura. Encyklopedie, 1983 (Zofia Staszczak) Szyfer) 2':1 2'32 23:> 2,n 291 2~H 2), 2~1:J 3~2 3&5 31117 3~J :n: 31'~ Bene Bosković. Konavle 1983 (Barbara - teksti1ne rukotvo.rstv>o i naTodna nosnja, Bazielich) G. S. Maslova, Naroonaja odieżda v vostocno.slavj:an:skiich tradyej-onnych obyrajach i obrjadaeh XIX - XIX vieka, 19'84 {Alicja Be1tdarczuk) Helene und Rudolf Riedinger, E.1nf.aches Weben, 1980, (Teresa Falkawska) . Helene und Rudolf RiedingeT, Topfen1 ,a la mexicana. E1nhundert ausfiihrLich besehreibene Beispiele. Eine Einfiihrung 'in ,MateriJal, Technik und Dekol'ation, 1983 (Teresa Falkowska) A. M. Sagalaev, Mif,ologia i verovan'ija altajcev, 1984 {Wojciech Łysiak) . A. N. Meszczerjakov. JapoJ.l.Skie legendy -o czudesaeh OX - XI v.), 1984 (Wojciech 277 3n Kantor) Florian Stasik, P,olska emigracja zarobkowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki 1865- 1914, 19'85 (Ryszard K'antor) Szczepan Zachariasz Jabłoński ZP, Ja<s:na Góra. Ośrodek kultu maryjnego (1864- 1914), 1984 (Ryszard Kantor) Booie Erzsebet, Egy magyarorszagi lengyel falu taplalkozasa, 1984 (Anna Katiea 2T'! 275 Edmund Leach, D. Alan Aycock, S:ructU'ralist Interpretations of Biblical Myth, 1983 (Micha! Buchowski) Sławoj Szynkiewicz, Rodzina pasterska w Mongolii, 1981 (Zbigniew Jesiewicz) The Fishing Cultureof the World. Studies ,in Ethnology, Cultural Ecology and Folklore, 19854 (Waldemar Kopczyński) . Dick A. Papousck, Pollatching, Warefare and Raiding among the Southern. K\\'akiutl: S:Jme Considerations, 1982 (Andrzej Romanowski) Richard M. Bernard, The Melting Pot and the Alitar: Marital Assimilation in Early 20-th Century Wisconsin, Minneapolis, 1980 (Andrzej Lipski) Jur;j W. Bromlej, Ocierki tieorii etnosa, 1983 (Grzegorz Pelczyński) P 1. Puczkov, Etniczeskaja situacija w Okieanii, 1983 (Ryszard Radzik) N. A, Alekseev, Szamanizm tjurkojazycznyeh narodov Sibirii, 1984 (Wojciech Łysiak) Les Pyrenees et les Carpates. XVIe - XX~ siecies, 1981 (Jacek Bednarski) Byt i kultura Belarusau. Tezisy dokladau, 1984 (Franciszek Sielicki) Vaclav Frolee a kolektiv, Horni vesi'OOice. Spol~enske a kultuTni promeny jihomorawske vesnice, 19S4 (Anna Szyfer) Teresa Komorowska, Gloger. Opowieść bi,ograf.ic:zma, 198'5 (Józef Burszta) Stanisława Kościelecka, Dziej.e Polonii w Darui w latach 1892- 1940, 1983 (Ryszard 21;9 Łysiak) Russkaja :;vadeb.n<lja poez:ija Sibiri, 1984 (Bogdatn Rudol) Rus.skije narodnyje skazki Sibiri 'o czudiesTIom konie, 1984 (Bogdan Rudol) Armianskie narodnyjeskazki, 1984 (Bogdan Rudol) Malsagova, Skazki i legendy Ingu:szej i Czeezencev, 198,3 ('Wojciech Ł'lIsiak) Kupalskija j pjatrouskija pClSni, 1985 (Franciszek Sielicki) 3~~ 31.-; 31~ 32r~ 322 32:;: 32, 33q, 333: 336 33T �408 SPIS TREseI Iwmliczka Ge'orgij~wa, Bylgarska narodna mitologija. 1983 (Koić Simiczijew) KiT,il Penuszliski. l\1akedonski !'Jarodni balladi, 1983 (Kole Simiczijf'w) Nikola Iiić. :Vlomćilo Zlatanov,ić, Nar'odne pesme Juzne Srb;je a oslobodilaćkom ratu i l"evoluciji. 19'35 (Kole Simiezijew) Slobodan Zećcvć, Srbskc narodne igre. POl'ckJ.o i razvoj. 1983 (Kole Simiczijew) W. P. Anikin, Byliny, Metod vyjasnenija 'storiczc$koj chroLlolog.i vai'ijanlov, 1984 (Kole. Simiczijew) 340 JH 3-i:J 343 350 Rado Rl.deśćek. Slovenske 1egende, 1983 (Kole Simiczijeu:) Tomislaw Todorow,kL Kuzman Szapkarew, 1982 (Kole Simiczijcw) 3.51 :)J~~ V, CHRONICLE A Conferencc on Problems of "Complete W'orks" (Witold of Classifying and Indexing of the Whoie Editio:l of Oskar Kolberg (poznań, November 19, 1985) Przewoźny) ci,).' Exhib'tinn on "Ind'ans of South America" (Janusz Jaskulski) :iidslim Day at Picniężno (S:((lvomir Więcek SVD) Sc;entific Cooperation between the In.3titul.e of Ethnology of A, Mickiew'cz Uniwersity in Poznań and the Institute of Etnology of Serbian Academy of Sciences and Fine Arts and between the Departame~lt of Ethnol0gy ·of the University in Beograd (Irena Kabat) 2U Y€ars 'of Pustgraduate Studies of Ethnography at :VI. Kopemik Univerity in Toruń (Janina Cherek) Symposium of N"tional Charakter of Poles (Ryszard Kantor) A Group of I:1terest uf Lusatian Culture at the Branch of P. T. L. ill Pozl:al1 (Kazimierz Fedyk) III CUnfercnce Devoted to the Invcstigat:oll of Nat'{JJlal Minurities (Hung<.li'y). Ootober 2 - 4, 1985 (Janusz Kamocki, Ewa Sadowska) 'Conferences, Congresses and other Meetings Cuncerning Eth:lOgi'aphical P"Obłems ,in 1983 and 1984 (Grażyna Ewa Karpińska), Report on the Activity of th€ Council-Board of the Polish Ethnugrapher's Society in the Period of September 1984 August HJ85 (A nIani Kuczy(tA'I ski) 333 :,c:) 363 3(jlj 303 :)~J 3~l :312 377 VI IN MEMORIAM Antoni Janiszewski (1909 - 1985) (Kazimierz Budzik) :'\Iaria Lomni'cka-Bujakow,a (1901 - 1985) (Halina Kenarowa) Emil Jewsiejewicz Fradkin (1921 - 1984) (Jan Glubu) Giza Frankel 11895 - 1984) (J.B) G racjan Bojar Fijalkowski (Anna Mesie wiC::) Maximlian Braun (1903 - 1984) (Kole Simiczijell') Julian Tolil1Ski (1910 - 1986) (Maria Antos, Antunill(f LubE'ckn) !I-- : .' ;)87 3aJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aab129c1d2f746bdaf74a54c3b51f3db.pdf 3f4b52b69987a252699b29ba96aad532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia francuska Lévi-Strauss, Claude, (1908- Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1785 Title A name given to the resource Dzieło Lévi-Straussa dzisiaj / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 I. STUDIA I ROZPRAWY CLAUDE LEVI-STRAUSS - PO LATACH Z okazji 50-lecia pracy naukowej wybitnego, światowej sławy etnologa i antropologa kulturowego, Claude Levi-Straussa poświęcamy I część tomu 71 "Ludu"opracowaniom siedmiu młodych polskich etnologów i antropologów kultury, przedstawiającym szereg refleksji na temat dorobku naukowego tego znakomitego teoretyka kultury. Redakcja STANISŁAW WĘGLARZ WOK Nowy Sącz DZIEŁO LEVI-STRAUSSA DZISIAJ "Strukturalizm jest zamkniętym rozdziałem historii nauki, dlatego biążki Levi-Straussa możemy spokojnie odstawić na półki, gdzie w nobliwym towarzystwie dzieł klasyków, których ipoglądy również należą do przeszłości, będzie je pokrywać stopniowo coraz grubsza warstwa kurzu". Tego typu głosy dają się słyszeć '- o ironio - także wśród etnografów. Czy nby diagnoza taka nie jest zbyt pochopna? To prawda, że po okresie zachwytu (zwykle zupełnie bezkrytycznego) jednych i wrogości (rzadko racjonalnie uzasadnionej) innych, nazwisko Levi-Straussa nie budzi dziś tak żywych emocji, jak choćby przed laty dziesięciu. Fakt ten nie jest wszakże wcale dowodem na to, iż koncepcje autora Myśli nieoswojonej nie wytrzymały już próby czasu. Sytuacja ta świadczy. jedynie o tym, że minęła "strukturalistyozna moda" i dlatego powoływanie się na Levi-Straussa nie jest dziś "w dobrym tonie". Zapytajmy jednak czy wizja teoretyczna Levi-Straussa jest już dziś faktycznie unieważniona w znaczeniu teoretycznym, tzn. czy konfiguracja sensów i problemów konstytuująca istotną rzeczywistość myślenia obecnej doby wyklucza definitywnie, jako przyżytek, stanowisko teoretyczne twórcy Mythologiques? Odpowiedź na tak sformułowane pytanie jest złożona, choć z pewnością - negatywna. Spróbujmy to krótko uzasadnić. �Stanislaw Węglarz 4 Pomimo, ze Levi-Strauss tworzy nadal, to jego dzieło należy do społeczno-humanistycznej klasyki, a więc i do historii i dlatego też możemy obecnie spojrzeć na nie z pewnego dystansu. Taka perspektywa umożliwia potraktCJwanie poglądów autora Antropologii strukturalnej jako pewnego epizodu dziejów najnowszej myśli humanistycznej, pozwalając tym samym na dostrzeżenie ich historycznych i społecz~o-kulturowych uwarunkowań. Celem takiej relatywizacji nie jest umniejszanie znaczenia dorobku teoretycznego Levi-Straussa, lecz lepsze zrozumienie jego roli i miejsca we współczesnej humanistyce. Banalne jest już dziś bowiem stwierdzenie, iż każda koncepcja - również naukowa - jest przynajnmiej do pewl1ego .stopnia produktem określonego czasu, epoki w jakiej przyszło jej twórcy działać; społeczeilstwa, którego był członkiem; k ultury, w którą był uwikłany; systemu wartości, któremu hołodował ... Takie ujęcie tego zagadnienia jest zresztą zgodne z duchem i literą dzieła samego Lf:vi-Straussa, który w Drogach ro.asek napisał m.in. "Czy jest się tego swiadomym, czy nie, nigdy nie kroc,zy się samotnie drogą tworzenia" 1. Ażeby pozostać wiernym jego nauce, również dzieło autora Mythologiques nie może być traktowane jako system izolowany; interpretowane wyłącznie samo w sobie lub przez siebie. Właściwy sens tego dzieła powinien być rozpatrywany przede wszystkim poprzez "umiejscowienie w grupie jego transformacji", czyli m.in. przez porównanie z poglądami, których przekształcenie stworzyło jego indywidualność. Chodzi tu także o pokazanie relacji między wizją teoretyczną Levi-Straussa i innymi koncepcjami (doktrynami, teoriami), które są jej prawdą w tym sensie, że ukazują to, czego ona sama nie mogła objąć z właściwej :sobie partykularnej perspektywy. I vice versa: prawdy o innych - współcześnie ważnych - metodach, teoriach czy prądach intelektualnych należy poszukiwać poprzez odniesienie ich m.in. do koncepcji autora Smutku tropików. W tym znaczeniu antropologia strukturalna Levi-Straussa jest wciąż jak najbardziej godnym adwersarzem w dialogu, np. z marksizmem czy hermeneutyką. Poglądy Levi-Straussa zachowują swą ważność także ):1latego, że wyrażają w oryginalny sposób pewne pierwiastki uniwersalne. Przy czym forma egzegezy dzieła Levi-Straussa polegająca na próbach eksplikacji owych treści uniwersalnych, wcale nie musi oznaczać posądzania jego koncepcji o bycie "zamaskowaną filozofią", przeciwko czemu on sam zresztą wiel;okrotnie protestował 2. Może natomiast być wyrazem słusznego prawa do dokonywania refleksji typu filozoficznego (np. metanaukowej krytyki), nad najbardziej nawet naukowymi teoriami. Twórczość l ! C. LE~vi-St'raulss, Drogi masek, Łódź 11985, s. 90 Zob. m.tn.: "Le NoufV'e1 obslervalteur", 115, 1967; "Le P>oilnlt", 14.11.1983 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 5, DZISIAJ Levi-Straussa jest ciągle bardzo kuszącym obiektem do przeprowadzania takich zabiegów. Bardzo istotne znaczenie posiada wreszcie dzieło Levi-Straussa dla różnego autnramentu badaczy i teoretyków kultury, i to nie tylko tych, których bezpośrednio lub pośrednio zainspirowały jego koncepcje - to jest bowiem oczywiste. Autor Elementarnych stl"ukturookrewieństwa., pokazując np jakie drogi do uprawiania etnologii są zamknięte, wskazał jednocześnie w j"ki sposób -- w post:strukturalnym stadium - dyscyplina ta może być uprawiar:a. Zaryzykować więc chyba można twierdzenie, iż,chcąc nie chcąc, każda nowa teoria na gruncie etnografii musi antropol'ogię strukturalną traktować przynajmniej jako punkt wyjścia. Reasumując stwierdźmy, iż w zupełności należy zgodzić SIę z tą częścią przytoczonego na wstępie zdania, która mówi, że książki Levi-Straussa powinny znaleźć się na półkach, lecz trzeba koniecznie dodać, że w domu każdego humanisty i zawsze w zasięgu ręki ... Naszkicowana wyżej żywotność dzieła Levi-Strauss znalazła swoje odzwierciedlenie w po1ri.fonicznym dyskursie z jego poglądarrni, na jaki składają się artykuły zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu". Pretekstem do ich napisania 'była przypadająca w 1986 fioku pięćdziesiąta rocznica opublikowania przez Levi-Straussa pierwszego artykułu z dziedziny etnologii 3. Z kolei IRedakcja "Ludu" postanowiła uczeić ów złoty jubileusz naukowej twórczości jednego z najwybitniejszych myślicieli współczesnej hum,mistyki, i etnologa zarazem, otwierając swe łamy dla prac traktujących - bardziej lub mniej bezpośrednio - o jego dziele. A dzieło to zaiste imponujące: kilkanaście książek, tłumaczonych na wiele języków; ok. dwustu artykułów; ponadto wiele wywiadów, dyskusji polemik ... Pięćdziesiąt lat naukowej twórczości l W tak długim i pełnym gwałtownych przemian czasie, również poglądy Levi-Straussa niewątpliwie ewoluowały. Dowodzi tego choćby analiza rozumienia opozycji "natura kultura" w jego pracach, przeprowadzona przez W. Bursztę w artykule Natura - myśl symboliczna. - kultura 4. Kwestia relacji pomiędzy naturą i kulturą jest .- zdaniem autora artykułu - nie tylko podstawowym zjawiskiem, którym interesuje się etnolog, lecz także fundamentalnym problemem samej antropologii strukturalnej. Wspomniane wyżej zmiany poglądów Levi-Straussa nie były jednak nigdy na tyle zasadnicze, by go skłonić -do porzucenia podstawowych 3 C. LeV'i-Stra'uss, Contribution a l'etude de !'organisation sociale des BOTOro, "Journal de la Socielte des AmericamJilslt-es", 1936, ,Z8, 2, s. 269 - 304. 4 Zob.: s. 39 - 58 niniejszego tomu "Ludu". Indies �Stanislaw Węglarz 6 koncepcji metodologicznych, które zostały ugruntowane podczas pobytu w Nowym Jorku i w gruncie rzeczy wykazują zadziwiającą trwałość i konsekwencję. Poszczególne wątki jego twórczości są komplementarne: zagadnienia organizacji społecmej i systemów pokrewieństwa, problemy klasyfikacji aktywności ludzkiego umysłu, Ilogika mitu, "język" masek itd., rozwijane są kolejno bez negowania zasadniczej treści ustaleń poczynionych uprzednio. Więcej, wizja teoretycma LENi-Straussa ujawnia się właściwie dopiero w kontekście całości dzieła, pomimo iż istotne elementy tkwią we wszystkich jego częściach .. Rozpatrując twórczość autora Antropologii strukturalnej jako spójną całość, dostrzec w niej można pewne stałe wątki, które stale powracają w różnych wariantach. Jednym z najczęściej powtarzających się - i zarazem najważniejszych - tematów, jest problem unaukowienia dyscyplin społeczno-humanistycznych. S. Węglarz - w artykule Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiajqcy muzykę Sokrates? - podejmuje próbę analizy Levi-Straussowskiego "mitu Nauki" 5. Dominujący w kulturze europejskiej wzorzec naukowego poznania zakłada dążenie do osiągnięcia na jego gruncie wiedzy pewnej, ścisłej, obiektywnej ... Taki model nauki pozostaje w opozycji m.in. do sztuki, dla której z kolei charakterystyczna miała być dowolność, niepowtarzalność, subiektyvIizm ... Levi-Strauss dokonał swoistej mediatyzacji owej opozycji wykazując, że;sfera sztuki - podobnie jak inne dz.iedziny kultury - nie jest domeną fantazji i absolutnej oryginalności. Problematykę antropologiczno-strukturalnej koncepcji sztuki, podejmują K. i K. Piątkowscy w artykule Sztukmistrz z Wersalu 6. Z kolei J. A. Stuchliński w szkicu Lektura strukturalizmu 7 przeprowadza analizę metodologiczną postępowania badawczego Levi-Straussa na przykładzie 'ostatnio wydanych w Polsce Dróg ma,sek. Artykuł dobitnie wykazuje, że prawidłowe interpretowanie analizy strukturalristycznej wymaga sporej kompetencji i przygotowania ze strony czytających. Lektura strukturalizmu zakłada minimum kultury logicznej. Dzieło Levi-Straussa .stanowi inspirację dla wielu nowatorskich teorii i pomysłów w różnych dyscyplinach społeczno-humanistycznych. Dużo zawdzięczają Levi-Straussowi badacze kultury spod maku strukturalizmu i semiotyki nie tylko we Francji, lecz ITównież m.in. w ZSRR, USA, Kanadzie, Japonii, Włoszech, krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii. Jednym z duchowych spadkobierców i reinterpretatorów Myśli nieoswojonej jest - znany m.rin. z krytycznej biografii Levi-Straussa - 5 j.w., s. 11 - 37 6 j.w., 7 j.w., s. 81, - 96 s. 59 -7,9 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 7 DZISIAJ antropolog brytyjski E. Leach.O jego poglądach traktuje tekst autorstwa M. Buchowskiego 8. I wreszcie artykuł G. Augustynowicz - w którym autorka próbuje zbudować model transformacji mitu kosmogonicznego - jest także swoistym, bo pośrednim, "hołdem" dla Levi-Straussa 9. Zbiór zamieszczonych w tym tomie tekstów pośwlięconych Etnologowi, w zamyśle ,autorów nie jest absolutnie próbą zamknięcia, nie pretenduje nawet cIo miana lpodsU!ffiowania dyskusji nad dziełem Levi-Straussa. Wręcz przeciwnie, intencją naszą jest sprowokowanie - choćby przez celową kontrowersyjność niektórych tez - szerszej dyskusji nad sytuacją etnologii (etnografii) dzisiaj. Ps. Omówiony pokrótce zbiór artykułów uzupełniamy krótkim kalendarium życia i naukowej twórczości Levi-Straussa oraz wyborem opracowań krytycznych jego dorobku. WAŻNIEJSZE DATY Z ZYCIA I NAUKOWEJ CLAUDE LEVI-STRAUSSA TWORCZOSCI 1908 urod:Dił się w BeJgii 1914 WTaz z Il'"Odziną,zamie':>'zk1aJ: we F'rancjli 1927 - 32 situdiował na Uni'Wellis'Y'tecieParysklilm prawo i filozofię 1/932- 34 pracował jako nauczyciel fi.lozoJliliw liceum MontaJde-Mairsan 1934 - 37 w ahara,kJterze proi€lsOl1awykładał socjologię na U.niwersy,tecie w Sao Paulo, dOkonując jedmlocze§n!i.e kiJku kr6tkiilclh wyJpaid6w na terytoria zamiesm'WalI1e prrzez Indi<Ja1 (Mato GrosSlO) celem pn~OW'aIdze\l1'il3. badań e'bnQgrafiicz.n.ycil 1936 opublikował ,pierwszy arit~kuł z dzveldziny eltmograflili','brakjńują:cy o organ1zacji o;tpołecZlnejIndi'alll Borom 1938/39 wrga'ntzował - po.nad pół roku trwającą - ekispedY1Cję,poświęoO'Jlą badaniom kultiury Indian Nambikwa,ra 'i TUlpi-~a'W13hiilb 1939 - 40 OICllbYJwał we Fraincj:i silużbę wojskJową 1941 opuścił Europę, udając się do Stanów Zjednoczonych 1941/42 - 45 pracował w Eooile Libre dies Hautes Etudes przy New School of Social ResOOtrchw NowYJm Jookiu 1945 opou:b]ilkJował8·r·tykuł L'analyse ,struC'turale en L'inguis.tique e,t en anthropologie 1946 - 47 był a~·tJache kulturaJnylm przyamba.s:adrie fraJnouskiej w USA 1P49 wydana wstała dysertacja Les Struoture ćlementaires de la rpaT'ente 1950 zos.tał mianowany Dyrektorem Naukowym w Eoole Pxabique des Haute'S Etudes na Uniwersytecli'e ParYJSkim 8 9 j.w., s. 97 - 109 j.w., s. 111 -126 �8 Stanislaw Węglarz 195:2wydano pracę Race et histoire ] 953 wy:bro.ln'Y z·()stał SekJre,t~lrzem GetneralJnym M!iędzyna-rodO\vej Rady Nauk Społecznych 1955 na międzynawdowym sy:mplolzj'um w USA wY:g/:osił r'eferalt, a na~tępnie opublikował artykuł The s,truc:tural S,tudy of Myth; wydaJno Tristes tropiques 1958 ukaz2J się zhiór ważn.iejs.2y,ch artykułów Anthropologie structurale 1959 objął Prac·ownię A11'trQpo-lo()g~j, SpogeC'znej w College de Elrance; 'Przeprowadził 'z G. Charb,mnier€m cykl rOZlmów e/miiltofWIalny,ch ,przez radi'o fralnoUlSkie ] 962 wyd'.lJne zOiSltałyksiążkJ:': Lf! Tothnisme aujourd'hui oraz La Pensee sauvage 1964 opubUkowa'll!:J Mythologiques I: Le Cru et Le cuit 1966 Mythologiques II: Du miel 1968 Mythologiques III: L'Origine aux cendres des mamieres de Wble; Centre NaIpr:zyZ'nało mu Złmy Medal (najwyższe fira,n- ;t1:lonla,lde la Recheirche Scientifique ouskie odrzr.a.czeniie!l11O.!Ukol\ve) 1971 wydano MYithologiques IV: L'Homme nu 1983 ukazał ",lię,kolejny zbiór arltyk!ułÓ'WAnthrapologie structuTlale 1975 opublikowwno tom pierwszy La Voie des masques 1979 " drugi 1982 wy~ofał się z C<Jllege de Fra11ce 1983 wydaloo La Regard eloigne opr. deux Stanislaw Węglarz WAZNIEJSZE OPRACOWANIA KRYTYCZNE POSWIĘCONE W CAŁOSCI LUB CZĘŚCIOWO TWORCZOŚCI CLAUDE LEVI-STRAUSSA "A1etheia": Le structuralisme (:numero spec'i'aJ1),mai, Paris 1966 "L'Arc": Levi-Strauss (numer'{; sproi;al), 26, Aix 1965 ."Aut AUlt, rivista d': filosofia c di cu1tura": Claude Levi-Strauss, 88, Milana, Luglio 1965 Auzias, J.-lVI.: Clefts peur Le structuralisme, P3ris 1967 Backes, C : Lltvi-Strouss OH la structure et Le malheur, Palris 1970 Batirtdde R. (ed.): Sens et usages du terme strueture dans les sciences hunwines et sociales, Den fLl::1g 196~ goon J. 11..: From Symboli'sm to Structuralism. Levi-Strauss in a Literary Tradition, Oxford 197'2 Broekman J. M.: StrukLUrali.smus. Mo.s.kau-Pr.ag-Perr'is, Munehen 1971 Courltes J.: Levi-Strauss et les· ccntraintes de la pensee mythique, Pari'S 11973 Crc'ssaJD~P.: Levi-Strauss, Pari:.;; 1.970 Derrida J.: Nature, Culture, Ecriture. La violence de l·a lettre de Levi-St-rauss a Rousseau, "C2!hJiers piaUI' l'Am.alyse", 4, s ept./oct. 1966 "Esprit": La pensee sauvage et Le strllcluralisme (numero special), nov. 1963 Hayes E. N. (ed.): Claude Levi-Strauss ._- ThE' Anthropologist as Hero, Cambridge Mias's. 1970 �DZIELO L£VI,STRAUSSA DZISIAJ Her':il:'e" F.: L' Exercice cle la Parent6, P<lÓS 1981 fif'usch, Luc de: Les voies de l'anthropologie s,tructur,ale. L'oeuvre de Levi-Strauss et l'evo~ution cle' l'ethnologie franqaise, "Z aiiil"e", 8, 1958 Heusch Luc de: Vers une JTLy,ho-iogique, "CrHiique", 219/i220, 1965 Hund W. D,: Strukhnalismus, Ideologie uncl Dogmenge.schichte, Neuwied 1973 Jueg~; U.: Ordnung und C/wos - Stru/ct'iLralismus als MetlVode und Mode, FmU1ikf Uf t 1963 Ko:m F: Elemcrvtar1j Stru0tures Reco1'/)sidered. Levi-Strauss On K~nship, London 1973 L(;ach E. R.: Ij'vi-Strauss, Lo~d<~:1.1970 Lefebre H: Au-dera du structumlisme, Palis H973 l\tlakal1;R1SR. L.: Strueturalisme au ethnologie, Paris 1973 Mar,c-L.piul16ky M.: I.e Structuralisme de Levi-Strauss, Paris 1973 Me:'qui<H J.: Vieo et Levi-Strauss, "L'Homme", X, 2, 1970 Millet L.+Vaira':trl d'A/ilnvelle M.: Le Struotumlisme, Pari\S 1970 NUltini H. +Buchler 1. H. (ed.): The Arvthropology of Claude Levi-Strauss, AppleH;oln 1972 Parain-Via1 J.: Jlnalyses strueturales et ideologies S'tructuralistes, Toulouse 1969 Paz O: Deux Transparents. Marcel Duchamp et Levi-Strauss, Pirais 1971 "La Pen:see": Struoturalisme et marXiisme (ll1U1mero speciail), 135, oct. 1967 Piagclt J: I.e Structuralisme, Picuris 1968 Pouillon J. + Maranda P. {eds.); Echanges et communications, Den Haag 1970 R::>ssi L aJnd Co.: The Logic of CulturE', LOIl1don 11982 Ra:ssi I. (ed.): The Unconsciou>s in Culture. T.he Strueturahsm of Claude Le,vi-Strouss, New York W74 Sebag L.: Mar:J:isme et stnwturalis.me, Paris 1964 Simonis Y.: Claude Levi-StralLss OlL "la passion de l'inceste", Paris 11968 Sl)erber D.: On Anthropological Knowledge, CaJmorlXLg€ 1985 Wahl F. (ed): Ou. est-ce que le Mructuralisme, P2Jris 1968 opr. StanisLaw Stanistaw Węglarz Węglarz THE WORK OF LEVI-STRAUSS' TODAY (summary) The coHecbiOln of papClrLs ci,'1Icl'llded in this v·ol'Ume of "LUD" maga,zi.ne has been prepared 1:0 ()():.nme.mo'fGlle tihe 50th ar.iversa;ry of lthe publi,caitiOln of "CollllbribUJtiOifi a l'e,tude de 1"olrgu':-!isEiilioll'1. sodale des Imidies Borom" - Cla<le Levii--SrtraUlSs' first paper in the £ilcld af ethnology which walS p:·esI2Il1Jte:d.in ,the "Journal da la Societe de, Ameri-ca1nitc5", The auth1o:-s of tlhe p<J,pe.r.sof this volume, whtich aJre devolted �10 Stanislaw Węglarz Itlo the concepUs o()f the Fireinah masIter of IsltrucltUJr3 l all1alys'j,s, under1ta~e a kiInJd of of polypholl1ic diJi;lc,ourse with :the id:;as expressed 'iJn his works. Proiblems cOll1Sidered IWiithin this d1scourse present a la'fige reinge of question - [Irom ;the eplistelillological baL.<lisof sit.rudurallilSim to CIOI!1metepreslE'll1talho'llL9,wiJtlh Levi-S1Jr,auss' samp'1e aJI1alyses and tJhek iirmer logi'c. It /iJs als{) ooIn,J'i'I'med bybhe a'UihiOiI1Sof ,tlhe 's'ix p<1pers in their conclusiolns Ithart Levi-Strauss' thinking is far from fossilization. It still inspires the researchers to go far beY<Olnd strumuralism in iiUSIlMc'ral underslandiilng in elthnology. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28037860b477e66ee276b59af1749863.pdf 1c6eb080ba30ba9523e3621bef01eeee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia francuska Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1786 Title A name given to the resource Claude Lévi-Strauss : demon Leplace'a czy uprawiający muzykę Sokrates l/ LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.11-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IJud, t. 71, 1987 STANISŁ,lW WĘGLARZ WOK Nowy Sącz CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A CZY UPRAWIAJĄCY MUZYKĘ SORATES? Cechą twórczości Levi-tSraussa, emocjonalnie dlań bodaj najisbotniejszą, jest jej aspekt naukowy. Z wielu wypowiedzi autora Antropologii strukturaLnej wynika, iż jego naczelną ambicją było zasłużenie na miano naukowca, a głównym dążeniem - unaukowienie humanistyki. Problem ,naukowości" przewija się jak Leitmotiv pod różnymi postaciami w całym dziele Levi-Straussa, jest motorem jego koncepcji antropologii strukturalnej i -- jak sądzę - właściwym kluczem do jej zrozumienia. W niniejszym szkicu zamierzam dokonać eksplikacji akceptowanego przez Levi-Strau'>sa modelu ideału poznania naukowego 1 i jego konsekwencji metodologicznych, a także wskazać na czynniki biograficzne, kulturowe i historyczne warunkujące ową akceptację oraz na pewną antynomiczność poglądów autora Mythologiques, stąd wynikającą. Uzdolnienia muzyczne, które w młodości Levi-Strauss posiadał, nie prog~ozowały mu zrobienia kariery wybitnego kompozytora lub dyrygenta; podobnie jak zamiłowania poetyckie i literackie oraz pewien talent plastyczny - nie wróżyły wspaniiałych sukcesów w dziedzinie poezji, powieściopisarstwa względnie malarstwa. "W gruncie rzeczy to, :co robimy, wynika w dużej mierze z barier zamykających przed nami inne drogi" - stwierdzi Levi-Strauss po latach 2. Czując, że brakuje czegoś w strukturze jego mózgu, co uniemożliwia mu 2'jostanie wielkim artystą, postanowił zostać wybitnym naukowcem. Już jako młodzieniec zainteresował się botaniką orazigeologią, i to upodobanie do nauk przyrodniczych odcisnęŁo trwałe piętno na kształcie jego myśli 3. Po ukończeniu studiów w zakresie prawa i fHozofii, wZ1ględyicharakterologiczne - żywość umysłu i "permanentne nieprzystosowanie" zniechęciły Levi-Straussa do podjęcia praktyki prawniczej, a później 1 Między Na temat historią kOlncepcji "ideału poznania naukowego" zob.: S. Amsterdamski, Spory o racjonalność nauki, Warszawa 1983, s'. 6, 18, 26 a metodą. et passim. 2 "Le Point", 14.11.1983 r. 3 Por.: "Literatura", 7 (34): 1985, s. 59 {przedruk Levi Straussa tygodnikowi "Le Nouvel Observateur"). wywiadu udzielonego przez �12 Stanislaw Węglarz skłoniły go do porzucenia pracy dydaktycznej w zakresie fiLozofii.Wstręt do spekulacji filozoficznych sprowadzających się, zdaniem autora Smutku tropików, do próżnej zabawy polegającej na operowaniu "statycznymi an iynomiami" typu treść i fOima, 'istota i istnienie, ,ciągłość i nieciągłość itp., która ćwicząc inteligencję wys~lsza zarazem umysl wywo~ał zaintere.sowanie się Levi-Straussa zagadnieniami etnograficznym' 4. W etnologii dostrzegł "krańcową formę schronienia" i deskę ratunku mogącą wyzwolić go od zwątpienia i zapewnić satysfakcję intelektualną. Odtąd dyscyplina ta stała się prawdziwym powołaniem Levi-Straussa, dając jego myśli "w praktyce przedmiot niewyczerpany, dostarczany przez różnorodność zwyczajów, obyczajów i instytucji" 5. Kilkuletni pobyt w Brazylii :- wykłady na uniwersytecie w Sao Paulo, a przede wszystkim prowadzone wśród południowoamerY'kańskich Indian badania terenowe - to pierwszy etap "etnologicznego" żywota Levi-Straussa. Jednakże kluczowy dla ukształtowania się jego formacji intelektualnej był okres pobytu w No'wym Jorku. Sam Levi-Strauss przyznaje, że fakty biograficme ,są szczególnymi adwokatami jego metody, dlatego też nie od rzeczy będzie poświęcić nieco miejsca naszkicowaniu klimatu intelektualnego, w którym rodziły się i krzepły poglądy teoretyczne autora Elementarnych struktur pokrewieństwa. Ameryka w okresie ostatniej wojny była - jak wiadomo - przystanią dla emigrantów z krajów zagrożonych skutkami faszystowskiego totalitaryzmu i nacjonalistycznego szowinizmu. Wśród przybyszów z Europy - centrum hitlerowskiego cyklonu - znajdowało się wiele wyhitnych jednostek: :uczeni i pisarze, wynalazcy i poeci, inżynierowie i filozofowie .. , Mekką ich stał się Nowy Jork, przeobrażony w najbardziej międzynarodowe środowisko jakie sobie można wyobrazić. W takim tyglu najwybitniejszych umysłów tamtych czasów - rodziło siq nowe, nabie.;. rał znaceznia problem integracji nauki oraz rozwoju badań interdyscyplinarnych. Tendencjami do zmiany teoretycznego układu odniesienia, mogącego doprowadzić do nowego widzenia świata, szczególnie zainteresowani byli humaniści. W klimacie intelektualnym, jaki wytworzył się wśród przedstawicieli nauk społeczno-humanistycznych w efekcie II wojny światowej, dominował bowiem pogląd o zapóźnieniu tych dyscypli;'"l względ.em nauk przyrod.niczych. Zarzut niedorozwoju dotyczył zarówno ich metod, daleko odbiegających ścisłością od kryterium naukowości stos·()wanego w przyrodoznawstwie, jak i efektów pnlktycznych, Bezradności ludzkiej wobec katastrof spowodowarJych przez społeczne konflikty, przeciwstaw.iały się olb1zymie sukcesy fizyki i jej praktycznych zastoso4 Zob.: C. Levi-Strauss, 5 j.w., s. 55. Smutek tropików, Warszav,,-a 1964, s. 47 n. i nast. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 13 wań. Nic więc dziwnego, że w sferach intelektualnych dość powszechnie przypisywano wówczas nieszczęścia i zagrożenia świata nierównomiernemu rozwojowi nauk przyrodniczych i społeczno-humanistycznych, wyrażaj,jc pod adresenl tych ostatnich żal, iż nie nadążają za rozwojem tYCil pierwszych, że opanowanie otoczenia przyrodniczego okazało się o tyle łatwiejsze ni;i, racjonalizacja stosunków międzyludzkich. Z drugiej strony doceniając rolę dyscyplin społeczno-humani1stycznych zdC,wano sobiesprGlwt?, że pytanie o ich ksztatt jest pytaniem o los ludzkości.W obliczu narastających problemów socjalnych i ekonomicznych, w ewentualnym postępie dokonanym. na gruncie nauk społeczno-humani.:tycz.nych, widziano szansę wywarcia leczniczego wpływu na niedomogi społeczości ludzkich. Teraz, podobnie jak mututis mutandis woświeceniu czy pozytywizmie, wiara w nową naukę stała się więc znów fundanwnLem eschatologicznych nadziei. '0llej sytuClcji postulat unaukowienia humanistyki stanął w centrum! metodologicznych dyskusji. Ażeby sprostać temu wymogowi należało jedl~c,k dokonać takiej reorientacji w obowiązującym paradygmacie nauki, aby nowe sposoby rozumowania mogły rzeczywiście dopomóc w zrozumieniu otoczenia społecznego oraz uzyskaniu nad nim kontroli. Wielki niepokój intelektualny wkrótce przyniósł efekty. Powstają nowatorskie teorie: teoria gier J. von Neumanna i O. Morgensterna (1944 r.); cybernetyka N. Wlenera i jego kontynuatorów (1948 r.); teoria informacji zapoczątkowana przez C. E. 8hannona i W. Weavera (1949 r.); ogólna teoria systemów L. von Bertalanffy'ego (1950 r.) i inne 6. Zapanowała moda na budowanie :modeli oraz abstrakcyjne uogólnienia, prowadzące do poszukiwania możliwie naj ogólniej szych systemów teoretycznych; hipotez wyjaśl1lających istotę zjawisk będących przedmiotem badań tak nauk przyrodniczych, jak i społeczno-humanistyoznych. Zaczęto dostrzegać na różnych poziomach rzeczywistości występoWianie podobieństw strukturalnych (Lzomorfizmów); usiłowano spojrzeć na świat jako na wielką zorganizowan'1 całość. Miejsce mechanistycznego, analitycznego, jednokierunkowo przyczynowego paradygmatu nauki klasycznej, zajmuje podejście systemowe. W humanistyce wprowadza się nowy aparat pojęCiiowy oraz metody wzorowane na naukach ścisłych i przyrodniczych. Głównym celem reprezentantów dyscyplin społecznych i humani'stycznych staje się dążenie do wykrycia (porządku (organizacji) w społeczeństwie i człowieku. Neumanm, O. Morgenstern, Theory of Games and Economic 1944; N. Wiener, Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine, New York 1948'; C. E. Shannon, W. Weaver, The Mathematical Theory of Communication, Urbana 1949; L. von Bertalanffy. The Theory of Open Systems in Physics and Biology, "Science", Ill: 1950, s. 23 - 29. 6 Zob.: J. von Princeton Beha1:ior, �14 Stanislaw Węglarz W kontekście takiej właśnie atmosfery intelektualnej należy rozpatrywać ukształtowanie si~ akceptowanego przez 'Levi-Straussa ideału poznania naukowego i jego koncepcji metodologicznych. Elementy naszkicowanej wyżej wizji nauki stanowić będą osiowy program całej twórczości autora Elementarnych struktur pokrewie7~stwa. "Nie możemy - pisał Levi-Strauss - umieścić nauk ścisłych i przyrodniczych po jednej stronie, a nauk społecznych i humanistycznych po drugiej (... ). Podejście w istocie naukowe istnieje tylko jedno: jest to podejście nauk ścisłych i przyrodniczych do badania świata i nauki humanistyc7..I1epowinny dążyć do takiego właśnie podejf,'cia w badaniach nad człowiekiem jako częścią świata" 7. Każda prawdziwa nauka - zdaniem autora Antropologii strukturalnej - musi być zatem jak przyrodnicza. Decydują zaś o tym tak wZJględy ontologiczne, jak i epistemologiczne oraz met,odologiczne. Struktury formalnie homologiczne są bowiem stwierdza Levi-Strauss - "wznoszone z różnych materiałów na różnych piętrach żywego organizmu: procesów organicznych, nieświadomej aktywności psychicz~ej, myśli refleksyjnej' 8. Twórca ogólnej toorii systemów wyraził to .samo w stwierdzeniu, iż "świat (a więc wszystkie dające się zaobserwować zjawiska) wykazuje strukturalną jednolitość, przejawiającą się w izomorficznych zarysach porządku !J. Potwierdzają to m.in. odkrycia biologii molekularnej w zakresie genetyki komórkowej, które wykazują głęboką -analogię z odkryciami lingwistyki strukturalnej na temat funkcjonowania języka 10. Podobnie jest z procesem poznania: badanie geologiczne - polegaj<{ce,najogólniej rzecz ujmując, na przekształcaniu pierwotnego chaosu, jaki stanowi uniwersum skalnej materii, w uporządkowany układ warstw składających się na skorupę ziemską - objawiło się Levi-Straussowi jako wwrzec poznania prawdziwego. Poznanie bowiem - jak napisał w Smutku tropików - "nie opiera się na wyrzeczeniu ani też na handlowej wymianie, lecz na selekcji p r a.w d z i w y c h aspektów, to znaczy tych, które odpowiadają właściwościom mojego myślenia. Nie dlatego, że moje myślenie wywiera nie unikniony wpływ na rzec'z;y,jak twierdzą neokantyści, lecz raczej dlatego, że moje myślenie jest samo również przedmiotem. Będąc z tego świata, jest tej samej natury co świat H. Geologia zatem uświadomiła Levi-Straussowi, iż ład wprowadzany do całości 7 C. Levi-Strauss, Criteria of Science in the Social and Human Disciplines, "InteTnational Social Science Journal", vol. 16, nr 4, Paris 1964. 8 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s'. 280. g L. VQn Bertalanffy, Ogólna teoria systemów, Warszawa 1984, s. 120. 10 Por.: C. Levi-Strauss, Vivre et parler, "Le s Lettres fran<;aises", 14.02.1968. 11 C. Levi-Strauss, Smutek .•. , dz. cyt., s. 52. �CLAUDE L~::VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 15 zrazu bezładnej, nie jest ani przypadkowy, ani dowolny, lecz stanowi potwierdzenie tożsamości praw świata i praw myślenia. Konsekwencją powyższego jest pogląd, że tradycyjny podział na nauki o 'Człowieku i nauki pr,zyrodnicze zawiera wewnętrzną sprzeczność, albowiem "rozróżnienie to :nie opiera się na niezależności tych dwu dziedzin, lecz tylko na tymczasowej naszej nieudolności naukowego traktowania faktów ujawnionych przez te pierwsze. Gdybyśmy zdołali fakty te potraktować naukowo, przestałyby się one odróżniać od innych" 12. Levi-Strauss jest więc zdecydowanym zwolennikiem nomnatywnej wersji tezy naturalizmu metodologicznego - którego nie należy utożsamiać z redukcjonizmem 13 - głoszącej, że podstawowe normy i dyrektywy metodologiczne powinny być wspólne dla nauk przyrodniczych oraz dyscyplin społeczno-h umanistycznY'ch. Jakie zatem są owe podstawowe zasady metodologiczne, które konstytuują ideał poznania naukowego charakterystyc:zny dla przyrodoZil1awstwa? Nowożytny ideał nauk przyrodniczych - ukształtowany w kulturzeeuropejskiej na przełomie XVI i XVII stulecia - zakładał, że wiedza naukowa przede wszystkim musi być obiektywna, mieć charakter ogólny (nomologiczny), a jej rozwój "vmien 'być zagwarantowany przez konsekwentne stosowanie racjonalnej metody badania 14. Wiara w realizację takiego poznania oparta była na dwóch podstawowych przesłankach: 1. ontologicznym przeciwstawieniu sfer "czystej" podmiotowości myślenia oraz absolutnej przedmiotowości świata. "Czysta" pocimiot,owość myślenia oznacza przekonanie o możliwości osiągnięcia całkowitej autonomii przez podmiot poznający, która uzasadnia traktowanie go (podmiotu) jako samoprzejrzystej świadomości, mogącej poznawać całkowicie zewnętrzny byt. Konsekwencją podstawowej opozycji ("podmiot-przedmiot"), była z kolei cała seria przeciwstawieilstw typu: "człowiek-przyroda", "ja-świat zewnętrzny", "fakt-wartość", "nauka-sztuka", "poznanie-przeżycie", "opis-ocena", ,,'Obiektywna prawda-.subiektywny sens" ... 15; 2. założeniu o istnieniu ładu (prawidłowości) w porządku ontologicznym oraz o możliwości odzwierciedlenia tego ładu w porządku epistemologicznym (w postaci wiedzy nomotetycznej). c. Levi-Strauss, Panorama cLe l'Ethnologie, "Diogene", 2: 1953. Redukcjonizm polega na sprowadzaniu wszystkich zjawisk do jednego ich rodzaju, <!'J.p. tylko do fizycznych lub psychicZl!1ych, lub też społecznych itd. Redukcjonizm idzie w parze z tendencją do unifikacji nauki - sprowadzeniu wszystkich dyscyplin np. do fizyki. u Por. S. Amsterdamski, Między historią ... , dz. cyt., s. 10 i nast. 15 Por.: M. Siemek, Myśl drugiej połowy XX wieku, :[w:] Drogi współczesnej filozofii, Warszawa 1978, s. 112Jn. i nast. 12 13 �16 Stanislaw Węglarz Nauką wzorcową dla przyrodoznawstwa stała się matematyka. którą potraktowano jako jedyny i najdoskonalszy instrument do badania natury i odkrywnia prawd obiektywnych. Matematyka zauroczyła zwłaszcza fizykę i. astronomię, dzięki czemu - a w sz.czególnoś·ci za sprawą teorii Newtor.a - "kosmos w oczach ludzi końca XVII wieku stał się księgą praw bezwzględnych, praw mających charakter absolutny i nieodwołalny" 16. Mariaż przyrodoznawstwa z naukami ścisłymi otoczył to pierwsze nimbem doskonał1ości, a obiektywizm, precyzja i uniwersalizm ustaleń dokonywanych na ich (nauk przyrodniczych) gruncie, stały się przedmiotem zachwytu, zazdrości i pożądania ze strony przed~tawicieli dy~cyplin społeczno-humanistycznych, przynajmniej od końca XVIII wieku. Lad wszechświata cechujący się absolutną przyczynowością, konsekwen'2ją i ciągłością, został przeciwstawiony bezładowi praw ziemskich. Zauważmy, iż w ten sposób został zrealizowany, sięgający starożytności greckiej (platona, Arystotelesa) ideał episteme: wiedzy zawierającej twierdzenia pewne o prawdach koniecznych i ogólnych, w odniesieniu do ;'wiatCl fizycznego. W tradycji nauk społecznych za myśliciela, który w czasach nowożytnych pierwszy spostrzegł, że świat społeczny nie je.st domeną przypadko· wości i chaosu, ~ecz rządzą niun pewne konieczne prawidłowości \\70wnętrzne, uchodzi Monteskiusz. Stwierdził on, iż "pomiędzy faktami społecznymi - tak samo jak między faktami fizycznymi - można wykryć pewne stałe z\oviązki, dzięki którym fakty te są tym, czym są, niezależnie od naszych ocen, ideałów i oczekiwań" 17. Kontynuatorem tej idei oświeceniowego filozofa na gruncie francuskiej myśli społecznej był Saint-Simone. Połącz,yI on pogląd o istnieniu określonych prawidłowości w zjawiskach społecznych z koncepcją organicyzmu, postulując utworzenie _. ukonstytuowanej na wzór fizyki czy fizjologii - nauki społecznej, zajmującej się odkrywaniem owych prawidłowości i wykorzystaniem tej wiedzy w praktyce do przewidywania oraz świadomego kierowania społeczeństwem. Saint-Si:mone'a można więc uznać za prekursora idei naturalizmu metodol,ogicznego w nauce o ispołeczeństwie. Ideę tę przejęli z kolei uczeni reprezentujący pozytywistyczny typ myślenia 18: Comte w swoim programie uprawiania socjologii; Mill w projekcie "logiki nauki społecznej"; Quetelet w stworzonej przez siebie filozofii "fizyki społecznej". Postulat metodologicznego naturalizmu wyznawali także ewolucjo16 W. ZOO1Jl1, Nauka a sztuka (II. Naiwny pitagoreizm), w: W. Zonn. A. FinkeI:sztejn, O nauce, Warszawa 1977, s. 117. 17 J. Szacki, Historia myśli socjologicZ'1l.ej, cz. l, Warszawa 1981, S, 102. 18 Na temat światopoglądu pozytywistycznego zob. m. in.: J. Szacki, IHstoria ...• dz. cyt., s.2I56 n. i nast.; L. Kołakowski, Filozofia pozytywistyczna (od IIllme'a do Kola Wiedeńskiego), Warszawa 1966. �CLAUDE L:eVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A ,j niści: filozof i socjolog Spencer oraz "ojcowie etnografii (tzw. badacze kultury) Tylor, Morgan, Mc Lennan, Lubbock i in. Imperatyw stworzenia nauki o społeczeństwie, modelowanej na wzór nauk przyrodniczych i analogicznej do nich, przyświecał rówież mistrzowi francuskiej szkoły socjologicznej, Durkheimowi i jego kontynuatorom. Levi-Strauss, w aspekcie akceptacji naturalizmu metodologicznego, tkwi zatem w bogatej tradycji szeregu francuskich (i nie tylko zresztą) myślicieli od Monteskiusza po Durkheima i Maussa. Zajmę (się teraz przedstawieniem tego, jak wyobrażenia Levi-Straussa na temat metodologicznych właściwości nauk ścisłych i przyrodniczych, odzwierciedliły się w jego koncepcji antropologii strukturalnej. Obiektywizm stanowi conditio sine qua non prawdziwie naukowego poznania, dlatego też "pierwszą ambicją antropologa jest osiągnięcie obiektywności ... " 19.W dyscyplinach społeczno-humanistycznych zajęcie postawy obiektywnej jest szczególnie trudne ze względu na to, że każdy reprezntant danego społeczeństwa, (a więc również naukowiec) posiada narzuconą mu, swoistą "optykę kulturową". W procesie socjalizacji bowiem "otoczenie wpaja nam poprzez tysiąc świadomych i nieświadomych bodźców złożony .system kryteriów, dotyczący oceny wartości, motywacji, centrów zainteresowania ... " 20. W związku z tym, iż postępujemy zawsze zgodnie z tym systemem kryteriów, "rzeczywistości kulturowe znajdujące się poza nim dają się obserwować tylko poprzez narzucone im przez ów system deformacje, jeśli nie uniemożliwia nam całkowicie dostrzegania ich" 21.Można by więc stwierd7ić, że "żadna kultura nie potrafi wyrobić :sobie prawdziwego sądu o innej, :,ponieważ nie może wyjść poza siebie samą i w konsekwencji jej ocena jest bardzo względna" 22.Prawdą jest, iż zapoznawanie faktu uwikłania w kulturze ima ważkie konsekwencje epistemologiczne i moralne: absolutyzowanie punktu widzenia danej kultury prowadzi np. do wypaczenia rzeczywistego obrazu innych kultur, ich deprecjonowania lub (rzadziej) wywyższania. Problem ten jest bardzo istotny także z metodollogicznego punktu widzenia, gdyż przedmiotem etnologii (badającej społeczności rozł07.one w przestrzeni) i historii (badającej społeczności rozłożone w czasie), są właśnie kultury odmienne od .,podmiotowej" kultury badacza. W tym kontekście fundamentalne pytanie brzmi: czy w ogóle możliwe jest naukowe - a więc przede wszystkim obiektywne - poznanie "obcych" kultur przez badacza, który jest przecież zawsze uwikłany w jakąś "swoją" kulturę. Kultur~ dostarczaC. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 464. C. Levi-Strauss, Rasa a historia, {w:] L. C. Dunn, -StrauS's, Rasa a nauka. Trzy studia, Warszawa 1961, s. 149. lU 20 2l j.w. ~ j.w., s, 155. 2 "Lud" - t. 11 O. Klineberg, C. Levi- " �Stanislaw Węglarz 18 jącą mu nie tylko określonego systemu wartości, ale wręcz determinującą cały jego spOlsóbmyślenia. Odpowiedź Levi-Straussa na to zasadnicze pytanie jest z konieczności pO'z~ywna, albowiem - jak twierdzi - w przeciwnym wypadku, tzn. gdybyśmy byli trwale niezdolni do wyzwolenia się od norm, które nas ukształtowały, "nasze wysiłki oglądania w perspektywie różnych społeczeństw, łącznie z naszym, byłyby znowu wstydliwym przyznaniem jego wyższości nad wszystkimi innymi" 23. Nieustępliwe poszukiwanie warunków osiągnięcia postawy obiektywnej w badaniach etnologicznych spowodowało, że autor Antropologii strukturalnej wiele miejsca w swych pracach poświęcił na demaskowanie deformacji obrazu innych kultur, wynikających z - najczęściej nieświadomego - absolutyzowania partykularnego punktu widzenia, zdetenminowanego światopoglądem danego społeczeństwa. Przykładem tego może być wynajdywanie przeróżnych kryteriów, klasyfikujących społeczeństwa od zewnątrz. Levi-Strauss udowodnił, iż wszelkie tego typu kryteria są w istocie względne, gdyż nie istnieje żaden system odniesienia dający się prawomocnie stosować do wszystkich społeczności stanowiących przedmiot zainteresowań etnologów 24. W książce Le Totemisme aujourd'hui autor dokonał z kolei mistrzowskiej rozprawy z konsekwencjami spekulatywnych analiz opartych na arbitralnym ujmowaniu rzeczywistości kulturowej społeczności plemiennych, rozpraszając "złudę totemizmu" 25. Przypomnę, że przez totemizm rozumiano pewien rodzaj związków zachodzących między grupami ludzkimi i elementalilli przyrody (totemami), traktując go m.in. jako formę protoreligii. NiezrozUJmiałe i dziwne dla zewnętrznych obserwatorów zachowania tłumaczono przez nie mniej dziwne pseudonaukowe spekulacje. Levi-Strauss pokazał, iż rzecznicy totemizmu, dowolnie wydzlielając z systemu myśli nieoswojonej przypadkowe elementy, mieszali różnor,odne wierzenia i zwyczaje arbitralnie opatrując je wspólną etykietą: "totemizm". Wierząc w totemizm jako instytucjonalną rzeczywistość, jego zwolennicy dawali się zwieść ;złudzeniu, albowiem tzw. totemiZlffi bynajmniej autonomiczną - tj. dającą się określić wewnętrznymi cechami - instytucją nie jest. W gruncie rzec~y to, co uważano za totemizm "jest tylko poszczególnym przypadkiem ogólnego zagadnienia klasyfikacji i jednym z wielu przykładów roli przypisywanej często specyficznym kategoriom w celu wypracowaniu klasyfikacji społecznej" 26. Cały szereg uczonych uchodzących za klasyków etnologii, dowolnie wyodrębniając jeden z poziomów czy momentów klasyfikacji, jaki tworzy odniesienie do 23 24 25 26 C. Levi-Strauss, Smutek ... , dz. cyt., s. 355 n. Zob. m. in.: C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 467 Zob.: C. Levi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968. C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 97. nast. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 19 gat~nków przyrody, oraz nadając mu \fangę instytucji, w rzeczywistości kreowało fikcję 27. W historii nauk etnologicznych takich przykładów kultywowania przesądów, reifikacji pustych abstrakcji, tworzenia quasibytów jest znacznie więcej 28. Zadaniem etnologii jest ujawnienie prawdy o człowieku poprzez ..studia porównawcze nad różnymi formami społecznej egzystencji, wielpma ludzkimi doświadczeniami. Jeżeli wiedza na ten temat ma być faktycznie naukowa (obiektywna), badacz musi zmierzać do osiągnięcia takiej postawy, która pozwoli mu na poznanie i osądzeni.eczłowieka "z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych związanych z określonym społeczeństwem lub określoną cywilizacją" 29. Według autora Myśli nieoswojonej - jako się rzekło - zajęcie takiego stanowiska poznawczego jest możliwe. W tym celu należy "oderwać się" od własnego społeczeństwa. Polega to na odczuciu "nienaturalności", "obcości" własnej kultury; odrzuceniu traktowania jej zwyczajów, obrzędów, norm, wartości itd., jako oczywistych i jedynie prawomocnych. Na marginesie zauważę, iż postawa ta kojarzy się z owym zdziwieniem", które według tekstu Platońskiego Teajteta ma być konstytutywne dla filozofowania. Etnolog musi więc porzuc:ić cały system odniesienia właściwy społeczeństwu, z którego wyszedł. Dopiero wówczas formułowane przez antr()lpologię (strukturalną) wnioski odkrywające pewne ogólne własności życia społecznego, będą mogły być w równym :stopniu obowiązujące dla wszelkich społeczności ludzkich, bez względu na ich historyczne i geograficZI!1erozmieszczenie. Levi-Strauss - wierny zasadom akceptowanego przez siebie ideału poznania naukowego - marzy zatem właściwie o swoistym "hiperobiektywizmie": jego sformułowania mają być prawomocne nie tylko dla uczciwego i obiektywnego obserwatora, lecz również dla wszystkich możliwych 'obserwatorów, niezależnie od miejsca i czasu. Postawa hiperobiektywna odróżnia - zdaniem autora Antropologii strukturalnej - etnologa m.in. od etnografa, którego zadaniem jest obserwacja i. monograficzny opis kultury, a który przeważnie "nie jest w stanie wyZ)wolić się całkowicie z własnej kultury, bądź kultury dostarczającej mu metod i hipotez roboczych, należących przecież do określonego typu kultury" 30. Hiperobiektywi:mn wyróżnia etnologa także od socjologa dążącego do wytłumaczenia własnego społeczeństwa poprzez wypracowanie ogólnej teorii socjologicznej, którego przedmiot j.w., s. 204. Por.: L. Stomma, Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, "Polska Ludowa", XXXII: 1978, nr 3 - 4. 29 C. Levi-StraU5l'>, Smutek ... , dz. cyt., s. 51. 30 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 117. 27 28 Sztuka �Stanislaw 20 Węglarz widziany jest zawsze "z punktu widzenia obserwatora", a wnioski z koniec:zmościsą historycznie i kulturowo zrelatywizowane 31. Dla wyrażenia różnorodnych doświadczeń społecznych, w formie postulowanych przez Levi-Straussa wniJosków hiperobiektywnych, absolutnie nie wystarcza słown~ctwo potoczne, będące przecież wytworem kategorii socjologicznych jakiegoś jednego, określonego społeczeństwa. Konieczne natomiast staje się wprowadzenie nowych kategorii myślowych i znacznie bardziej abstrakcyjnych pojęć; pojęć wolnych od ograniczeń związanych z partykularną optyką społeczno-kulturową. Uniwersalna wiedza musi być wyrażana w uniwersa1nym języku - stąd też nieodzowne jest odwoływanie się antropologii strukturalnej do matematyki i logiki 32. Dążąc do uzyskania poznania naukowego - pojmowanego przez Levi-Straussa jako zdobycie wiedzy pewnej, hiperobiektywnej, ważnej zawsze i _wszędzie - autor MythoIogiques stara się konsekwentnie w całej swej naukowej twórczości dystansować od wszelkich twierdzeń względnych, od prawd sytuacyjnych. Stąd wynika - jak sądzę - jego sceptycyzm względem wszelakich systemów filozoficznych oraz dotychczasowych osiągnięć tzw. nauk społeczno-hUlmanistycznych. Widać to dobrze na przykładzie polemiki z poglądami Sartre'a - uchodzącymi w opinii Levi-Strau:ssa za "ostatnią (wielką historyczną próbę podtrzymania tradycji filozoficznej, datującej się od Platona" 3:J którą podjął m.in. w lX rozdziale Myśli nieoswojonej. \V Critique de la raison dialectique 34 Sartre, odwołując się do kryteriów świadomości historycznej, odróżnia pozbawionych (rzekomo) zdolności przeprowadzania analizy intelektualnej oraz nie potrafiących (rzekomo) racjonalnie przedstawiać rzeczywistości - "prymitywów" (tj. członków tzw. społeczności plemiennych) od "cywilizowanych", tj. członków naszego zracjonalizowanego (rzekomo) społeczeństwa. Lćvi-Strauss jednoznacznie udowodnił natomiast, że sposób w jaki ludy "prymitywne" konceptualizują świat, jest nie tylko spójny i konsekwentny, !lecz "jest jedynym sposobem, jaki narzuca się, gdy stajemy przed przedmiotem, którego elementarna struktura tworzy obraz o z~ożonej nieciągłości" 35. Operacje umysłowe konstruujące systemy klasyfikacji - czy to "przeżywane" jak totemizm, czy "wykonywane" jak obrzędy, czy wreszcie "pojmowane" jak mity - tworzące światoobrazy społeczności, "na których nie ciąży żadna szczególna fatalność" 36, są jak 31 3! 33 34 '5 as j.w., s. 463 n. j.w., s. 470. "Le Point", 14.11.1983. J. P. 8artre, Criitque de la raison dialectique, Paris 1960. C. Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 401 TI. C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 186. �CLAUDE Ll1:VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 21 najbardziej logiczne i dokonywane przez intelekt. W gruncie rzec4y logika tych operacji jest "równie wymagająca co ta, na której opiera się myślenie pozytywne i w istocie mało od niej różna. Albowiem różnica bierze się nic tyle z jakości operacji umysłowych, i'le z charakteru rzeczy, których dotyczą te operacje" 37. Autor Myśli nieoswojonej, opisując erektywne działanie mechanizmów tzw. myślenia pierwotnego, ostatecznie przezwyciężył fałszywą opozycję między U!mysłowościąlogiczną i prelogiczną. Wykazał on doo~tnie, że myślenie pierwotne nie jest myślą dzikich, ani myślą iludzkośd prymitywnej czy archaicznej, lecz myślą w stanie pierwotnym - myślą "nieoswojoną", w odróżnieniu od myśli "oswojonej", czyli ksz.takanej w celu zwiększenia wydajności myślenia. Te dwa rodzaje myśli absolutnie nie są przy tym przeciwstawne w lsensie jakościowym. Nie istnieje też między nimi żadna różnica czasowa lub prz,estrzenna. Myśl 'kształcona nie jest bynajmniej wynalazkiem współczesnym, ukazywała s:ięona bowiem w różnych miejscach kuLi ziemskiej i w różnych momentach historii; analogicznie, myśl nieoswojona kwitnie w dalszym ciągu w wielu dziedzinach życia naszego "zracjonalizowanego" społeczeństwa, przeplatając .się z myślą oswojoną 38. Przykład Sartre'a pokazuje, jak niebezpieczne jest absolutyzowanie swojej partykularnej podmiotowości i przedstawianie pewnej prawdy :sytuacyjnej przy jednoczesnym przekonaniu, że przyjmuje się perspektywę uniwersalną i objawia prawdę absolutną. Jego filozofia - według Levi-Straussa - może służyć jc;ko dobry przykład mitologii naszych czasów (i naszego społeczeństwa), gdyż Sartre sytuuje się wobec historii, "jak ludzie pierwotni wobec wiecznej przeszłości; w systemie Sartre'a historia odgrywa dokładnie rolę mitu" 39. Skoro w tworzonym przez niego systemie można odnaleźć wszystkie aspekty myśli nieoswojonej - stanowi on jej ekwiwalent, przez co nie jest zdolny do jej osądzenia 40. Opisana wyżej "tEchnika oddalenia" - zdaniem Levi-Straussa - upodabnia antl'Opologię (strukturalną) do astronomi'i, a antropologa do "astronoma nauk społecznych" tj. Paralela ta ma głęhszą wymowę: astronomia, zajmując się obiektami bardzo odległymi, ukonstytuowała się jako pierwsza z nauk fizycznych; antropologia, badając "oddalenie społeczne", ma szansę stać się pierwszą nauką spośród dyscyplin społeczno-humanistycz- 37 j.w., s. 313. 38 c. 39 j.w., s. 381. 40 41 Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 328 n. jw., s. 374. C. Levi-Straus:s, do twórczości Marcela wa 1973, s. LVII; także: szaWa 19SB, s. 14. cyt., s. 482 n.; tenże, Wprowadzenie M. Mauss, Socjologia i antropologia, WarszaG. Charbonnier, Rozmowy z Claude Uivi-Straussem, War- Antropologia Maussa, Iw:l ... , dz. �22 Stanislaw Węglarz nych. Oparta na badaniach etnograficznych, etnologkzno-antropologiczna synteza - w pojęciu Lćvi-Straussa - ma stać się uogólnieniem wszystkich badań nad człowiekiem; ma być ich aspektem teoretyczno-naukowym, podczas gdy inne dyscypliny przedstawiają tylko ich aspekt empiryczny 42. Przyjęcie postawy gwarantującej autonomię poznania (hiperobiektywizm) jest wszakże warunkiem wstępnym i koniecznym, lecz niewystarczającym dla osiągnięcia prawdy naukowej. Odkrywanie jej "obwarowano jeszcze przed powstaniem nauki nowożytnej warunkami dotyczącymi metody (... ). Podzielano przy tym sformułowane przez Kartezjusza ostrzeżenie, że uprawianie nauki bez pomocy metody wydaje się raczej szkodliwe niż pożyteczne" 43. Właśnie dzięki naukowej metodzie stano~ącej ucieleśnienie ludzkiej racjonalności - możliwe jest "zdobycie nie tylko wiedzy prawdziwej, ale wiedzy której prawdziwość musi ujawnić się w.sposób niewątpliwy" 44. Znalezienie odpowiedniej metody jest tedy drugim - w kolejności logicznej - krokiem, który Lćvi-Strauss musi wykonać dla zrealizowania akceptowanej przez siebie wizji celów poznania .naukowego, na gruncie dyscyplin społeczno-hllmanistycznych. Po raz kolejny wypada odwołać się teraz do owych "szczególnych adwokatów", czyli faktów biograficznych autora Antropologii strukturalnej. Podczas wspomnianego wyżej pobytu w Nowym Jorku, Lćvi-Strauss nie tylko mógł żyć w panującej itam wówczas szczególnej atmosferze intelektualnej, lecz także miał okazję zetknąć się bezpośrednio z wieloma czołowymi postaciami klimat ten tworzącymi. Najistotniejszy bodaj, bo najbardziej owocny, był jego kontakt z Jakobsonem. Twórca fonologicznej teorii binaryzmu tak wspomina ,okres ich wspólnej pracy w Nowej Szkole Badań Społecznych: " ... od samego początku różnice między studentami. i profesorami zostały anulowane z tego względu, że sami profesorowie uczęszczali na wykłady .swoich kolegów. Byłem pilnym "studentem" Lćvi-Straussa, a ponieważ on również chodził na moje wykłady, mogliśmy ze sobą dyskutować" 45. Wykłady Jakobsona i dyskusje z nim objawiły Levi-Straussowi, że to, co on sam chciałby dopiero zrobić w dziedzinie etnologii - w językoznawstwie strukturalnym istnieje już jako szkoła myślenia. Językoznawstwo strukturalne 46, jako jedyna z dyscyplin humanistyczC. Levi-Strauss, Panorama ... , dz. cyt. (tłum. polskie: Aktualne perspektywy "Polska Sztuka Ludowa", XXXV: 1981, nr 2, s. 68). 43 J. Zyciński, Język i metoda, Kraków 1983, s. 100. 44 W. Wojciechowska, Słowo od tłumacza, [w:] R. Descartes, Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach, Warszawa 1981, s. XII. 45 Rozmowa Romana Jakobsona z Jean Pierre Faye, Jean Paris, Jacques Roubood, [w:] Znak, styl, konwencja, Warszawa 1977, s. 60. 48 Mam tu na myśli europejski odłam lingwistyki strukturalnej. 42 etnologii, �CLAUDE Ll::VI-STRAUSS: DEMON 23 LAPLACE'A nych, zdołało sformułować pozytywną metodę i jednocześnie odkryć naturę faktów poddawanych analizie. Język, czyli jedno z najważniejszych zjawisk społecznych, został potraktowany jako przedmiot niezależny od obserwatora i taki, dla którego możliwe jest zebranie długich serii statystycznych. Tym samym lingwistyka strukturalna udowodniła, iż spośród zjawisk społecznych przynajmniej język można badać prawdziwie naukowo, a więc w sposób tłumaczący jak się on ukształtował i przewidujący jego przyszłą ewolucję 47. Swoją uprzywilejowaną pozycję w humanistyce językoznawstwo strukturalne zajęło dzięki odkryciom de Saussure'a oraz narodzinom fonologii, łączącej się z nazwiskami Trubieckiego i Jakobsona. Nie wdając się tu w przytaczanie ogólnie znanych poglądów de Saussure'a. 48 oraz przedstawianie różnic między szkołami na tezach autora Kursu językoznawstwa ogólnego wyrosłymi, stwierdzę jedynie, że tym, co łączyło cały zespół doktryn językoznawczych określanych mianem strukturalistycznych, było przede wszystkim nowe spojrzenie na przedmiot badań: poza chaosem zachowań językowych dostrzeżono pewien twór abstrakcyjny; rządzący się określonymi regułami, immanentny system czy:;tych relacji. Miało to ważkie konsekwencje metodologiczne. Czyniąc przedmiotem swych analiz rzeczywistość, której mechanizm jest obiektywny i konieczny - a więc podlegającą prawom i dającą się sformalizować - lingwistyka jako pierwsza spośród dyscyplin humanistycznych osiągnęła pm:iom teoreetyczny bliski ideałowi prawdziwie naukowego poznania, a :dokładność jej metody zbliżała językoznawstwo do nauk matematyczno-przyrodniczych. Teoria [onologiczna Trubieckiego natomiast została najpclniej wyłożona w dziele Grundziige der Phonologie 49. Na gruncie wiedzy o języku, zagadnieniem dźwięków zajmowała się fonetyka. Ujmow~ła ona dźwięki jako jednostki fizykalno-akustyczne starając si~ w chaosie ich prawie niezlicwnej ilości występującej w poszczególnych języbch, ustalać normy poprawnej i bezbłędnej wymowy obowiązująco w dcll1ym języku. Fonetyka zajmowała się więc rozważaniami dotyczącymi aktu mowy (parole), zwracając uwagę na stronę substancjalną dźwięków. Trubiecki zauwaźył, że spośród szeregu cech akustyczno-artykubcyjnych składających się na dźwięki językowe, dla porozumiewania się relewantne (istotne) są tylko niektóre - spełniające funkcję różnicowania znaczeń. Taki najmniejszy zbiór fonologicznie relewantnych cech danego tworu dźwiękowego, określił mianem fonemu 50. W praktyPor.: C. Levi-Straus's, Antropologia .. , dz. cyt., s. F. de Saussure, Cours de linguistique g,źnerale, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 1961). 49 N. S. Trubetzkoy, Grundzuge der Phonologie, N. S. Trubiecki, Podstawy fonologii, Warszawa 1970). 50 N. S. Trubiecki, Podstawy ... , dz. cyt., s. 39. 47 43 118 n. Genewa 1916 (tłum. polskie: Prague 1939 {tłum. polskie: Należy dodać, że pojęciem �24 Stanislaw Węglarz ce ',komunikacyjnej rozpoznawanie istotnych wrażeń akustycznych dokonuje się automatycznie, za pomocą nieuświadamianych kryteriów wyuczonych wraz z językiem. Fonemy danego języka wstępują w opozycje charakteryzujące się obecnością względnie nieobecnością określonych cech artykulacyjno-akustycznych. Fonemami są więc wszystkie dźwięki językowe mogące (aktualnie lub potencjalnie) stać w opozycJi fonologicznej do :innych dźwięków. Trubiecki stwierdził ponadto, iż w każdym języku istnieje ograniczona liczba fonemów. Swoją funkcję komunikacyjną spełniają one dzięki wzajemnej wartości pozycyjnej w systemie języka (tzw. aspekt dystrybucyjny fonemów). Innymi słowy oznacza to, że "znaczeniowa funkcja języka nie jest beZJpośrednio związana z samymi dźwiękami, lecz ze sposobem, w jaki te dźwięki okazują się powiązane ze sobą" 51. Dzięki tym odkryciom, stworzył Trubiecki nową dyscyplinę językoznastwa - fonologię - badającą nie fizyczną jakość, zewnętrzną stronę dźwięków, ale ich istotę, czyli funkcję dźwięków jako reprezentację uporządkowanego systemu znaków 52. Idee Trubieckiego wkrótce zostały rozwinięte przez Jakobsona, który m.in. wykI10czył poza myśl autora Podstaw fonologii w kwestii dotyczącej opozycji dystynktywnych. Słuszność Jakobsonowskiej koncepcji wiązek cech binarnych (opozycja: nacechowane -nienacechowane, tzn. obecność lub nieobeoność określonej cechy charakterystycznej w członach dychotomicznie skonstrastowanych), które są uniwersalne i mają zastosowanie we wszystkich systemach sem~otycznych, potwierdziła teoria komunikacji. Odkrycia twórców fonologii pokazując, jak powinno odbywać się przejście od rozpatrywania elementów pozbawionych znaczenia do systemu semantycznego, a także drogę do odkrywania architektoniki języka, stworzyły na założonych przez de Saussure'a fundamentach gmach strukturalnej lingwistyki. Prace językoznawców-strukturalistów wykazały, że język jest systemem posiadającym hierarchiczną strukturę oraz składającym się ze ściśle określonych (cechami dystynktywnymi), wzajemnie powiązanych jednostek, których liczba jest skończona (i niewielka), a których kombinacje dążą do nieskończoności. Ważne również było udowodnienie, że prawie wszystkie zachowania językowe sytuują się na poziomie myśli nieuświadamianej. W toku mówienia bowiem, nie posiadamy uświadamianej wiedzy o prawach językowych. Poza tym, nawet ewentualna świadomość podmiotu posługującego się językiem nie wystarcza, ażeby w prawa te skutecznie ingerować. Tak więc fonologia, a za nią językoznawstwo strukfonemu posługiwali się przed Trubeckim m. in. J. Baudonin de Courtenay oraz M. Kruszewski; Trubiecki nadał mu jednak nowy sens. 51 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 287. 52 Por.: G. Helbig, Dzieje językoznawstwa nowożytnego, Wrocław 1982, s. 54 n. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: 25 DEMON LAPLACE'A turalne, zdołała dotrzeć do obiektywnej realności polegającej na systemach b~dących wytworem nie uświadamianej działalności umysłu. Wykroczono tym samym poza zjawiska świadome i historyczne, pozostające zawsze na powierzchni '13. Metoda fonologii (i językoznawstwa strukturalnego) sprowadza się do czterech podstawowych kroków: ]. przejściu od łJ2dania uświadamianych zjawisk do bada'nia ich nieuświadamianej infrastruktury; 2. uczynieniu podstawą analizy relacji zachodzących między człionami; 3. wprowadzeniu pojęcia systemu; 4. zmierzaniu do odkrycia ogólnych praw 54. Tym sposobem zbliżono Isię do "naturalistycznego" ideału poznania naukowego, w którym sięga się poza bezpośrednie dane empiryczne w celu uzyskania wiedzy a :obiekcie danym tylko pośrednio czyli "przedmiocie obserwowalnym" 55. Zjawiska językowe - a więc społeczne par excellence - zostały wyjaśnione poprzez sprowadzenie tego, co bezpośrednio dane, do tego, co w pewnym sensie tylko "obserwowalne". Dostrzegalne ZJmysł3mizachowania 'werbalne zaczęto uważać jedynie za zewnętrzny wyraz, natomiast za najważniej:szy uznano ukryty w nieuświadamianych strukturach Imyślowych, mechanizm nimi rządzący - abstrakcyjny system językowy (langue). Abstrakcyjne i f10rmalne bada'nia prowadzone metodą strukturalną, upodobniły się do badań przyrodniczych odkrywających abstrakcyjne, ale \DiezmienD'estosunki, w których przejawia się uchwytny dla rozumu aspekt badanego zjawiska. Tak dużo miejsca poświęciłem omówieniu nowatorskich osiągnięć w językoznawstwie dlatego, że właśnie w przetransponowaniu metody lingwistyki strukturalnej do badania innych zjawisk kulturowych, dostrzegł Levi-Strauss szansę zastosowania w naukach społecznych ścisłych sposobów rozumowania oraz stopniowej ich matematyzacji, a więc wprowadzenia tych dyscyplin do raju nauk ścisłych i przyrodniczych 56. Nasuwa się tu jednak zasadniczy problem: czy i na ile upraw:niona jest taka ekstrapolacja metody wypracowanej w jednej dziedzinie na inne sfery? Ażeby zaakceptować taki uniwersalistyczny charakter metodologicznych zasad językoznawstwa strukturalnego, jako wzorcowych dla nauk zajmujących się całością zjawisk społecznych, należałoby pozytywnie odpowiedzieć na pytanie: czyglobalnie pojmowana - kultura składa się ze zjawisk a naturze zbliżonej do natury ję7iyka?; a także czy są one powiązane podobnymi strukturami ID'ieuświadamianymi? C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 119 n. N. Trubiecki, La phonologie actlLel!e, w: Psychologie du langage, s. 243 n. 55 Por.: S. Amsterdamski, Między historiq ... , dz. cyt., s. 69 n. 56 Por.: C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 131 n. 53 54 Paris 1933, �26 Stanislaw Węglarz Na głęboką tożsamość zjawisk językowych i innych zjawisk kulturowych, jak również ich nieuświadamianą naturę, zwracał już uwagę amerykański eJtnolog Boas 57. Myśl' tę podjął z kolei m.in. Sapir, dla którego "język był zjawiskiem fascynującym, ponieważ był w jego oczach kluczem do zrozumie'nia całeg'O ludzkiego świaia. Język był klucz,em do kultury, kluczem do myśli" 58. Pisał on m.in.: " ... całość ludzkiego behavioru wspiera się na istotnej tożsamości mechanizmów psychicznych, zarówno świadomych, jak i nieświadomych ... "5!l; " ... lingwistyka jest nauką o strategicznym znaczeniu dla metodologii nauk społecznych. Za pozorną nieprawidłowością zjawisk społecznych kryje się regularność konfiguracji i tendencji równie realna, jak regularność procesów fizycznych w świecie mechaniki " 60. Według Sapira "lingwistyka, dzięki swym danym i metodom ( ), jest świadectwem możliwości prawdziwie nauko\\Tych badań 'nad zjawiskami społecznymi, nie małpujących metod i nie przechwytujących bez rewizji pojęć z nauk przyrodniczych" 61. Stwierdzając tożsamość społeczno-kulturowych mechanizmów psychicznych oraz doceniając teoretyczną dojrzałość językoznawstwa, Sapir już 00 '1ajmn~ej kilkanaście lat wcześniej iniż Levi-Strauss stwierdzał, że "reguły ważne w gramatyce są równie doniosłe dla badań nad organizacją społeczną, religią, sztuką, mitologią i techniką" 62. Tezy Sap-ira nie wyszły jednak w zasadzie poza sferę postulatów. Dopiero powstanie takich nowator.skich teorii, jak np. teoria informacji, która udowadniała m.in., że społeczeństwo sianowi pewną całość dzięki systemom porozumiewania się; czy też cybernetyki głoszącej, iż mózg ludzki ma wiele wspólnego z maszyną liczącą i przy pomocy znanej .nam logiki maszyny możemy rzucić światło na logikę człowieka - uzasadniło nadzieje na zrozumienie człowieka i społeczeństwa poprzez badanie kultury ujmowanej z komunikacyjnego punktu widzenia. Metoda fonologii natomiast miała w stosunku do nauk zajmujących się rzeczywistoscią społeczno-kulturową odegrać podobnie przewodnią rolę, jak matematyka wobec nauk fizycznych. W sierprniu 1945 r. w;czasopiśmie "Word" - wydawanym przez JakobsO'na i jego współpracowników skupionych w Nowojorskim Kole Lingwistycznym - ukazał się artykuł Levi-Straussa Analiza strukturalna 57 Zob.: F. Boas, Handbook of American Indian Languages, "Bureau of Americam Ethnology", 40, 1911 (1908), I, s. 67, 70 n. 58 A. Wierzbicka, Sapir a współczesne językoznawstwo, [w:] E. Sapir, KultuTa, język, osobowość, Warszawa 1978, s. 19. 59 E. Sapir, Kultura ... , s. 147 n. GO j.w., s. 94. ftl j.w., s. 94 n. G2 j.w., s. 139. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 27 językoznawstwie i w antropologii 63, w którym po raz pierwszy 'spróbował on uza:sadnić praktycznie ideę stosowania uogólnionych reguł metody fonologicznej, do innych :niż językowe zj,awisk kulturowych (systemów pokrewieństwa). Koncepcje swoje --- tam zarysowane - rozwinął 'następnie w pracy Elementarne struktury rokrewie11.stwa" 64, a w późniejszym okresie skutecznie wykorzystał metodę strukturalną przede wszystkim do analizy mitów 65. Wstępnym założeniem, które tkwi u podstaw Levi-Strau:s:sowskiej antropologii strukturalnej, jest pogląd, iż warunek powstania i trwania tak języka jak i !całej kultury, stanowi symboliczny charakter ludzkiego myć;l<:nia.Skoro więc :społeczeństwo wyraża się symbolicznie w swych zwyczajach i instytucjach, to problem naukowego badania zjawisk kulturowych jest w ostatecznym rachunku problemem komunikacji 66, dlatego też "wszelka kultura może być :rozpatrywana jako zbiór systemów symbolicznych, wśród których czołowe miejsce zajmują język, reguły zawiercmia małżeństw, stosunki gospodarcze, sztuka, nauka, religia ... " 67. Te różne systemy symboli, składające się na kulturę, są niesprowadzal:ne do siebie. W związku z tym wyłania się kwestia wzajemnych stosunków, \v jakich !lOzostajq one do siebie. Najistotniejszym i jednocześnie najbardziej skomplikowanym jest problem relacji między kulturą i językiem, ze względu na jego szczególną rolę w kulturze. Wszak język jest nie tylko wytworem kultury oraz jej częścią, lecz także zasadniczym wyróżnikiem 68 - ronditio sine qua non jej istnienia: otrzymujemy język ż tradycji zewnętrznej, jest on zasadniczym instrumentem socjalizacji, za jego pośrednictwem wszystkie formy życia społecznego są ustanawiane i nieustannie odtwarz~ne ... Przede wszystkim jednak język, będąc najdoskonal~'zym ze wszystkich przejawów porządku kulturowego, jest fundamentem, na :ldórym Sicl nadbudowane inne systemy symboliczne (niekiedy bardziej złożone, 'liC tego samego typu) 6n. Na pytanie o istnienie formalnej odpowiednio::icl rni,,;dzy strukturą języka i innymi przejawami życia spokcznego U~vi-Strauss odpowiada, iż stosunki zachodzące między jęUl Zob.: C. Levi-Strauss, Antropol.ogia ... , dz. cyt., s. 89 - 115. C. Levi-Strauss, Les structlLres elementaires de la parente., Paris 1949 (2° Paris-La Hayc 1967). 05 Poza monumenb'll'l ~lythologiques, Levi-Strauss na temat mitów napisał ponad 20 artykuló,:v. GG Por.: C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XIX, XXXVI. 67 j.w., s. XXII n. 68 Podkreślanie wyj'ltkowej roli języka, łączące się z problemem specyficznych właściwości ludzkicgl) umysłu wyróżniających człowieka spośród innych istot, ma oczywiście bardzo odległą genealogię w myśl europejskiej (i nie tylko zresztą). G9 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 130, 458; także: G. Charbonnier, Rozmowy ... , dz. cyt., s. 142. 03 64 �28 Stanislaw Węglarz zykiem i kulturą :nie są absolutne, lecz dotyczą tylko pewnych aspektów i poziqmów. W każdym razie język i kultura, według Levi-Straussa, są dwoma równoległYmi przejawami bardziej fundamentalnej aktywności fun'kcji symbolicznej czyli nieuświadamianej działalności ludzkiego umysłu 70 "Zarówno język, jak kultura :są Zlbudowane z ,opozycji i korelacji, inaczej mówiąc ,stosunków logicznych" 71. Język, którego model 10giczlny jest doskonalszy ,i - dzięki językoznawstwu strukturalnemu lepi<ej pOZJnany,może być pomocny dla zrozumienia innych form komunikacji. Dlatego "jeśli Ichcemy zrozumieć czym jest sztuka, religia, prawo (... ), należy je rozumieć jako kody utwor21one'przez artykulację znaków, według modelu lingwistycznego por'ozumiewania się" 72. System symboliczny może być tylko dziełem zespołowym, "w przeciwieństwie do tego, normalne zachowania indywidualne mtgdy nie są symboliczne :same przez się" 73. Z tego względu - twierdzi Levi-Strauss - rzeczywistych ludzkich doświadczeń nie powinno poszukiwać się "w żadnym razie w przejawach ,intelektualnej przygody wyjątkowych umysłowości - poetów, mówców, filozofów - ale w cichym trudzie tych bezimiennych zbiorowości, które tworzą społeczeństwo", albowiem "wnioski tyczące ,poszczególnych społeczeństw tylko wtedy są słusZlne, jeżeli opierają się na znajomości wszystkich" 74. Ten pogląd autora AntrQPologii strukturalnej jest swoistą wersją stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego, przeczącego możliwości wyjaśnienia prawidłowości rządzących społeczeństwem za pomocą prawidłowości dotyczących jednostek. Stanowisko Levi-Straussa można by również określić "realizmem kulturowym" lub "kulturologizmem" czy też "etnologizmem", przez analogię do pojęć z zakresu metodologii nauki .spoleczeństwie: realizmu socjologiczmego i socjologizmu. Sądzi on na przyklad, że twórczość artystyczna - !powszechnie traktowana jako ta dziedzina ludzkiej dzialalności, w której dowolność i fanb:zja grają główną rolę - jest w dużYm stopniu z;determinowana przez strukturę myślenia danego społeczeństwa. Artysta uważając, iż tworzy zupełnie niezależnie i wyraża siebie spontanicznie, ulega złudzeniu. W rzeczywistości kreując oryginalne dzieło wyraża on liJnnych:przeszłych, teraźniejszych czy też potencjalnych twórców 7~. Czamowski - bezpośredni uczeń Durkheim:ł - pisał niegdyś w identycznym duchu: artysta, posiadając co prawda swoiste i swobodne "natchnienie", jednak "nawet ,gdy prZJ€ciwstawia si~ temu, co przez , ° C. Levi-Strauss, j.w., s. 130. 72 G. Charbonnier, 73 C. Levi-Strauss, •~ C. Levi-Strauss, l. C. Levi-Strauss, .0 Antropolog·a ... , dz. cyt., s. 133. 71 Rozmolcy ... , dz. cyt., s. 142. Wprov.:-adzenie ... , dz. cyt., s. XIX . Aktualne Drogi ... , dz. cyt., s. 68. masek, Łódź 1985. s. 90. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 29 innych zostało osiągnięte, gdy wyzwala się spod wpływów mistrzów, szkoły, rzemiosta artystycznego, gdy tworzy styl nowy, nie jest mimo pozorów samodzielny absolutnie. NajdalejiJdąca rewolucja w sztuce' jest przeciwieństwem tej sztuki, która 'istniała poprzednio, i jest przez charakter dawnej sztuki uwarunkowana" 76. Tak więc - konkluduje Czarnowski - ,,»twórca« - poeta czy pisarz - jest właściwie przetwórcą, jest interpretatorem dawności w kierunku wymaganym przez teraźniejszość, względnie jest tym, który teraźniejszość kształtuje artystycznie, ukazując ją w formie dawnej" 77. Zdaniem autora Studiów z historii kultury, to samo dotyczy również iinnych jej dziedzin. Porównanie poglądów Levi-Straussa i Czarnowskiego wska'zuje jednoznacznie na proweniencję owego realizmu kulturowego autora Myśli nieoswojonej: jest on kontynuatorem tradycyjnego nurtu w naukach społeczno-humanistycznych, którego przedstawiciele - od przełomu XVIII i XIX stulecia począwszy - ujmowali kulturę i społeczeństwo jako rzeczy autonomiczne wobec tworzących je jednostek ludzkich, jako byty ponadindywidualne i takie, które determinują wszelkie zachowania ludzi jako członków społeczno-kulturowej rzeczywistości. Takie ujmowanie społeczeństwa i kultury pozwalało na potraktowanlie ich z kolei jako zjawisk "naturalnych", a więc m.in. niezależnych od planów i zamierzeń ludzi. W ten sposób kreowano przedmiot badań dyscyplin społeczno-humanistycznych na wzór i podobieństwo przedmiotu badań nauk przyrodniczych, w celu realizacji tezy metodologlcznego naturalizmu 78. Kultura jest zatem zjawiskiem społecznym; natomiast to, co społeczne jest - według Levi-StrauSlsa - rzeczywiste tylko w postaci scalonej w system, w ramach którego poszczególne elementy nań się składające uzyskują sen,s 79. Antropolog musi więc traktować kulturę jako całość, w ramach której wszystkie aspekty są organicznie ze sobą zespolone. Ambicją badań etnograficznych nie jest wszakże osiągnięcie pełnej wiedzy o kulturze badanych społeczności; takie maksymalistycz:ne żądanie byłoby absurdem, ponieważ bogactwo i różnorodność danych doświadczenia, zawsze będzie wykraczać poza wysiłki obserwacji i opisu. Etnograf musi co prawda starać się dokładnie opisać zaobserwowane fakty, unikając przy tym zniekształ1cenia ich natury i doniosłości przez jakiekolwiek przesądy teoretyczne, tak aby w możliwie najwierniej'szy sposób 76 S. Czarnowski, Studia z historii klLltury, cz. I, Kultnra, 'Iw:] Dzieła, t. I, Warszawa 1956, s. 23. 77 j.w., s. 116. 78 Por.: A. W. Gouldner, Teoretyczny kontekst socjologii, ;[w:] Kryzys i schizma, l, Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, Warszawa 1984, s. 112 1!1. 79 C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XXVIII; tenże, Antropologia ... , dz. cyt., s. 92 i nast. �30 Stanislaw Węglarz odtworzyć obraz życia grup społecznych. Celem monograficznego opisywania kultur jest ujęcie grup ludzkich w ich swoistości, odkrycie sposobu, w jaki jedne z nich JfóŻ1liąsię od innych 80. Albowiem grupa społeczna, mając do dyspozycji bardzo bogaty materiał psychofizyczny, zachowuje z trlliegotylko niektóre elementy, z których pewne przynajmniej pozostają takie same w najbardziej różnorodnych kulturach; grupa łączy je w struktury za każdym Irazem inrne. Inaczej mówiąc, w kulturze, tak jak w języku, na materię z definicji zawsze i wszędzie identyczną, nakładają się modulacje różne w zależności IOd.społeczeństw i epok. Zadaniem etnografa jest więc opis kultury, pod pojęciem której - w tym kontekście - rozumie się każdy zespół ietnograficmJ.y, wykazujący "znaczącez pUlIlktu widzenia badań odchylenia od innych" 81. Etnolog natomIDst powinien zanalizować i wytłumaczyć te dysty.nktywne odchylenia. W';tym celu, na bazie etnograficznych danych, etnolog próbuje "wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają się porównywać i porządkować" 82. Za wzorem :nauk przyrodniczych, etnologia pojęła - twierdzi Levi-Strauss .~ że te sta~e elementy są nie do ujęCiCli na płaszczyźnie rzeczowej obserwacji, gdyż zbyt bliskie obcowanie z konkretnymi zjawiskami empirycznymi skazuje badaczy na zamęt (stosunki społeczne obserwowane bezpośrednio, jawią się jako chaos). Naukowa analiza etnologiczna - usiłująca dotrzeć do inwariantów, ponad progiem empirycznej różnorodności ludzkich społeczeństw - musi posługiwać się skonstruowanymi przez badacza, na podstawie faktów empirycznych, przedmiotami badań czyli modelami odtwa,rzającymi rzeczywistość 83. Modele budowane przez badacza powinny uwzględniać koniecznie fakt systemowego charakteru kultury, a więc: 1. muszą !składać się "z takich elementów, że zmiarna jednego pociąga za sobą zmianę wszyslkich pozostałych"; 2. "każdy model należy do pewnej grupy transformacji; każda z tych transformacji odpowiada jednemu modelowi z tej samej rodziny, tak: że zbiór tych transformacji stanowi grupę modeli"; 3. "wskazane wyżej własności pozwalają przewidzieć zachowanie modelu w przypadku zmiany jednego z jego elementów"; 4. "model musi być zbudowany w taki sposób, by jego funkcjonowanie mogło :zdać sprawę ze wszystkich dostrzeżonych faktóW" 84. C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 67 n., 146 n. j.w., s. 387. 82 jw., s. 421. 83 Na temat modeli zob. m. in.: P. Auger, Les Modeles dans les sciences, "Diogene", 52: 1965, s. 4 - 15; także: A. Badiou, Le concept de modele, Paris 1969. Sam Levi-Strauss; zawiłościami teorii modeH się nie zajmował. 84 C. Levi-StrauS!S, Antropologia ... , dz. cyt., s. 367 n. 80 81 �CLAUDE L11:VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 31 O ile na podstawie tego samego zespołu zaobserwowanych faktów można zbudować wiele różnych modeli, to jednak "najlepszy będzie zawsze model p r a w d z i w y, tzn, najprostszy, a zarazem spełniający podwójny warunek: niekorzystający z innych faktów niż te, które są braille pod uwagę, i zdający sprawę z nich wszystkich" 85. Naukowa analiza - zaobserwowanych, opisanych i systematycznie poklasyfikowanych przez etnografów - faktów społeczno-kulturowych przez etnologa, przedstawianych w postaci modeli, polega na: 1. wyodrębnieniu elementów stałych od przypadkowych; 2. nie braniu pod uwagę oddzielnych członów, lecz uczynieniu podstawą analizy zachodzących między nimi relacji. (Etnolog-strukturalista pamięta bowiem, że tym, co naprawdę stałe nie są elementy 86, lecz tylko relacje 87. Innymi słowy, metoda strukturalna w etnologii jak w językoznawstwie - polega na wykrywaniu form inwariantnych w ramach różnych treści, gdyż "jedynie formy mogą być wspólne, a nie treści" 88); 3. zbadaniu korelacji między systemami relacji formalnych 3.1. ustalając "czy własności formalne są względem siebie homologiczne i jak homologiczne; jeśli zaś są sprzeczne - to na czym polegają te sprzeczności ... " 89, 3.2. poszukując dialektycznych stosunków - dających się wyrazić w postaci ścisłych reguł transformacji (przekształceń) - pozwalających na przechodzenie od jednego systemu do drugiego 90, przez co zmierza do ich całościowego wyjaśnienia i sformułowania praw 91. Ogólnie mówiąc, Levi-Strauss stosuje scharakteryzowane wyżej zasady metodologiczne, chcąc dokonać w dziedzinie kultury tego samego dzieła obserwacji, opisu, klasyfikacji oraz analizy i interpretacji, którego przedstawiciele nauk przyrodniczych dokonują w dziedzinie natury. W ten sposób próbuje autor Antropologii strukturalnej ukonstytuować etnologię na wzór nauk przyrodniczych, chcąc tym samym podnieść ją do rangi dyscypliny prawdziwie naukowej. W tym kontekście zarzut Sartre'a, iż Levi-Strauss chce "badać ludzi jakby to były mrówki", powinien brzmieć dla autora Myśli nieoswojonej jak komplement. j.w., s. 369. Por.: C. Levi-Strauss, Myśl ... , dz. cyt., s. 81 j.w., s. 84. SB j.w., s. 102. 89 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., gij Koncepcję zasad transformacji zaczerpnął cy: D'Arc y W. Thompson, On Growth and Form, 91 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., 85 86 100. s. 151. Levi-Strauss prawdopodołxnie New York 1942. s. 148, 151. z pra-. �32 Stanislaw Węglarz Przy całej konsekwencji, z jaką Levi-Strauss dąży do realizacji nomologicznego modelu wyjaśniania naukowego na gruncie dyscyplin społeczno-humanistycznych, podkreśla on jednak, że "alstronom nauk społecznych" musi uwzględniać jednocześnie "wymiar antropologiczny". Etnolog powinien być zarówno obserwatorem, jak i uczestnikiem; musi poru:szać \Się na "takim poziomie, na którym zjawiska zachowują znaczenie ludzkie i pozostają intelektualnie i uczuciowo zrozumiałe dla jednostkowej świadomości" 92. Realności, z którymi się styka antropolog, muszą mieć miejsce na płaszczyźnie przeżytego doświadczenia p0dmiotu. Uprawiając "naukę społeczną obserwowanego" winien on zmierzać do osiągnięcia punktu widzenia samego tubylca, członka odległych i egzotycznych społeczeństw, w obliczu których usiłuje "postawić się na miejscu ludzi, którzy tam żyją, zrozumieć zasadę i rytm ich intencji ... '93 J edynie w ten sposób może się dokonać - według Levi-Straussa - całościowe ujęcie faktów społecznych 94. Dlatego "wszelka prawomocna interpretacja musi łączyć obiektywność analizy historycznej czy porównawczej z subiektywnością przeżytego doświadczenia". Uchwytność w konkretnym doświadczeniu daje bowiem gwarancję, iż "całościowy fakt społeczny pozostaje w zgodzie z rzeczywistością, że nie stanowi arbitralnego zgromadzenia mniej lub bardziej prawdziwych szczegółów (... )" 9,,, że pochodzi z "poziomu autentyczności". Jak możliwe jest więc połączenie w jednej teorii dwóch tak różnych tendencji: hiperobiektywnego "spojrzenia z daleka", będącego gwarantem osiągnięcia wiedzy ogólnej, oraz "Ispojrzenia z bliska", które pozwoli uwzględnić "znaczenie antropologiczne"? W naukach o człowieku - odpowiada autor Antropologii strukturalnej - gdzie obserwator ma tę samą naturę co przedmiot badań, sam obserwator jest częścią swojej obserwacji. Dzięki temu, iż przedmiot jest jednocześnie podmiotem, w naukach społeczno-humanistycznych dochodzi do przezwyciężenia kartezjańskiej antynomii (podmiot-przedmiot), gdyż podmiot posiada zdolność "nieograniczonego uprzedmiotawiania się", tzn. potrafi emanować stale malejące ułamki siebie (nie dochodząc wszakże nigdy do zaprzeczenia siebie jako podmiotu) 96. Z tego powodu również pojęcie kultury może odpowiadać rzeczywiJstości obiektywnej, pozostając zarazem funkcją prwadzonych badań. Miejscem spotkania przedmiotowości i podmiotowości jest nieświadomość, która zapewnia istnienie możliwości mediacji między dwoma, z założenia nieporównywalnymi i nie9! 63 9. 95 96 j.w., s. 465. C. Levi-Straus"" MyśL ... , dz. cyt., s. 375. Ideę faktu społecznego zaczerpnął Levi-Strauss oczywIscle od E. Durkheima. C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt., s. XXX. j.w., s. XXXIII. �CLAUDE LEVI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 33 zdolnymi do komunikowania się podmiotowościami (ujęciami subiektywnymi). Dlatego, że "prawa działalności nieświadomej są z jednej strony zawsze zewnętrzne względem ujęcia subiektywnego (możemy je sobie uświadomić, ale jako przedmiot), z drugiej zaś - one to właśnie wyznaczają przypadłości tego ujęcia" 97, nieświadomość umożliwia - twierdzi Levi-Strauss - zniesienie opozycji między mną a drugim. Nieświadomość należy wyraźnie odróżnić od podświadomości 98. Ta ostatnia jest "jednostkowym leksykonem, w którym każdy z nas gromadzi słownik :swojej osobistej historii, ale ten słownik zyskuje' znaczenie dla nas samych i dla innych tylko w tej mierze, w jakiej nieświadomość organizuje go wedle swych praw i czyni zeń przeto mowę" 99. W ujęciu LeviStraussa "nieświadomość przestaje być schronieniem osobliwości, siedliskiem unikalnej hi'.3torii, która czyni z każdego z nas byt niezastępowalny" 100. Mianem nieświadomości określa on natomiast funkcję symboliczną, będącą formą aktywności stanowiącą warunek wszelkiego życia umysłowego wszystkich ludzi, niezależnie od miejsca i czasu. Obiektywne poznanie (wyjaśnienie), a także zrozumienie dowolnej kultury, jest więc w ostatecznej instancji zagwarantowane przez symboliczną naturę myślenia, czyli nieuświadamianą działalność ludzkiego umysłu, zasadniczo identycznie funkcjonującą u wszystkich ludzi - starożytnych i wIspółczesnych, "pierwotnych' i "cywilizowanych" - a której manifestacją są tak (pozornie, bo w warstwie "fenomenalnej") odmienne i różnorodne kultury. Według Levi-Strau.3lsa "nieuświadamiana działalność umysłu polega na nakładaniu form na pewną treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame dla wszystkich umysłów (... ) to trzeba i wystarczy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać za:sadę interpretacji stosowalną prawomocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem rzecz jasna, iż analiza doprowadzona jest dostatecznie głęboko" 101. Ażeby odkryć prawdziwą rzeczywistość społeczno-kulturową, 'należy odnaleźć - poza stanowiącymi chaos, uświadamianymi i stale odmiennymi wyobrażeniami - istniejący w ograniczonej liczbie inwentarz nie uświadamianych możliwości 102. Odnajdując jednolity schemat, analogiczny w różnych kon9' jw., S, XXXIV. 9, Opozycja: podświadomość (w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez Freuda) - nieświadomość, jest ana]ogiczna do opozycji parole - langue (de Saussure'a) i wyraża m. in. różmicę między jednostkowym i społecznym (W sensie durkheimowskim). 99 C. Levi-Strauss, Antropologia ... , dz. cyt., s. 28'2. 100 j.w., G. 281. 101 j.w., s. 77. 102 j.w., s. 79 n. 3 "Lud" - t. 71 �34 Stanislaw W ęglaTz tekstach czasowych i przestrzennych, a sprowadzający Się do pewnych stosunków korelacji i opozycji, przechodzimy: od tego, co odsłonięte, do tego, co ukryte; od tego, co szczegółowe, do tego, co ogólne; od tego, co przypadkowe, do tego, co konieczne; od tego, co chaotyczne, do tego, co logiczne. Nieuświadamiana działalność ludzkiego umysłu polega więc na narzucaniu strukturalnych praw, których odkrycie umożliwia metoda strukturalna w antropologii. O poglądach Levi-Straussa można by jeszcze długo. Niestety, wąskie ramy artykułu nie pozwalają na to, żeby rozwijać problem jego wizji nauki oraz jej realizacji w koncepcji antropologii strukturalnej. Podsumuję więc krótko dotychczasowe rozważania zaproponuję pewne konkluzje. Levi-Strauss podjął się przemyślenia zbulwersowanego przez rozwój nauk ścisłych obrazu świata i podjął próbę zastosowania w dyscyplinach !Społeczno-humanistycznych podejścia, będącego podejściem nauk ścisłych i przyrodniczych do przedmiotu badań. W tym celu uznał za stos'owne zajęcie takiego stanowiska poznawczego, które pozwoliłoby mu uzyskać wiedzę prawdziwie uniwersalną; zastosował do badania rzeczywistości społeczno-kulturowej uogólnioną metodę fonologii (językoznawstwa strukturalnego); wreszcie uczynił przedmiotem analiz zjawiska nieuświadamiane (mechanizm funkcjonowania ludzkiego umysłu). U podstaw tych działań leży, akceptowany przez autora Antropologii strukturalnej ideał poznania naukowego czyli zespół poglądów na cele poznawczej działalności w nauce. Fundament dominującego w nowożytnej nauce europejskiej ideału poznania - którego zwolennikiem jest również Levi-Strauss - stanowi koncepcja podmiotu autonomicznego głosząca, że podmiot poznający "może być całkowicie autonomiczny, niezależny od tradycji i osobniczego doświadczenia, od wszelkich okoliczności partykularnych, że sam w :sobie, we własnych zdolnościach poznawczych znajduje podstawy do budowania teorii naukowych ważnych zawsze i wszędzie ... " 103. Warunek autonomiczności podmiotu musi być spełniony, ażeby zlikwidować antynomię pomiędzy partykularyzmem indywiduum i uniwersalną ważnością tworzonej przez nie wiedzy naukowej. Innymi słowy, podmiot powinien stać się idealnym obserwatorem tj. "wyłączonym ze świata badanego, którego procesy poznawcze od jego usytuowania w świecie nie zależą i których przebieg oraz wyniki nie mają żadnego wpływu na badany przedmiot" 104. Model takiego idealnego obserwatora stanowi Laplace'owski demon, dla którego nie byłoby żadnych tajemnic ani w przeszłości, ani w przyszłości 105. Levi-Strauss w swojej 103 1O~ 105 S. Amsterdamski, Między historią ... , dz cyt., s. 76 j.w.., s. 77. Por.: S. Amsterdamski, Nauka a porządek świata, 1T1. Warszawa 1983, s. 143 ll. �CLAUDE L:£VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 35 koncepcji antropologii strukturalnej, stosując "technikę wyobcowania", zmierzając do wykrycia praw o charakterze ponadhistorycznym i transkulturowym oraz ujmując funkcjonowanie ludzkiego umysłu w panchronii - zdaje się do owego Laplace'owskiego demona upodabniać. To domniemane podobieństwo jest jednak - jak sądzę - tylko pozorne. Nie chodzi nawet o to, że współczesne odkrycia z zakresu m in. fizyki, biologii czy filozofii nauki, zakwestionowały możliwość absolutnej suwerenności poznawczej podmiotu, jego zdolności do uzyskiwania wiedzy podmiotowo niezapośredniczonej. Pomijam także fakt, iż obecnie coraz powszechniej!Sza staje się świadomość traktowania nauki jako "dobra problematycznego"; że sami - tak podziwiani przez Levi-Straussa - astronomowie, mówią o "zatruciu" fizyki matematyką, o zachwycie "protaczka, nie zdającego sobie sprawy, że w pewnej chwili podporządkował swoje myślenie schematowi stworzonemu przez poprzedników" oraz o chęci uzyskania bogactwa wrażeń i wszechstronności spojrzenia, kosztem "astronomicznej dokładności" 106. Chodzi mi natomiast o pewną ambiwalencję postawy samego autora Mythologiques. Levi-Straussowska wizja naukowego poznania jawi się jako koncepcja nieomal mistyczna. Myślę, iż zasadne jest pytanie, czy autor nie sytuuje się wobec Nauki tak, jak ludzie "pierwotni" wobec wiecznej przeszłości i Sartre wobec historii? Inaczej: czy Nauka nie spełnia w systemie Levi-Straussa roli mitu? Uważam, że na to pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Przykładowo: przekonanie Levi-Straussa o uniwersalnej ważności strukturalnej metody dla naukowej interpretacji całości ludzkich doświadczeń; pretensje do ustalania powszechnie obowiązujących prawd na temat ludzkiego umysłu; sposób rozwiązywania problemów; umiłowanie ładu, przejawiające się w dążeniu do totalnego uporządkowania świata znaczeń itd. itp. - wszystko to uzasadnia wniosek o istnieniu homologii między dziełem Levi-Straussa i myślą nieoswojoną. Więcej, taka formalna odpowiedniość jest logiczną konsekwencją głównej tezy twórcy antropologii strukturalnej o zasadniczej tożsamości ludzkiego umysłu, niezależnie od miejsca i czasu. Hipotezę tę potwierdza m. in. pewien fragment z Le cru et le cuit, w którym Levi-Strauss pisze, że jeśli ostatecznym celem antropologii jest dostarczenie lepszej wiedzy o zobiektywizowanej myśli i jej mechanizmach, to w ostateczności nie jest ważne, czy proces myślowy amerykańskich Indian przybiera kształt poprzez medium ich myśli. Autor Myśli nieoswojonej uważa, iż z chwilą pojawienia się myśli 106 Por.: w. Zo;nn, O rozwoju nauki, Iw:] W. Zonn, lA. Finkelsztejn, O nauce, dz. cyt., s. 35 n.; tenże, Nauka wobec innych rodzajów działalności ludzkiej, j.w., s. 68 n. i nast. �36 Stanislaw Węglarz symbolicznej więc także w momencie powstania języka i kultury, a tym samym narodzin człowieka sensu stricto - "dokonało się przejście od :stadium, w którym nic nie miało sensu, do innego, w którym miało go już wsz)'lstko" 107. Od tej właśnie chwili, gdy ludzki wszechświat stał się pełen znaczeń, znaczył już wszystko to, czego dowiedzenia się ludzkość może oczekiwać. "To, co określa się jako postęp umysłu ludzkiego, a w każdym razie - postęp poznania naukowego, mogło i zawsze będzie mogło polegać tylko na poprawieniu ujęć, dokonywaniu przegrupowań, określaniu przynależności i odkrywaniu nowych zasobów w łonie całości zamkniętej i dopełniającej siebie samą" 108. Relacja homologiczna między par excellence naukową myślą Levi-StrausSa i systemem myśli nieoswojonej (mitycznej), ma więc sens niejako ontologiczny, zdeterminowany obiektywną naturą ludzkiego myślenia symbolicznego. Levi-Strauss, głosząc kategoryczny imperatyw uprawiania dyscypliny humanistycznej jako przedsięwzięcia nomotetycznego, jest jednocześnie - paradoksalnie krytykiem takiego poznania i wyjaśniania naukowego. Doprowadzając pretensje rozumu naukowego - jako wyróżnionego sposobu poznawania - do swoistego absurdu, ukazuje jego granice. Korzystając z metafory Nietzsche'go określiłbym Levi-Straussa mianem "uprawiającego muzykę Sokratesa" 109. Stanislaw Węglarz CLAUDE LEVI-STRAUSS: LAPLACE'S DEMON OR SOCRATES PRACTICING MUSIC? (summary) The motor behind the idea of Levi-Strauss' structural anthropology and the key to understanding this work is the conception of the aims of scientific activity, that is, the ideal of scientific co~nition accepted by the author of "The Savage Mind". C. Levi-Strauss, Wprowadzenie ... , dz. cyt. s. LIII. j.w., s. LIV. 109 NietZJ3che w Narodzinach tragedii ... napisał m. in.: "Cały nasz świat nowoczesny uwikłany jest w sieci kultury aleksandryjskiej i ma, jako ideał, uzbrojonego najwyższemi mocami poznawczemi, w służbie wiedzy pracującego człowieka teoretyka, którego prawzorem i praojcem jest Sokrates". I w innym miejscu: dopiero po doprowadzeniu ducha nauki do jego granic i po zniszcz2niu jego uroszczenia do powszechnej wa~ności przez wskazalnie owych granic, wolnoby mieć nadzieję odrodzenia tragedji; a tę formę kultury oznaczylibyśmy symbolem u p r aw i aj ą c e g o m u z y kęS o kra t e s a ... ". Zob.: F. Nietzsche, Narodziny tragedji z ducha muzyki, czyli hellenizm i pesymizm, Wanszawa 1907, s. 123, 118. 107 lOS lO' •• �CLAUDE Lj:;VI-STRAUSS: DEMON LAPLACE'A 37 Nearly since the beginning of his scientific work, Levi-Strauss' true vocation has been making 3Ocio-humamstic disciplines scientific, and thus bringing them into the "paradise of natural sciences". From the point of view of the propos,cd idea of methodological naturalism, Levi-Strauss remains in the rich philosophical and scientific tradition from Montesquieu to the representatives of the French socio:ogical school (to llmit ourselves to only socia-humanistic FIench thinking). In natural sciences, the ideal of scientific cognition, which assumed its shape at the end of the XVIth arnd in the XVIIth centuries, was based on the ontological opposition of "pure" cor13cioU'sness of thinking (cognitiv'c autonomy of the subject) and absolute objectivity of being. A series of such oppositio,ns as for examples, "cognition - experience" "scionce - art", and others, are the results of the main opposition "subject - object", The way that Levi-Strauss' has chosen to make the humanities scientific included: 1) the employment of a cognitive attitude that would ensure cognitive autonomy alnd liberation from a local "cultural scope" (hyperobjectivism); 2) the transfer of the method of phonology (of structural linguistics) to th~ sphere of cultural phenomena, which are in general conceived from the communicative point of view; 3) making the subject of the research the unrealized mechanisms which control the functioning of a human being. Levi-Strauss' stay in New York, as well as his predilecticm. for exact sciences, was o[ primary importance for his firm declaration on the side of the ,,lDaturalistie" ideal of scientific cognition and for the attempts, that resulted from the above, to apply some particular rules of satisfactory expJanation in the socio-humanistic di:sciplines. There the author of "Elementary structures of kinship" met R. Jacobson, among others, who was the main popularizer of the idea of structural linguistics (in its European versiom) overseas, and the intellectual atmosphere of the time and place left a lastimg mark on the program of the scientific activity of Levi-Strauss. It has been shown in the paper that the author of "Structural anthropo'ogy" has been involved in scientific activity in the broadly conceived "biographical situation ". Both this fact and some irrational motifs (that is, other tham strictly methodological or scientific), undoubtedly often unrealized by Levi-Strauss, prove that it is impossible to acquire the attitude of an ideal observer ("Laplace's demon"), and thus show the groundlessnes of the claim for a ,;scientific reason" to supp'y 'some universal knowledge, at least on the grounds of Gocio-humanistic discipiines, The attitude of Levi-Strauss appears ambivalent thus: on the one hand, he wants to practice the humanities as a nomethetic undertaking, as a peculiar way of arriving at the truth, etc.; on the other hand, he proves the identical thinking of people which results from the universal rules of the functioning of the human mind. In spite of expressis verbi·s declarations formulated by the author of "Mytho'ogiques", he deserves the Iname of "Laplace's demo,'!1"more than "Socrates prarticirng music", in which such antonyms as "science - myth", for example, merge. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba717919166ffa86ba72d143025bba65.pdf 64e428d5e92aad62fc9eb05fcea1e6c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) natura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1787 Title A name given to the resource Natura - myśl symboliczna - kultura / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.39-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WOJCIECH BURSZT A UAM Poznań "Nature is preculture it is also subculture" C. Levi-Strauss, Anthropology NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - and Structural Vol. II. KULTURA Powyższy tytuł, wyrażony w jakże modnej swego czasu manierze "triadycznej", oddaje - jak sądzę - w maksymalnie skondensowanej formie zakres zainteresowań niniejszego szkicu. Będzie to przede w:szystkim próba rozważenia wzajemnych relacji między naturą a kulturą oraz - "operującym" na tych dwóch odmiennych porządkach i scalającym je - ludzkim umysłem w jego wymiarze symbolicznym. Interesować nas będzie to, jak owe relacje rysują się na gruncie strukturalizmu Claude Levi-Straussa; mam tutaj na myśli zarówno płaszczyznę przedmiotową (natura i kultura jako dwie odrębne rzeczywistości obiektywizowane w myśleniu ludzkim), jak i teoretyczno-metodologiczną (sposoby badania relacji organizujących te dwie rzeczywrstości bądź też wiążących je ze sobą). Jak okaże się przy okazji dalszych wywodów, powyższe ujęcia wcale nie wyczerpują skali możliwych sensów terminów "natura" i "kultura", które ujawniają się w toku analizowania dzieł Levi-Straussa. Właśnie zarysowanie pełnego ich zestawu oraz wykazanie rozmaitych konsekwencji przyjęcia któregoś z nich, to także cel podjętych tutaj prób odczytania i skomentowania strukturalizmu francuskiego etnologa w nieco innej perspektywie, niźli czyni się to zwykle, by nie rzec - rutynowo. Uprzedzając tok dalszego wywodu powiedzmy od razu, iż na opozycję: natura-kultura spojrzeć można jako na główną oś interpretacji dotyczącej podstawowych wątków całokształtu myśli teoretycznej Levi-Straussa. Uwzględnienie tego poziomu pozwala autorowi Myśli nieoswojonej ukazać to, o co ostatecznie w strukturaliźmie chodzi: funkcjonowanie ludzkiego umysłu i jego niezmiennych struktur. Wyrażając się nieco inaczej: w "tle" każdej analizy Levi-S traussa, czy przedmiotem jej będą stosunki pokrewieństwa, reguły kulinarne, systemy totemiczne, kastowe czy mito-Iogika wreszcie - rysuje się zawsze, mniej lub bardziej �40 Wojciech Burszta przysłonięty, zespół wyjściowych założeń (przesłanek) odnoszących się do pojmowania, konceptualizowania wzajemnego stosunku natury do kultury. Zrekonstruowanie tych założeń jest o tyle utrudnione, że ulegały one daleko idącym modyfikacjom, co wymaga uwzglGdnienia kolejnych przemian (i jednoczesnych kontynuacji) koncepcji L(;vi-8traussa pod rozważanym tu względem. I Podjęcie rozważań nad zagadnieniem "natury", a szczególnie stosunku jej do opozycyjnego jakościowo pojęcia "kultury", przypomina pchnięcie z góry śniegowej kuli. Od razu więc przyjmijmy, że kulę tę musimy w pewnym momencie zatrzymać, by nie urosła do monstrualnych rozmiarów i nie przygniotła nas swą ciągle zwięk,szającą .się masą. Zacznijmy zatem od pewnych ustaleń porządkujących. Rzecz jasna, iż tak szerokie pojęcie, jak natura, obciążone jest wieloma różnymi znaczeniami, które nieustannie ewoluują, krzyżują się i nakładają (jednocześnie istnieje tutaj godna uwagi ciągłość podstawowych intuicji). W swej pracy Esquisse d'une histoire de l'idće de Nature, R Lenoble kreśli 'Szeroką panoramę poglądów i rozumienia natury, poczynając od Arystotelesa i jego Metafizyki, gdzie mamy już szczegółowy wykaz sensów tego pojęcia 1. Reasumując powiedzieć można, iż część znaczell tego terminu odnosi się do natury jakiegoś bytu, część do natury rOZ'lmianej jako pewna całość. Podstawowe jego znaczenie można byłoby oddać jako: to, co istnieje, wzrasta, ma miejsce niezależnie od wpływu człowieka. W tym sensie natura odnosić się może albo do całego kosmosu (jako istniejącego niezależnie od człowieka), albo - bardziej szczegółowo do natury świata przyrody (np. historia naturae Linneusza). Nieco inny ,sens określenia "natura" pojawia się wówczas, gdy bardziej abstrakcyjnie rozważamy wspólny aspekt wszystkich bytów materialnych, naturalnych lub sztucznych leżących poza możliwościami oddziaływania człowieka 2. Ma się wtedy na myśli albo "prawo natury", albo naukę badającą naturę. Istnieje ponadto pojęcie "natura ludzka", które niezupełnie zgadza się z naturą jako pojęciem odnoszonym do świata materialnego. Chodzi tutaj wówczas o wrodzone, biologiczne wyposażenie człowieka, decydujące o tym, że jest on tym, czym właśnie jest. Wiadomo powszechnie, że 1 R. Lenoble, Esquisse d'une histoire de l'idee de Nature, Paris 1969, zob. także A. Lalande, Vocabulaire technique de la Philosophie, wyd. 7, Paris 1956. 2 Por. A. G. Van Melsen, Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1969. ss. 317 - 318. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 41 w odniesieniu do pojęcia natury ludzkiej wy;stępują we współczesnej myśli filozoficznej i naukowej co najmniej dwa przeciwstawne poglądy. Zgodnie z jednym z nich człowiek wprawdzie posiada wyposażenie dane mu z natury, ale nie ono decyduje o specyfice ludzkiego bytowania w świecie i nie ono wyjaśnia jego wyjątkową, nieporównywalną z niczym innym pozycję. Określa ją fakt, że człowiek jest istotą wyposażoną w intencjonalnie ukierunkowaną świadomość; w jej ramach przy tym poznaje samego siebie i to właśnie nieustanne samopoznawanie stanowi o jego podmiotowości. Człowiek jest bytem unikalnym, jedynym, który istnieje dla siebie, ponieważ poznaje siebie 3. Przedstawiciele drugiego poglądu na naturę człowieka uważają za oczywistą i jednoznacznie udowodnioną ciągłość rozwoju ewolucyjnego, którego końcowym ogniwem jest człowiek. W tym ujęciu podkreśla się zakorzenienie człowieka w biologii i uważa za uzasadnione i intrygujące poznawczo szukanie analogii pomiędzy zachowaniami zwierzęcymi a specyficznie ludzkimi 4. Skrajnym przypadkiem takiej postawy jest przyjęcie tezy naturalizmu, i to w obu znaczeniach - ontologicznym i metodologicznym. Charakterystyczne jest jednak to, że zarówno adherenci pierwszego, jak i drugiego poglądu zakładają istnienie owego przełomowego momentu w rozwoju, który spowodował jakościowy skok od zwierzęcości do człowieczeństwa - rzecz tylko w tym, jakimi czynnikami wyjaśnia się ów skok oraz czy w ogóle wyjaśnia się. Levi-Strauss w stosunku do omawianych dwóch .stanowisk zajmuje postawę jak gdyby ambiwalentną - raz podkreśla niezależność kultury od ludzkiego dziedzictwa biologicznego, raz zdecydowanie ustala identyczność natury i kultury; ta druga jest częścią pierwszej, nadbudowując się na świecie naturalnym. Przejście od natury do kultury dokonało się w ramach "paradoksu neolitycznego". Dodatkowo można wyodrębnić jeden jeszcze sens terminu "natura"; podkreśla on relatywny charakter różnicy .pomiędzy tym, co "naturalne" i "sztuczne" (kulturowe) za pomocą innego typu argumentów. Natura nie oznacza tu już tego, co jest niezależne od człowieka, lecz obejmuje 3 Takie właśnie uJęcie prezentują przedstawiciele neokantyzmu, jak choćby E. Cassirer, dla którego człowiek do "animal symboli cum". Także fenomenologia abstr~:huje od zajmowania się naturą ludzką w omawianym sensie. M. Merleau-Panty powiada WI'ęCZ, że nawet ciało człowieka to ciało-podmiot, przeniknięte subiektywnością. Zob. M. MerIeau-Ponty, Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa 1976, szczególnie rozdział "Słowo i ciało jako ekspresja", ss. 80 - 115. ,I Tym samym neguje się zasadność opozycji natury i kultury, przy czym argumentacja może być wieloraka. W przypadku Lorenza, Marina czy Chomsky'ego wchodzą w grę argumenty typu genetycznego. �42 Wojciech Burszta także działania kulturowe (pracę), które mieszczą się w granicach porządku naturalnego, pozostając w zgodzie ze stanem pierwotnym. To, co obecnie potocznie uważa się za naturę, np. holenderskie poldery czy zabłoconą drogę wiejską, jest - hi1storycznie rzecz biorąc - dziełem kultury, ale odczuwane jest jako "naturalne", np. w przeciwieństwie do rojnej i zadymionej autostrady. Wokół tej opozycji "swojskości" i "obcości" ogniskuje się także wartościowanie przestrzeni. Również i ten sens "natury" znajdziemy u Levi-Sraussa, a jest on szeroko eksplorowany przez etnologię współczesną 5. • Trzy wymienione powyżej rozróżnienia między pojęciami natury można rozpatrywać z historycznego punktu widzenia i śledzić, w jaki sposób zmieniał się stosunek człowieka do natury, związku człowieka z naturą oraz samej natury z kulturą (warto zauważyć, że pierwotne człony opozycji stanowiły natura i społeczeństwo, a nie kultura). W swoim niezwykle sugestywnym szkicu Natura, M. Janion powiada, że istnieje różnica w świadomości natury między "człowiekiem średni'owiecznym", "człowiekiem pierwotnym" i człowiekiem XVIII-wiecznym w wersji Kanta i Schillera 6. Dodajmy wiek XIX i XX, kiedy to w pojmowanie natury wkracza nowożytna nauka ze swoim aparatem pojęciowym. Antynomię pomiędzy naturą a kulturą znajdujemy także oglądaną oczyma pisarzy i poetów, którzy szczególnie wrażliwi są na wyodrębnienie natura naturans (stającej się, takiej właśnie natury) i natura naturata (danej gotowej, jaka jawi się martwej pseudonauce). Takie poetycko-ideologiczne podejście do natury najlepiej chyba oddają cytowane przez Janion słowa Hamanna: "Świat i natura mówią do człowieka, do niego zaś należy nauczyć się słuchać". To "mówienie" i podsuwanie płynące z natury jest, zdaniem Levi-Straussa, szczególnie czytelne w przypadku umysłu pierwotnego. Ale zatrzymajmy rosnącą śniegową kulę i uporządkujmy dotychczasowe stwierdzenia. Widać zatem, że termin "natura" jest wielowymiarowo rozumiany zarówno jako (1) "operacyjne" pojęcie filozofii i nauk szczegółowych oraz (2) pewna wartość światopoglądowa, instancja ;służąca propagowaniu danej wizji świata - jak choćby w poezji romantycznej czy u D. Diderota i J. J. Rousseau. Pojęcie to występuje w twórczości Lćvi-Straussa również w wielu znaczeniach z (1) i (2) zakresu podanego wyżej jego rozumienia. Ważne jest także i to, iż autor Antropologii strukturalnej nie zmiennie i konsekwentnie rozpatruje naturę (obojętnie jak rozumianą) 5 Por. A. G. Van Melsen, op. cit., s. 323 oraz tegoż Nauki fizykalne a etyka, Warszawa 1970. 6 M. Janion, Romantyzm, rewolucja, marksizm, Gdańsk 1972. Cb się tyczy średniow;ecznej wizji świata przyrody zob. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 43 w relacji opozycji lub/i dopełniania się z pojęciem kultury. Tylko w tym ujęciu stwarza ona swoisty układ odniesienia dla symbolicznej działalności umysłowej człowieka. Natura traktowana jako byt" autonomiczny (lub jego pojęcie), jest poznawczo nieinteresująca i Levi-Strauss nie poświęca jej uwagi; nie jest to zresztą zadaniem etnologa. Z drugiej strony biologia stanowi jednak dla francuskiego etnologa jedną z nauk wzorcowych, chciałby on wręcz per analogiam uprawiać rodzaj "kulturowej taksonomii", wzorując się na taksonomiach biologicznych (w tym więc sensie natura jako taka interesuje go pośrednio, jako modelowy przedmiot nauk ją badających). II L(~vi-Strauss sam wielokrotnie przyznawał, że jego ujęcie relacji natura-kultura ulegało przeobrażeniu. Pierwotnie skłonny był zakładać, że opozycja ta należy do porządku zjawisk, implikowana przez cechy rzeczywistości - w tym \Sensie istnieje obiektywnie. Dopiero w Myśli nieoswojonej powie, że "opozycja natury i kultury, do której dawniej przywiązywaliśmy wielką wagę, dziś wydaje nam się posiadać głównie metodologiczne znaczenie" 7. W .swej chyba do dzisiaj najbardziej kontrowersyjnej pracy, Elementarne st1'uktury pokrewieństwa, Levi-Strauss szeroko ustosunkowuje się do zagadnienia początków kultury, a tym samym do momentu przejścia cd etapu natury do etapu człowieka myślącego symbolicznie. Jako wyjściowe założenie przyjmuje, iż żadna analiza empiryczna nie jest w stanie wyznaczyć punktu, w którym dokonuje \Się przekroczenie granicy między sferą faktów należących do porządku natury oraz sferą ukonstytuowaną faktami klasyfikowanymi jako kulturowe. Tym samym - uważa - niemożliwe jest także ustalenie rodzaju istniejących między nimi powiązań 8. Badania zmierzające w tym kierunku (np. nad zachowaniami małp człekokształtnych czy nad tzw. "dzikimi dziećmi") pozwalają jednak przynajmniej ustalić kryteria odróżniania faktów naturalnych od faktów kulturowych i - tym samym - przybliżają nas do określenia charakteru opozycji między naturą a kulturą jako dwoma odmiennymi porządkami rzeczywistości. Opozycja taka zawiera się w trzech dopełniających się wzajemnie przeciwstawieniach: (1) uniwersalność versus partykularność, (2) !spontaniczność versus normatywność oraz (3) bezwzględność versus względność. To, co naturalne jest zawsze i wszędzie, występuje spontanicznie i stanowi całość samowY'starczalną, zrozumiałą bez potrzeby od7 8 C. Levi-Strauss, C. Levi-Strauss, Myśl The nieoswojona, Elementary Warszawa Structures 1969, s. 370 (przypis 4). of Kinship. Boston 1969, s. 8. �44 Wojciech Burszta woływania się do kultury (samowyjaśnialną). To, co kulturowe - przeciwnie - zdarza się tylko niekiedy i nie we wszystkich miejscach, regulowane jest za pomocą różnorodnych norm i pozostaje niezrozumiałe bez odniesienia do natury 9. Dychotomia ta na pierwszy rzut oka wydaje się całkowicie oczywi'sta, prawomocna i jej zasadność można poprzeć dziesiątkami dowodów empirycznych. Szczególnie nieobecność reguł to niezawodne kryterium odróżniania procesu biologiczno-naturalnego od kulturowo-społecznego. Wprawdzie istnieje wiele regularności zachowall wśród rodziny naczelnych (np. unikanie seksualne), które wydają się być paralelne z zachowaniami ludzkimi, ale nie są one rządzone regułami. Przystosowanie się do reguły wymaga przynajmniej minimum świadomości tego, co jest wymagane, minimalnego sensu społecznego obowiązywania. Jednostkowe podporządkowanie się obowiązującym regułom implikuje indywidualną świadomość przynależności do społeczeństwa. Levi-Strauss nie poprzestaje jednak na dokonanym przez siebie podziale i stara się go jak gdyby podważyć ujawniając zakres zjawisk, które sprawiają, że dychotomia ta ulega zatarciu. Chodzi oczywiście o zakaz kazirodztwa i jego strukturalną inwersję, egzogamię. Zacytujmy dłuższy fragment: "Zakaz kazirodztwa nie jest ani czysto kulturowego, ani czystro natu;:alnego pochodzenia; nie jest także zbitką elementów wziętych zarówno z natury, jak kultury. Ustanawia on fundamentalny krok, dzięki któremu, przez który i przede wszystkim w którym dokonuje się przejście od natury do kultury. W pewnym sensie przynależy do natury, gdyż jest ogólnym warunkiem kultury; nie dziwmy się więc, że bierze od natury jej cechę formalną, tzn. uniwersalność. Ale w pewnym sensie jest już kulturą, działającą i narzucającą swą regułę zjawiskom, które pierwotnie wcale do niej nie należą" 10. Zakaz kazirodztwa ma więc status paradoksalny, jest zarówno Ul1lwersalny, jak i normatywny; z jednej strony zakazuje w oparciu o uniwersalne "prawa natury", z drugiej - i to jest istotniejsze - uruchamia wymianę matrymonialną w ramach kultury. Jako taki stanowi więc ten moment, który wiąże biologiczne i specyficznie kulturowe istnienie człowieka 11. Następnie Levi-Strauss szczegółowo argumentuje tę tezę, aby 9 Ibidem. s. 24. Wprawdzie zakaz kazirodztwa traktowany był jako wyraz przeJSCla od natury do kultury m.in. przez Tylora, Frazera czy Malinowskiego, ale w ujęciu Levi-Straussa koncepcja ta pociąga za sobą zupełnie odmienne implikacje. W The Elementary Structures of Kinship autor szczegółowo analizuje i odrzuca dotychczasowe ujęcia tego problemu. Z braku miejsca pomijam tę kwestię. Została ona skrótowo omówiona w opracowanym przez K. Pomiana słowniku-suplemencie do Antropologii strukturalnej, Warszawa 1970, ss. 524 - 526; Rozmaite kon10 11 Ibidem, �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 45 ostatecznie orzec, że zakaz incestu utwierdza wyższość tego, co społeczne, zbiorowe i zorganizowane, nad tym, co indywidualne i przypadkowe. Swoistym novum tej koncepcji jest podkreślanie pozytywnego aspektu tabu kazirodczego w postaci wspomnianej zasady egzogamii, która stanowiąc strukturalną inwersję tego pierwszego, gwarantuje wymianę społeczną w formie uruchomienia wymiany matrymonialnej. W tym momencie musimy jednak zapytać: co właściwie umożliwia takie funkcjonowanie świadczeń matrymonialnych? Tutaj niezbędne dla Levi-Straussa staje się odwołanie do podstawowego założenia, stanowiącego rodzaj "partytury" umożliwiającej zachodzenie działań społecznych, których celem n<.:.drzędnymjest stała wymiana kobiet między jednostkami, jednostkami i grupami oraz grupami między sobą. Jest to założenie o przejawianiu się w świadczeniach matrymonialnych trzech podstawowych Gtruktur ludzkiego umysłu. W kolejności są to: (a) wymóg Normy jako Normy (chodzi o tendencję umysłu do wprowadzania określonego porządku w chaos - jednak! - natury, czego efektem jest rzeczony zakaz kazirodztwa i zasada egzogamii), (b) zasada wzajemności (każdemu świadczeniu odpowiada przeciwświadczenie, co pozwala rozwinąć się różnorakim formom wymiany) oraz (c) syntetyzujący charakter Daru (dobrowolne przekazanie jakiejś wartości, np. kobiety, przez jednostkę drugiej jednostce zmienia je w partnerów dodając nową jakość do przekazywanej wartości) 12. Levi-Strauss opowiada się więc za prymatem struktury (trzech superstruktur) nad praxis, a więc nad celową działalnością w ramach wymiany. Można zatem powiedzieć, że wzajemność (jej zasada) jest pierwotna względem zakazu kazirodztwa w tym sensie, że ten drugi jest jej zastosowaniem do stosunków pokrewieństwa (ustanowienie normy). Ostatecznie więc: zakaz kazirodztwa artykułuje się w egzogamii, tkwi już w kulturze, ale przez swą uniwersalność sięga także uniwersalnie rozumianej natury. Równoległym z egzogamią wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest ukonstytuowanie się języka: w oparciu także o istnienie wymienionych trzech podstawowych superstruktur. Również w języku obowiązują normy (porządek w sferze dźwięków, wybór i utrwalenie tych z nich, które uznane zostają za nośniki znaczenia), dokonuje się proces komunikacji, w ramach której realizowana jest wzajemność i nawiązuje się społeczna więź. Tak więc egzogamia i język pełnią analogiczne funkcje; do nich dołączy Levi-Strauss trzeci element wymiany i komunikacji kulturowej w postaci świadczeń ekonomicznych warunkujących krążenie dóbr materialnych między jednostkami i grupami. Pozycja języka jest cepcje dotyczące powstania kultury omawia w swej ostatniej przed śmiercią ce M. Mortes, Rilles and the Emergence of Society, London 1983. 12 C. Levi-Strauss, The Elementary ...• s. 84. książ- �Wojciech BUTszta 46 jednak zaw:sze uprzywilejowana, gdyż uczestniczy on we wszystkich poziomach wymiany i jest podstawowym środkiem komunikowania. Tym samym konstytuuje się kultura jako trój poziomowy (przynajmniej) system komunikacji, "całość znacząca", która jest czymś jakościowo różnym od natury, gdyż rządzi się własnymi prawami. Ale wróćmy jeszcze do problemu myślenia symbolicznego. Wiemy już, że przejawia się ono w zakazie kazirodztwa i w języku, w których z kolei odzwierciedlają się elementarne struktury umysłu ludzkiego [rzeczone superstruktury (a)-(c)]. Ale skąd biorą się te struktury, skoro warunkując istnier.ie (czy raczej: zaistnienie) języka są względem niego pierwotne? Czy zatem myśl symboliczna miałaby istnieć genetycznie lub/i logicznie p r z e d językiem? Zdaniem Levi-Straussa te podstawowe struktury właściwe są wszystkim myślom i wszelkim kulturom. Zakładając jednak fakt ich uniwersalnego istnienia należałoby wyjaśnić ich genezę i status. Francuski strukturalista sugeruje jedynie, że myślenie symboliczne jest genetycznie zjawiskiem naturalnym (a więc tworem ludzkiego mózgu), zaś "prawa myślenia" są tożsame z tymi, które wyrażają się w rzeczywi:stości fizycznej oraz w rzeczywistości społecznej, stanowiącej jedynie jeden z aspektów tej pierwszej 13. Mielibyśmy zatem tutaj do czynienia z wyraźnie zadeklarowanym naturalizmem ontologicznym: (1) kultura nadbudowuje się na naturze i jest tylko innym sposobem organizacji elementów wspólnych obu tym rzeczywistościom oraz (2) prawa myślenia (a więc i "podstawowe struktury umysłu ludzkiego") dają się sprowadzić do prawidłowości funkcjonowania mózgu. Nie jest to jednak jeszcze ostateczne rozwiązanie pytania o stosunek myśli symbolicznej do języka; wydaje się, że Levi-Strauss skłania się raczej do przyjęcia tezy o równoczesnym powstaniu symbolizmu i języka w ramach "paradoksu neolitycznego" (sądzę ponadto, że w grę wchodzą wyłącznie argumenty natury logicznej). Znamienne, że w swoich późniejszych pracach nie podnosi on już problemu struktur podstawowych (gdyż np. elementarna struktura pokrewieństwa jest czymś odmiennym, genetycznie późniejszym), a linię demarkacyjną między naturą i kulturą przeprowadza jednoznacznie ze względu na obecność języka artykułowanego. "To tam rzeczywiście dokonuje się skok" - powie w rozmowie z G. Charbonnierem 14. Etnologia jako taka niewiele ma jednak do powiedzenia jeśli chodzi o ustalenie momentu i przyczyn powstania języka - to problem psychologii, anatomii i fizjologii, które powinny z czasem ostatecznie wyświetlić tajemnice struktury ludzkiego mózgu oraz 'sposób 13 Ibidem, ss. 84 - 97. u G. Charbonnier, Rozmowy z ClaucIe V~vi-StTaussem, Warszawa 1968, s. 141. �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 47 jego funkcjonowania. Chodzi tutaj także o wykazanie, w jaki sposób funkcja symboliczna myśli ludzkiej łączy się z artykulacją językową· Etnolog wie jedynie i potrafi to pokazać, że język stanowi bardzo istotny składnik kultury, jest środkiem transmisji w procesie onto- i filogenetycznego rozwoju człowieka oraz naj doskonalszym przykładem porządku kulturowego, wzorcowym dla innych dziedzin. Dodatkowy argument na rzecz tezy o powiązaniu języka z nar{)dzinami kultury stanowi fakt, że nie odnaleziono żadnego ludu czy plemienia, nawet najbardziej pierwotnego, które nie posiadałyby języka artykułowanego. Stąd uzasadniony jest sąd, że "wyłonienie się języka pokrywa się w pełni z wyłonieniem się kultury (... ). Dla nas - kończy Levi-Strauss - język jest faktem dokonanym" 15. III W późniejszych swoich pracach, przede wszystkim w Mythologiques, francuski etnolog nie powraca już właściwie do zagadnienia demarkacji między naturą a kulturą na płaszczyźnie przedmiotowej, opozycji między nimi nie traktuje jako sytuacji pierwotnej - {)dbija ona jedynie odp<lwiednią antynomię ludzkiego umysłu. To ludzie odczuwają potrzebę formułowania odstępu między naturą a kulturą i w różny sposób przenoszą stosunki panujące w przyrodzie na stosunki społeczne. Nim przyjrzymy się bardziej szczegółowo temu stanowisku, poczyńmy jeszcze kilka ustaleń w kwestii tego, co właściwie Levi-Strauss ma na myśli mówiąc zamiennie o "naturze", "świecie naturalnym", "przyrodzie", "świecie gatunków przyrodniczych" itp. Odrzucenie przekonania o pierwotności przedmiotowej (a raczej eliminacja kwestii owej pierwotności poza zakres badań) wcale bowiem nie oznacza, że pojęcie natury w sensie metodologiczno-"operacyjnym" zyskało dla r,ozważanego tu badacza sens całkiem jednoznaczny i ściśle określony. Z różnych, mniej lub bardziej okolicznościowych wypowiedzi autora Totemizmu trudno jest wywnioskować, jak pojmuje on ostatecznie opozycję natury i kultury; być może jedynie dokładne prześledzenie praktyki jego postępowania badawczego pozwoli nam przybliżyć się do rozwiązania tego problemu (wchodzą tutaj w grę głównie następujące prace: Elementarne struktury pokrewieństwa, Totemizm i Myśl nieoswojona, pierwszy i czwarty tom Mythologiques oraz ostatnio wydane w Polsce Drogi masek) 16. 15 s. 145. Krótko ujmuje Ibidem, Levi-Strauss swój stosunek do relacji natura-kultura New York 1979 (jest to zapis wykładów radiowych czonych dla masowego odbiorcy). 16 Myth and Meaning, w pracy przezna- �48 Wojciech Burszta Jak ustaliliśmy, Levi-Strauss przemieszcza nieco akcenty; wprawdzie nadal uważa naturę za przedmiotowy fundament kultury (tzn. kultura da się sprowadzić do natury wówcza,s, kiedy pod porządkiem naturalnym rozumieć całość przejawów życia), ale na planie metodologicznym dociekań ustawia obie te kategorie opozycyjnie względem siebie. Obrazowo można byłoby powiedzieć, że umysł ludzki "obserwuje" świat przyrodniczy z jego gatunkową i osobniczą różnorodnością, aby stworzyć sobie jego swoisty model, wykorzystywany w sferze rozwiązań sytuujących się na poziomie życia społecznego. Umysł ten "widzi" zarówno ciągłość, jak i opozycyjność tego, co dzieje się w przyrodzie i tego, co podsuwa kultura. Natura i kultura są sobie zarówno przeciwstawne, jak jednocześnie dopełniają się. Uznać należy, że system gatunków przyrodniczych i system obiektów kulturowych to "dwa zespoły pośredniczące, którymi człowiek się posługuje, by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako całość" 17. Opozycyjność obu porządków jawi się umysłowi ludzkiemu różnorodnie i można tutaj ustalić wiele możliwych relacji. Mały s~ownik terminów i pojęć filozoficznych podaje zestaw takich relacji, który jest zresztą powieleniem ustaleń J. Courtesa 18: (1) natura jest stanem charakteryzującym się chaotycznym niezróżnicowaniem, kultura daje się artykułować i ogarnąć myślowo czyniąc rzeczywistość zrozumiałą; (2) natura jest tym, co pierwotne i bezpośrednie, kultura to przede wszystkim organizacja społeczna; .(3) natura jest ciągła, kultura nieciągła; (4) w naturze istnieje "wolność", kultura to domena prawa; (5) natura to zwierzęcość, kultura to człowieczeństwo; (o) zjawiska biologiczne wobec zjawisk mentalnych; (7) świat nieprzetworzony wobec przetworzonego (konkretyzacją tej opozycji może być stosunek między ,,<surowym" i "przyrządzonym"). Nie wszystkie z wymienionych relacji mają rzeczywiste znaczenie w analizach. Wydaje się, że pojęcia natury i kultury występują teraz u Levi-Straussa przede wszystkim w przypadku dwóch rodzajów dociekań: nad klasyfikacjami prymitywnymi oraz w dziedzinie mito-logiki. 17 C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 193. terminów i pojęć filozoficznych, opracowali A. Podsiad i Z. Więckowski, Warszawa 1983, hasło "natura", s. 233. Analogiczny zestaw znajduje się w pracy J. Courtesa Recherches semiotiques sur les "Mythologiques" de Claude Levi-Strauss le vraisemblable de la demonstration (Ecole Pratique Des Hautes Etudes, 1971); zob. S. Zaprzaluk-Kruszyńska, Metoda, model, struktura oraz relacje między naturą a kulturą w strukturalizmie Levi-Straussa, "Studia Filozoficzne" nr 4/1985, s. 136. 18 Mały słownik �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 49 W obu tych przypadkach pojęcia te spełniają odmienną rolę. Warto więc - jak sądzę - prześledzić przykładowo tok rozumowania autora Myśli nieoswojonej, wydobywając na pierwszym miejscu te elementy, które nas tutaj bezpośrednio interesują. I tak w jednej ze swych analiz usiłuje on wykazać, że wbrew zdaniu większości etnologów, istnieją dające siG wykazać analogie pomiędzy społeczeństwami totemicznymi a ustrojem kastowym 1!l. Tym, co łączy oba te diametralnie odmienne typy organizacji społecznej, to specjalizacja nieodzowna dla całej zbiorowości i wzajemnie się uzupełniająca w stosunku do funkcji przypadającej innym grupom (o charakterze tych specjalizacji powiemy później kilka słów). Kasty endogamiczne i egzogamiczne grupy totemistyczne (typu australijskiego) stanowią dwa krańcowe typy zorganizowania społeczności w grupy; pomiędzy nimi istnieją formy pośrednie, co wskazywałoby na jakąś łączność między tymi typami. W Totemizmie istotę tego zjawiska sprowadził Levi-Strauss do odwoływania się przez instytucje totemiczne do homologii zachodzących między różnicami, które ujawniają się z jednej strony w płaszczyźnie grup, z drugiej zaś w płaszczyżnie gatunków. Innymi słowy jest to homologia pomiędzy systemem różnic w naturze i kul'turze 20. W omawianym tutaj rozdziale Myśli nieoswojonej wypracowana uprzednio tzw. czysta struktura totemiczna ulega przekształceniu w taki sposób, że cały układ homologii wprawdzie pozostaje, ale przenosi się ze stosunków na odpowiadające sobie człony (relacja między gatunkiem x i grupą x, gatunkiem y i grupą y, itd.). W takim rodzaju konceptualizacji dany klan (np. orła) jest rzeczywiście «jak» jego eponim, stosunek formalnej odpowiedniości między klanami i gatunkami zwierząt lub roślin zastępuje analogia rozważająca osobno naturę poszczególnych klanów 21. Konsekwencje tego stanu rzeczy 'są następujące: kiedy natura i kultura (upraszczając nieco) pojmowane :są jako analogiczne formalnie (jak w klasycznym totemizmie australijskim), ujawnia się wówczas s y s t e m a t y c z n ość obu tych dziedzin i każdej z osobna; natomiast grupy społeczne rozpatrywane w izolacji od (także izolowanych) zjawisk natury, ujawniają swą 19 Analiza ta zawarta jest w rozdziale pt. "Totem i kasta" Myśli nieoswojonej, szczególnie strony 171 - 196. Zwykle totemizm kojarzony jest ze społecznościami prymitywnymi i wiązany z formami egzogamii, natomiast kasty głównie ze społeczeństwami wyżej rozwiniętymi, praktykującymi endogamię. 20 C. Levi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968. Nie wydaje się potrzebne szczegółowe przypominanie Levi-Straussowskiej teorii totemizmu, jako że była ona wielokrotnie prezentowana i komentowana w literaturze etnologicznej; zob. choćby artykuł G. KIoski, Egzegeza "totemizmu" Claude Levi-Straussa, "Lud" t. 54/1970. 2l Levi-Strauss podkreśla z naciskiem, że nie jest to powrót do "analogicznej" teorii totemizmu, gdyż chodzi tutaj o instytucje, które powszechnie uważa się za nietotemiczne, Myśl nieoswojona, s. 177 (przypis 16). ł "LUd" - t. 71 �Wojciech Burszta 50 róż n o r o d n ość, a tym samym odmienność "gatunkową". W drugim przypadku każda grupa zmierza do utworzenia systemu nie z innymi grupami, lecz wychodząc "z pewnych wyróżniających właściwości pojmowanych jako dziedziczne" (np. członkowie klanu żurawia zawsze będą mieli krzykliwy głos). Istnieje ponadto zależność tego typu, iż im większa dążność do identyfikowania się z "modelem naturalnym", tym większe trudności z więzią z innymi grupami (każda grupa stanowi jakby odrębny "gatunek"). Model organizacji typu totemistycznego zostaje zastąpiony przez rozczłonkowany model socjo-nc;turalny, który jest funkcją sposobu, w jaki zmieniają się stosunki społeczne. Tak więc stosunek między naturą a kulturą (1) może ulegać zmianom oraz (2) nie stanowi autonomicznejsfery spekulatywnej, ale wiąże się z życiom społecznym (z praxis społeczną). Przykładem społeczeństw "przejściowych" pomiędzy klasycznie totemistycznymi (Australia) i prawdziwie kastowymi (Indie), są takie zbiorowości, które złożone są z kast "naturalnych", których kultura pojmowana jest jako projekcja bądż odbicie natury - funkcjonują one jeszcze zgodnie z modelem grup totemicznych, ale przypominają jednocześnie kasty. A jak ma się rzecz w przypadku klasycznie kastowych Indii? Zgodnie z teorią postępowania strukturalistycznego musi tutaj następować jakieś przekształcenie totemizmu. Jest ono zdaniem Levi-Straussa - symetryczne i odwrotne względem omawianego wyżej przypadku organizacji "przejściowych": w miejsce "kast" pojmowanych w duchu modelu wziętego z różnorodności natury, mamy tutaj grupy totemiczne pojmowane teraz według modelu kulturowego 22. Należy teraz wyjaśnić, dlaczego nazwy klanowe w Indiach S£i nazwami przedmiotów wytworzonych (a Witie kulturowych). Mówiliśmy już a tym, że zarówno w ramach klasycznego totemizmu, jak i w przypadku ol'ganizacji kastowej isLnieją specjalizacje; w tych drugich rzeczywiste, w pierwszych jedynie imaginacyjne, np. "opieka" nad danym gatunkiem zwierZ(iCia. Ponadto spoglądając na organizację społeczną z pewnej peJ:'spektywy, możemy zauważyć, że austrialijskie klasy matrymonialne stanowią rodzaj "kasty" - każda z nich "produkuje" kobiety dla innych "kast", tak jak jedna klasyczna kasta zawodowa wytwarza lub służy usługami innym kast'op.l. Lei-Strauss to, formalne w gruncie rzeczy podobieilstwo, określa mianem nastawienia "egzo-praktycznego". Oczywiście, czym innym jest wymiana kobiet, czym innym wymiana dóbr i usług - jest to różnica między porządkiem naturalno-biologicznym i kulturowo-społecznym. Ona właśnie wyraża owo poszukiwane, !symetryczne odwrócenie. Na terenie praktyki społecznej 22 Cudzysłów sensu stricto. przy wyrazie "kasta" podkreśla, że nie jest to jeszcze kasta �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 51 symetria ta nie jest jednak spełniana - garncarz różni się od cyrulika, wszystkie kobiety są gatunkowo tożsame, mimo iż należą do różnych sekcji i podsekcji. Bierze się to stąd, że wymiana małżeńska ma zawsze dwuznaczny charakter - jak pamiętamy Z Eler.:eni'lrnych struktur pokrewiei,slwa - sytuuje się jakby "między" kulturą a naturą. Tylko te dwa porządki mają chi:lrakter rzeczywistej różnorodności: różnorodność gatunków i różnorodność funkcji. Mając to na względzie, system kastowy, modclovv'any na różnorodności funkcji, traktuje kobiety za podobne tylko w granicach społecznych - stąd wynika endogamiczność tej organizacji. Kasty sytuują kobiety jako różnorodne z natury, a grupy totemiczne jako różnorodne kulturowo, przy czym kasty rzeczywiście wykorzystują różnorodność kulturową (odmienne i dopełniające się funkcje poszczególnych kasL), zaś grupy totemiczne tylko wyobrażają sobie, że eksploatują naturalną różnorodność (domniemana opieka nad poszczególnymi gatunkami). Ostatecznie więc: CI KASTA SEKCJA TOTEMICZNA l. model kulturowy 2. rzc:czywi'sta wymiana obiektów kulturowych 3. kobiety zróżnicowane wg modelu gatunków naturalnych (zakAZ wymiany =, krzyżowania gatunków) 1. model naturalny 2. wymiana obiektów naturalnych (kobiet) 3. kobiety różnorodne kulturowo, gatunki naturalne jednorodne kulturowo C e c h y w s p ó l n e: symetria odwrócona 1. kasty różnorodne co do funkcji, jednorodne co do struktury; 2. grupy totemiczne jednorodne co do funkcji, niejednor,odne co do struktury. Z intere:;ującego nas punktu widzenia istotne jest także i to, że obie (ortny organizacji zachowują symetrię ogólną między naturą i kulturą i właśnie ta (nieuświadamiana w istocie) dążność do symetrii powoduje logiczne przekształcenia między systemami; w przypadku organizacji totemicznej cmalogia między naturą a kulturą jest f o r m a l n a, w przypadku systemu kastowego - s u b s t a n c j a l n a. Gatunki przyrodnicze i system przedmiotów wytworzonych, to nieodmiennie modele podstawiane dla pośrednictwa wykorzystywanego do zniesienia opozycji między naturą a kulturą. Efekt - koherenty system. Inaczej nieco ma się rzecz w odniesieniu do społeczności nietotemicznych i niekastowych, chociaż podstawowa zasada "mediacyjności" pomiędzy oboma porządkami pozostaje i tutaj niezmienna. Rolę owego me- •• �52 Wojciech Burszta diatora przejmuje wówczas wymiana małżeńska, która (l) ukazuje pośredniość kobiet między systemem :ustot naturalnych (biologicznych, "gatunkowych") a systemem przedmiotów wytworzonych oraz (2) potwierdza, że każdy system jest uświadamiany jako forma przekształcenia w ramach danej grupy 23. Daje się zauważyć, że posługiwanie się przez autora Mytlwlogiques pojęciami "natura" i "kultura" przybiera coraz częściej charakter operacyjno-formalny. W procedurze strukturalistycznej, w strukturalistycznym typie wyjaśniania, są one niezbędne dla zagwarantowania osiągniqcia ostatecznego wyniku każdej analizy - wykazania, że badany przez etnologa świat kultury ma charakter funkcjonalnych struktur, między którymi zachodzą przekształcenia, ale zawsze w kierunku ostnteczncgo zachowania stanu globalnego tego ustrukturyzowanego systemu. Struktury te są teleologiczne dlatego, że umysł ludzki ciągle porządkuje stosunki zachodzące między światem naturalnym a kulturą; struktury "dążą" do koherencji, gdyż umysł ma tendencję do niwelowania różnic i wprowadzania logiki wiążącej naturę i kulturę. Nie jest przy tym ważne, czy opozycja dwóch porządków jest żródłowo pierwotna (jak w Elementarnych strukturach pokrewieństwa), czy czysto .myślowa. Stosunek do natury odnajdowany w ramach różnych kultur (na jej nieuświadamianym poziomie) określa także to, czy są one statyczne (kultury totemiczne), czy historyczne (wielkie cywilizacje Europy i Azji). I tak homologia ustalająca raz na zawsze odpowiedniość między szeregami natury i kultury powodować ma, że diachroniczny rozwój możliwy jest tylko do pomyślenia w jednym z nich - połączone bytują jakby poza czasem w stałym odtwarzaniu tego, co jest. Możliwa jest wówczas tylko historia mityczna 24. Ten fakt - podstawowej odmienności stosunku do natury - tłumaczy też zastój cywilizacyjny wielu społeczności prymitywnych; pojęcie natury ma tutaj zawsze dwuznaczny charakter: zawiera komponent "nadnaturalny" (umożliwia kontakt z przodkami, duchami i bogami) i jako taka "supernatura" jest ponad kulturą, tak jak pojmowana zwyczajnie natura jest poniżej niej 2',. Myśl pierwotna, zainteresowana związkiem człowieka ze światem nadnaturalnym, nie interesuje się jednocześnie zdobyczami techniki, wręcz potrafi je deprecjonować. Ogólnie rzecz biorąc, kultura pierwotna daje priorytet naturze za pomocą skonstruowanego systemu wierzeń i praktyk. Jest to zmodyfikowana wersja ustaleń z The Elementary ... Nie będziemy bliżej wchodzić w problem strukturalistycznej wizji historii. Na ten temat zob. J. Topolski, Marksizm i historia, Warszawa 1977; M. Godelier, Perspectives in Marxist Anthropology, Cambridge 1977. 25 C. Levi-Strauss, Structural Anthropology Vol. II, New York 1978, s. 320. 23 24 �NATURA Opozycja pomiędzy rego homologicznych zerwuje się te formy rządkiem natury (np. jest także mito-Iogika; ruje" na omawianych - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 53 naturą a kulturą znajduje swój dalszy ciąg w szeopozycji, np. "żeński" /"męski" - dla kobiet redziałalności, które traktuje się jako zgodne z poogrodnictwo). Odbiciem tej podstawowej relacji zobaczmy jak w jej przypadku umysł ludzki .,opew tym szkicu porządkach natury i kultury. IV Zasadniczą cechą myślenia mitycznego jest opisywanie rzeczywistości za pomocą analogii, logiki wyrażającej się w przekształcaniu się metafory w metonimię. Nie jest więc tak, że mity wyjaśniają po prostu - i to całkowicie fałszywie - zjawiska naturalne, ale "za pomocą zjawisk naturalnych mity usiłują wyjaśnić wycinki rzeczywistości nie będące same rzędu przyrodniczego, lecz logicznego" 26. Czym innym jest także posługiwanie się analogią, aby myśleć o kulturze w terminach porządku wziętego z natury (instytucje totemiczne, systemy kastowe), czym innym zaś - myśleć o naturze przez analogię z kulturą, jak w przypadku mitów. Relacja między tymi porządkami ulega więc odwróceniu i powoduje powstanie mitycznej wizji świata. Korzysta ona szeroko z wyszczególnionych w punktach 1 - 7 rodzajów relacji między naturą a kulturą. Efektem mitycznego traktowania zjawisk natury jako analogicznych z kulturą je::;t personifikacja sił natury; stają się one nadludzkimi herosami, działania których spowodowały obecny porządek świata (zobacz choćby przykłady mitów o pochodzeniu masek swaihwe w Drogach masek). Relacje w świecie przyrody uzyskują intencjonalny charakter taki sc!m, jaki mają relacje między ludźmi (na poziomie kultury). Świat n"iury staje siQ światem analogicznym do śVłiata ludzi, a p~zez to świakm zrozumiałym, "oswojonym"; z drugiej strony myśl mityczna "działa" w kierunku przeciwnym, naturalizując działania ludzkie poprzez traktowanie ich tak, «jak gdyby» były integralną częścią determinizmu fizycznego. Tym samym myślenie analogiczne wypracowuje zarówno teorię, jak i praktykę - pierwsza odzwierciedla się w religii (uczłowieczenie praw natury, antropomorfizacja), druga w magii (naturalizacja działań człowieka); jedna wyjaśnia świat, druga daje poczucie możliwości zmieniania jego stanu i kontrolowania jego praw. Widać więc, że myślenie mityczne charakteryzuje wzajemnosc i wymienialność perspektyw, w ramach których rzutuje się kulturę na naturę humanizując prawa tej drugiej, ale jednocześnie naturalizuje wpływ człowieka w magii, co jest efektem zabiegu odwrotnego - rzutowania 2li C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 144. �54 Wojciech Burszta natury na kulturę. Jak to ujmuje w swoim stylu Levi-Strauss: "Pojęcie świata nadnaturalnego istnieje tylko dla ludzkości, która sama sobie przypisuje władze nadnaturalne i która w zamian użycza naturze władz swego nadczłowieczeństwa" 27. Myśl mityczna wyjaśnia więc całość świata i daje ludzkiemu umysłowi poczucie iluzorycznej kontroli zarówno nad naturą, jak i społeczeństwem. Dlatego też można ją z całą pewnością nazwać myślą "totalizującą". "Uwertura" do The Raw and the Cooked oraz zakończenie osLatni\:.go tomu z cyklu 1'I1ythologiques - L. Homme nu, przynoszą uwagi U'vi-Straussa na temat związków mitu, języka i muzyki. Warto pokrótce przyjrzeć się tym wywodom, jako że znamionują onc kolejny zwrot t;~kże w rozumieniu omawianej w niniejszych rozważaniach relacji natury i ;mJtury. Zwrot ten nazwałbym po prostu etapem poszukiwania lormc-.lnych podobieilstw. Chodzi także o to, że francuskiego myśliciela inLresuje teraz przede wszystkim to, jak mity "myśh się w czlowieku", tj. !ch formalna organizacja. Rozszerzając wcześniejsze ustalenia dotyczące analogii istniejc;ćcj pomiędzy językiem, mitem a muzyką, zawarte jeszcze w Aictropologii stnLkturalnej 28, Levi-Strauss twierdzi teraz, że istnieje pomiędzy nimi nie jeden, a dwa rodzaje związków:podobieństwa i formalnej bliskości. S,-ln1 zaś bliski związek między muzyką a mitem opiera na tym, że jcd;1a i druga dziedzina nie ma żadnych oczywistych funkcji praktycznych (w przeciwieństwie do języka); obydwie odzwi.erciedlają ponadto podstawowe właściwości ludzkiego umysłu i sposoby rozumowania. Jednakże nęcące porównywanie języka, mitu i muzyki musi mieć na uwadze nie tylko ścisłe analogie, lecz także i zasadnicze różnice. Podstawowymi elementami języka są - jak doskonale wiadomo - fonemy, same nie posiadające znaczenia, ale w kombinacji różnicujące je. To samo możemy powiedzieć o muzyce: pojedyncze nuty także nic mają same w sobie znaczenia, o którym decyduje dopiero ich odpowiednia kombinacja (powstają wówczas tzw. "sonemy" lub "tonemy"). Ale język nie ogranicza się do systemu fonologicznego - mamy przecież morfologię i składniG, tworzymy wyrazy, a z nich Glowa i całe dyskursy. W muzyce nie mamy "słów" - elementarne jednostki, kombinacja poszczególnych nut, tworzy od razu rodzaj "zdań", tj. frazy melodyczne. Trzy poziomy ogólnego systemu języka w przypadku muzyki redukują się do dwóch - picrw~zego (sonemy) i trzeciego (frazy). Zestawiając teraz mitologię zarówno z ;,uzyką, jak i językiem, widzimy z kolei, że nie ma w niej poziomu fGnologicznego, naj niższymi elementami są tutaj od razu słowa. Tak wiqc 27 ce of 28 Ibidem, s. 332 oraz tenże The Raw and the Cooked. Introduction I, London 1970. C. Levi-Strauss, Antropologia Mythology: strukturalna, s. 287 - 294 to the Scien- �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 55 w porównaniu ze służącym za paradygmat i wzór językiem, muzyka i mitologia "tracą" zawsze jeden z poziomów swego hierarchicznego ustrukturyzowania. Pon,ldto muzyka zawsze podkreśla dźwiękowy aspekt systemu j(~zykoweg(),mitologia zwraca się raczej w kierunku sensu (podkreśla aspekt znaczeniowy). Mity zajmują pozycję pośredniel między dwoma diametralnie opozycyjnymi typumi systemów znaków: jC2zykiem muzyki z jednek strony, a mowc1artykulowane], z drugiej 29. N,o czym zasadza się ta mediacyjność n~itologii? Zdaniem Levi-Straussa istnieje tutaj izomorfizm pomiędzy dwiema opozycjallli: naturą i kulturą oraz ciągłością i nieciągłością. Mit nie jest muzyJq, ale nie jest także jedynie językiem, sytuuje vv srodku drogi pomiE;dzy percepcją estcLyczną i przykładem myśli logicznej sa. Charakterystyczne jest przy tym, że wyk<lzywanie związków między językicrn, mitcrn i muzyką służy właściwie w ostateczności wykazaniu, iż we wszystkich tych zakresach odzwierciedla się nic innego, jak tożsarność n a t u r y l u d z k i e j - identyczna współzależność między strukturą logiczną i re2kcją emocjonalnć1. W ten sposób zamyka się -- moim zdaniem - koło poglądó\v autora 1'vlythologiques na kwestię wzajemnych relacji pomiędzy naturą i kulturą. Parafrazujclc myśl samego Levi-Straussa odnoszącą się do mitów: punkt wyjścia rozwnżań zawiera się w ich zwieó.czeniu, a ich koniec w początku. Zanim uzasadnimy powyższy sąd - jeszcze jedna cytata. Otóż w Myth and !'/leaning Lćvi-Strauss powiada, że jest bardzo daleki aby "redukować kulturą do natury, jak to określamy w żargonie antropologicznym; ale mimo tego to, czego jesteśmy świadkami na poziomie kultury, są to zjawiska z formalnego punktu widzenia tego samego rodzaju" 31. v Pojęcie "natury" w pismach francuskiego etnologa na pewno dalekie jest od jednoznaczności; występuje zawsze w dwóch podstawowych znaczeniach: jednym formułowanym explicite, drugim będącym konsekwencją jego zapatrywań ogólnoteoretycznych. Zacznijmy od tego drugiego - odnosi się ono do natury ludzkiej (ostatecznie zawsze do natur~ mózgu). W tym ujęciu kultura jest izomorficzna z naturą, gdyż badając człowieka i jego struktury myślowe dochodzimy do przyrodniczej natury procesów myślowych. Procedura wyjaśniania strukturalistycznego wymaga uwzględnienia biologicznego aspektu człowieka jako ostatecznej instancji, na której wspiera się roszczenie do prawomocności tez ell 30 31 C. Levi-Strauss, s. 14. C. Levi-Strauss, The Raw ... , s. 28. Ibidem, Myth and Meaning, s. 10. �56 Wojciech Burszta o tożsamości struktur myśli w czasie i przestrzeni. Dla Levi-Straussa bowiem uświadamiany poziom zjawisk jest jedynie punktem wyjścia do ustalenia zasad rzeczywiście je konstytuujących, zasad logicznej klasyfikacji, która leży u podstaw kultury jako rzeczywistości myślowej i organizuje ją. Ostateczne uprawomocnienie tych zasad jest zadaniem neurofizjologii lub - jak ostatnio sugeruje nasz myśliciel - cybernetyki 32. Logika kultury daje się sprowadzić do logiki funkcjonowania mózgu, a ta wypływa z samej natury tego organu człowieka. Drugi sens terminu "natura" to ten, o którym traktował w większości przypadków niniejszy tekst: chodzi o dwa odmienne porządki rzeczywistości, pomiędzy którymi nieustannie "mediuje" myślenie symboliczne. Poszczególne analizy i stwierdzenia Levi-Straussa ukazują, jak określone formy zjawisk kulturowych (język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, muzyka, sztuka) wytwarzają struktury unifikujące naturę i kulturę w koherentne systemy myślowo-logiczne. Sytuacja wygląda więc tak, że poglądy autora Mythologiques ciągle oscylują pomiędzy naturalizmem przedmiotowym i metodologicznym, a "kulturalizmem". Zrozumiałe więc, że część interpretatorów myśli Levi-Straussowskiej klasyfikuje jego poglądy jako zdecydowanie naturalistyczno-biologistyczne; inni zaś zaliczają go w poczet kontynuatorów neokantyzmu! Raz bowiem kultura da się sprowadzić do prawidłowości naturalnych, kiedy indziej pojęcia "natury" i "kultury" mają jedynie walor metodologiczny i służą pokazaniu, jak myśl symboliczna funkcjonuje w ciągłej oscylacji pomiędzy indywidualnie narzucającą się rzeczywistością przyrodniczą i społeczną rzeczywistością kultury. Sposób posługiwania się pojęciami "natury" i "kultury" jest zawsze u Levi-Straussa funkcją założeń ukierunkowujących aktualnie prowadzone przezeń analizy etnologiczne; są to jednak zawsze pojęcia kluczowe dla strukturalizmu, gdyż jeśli przyjąć, że ma on ukazać zasady funkcjonowania myśli ludzkiej, niezbędne jest powołanie takiego zakresu rzeczywistości, w obrębie której myśl ta się porusza. Gdyby jednak spojrzeć na strukturalizm Levi-Straussowski jako na teorię poznania okaże się, że opozycja "natura versus kultura" znajduje tutaj ostateczne rozwiązanie w stwierdzeniu, że za kulturową różnorodnością ukrywa się zawsze ludzka natura pojmowana jako zunifikowana i abstrakcyjna struktura rządząca konkretnymi wariantami tej różnorodności. Nie jest to idea nowa i Levi-Strauss próbuje ją jedynie odnowić, korzystając z jednej strony z osiągnięć (rzeczywistych lub tylko potencjalnych) współczesnej nauki, z drugiej waloryzując wizję świata spo32 Levi-Strauss porównuje np. naturę rycznych, L'Homme nu, Paris 1H71. ludzką z rodzajem matryc kombinato- �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 57 łeczności prymitywnych. Przewodnikiem w tym drugim względzie był dla niego zawsze J. J. Rousseau, który miał pierwszy dostrzec, że poszukiwanie "społeczeństwa natury" pomaga zastanowić się nad n at u r ą s p o ł e c z e ń s t w a. O tym światopoglądowym wymiarze koncepcji L<'vi-Straussa nie powinno się zapominać 33. Wydaje się także, że ukazanie, w jaki sposób strukturalizm w ujęciu autora Totemizmu stosuje opozycję: natura-kultura odsłania pewną fundamentalną dwuznaczność (może lepiej byłoby powiedzieć - niezdecydowanie) pojmowania samej struktury. W rachubę wchodzić może bowiem albo (a) traktowanie jej jako realności ufundowanej neurofizjologicznie; w tym sensie, jako twór natury, wyprzedza ona kulturę. Obok tego rozumienia mamy jednak strukturę jako (b) narzucający się umysłowi ludzkiemu sposób porządkowania pojęć natury i kultury, a zarazem homologizowania ze sobą obszarów objętych przez te pojęcia. Konsekwencje opowiedzenia się za którąś z wyszczególnionych konceptualizacji struktury ujawniają się w pojmowaniu relacji natury i kultury. Już zupełnie na marginesie chciałbym podkreślić, że przedstawiciele neostrukturalizmu, "karmiący" się myślą Levi-Straussa opowiadają się za wariantem (b) definiowania struktury, który to wariant zostaje rozwinięty w sposób następujący: struktura wyznacza podstawy "logiki" pojęć, w szczególności właśnie naturę i kulturę jako człony opozycyjne. Homologic7ność obszarów oznaczanych przez te pojęcia stanowi wyraz owej ,,logiki", która jest niezależna od podporządkowanego jej umysłu badacza. Tym samym problem pierwotności przedmiotowej natury względem kultury lub vice versa nie pojawia się tu: struktura równocześnie kształtuje jeden i drugi obszar oraz relacje między nimi (homologizując te obszary). Nie oznacza to jednak wcale, że natura jest częścią kultury [różnica w stosunku do ujęcia typu (b) u Levi-Straussa], gdyż nie ma innej natury i kultury jak tylko natura i kultura "myślana", zaś z punktu widzenia struktury obydwie są wtórne. Jeśli ktoś pragnie domagać się pierwotności jednej z tych instancji, może to uczynić jedynie na poziomie "ideologicznym", absolutyzującym tę opozycję merytorycznie. Tylko wówczas problem owej pierwotności w ogóle pojawia się 34. Jednak w przypadku Levi-Straussa podobne ujednoznacznienie nie wchodzi w rachubę, co zostało - mam nadzieję - wykazane w niniejszym szkicu. 33 C. Levi-Stl'auss, Structural Anthropology Vol. II, s. 40. Rodzaj hołdu składa francuski mistrz etnologii Rousseau w swej "podróży filozoficznej", Smutku tropików, Warszawa 1960. 34 Proces neostrukturalistycznej recepcji myśli Levi-Straussa oraz określenie statusu struktury w sugerowany powyżej sposób można doskonale prześledzić w pracy: L Rossi and Co., The Logic of Culture, London 1982. Bliżej podejmuję ten problem w osobnych rozważaniach. �58 Wojciech Burszta WOJCIECH BURSZTA NATURE - SYMBOLIC THOUGHT - CULTURE (summary) ,An outlook on Levi-Strauss structurali:;m from the point of Uw notions of "nature" and "culture", which the French ethnologist employs in his work, is suggested in this paper. It is the author's thesis that the opposition nature-culture can be conceived as the main line of the interpretation concerning the basic trends of LĆvI-·Strauss general thEoretic~11 thought. S(I~-:lC (-:n(l1y~;is concerning Uv' U-',,'CJ_'standing of the relation between nature and culture have been carried out to defend the above thesis, from the point of view of 1) the subject in question (nature and culture as two distinct realities which are objectivized in people's thinking), 2) the methodology (the ways of investigation of the relations that organize the two realities or link them together). It appears that symbolic thinking is always the factor which unites the orders of reality. This thinking uses both natural and social substance in order to make them into coherent logical systems. Lćvi-~;trćmss analyse:; of totemism and mytha-logical thinking exemplify ',his phenomenon (in the former case nature is transformed into culture; in the latter - just the opposite occurs - culture is transformed into nature). The p~lper presents <]f] evolution of Levi-Strauss point of view on the relation between nature and culture. This evolution, however, has resulted in a clarification of the sense in which he uses both these notions. Duality of a possible understanding of these notions is best rendered by the following words of Levi-Strauss: "nature is preculture and it is also subculture". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38f723ddd686206db3e354afd9f06389.pdf ca7404afc5bd53e29bc333e9f8a60acb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1781 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.251-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198G IV. RECENZJE PUBLIKACJE AMERYKANISTYCZNE Z WĘGIER I CZECHOSŁOWACJI Przed dwudziestoma z górą laty na lamach "Etnografii Polskiej" ukazała si'; ... Aka notatka o tadaniach amerykanistycznych na Węgrzech'. Jej autor, Lajes ?,' gl;:lI". przed'e wszystkim sygnalizował sam fakt podjęcia po 1945 roku etnolG,"., znych studiów nad Ameryką w kraju ,nie mającym dotąd tradycji naukowych tej dz'iedzinie. Informował Ql1 także o głównych kierunkach prowadzonych ('wczas prac: opracowywaniu z:bi·orów istniejących w węgierskich muzeach, Sll;-' ·;.ch naci udzialem \Vęgów w poznawa:1iu Ameryki w minionych stulec:ach or".~ '.: ,daniach nad współcz2sną kulturą Indian południowoamerykańskich. W tym ostat.C '11 przypadku, oprócz literatury przedmiotu, wykorzystywano materiały zgroma..:r>]lC podczas wyprawy do Brazylii, zorganizowanej przez Lajosa BogIara. Lako.:zn~j nota~Ce towarzyszył wykaz kilkunastu pozycji bibliograf';cznych z lat 1950- ] goO. \.vśród których Zidecydowaną większość stanowiły prace autora nadesła".' do ,.Et::ografii Polskiej" informacji. O ile mi wiadomo, od tego czasu nie pojawiła się w polskic.h pubkkacjaLł1 .ograficznych żadna inna informacja o węgierskiej amerykanistyce, chociaż r.i·e ,,;;:o,v'1lo oznak świadczących zarówno o kontynuow2niu wymienionych kierur:" "N badań. jak też o stopniowym poszerzaniu się pola zainteresowań ameryka:''''LYCZ:lych .Z jednej strol'lY były to kolejne prace poświęcone wybranym aspekC· :11 współcL::snej kultury Indian z Ameryki Południowej. \v części nadal oparte na " ;iteriaiach pochodzących z badań tereno,wych L. BogIara ~, a także studia ·dot~··'.",ce XVIII-wiecznego opisu misj-j peruwiańskich sporządzonego przez \.vęgierskie"'. jezuitę Ferenca Xav·era Ed-era 3. Z drugiej strony pojawiać się zaczęiy prace ,_"~'uszaj'lCe .:10W'1 problematykę ,i pisane - przynajmniej częściowo prZiez n(1.~,-ch autorów. Do nich należaly publikacje poświęcone przekształceniom dawnt-j . ,;.ologii pcruwiańsk'ej" oraz r·ekonstrukcji struktur politycznych w przedazteck:e1 -,>ksyku i przedinkaskim Peru 5. , L. B a g l li r, Węgierskie badania Ameryki, "Etnografia Polska", t. VII: 1963, s. 491 - 4sl. , L. B a g l li r, Contributions to the sociology of Nambicuara Indians. "Acta Ethnograpl1l' Acaclemiae Scientlial'um Hungaricae", t. 18: 1969, fasc. 1-3, s. 237 - ~41;; t e n ż e, Chieftatn·. '.:p and Uw Religious Leader. A Venezuelan Example, "Acta Ethnographica Academiae ~,:entiarum Hungaricae", t. 20: 1971. fasc. :J - 4, s. 331 - 337; 1. H a l m o s. The Musie Of tlw >mbicuara Indians (Mato Grosso, Brazil), "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hun~-;·ricae!l, t. 28; 1979. fase. 1 - 4, s. 205 - 350 (artykuł ten napisany zostal n(=ł ?od:::;:tawie InaterLc.,<.v zebranych przez L, Boglara) . .1 Por. dwie publikacje Lajosa Bogiara i Andrasa Bognara nosl.,!ce identyczny tytuŁ: Eder's Description Of Peruvian Missions front the 18:h CcnLdry. zamieszczon~ ., .,Acta EtlJnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 22: 1973. rase. 1'~, s. l - H . : oz t. 30: 19111, lase. 1·2, s. 111 - 141. t A. L a m rn e 1. Historical C/łanges as Tejlected in South-American Indian Myths, .,Act'} : ";'lOographica Acadcm'iae Soicntiarum Hungaricae", t. 30: 1981, fasc. 1·2. s. 14:1- 158. Zasac;· ... cze tczy tej pracy przedstawione zostały w referacie wygłoszonym podczas sympozjum : ;[\ i Historia". Budapeszt, 27· 29.IX.1978 r.; por. A. L a m m "l. Chcnges in History alld ··.ilh. [WIJ Myth ';ld Hi,e,tol'll. A SympOsium, edited l)y M. Hoppal, Budapest 1979, s. 48 - SI!. 7~ tenc X, �252 RECENZJE Nie są to bynajmniej wszystkie prace jakie powstały w węgierskim środo\\< sku amerykanistycznym po roku 1'960; ,nie są to nawet wszystkie prace ba.cJacl." reprezentujących zai!1teresowania etnolog,iczne czy et:lohistoryczne, o których w pie;wszym rzędzi'e jest tu mowa, Podałem jedyni." przykłady zaczerpniętoe z paru CZilwpis m naukowych i to tych tylko, których zawartość dostępna jcst czytchiko\\": n';e znającemu języka węgierskiego ,Znacznie więcej publikacji, w tym takż2 książ.kowych, ukazało się natomiast po węg'iersku, W aktualnym stanic amerykanistyki na Węgrzech pozwa!a zorie:ltować siC; sp:cjalny numer czasopisma "Artes Populares" wydawanego przez Kat~drc; Folkl()t'l.1 Uniwersytetu im. Lorando Eotvosa w Budapeszcie, którą kieruje prof. Vilmos Vo:gt, Z'lany folklorysta. et:lOlog i semiotyk, będący jednocześnie redaktori~m Y' acz21nyn' czasopisma, Ten stale wychodzący w języku węg'iersk,im periodyk, tym razen' przełamał tarierc; językową. Powodem odstępstwa od przyjętej zasady było poświęcenie całości dziewiątego tomu .,Artes Populares" problematyce amel'ykanistycz~ej, co stanowi niewątpliwą nicspodziankc; z uwagi na profil czasopisma oraz illRtytucji, która je wydaje. Wyjaśnie!J'i~ tego faktu poda}e w otwierającym tOJ]) ,.Wstępie" jeden z współredaktorów numeru specjalnego, Luiz Bogiar, określają'. opublikowany w trzech językach - hiszpańskim, angielskim i portugalskim - zbiÓt prac jako prezentację nowopowstałej Grupy Roboczej do Badań Latynoarnerykani stycznych, której on sam jest kierownikiem naukowym, Grupa Robocza utworzona została w lutym 1982 roku w Katedrze Folkloru jako pierwszy tego rodzaju ośrodek badań amerykanistycznych ,na Węgrzech, Celem przyświ,ecającym organizatorom było stworzeni,e forum, które skupiałoby ni: tylko specjalistów z dziedziny folklorystyki i etnologii, lecz także badaczy wszelkich innyc,h specjalności zainteresowanych Ameryką Łaci:lską. Zauważyć od razu wypada, że mimo operowania pojęciem Ameryki Łaciilsk,icj czy Latynoameryki w kręgu zainteresowań Grupy Roboczej znajdują się równie~ społeczności i:1diańskie z terenu USA i Kanady (por. niXej). Ta drobna niespójność nie ma oczywiście większego znaczenia, jest j.ednak dość znamienna. Podobm\ sytuację znamy z doświadcz211 polskich i - jak się wydaje - wynika ona ze specyfiki rozwoju studiów amerykanistycznych w krajach, w których ni'e istnieją odn;bne instytucje wyspecjaJ:zowane w takich badaniach, Studia amerykanistyczne są z reguly inicjowane i prowadzone przez stosunkowo nieliczną grupę ludz' pracujących najczęściej indywidualnie i niejako poza ustalonymi strukturami organizacyjnymi nauki. W momencie, ki'edy pojawia siC; naturalne i oelowe dąż e:l.ic do integracji wysiików badawczych, czy choćby tylko do integracjj grupy ludzi o zbieżnych zainteresowaniach. zazwyczaj w grę wchodz<] dwa hasla Ok!'2slają,ce "deficytowe" sfery nauki, a zarazem wyznaczające wspólną dla dane l grupy płaszczyznę. Pierwszym hasłem je-st "Latynoameryka", Stw<1rza ono rn8ż~:wość zintegrowania przedstawicieli najróżniejszych clyscypLn i spccj,,';,()~ci, których wspólną cec;'ą jest zainteresowanie tym rejonem św;ata. W ran',ach takiej W tym samym zbiorze, zawierającym streszczenia wszystkim wygłoszonych na sympozjum referatów i wydanym jako dodatek do 3 tomu "EWmunkalatok a Magyars;'" Neprajz;,hoz" 'serii Instytutu Etnograficznego Węgierskiej Akademii Nauk), znajdujemy też tezy referatu Lajosa BogIara pl, Myth and Ethno-history An Example from Uw AmaZOn (s. 47 - -18) poświęconego mitologizacji przestrzeni u Indian Piaroa, W sympozjum uczestniczył równi':' niemiecki amerykanista Lothar Drager z refe-ratem zatytułowanym Mythische Dal'stellull{) ,,,,,d, historische Realitiit in den Vberlienfel'ungen der Shawnce-I.ndianer (s. 52 - 60), , Z. P a u l i Y t, Capitals In pre-Aztec Central Mexico, "Acta Or'ientalia Academiac Scicn, tiarum Hungaricae", t, 35: i19&1,fasc.2 - 3, s, 315 - 350; L. B o g l a r, The Formation ot Pre-Columbian Arc/""i' Civilizations: Chavin, t a m że, s. 351 - 363. �RECENZJE 253 t,upy, jeśli jej liczebność będzie dostatecznie duża, następO\vać może z czaS'eL1 ,.yodrębnianie się wyspecjalizowanych podgrup. Przykładem integracji wokół haćła Latynoameryka" są krótkJie jeszcze dzieje Polskiego Towarzystwa Studiów Lat y"amerykańskich, prz'CŻywającego obecnie fazę wyłaniania się komisji regionalnycb. Drug;ł płaszczyz-'lq, na której dokonuje się integracja ludzi zajmujących s:(~ obiema mi amerykanistycznymi, wyznacza hasło "kultury indiańskie". Pojawia się <lO przede wszystkim w środowisku etnologicznym, ale przyciąga także historyków, , rcheologów, folklorystów, językoznawców i in. W tym wypadku zainteresowan:a :;,'zeszłości;j i współczesności;j ludności indiańskiej, jakkolwiek bardzo często dotyC/'l spo!cczności żyjących w granicach Ameryki Łacińskiej, niejako ex deJiniti.on! . 'wjmować: mUSZel także Indian z obszaru USA i Kanady. Tej płaszczyźnie inLgracyjm'j odpowiadają spotykane nieraz pojęcia - lindoamerykanistyka i Ameryka 'lhliLska. W Polsce przykładem intcgracji na płaszczyźnie indoamerykanistyki były niezależnie od swej nazwy - wczesne Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczodbywane w Krakowie i Poznaniu w łatach 60-tych. Późniejszy rozwój studióv: •";uykanistycz:JYch w środowisku etnologicznym v,lykazal jednak, że hasło ,.kul':.' inch1l1ski2" wyznacza zbyt wąskie pole działania, poza którym pozostać by dsiały studia I'ad kulturami afro-amerykańskimi cz:y też kulturami i!l'lych. nie.ciiańskich społeczności obu Ameryk. Najbardziej stosownym okazało się więc ,.zostanie przy terminie amerykanistyka, najbardziej ogólnym i nie impLkujilcym du"ć' sz:tucznych ogr a'lieze!'l geograficznych czy etniczno-kulturowych. Ma on ZE~SZl.,. co warto przypomnieć, bardzo długą - bo sięgającą XIX wieku -' tradycj(-~ "/ szeroko pojętych naukach antropologicznych zarówno w Europie, jak i w Am2'yCl' (por. np. J azw(~ francuski,ego tow'arzystwa naukow2go zawart'l w .i'ego ce; onym czasopiśmie ..Journal de la Socićte des Americanistes". a takż2 nazwĘ L.'gu]arnie odb)'wających się spotkań badaczy Ameryki reprezentuj'lcych zW'ykle choć w różnych proporcjach -- wi(~kszość nauk humanistycznych i spolecznyeh, <óra brzmi Mil;dzynarodowe Kongresy Amerykanistów). Ta przydługa być może dygresja, sprowokowana nazwą węgierskiej Grup}' R.boczej do Badań Latynoamerykanistycznych, wskazuje na podobne dyl£maty tw'l'"zy.,z'jce formowaniu Sil; amerykanistyki w krajach Europy środkowej po II \,,,,jnie światowej. Pewne analogie dostrzec zresztą można i w irll1ych zjawiskach, ., d przykład w uporczywym dąż'eniu uprawiających amerykanistykę ludzi do ins',y!.;cjonalizacji w takiej lub innej formie swych zainten;sowań. co znacznie ułatwia, a czasem wn;cz umożliwia prowadzenie prac badawczych. Jak informuje we "Wstępie" do dziewiątego tomu "Artes Popułares" LUiZ :2g1;1r, inicjatywa powołania do życia Grupy Roboczej nie stanowiła dla nikogo) ,askocze:lia. Potrzebę taką odczuwano od dawna, o czym świadczyły podobr;'2 '.,u:jatywy wysuwane przez różne środowiska zawodowe, Powstanie zaś interdyscyl:::!arncgo oŚl'odka studiów amerykanistycznych właśnie w Katedrze Folkloru bui..;)e"z\alLskiego uniwersytetu było wynikiem tyleż sprzyjających warunkóN i ok(:.uno:3c'. ile wyj;łtkowej prężności tamtejszego środowiska, która znalazla wyraz "'.' f<Jkcie nie mającym precedellsu w historii badań w Nowym Świeci2, a miano'., ..cie w przeprowadzeniu badań terenowych w trzech krajach amerykallskich przez 1l""jc etnologów wqgiers~ich. Comiesięczne zebrania naukowe, podczas których prezentowane Sij i dy skuto'.,,;me wyniki badań oraz rezultaty studiów gabinetowych. odbywają się projekcje fdmów zrealizowanych w terenie lub prnesłuchiwane są nagrania magnetofonowe, c"'Jj)['owadziły w ef€kcie do pierwszej prezentacji dorobku Grupy Roboczej w po,Lc; zbioru artykułów opublikowanych w specjalnym numerze "Artes Populal'cs', Zbiór tpn obejmuje 13 prac podzielonych na cztery grupy: "Spra\vozda~lia z ba- �254 RECENZJE dali. terenowych", "Krytyki ~ studia", "Publikacje mater:ałów muzealnych" i .,K,;, nika". W dziale sprawozdań z badań terenowych znajdujcmy publikacje dwojga 5""" ś;'ód wspomnianych etnologów, którzy mieli możliwość pracować wśród IncL,. A~1l"'amaria Lammel przebywała \-v 1982 roku w Meksyku prowadząc badan'a WŚI',' Totonaków z Plan cle Hidalgo w stanie Veracruz. ZbieraJa pn\2de w:"zystklm tL'1~';. Jlklorys(ycz!",e, L'-E'ÓW'~O r,rozę, jak i poezj~. Gromadziła też l:agrania muzyki, t'TCSUjąC siG jednocześnie miejscem i rolą obu rodzajów folkloru Vi życiu spo!r.cćLOści chłopów ind'al1skich. Wstępne wy,:liki swych badal1 prezentuj" ora w art.l;ule Plan de Hidalgo: un ejido tradicionuL de indios totonacas (plan de El ida/c;(: .tmdycyjne ejido lndi:m Totonaków), będącym -ogólną i wieloaspcktową charakter,," styką wspólnoty, oraz \v drugim artykule, poświęconym już samym zapisom n','.zycznym zebranym w terenie, pt, Musica de danza de los Indios totonacas (Muzy! : trJH;arzyszqca taJicom u Indian Totonaków), Z kolei Luiz Bogiar, dwukrotnie przebywając w Brazylii w latach 1979 i 19< p-owadził badania etnograficzne wśród Guarani z okolic Sao Paulo. Dluższe i po' tarzające się kontakty z mieszkali.cami wybranych w,iosek umożliw:ły mu zebra)", interesujących materiałów dotyczących procesu akulturacji tej grupy Indian. 0:;serwac~e i wstępr~e refleksje ogólniejszej ~~atury omówione zostaly wartyku".: Pt'squisa entre os Guarani (Nhandeva) de Sao Paulo - relatorio )Jreliminar iB.'uiJnia wśród Guarani (Nhandeva), z Sao Paulo - sprawozdanie wstępne). TrZ2cim etnołogiem, który prowadził badania wśród Indian - tym razem wśr ',; 1\'avajo w USA - był Laszłó Borsanyi. On jednak n:e zaprezentował w omawia:l}": tOl~1ie rezultatów swych prac w terenie, lecz problemowy artykuł ea t~mat p"~' latchu. Wśród sprawozdań z badali. terenowych pomi'eszczone zostaly patomiC\< uwie jeszcze prace, których autorzy pie są Węgrami li trudno docicc na jak:'ej z ',~:?dzie wlączono je do zbioru. Irma Aguero w artykule Estudio de una comurtid' : J'digiosa en La Habona (Studium wS)Jólr.oty religijnej z Hawany) obszerni c ch.'!'2.kteryzujc jC'dną z kubaI1skich religii synkretycznych, zwaną regla c/,c )Jolo al> wspólnotami pale ras, wyrosłą na gruncie tradycji niewolników Bantu. Dn''', autor, Emilio Ar'as, opisuje w sposób raczej gawędz'arski zwyczaje związane z z',V';'c'ra:1iem małżeństwa kultywowane w Kostaryce. T"kst nosi tytuł Un ?noirirl' IUO en el Valle Central de Costa Rica (Maiżeństwo w środkowej dolinic Kostaryk' VV dziale mieszczącym krytyki i studia znajdujemy cztery, dość zróżnlcowa L ll':alyczn'e prace. W pierwszej !'oszącej tytuł Potlatch Problems Art li nthr, r""!ogical Colt'ary (Problemy zwiqzane z )Jotl:JJtchem - antropologiczna kalwar Laszló Borsanyi przypomina spory i kontrowersje wokół interpretacji zjawis: p<Jtlatchu u India:1 z Połud,:1iowo-Zachodniego Wybrzeża. Autor dowodzi, że jed',r~ym sposobem rozstrzygnięcia licznych probl'cmów jest historycz' a anaLza cało.:: rLateriału źródlowego, która pi'owadzi do wniosku, iż różne zaskakujące badac cfchy potlatc:hu stanowiły lokalne, uwarunkowane europejskimi wpływami zl11ia:"'w .jnstytucji będącej organiczną częścią kultury 'indiańskiej. Drugi krytyczny tekst dotyczy słynrlych wyobrażel1 z płaskowyż a Nazca w P,,l'U. Attila Csaba, Janos Gyarmati, Geza Kezdi Nagy, Csaba Nemes i Jeno P€lsi:i' :, w artykule Different Look about the Nazca Enigma (Odmienne spojrzenie na f .... j"'mnicę Nazca) koncentrują się na interpretacji zaproponowanej prz·ez wc:gicrsk;·g) geografa Zoltfma Zelkó, według której na płaskowyżu Nazca wyob, ażona zos~·l;) mapa jeziora T-iticaca i okolic w skali l : 16. Autorzy ukazują s.abe punkty ••• hipotezy i w końcu odrzucają ją jako nieuzasadnioną. Dwa pozostałe artykuły w omawianym dziale są studiami poświc:eonymi \','- �255 n;:li,oll1 to\\'arzy~z,!cyll1 IhlCZ"t!ww: up:'a\\'y I'oslin w północnym Chik oraz stref""" ekologicZl\ym \\' Brazylii, S,) tll prace' Heleny Horta 1nl('io dcl cultiro de plan' er; los Andes J.c;\,ana tli"a/ ,\1ericitolwlcs i Csaby BO:ld~ll' Geography n;l1 geohistorii Jl'cl:iym k-l:listyczll~ of IljJrGU'y rosiin Gl'ohistorical, mul (l'oc:qtck Nemes Brasil /h'ograJii (Zarys ~. ,,'-' omaw:a:lym rl'iacjl' osób tomie ..Artl's wieków, wchodzą Pllpu!arL"" bllowallC1 de Hndapest IUlei!a zbiol'Y p:'óbq sprccyzo\\'ania ich g!inian,~ i Fig1uillas szer,zej figurki ze <lnykllł wzgl.:;du VilnlO,a 'A~ród nich II' cL1il'ryka 11 /ll/lIga badan iacll' Swiatem obszl'rniej badania SlllŻYl' [<lm m;·.)- gUnia,nych w kowz1;'J- potiejrl1l.,j',! kulturowy:n; ceramiki, grobowego. L'chniki pJJl'C) w Budap",z;;' grupy wyposażenia tradycji OkT'·:<JJ. TeotiiJ.ul1cc<n), Etnograficznym szczególnej skład roku 1978 autony z z inWCllt.'lrl. z centrami (Figurki te'otihuacaóskich. ich Teotihuacan ~ ja~q Aulorl::a wytwarza:":>, w tej ,lmeryk w ,woim kontakty przez nad mogą jako źródeł PC\\'ne tay Jziedzi:':~ il, w którym autor daje w<:;gi'~rskich, SWl'gC1 ,'odzaju przewodnik po natom "- ,~ Stud-ie.~ (W <;gl""- zarys historii począwszy od oraz główne Znaczące Hozbudowane kulturo,;.;,: posiada Arncri.can kraju. a nastGpnie -Wl;grów z Ameryki) \\'<;gierską, tradycje k['(>11ika rskie in przez [';jeśli chor:(zi Manuel Antonio Or'~z (Mu.sica folk/ririca d,? zasadnicze cechy ria It Ethnography l'tnoh)gó\\' emigl'<lcj;) ton1u, nazwanym przynaj;nniej nil" bGd,jcego W.:;gn'm, muzyk.; folklory,tytzną lC'Ż,jcl' u jej pt, podejmo\\'ane tykulu za'n! > XIX w ;problct:.'.:' miejsce przypi~y węgierskiej 7.ajm:J,ią do 'tego ~:'- b:bliogrc.ii' istyczncj, KOl1cząc G.-upy na i a fry kaó"k,!, Voigta I'C'OWClll Nowym ku omawia badawcze !y,uzcak...:, wsponmia:;". zawiera zabytków POWiąZ,lll zamieszczonych \\' o~tatllim dzia'~~ nie ,it'st bynajmniej kronikarski, Cli ropejsk;) etnoo rafia Si;CI już Znaiazly która opisu tej oddziai,\'\\'an:e ,; krótki artykuł kolejlH'go auto:'a charakt.eryzujebowiem we:lezuebk'l V,'nezl/c!a) \\' jak kulturowe, Charaktl'r prac c!aktorów ..Kronikq". ir,d;all~k'l, Prócz analizy figurek oraz Meksyku, :\leksyku. Teotilwacan \vchoclz'1ce genl'tycz:1l' symbolikl; osrodki do n',,,al!)l) material,:'-,\' koh:~kcje fi.gurek siG w Muzeum znajduj;)Cl' rodzaj-e oraz' muzealnych, : ustalenia dl' dwa Buclapeszci.e), W muzeum, studia aml','yjest wydole - Gyarmati i Gl'Zy Ke:>:cli Na~~y, ZC1~."1llexicanas prccicisi(;us, en (;;;. Mu,'.'o srodkm,v-c'go w srodkowym \\'yjścia zwi,)Zki r:l inne ze chre<no!ogii eksponaty punkt fl."lkcje IVa- u'id?':- i stanowić mogą P",li jego \\i:',:.'ru:lkicm \\' zo,;tala, meksykańskich El1lOgra,iic:llego buclapesztct1skiege< A~nc,.; P, Nagy, materialów (Fragl1lclICy figurek oKrC'su prC'kla~yczn('go W drllgil'j pracy S~:l;lO\\'i,) publik.1cji :: Mu<:clOn fragmentów O;llaw'a Ut~ to wsz·elkiego rodzaju amerykanistycznych, reguly wydzielo~la prace, Pil'l'wsza, autC)l'>'twa J:ll1osa Fragmcnlo-, ell' figurinos ell' arcilla :l':l:lOW;ą -f, o;"z z punk.tu in'cjujiłc,l' czy Polska. Amerytc \V eZl:Ś(' POSw:l;cona prcklasyc;:nego z przeby\\'aj'1tych sI"c'cjalna 70 Summary Ameryką w danym kraju wiedzy o Nowym Swiecic !Ś',\';adomosci społecznej na przestrzeni W pierwszym wYP<ldku \\' grL; lekcji Po'uclniowy(;h) Bra;::ylii opracuwanie i upowszechnianie wartosć żródlową dla badall też są świadectwem za:nteresowail ,;taw.:; do badal'l ,:!,ld rozwojt'm Ei1lOgni.fico Climrttic przyrodniczej zud'lI\. j;lkie' ,la\\'jają sobie ludz:e takich jak W.:;gry. Czechosłowacja tj',' Z zapomni·l'nia. naukuwe tC;'ia!ów, które albo maj;) ~,c,' dwie Andach i k.limatH). z ist(}tllych \\' krajach ir'1dlowych w prczcntacit:; Roboczej do Seldall Z;l\\';lr:.osl'i p:t'rw:szej zbiorowej Ll:YiH1"ml'!'y~anistycznych, 1<-,::n dalszych intl'l'l'''lj~)cych p,',le lW,lz<pc1nienia ''.lire. .. \Vst(,;'pi~·' do spC'cjal~1cgo \\;~'drtnict .. :\rtes publikacji moi;,l;', tylko budape3ztal1sk':; ż.YC7.yć jej sil: {)c?C:'kh\,~il, {) których PopularC's" Lu·~z Bogltł:.~: czk tak pi>' ' "Zró'żniL:''':''- �256 RECENZJE "';ana tematyka tego tomu jest wyrazem !1aSz2j nadziei, cjalności pracować bqd<l wspólnie w celu zdobywa:lia o ziemiach Nowego Swiata i jego ludach", ~2 badacze ró~nych spei pl'Ll'kazy\\',mia wiedzy W porównaniu z Węgrami, sytuację anwrykanistyk: \'; CZl'choslowacji uznać :T)iJ~na za korzystniejsz'l i to z dwóch powodow, Po pierwsze dlatego, ~l' tradycje ,·tudiów nad ludami Ameryki sięgają tam pocziltko\\' XX wieku \pomijam XIX-wiecznych podróżników, których działalnosć owoeowala wyhlcznie kolekcjami ,·t')ograficznymi) i kontynuowane były w okresie międzywojennym, Wprawdzie badania amerykanistyczne prowadz:Jy nieliczne tylko jednostki, lecz pozostal po nich niemaly .i zna'czilcy dowbek w tej dziedz:,nie, Wyst~lrczy przypomnieć' tylko podróżnika i badacza społeczności indiańskieh z Ameryki Południowej Alberta Vojleeha Frica", etnologa i znawcq język0w indiańskich Cestmira LClUkotkę;, czy Frntiska PospiSUa, morawskiego etnologa, cho;'eograia badacza kultury Indian l południowego zachodu USA 8, Faktem zasługujc1cym na podkreślenie są stosunkowo liczne badania terenowe etnologów czechoshm'ackich realizowane tak~l' po 1945 roku 9, Innym powodem decydującym o wzglc;dnie korzystniejszej sytuacji amerykanistyki w Czechosłowacji jest istnienie wyspecjaLzuwanyeh ośrodków naukowye:l. Pierwszym kgo rodzaju oś\'odkielll stało siq ju~ w XIX stuleciu Nilprstko\'e l\lu1:\ io Syl\vetkę 1,/ojtech i dorobek ['ric - tego Centenary badaczA of his przedstawił Birth, ostatnio "Annal,:" of Josef Kandcrt \\' art)'kull': the Napr-.;tck .t\'luscurn", t. ii[lJ8t- 11: lOO~$, 111 - 161, podając m, in, pelną bibliografię jego prac, 7 D\vie główne publikacje tego badacza, wydane przed II \v()jn~! świaU>Wd, to: .Nciboźenstvi Jnd'Uinu, Praha 19'26 oraz Indiuni sev8roa1nericti, Pralla 19,;n. Po\vojenne prace C. Loukotkl, Jn.in. te, które powstały "V \\iyniku blisko rocznego pobytu \\' Braz~~..lii w latach 1957 - 19t}R., znaleźć można w blibliograEii opraco\vancj przez Katerinc: KU.pstov;1 __ BrbUogrn]J1ty Oj ~.;w o S"cienttfic and Populari,zinp Literature Concenling Amcrican lr:dians, published in Czech in tile Period of 1945 - 1974, "Annals of the Naprstek 'Vrllseum" t. 10: 1981, s, 21 - 71. 'Pierwszą CZf:~ŚĆwyników sv.,rych badarl prowadzonych \\' 18tach 19:1O- 19J1 opubhkov'J'al F, Pospisil v,rłasnyn1 nakładem \v Brnie w 1902 roku pl, Etnologickć materidl1e :: jihoz(ipadH U ..~'. A. (,1 ntropo-geogra[icke hodnoceni studijni ce8t~' k S"'l-] ;zdici rui Hl na podk!ade prirodol-'i;!deckem). W książce tej zapowiadał opublikowanie \\' pl'zy::-:zł.osci sei'ii rnoIlograficznych ~tudiuw. pomyślanych jako druga część wymienionej prac;.-', nie udało lni sit~ jednak stwi,~,t·d:.::.l.ć~, czy zamiar ten doczekał się realizacji. Przypoolinając tę postal' z dziejó\v czecho~l,)·'.'i.f;lckiej amerykanistyki \varto na nl3.rginesie dodać, L~e pOb; ..t F. Po:--;pisila \\' USA przy-'<usl w ef2kcie nie tyllco jego własne .publikacje. lecz także irrlponuj<1cy materiał badawczy. \\r przedmo\v'ie do swej ksic!żki autor inforrnujcD1ian:nvicic, że wysłał do kraju 24 skrzyn:,,:, i::ł 16 spośród nich, które dotarły już \v chv .•rili pisania "Słowa \\"stt~pnt.'go". zav ..icralo: 'k. 10l]0 publikacji książkc\vych o Indjanach północnej, środkowej i południ()\\/cj Ameryki, r 'o; 1000 nadbitek artykułów o tematyce etnologicznej z USA, ol.:::. 1400 rysunkó\v illdiaóski;:'~l d:.óeci. ok. 2600 fotografii, 1 skrzynię znalezisk archeologiczny eh z Nowego lVfeksyku l Arizur:y, ~':..k'iclety z grobóvl Indian Zuni, zielnik indiai1skich roślin lecznicz)'ch. zbiór rnillCralo\\' gJówni~ ,!Jlubionych przez Indian turkusó\v, kolpkcjG -1::2 dywanów Inciian NavCłjo i PUt'b~(), rcine ozdoby i \\ryroby Z "velny, kolekcję ceramiki \\'sz)"stkich plLlnion z południo\vego-zaci·'.J) u~. USA, instrumenty muzyczne, ozdoby taneczne, kolekcję wyrobów plecionkarskich, figurki I"( Hgijnc Hopi i Zuni, kolekcjq biżuterii, pałeczki ITIocllitcwne, obrz(;dowC' rck\vizyty i Hl. }-"'czostawiając ten w'ykaz bez komentarza, pragl1t:; w tyn1 miejscu podzi(~kJ\\'dĆ dr J\ndn'ji"Nl S'.JJitce z Brna za odszukanie ,i ofiaro\vanie mi l.:::si£~żkiF, PospiSi13. 9 Por. m. in. odnotowaną hibliografJę K. Klapsto\"c'.i. \\'spom.nian;1 w przyp, j oraz put>~i~~ó,i.:.i~ "dądies, O. Kaspara, Foreign Ethnogral-'/Qj PhiLosa-phical FacuLty" Charles l!H~ - 1978), "Annals of the Naprstek at Ule UniversltU Museum", t, Department Prague Of Etnography (B~blio9rap}2.t1 11. 1\18~'. s, 10,;- l6g, Of llnd deIL'ncied FolkL:.H(' t/'U'Si]s �RECENZJE 257 ; ..um \V Pradze, od pocziltku gromadzące zbiory wyłącznie z obszaru Azj;, Afryki wlaśnie Aml'ry ki. Od Jat 50-tych naszego stulecia muzeum to wydaje rocz:k zatytulowany ,.Annals of the Naprstek Museum", gdzie ukazują się zarówno '.imicowania materiałów muzealnych, jak też studia o charakterze ogólniejszym, >,swięcone m.in. kulturom społeczności indiańskich 10. Oprócz praskiego muzeum, od szeregu lat działają ponadto dwa inne ośrodki ludiów amcrykanistycz!lych: Zaklad Ameryki Łacińskiej w Instytucie Or,;entali. iycznym Czechoslowackiej Akademii Nauk (Orientalni Ustav CSA V) oraz Ośrodek :. ~ucliów Latynoamerykar'tskich w Katedrze Et.nografii i FQlklorysty.ki Uni wersytct'l .'·:;,j'ola Vi Pradze (Katedra etnografie a folkloristiky FF UK). Każdy z tych ośrDd" '··-x dyspDnujc własnym czasopismem. W pierwszym wypadku jest to "Arch: 'I ');·;cnta1ni. Quarterly JOUl'nal Df African, Asian and Latin American Studies", drugim zaś rocznik poświęcony wyłącznie problematyce laty.noamerykaI1skiej .j ::oszący ~yi,ul .,1 bero-Amcrica:la Pragensia" II. Proolematyka podejmowana przez naukowców skupionych w wymienionych ··;<:·odkach jest dość zróżnicowa:la. Ponieważ }ednak ramy niniejszego omówienia ·.·.yznaczajil wy-branc publikacje z ostatnich lat, dlat'ego też ograniczyć się v,;ypadnie ,.( zasygnalizowania jL'dnego i,ylko kierunku badaI1, który określić można mianel~'l ,; ·,;diów nad recepcją Nowego Swiata w spoleczcI1stwie czeskim od XVI do XIX <eku, Badania o podobnym profilu realizowane są w wielu krajach europejskich • .... m. w Polsce '". \"1 Czechosłowacj,i od lat zajmuje się nimi spora grupa histo;·:.'.ków j ct.\ohist(J!·yków, na czele z prof. Josdem Polisenskym, kierownikiem Ośroc\'" Stud;(J\v LatYllUamerykarlskich w Katedrze Etnografii i F'olkIQrystY:ki w Pradz" j 'J'O!Jij wide" zaslużoni\ ella rozwoju amerykanistyki w tym kraju. Na uwag'.; .'"dugujc fakt, że poza kWl:l'cndą rodzimych żródeł zaw1ierających różnego 1'0':."'3jU ini'ormac:e dotyczilce Ameryki, część badaczy prowadzi także systematycz. " inwcni,aryzacj<; wszelkich hispaników i americanów znajdujących się w z1)'o. ;:ch czechoslowae!<ich bibliDtek. Ta żmudna i obliczona na wiele lat .praca przy.,.,~. :mponuj~\ce (zwlaszcza z polskiej perspektywy 13) WY:liki, zarówno jeśli cll0·- (, .•aL l1J lA' cztt.'I'':.:-'ch o~talnieh tornach dostępnych mi podczas pisania tego tekstu. oprócz pu',: ::j{acji wymienionych \V przyp. G, 7 i 9, ukazały się ponadto: studium Vaclava Solca, będqce " zullalem bada,', terenowych w północnym Chile w latach 1968 - ·1969, pl. Casa aymara en En· ;... 2Iga •.. Annals ol the N,\prstek Museum", t. 8: 197;;, s. III - 146, oraz artykuł Vaclava Ku .. Les flutes de Pan en .'lmerit/ue du Sud, t a m ż e, t. 10: 1981, s. 1~9 - 137. Omawi"nic prac Ośrodka Studiów Latynoamerykańskich i zawartości poszczególnych '.' ,:-,aw "Ibero-Americana Pragnesia" przedstawione zostało w artykule Oldi'icha Kaspara i ,.rantiśka Vrhela, Vc"ecko-pcdugogickci <'innost Katedry etnografie a tolkLoristiky FiLozofieke h.kulty Un;v2l'zity ](arlovy, "Cc;,ky Lid", R. 72: 198;;, s. 41- 43. l~ POf. prace JLinUsza Tazbira, Hornualcta "\Vróblewskiego, Marii Paradowskiej i in. \Vart'J .::'I.ypomnieć, że obrozowi Ameryki Łae-it'1skiej w Europie w XIX - XX wieku poświęcone '; ';!o V Zgromadzenie Europejskich Historyków Latynoamerykanistów, które odbyło s-;" 1971Jrnku \V Toruniu. Materiały ogło~zone zostały w )'Estudios Latlnoamericanos" t. 6 (ez. ""y, 11 l II): 198U. O ile In1 wiadomo, \V Polsce tego rodzajU inwentaryzacja nie była prą.ez nikogo prowa';_{:!},'] lub teł' .. lL'j wyniki nic zostały ogłoszone d-rukiem. ,Jedynym znanym mi \vyj:ltkie~:l .; wykaz wczesnych Wydall Bartololll<': de Las CaCiasa znajdujących się w r;olskich bjblio· '.{,:ach, por . .l. T •..•. /·bir. Sz~a('llta fI konkwistadorzy. Opinia staropolska Icobec podboju AnH?r;;ki przez l-fiS?lll,;ld.G.vV~n;ZdW(l 196H, s. 51 - 52. Jednakże na p'lcl~ta\vie informacji podav:.:;.,·':ch przez b<:Hl:lczy reecpC':ji No\vego S\viata vV Polsce \V XVI - XVIII \Ą.~icku. można podeJ~.·u:\,vae. iż N r'dszyC'h ~bi()ra<..:h starod:ruków przetrwało (było '!) znacznie mniej \vczesn;ych :-;\~panoamc) jlOap i>w llii. \': Czechosłowacji. j 1·; !7 "r.ucl" - t. 70 �258 RECENZJE dzi o poznanie społecznego zasic;gu zainteresowall Ameryką w minionych sll~.· leciach i źródeł wiedzy o odległym lądzie i jego mieszkańcach, jak też zc wzglc;ciu r;a ujawnianie wielu źródeł historycznych mogących służyć jako podstawa (F· badań nad problemami związanymi z dziejami i kulturą sam2j Ameryki Łaci,":' skiej 1'. W tym nurcie zainteresowal'l amerykanistycznych mieści siC; wydana w 198:; Toku pra,ca Oldficha Kas-pa,a, pracownika Katedry Etnografii i Folklorystyki Un;· wersytetu Karola w Pradze, zatytułowana Novy Svet w ćeske a evropske literatur" 16. - 19. stoleti 1,. Jest to pierwsza w Czechosłowacjii monografia, której autor sU,_· wia sobie za cel przedstawienie obrazu iberyjskiej części Ameryki w literatu~ rze europ2jskiej, zwłaszcza środkowoeuropejskiej i w szczególności czeskiej, pr;_ cząwszy od wypraw Kolumba aż po lata 30-te XIX wieku. Autor koncentruj-uwagę na dwóch zasadniczych problemach: na stosunku Europejczyków do odkrycia i kolonizacji Nowego Świata oraz do jego pierwotnych mieszkallców (uwzglęclniając przy tym różnorakie czynniki społeczne, ekonomiczne i polityczn~, które: wpływały na różnice i zmiany w poglądach) oraz na kolejach zainteresowań Am~ryką w społeczeństwie czeskim w poszczególnych okresach historycznych. Praca ma układ chronologiczny i składa się z sześciu rozdziałów, których tytuły odzwierciedlają dobrze poruszane w nich zagadnienia: "Odkrycie Nowegc) Świata i jego echa", ,.Wielka dyskusja o statusie Indian", "Obraz Nowego Swiat;·, i jego mieszkańców w 2 połowie XVI wieku", "Echa zamorskich odkryc la z.i·em~ach czeskich w XVI i na początku XVII wieku", "Barokowy obraz mieszkallcÓ\': Nowego Swiata", "Ameryka w spojrzeniu oświeceniowym". Jest rzeczą godną odnotowania, że cenna i doskonale napisana monografi;' O. Kaspara powstała w d·ecydującej mierze w oparciu o bogate zasoby starodr'uków przechowywanych w czechosłowackich bibliotekach. Jej naukowe znaczenie wykracza zresztą poza granice Czechosłowacji, ponieważ badania· autora rzucają równ:eż nowe światło na pewne kwestie związane z rozwojem wiedzy o Ameryce w Polsce (czemu daje wyraz O. Kaspar podejmując w zakończeniu pracy dyskusj,,? z J. Tazbirem), niezależnie od tego, iż zarówno monografia. jak i 1:czn,· wcześniejsze publikacje czeskiego badacza stwarzają możl'iwość dokonania interesujących porównań między obu krajami. Szereg publikacji, które ukazały się już po wydaniu wspomnianej mOclografii 1". pozwala oczekiwać, iż O. Ka,spar będzie nadal kontynuował studia w tym kie-. runku. Nie jest to wszakże jedyne pole jego działalności. W Jatac.h 1978 - 1984 opracował on - wraz z Frantiśkiem Vrhelem - trzytomową antolog:C; literatury i folkloru Indian z obszaru Ameryki Łacińskiej pt. Texty nativni Iberoameriky '1. wy~' daną \,; formie skryptu i przeznaczoną przede wszystkim dla studentów etnografii " Co jest szczególnie istotne w krajach środko· ••• ·oeuropejskich, gdzie dostępność materiałów żródłowych stanowi problem pi2TW""lcj wagi. 15 O. Kaspar, Novy Svet v ccske a eVTopske Literature 15. - 19. stoleti, Univerzita Karlova. Praha 1980 (Acta Universitatis Carolinae Phi!osoph'ica et Historica. Monographia LXXXIV). Mimo podania na karcie tytułowej roku wydania 1980, praca ukazała się druk·iem dopier" w 1983 roku. 16 Np. O. Kaspar, Latinskci Amerika v dHe Jana Amose Komenskeho, "Studia Comeniana et Histcrica", t. 14: '1984, C. 27, s. 58 - 64; t e n ż e, AcUvidades franceses en Brasil a med-iados deI siglo XVI Y su repercusión en Bohemia, "Caravel1e. Ca-hiers du Monde Hispanique et Luso-Bnisillen". I 43: 1984, s. 3;j - 42. 11 F. Vrhel, O. Kaspar, Texty nativni Iberoamertky. 1. Predkolumbovske literatury. Praha 1978; O. KClSPaf', Te:rty nativni Iberoamertky. 1'1. SlOvesnost Indtanu Jizni Amertky, Praha 1982; F. Vrlt"" Q. Kaspar, Texty nativni IberoameTiky. III. Folk!6r Mezoamertky. Praha 1984. �RECENZJE 259 Opublikowane w skro:11I12j szacie graficznej, techniką offsetową i w niewl:elkim nakładzie tomiki godne są polecenia wszystkim osotom odpowi·edzialnym 2:s. kształcenie etnografów w Polsce, gdzie od lat odczuwa się poważne braki per';o~ naIne i "mater,iałowe" w nauczaniu et:1ologii powszechnej. Tego rodzaju wydawnictwa, jak czeska antologia, powiny być pierwszym i podstawowym sposo~m rozsz2rzenia horyzontów i częściov,;ego choćby zaradzenia sytuacji, która w dającej się przewidzieć przyszłości nie ma chyba wiQkszych szans na radykalną poprawę· Pozostawmy jednak na boku rady, aby poświęcić k.ilka słów zawartości a.ntologi i. Tom pierwszy, obejmujący Ji.teratu,'y przedkolumbijskie, zawiera wybór tet~stów powstałych w kręgu trzech wielkich cywilizacji amerindiańskich Majów'. Azteków oraz Inków. Teksty poprzedzone są wstępem pióra Franhska Vr.hela· w którym autor podaje w skondensowanej, ale :i wyczerpującej postaci charakterystykę literackich tradycji Majów, Azt·eków i Inków, zarys histor·ii badań ora;o: r.ajważniejsze problemy do dziś nurtujące międzynarodową społeczn03ć uczonyd' zajmujących się tą tematyką. Dodatkowe informacje dotyczące już kO:1kretnych tekstów indiańskich (ich pochodzenia, źródeł, wydań, a także objaśnienia t·erminó"." i;p.) zamieszczone są w kohcowej części tomu. Tam też podar~a została podstawGwa literatura przedmiotu. Analogiczn,] konstrukcję mają pozostałe tomy. Drugi, poświęcony twórczoś::: L:."t:lej Indian Ameryki Południowej i opracowany tym razem samodzielnie prYc'Z: O. Kaśpara. prezentuje mity, bajki, legendy i inne opowieści społeczności india'1skich Ze wszystkich regionów kontynentu. Oprócz wstępu, not do poszczególnych. teksców, wykazu źródeł oraz literatury, autor opatrzył dodatkowo zbiór tekstów i:1d.eksem postaci mitologicznych i gatunków folklorystycznych reprezentowanyd, w zbiorze. Tom trzeci, zatytułowany Folklor Mezoameryki, zawiera z kolei wybór z nad'er bogatej i dobrze udokumentowanej "twórczości literackiej" ludów zamieszkujących głównie Meksyk, ale w kilku przypadkach także inne kraje objęte termiLem Mezoameryka, a nawet nie wlicza:1e w obręb Mezoameryki (Indiani·e Curta z Panamy). Wprowadzenie do tego tomu, napisane ponownie przez F. Vrhela, Z3z~ajamia czytelnika z niektórymi teoretycznymi problemami folklorystyki i mito;c.r.awstwa, z pojęciem Mezoameryki oraz ze zróżnicowarui,em językowym i etniczco-kulturowym tego obszaru. Dodajmy. że dzięki współpracy O. Kaiipara i F. Vrhela niebawem siud?"c' prascy otrzymają nową trzytomową publikację pl. Etnografia Ameryki. Tom pien\!fZY, poświęcony etnografii Ameryki Poludniowej, złożony został do druku .. 1984 roku 10. Trudno dążyć do jakiegokolwiek ogólniejszego podsumowania po omówieniu. raru zaledwie publikacji, które w ostatnim czasie dotarły do piszącego te slowa. Poprzestafllny zatem na refleksji. Otóż wydaje się rzeczą niewątpliwą, że inten,:,wny rozwój studiów amerykanistycznych tak w Czechosłowacji, jak na Węgrzech. ~.asługuje na żywsz·e zainteresowanie ze strony polskiego środowuska amerykanistycznego. Postulaty nawiązania bliższej współpracy z obu blljskimi nam krajami pojawiły się podczas ostatniego walnego zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych w kwietnriu 1985 roku. Moba żywić lCadziej:;. i "Jest on autor"m Apuntes tipo!ógicos szych prac. " O. Kaspar, 17" książek: Ovod do studia natlvnlch jazyku de las lenguas natiVas del Paraguay (Praha F. Vrhel, "'edecKo-pedagogicku ćinnost ... , s. 43. lberoamerlk.y (Praha 19,'" 1981) oraz innych mniej- �260 RECENZJE ie inicjatywom tym towarzyszyć ,będzie częstsze niż dotąd prezento\\'anie dorotku ,2:"'1erykan:stów znad Wełtawy i Dunaju, a także z innych rejonów Europy, w po[<-cich czasopisrr:ach naukowych, nie wyłączając etnologicznych, Ryszard SKANDYNAWSCY Tomicki ANTROPOLODZY O TRADYCYJNEJ GOSPODARCE SKIEJ I JEJ ASPEKCIE EKOLOGICZNYM PASTER- Pasterscy ,nomadzi od przeszło 100 Jat są przedmiotem niesłabnąeego zaintere~"wan:a uczonych. To nie klęski suszy, których ofiar'l w ostatnim dziesięcioleCCi padaly w pierwszym rzędzie tysiące pasterzy afrykańskiego Sahdu czy Etiopli zwrócily uwagę w jakiś szczególny sposób na tę właśnie kategorit.; ludności Trzec:"go Swiata. W rzeczywistości fascyr:acja ludami koczowniczymi żyjącynll z wyp;łSU stad trwa w nauce europejskiej od dawna, Pasterzom, którzy zawsze ,[2:1owliJj zdecydowaną mniejszość w porównaniu z {)s.iadł,! na roli ludnością Ziemi, poświęcono zadziwiająco wiele uwagi. Można to zr'esztą zaobserwować także i w jX!lskich badaniach powojennych nastawionych na spoleczności pozaeuropejsk:",. Kajpoważniejszą, wieloletnią akcję eksploracyjną prowadzono przecie l. w Mo.:goli i. Różne cele przyświecały uczonym analizującym kulturę prymitywnych ko<:zoKn:ków pasterskich i nader rozmaite bywały efekty tych obserwacji. N,e zaWSL' zdawano sobie sprawę, ż,e system stadnego chowu zwierząt, stanowiący podstawt.; b:,-tu pasterza. jest tylko z powru prosty i łatwy do zr,ozumienia dla przybywajqcego z Europy badacza kultury, Przez długi czas nie zdawano sobie sprawy z szeregu czynników natury gospodarczej determinujących takie a ni,e anne po",t:powanie pierwotnych hodowców zwierząt. Nie pojmowano faktu, iż koczowniczy pasterze byli czc;ścią układu sił skazanych niejako na współdziałanie, W uklaclzie tym znajdowały siC; grupy rolniczej ludności osiadłej i osady typu miejskiego Hownie prz2sadni.e co naiwnie podkreślano zatem kontrasty już nie tylko w gc'5podarce, ale i obyczajowo-charakterologiczne, istniejące mit.;dzy wojowniczymi i drapieżnymi, lecz rycerskimi nomadami a gnuśnymi, przebiegłymi i tchórzliwyr"j mieszkańcami kupieckich miast, oraz biernymi godz'lcym się na status lli,;'\\Glników rolnikami z oaz, DZJiś dość pochopni'e z kołei zwykło sit.; obarczuć pi",'wat,nych pasterzy odpowiedzialnością za kłęski ekologiczne, których zrcsztą pudają ofiarą oni sami w pj,erwszym rzędzie. Coraz częściej jednak pojawiają si~ również uczeni polemizujący z szeregiem utartych, nieaktualnych łub nawet właściwie zawsze nieprawdziwych pogląc'ów na kultury pa~terskie, Weryfikacja tyC;1 ]'Joglądów u badaczy zjawisk kulturowych nastąpiła - jak się wydaje - dzi,:,' uwzględnieniu obserwacji dokonanych przez przedstawicieli dyscypłin przyrodniczych. Należy podejrzewać, iż w tym wzgłędzie nauki spoleczne były zapóźl1io;:t: w interpretowaniu działalności człowieka. Mechanizm l awet bardzo pierwotn':E=(J c:--.owu zwi'erząt stadnych ma swoje prawa biolog';czne, których po prostu ,c·tno::vafowie czy antropolodzy społeczni nie znali i nawet nie usiłowali częstokroć poznać, LH1a sprawa, iż z kolei przedstawiciele dyscyplin przyrodniczo-ro!r.iezyc:l :',i~ zawsze i nie od razu podejmowali trud at:alizy funkcjonowania form gospoc'arki "prymitywnej", "ekstensywnej i zacofanej", skupia,"lc swojej uwagc; raez"j ra próbach przeszczepienia 'Europejskit'j techr:ologii rołnej l~a grunt ko!oniaJ.:lyeh a Pć,z- �261 RECENZJE r.jcj nicpodL~glych krajów Trzeciego Świata. Także WŚ~'óc1ckOllomistóv •.' ro'ny:h VII,:z;ltkowo dzi cdzi r a:ndywidl:alnego gospodarstwa pastrzerzCl-nomady, lub na wc: osiadłego w:cśniaka oazy czy sawanny, była dzi€dzlną trudną do dociekań, ni_atrakcyjną i rajchGtniej pomijaną I. Dziś sytuacja w nauce św;atowej ulega zmiał:ie i wystarcza zapoznać siG z progran:ami badań wielkich centrów zajmujący'c;: si<; Trzecim Światem. by zauważyć, że problematyka współczesnego gospoc1arstv •.·a indywidualnego znajduje siC; tu La pierwszym miejscu. Nie oznacza to jedllak wc"-Ie. by dla i,:1dywicłualnego gospodarstwa rodzinnego w Afryc€ czy Azji nastala cł·z;'.; era życzliwości. W praktyce bowi'em indywidualne rolnictwo osiadłe, a w je:;zci."' większym stopniu wędrowne pasterstwo znajdują siG w Trzecim Świecie pod pre'.':,] co najmniej dwu siL skrajnie pojmowanego i prymitywnie realizowanego przez n:-:które z niepodległych rządów centralizmu gospodarczego, lub też nowych na tYT tereni€ lccz agresyv,!:lych ~'ł kapitalistycznych, określanych m'anem Clgrobl<:;il~esSU. Węclrowni pasterz2 nie cieszą siC; dobrą opinią w sferach rządzących mlodY:::l patlStw Trzeciego Świata. Oficjalnie nazywa się ich sposób życia zacofanym, n'~produktywnym, chociaż niejednokrotnie to właśnie tylko plemiona pasterskie '21 w danym kraju jedynymi producentami mic;sa, mleka i skór, co wstrzy mujc adm::listracyjne zapqdy likwidatorskie. Ale sezonowe wGdrówki pasterzy, wynikają':2 z kO:Jieczności gospodarczej, komplikują stosunki w regionach przygran:cznyd~. Ri.1ChliwoŚć nomadów utrudnia pobór podatków i rekruta, k{)mpiikuje pati5twa,v~ programy oświatowe, Faktycznie zaś nomadzi nie użytkują dziś wcale ol.Jszal'l'Ji.':" marginalnych dla rolnictwa osiadłego. Ich tereny wypasów były nimi niegdyś. w cu~;ach prymitywnych mctod uprawy roślin. Obecnie, dla nowoczesnych farm towlI'o'",;ych i kapitalistycznych projektów uprawy l:awadnianych plantacji, pastwisin koczowników stają się terenami nader cennymi. Doc:ajmy wreszci'e, że w każd",,, raz:e w Afryce, gdzie przez kilkaset lat pasterscy nomadzi tworzyli uplzywi1L;;)\'.at:ą \\'arstwG rządzącą na rozległych obszarach, obecnie role się odwróciły. W o~~1',"S:~ władzy kolonialnej do szkól misyjnych uczęszczali przede wsz.ystkim ,y,:,,}w:! pogardzanego przez pasterską arystokrację rolniczego pospólstwa p;emion ni> gdyś zdominowanych. To oni z kolei przejęli rządy w Afryce po odejściu koloniz},tora i wcale nie musz,l pa:ać sympatii! dla c'awnych pasterskich plemion, ktÓl'YC::l pogardę znosili ich ojcowie. Nowe elity władzy coraz częściej wchodzą w bliskie p3rozumienie z kapitalistycznymi spółkami rolnymi lub też na wlas:lą n;kę orga>iz;,;ją prz2dsiębiorstwa rolne, wywłaszczając zarówno prym:tywną ludność rolniczą jak i pasterską z najatrakcyjniejszych rolniczo terenów, w dodatku pod plaszczi:l',iem postępu i krzewienia cywilizacji. Stosując w istocie wyzysk gospodarczy W';bec swoich pobratymców chętnie zresztą wykorzystują fraz'2010gię naukową. jak,< c'ostarczai'l ·:m angażowani do projektów rozwojowych zagranicz:1i eksperci. Para szwedzkich antropologów spolecznych, Anders Hjo:t i Gudrun Da',L ~;)(;dzEa w latach 70-tych rok w ~ercu sawanny kenijskiej, publikując w roku 197:-J dwie osobne książki stanowiące uzupełniajc1cy się plon obsen\'acji. NiezależF'ć od nich jednak wspólnie wydali drukiiem już w roku 1976 studium !la tcmat Pl.:i- t Pamiętan1 ogólnopolską konferencję na temat [rozwoju Trzec.iego Świata, zorganiZO\v.l~:.ą latach 70-tych przez Polsk', Akademię .Nauk pod Warszawą, gdzie jed"n z referując::~" problematykę rolnictwa kraju afrykańskiego z całą powagą dowodził, iż indy"'idualnc gos;,>,darstwo Afrykanina nie może być zupełnie przedmiotem naukowych badań ekonomiczny":_'. z uwagi na niemożność dokonania w nim jakichkolwiek wyliczeń. Autur referatu widzIał .ie, d:'nie możliwości w korzystaniu ze statystyk dostarczanych przez miejscowe par:stwowe g,'\s.i'-)tlfi"fstwa rolne, nader zresztą \.v tynl kraju nieliczne. '.I! �RECENZJE 262 T!~jtY\V:1egopasterstwa koczowniczego Afryki i Azji". Wykorzy,;tano w nim zaró\\':,o '.'}Jasne doświadczenia zebrane pośród kenijskich Somalisów i plemienia Wasa ęanma, jak również i obsz·erne piśmiennictwo obejmujące przeszlo 300 pozycji, W}',lanych \V ciągu ostatnich 25 lat. Badania nad pasterstwem przyniosly Szweclo:n 'j:·01'Y rozgłos j wzbudzily szacunek środowiska naukowego. W roku 198,3 Andc's H)ort stan,!ł na czele dużego, międzynarodowego ośrodka naukowego, Skandy::aw~j,ego Centrum Studiów Afrykanistycznych w Uppsali. Książka szwedzkich badaczy ma ilustrować ekonomiczne aspekty wspó!czesn;.:j g:.spodarki past<:rskiej z punktu wlidzenia samego pasterza. Próbują w niej odpo\',JC'clzicć, w jaki sposób wielkie stada zwierząt mają zapewnić byt rodzinie pas';'.,'sk:ego nomady przez cały rok, chronione przed skutkami suszy, epidemi<lmi lub re.bunku, Dahl i Hjort celowo starają się ograniczać do tradycyjnej gospodarki i nie rozpraszają się na kO:lt.ekst obyczajowy, charakterystyczny dla rozmaitych j:>:mioll i r·egionów omawianego obszaru. Czynią tak świadomie, podkreślając julnak, że nie lekceważij owego kontekstu. Tym ni'emniej obyczajowość pierwot:-.:y.:h pasterzy stawala się zbyt często powierzchownym pretekstem do dezaw'..I0':.;m'a poczynań ludów pasterskich, bez rzetelnych prób zrozumic!:ia mechanizmu c;;:ala:,ia ich gospodarki or2,Z czynników biologicznych i ekologicznych, które (k:'in11inowały ich poczynania. Do takich charakterystycznych, a jednak najcz<;3(':,'j z gruntu fałszywych tłumaczeń faktu powiqkszania siG stad przez pastern )C;,]ł.:Ża! oel dziesiątków lat "chód uczuciowy" zwierząt, rzekomo :rracjr)liaJna d"ż;~r;:ić do posiadania jak naj liczniejszych stad wyłclcznie z przyczY:l prestiżowych. ;'-,:glądy te ugruntwaly sit; szczególnie po roku 1926, kiedy to amerykański antro:>;()g społeczny M, Herskovitz sformułował na wet pojqcie ,..East African cat:l;~ vmpkx'·. Autorzy szwedzcy dowodzą, że mechanizm biologii stad bycHa. ow:cc, ;;"z. a tym bardziej wielbłądów, jakie trzymają nomadzi, był do niedawna o v:i2:~ n1:1jcj zna:1Y uczonym, niż mieli się oni ochotq do tego przy:mawai:, Doch')" ~'::.;;} niejednokrotnie' do zupełnie naiwnych rozważa!'l na temat nieprodukty\o'.>':c: opaso'wej ezy mlecznej bydła tubylców Afryki Wschodni2j w porówI~an:u ciz' j';'jizyjskiego bydła europejskiego. Przy czym zupełnie nie brano pod u\\ag:; :·;:.:~tu, że ow~' szlac.hetne oc!mia,ny z klimatu umiarkowanego nie mog!} by żyć ';; warunkach stad w si,epj'e czy sawanni2 tropiku. l\ nadto - gdyby nawet przc.:',.'y ,=,zokklimatyczny - ich produktywność zmalałaby gwałtownie. Wreszcie stada ',n;ymane prz.ez ludy koczownicze służą im do innych celów produkcyjnych LeŻ Lo:en:<;ta Z euro~jskich lub ameryk.a11skich ferm, Pierwsze 4 rodziały studium Dahł i Hjorta na temat ekonomicznych aspek;,: .• ;'J nomaelycz:1cj gospodarki pasterskiej korzystają z dotychczasowego piśmil':1,::ctwa w celu Zbudowania modeli ewolucji stada. Autorom chodzi o ;':akr~,,~,l1ie minimalnych i maksymałnych ograniczeri. i możliwości tradcyjnej gospo(,<'ki pasterskiej, Ilustrują także faktami konieczność uzyskiwania danych możii:,vie dokładnych w analizach funkcjonowania tej gospodarki. Nawet :1iewielk::~ ;"~2n'ce śmi·ertelności i plodności stad mogą zupełnie, zdani~m Dahl i Hjor1.a, ZJYJil'nić' obraz, Uczeni rozpatrują kolejno najpienv ogólne możliwości wzrostu ~:iida bydła \V kilku wariantach, następnie stada wielbłądów. owiec i kóz. Wszę .... (;;"1' opi.erają się głównie na danYch dotyczących zwierząt chowanych w Afryc:, '1,\' , G. Dahl i A. Hjort, Having Herds. Pastoral Herd Grou;th nnd HOllsellOld Economy, f','ckho!m 1976, Zob. też A. Hjort, Savanna Town. Rural Ttes and Crban Opportunitics til ::,,·thern Kenya, Stockholm 1979 oraz G. Dahl, S"ffenng Grass. S"bsistence and society oJ ",','"so BO'rana, Stockholm 1979. Obie książki stanowią plon badan kenijskich i z uwagi c.1l .hoje bogactwo problematyki zasługUją na odrębne omówienie. �RECE~ZJE 263 ~Vschodnicj, a także najpopularniejszych odmian bliskowschodnich. W początko·.'''.ych rozdziałach celowo Szwedzi rozpatrują wzrost stad wyłącznie na pod3taw:.~ ijologii zwierząt, gdyż dopiero w dalszych partiach książki zajmą siG innymi >zyczynami powiększania się ilości trzymanych przez pasterza sztuk, a miano''>;icie zjawiskiem redystrybucji, bardzo charakterystycznej dla kultur pasterskich. ::arazil' autorzy próbują w sposób modelowy zastanowić się nad tworzeniern <t; od podstaw ;;tada, którego przeznaczeniem będzie \vyżywienie jednej redziny ,-:asterskiej. Wiadomo, iż wśród plemion nomadów żyjących na pograniczu Ker.:i j Etiopj,j dziecko płci męskiej w momencie urodzenia otrzymuje "na własność" l jałówkt;. Nast<.:pną dostaje w wieku czterech lat przy okazji pierwszych postrzy;:Cyn i nadania imienia. Ten sam chłopiec mając lat 14 podlega obrzezaniu otrzyP,ując daJszą jałówkG. Gdy weźmi·emy pod uwagę przeciętne możliwości rozrod<:L,' micj,;cowych zwierząt, uwzględniając typowe warunki losowe, a nie klęsk~, r:lszcząC'l dobytek nomadów, to okaże sit;, że młody przedstawiciel społeczności ,;iJst-crskiej w wi·eku Jat 24. a więc wtedy, gdy pragnie założyć własną rodzinę, '""dzie posiadaczem od 35 do 57 sztuk bydła, w tym od 10 do 17 krów mleczny c:\. ':.:ado zatl!m znajduje Sil; dopiero na granicy wyżywienia dwu lub trzech os<>'1. "lus; ono dalej wzrosnąć by jego właściciel uS'amodzielnił się i zapewnił sobi'e, żo·."e i dzieciom względnie pewną egzystencję. Moment ó-.v miał z pewnością istotne ,naczenie w rytmie życia młodzidy ludów pasterskich. Wiadomo przec'eż, że do""śli młodzieńcy z koczowniczych plemion wschodnioafrykańskich nie zawierali ;·'.ałżeństw. przć'z kilka lat należąc do klasy "moran", wojowników, żyjących w ,'<dym pogotowiu zaczepno-odpornym. Następnie Dahli H j.or,t analizują skutki klęsk, jakie dotykają społeczności ;~",sterskie, przede wszystkim w postaci suszy i epidemii. Lokalne katastrofy, ni,:cZ;jce pogłowie, odczuwa pasterz mniej drastycznie, gdyż w takim wypadku za('LYna działać mechanizm powiązail społecznych, umożliwający redystrybucję zwi€,':'-'lt. Prawdziwą kl\;ską jest katastrofa regionalna, niszcząca stada na rozległym "szarzt'. l\utorzy :-;tud:urn drogą skomplikowanych wy!iczel'! i tworzenia różnych ,'"odeli hipotl'tycz!1ych kh;sk dochodzą do wniosku, że wschodnioafrykańsk;e stado ;;ydła nie powinno ulegać redukcji wiGkszej ni o 2SO/o w warunkach normlanych. ··V !Jl'aktyce jednak musi ono być przygotowane l'a katastl'Ofy i wobec tego każdy 'Cladycyjny hodowca będzie je powiększał na ile tylko może. Granicą górną stai ie sil: brak sily roboczej i wówczas rastąpi rozdział siad. czasowe przekazywan:e J\vic,t'z<lt in'lym rodzinom. Nie znając skomplikowanych obliczel'! demograficznyc:" :~:('fwotni pasterze posługuj;] si\; wiedzą nagromadzoną przez pokolenia, która ra'.:azuje im pow:\;kszanie stad, gdyż n:eszczęścia są praktycznie nieuniknione i nieu;)!aganie cz\;ste. El·ement uczuciowy, prestiżowy, obyczajowy. jest wtórny. Pasterz n1a na u wadze konieczn,ość utrzymania 'swej rodziny przy życiu. :\'aturalnie. jegO) typ gospodarowania różni siG od nowoczesnych rancz kapitalistycznych czy :".'1'111 hodowlanych, lecz, powtórzmy, inne są także cele jakim służą owe stada i \~Vie l' Ze} t. Z kole: autorzy studium zajmują się indywidualnym gospodarstwem roclzinnym f)a.sterza, najmniejszą samoclzidną jednostką gospodarczą. W tym celu tworz<:j mo<it] rodziJ1Y, z!OŻO!wj z 30-letniego ojca, matki lat 25, która jest \v ciąży. dwojga dzieci w wi<:ku trzech i ośmiu lat, a nadto l5-letniej dziewczyny i 18-letniego chłopca mieszkających przy owej rodzinie i spełn:ających powinności służebne. nahł i Hjort wyliczają hipotetycznie zapotrzebowania na kalorie dla owej rodziny" 'tarając SiG jak zwykle wypośrodkować swoje stanowiSKO z dostęp!~ej im literatury. ;.;westionują przy tej okazji stereotyp pasterza "aktywnego, lecz nie wykonują-: ,~go ciężkiej pracy fizycZ!Il'j", jaki od lat spopularyzował się w literaturze nauko- �264 RECENZJE wej. Dowodzą nych z wlasnych hodowców wet podczas musi obserwacji pracować długich terenowych, ciężko marszów na przy upale, o jakim nie śniło. Kwestionują zatem rzekomo da'lych przez nich społecznościach. Stada tutaj dostarczają mleko, zwierząt. a pasterzowi krew Mięso, spożywane faktycznie dla pasterzy ków produkty roślinne, IMleczność ropejskich, łorów bydła lecz kszości trzymaneg.o się, mleko pasterzy jakoby roślinne za:lO\vyeh ogrodów. które niemal mieli l\Tasajowie. Rzecz ciekawa, zdrowsza dla Jeszcze i obfitsza utrzymania W okresie cluższą suszy metę cyjnego jest o'zczędne. samców Poza gij!lymi, p:'erwszej gdy zdrowe zabija A kolejności, a pasterz pasterskich, mięso (bak że wlaśnie nie Ow rozdział nic zabija w w niszczy między zwierzGta które i nie inne. w padły, muzułmańskich, kl~ski pali, głodu, lecz mięsa to w rzecz niejako rna okresie kozły ja"!1a, dla serow, cele zupdnie •. . pasterzy. za ni- czy reL- braku lub raczej ofiamc. podziału ó:adnianie argumentem. iż duż:l ilość mięsa może siG łatwo strony ustalone obyczajem systemy kolejności urządzania ma"' produktów" mlek,;, barany \': wy jat .. że S;',('reg nienlL l- trad>- Wiadomo, padłych uczty nom sytuacje to regułq. obrzędowych rodziny jest rodzinnymi epidemii. dokonuj'le 'l to na z - powszechnie raczej jest dl'. dzi~dz:na tych jest zwierz'1t uczt Są nie w ci'lgu żywnościowym groźby chociaż spożywa zaprzyjaźniane Bywaj'l, szereg'..! 15, a w cza" suszonej, wszystkim obliczu rytmie formie siG j na.stGP' rzutuje n'e z obrzędami zabija duże. mleko uważane przede wówczas by, o konieczności uzup~" "tad nie upilnuj,] ,t, produktem spożycia się i obyczajowym okresie mleku Li~"''' masajoika podajq uwzglQdnicnia w diec niccałe mogil konserwowania związanymi zwierzęta zwierzęta, szczególnie Interesujące. po uroczystymi, głodem. się nieraz do codziennego przed się świeże pozostaje możliwości drugim dla i surowe, możli \' wyliczenia strony świadczy kolosalnych rzecz J ale i z"',, O niezbGdnY' 10 do od Z jednej w'> Afar", jest tu którzy ich e \v.- codzien'lej dieta mlekiem potrzeba mlecznych gorqcym okazjami zwierzęta broniąc Nadto - świadczą wykarmić do 3iO sztuk, produktów oczywiście zabijanie niech Szwedów, jednak dobitnie sąsiadów. Tak pasterskie W klimacie bydła suchej wzrośnie pożywieniem. przechowalnictwa iVIięso kow2, ich pory to w - s~ac1a" plemienia osiadłych. przez 1 człowieka okresie społeczności klarownego itp. zawsze są duże. sumuje w liczba wyłącznym lecz deszczowej już wielkich stad. Z drugiej swojej diety u rolniczych sadność niania dów pory ilościach z ferm sit.: w stanowiły rolniczych, lO'l rol' past(~rzowi tylko uczonym .i' ; wzglQcicm waha mleka roślinne wierzyć przytaczane ta gdy w h ,- od bydla pod dostarcza udział .ich ludów pasterza jakość uprawiaj,!, duży jeśli otaczających Wschodniej Ale uporczywej niż - niż z afrykw'lsldego 1963 produkty rezultacie podstaw'l W diecie pasterzy, figuruj'l tylko z handlu wymiL'lmego chętnie szczegółnie w roku rodziny badaczy Afryki jcwe liczby: 2 - 3 krowy. nomadzi czasów iż w MężczY7Jl1a 4 litry mleka. pochodzące nie niższa że że wymic'niaj'l przewyższa Mleko kalorie ccremonalnych, który jest roku. a n·- kOl'lCZy siQ lakt<lC..,; okazjach za mleka pory opalu, na tym, których przy Dodajmy, od pokarmowych. dziennie produkty ostatnich tego europejskie. konsumuje sna. także Do w pasterzy jakość zależnie 'składników wszystkim przez że cZQŚć tradycyj- noszeniu Z i miQsa. okr'esy, raczej charakter towaru, uzupełniające dietę. uważa odżywczych tradycyjnych przede najmniej zapotrzebowanie krwi przetrwać co bydła, przcciQtnemuEuropejczykowi.; mniejsze mleka, pozwala żc pojeniu km'· pIemirF; l1:e jad, k')l1oicli1:ujL' ,': ~'jiC;sa sic micdzy V·· ;"1"iadov, praktyczne uz.;,· zepsuć. Z drugiej jedn;,', wspólnych uczt mięsnyó.-h �HECENZJE 265 Śi."i.;)dczy!yb,\' może o l11L'chanizmie kulturowym dy,;trybucji tego ważnego ,;kb:!n:ka pokarmowego mit:dzy ca;,! spokcznością lokalną, Krew jest trzecim ,;l<ladnikicm tradycyjnej diety pastcrskiej, Hoclowcy pu,;zcn.j,) krt.'w tylko n:cktórym kategoriom zwierząt, przede wszystkim hyc!lu, nickiec<y td~że wielbiądom, Zacho\\'uj'1 przy tym szereg środków ostrożności, hy zlVierzt;·:., ~adm:ernie nie osIabić i nie narazić na padnięcie. Krew konsumowana jest w okteoSil' ,u.-;zy. w braku ojpowiednich ilości mleka. lVIusi być spożywana llatychm:ao;t. hy nie uległa zepsuciu. Oparta na produktach z\\'jcrzqcych dieta pasterska niejednokrotnic bywa uzupc!niona !labywan'l żywności,,) od rolników. Na ogól jednak wyraźne odchodzet1:·~ od tradycyjnych sposobów odżywiania s·ię na rzecz produktów rcś::nnych na:ot~ruje u pasterzy w sytuacjach kryzysowych. Uczeni szwedzcy twiercizą, ŻC w normalnych warunkach pa,;terz wyzbywa się zaledwie aUlo swojego stada, przeZl','~czając je na ubój lub sprzedaż. Dodać należy, iż pewna ilość zwierząt na u!:ój niezbędna jest rodzinom pasterskim do zorganizowania tradycyjnych przyjt;ć, SpDtkill'! i negocjacji, na których zasadzają siG stosunk'i społeczne, przyjaźni"" sojueZ,: i ogólna. nieodzowna w tym systemie gospodarki zasada przyjacielskiej redystry·bucji zwierz,!t. RodziJ'a pasterza nic mOże sobie pozwolić na życie w izola::jl wzglt;dem S<jsiadów. Dlatego też zjawiska wyprzedawania wiGkszych niż zWY'::·" i}ości zwierz'lt nie należy l'lczyĆ ze zwyciGstwem nowoczesnej id\:i "utowal'owie:1j'} chowu stadnego, propagow<!'\ego przez lokalną służbę rolną, lecz po prostu pooejrzewal' w nim przejaw narastająccgo kryzysu gospodarczego, ekologicznego {:zy politycznego. Zjawisko dywersyfikacji chowanych stad wyjaśniają Dahl i Hjort przyczynan,' b'ologicZllo-ekonomicznymi, Tak :lp, stada kóz i owiec łatwiej padają ofiarą chG1'0-1).lecz szybciej je można i mniejszym nakładem kosztów odbudować. Sta::", bydla i wiclblijdów co prawda bywają odporniejsze, lecz gdy padną ich odbudow,< b'wa dłużej. Obserwuje siG. że slabsi ekonomicznie nomadz.i poprzesta',,\'ali 11(2jednokrotnie na trzyman:u o\\,'('c i kóz. Grupy moc:1iejsze, jak np. hodowcy wi:-i,ł::łądów w Arabii, cieszyły sit: posród swojaków większym autorytetem. Najcz:;śc:ej łączono w gospodarce pasterskiej parę gatunków zwierząt. których rytm biologiczny uzupc!niał sit;. dająe właścicielowi korzyści już chociażby w postac'i dlużs~·ego okresu laktacji w ciągu roku, Para szwedzkich antropologów zadala sohi', trud zbadania rytmu eksploatacji kilku podstawowych gatunków zwierząt w ,,({mianach trzymanych przez pasterzy Afryki i Azj-i Zachodniej, Chowanie paru gatunków zwierząt narzuca jednak rodzinie pasterskiej osobT= systemy wypasów i komplikuje zabiegi wokół stad. Wynika to już chociażby z faktu. że wil'lbłijdy i bydło rogate wymagaj'! rzadszych wodopojów niż owce i kozy, Stada małych zwierz;)t muszą zatem przebywać o wiele bliżej wodopojów, nit inne, sz-czególnie w porze suchej. Ale i bydło nie może być puszczone samopas, gdyż. wó\vczas wypasłoby trawt; najobfitszą. rosnącą wokół studni i miejsc pojenia. )}{)świadczeni nomadzi pasterscy zmuszają zatem swe stada do przebywania w oktcSlC de,ączów na dalekich. lich,:zych pastwiskach, póki zwierzęta są silne i mag", z,:licść dalekie wl;drówki do wodopojów .Atrakcyjne tereny w pobliżu wodopoj,'h',i t.:żytkuje się natomiast \\' okre.,ie suszy, naturalnie przez stada zwierząt duży:". Obszar wypasu bydła rogatego przypomina kształtem kolo lub elipsę, przy cz:(tn punktem centralnym jest tu obozowisko i wodopój. Natomiast t-8reny wypasów w>'blądów tworz,! wielką p<;t1t: wokól stud::.i czy wodopoju. Po linii owej pętli pn:2sliwa sit; stopniowo obozowisko. znacz:1ie oddalone od źródła wody. Wielbłądy wytrzymują o wiele Icp'ej upal. nic'dostatek wody i przemarsz-e na wielkie odleglo.~c;. ,>,' pa<;ie ~i(: ich z bydh'm nigdy już chociażby dlatego, ponieważ zwicrz<;ta t·, �266 RECENLIE lJ'Jruszają się na pastwiskach o wiele szybciej. Zreszt'l jest szereg innych powodów izolowanta wielbłądów od bydła, jak mniejsza odporność tych pierwszych na pewne pasożyty czy niechęć wielbłądów do zbyt wilgotnego dla nich środowIska. Pojenie wielbłądów ze studni na sawannach, polegające na dobywaniu wody z dużych glębokości, wymaga liczniejszej siły roboczej niż analogiczna czynność przy stadz:·e bydła, zużywającego zaledwie połowę ilości płynu, którego wymaga wielbłąd. Zdywersyf.ikowane stada wymagają skomplikowanego podziału pracy w rodzinach pasterskich. Tak np. niekiedy owce i kozy wypasane S4 przcz kobiey dzieci, jako ż·e te zwi·erzęta muszą przebywać bliżej obozowiska i wody. ZwieI'z,:~a d ",że powierza się opiece dorosłych mężczyzn. Nie jest tD zresztą regułą, gdyż c/.asem .stada dużych i małych zwierząt Sćlwypasane przez mężczyzn dorosłych i pd.;lg.sprawnych, pełniących zarazem ro](~ straży przed rabusiami. Na Bliskim Wsch()~ d;tie, gdzie przeważają liczne stada owk·c i kóz. opiekę nad nimi sprawują naJc":ściej pasteI've wyspecjalizowani. Osobnym problemem w dzieleniu stad i organizacji pracy jest system, w wyniku któr'ego grupa zwierz4t mlecznych musi paść się nieco bliżej obozowiska. by c/')starczyła pożywienia na co dziel\, a reszta sztuk pasie się dalej. Wreszcie wzmiankowany system rozdzielania zwierz'lt między czlonków rodu i przyjaciół w zamian za zezwolenie im na korzystanie z mleka wypasanych sztuk, to znany w Afryce i Azji sposób zabezpieczania się przed rabunkiem. epidl'lm~ i calkowitą klęską gospodarczą. Zresztą te rodziny, które nie są IV stanie zapeviIuć ')pieki stadom we własnym zakresie, muszą korzystać' albo z najemnych pastuchów', oJbo też "wypożyczać" stada innym, które obfituj'l w silę robocz'l. Owym probk~ mem sily roboczej w tradycyjnych społecznościach pasterskich, przede wszystkim afrykańskich, elerpiących na klęski suszy, zajmuje s:ę w,pomniana para szwedzk:ch badaczy w osobnym raporcie dla SAREC, czyli szwedzkiej agencji d:a '.',spólpracy badawczej z krajami rozwijającymi się". Zdaniem Dahl i Hjorta gos:' podarcze zjawisko "wypychania" nadwyżek pasterskiej sily roboczej na skutek coraz częstszych kryzysów przeżywanych przez nomadów tylko pozornie może' być lOzwiązaniem trudnej sytuacji. Są bowiem ludzie, którzy pojmuj'l sprawy nad"r [(..',chaniczn:e rozumując, że im mniej nomadów, tym mniej stad zwierz,!t i ty,:l 'amym mniejszy nacisk na ekologiczne zasoby pastwisk. \V rzeczywi;;tości natom)ast zaobserwowano zjaWiska odwrotne. W miarę jak setki rcdz,in pasterskich U',)·· G!' swój dobytek. wielu mlodych ludzi, energicznych, a zarazem stanowi'lcych no,'realnie trzon plemienej siły roboczej, szuka pracy emigruj'lc do miast i miastecz'c'k. Zmienia się struktura sily roboczej w okręgach pa;;terskich. Emigruje bo·· w:em mlodzież nie tylko z rodzin i obozowisk. które utraciły dobytek, lecz takzc itaka, która utraci la wiarę w dotychczasowy styl życia i pracy. Opiekę na,! ,tad<jmi przejmują stopniowo kobiety, dzieci i starcy. DorosIa młodzież znajduje ~,(: d<;lleko poza rodzinnym obozowiskiem. Teraz już nie ma komu organizować wielkid1 przepędów stad na dalekie pastwiska w sezonowym rytmie. Z konieczności kurczy się tym samym również areal, na którym operuj4 stada, gdyż brak siiy 1'01",czej do właściwej !lad nimi opieki. Nie pozostaje to bez wplywu na "tan za',)bow naturalnych. Nadmiernie eksploatowane tereny wypasów zmieniaj,! ;;it; w pustynię i zdeptane klepisko, a odleglejsze obszary leż'1 odlogiem. Złudzeniem byłoby także mniemać, że raz wypchnięta czych siła robocza powróci do nich po zdobyciu pieniędzy 'G. Dahl I A. 1~79, Stockholm. Hjort, Pastoral Change and Tile Role oj z obozowisk koczll\\<" w miastach i Lintcnsy- Dl'Ouyht. SAREC Report. R a: �267 RECENZJE !'\kujc lub nawet zracjonalizuje gospodarkc; pasterską. Ludz:e ci raczej decydują "ię lla łączeni~ posad rządowych (jeśli je zdobyli) z udziałem w interesach ha;l':;lowych, w czym pomaga im status pracowników administracji i uzyskiwane '·.'meksje urzędowe. Chętnie inwestują w nieruchomości, np. domy czynszowe pu· ,'nia·stach. Ewentualni~ partycypują w popieranych przez rządy "rozwojowyci:' i~~ojektach organizowania rancz kapitalistycznych, czy rozmaitych niby to przed"ęwzięć spółdzielczych. SpolecznoSci pasterskie zawsze były, zdaniem uczonych szwedzkich, rozwa:'.l.wione majątkowo i społecznie, al·e ostatnio przeżywają zjawisko łączenia siC; daw·.ych, tradycyjnych €lit starszyzny plemiennej z nowoczesnymi, wpływowymi sfe'! <lmi administracj i państwowej i rodzimego businessu. Na pewnych obszarach Afry~ to właśnie tacy ludzie biorą udział w tworzeniu owych rancz kapitali.styczl.ych. Na ,innych ten sam typ zamożnego pasterza posługuje się tradycyjnym ,;;y.. ,lemem patron - klient wobec swoich ubogich i coraz bardziej proletaryzowanych ,'.)bratymców, by umacnjać .swoją pozycję go&pcdarczą. Czy tradycyjni pasterze, p'l..ii)bn:e jak zreszt'l i konkurujący z .nimi dziś o tereny użytków rolnych ubodzy, ('.-obni rolnicy. są obiektem rzetelnych zabiegów rozwojowych, czy też raczej "a ogół niezbyt uczciwej gry ze strony obcego kapitału i rodzimych elit władzy'! !~,ropkę nad "i" wydaje się stawiać kolejne studium na ten temat, opracowam~ i,'zez inny międzynarodowy zespół badaczy zjawisk rozwojowych i kulturowych i. Zwracaj<j oni uwagc; na fakt, że tradycyjne grupy drobnych rolników afrykańskic'l ,l'mwane są przez wielkie przedsiębiorstwa rolne z atrakcyjnych terenów, prz(;·;";Cluanych pod uprawy towar{)we. Rolnicy ci wdzierają się na dotychczaso·.\,'~ ;1;1stwisk<J nomadów, zmuszając ich do nadmie:rn~go użytkowania pastwisk marg:','·sowych. Powstak więc reakcja łańcuchowa, która może nieść klęski ckologicz::i:. ale trudno obarczać' winą za nic pasterzy. Czy jednak proponowany przez obcc.~.~agencje i spółki model hodowli opasowej bydła leży w interesie setek tys;<;cy :,'madów'! 'Czy w ogóJ.e ich uwzględnia? Zespół uczonych twierdzi, że tradycyjna g'••.;poci<Jrka pastersk<J typu wędrownego nastawiona byla przede wszystkim na i'fodukcjl: mlek<J dla wlasnych potrzeb obozowisk pasterskich. Obecny natomiast ,,:erunek zapotrzebowania państw afrykańskich zmierza ku illtensyf;kacji _produkcji Jr'·ięsa. Powstałe w ciągu kilkudziesięciu lat wielkie skupiska miejskie i porty, :idogodnier~ia techniczne transportu i sieć koneksji handlowych z całym światem l' 'iwoduj'l wzrost owego zapotrzebowania na mięso. Inna sprawa, dla kogo będz,ie '.··,vo mięso przeznaczone. Autorzy opracowania dowodzą, że większość tego produktu !>iwędruje na rynki światowe, a zysk z jego sprzedaży trafi do kieszen: przed"awlcieIi wpływowych elit rządowych ,albo nawet i do międzynarodowych kon'. ·rcjów. I jedne i drugi,e zainteresowane są prymitywną i tanią siłą roboczą afry:'-;-'I1skich okręgów rolniczych. Zmiana profilu produkcji zwierzęcej z mi;,;eznego "<1 mięsny może natomiast uderzyć w podstawy egzystencji setek tysięcy rodzin isterskich dotąd nastawionych na gospodarkę żywieni'ową. Trudności organiz<l;:..jne i finansowe na drod"e do pełnej i pojrnowanej demokratycz::i2 modernizac;i "i • R.L. Me Cown. C. de Hahn, G. Haaland, The Interaction B.?tLGeen CulLivatior, and Live .. .';'}cl< Production in Semi-Arid Africa (w:) A. E. Hall. G. H. Carmell, H. W. Lawton (eeL,) .-1;]riculture in Seml-Ar!d Env!ronments, "Ecologlical Studies", vol. 34. pp. 397 - 3.12, Berlin-Het .. ';dberg~New York 1979. Warto dodać, że jeden ze wspólautorów. nor.weski antropolog z B~r .. f"n, Gunnar Haaland, opublikował sze,reg innych prac na temat współczesnych pasterzy afry .. ';·""'lS.kich, a pośród nich studium antropologiczno-ekonomiczne Pastoral DevelOpment Prog' . •,mmes and Anthropologlcal Info"matlon Feedback (w:) East Af-rican Pastoralism - Anth'·o .. ,,"logical Pe-rspectives and Development Needs, International Livestock Centre for Africa, ".'ldi" Ababa 1977, pp. J - 27. / �268 RECENZ.JE gO.ij)odarki rolnej Afryki są znane. Uczeni wyrażają obawy, Że w najbiższYJ1' ezase pauperyzacja i kontrasty majątkowe \V afrykailskich okręeach wiejsk~~!, b~dą się powiększały. Utrwali się model lan:ej siły roboczej, która pod2jmowCl" będzi2 w miastach proste prace, licho piatne, uzupełniane zacofaną, podlegaja'.·o, kryzysom ekologicznym gospodarką rodzinną w stepie i buszu. Elitom rZ'ldz')rym wcale nie musi znleżeć na owej deklarowanej modernizacji i rozwoju g(,,p::Jdar,czym. Zncofanic i powtarzające się lokalne katastrofy ekologiczne mogą pr7.:'czyniać się do trwania owego rezerwatu taniej siły roboczej. Rozważania uczonych, zarówno ekonomistów jak i antropologów, etnografó,'. czy socjologów na temat funkcjonowania tradycyjnych systemów gospodarczyc' ich przydatności w świecie współczesnym i ich ewentualnej obrony przed nieuZ'.~ad:lionymi zabiegami likwidatorskimi, są dla połskich badaczy kultur pozacu['!·pejskich nader pożyteczn,! lekturą, o ile naturalnie wypływają z rzetelnej znajr"mości rzeczywistości opisywanej w tych analizach. Od szeregu lat skazani jc'ste';my na fragme:ltarycznie tylko docierającą do naszych bibliotek literatun~ przedmiotu. Nie pozwala ram taki stan na wyrobi,enie sobie w miarę pelnego obra":l; sytuacji i poglądu ra to, co się w tej dziedzinie badań za granicą dzieje. Tyn' bardzi2j, że Polacy prawie zupełnie nie mogą prowadzić systematycznych badań t··· r'cr:o\\yeh ra temat wsi i społeczeństw agro-pasterskich Trzeciego Świata. Z ty!' ' wszystkimi zastrzeżeniami możemy jednak od siebie zaryzykować przYPuszczeni ,. że \IV ciągu najbliż:ozych 15 - 20 Jat koczown;cz'e pastcrstwo obszarówopisywanyf'!: przez prez·entowane tu zespoły uczonych przekształci się w różne formy tra!~"bun:ancji i osiadłego rolnictwa miesza::e[,). Należy powątpiewać, czy problem k,,ezowniczego i półkoczown.iczeg·o pasterstwa doczeka się w w.iększośc.i krajów A~i Zack,dn;ej i Afryk.iszybkiego j optymalnego rozwiązania. To znaczy t,akiego, któ:.:: tysiącom dotychczasowych koczowników zapewniłoby godziwe warunki życia i pnley w zmieniającej się dziś sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wśród państw Afry\; i Azji Zachodniej istnieją, rzecz jasna, wieLkie różnice w możli wościach dok-· uy'kania przeobrażeń swojego rolnictwa. Kra}e naftowe dysponują na to środkan: Kraje ubogie mogą co rajwyżej liczyć na obcą pomoc. Tak w jednych ~ak i w dn.· gich zwracało się óotychczas prz'ede wszystk.im uwagę :na p,rojekty nawadniania. P'" zwalające na spektakularne i zyskowne uprawy towarow~. Mniej zaintereso\van:; budzily sprawy obszarów pół.suchych, być może dlatego, ponieważ tu o w:e',c trudniej o rozwiązanie. Zamożne kraje naftowe, jak Libia, już w końcu lat 70-ty,ch zaczynały inter.'so\vać się unowocześnianiem pasterstwa i przekształcaniem go w zmodcrnizowar"l gałąź go,;;.po-darki. Być może również i dlatego, poniew.aż trzon d7..isicj.szych Lib: iczyków to do niedawna przedstawiciele plemion pasterskich i pastersko-rolniczyelo Rozbudowa miast i wzrost potrzeb bogacącego się społeczeństwa krajów naft.·· wyeh powoduje większe niż dawniej zapotrzebowanie na produkty zw~·erzęce. St<'!ó .np. nie ma już dziś mO\\'Y o wielkim eksporcie zwierząt z obszarów Iraku r , wzór tego, jaki notowano tam w ubiegłym stuleciu. Przeciwnie, bogac,!ce SI; kraje naftowe importują obecnie mięso. W ubogich państwach omawianych obsz.:rów. szczególnie w Afryce, może przez czas pewien istnieć eksport mięsa i i'lny{'produktów zwi'erzęcych, przy braku zaspokojenia potrzeb ubogich grup ludno';',:: rodzimej, tak jak się to działo przed 100 laty na Bliskim Wschodz'c. O ile jedn<d: nie zostanie w tych krajach stworzona nowoczesna baza produkcji zwierzęcej, d,,· tychczasowa produkcja eksportowa może nabrać charakteru eksploatacji rabunkl.'v.ej. Opierała się będzie bowiem głównie na malejących i ogarniętych kryzys!'''obszarach koczownictwa i półkoczownictwa pasterskiego. powodując ich ponadto c,·raz szybsze wygłodzenie. Mocno już dziś wyjałowione terytoria pasterskie jCSZC,(.: �269 nEC"~NZJE (" prawda produkują, ale coraz m.niej. Na niektórych z nich dochodzi do coraz ,·.r:ważniejszych klęsk ekologicznych, zmuszających do udzielania ludności pomocy ( •.J"aźnej. W obecnym stanie bardzo rozległe tereny tradycyjnego chowu ekstensyw··'go nie nadajq siC; do gospodarki ranczerskiej. Wymagałyby zbyt wielklch na:ldów picniężnych i prac organizacyjnych, które znajdujq się poza zasięgiem mo" 'wości miejscowych rządów. Trudno oczckiwać po rzędach młodych państw Trzeciego Świa',a umiejętJ~ości ;'spektywiczncgo planowania i gotowości do rezygracji z doraźnych efektów rzecz ochrony potencjału ekologicznego i gospodarczego kraju. Ekipy rZcidzcwe 'c' mają doświadczeń w tym względzie. Działajq w warunkach o wielc trudniej.ych pod względem także i przyrodniczym niż te kraje, które leżą w rasie klimatu '''~,iarkowanego Europy i Azji. Nie mają nawet przykładów właściwego działania, 2c:'Yż o wiele bogatsze i pozornie bardziej doświadczone państwa naszego globu ;me doprowadzały u siebic do klęsk ekologicznych. Nauka współczesna dziś do','1'0 usilujc wypracowywać metody ochrony zasobów produkcyjnych środowiska ',' "piku i subtropiku, zarówno w dziedzinie produkcji roślinnej, jak zwierzl;cc'j. .two jest utyskiwać z jednej strony na cynizm i obJjętność elit rządzących, z drugi~j na konserwatyzm hodowców wieJ.błądów czy drobnych produc2ntów Gsa lub orzeszków ziemnych. Trudn;ej natomiast dostarczyć im konkretnych i wy:1Cllnych prQgramów działania, ratujących z impasu. Gdyby proces wyniszczania potencjału hodowlanego i roślinnego bardzo 1'0:,głych połaci Afryki i Azji Zachodniej nie miał ulec zahamowaniu, to w naj",ższych dckadach należałoby oczekiwać, że kraje te będą wymagały importu . vmości. już chociażby z uwagi na trwającą w nich eksplozję demograficzną. ,:=~ść· z nich, dysponująca śrQdkami płynącymi z eksplQatacji ropy naftowej i in, :.ch zas08ów mineralnych, przez co najmniej jakiś czas będzie sobie mogła po;)lić na {}płacanie importu. Reszta wszakże może się stać terenem :klęsk głodu 't:oraz poważniejszych wstrząsów społecznych, którym kolejne zmiany ekip rq':,;.,)cych nie zdołają zaradzić. Będzie chyba ·coraz częściej wymagała doraźnych form . mocy mic;dzynarod;]wej, co w rezultacie może w dalszej przyszłości doprowac;zić ;;topn:-owego ponownego ubezwłasnowolnienia tych terenów. Koczownicze paste:'".\'O tych obszarów i jego losy są tylko fagmentem ewoluGji gospodarczej i poL'...cznej Azj i i Afryki u schyłku naszego stulecia. T Leszek Dzięgiel BADANIA NAD IDEAŁEM PIĘKNA ŻYDOW EUROPY WSCHODNIEJ ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM CHASYDYZMU Tamar S o m o g y i; Die Schejnen und clie Prosten. Untersuchungen Zllm ,',;honheitsideol del' Ostjuden in Bezug auf Korper unci Kleicllmg unter besonderc1' F· rucksichtigung cles Chossiclismus. Berlin 1982 Pl'Zedstawiana ksiqżka to opublikowana praca doktorskc1 Tomar Somogyi m'"ana w Instytucie Etllol'ogicznym Uniwersytetu w Kolonii u prof. dr Ulli JOh<łll.,;J. Sk~ada się ona z 8 rozdziałó\\i. �270 RECENZJE \'1 rozdziale p'erwszym autorka omawia temat, cele badawcze, historyczne ra~ my czasowe, źródła i problemy badawcze oraz sposób ich opracowania. SZCZ2gólnie interesujący wydaje się dokonany przez T. Somogyi wybór źródeł. Korzysl.~, bowiem zarówno ze źródeł pośrednich (historyczne dokumenty, literatura rabinioLa, wspomnienia, fachowa literatura etnologiczna, źydowska beletrystyka, ludoVie piosenki, anegdoty i powiedzenia, literatura podróźnicza, ikonograficzne przecie stawienia postaci Zydów - głównie reprodukcje dzieł A. Rubensa), jak i bezp('~:!'ednich (wykona:lych przez siebie zdjęć strojów źydowskich znajdujących s' ~ zbiorach Wiedeńskiego Muzeum Historycznego oraz mu"eów izraelskich, osobiśc.·c przeprowadzonej i opracowanej ankiety wspomnieniowej). Podczas korzyslama z ta,: różnych metod i źródeł wyłoniło się szereg problemów, które autorka równie? częściowo omówiła i wyjaśniła jak je rozwiązała (na przykład: problemy tłumaczeń, transkrypcji obcych czytelnikowi niemieckiemu alfabetów polskieg·o i n1i'rnieckiego). W rozdziale drugim zostały sprecyzowane poszczególne terminy, które autorkt wprowadza (Volkstiirnlich - łudowy, Ideal - ideał, Schónheit - piękno), a takL zostały omówione wszelkie psychiczne, społeczne i kulturowe aspekty ideału piękl12' które w wiekach od XVI do początku XX panowały wśród Zydów wschodnic!' j je determinowały. Wymienia tu między innymi społeczne i psychiczne det€fm;nanty ubioru, motywy, którymi kierowano się przy wykonywaniu, wybieraniu i no,;:cniu poszczególnych części garderoby (ochrona ciala, moralny aspekt ubioru, po· laryzacja płciowa, różnice ubioru w zależności od wieku, przynależności do dan~J warstwy żydowskiej społeczności, moźliwości identyfikacji z całym narodem źydow· ~kim, motyw współzawodnictwa i potrzeby podkreślania swojego prestiżu poprz·:· noszenie dodatk'Owo biżuterii). Jednak i tutaj specyficzne żydowskie zjawiska, tZokie jak: brak róźnic między strojem dorosłych i dzieci ,(szczególnie dla płci n:ę~kiej), silne aspekty moralno-religijne ubioru - zostały przez autorkę zasygnaliz(', \vane i częściowo wyjaśnione. Ponadto w tej części autorka pozwoliła sobie n,', szereg wyjaśnień natury ogólnoludzkiej odnoszących się do sprawy ubrania w ogólć \',1 kulturze człowieka. Następny rozdział książki stanowi ogólny rys historyczny Europy wschodniej ze szczególnym uwzględnieniem terenów polskich od XVI do początków XX w Okresy świetności i upadku Polski dotykały, pisze autorka, nie tylko ~amycf Polaków, ale również Zydów zamieszkujących jej tereny, Z dużą wnikliwością i uczciwością Tamar Somogyi śledzi historyczne determinanty wpływające na sytuacj·; Zydów polskich omawianego okresu. Autorka pisze o wspaniałych czasach panowania Piastów i Jagiellonów - czasach tolerancji wyznaniowej i narDdowościow~j otwartego czerpania przez Polaków ze źródeł i dorobku każdej kultury, z którA dynastowie polscy się zetknęli. Podkreśla, ż·e właśnie' w Polsce Piastów i Jagiellonów Zydzi posiadali autonomię i prawa nieznane w ż"dnym il':lym kraj'.' tych czasów. Z zakresu instytucji najróżniejsze gminy, sY:lOdy krajowe. sejmiki żydowskie nie miały żadnych odpowiedników poza granicami polskimi i powodowały, że właśnie w Polsce do XVIII w. społeczność żydowska często stanowiL jakby państwo w państwie. Ponieważ korzystała ona z kultury polskiej i tworzy· la własną, daje się według autorki jasno rozpoznać społeczne struktury i inn' aspekty oddziaływujące na kształtowanie się żydowskiego ideału piękna. 'MI rozdziale czwartym Tamar Somogyi omówiła przyczyny, ogólne założcn id. przejawy i znaczenie ruchu chasydystycznego. Tutaj autorka podkreśla. że właśni:, w kręgu Chasydów w pełni wykształcił się model "pięknego Zyda i pit:;knej Zydówki" panujący do dziś wśród Ortodoksów. W tym rozdziale autorka, w sposób obiektywny choć dość pobieżny omawia powstania kozackie i ich tragiczne �RECENZJE 271 skutki dla ludności żydo\\·skiej. Rozbiory państwa pobkiego, zagarnięcie przez Turków Podola - te czynniki. zdaniem autorki, mialy ogromny wpływ na utwr,rzenie s:q jedynego w swoim rodzaju fe,lOmenu kulturowego - CHASYDYZI'vlU To właśnie w upadku paóstwa polskiego, zuboż~miu jego mieszkaóców, rosnącej ni'cufności i zawiści pomiqdzy poszczególnymi grupami spoleczności zamieszkujacym: Polskę. autorka dopatruje się przyczyn powrotu Zydów do "getta" ,i ich coraz to wiqksze odchodzenie od konsumpcyjnych aspektów życia na rzecz reIig" i przynajmniej zev.'!1ętrznie afiszowanej skromności, jeśli wręcz nie ui:>óstwa. Autorka podkreśla, że właśnie pobożni Chasydzi stworzyli jednolity i tak specyficzny model piękna. jego określenia i potrzebne atrybuty. Omówieniem tychże atrybLltÓW i wszelkich oznak żydowskiego piękna T. Somogyi zajęła się w rozdziałac,~ piątym, szóstym i siódmym. Ponie\\'aż już wcześniej zauważyła i zasygnalizowac" i~tniellie w kulturze żydowskiej ostrej opozycji między kobietą a mężczyzną, \\'iV~ i omówienie ideału piękna podzieliła na dwie odrębne części. I tak w piątym i szóstym rozdziale śledzi wszelkie przejawy istnienia ideałó',': r:ękna w życiu spolccznym, religijnym i rodzinnym mężczyzny. Autorka podkreśl;:., Że' mężczyzna był tym, który mial wszelkie prawa i był już wyróżniony pl'Z';Z sam fakt urodzenia się mężczyzną W kryteriach męskiego piękna zaznacza, że naj'-"ainiejszą byla "trona duchowa. Mądry. uczony (w Piśmie) Zyd mógł być nawd niezbyt majętny i nie pochodzić ze znamienitej rodziny. ani t'eż piękny ciałem Mądry, uczony człowiek (mężczyzna) mial najwyższy status w życiu społecznym i religijnym Zydów. Oczywiście dobrze było jeśli do tego był człowiekiem za mol.n~'m, z dobrej rodziny, o pięknej. bladej uduchowionej twarzy w pełnym zarości.::. wypielęgnowanych, -bialych dłoniach. ładnej posturze. Taki wybrani,ec losu b:" uważany za super pic;kno Zyda i nazywa'1y ..Schejner Jid". Bardzo ważną cechć! pięknego Zyda, oprócz wiedzy i ciąglego zapału do jej zdobywania, byla do'::c> czynność, o ile oczywiście mógl sobie 11ato pozwolić. Strój Zyda XVIII i XIX:XX wieku musiał podkreślać jego uduchowienie, pOWClgę i oczywiście prestiż majątkowy. Jednak ten ostatni atJ'Y'but (majętność) byl u:; koóca XVI wieku z roku na rok coraz powściągliwiej podkreślany w stroju, aż. cj,-; pelnej rezygnacji z akcentowania ze\vnętrznych oznak prestiżu. tak charakteryst~-cz"ej dla ubranych \V czarne chałaty, czarne lub białe pończochy i czarne pła<k;;: pantofle Chasydów. Kobieta, którą Tamar Somogyi zajęła się częściowo w szóstym i siódmym rozdziale miala zupełnie inny status \\1 kulturze żydowskiej. Jako niż'ej stojąc'" od mężczyzny, nie zajmowała żadnej pozycji w życiu społe,cznym i religijnym: jedynie jako dojrzala zamężna kobieta mogła podwyższyć swoją rolę, ale tylk::J j wyłącznie w domu swojego męża i E'wentuałnie w jego interesie. Piękna L::ydówka, "Balebostc" - to kobieta będąca dopełnieniem i cieniem swojego męża. co_ cha, pracowita, przestrzegająca wszystkich nakazów i zakazów. Oczywiście, boga~y Zyd ubierał nie tylko siebie zamożnie, ale i całą swoją rodzinę. Ba. nawet jeśli nie był zbyt majętny, to właśnie jego żona musiała starać si,; ubraniem i biżuterią podnosić jego prestiż i tuszować ewentualną ni,ezaradność i-yciową. Dlatego kobiety Zydówki ubierały się zawsze o wiele barwni'ej i zamoi.niej od swoich mężów, ale bez frywolności. Seks bowiem objęty był surowym tabu' i wszelkie podkreślanie atrakcyjności płci (dekolty, prześwitujące tkaniny, obnażon·, ramiona itp.) było głęboko niewskazane. Osmy rozdział książki ma formę strzeszczenia. Gdyby pokusić się choóby o jeg,; przetłumaczenie na język polski, dałoby to polskiemu czytelnikowi ogólny. al~ bardzo jasny problem i sposób jego ujęcia przez autorkę. Praca "Die Schejnen und die Prosten poszerza naszą wiedzę ogólną o kulturze wschodnich Zydów i jak- �272 I~ECENZ.JE koJwiek w niektórych szczegółach prowokuje do dy~kusji, niemniej jednak lchnie 'j:HJntanicznością i ogromną erudycj,], Ważne jest rOwnież, iż jest napisana jl;zykiern stosunkowo prostym, co ma znaczl'nil' dła każciL'go C'zytdnika, który nic jc>sl l\':,'n~ctln, Mo/gor:::n/n f3c/!llison UNIKALNA REKONSTRUKCJA PRZESZŁOŚCI KULTURY SRODOWISKA O książce /.cOil kach Franciszka i historii miasta. K o t u l i, Tamten H.:~s:::ot(', czylt tl'<;drotl'/.;(l KAW, Rzeszów 1983, $, 398, licwe ilustracjl' po ZQ- Wojewódzkie dziś miasto Rzeszów poszczycic' sit; może unikaln'l wn;cz pozycją 'vydawniczą o swoim środowisku w przeszłoSci, pozycjLj, jakLj śmiem twier(I,;ć nie posiadają inne miasta w Polsce. Franciszek Kotula, z za \\'odu nauczyc:el, potem wieloletni dyrektor Muzeum Okrqgowego \V Rzeszowie, znany sze'roko 'oadacz-regionałista, o ogromnym dorobku badawczo-publikacyjnym z zakresu 11i-~'.;;·ii kultury swego regionu, zmarł w 1983 1'. \\. \\'ieku 83 lat nic doczl'kaw~zy sil,' publikacji tej nader oryginalnej pozycji. Ornawiane tu dzieło opracował Kotula w ostatnich trzech latach życia, ale rna 0,10 genczl: równoległą z całym życiem jej autora i jest wyrazem jego cha!,.Kteryslycznej osobowości. Jak sam wielokrotnie stwierdzał, cechowalo go wy(J'~rzone spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, dosl<onala i wil'rtla pamit;C: oraz l'~' istotne stale usiłowanie dokumentowania pisen1l1cgo zachodzących w jego "·'.iclowisku wydarzeń i własnych refleksji. Szlo ono w parze ze zbieractw0m i gr\)F"dzeniem przez cale życic, i to niemal od czasó\\' młodzieńczych, wszelkich ';1<1dow przeszłości zawart.ych zarówno w przedmiotach materialnych, jak w zapisacr) a.chiwalnych, lużnych rękopisach, ,efemerycznych druczkach, w czasopismach itp. Wóózystko to w sumie stało się podstawć! i "tajemnic,)" jego niezwykłej aktywnosei ): -arskiej. Tylko lcż taką drogą mogl{) dojść do pow,;t<lnia także i Taml~fJO H:es:o~"X!. 'e jcst tu możliwc szczegółowe zajęcie się ogromnie boga t,! treści,! ksi,!<i:ki, ~;,':l1 autor z auto;ronią pisze, że jego książka ma charakter bigosu. ale tego R r:ajbardziej smakowitym przygotowaniu. Autor znany jest ze swego specyficz::'.go stylu narracji, który nazywa gawl:dq. Zas w owym "bigosic" trc';ciowyEl reamy swoist'l mieszaninę: interpretacje danych archt'ologicznych i historyczllYL";, cu w powiązaniu z wlasn,! obserwacją terenu doprowadza autora do oryginalnego Ut;sto "widzen:a" zarówno odległej przeszłości mia:'la i regionu, jak i do osobisL';ej stosur.ku do opisywanych obiektów czy wyc!arzl'il z lHl\\'SZl'j czy n'edawnej przes21ości. Czytelnika zdumiewa wręcz niezmien'l' bogactwo nagromadzonych pl'z.::!. ł':·'Auię faklów historycz.nych i ich splecenie z wla:'llY mi spostrzdenia mi i doswi'l.cjc:.eniami życiowymi. Wszystko to składa siq lla kapitaln'1 wn;cz rpkonstrukcjG ~;'Ultury środowiska miejsko-wiejskiego kultury ..1udowo-mieszczallsko-żydow,l;;ej", Oto \vażniejszc działy owej H'klJlCstrukcji: Cpracowan<! pi'zez \Vyda\\'nictwo dwa plally !niasla (z końca XIX \\" i z r. 1919) daj,! ogólną inl'ormack o przL'str~('lll'ł~j strukw,'z,,' miasta i jego "Labuctowie. ro- �RECENZJE 273 dvbnie jak szkice samego autora rekonstruujące dawniejsze jego układy prz,~·trzenne. Szczegółowa zaś interpretacja tych układów i - co najbardziej cenne. oJtworzenie w nich życia ludzkiego - to już dzieło autora. Czytamy więc o dzi,~>ch Rzeszowa od osiedla grodowego po czasy ostatniej wojny. o dawnych drogach .';jazdowych z uwydatn:ieniem zaszłych p.rzy nich wydarzeń. Spor.o miejsc'a w kisiąl;',. zajmują przypomnienia zatartych jUl w pamięci ludzkiej dawnych nazw lokal.ych z interpretacją ich genezy i społeezno..,kulturowego charakteru. A jest ich ~'.nóstwo, takich jak np.: Szwedy, Moskale, Zabnik. Sędziówka, Kiernosó\vka, Wy":.;:m.jec, Maćkówka. Psiarnisko, Pole pod Szubienicą, Szajtrówka itd, Każda z nazw .u,i'lzana jest z konkretnym żydem mieszkańców, zaś taka. jak np. Cyganówka ;"ła się dla autora okazją do szerszej charakterystyki kulturowej związanej f nazw'l grupy ludzkiej. W szczegółowej rekonstrukcji historycznej obraz kolejnych ulic, placów i znaj· . . ;,j'leych sil; przy nich budowli sakralnych, urzędowych, domów mieszczańskich i i'l',ich zabudowań nic nie ma ze schematyzmu, ze sztampy. Bo autor nie z,aerzał napisać historii miasta, "ale by wniknąć niejako w ducha tego miasta" , 271). Tak więc np. przy spisie klasztorów i kościołów porusza ich funkcję nal"'J!r)\\io-patriotyczną, daje eskurs -o literaturze odpustowo-strag.anowej; przy opi3ie ~,;'gow;cy, targów i jarmarków charakterystykę chłopów, przekupek, ZydÓ'N 'p., a przy karczmach, szynkach, gospodach i restauracjach duży (36 stron) t'y,kurs atmo:sferze życia w nich. T,o także okazja do charakterys1:yki wielu ",<>tegorii zawodowych mieszkańców miasta i sąsiednich wsi (flaczorze, celulorze, ;ówczorze, kominiorze itp.). Znakomite są też opisy przy każdej okazji różnych, / l:konstruowanych czy odtwarzanych z pamięci, typowych scen rodzajowych z ży,." społecz'lOści łokalnej. Wiele charakterystycznego materiału w całym tekście j,ajdujemy \Ii umiejscawianiu w krajobrazie Rzeszowa Zydó\v, którym poświęca po'l,.,clto 26 stron tekstu. Podobnie da sil; powiedzieć' odnośnie do charakterystyki miejscowych "rodów" i";zczaJiskich, inteligenckich i innych postaci z kulturalnego krajobrazu miejego, zajmującej około połowy tekstu książki. Znakomita tD galeria typów. Np.: ,·m towarzysko "otwarty" Klamutów, ród ziemiańsko-mieszczański Jędrzejewiczóv/, / pochodzenia Ormian, trzy-pokoleniowy ród kupiecki Jaśkiewiczów, zasłużony dla Hzcszowa ks. prałat Julian Łukaszewicz syn miejscowego szewca, elr Har;asiewic,c, Przysłupski, cukiernik Lewicki, aptekarz Kalinowski, drukarz i księgarz Je,n 1'·jar, pochodz'lCY z Tatarów Stafieje, syn chłopski i potem nauczyciel gimnazial·fly Wawrzyniec Wilk, polityk i działacz ludowy Tomasz Szajer, kapelan i pułkowk ks. Jan Humeóski, a z żywotów plebejskich tacy np., jak szewc Gąska. Woje "ch Kucharski co to umiał składać połamane kości, czy chłop Jasiek Kulaga. który sam sil; nauczył czytać' i "odprawiał" nieboszczyków w czasie pogrzebu według ,eny zapisanej w swojej rękopiśmiennej "ks.iążce" - i w,iele. wiele innych. >Owa za warta w dziele Kotuli mnogość faktów z historE miasta i po części l'C'gonu. pl'Owadzenie czytelnika poprzez galerię typów i osobowości lokalnych. od·· J,'·iiereiedlL'nie życia zawartego w kolejno opisywanych ulicach, gmachach, willach \:hałupach. z ukazaniem obyczajowości i stylu życia różnych kategorii mieszkan:.',w itd. nie tylko frapuje, ale sprawia czytelnikowi szczególną przyjemnoSć~ i0kże z racji zalet zastosowanej przez autora narracji. Cechuje się ona zarów:w ijlyskot!iwosci'l stylu, jak i osobistymi a ciekawymi doświadczeniami oraz - Jak i.u u Kotuli - częstymi dygresjami tematycznymi o charakterze etnograficzno historycz1Ju-kulturowym. Omawiana praca Kotuli nie jest ani rozprawą historyczną sensu stricto (cl1)6 ,korzystany w niej materiał historyczny jest ogromny)" ani też pracą etnograI) J8 "Lud" - t. 70 �274 RECENZJE ficzną (choć mnóstwo tam opisów tego typu). Jest to swoiste odtworzen ic i autorskie "widzenie" przeszłości kulturowej miasta w jego pełnej wlC!ostronności i barwności. Jako takie, dzieło to zawiera bezcenny wręcz materiał - nic tylko opisowy, ale takżc ikonograficzny dzięki licznym w większości unikalnym fotografiom do historii kultury, i tej mieszczańskiej, i miejsko-pkbcjskkj, i chłopsko-ludowej. A że dla mieszkańców miasta i regionu przl~dstawia piel"\vszorzęaną i unikalną wartość. nie trzeba podkreślać. Należy wiGc wyrazić gh;bo,q wdzięczclOŚĆ rzeszowskiemu oddzialowi Krajowej Agencji Wydawniczej za wy:;~'.nie tak cennego i kmztownego dzieła, Książka jest także najb0gatszym źródłem do 'osobowoś'ci Kotuli. tak pud wie'] względami p8dobnej do Zygmunta Glogera. Józc! Romulus "Dictionarcle V u l c a n e s c u. Albatros". DietionaT de etnologie, Bucurc~t; IJursztcl 1979, ss. 4;,G Słownik R. Vulcanescu składa się w zasadzie z dwóch CZGŚCI.tj .. słownik'l terminów ujętych w ponad 500 hasłach tekstowych i części biograficznej zawier .•jącej infvrmacje dotyczące ok. 300 osób. Całość opracowania jest dzidem jedneS) aut·ora, znanego rumuńskiego etnografa, profesora Instytutu Etn{Jlogii i Folklo:·~ w Bukareszcie. Jest to pierwszy etnologiczny słownik tcrminologicwo-biogrdicl";, wydany w Europie w krajach demokracji ludowej z tego zakresu. Realizacja wsk-.-· zanych części słov.mika wymagała przyjęcia nieco odrębnych założer\ dotycz'ICF ziL'ówno dob:Jru hasel, jak i ich treści. W pierwszej części słownika objaśniono terminy wystqpuj'lce LiI gruncie (,nologii rumuńskiej i światowej. Wiel:.: jednak terminów ujqtych w "ło\vniku p rajdy do terminów specyficznie etnologicznych, np. strefa, utop'a. struktura. SCtL,matyzm i in. Zbyt szeroko zostały również zarysowane w słowniku pogranicza i-·nych dyscyplin (por. spektrografia, sex ratio, postęp, paradygmat, muzeum i in I. l.'względniono wiele haseł omawiających metody nie tylko specyLcznie etnologicZl'~', np. metoda panelowa. Znalazły się także w słowniku, nieliczne zrcszt'j. hasła przf'~;miotowe, które gdyby nie takie hasła, jak np. rolnictwo, rzcmiosło, miałyby CZ~i' ) ,charakter terminów na pól ogólnych, np. liczne hasła dotyczące sztuki. Ni::iiczr; : zaś są reprezentowane wyrażenia hasłowe, które można zaliczyć do etnicznych, n' afrykańskość, amerindianie, europeido Wydaje się, źe albo nalcżałoby z nich zr.:zygnować, albo zamieścić więcej tego typu hasel.Również hasła, które można h.•' określić jako hasła organizacyjne (wydawnictwa, instytucje) są wprawdzie bard,,; informujące, ale nie są hasłami terminologicznymi. Jak widać z powyl.:izcgo, zakr·. przedmiotowy części terminologicznej słownika został zarysowany dość szeroko, a:: n;ezbyt konsekwentnie jak na słownik etnologiczny. Komunikatywność słownika zwiększyłaby się z r:ewności'1. gdyby zlikwiclowt,:,: oó;obne hasla poświęcone omówieniu terminów synonimicznych (np. antropolog~. p;'awna, etnologia prawna, etnografia prawna, folklor prawny) i wszystki:~ te L;"miny bliskoznaczne wyjaśnić i usystematyzować w jednym haśle, a ,anw t2rmir;J zredukować do haseł odsyłaczowych. W tym kontekście ni:.: zawsze wiadomo czy" ki.erowano się pozostawiając nieliczne hasła cdsylaczowe, np. sedl'ni<;ryzm j;l>; synonim - do a:~tropogeografii. Natomiast hiszpański synonim folkloru dcmol'tn"grafia jest objaśniony w osobnym haśle. Brak konsekwencji w tym Zakr"l'Sle spr.,·, �275 RECENZJE wia. że omawiane opracowanie, choć nic jest zwykłym. leksykonem zaw:erającym tyiko dementarne d2L,icje bez wiGkszej troski o wzaj:n:r:2 przyporządko\\cH::c: uwzględnionych wyra!:cń ha.słowych, nie zawsze jest też sło .vll,k:em dążącym do LIstrukturowania zestawionych haseł. Tej osLatniej koncepcji s.ownika służą m.(:1odsyłacze zamieszczone na końcu haseł tekstowych, które kierują czytelnika::;') hasel, których problematyka jest dla danego has:a szczególni2 komp12m~ntar.:la. Słownik śmiało może ·tyć określony jako spor-2 osiągnięci·e. W porówz:an;u np. z francuskim oprac~waniem J. CzzeneUlre (1,9;67),które nawet nie stara się z:J.chować alfabetycznego ukladu i jest podręcznikiem wydanym pfzez u1cyklopedyczCi] firmG Larousse. lub z niemieckim słownikiem H. Tischr.era (1959), który zachowal ukiad alfabetyczny tylko dla 23 ogólnikowo określonych oJs;:arów etaograficznych, czy z wloskim slownikiem R Bosiego (1958\, obejmującym gló\\'nie różr.'e etnonimy świata oraz niektóre dość dowolnie wybran2 pojGc:a ogólne - je.'~ to prawdziwy slownik ctro]og'czny. Recenzowa:'a praca wzorowar.a jest zap2,\',~," 'l'.' jakiejś mierze na francuskim słowniku M. Panoffa i NI. Perrina (1973), któ,'y t2kże uwzględnia terminy, jak i pewne hasła przedmielowe -oraz biogramy. lYCm'J Żi: ten ostatni francuski słown:k podaje nieco obszcrniejsze wskazówki bibliogt'aflcwe, to j2dnak praca R. Vulci'mcscu jest obszerni2j,sza. zarówno jeśli chodzi o ilość Lasd. jak i ich bardziej szczegółowe ujęcie. Źródłem tych modyfikacji wzoru francuskiego był zapewne słownik A. Hultkrantza (1960). skąd przyjęto, dość kons2k',ventnie, zasad!; objaśn;ania każdego terminu etnolog;cznego z osobna. bez próby I,';czncgo ujGcia i uporządkowania terminologii blisko- lub jednoznaczaej. Słown:k R. Vulciinescu wyróżnia si!; pozytywnie także w zakresie wyjaśniania terminó·.\' I;.ało używanych (np. etnothanato!og'a), związanych z mniej zna,rym; pograniczam' e:nologii i innych dyscyplin ,(np. prakseologia etnologiczna), al'bo terminów zaj::.roponowanych prZ2Z etnologów rumuńskich (np. elnotonus). Interesująca jest tcż część biograficzna słownika, zwłaszcza z tego wzglGdu, że obejmuje zarówno uczonych zachodnich. jak i z krajów socjalistycznych. D.)bó:' biogramów jak zwykłe może być kwestionowany. Na przykład wśród 10 biogramów z Polski brak takich nazwisk, jak np. L. Krzywickiego. cty SI. Poniatm\'skiego (jeśli wymienić tylko nieżyjących). Szkoda też, że przynajmniej po czę;c: te~'minologicznej nie umieszczono pełnego zestawienia bibliograficznego wszystkie;, cytowanych prac. Wszystkie te uwagi nie umniejszają szacunku dla samotnego wysiłku autma. bo c'ooć opracowanie obejmuje tylko ok. 14 ark. wydawniczych, stanowi o.~o doiE~ kompendium informacyjne. Wymagalo ono z pewnością wysiłku znacznie przewyżs;cającego rozmiary pracy. a 23 tys. nak;ad cieszyć się powinien zainteresowani.;;n studentów i pracowników naukowych, nie tylko z dziedziny etnologii i rie tylko w Rumunii. Zofia j9'2,?, Vaclav F l' o I ec, Josef ss. 35,9, ryc., fot. Va rek a, Lidova architektura. Sta"zczak Encyklopedie, Pl'a",' '. ,W nawiązaniu do ponad I:GO-letniej tradycji etnograficznych - : nie tylko c!r,.)g:.aficznych _. badań nad budownictwem ludowym dopiero teraz ukazało się dziel). które proponuje systematyczne, uporządkowane i int€'rdyscypli.narne spojrze~l'C' w tym zakresie, przynajmniej w skali środkowej Europy. Jak bardzo jest uHo lB' �276 RECENZJE .'.'użne i potrzebne dowodzi chociażby to, że można by przeNidz;cć cale dysku>je "",d ustaleniem np. polskich, rosyj5kich, czy niemieckich odpowiedników wszystkich "'."ymżeń haslowych. W róż'nych językach i w różnych dyscyplinach nauko\\"ych je3t ':ilwiem tak, że różne ierminy dotyczące budownictwa ludowego mają rozmai~e znaczenie ze względu na to, czy są to wyrażenia gwarowe, czy języka litcrackicgJ, , ze względu na to, czy są uży'wane przez etnografów, historyków, czy architektów. Oezywiście, Encyklopedia zamieszcza tylko gwarowe określenia czeskie i slowackie, a ~1ie podaje gwarowych terminów z innych języków europejskich. Autorzy zapowiedzieli, że: "Przejawy budownictwa ludowego uwzględnione są .. encyklopedii w swych hisloTycznych, geograficznych, interetnicznych, typologicz:!ych, społecznych i innych uwarunkowaniach oraz postaciach. Encyklopedia przed'<awia także główne problemy z zakresu teorii, metodologii i polityki kulturalnej :.'.-iązane z budownictwem ludowym oraz problematykq ochrony zabytków budo .•v. ','dwa ludowego i skansenów, Obejmuje też hasla o naj wybitniejszych budowr.:::cych ludowych oraz o autorach i instytucjach zajmujących się tq tematYKo). '.'.' pracy p{)służono się rezultatami ba-dań etnograficznych oraz innych dziedz;n ',','iedzy, a mianowicie a.rche-ologii, językoznawstwa, o5adnictwa i oczywiście h;,· <flrii i teorii architektury, Encyklopedia mówi o budownictwie ludowym i zwial";1Cj z nim p;'oblematyce w związku z całym obszarem Czechosłowackiej Rep:l,' 'c;iki SDcjalistycznej. Ogólne hasła przedstawione są na tle ogólnoeuropejskim; tlo :>:'Z<Jeuropejskie ze względu na większe różnice budownict\va ludowego nie zostało ..',':zględnione" (Wstęp, s, 8), Wydaje się jednak, że naj ściślejsze wypełnienie tyr;h ',,"zystkich zamierzeń musiałoby stanowić dzieło jeszcze o wiele obszerniejsze, n~':i: '·';,:e 50 arkuszy autorskich .. T{) z kolei wymagałoby z pewnością pracy .•viększeg" Z~SPOłll, niż dwóch autorów i trzech współpracowników oraz lepszego stanu wi,,·· :'~·Y. np. w dziedzinie kartografii etnograficznej i językowej Euwpy w zakres:t' j,;do\\'n'ctwa ludowego. Największą zaletą tej encyklopedii pozostanie jednak zg:">· ""."d'l€nie oraz ścisłe objaśnienie ogromnej ilości terminów dotyczqcyeh szeroko f')2.,mianego budo.wnictwa ludowego, a w dodatku z dużą dbałością o typologicz"ił i j,isto;'yczną korespondencję między hasłami. W recenzowanej encyklopedii wyróżnić można na"tępujqce rodzaje haseł: 1. ,1<.12,";y ludowe okreś.lające budynki ludowe lub ich "fragmenty, np. czarna kuchni?; nazwy oficjalne architektoniczne i omówienie występowania ich desygnatć"N 'c: budownictwie ludowym, np, attyka; 3. nazwy typów budownict\v8, np. dO;"i} ;.i"oejski; 4. nazwy charakteryzujqce budownictwo pewnych typów osadnictw<l, n). ;·:,·10nie robotnicze; j. określenie pewnych czynności technicznych, np. g<lszenle ',':apna: 6. określenie pewnych problemów lub czynności badawczych, np. dato\\'"," :-.~t' budynków ludowych oraz d{)kumentacj,a; 7. określenie metod i kierunkó\v bz,cio,wc2ych w ich za5t.os·owaniu do badań nad budownictwem; 8, instytucje i org·'-'nizacje; 9. biogramy. Wydaje się, że najist{)tniejsze znaczenie mają hasła typu pierwszego i drugiegoj, także czwartego i piątego. Hasł.a określające typy budownictwa (3) są właściwie " )"owiedzeniem się za pewną, bynajmniej nie przyjmowanq powszechnie koncepcjq j,d<tń nad budownic'twem ludowym, wy'wodzącą się z prac np. W. Pesslera, czy V. \'{Jn Geramba. Są one bowiem zawsze w pewnym stopniu jakimś typem ide<ll.. :~:nTI. jak przedstawi{)na w Encyk'lopedii np. chałupa czeska, a w mniejszym stopr.i" konkretną jednostką typologiczną. Dlatego może zabrakł{) w Encyklopedii osrJJ .. :-'c'ch c<1łościowych przeglą-dów typologicznych takich aspektów budownictwa L.·· ::';·,~·eg{). jak np. rozplanowanie wnętrza, konstrukcja ścian lub dachu, Przeglądy "'.kie stanowiłyby rodzaj kontroli zasad'ności łączenia fragmentów aspektów tych ó< �277 HECENZJE elementów w lokalne jedno5tki typologiczne, takie jak np. dom górnohanacki, czy com górnospiski. Ważne jest także opisanie narzędzi produkcji (np. kamieniarskich, s. 85), choć odczuwa s'c;: brak podobnego zestawienia narzędzi ciesielskich. Słusznie uwzględniono opisy rozmaitych czynności związanych z budownictwern, chociaż szkoda, że nie ma ilustracji przedstawiającej techniki. poszywania dach.·.: słomą czy glinobitego budownictwa ścian. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że E3cgół szata ilustracyjna pracy jest świetna. Słusznie podzielona została na doskonal:: plany, rysunki i zestawienia typologiczne w tekście OTaz 130 pięknych fotograf.: zamieszczonych poza tekstem. Wymagający czytelnik mógłby co najwyżej oczek:wać jakiegoś systemu korespondencji między fotograLami i tekstem (w tym ceL; należało by fotografie ponumerować tak, jak w końcowym spisie), a nawet jakiegoś dodatkowego indeksu, który pozwołiłby na dotarcie do tekstów i iłustrac; dotyczących np. różnych typów pieców i palenisk lub Hlzplanowania wnętrza rozrzuconych po całym tomie. Hasła biograficzne mają \\. większości bardziej znaczenie krajowe, gdyż mów;ą tylko o badaczach czechosłowackich. Podobnie z Czecho-słowacji i pogranicza czechosłowackiego wywodzi się większość instytucji i organizacji omawianYich w t.') Encyk!opedii. Wydaje się natomiast, że sprowadzenie całych metod i kierunków b<.1cawczych w etnologii do roli jaką odgrywały w badaniach nad budownictwe:\: ludowym było zadaniem niezwykle trudnym i nie mogło być zrealizowane z pelnym powodzeniem. Poza tym nie zawsze przecież to, co bywa określone jako mct'Jda w odniesieniu do tak cząstkowej tematyki jak budownictwo, jest metoci~ \\. szerszym rozumieniu, a czasami nawet ogólne i szczegółowe zastosowanie danej metody oznacza coś zupełnie innego, mimo tej samej nazwy metody. Ważną jest rzeczą, że wiele haseł zostało zaopatrzonych w instruktywne wskczówki bibliograficzne. Obejmują one w dużej większości piśmiennictwo czechoskwackie, ale warto zaznaczyć dość częste cytowanie literatury obcej, w tym takż~ polskiej (np. K. Moszyński, J. Burszta i in.). Szkoda jednak, że nie można sobi~ z tego w pełni zdać sprawy, ponieważ indeks nazwisk obejmuje tylko autorów cy- . 1.f.>wanychw tekście haseł, a nie we wskazówkach bibliograficznych. Szata graficzna książki zasługuje na najwyższe uznanie. Jeżeli czegoś żałować. to tylko braku rycin kolorowych, które mogłyby oddać całe bogactwo czechosłowackiego zdobnidwa budynków. Pewne elementy jednakże i tak .nie mogły być oddane, tak jak w kilku hasłach nie można było oddać atmosfery pracy i radości z pracy przejawiającej się w piwnicach południowo-morawskich winiarzy, aL.T,csfery, z której być może wyrosło to pracowite i pożyteczne osiągnięcie auto.rsk'" - przeszłości na pamiątkę a przyszlości na wiedzę, rad.ość i pożytek. Można b'wiem przypuszczać, że mając taką encyklopedię architektury ludowej CzechoslGwacja znacznie odsunie od siebie groźbę zaśmiecenia i zwulgaryzowania s weg) krajobrazu kulturowego. Zofia Edmund L e a c h, D. Alan A y c o c k, Structuralist Institute, London 1983. ,'Jyth, Roy:.!l Anthropological Interpretations Staszczak of Biblical . W sposób mniej lub bardziej bezpośredni problematyka biblijna była przedmiotem rozważań antropologicznych już od zarania tej dyscypliny. Nazwiska Robertsona Smitha czy Jamesa Frazera mówią tu same za siebie. W nauce brytyj- �278 RECENZJE ;:,iej znaleźli oni swych licznych kontynuatorów: E. O. Jamesa, S. H. Hookl"a, l.Schaperę i współcześnie J. Pitt-Riversa, M. D<Juglas, D. F. Pocacka, że poz\\"o!ę "Chię wym1cnić n:ektórych z nich. Każdorazowo za nazwiskiem jednak takim kryj2 s·'ę odmienne st<mowisko badawcze. Niewątpliwie postacią najbardziej znaczącą w antropologicznych studiach nad Biblią - dziedziną w Pols(;e prawie nicznaną ~ pozostaje Edmund Leach. To właśnie jego eseje nadają z,Eadniczy ton receOlo·-,vancj tu pracy, w któ~-ej dwa krótkie szkice Aywcka są jakby integralnym d~da:kiem do wkładu jego współauto:a. Edmund Leach zajmuje się studiami tekstó·.\' bib!ijnych już od lat. Przypomnę, iż pierwsza jego publikacja książkow<J n<J ten temat ukazała sic; w roku 136'9 (Genesis as a Myth 2nd Other Essays, London: Cape). Prezentowane natomiast obecnie szkice pis<:ne były w roku ł972 i w latacl1 ;~30 - 19'~:2; są więc wyrazem jeg'o {)statnich dociekań w tym względzie, Piszę a ty.~l ·.,,'szy~tkim, by móc podkreślić fakt, że w Structuralist Interpretations stykamy ,'ę z :ezami badacza mającego bogate doświadczenie i świ<Jdomie kontynuują'cego, roz\v;jającego i doskonalącego swój warsztat naukowy. 'Przyjl'Zyjmy siC; zatem założeniom wyjściowym i przyjętej w pracy metodz;e a'~alizy. Najdobitniej określa je pc,dslawowa zasada Leacha: "cała Bi·blia jest m;· :em w s e n s i e o p o w i e ś c i s akr a I n e j". Sakralne rozumienie mitu, m<Jjące z.;·esztą swe korzenie w konstatacjach Malinowskiego, w cdró.żnieniu od rozumien'a :1}' tu jako fikcyjnej opowieści (np. Levi-S'll-auss), oznacza tl aktowanie go jako opc\',';cści prawdziwej dla tych, co weń wierzą. Nieważn<J jest historyczna prawdziwoś:' o11isywanych w Biblii zjawisk i zdarzeń; niewiełe możemy na ten temat dziś powiedzieć. Wynika z tego, że Pismo Święte pojmowane jest tutaj jako mito-hi.,t~r::i, :lie zaś podręcznik historii starożytnej. Przy jmując tego typu założenie przeci wstawiają się Leach i Aycock dominL:.j'Fym cd półtora wieku studiom nastawionym na potwierdzanie historycznej a'ut21~tyczności faktów opisywanych w poszczególnych Księg<Jch. Badacze przyjmujący założenia tzw. Najwyższego Krytycyzmu skupiają się nie tylko na poszuki wan:u danych mogących wesprzeć historyczną prawdziwość Starego i Nowego Testa:nentu, lecz również na ustalaniu chronologii wydarzeń, oddz:ełaniu v;arstw rzeczywistych wypowiedzi Jezusa Chrystusa od późniejszyich komentarzy, cdtwarzan:u '3,)0sobu redagowania Pisma, czy nawet określaniu występujących w nim gatunków literackich. Postępując w ten sposób tracą oni jednak rzecz w opinii Leacra najistotniejszą wymiar religijny Biblii, przesłanie jakie niesie ona sobą jab całość. Nie obchodzi go więc jej geneza i zgodność z hi'storycznymi faktami. "Tekst jest tekstem" i tylko on oraz ogólny' kontekst społeczny (kuł turo wy), z ktćrega wyrasta, są przedmiotem de ciekań. IPoszukiwanie owego mistylcznego wymiaru nie jest bynajmniej niczym nowym. Do końca Średniowiecza traktowano Biblię w ten właśnie sposób: jako przck~:3 religijny. Dopief{) wraz z Reformacją a potem XIX-wieczną krytyką naukową zc;tracono zawarty w niej sens. Analizy przedstawione w recenzowanym zb:c;'z2 .szkiców są więc jakby próbą powrotu do zagubionej jedni, lecz próbą dokonYlVa~ą już metodą naukową, daleką od średniowiecznej misteryjności. Zgodnie z poprzednimi ustaleniami, Biblia powinna więc być czytana tak ja~ o)owieść mityczna, a więc w sp·)so.b podobny do innych s;::otykanych przez anLcpolagów mitów. O takim traktowaniu całości Pisma Świętego stanowią jeg::J cec.hy - analogiczne do innego typu mitów: powtórzen'a wątków, ~ch wzajemne tran,fo> Tnacj-e, zawarte w ni'ch kontradykcje. Właściwości te przesądzają o charakterze nJrE1cji biblijnej. Przesądzają tym samym a wyb::Jrze rr.et8dy struktur<Jlnej jak) n> rzędzia analziy, metody najbardziej, jak dotąd, efektywnej. W sposób świadomy �RECENZJE 279 c\Jydwaj autorzy mówią jednak tylko o zapożyczeniu tej metody od Levi-Straussa; .'.i)l{lWadzajq b:l\viem do niej znaczące modyfikacje. Ta szczególna wersja struktul,dlzmu pozwoLć ma na zrealizowanie celu nadrzędnego, który najlepiej oddać możr'a nastr;pująco: "Tekst religijny zawiera misterium; misterium to jest w jakiś spo,.,·b zakodowane w tekście; daje się ono dekodować. Kod, tak jak we ',vszystk:ch ['nnach komunikacji, zależny jest od permutacji uwzorowanych struktur. Meto·ca ·J<.kcdowania wskaz,1ć ma to, co bezustannie powtarza się .w sekwencjach traYls('iJ'n1Clcji" . Streszczone powyżej zasady spojrzenia na Biblię jako na tekst mityczny i mitrJ-;;)'tnrię, który może być dekodowany dzięki metodzie strukturalnej, przywoływane ··ll przez Lr'acha prawie w każdym eseju, choć za każdym razem w sposób nieco ·,dir:ienny. Dccyduje o tym z pewnością fakt, iż każdy z nich pisany był przy . J' u,j okazji. Być może jednak stanowią one sekwencję transformacy jną, w której .'kodow,me jest misterium jego antropologii. Miejmy nadzieję, że udało nam s~ę :f' }'ozszyfco\\'ać. Właści wie w tym momencie można by zamknąć tę recenzję. Sądzę jednak, że czytelnk pozoslałby zawiedziony, gdyby nie zapoznał się z tym, a czym może .'.' Structuralist Interpretations dowiedzieć się. Dowiedzieć się zatem możemy np. :;Lczego MDjżesz miał siostrę, a Jezus jej nie posiadał; dlaczego w przedstawieniu. [':tty Nr;chala Anioła Matka Boska i Jezus są tak uderzająco podobni i równie "łudzi. Dow;emy się leż, dlaczego chrześcijaństwo w swej wczesnej fazie miało "\";)1 akler ruchu millenarystycznego, zaś później przeksztalciło się w hierarchiczną ;rtcdr;k5yjną sb ukturę. Dowiedzieć się też można, dlaczego określanie gatun!,;:ów ""';'ackich w przypadku Biblii nie ma specjalnego znaczenia i dlaczego oraz jak :ek,ty bibli jne powiązane mogą być z koncepcją rites de passage. W końcu Aycock •.•. j jawia nam tajemnice losu żony Lota i postaci Kaina. Sądzę, że próbka analizo.\ lmych termitów brzmi dostatecznie zachęcająco do lektury tej pracy. l chociaż wobec prezentowanych szkiców można wysuwać zastrzeżenia, \vy;JJy Nające jednak głównie z faktu akceptowania odmiennej wizji nauki o Biblii iy,]·. np. Rowan Williams, Leach's Bible, "Rain" 61 (19184), s. 11 - 12), to na więk'7i;ści czytelników wywrze ona zapewne olśniewające wrażenie. Podobnie zresztą j,lk dotychczasowe analizy Leacha na J. Neusnerze, który [w:] The Talmud as A lilhropolor;y, "Annual Samuel Friedland Ledure", The Jewish Theological Seml'l,.lY of America 19719, napisał: "W wielokrotnie czytanych opowieściach Leach ukazuje nam znaczenia i wymiary, a których nie wiedzieliśmy, że w ogóle istnieją, Gdy podążamy tropem jego analizy, uświadamiamy sobie, iż pozostawaliśmy ślepi. Ec) właśnie on pokazuje nam co one mają znaczyć", ;0j Michal Slawoj S z y n k i e w i c z, Rodzina pasterska LO) Mongol!i, Wrocław Buchowski 195'1, ss. 267, :l Lł~tr. Spoś,ód dwóch możliwych do przyjęcia sposobów badań nad rodziną. z których jeden polega na wydzieleniu "rodzinnego" zakresu kultury i życia spcłeczneg-D, \llktuje gD jilko autcnomiczny i zmierza do opisu i wyjaśnienia jego wewnętrz:l}ch !:-,echanizmów, a drugi rozpatruje rodzinę jako element większych całości ;liJłeczno-kulturowych, w recenzowanej książce wybrano ten ostatni. Uwaga pc\\ yższa niechże za,o;ygnalizuje kierunek moich roZ\vażat'l. Praca S. Szynkiewicza �280 RECENZJE interesuje mnie nie tylko jako jedno z nielicznych w literaturze światowej stud:ó·, I'odziny mongolskiej : nie tylko jako jedna z nieliczny'ch polskich prób anaJ:z:: życia rodzinnego ludu pozaeuropejskiego, dostarczająca wiedzy o rodzinie. Pragn: przede wszystkim zastan{)Nić się nad przyjętym w recenzowanej książce prze' autora, dobrego znawcę problematyki rodziny i szerszych grup genealogicznyci' (artykuły na temat terminologii pokrewieństwa i organizacji grup krewniaczyc>, Graz przeobrażeń w st~ukturze i funkcjach rodziny w Azji południowo-wschodni(" lVIongolii i w Polsce), podejściem do badań nad rodziną. Jakie propozycje metod:,logiczne S. Szynkiewicz do badań tych wnosi, jakie nowe stwierdzenia dotycz<\c.: kultury rodziny na podstawie tychże badań przedstawia? Próba odpowiedzi na postawione wyżej pytania wymaga zaprezentowania przyjętych przez autora ram i założeń pracy oraz metod analizy. Rodzina w monograf S. Szynkiewicza rozpatryv;ana jest przez pryzmat wybranych instytucji, określnr,ych przez .autora jako "posiłkowe" wobec rodziny uznanej za instytucję "nadrzędną" w ramach badań. Owe instytucje kulturowe, o których mówi się ogóln:-' jako o zbiorach faktów powtarzalnych i traktuje we wstępie jako konstrukcje mo delowe, przyjmują ksztalt norm czy zasad kulturowych o wyrażnych funkcjad' wo·bec systemu społeczno-kulturowego lecz o nie wyodrębnionych zakresach. S. Szynkiewicz, wyróżniając dla celów analizy w calościowym obrazie kultury owe instytucje-zasady, nie jest zainteresowany w tworzeniu z nich jednostek systematyk kultury; przedstawia je ,\- ich szerokich uwarunkowaniach i związkach. Instytucj .. w ten sposób ujmowane, wyposażone ponadto w informacje o warunkach gOSpDdarczych i ramach społecznych funkcjonowania rodziny, podanych w oddzielnyero rozdziałach, przygot-awują skonstruowanie całościowego obrazu rodziny w ramac~ społeczeństwa mongolskiego. Obrazu takiego, sugerowanego również tytułem pracy. \I\" książce jednak nie otrzymujemy. Autor jest świadom i informuje ,) tym czyte:!l~ka, że przedmiotem jego zainteresowania stały się nicktóre tylko dziedziny i aspekty kultury rodziny. Wśród omawianych w pracy instytucji, warunkujących funkcjonowanie rodzin}~ znalazły się takie, jak: linearność pokrewieństwa, wybór współmałżonków i za ;vicranie małżeństwa, patriarchalność wyrażająca władzę i prestiż w rodzinie, grupy wieku i szersze, korporacyjne grupy krewniacze. Można sądzić, że wybór tych właśnie a nie innych instytucji podyktowany wstał z jednej strony zaintcresowa-niem autora rodziną tradycyjną, w takiej formie, która należała do przesz!ośc: w okresie badań, a z drugiej wyłączeniem pewnych zagadniell, opracowanych już uprzednio lub odłożonych do przyszłych studiów. Poddane analizie instytucjt. w różny sposób związane są z rodziną jako głównym przedmiotem badań. Niektóre z nich osadzone są i mogą być rozpatrywane w obrębie jednej rodziny, inne mają charakter międzyrodzinny, jeszcze inne, np. grupy wieku, znajdują .-oparcie w grupach ponadrodzinnych. Zajęcie się tak różnymi instytucjami wytwarza jednak interesującą zmienną optykę widzenia kultury rodziny. Założenia teoretyczne i wzory postępowania badawczego czerpie autor z uj!";\: historycznych i funkcj-onalnych, informując o stosowaniu metody konkretno-historycznej i porównawczej. Jedynie sporadycznie sięga do innych metod analizy, wykorzystując m. in. możliwości wyjaśnień semiotycznych. Interpretacja semiotyczna, korzystająca z modeli myślenia kategoriami kosmologicznymi czy zakładająca dualną kategoryzację świata, traktowana jest jednak ja'ko jedna z możliwości tłumaczenia zjawisk kulturowych. Autor w różnych miejscach pracy stwierdza, że wskazanie na tego rodzaju konotacje stanowi hipotezę badawcżą, jest "konkluzją etnografa". Z lektury pracy wynika, że przyjęcie analizy konkretno-historycznej nie oznacza- �• RECENZJE 281 ogr<ln:czeni,] s:q \\. pracy do prob odtworzenia dziejów Konkretnego ludu przy p":r"ocy faktó\': a nie pojE;ć teoretycznych. Użycie terminu "metoda konkretno-hiskryczna" ma podkreślić, jak ,ię \\'ydaje, znaczenie jakie autor przywiązuje do \V"ryfikacji twierdzeń teoretycznych przy pomocy materiałów z badań empirycznych. A materialy te są bardz·o bogate i dobrze udokument:)wane i zostaly zgromadzon.: w trakcie wieloletnich badail terenowych w ramach ekspedycji etnograficzn;:j IHKM' PAN najszerzej w dziejach etnografii polskiej zakrojonego program'.l [""<lCpozaeuropejskich. Dodatkowych danych dostarczyla kwerenda materiałów Z<ls:anych. Znakomita znajomość faktów kulturowych, szacunek wobec nich i db8łoś{ (, :ch wielostronną prezentację, m. in. statystyczną, i interpretację, przede wszys:~im genetyczną i funkcjonalną, dostrzeganie zarówno uwarunkowaiJ. związ.anych z systemem spoleczno-kulturowym jak i inspiracji wynikających z potrzeb jednos:ek, brak przyjętych a priori t\\'ierdzeń dotyczących linii rozwojowej kultury, Le) główne cechy postępowania badawczego odnajdywane w książce. Szczególnego zainteresowania godne są nowe próby przedstawienia zasad i faktów kulturowych, zaproponowane w wyniku konfrontacji zastanych stwierdzei', z dotąd nie znanymi lub nie branymi pod uwagę realiami lub inną ich interpretilCją. Należy do nich stanowisko zajęte wobec kontrowersyjnej hipotezy {) \'v'ystępowaniu wielkiej rodziny wśród pasterzy azjatyckich. S. Szynkiewicz jest reprezentantem tezy, że wielka r{)dzina znana była społeczeństwu mongolskiemu i w pracy zajmuje się gromadzeniem dowodów istnienia zespolów wielk{)r'odzinnyeh i próbami rekonstrukcji post<lci tej rodziny. Formułuje definicję wielkiej rodziny, któq "kreśla jako "sytuację, w której członkowie rodziny pochodzenia danego czło\\'iek:l funkcjonują w przestrzennej, gospodilrczej i kultowej wspólnocie z jego rodziną prokreilcji" (s. 93). Definicja til jest dobrym przykładem posługiwania się przc~ autora terminami teoretycznymi; nie wyznaczając przy ich pomocy sz·czegółowo an: ram strukturalnych zjawiska, ani też istoty stosunków wewnętrznych, wskazuje jedynie na pewien typ struktury i stosunków. "Definicja spelnia swe instrumentahe zadania - pisze S. Szynkiewicz - jeśli jest bliska średniej, warianty zaś układaj·ą ~'ę wokól niej w granicach d{)puszczalnych intuicyjną miarą sensowności" (s. 95). Innym z interesująco przedislawi'onych problemów jest patriarchalizm. S. Szynkiewicz proponuje odróżnienie stereotypu zjawiska, zakładającego d{)minację mężczyzny nad kobietą, od rzeczywistej jego formy i wprowadza pojęcie "kompleksu patriarchalnego", w którym autorytet mężczyzny jest ty.lko jednym z kilku czynników wyznaczających stosunki między ludźmi, takich jak autorytet pokoleni:l i wieku, autorytet głowy rodziny, autorytet kierownika gospodarstwa i autorytet roli społecznej. I w tych rozważaniach wyraźne jest dążenie do przeciwstav,;ienia ~ię zniekształcaniu rzeczywistości przy pomocy pojęć ogólnych, nie w pełni przydatnych jako narzędzia badawcze, M·ożna jedynie zastanawiać się nad tym, czy uprzednio przedstawiona, szeroko ujęta definicja wielkiej Ndziny lub wskazana wyżej koncepcja "kompleksu patriarchalnego", nawiązujące do tradycyjnych terminów etnologicznych, mają jeszcze sens w ramach st<Jsowanego tu sposobu oglądu i analizy. kultury i' sp{)łeczeI1st '.\'a, przeciwstawiającego się tworzeniu ostro wyodrębnionych pojęć systematycznych a preferującego wielostronną ocenę zja',visk j ich ujmowanie we współzależności z innymi zjawiskami. Do pozosl;lłych osiągnięć pracy należy 'analiza pozycji kobiecych, przy czym źródeł jej dyskryminacji poszukuje S. Szynkiewicz nie w prawie zwyczajowym a w warunkach bytowania i \\' zasildach patriarchalizmu obowiązujących \V rodzinie. Zaproponowana w·stała ponadto nowa interpretacja tzw. płatnOŚCi małżeńskich, przedstawianych w kategoriach daru i trakt{)wanych jako opóźnione o jedno �282 RECENZJE pCKDlenie dzicdziczenie majątku w linii m~skiej. Autor formuluje pon<1dto \\'użną tezę opartą na odkryciu "anomalii matrylinearnej"' - matrylokulności i zacz,jtk)w JTatrylinearności w społeczeństwic mrJngobkim, {) powi<.jzaniach mi<;dzy zasada:l:i' =,.:irylincurnymi i lT!atlylinearnymi na terenie patriarchalnym ze stopnicm st~,biLzacji struktur społe<:znych. Stwierdza, że matrylinearność w warunkach spotecLL'ństwa pasterskiego może slużyć do z,:chowania równowagi społecznej i nie mUii być interpretowana w kategoriach stadium ewolucyjnego. Intcresujące rÓ\\'nież ~ą wnioski dotyczące różnic w reakcjach rodzin pcwstaj<.jcych \V ramach sZL'rszych grup krewni<1czych i rodz:n zindywidualizowanych na bcdżce przemiany kierDwane ze streny społeczeilstwa globalnego. Pragnę podkreślić znaczenie pracy dla zrowmienia procesów i sytuacji kulturowej w Mongolii \vspólczesnej. Autor podl,.irr;ując analizę tradycyjnych instytucji zwi,jzanych z redzin,j, przynall'żnych I pcJ:;'A'ie XX wieku, prugnie przyczynić się do pozll:inia punktu \\'y;~cia póżniej<zy,·:., ;::>;'oyspieszonych procesów modernizacyjnych. Zastosowany w pracy sposób uję-cia problematyki redziny, autor, dobry zn::lwca 'ej pro'blematyki i kultury ludów mongolskich, potraktowal jako wybrany z 1110ż1:'.vych i podPQrzą-clkowany celom i terenowi bada l'!. Rozpatrywanie rodziny w jej z;;iązkach z innymi grupami społeczno-kulturowymi: społeczności'l wspólnie koc,,;ją:::ych redzin, sPQłecznością regionalną, grupą etniczną, na koniec spolecznoś:::;ą IV rama,ch państwa, uzasadnione bylo specyfiką danego systemu kulturowego, który nie zostawiał miejsca na prywatność i aLltcnoDlię rodziny, i d'lżeniem do przcds:a wicnia życia rodzinnego w jego szerokich uwarunko\v,miach. Również podjęc:::: (Jpisu i wyjaśniania struktury i funkcjonowania rodziny przez analizę instytLlcji to\,-arzyszących rodzinie było wyborem autora, który uprzedni·o stosowul inne ~pJSGby analizowania redziny j grup krewniacznych, z<1jmując się weryfikacją ewul,.cjonistycznych twierdzeń na temat rcdziny, baeaj'lc w spG~ób bardziej bezpośredn; f;,;nkcję i strukturę rodziny oraz rozpatrując terminologię pokrewieństwa i org~lp-izację grup krewniaczych. Sposób analizy zastosowany w omawianej książce uzupełnia i wzbogaca uprzednie studia S. Szynkiewicza i razem z nimi tworzy naj~zerszy w literaturze światowej obraz rodziny mongolskiej. Trwałe wartości pracy powodują, że informowanie o niej ma sens również w kilka lat pb jej ukazaniu się. The Fo~klore, Fishing Culture ed. B. Gunda. of the Budapest World. Studies in Ethnology, Zoigni.t'w Jasiewicz Cultural Ecology and 1984, \'01. I, II, ss. 1253. Wydana przez węgierską Akademię Kiado książka zawiera interesujące rozprawy napisane w językach angielskim, niemieckim i francuskim opracowane przez .vybitnych etnologów, lingwistów, archeC'1ogów i folklorystów z zakresu kultur rybackich na świecie. Praca składa się z dwóch obszernych tomów i dedykowana jest wybitnemu duilskiemu etnologowi, H. 'Rasmussenowi. Tom pierwszy (ss. 58,3) otwiera "Wprowadzenie", które napisał prof. B. GLlnda z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Debrcezynie (Węgry) podkreślając w ni:n m.in. zasługi węgierskich uczonych (O. Herman 1&3'5- [91[4, J. Jankó 18'68-j902, B. M<:nkacsi HiW - H37) w badaniach r:ad rybelówstwem. Autor zapeznaje czytelnika również z historią i tendencjami w b,~·d"niach kultur rybackich w innych �RECENZJE 283 ~i;lja(:h, m.in. PO'lsce, Bulgarii, Czechosłowacji, Szwecji, Norwegii ,Finlandii, Danii, :~;cl1l(:zech, Stanach Zjednoczonych. Węgiers'ki uczony zwraca przy tym uwagę na .,-oi~łc pow:qLlania etno!ogii i folklorystyki węgierskiej z etnolog'ą i folklorystyk;! ;:,andynawską· Tom pierwszy przynosi 29 samodzielnych artykulów. Wśród nich wyróżni?ją <--: ,',voim charakterem następujące oplacJwania: artykul M. Znamierowskiej-Priif:\.J owcj, w którym autorka podjęla próbę Gceny zabytków kultury rybac'kiej, stwi2£~ ':; ..Jjąc, i.e zbiory narzędzi rybackich i sprzętu rybackiego w kolekcjach muz"O):::jeh są niezadow<llając:e. Polska badaczka zwróciła bkże u wagę na fakt, iż tJ .:,;",;nie na polskim wyborzeżu powstaly już w okresie średniowiecza pierwsze .o.' Europie organizacje rybJlówstwa zespolowego tzw. "maszoperie". Szwedzki badacz G. Berg zwraca uwagę na interesujące zabytki sztuki skand) nawskiej -- przedmioty codziennego użytku wykonane ze skór zlowionych ryb. :::-O.\viadujemy się z artykulu, że odpowiednio wygarbowane skóry z węgorza i 10·',;.-ia \\'ykorzystywane były przez Skandyna NÓW do produkcji butów, uprzęży k::n<, ic:h, worków do transportu mąki, toreb. Następny interesujący artykul napisany przez A. DeJitala zawiera ciekawe .:·,udium etnologiczne wioski rybackiej Stintino położonej na pIn. Sardynii, której .,·jeszkańcy specjalizowali się w połowach homaró·,v. Połowy te odbywaly się na ;)1Z.ystosowany·ch do tego celu łodziach na zwanych "guzza" albo "gazza". Ciekawego materialu z zakresu szkutnictwa rybackiego dostarcza artykuł O. L. Filguerias. Autor podejmuje próbę usystematyzowania typów bdzi rybackich '.'. Portugalii, dokonując podziału wcdług kryterium geograf'cznego: a) obszaru pIn. i,yorzeia, b) obszaru centralnego, c) obszaru pld. wybrzeża. Problematykę zwyczajów i prawa rybackiego w Skandynawii poruszył szwedzkI ~czony O. Hasslo. Prześledził on forrnowanie się praw zezwalających na połów • j i.J poczynając od ś:edniowiecza a kończąc na dniu dzisiejszym, Współczesne ry';'.Jówslwo skandynawskie podzielił pod względem organizacyjnym na: rodzinne :~("poły rybackie i kompanie rybac·kie. Zjawisku enkulturacji w rybolówstwie szwedzkim poświęcony jest artykuł O. Lofgrena. Autor, wybilny znawca kultury skandynawskiej, omawia na przy~.,l<ldzie osady rybackiej Bua (zach. wybrzeże Szwecji) sytuację rybaków-chłopów '.:': XiX wieku. Jednocześnie zwraca uwagę na asp2kt dezintegracji systemów zac:,owań rybaków sZ'.'.iedzkich pOd wpływem postępującego procesu modernizacji ; i;nnfliktów jakie w wyniku tego procesu powstają między pokc:leniami. B. Gunda dokonuje przeglądu tradycyjnych metod trucia ryb na ·obszarze Karp:J~ i Bałkanów. Opierając się na własnych badaniach terenowych i obfitej litej acurze przedmiotu zajmL!je stanowisko, iż używanie roślin (np. verbascum) jako t: ucizny w tradycyjnym rybołówstwie wywodzi się z dawnych tra,dycji lu·::!owych. 'Rybołówstwu ludu rybaków i żeglarzy Yami z Tajwanu poświęcone jest 0prC1c'lwanie A. von Brandt. Badacz niemiecki prześledzil kulturę rybacką tego lud'u 7 "vracając baczną uwagę na konstrukcje łodzi. ich dekorację i or namentykę (figury ;:Jostaci ludzkich, gwiazdy, ptaki, ryby, węże) a także r,a tladycyjne IT.etody polowu ryb wśród ludu Yami. Pierwszy tom The Fishing Culture of the World zamyka artykuł japcńskiego b.,dacza H. Kani, w którym autor poddaje analizie metody pO!JWU ryb przy użyciu p:a:"ów, konkretnie kormoranów (phalacrocorax). Ten unikalny sposób po wołu ryb : nemy jcst w Japonii od VII wieku. Trzeba zaznaczyć, że o ile w tomie pierwszym omawianej pozycji dominuje i);.)blematyka kultur rybackich europejskiego kręgu kulturowego (z wyjątkiem �284 RECENZJE czterech artykuló·.v), o tyle w tomie drugim autorzy skupiają się na pozaeuropejskich kulturach rybackich. Tom drugi zawiera ogółem 2'7 samodzielnych artykułów. Wśród nich dużą wartość poznawczą przedstawiają artykuły kilku autorów. Amerykański uczony, R. Lawless, analizuje tradycyjne techniki powolu ry_c w;:;ród ludu -Kalinga z północnego Luzonu. Opierając się na materiale etnologicz'1!'m R. Lawless stwierdza, że. wśród. ~aJinga .rybołówstwo ma największe znacz<n:e w okresIe 'kwIetma I maja, a najbardzIej rozpowszechmone technIki poło,",," ryb to: połów na przynętę założoną na hak, połów koszem "pulapk'l", polów ościE>' niem. S. M. Michael analizuje kastę rybaków morskich i rzecznych z pięciu regionó,' geograficznych Indii (północnego, południowo-wschodniego, centralnego, zachodnieg,i poludniowego) stwierdzając, że generalnie pozycja społeczna rybaków jest niska Określając ,cechy osobowe rybaków indyjskich autor jest zdania, żc są to ludzi·, kłótliwi, oszczędni, ciężko pracujący, wierni swoim rodzinnym tradycjom i środ{', wisku kulturowemu w którym żyją. Inny autor, A. Nashimura jako przedstawiciel rozwijanej w Japonii etnologj morza, charakteryzuje rybołówstwo Indonezji w kontekście środ,owiska kuHuroweg" i ekologicznego. Zastrzec wypada, że termin "Indonezja" używany przez japońskiego badacza nie oznacza państwa o tej nazwie, ale terytorium, w skI ad któreg<, wchodzą: Tajwan, Filipiny, Andamany, Wyspy Nikobar, Madagaskar i Indonezjc Dla tych wszystkich, którzy interesują się kulturami rybackimi na Pacyfiku, przeznaczony jest artykuł E. H.Bryan Jr. w którym autor omawia najbardzie,: znaczące prace (w tym książkę B. 'Malinowskiego Fish'ing in the Trobri::rn,i Island) z zakresu rybołówstwa tradycy-jnego i żeglugi na obszarze Oceanu Wielkiegr< ·W. IM. Olson i L. T. HubbardJr. zajmują się rybołówstwem Indian Tlingi' podkreślając, że kluczem do badań ich kultury i zrozumienia tej kultury jes', wlaśnie rybołów'stwo, rozwinięty i przestrzegany system 'Połowu łososia i halibuta który miał miejsce na wy'lycz:onych tradycją i prawem zwyczajowym obszarac;, morskich i brzegowych. Zachodnioniemiecki uczony H. C. Dosedla zajął się techni'kami polowu węgorz" i zębacza wśród ludu Kewa i Jalibu z centralnego obszaru Papui - na Nowej Gwinei, gd.zie rozwinięty jest na dużą ska1lę system rybnych pułapek wykonanych z plecionek pnączy paproci. Innym znanym spos-obem chwytania ryb jest wśród tych społeczeństw połów poprzez trucie akwenów wodnych. Do tego celu używa się małych krzewów euphorbia. H. Firth na przykładzie wysp Tikopia i Kelantan charakteryzuje dwa odmienn,· systemy ekonomiczno-społeczTle podporządkowane rolom s.l?0łecznym: męskim i żeńskim. Z arty'kułu dowiadujemy się np., że na Tikopii łowienie ryb, patroszenie. suszenie nale,ży do ról męskich i żeńskich, podczas gdy na Keiantan gotovianiem ryb zajmują się wyłącznie kobiety a połowem i transportem mężczyżni. Autor jes', zdania, że działalnośś gospodarcza wśród tych społeczeństw ma charakter spoieczny, a nie indywidualny . .Kompilacją informacji o znaczeniu rekinów "bakoa" w kulturze i codziennym życiu mieszkańców Wysp Gilberta jest artykuł K. Luomala. Autor analizuje i omawia sposoby połowu rekina a także zapoznaje czytelnika ze skompli'kowanym światem wierzeń mieszkańców wysp, dla których rekin jest bogiem, przodkiem a także totemem klanu. Książka jest interesującą i wartą pożnania pozycją etnologiczną tematycznie' związaną z kulturami rybackimi na świecie. Napisana przez wybitnych znawców l �285 RECENZJE ,);'zedmiotu pozwala czytelnikowi zorientować się w tematyce współcześnie P!'OWd·1zonych badań nad rybołówstwem. Każdy z artykułów zamieszczonych w pubii'-.acji jest opatrzony starannie dobraną bibliografią tematu. Omawiana pozycja została wydana w ciekawej szacie graficznej, niestety jest '~la ilustrowana fotografią czarno-białą. Omówienie tego interesującego, dwutomowego dziela z racji jego objętości mu.. alo się ograniczyć do zasygnalizowania tylko niektórych ważniejszych i bardziej .:lteresujących - jak się zdaje - artykułów. Książka jest pozycją bardzo cenną, zczególnie dla tych, których interesuje problematyka etnologicznych badań m'd '-.'.lIturami rybackimi. Warto było by chociaż niektóre artykuły zamieszczone w The Fishing Cal"tre. " przy1Yliżyć polskiemu czytelnikowi umieszczając tłumaczenia w fachowych ;·.smach etnologicznych i socjologicznych, które ukazują się w naszym kraju. Waldemar Dick A. P a p o u s e k, Pottatching, WareJare Some Considerations, "Abhandlungen ·;·,einschaft", Hcft :3'5,Nort-Drf .H~S.2, s. '1 - 15. r( wakiutl: and der Raiding Kopczyński among Vejlkerkundl:chen the Southern Arbeitsge- Wydav,,'aloby się, że wiele zagadnień ku'lturowych zostało już gruntownie pl'Z€::.:danych i deEnitywnie wyjaśnionych. A jednak niektóre z nich wywołują nad,"ł :iele poważnych kontrowersji. Okazuje się, że w zależności od różnych podejść badawczych można uzyskać ')".1·dzo różne wyniki. A zatem, nic nie jest całkowicie zakończone, zamknięte raz . ,l zawsze. Czasami warto jest powrócić - z chwilą wypracowania nowej metody :dawczej -. do starego tematu odnajdując w nim nowe, interesujące fakty. Właśnie Dick A. Papousek z Instytute for Cultural Anthropology przy Uni·. er:;ytecie w Groningen, w Holandii, przedstawił w swoim referacie na XLIII ~,!jędzynarodowym Kongresie Amery"kanistycznym, który odbył się w 1979 rOKu '. Vancouver (Kanada), rozważania dotyczące takich nadal interesujących zagadniefl '"ri: potJacz i wojna u Indian zamieszkujących północn{)-zach{)dnie wybrzeże AmeI :,'ki Północnej . .Referat Papouska składa się z piGciu cZGści, w których autor przedstawia rOZl~e :'~0żljwości tłumaczenia wspomnianych powyżej zjawisk kulturowych. Ukazuje re::.lltaty przemyśleó poszczególnych badaczy polemizując z nimi w niektórych ;'go zdaniem - bardziej kontrowersyjnych momentach. PrzeChodząc do prezentacji stanowisk badaczy najbardziej zaangażowanych . problematyce omawianej w referacie Papouska należy wspomnieć, że pierw.~ym antropologiem, "który w ogóle zwrócił uwagę na potlacz jako zjawisko kw, ..rowe byl Franz Boas badający pod koniec ubiegłego stulecia kulturę indiańskiego ,:emienia Kwa'kiutJów. Z jego anahzy potlaczu wynika, że jest on swego rodzaju , •.•:lystrybucją własności. W późniejszych latach idea ta była wielokrotnie p0dd:,:.ana krytyce. A oto główne teorie panujące na temat potlaczu przedstawione ze zrozu:~.:ałych względów w skrótowej formie - w pierwszej części referatu Dicka A. Pa':"lUska, która zatytułowana jest "interpretacja potlaczu": L'oria Helen Codere, która uważa potlacz jako "walkę z własnością". P<Xlejście �286 Codere RECENZJE (Fighti·ng with Property. A Study oj Kwakiutl Potlatching and Warejau, Seattle und London 1950) jest w pe ,vnym sensie p;'oduidem zar(h~'u' LstorycznegJ partYKularyz:11U Boasa, jak i funkcjonalizmu. Zgadza się :Jna z BlJ>,:(':n, że Kwakiutlowie siosD\vali p;;t1LlCZdla prześcignięcia swoich rywali w zen· ganic;ch o status społeczny, ale niezLlleżnie od tego dLlje histo' yczne WyjuŚl:'C;" tego intelesującego zjawiska kulturowego i wiąże g'J ze sp:'av;ą w,)jny. Wedle,; tt'j uczonej, potiucz jest szluchetnym, u przy tym wcale n:e tuki m arch;licznym sp.· sJbem prowadzenia dziułal1 wojennych. Lub rLlczej substytutem tyeh działań, kttlr.,' stuł się powszechnym, kiedy nacisk populacji na terenuch zamieszkanych prz;" Kwakiutlów znacznie zmalał. Stało się to z chwilą przejściu owych ziem w 1849 r'· ku pod panowanie białych Amerykanów. Efektem nowego statusu politycznego h, zakaz prowudzenia' wojen międzyplemiennych. Teoriu Stuarta Piddocke'a traktująca potlacz ja'ko zjuwisko inflacji. Pidd06:" (The Potlatching System oj the Southern Kwakiutl: A New Perspektive, w: .,E<;',;i"onment and Culturul Behavicur. Ecological Studies in Cultural Anthrop:Jlogy"' cd. Andrew P. Vayda. Gulden City 1965) również zwracu uWugę na historycz;;" Ho. W swojej analizie rozwoju społecznego wyżej wymienionych Indian U\\izględn· . czynnik demogruficmy. Lobi to jednak z punktu widzenia ekologicznego i funkcj,ralistycznego. Piddocke, pod-obnie jak Ccdere uważa, że potlacz w swojej f;)r;l1: z drugiej połowy ubiegłego wieku jest raczej zjawiskiem niedawnym. Jest to według autora tej teorii - nowa forma potlaczu. Jej treść w postaci rozdawanI:, wielkiej ilości różnego rodzaju dóbr (szczególnie 'koców) jest rezultatem prGce·,j ekC)nJmicznej inflacji. Natomiast Philip Drucker i Robert Heizer uważają potlacz jako pretensję ': dó::dziczonych praw. Autorzy ci (To 1Y1ake My Name C;;0od: A Eee:.camination r,f the Southern Kwakiutl Potlatch, University of California 'Press, Berkeley 19'67) pcr:chodzą do interesującego nas zagadnienia w sposób strukturalno-funkcj-onalny wyróin:ając potlacz jako rodzaj "zaszczytnego zoDowiązunia". Jednym z główny(';, punktów ich argumentacji jest to, że potlacz nie służył zdobywaniu ()kreślone!;') ~tatusu, lecz tylko dodawał prestiżu do już posiadanej pozycji. Jako ostatnią, przedstawia Papousek te-orię Irvinga Goldmanu, który uwa,i) potlacz za zjawisko rytualne. Goldman potlacz (The Month oj Heaven. An 1ntr'.)duction to Kwakiutl Religious Thought, New York 19'75) widzi takim, jakim by, en w czasach sp~zed kDntaktu Indian z biułymi, czyli przede wszystkim jako zj"wisko religijne. Według jego mniemania, potlacze były związane ze specyficznY:1 rytuałami obchodzonymi w przypadkach śmierci, budowy nowego domu, pcd,3trz-,'~.ynami, inicjacją, sprzedażą miedzi, odprawianiem Zimowej Ceremonii, itp. Druga część poświęcona jest genezie tego zjawiska. Autor referatu kontynuuj.' tataj prezentację stanowisk wymienionych w pierwszej części badaczy. I tak Codere - zgodnie z relacją 'Papouska - wprawdzie nie wyjaśnia genezy p~)tlaczu, ale zwraca uwagę na możliwość pobudek (rywalizacju w zukresie statl:";'; sp:Jłeczneg-o i prestiżu wzmiankowana już przez Boasa). Oczywiście, wyjaśnien> Codere dotyczy r-ozbudowanej formy potlaczu wiążącej się z pierwotnym zwycZIjem, która według tej badaczki oznacza substytut działalności wojennej prow'ldzr,. 112j we wcześniejszym okresie. ,Piddocke nie zastana wiu się nad pochodzeniem zjawiska kulturowego ja;k::" jest potlacz. Jest on raczej zainteresowany pytaniem, w jaki sposób pojawiła <.; IJarla rozbudowaneg-o potlaczu. Jego badania obejmują zagadnieniu dotyczące 11 c genezy, lecz degeneracji instytucji potlaczu. Natomiast Drucker i Heizer interesują się pochodzeniem tego fenomenu kult'.:'1792 - 1930, �RECENZJE 287 lowego II" do,;lc)\\"nym teg.) "lol\"a znaczeniu. Utrzymują oni, że pctlacze po \v;;t '.l ty z ,\"ymiany darów o warto:ici ZarC)\nl0 utylitarnej jak i nieutylitarnej, które Z3ch,ddy pomiqdzy rcp:"czentantami grup rodowyeh. SytuZ1c;a taka istniala między innY:11i przy zawieraniu mal~e11stw p:mliędzy osobami p8ch:)dz;~cy"ni z r dr-in o wysokim statusie spolecznym" W ta"ich p;'zypadk:lch "zaplata" za narzeczoną by'Ll c{Lnajemniana IV dll·ójnasób. Goldman również zwraca uwagę na pochodzenie potbezu. Uważa on, że byty cne rytuałami, które wiązaly się z Zimową Ceremonią jednym z najważniejszych obrzqdów rl'!igijnych Indian KW<Jkiutl. W tym przypad,ku potlacze stalFwily rytualne przclwnrzenie porządku kosmologicznego, w którym rozdawanie PC:inych (związanych z różnymi sferami świata) "dóbr bylo wymianą wic;żącą ze soij:j świat realny ze slviatem mitycznym. Goldman nie zwraca uwagi na rozwinię:ą L:":nę pot!'Jczu. Nie tylko umyślnie ogranicza się do okresu tradycyjnego Kw:?kiLitlów, zanim w,;tali schrystii"lI1izowanym i skomercjonaiJizowanym ludem, ale ró\'".n'eż bag<ltelizuje wielkosć samego pJtlaczu. Wiąże także ten rytual - podobnie j]'~ C.;cere - ze zj,\wiskiern l\fojny" Jednakże IV przeciwieństwie do swojej poprzedniczki robi to IV spo,;ób pośredni. Twierdzi on, że istnieje związf,k pomiędzy dz~c'ł,:n'ami wojennymi a tak zwanym Zimowym Ceremonialem. Zarówno niszczel',c wla~ności. jak i zabicie wroga OZ!1<lezadla tego badacza materializację symboli~~I1cgo aktu, w któl ym następuje ułagodzenie Zjadacza Ludzi, jednego z najważniejszych duchów Zimowego Ceremonialu. Pogląd ten odpowiada wyobrażeniu, kló, '" Goldma:l ma () logiee religii myśliwego wyrażoIL'j w maksymie "aby żyć, nal2Ż:Y ZCl bijać". W tym miejscu P:lpousek wyraża pogląd, że być może każdy z przedstaw::;nych P{l\\"yżej punktów widzenia jest możliwy do przyjęcia. Jednakże zc'~je s"cl,," sp':awę z tego, że istniej'1 podstawowe podziały potlaczy wedlug pewnych k<ltegr>" i -:lDszarów występowania_ Autor jak to szczególnie podkreśla w swoim !'e(J";:;c;e - zajmuje siq tyl,ko tymi pollaezami, w których ważną rolę odgrywa ni;;:c:enie dóbr. -Wszystkie p:lt!acze zawieraj,! 1\- >obie dwa aspekty: destrukcję i dystrybuc;~" Jc~li idzie o pierwszy <lspekt, to idC<l Piddocke'a mówiąca o destrukcji jako częś:. rytuału żałobnego. gdzie wlasność zmarłego, np. wodza, musi "umrzeć" razem z jegJ wlaścicic1em - zdaniem autor<l re!er<llU - nie wydaje się zbyt ryzykown<J. Dr".;gim aspektem jest 11"laśnie dystrybucja dóbr i żywności, które: - powtarzając z:l D~ucker'em i Heizer'em potwierdza prestiż i pretensje spadkobiercy lub jego na,tępcy" W części pośll"iqcol1ej d:ltO\I"aniu patIaczy od ich form prostych do bardzo nEb•.\dowanych. Papou,;ek zaznacza na I\"stępie, że kladzie nacis,k na trzy elemen'.y, które odgryw<lj'l ważną rolę w różnych interpretacjach omawianego zjawiska k'iiturowego. a więc pierwotny pot!acz, dzialania wojenne i potlacz rozbudowa ,j';:" W I;teraturze antropologicznej potlaez zdobywa sobie znaczenie jako rozbudowa n:"' c1:rd'lrowY\v'1l1ie siq i okazała konsumpcja" Faktem jest też, że Codere i Piddock? wlasnie te glówne aspekty pot1aczu umieszczają w centrum swojej uwagi. Oznac::l t.o róv.rni<.'Ż, że sl oni n:l,ta"wicn; II' ;woich badanii1ch na inny okres rozlVClJ.! pot!aezu aniżeli na p:-zyklad Goldm<ln. l tak, np. Coder"e wprowadza podzial p(JtLezu na trzy okresy: L 1732 - 1849 - okres prl'-potlaczo',\-y czyli pierwotny pot1<lCZ, ll" 1849 -Ino okres rozbudowy pot.laezu, III. 19,2i1 okres post-pot!aczowy. Jeśli ehodzi o pozo,;t<llych bad<lczy, tv Drucker i Heizer wykazują więcej za':l, �288 RECENZJE teresowania formą początkową tego zjuwiska, ,1n:żeli rozwiniętą f:lz~l. N<.ltom:asl Goldman nastawia się w swoich baduniach na okres przed-potlanowy (I), czyli sprzed chrystianizacji Indian tamtego regionu. Wymiana darów w tej fazie ma .;fcgO zdaniem miejsce, ale rozbudowany potlacz nie osiągnął jeszcze takiego poz~omu, jak w następnym okresie (II). Zarówno Cedere, jak i Piddocke studiują ·.·.szystkie okresy zwracając przy tym szczególną uWĘlgę na drugi okres rozwoju )'Jtlaczu. Następna część, zatytułowana potlacz a wojna, poświęcona jest hipotezom d·J,· tyczącym związku potlaczu z działalnością wojenml występującą pomiędzy indiail".~imi plemionami zamieszkalymi region północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Podobnie jak i w poprzednich kwestiach tak i tutaj poglądy na kn ',,,mat są różne. Na przy'kład C()dere uważa, że działania wojenne zostały zus tą:;ivne przez potlacze ekstruwagacyjne. Po roku 18'49. kiedy to Kompania Zatoki Budsona ustanowiła na tumtejszym terytorium, \\. Fort .Rupert, placów'kę hanaloe:ą, a KwaJl:iutlowie dzięki hand.Jowi stali się bogaci jak na ówczesne warunki, ,'.':edy potlacz przybiera rozbudowaną formę. Po roku H;.{j5 kuńcq się na tamtl'j'zym terenie wojny i wszelkie najazdy. Według opinii Codere, K wakiutlowie sid! ,.i(; pokojowo nastawionym ludem już przed wspomni,ll1cl datą. Papouse'k wytyka 'N tym miejscu Helen Codere, że jej teza nie zgadza się z dwoma hipotezami ::a ll::nat motywacji napadów u Kwakitlów jakie przedstawiła w swoim studiu!,;l. Drucker i Heizer są natomiast zdania, że militarna przewaga białych nad Indi~;,')a:ni sięga czasów znacznie wcześniejszych, bo 1811 r., czyli lak zwanego incydentu Tonąuin, Od tego okresu można mówić już o zaprzestaniu dzialaó wojen·· 'lych u wymienionych Indian. Konsekwencją dominacji białych sIały się pokojo\ve iómtakty pomiędzy różnymi grupami indiańskimi. Podkreslają un) również adapta'· c:.'jną zdolność kultur indiańskich północno-zachodniego wybrzda, Dowodzą, że ::'dianie opierali się wladzy i prawu bialych, i \\' miarę możli\vosc~ starali si~ :(~ ';-nijać, By-li ci Indianie zdaniem owych badaczy sprylniejszymi kupca",:i i j'jandlarzami, którzy z Kompanią Zatoki Hudsona nie \\'alczyli przy pomocy bra!:i, 1'ceZ konkurowali z nią na płaszczyźnie ekonomicznej. IPapousek przychyla się do pierwszego stwierdzenia Druckera i lkizera ch'J" c;;,ż nie bez zastrzeżeń. Jeśli chodzi o drugi przypadek, to aUlor referalu wi,r:(; >'.icojowe zachowanie Kwakiutlów ze wzrastającymi klopotami lych Ind;,lll ZW;'1z;.L1ymi z nasilającą si~ zależnością od białych, zanirn jeszcze poczyni{100 sr{',d~i z;,Tadcze na drodze administracyjnej, I dalej zastanawia się, czy dD zaniku naj~'zuów u ,omawia'ny~h tutaj In-di·an mogły przyczynić 'ię jeszczL' inlleokOlicz.no;::i. W:ldaje mu się, że odegrały tu ta'kże istotną rolę czynniki demograficzne, Jednakże np. Codere nie łączy wojny z danymi demograficznymi, przynajnmi-t'j :!.i, bezpośrednio. Argumentuje ona, że działania wojenne miały Z\\';<1Zl'].;:zć zd,;oy-,vaniem lub wzrostem prestiżu, Kiedy warunki ekonomiczne - po ustanowic'n:u :;,' ich terenach placówki hundlowej - sklją siC; sprzyjaj;lee na\vet dla K\\·a''''.1tJGw, odwracają oni całkowicie SW()ją uwag~ ku pot1acwwi, dzięki któ;'emu :n;gJ:t>y' '.,;zyskać prestiż pośród swoich sąsiadów. Pidocke także przypisuje ważną rolę zanikowi wojen Zmian(llTI ek()nom~czny:':, Zmiany te były jego zdaniem rezultatem nie tylko przybycia białych na tamlL'hze ':"reny, lecz także zmniejszenia się populacji autochtonów spDwod-owanej przez nic'1.:)ane im epidemie chorób. Zmniejszenie się gęstości zaludnienia mogło równic'ż 'YJwodować zmniejszenie się nacisku populacji, co oznOlcza, że i lllOŻ!i\\'OSl' nJ>zdó\v międzyplemiennych także zmalała. Papousek zgadza się z wywodem Piddocke'a dod-aj'lc przy l~'m. Żl' bal'd;;() �289 RECENZJE · 'ażną role; odegral taki.e wzrost znaczenia wladzy centralnej wprowadzonej .c:alych kolonizatorów. Wymienione powyżej IV bardzo dużym skrócie teorie na temat potlaczu ,xiązku z wojml są przedstawione IV referacie Papouska graLcznie w przez i jego post<'zi -:iiel11ató'vv. Ostatni;l czr;ś{' omawianego referatu dotyczy roli najazdów u K\llakiut1ó'.\', I :1:1 '",n ternat istnieje ',viele,' czasami zupelnie sprzecznych ze sobą hipotez. Na p,'zy·lad Codere twic;dzi, że oprócz grupy Lekwiltok, któ:-a żyła w specyficznych wa·· Jnkach, KW;lkiut1owie byli określani jako ludzie miluj;lCY pokój. Polemizując • bad<lczką co do przy cyn p{)Szczególnych wojen Papousek zapytuje, czy Indianil~ ,"mi nigdy nie rozpoczYll'lli najazdów. Odpowiedzi na postawione pytanie udziela · :ddoc.ke, który twi·erdzi, że Kwakiutlowie najeżdżali sąsiadów głównie w okre<'~, ,:£iy brak im bylu żywnuści, a więc pod koniec zimy i wczesClą wiosną, Innego z(i<',a )est Hden ClIdere, dla której sezonem walk był przede wszystkim okre~ je::.c:nr.y, ponie\\'aż w tym ukresie parwwały sprzyjające najazdom warunki pogodo·.v~. ';iiln Papousek jesienne napady interpretuje z okresem zbiorów jagód, owocó<v, · ,lb. itp" które zapewnialy aprowizację tamtejszym spolt'cznościom. Z kolei Goldn,,,,n ..idzi związek najazdów z Zimow<l Ceremonią. KOI'Il;ZąC [(Jzważan;a na ten ost:ltni temat autor referatu konkluduje, że zan;:11 ; .aL p;'zybyli na terytorium Kwakiutlów, było ono gęściej zaludnione, podobnie jak ... le pólnoclw-zach'Jdnie Wybrzeże, a w związku z tym najazdy prewencyjne sta·· .j',,']y rodzaj zabezpieczenia przf'd potencjalną, WTOg" działalnością sąsiadów. , Osoby zaintere50wane problematyką przedstawioną \\. referz,cie Papouska znajci'ł ;lim również bibliogl'<lfię llaj w<lżnicjszych prac dotyczących tych wielce frap·j .. ,cych zagadniell, .4.ndrzej Richard !. ;\1. B e r n a l' d, The Melting Pot and 20..r/t C'."ltnry Wisconsin, Minnenpolis: 1980, ss. 162. EClT/.Y :','ess the The ..1i.wr: Romanowski 1\!Iarital University Assimilatioc/ of :\linneso:'a W ostatnich laiach historycy alTll'l"ykańscy StOS'Llją \,'yr;;Lnuwane techni:"i a',i"',yczne IV celu badani<l zja wisk, które w poprzednich analizach histol'yczny-::h :)yly t;'aktowanl' obojętnie, czy IV ogóle ignorowane, Niektórzy ba.dacze są lXi>' ·tL.lej zainŁcresowani rczult<\tami niż metodą, dopTowadz;1jqC w zv;iązku z tym d~) ·k wielu danych liczbowych i tak wielu wyjaśnień technikami statystycznymi, 2·;' ;' ;'ace te są stosunkowo trudne do studiowania iwycizIgania wniosk6w. R. M. Bc> ·"rd, aut{Jl" onla',\'ianej ksi<!żki, stara się pl'Zezwyciężyc suchą naturę opraco\\'alr :atY:itycLnych. Pudstawowym źródłem dla jego pracy są :'vIarriage registrationg {)f <-;e state Gf Wisconsin, 1850 - )9120, State Office Bulding, :'vlad:son, któ;-e szczególoxD )fZebadal. Bernard starał sit; uniknąć monotonii oprc:cowań sto.tystycznych, k~ó"~ "tjczęściej L;.lNierajq prosLl il·ościow;! prezentację cech. Pom'mo tego jest to prz:c:l '.atystycwn. Prawie polowa tekstu zawiera tabele i graficzne zobrazowanie cia.. 'Jch statystycznyth. K:3i;lżka zawiera 311 tabel, 10 ',vykresó\\' : 3 rnapy w tekśc.l' . ,:.5 stronicowym, Praca sklada się z teoretycznego '.vstępu, w którym autor a:1}'.Luje amerykal1.-;kie badania asymilatji, w których \\'sKaźnikami były małżeńsn'-a :j "Lud" - t. 7~ �290 .RECENZJE mieszane i rozdz:ałów: 1. Imigranci w stanie Wisconsin, 2. Ilość: Il1lJ!żellstw m'. szunych, 3. Czynniki indywidualne, 4. Czynniki grupowe, 3. Wnioski. Autor stawia sobie za cel przebadanie wwrów asymiliacji poprzez zawiera!"'. n-,ałżeństw mieszanych i czynników wpływających na rozwój i wzrn,;t iJnścio\I:. małżct'1stw mieszanych (czynniki mające; wpływ dzieli na indywiduallw i grujJo\\' .• Bernard zamierza wy jaśnić: proces asymilacji przez skupienie zainteresowa!'1 ilości, wzorach i przyczynach egzogamii. Wybrał małżerlstwa mieszane jako II'sl",:'nik :Jsymilacji, ponieważ są one, jak twierdzi, szeroko ,toslHvallC do tych cell';.. i dają pewne, powszechnie akceptowane pomiary tego pr;;cesu, All; z pewl1()Śc:'i nie jest to jedyny wskaźnik tego zjawiska, Chyba, że zjawisko to uwzgl~dnimy w izolacji, likwidując tym samyn:l imigracyjne doświadczenie, od calcgl) kontek.<_ sytuacji w jakim miały mejsce małżellstwa egzogamiczne. Autor zas;lcniczo ;gl~';" Elje inne potencjalne wskaźniki integracji zachodzące, czy pojawiaj,jcP sic w cial~:.· "biorowości, np,: czlonkostwo w lokalnych organizacjach, <.lkceptacja "tandardoweg, L:bioru, czy nauka \Ii szkołach publicznych. Podobnie autor ignorujc' wikaźn:'-:' wskazujące na segregację etniczną zbiorowości, np" rozwój kl;ścio!ów ctnicznyc; powstawanie szkół z nauką języków etnicznych (jako śrudc'k kształcenia), a tak~c kształcących i pielęgnujących etnicznie wzory zawodowe, powstawanie towan:ysl\,,, i organizacji wzajemnej P9mocy (bazujących na religii i ctniczl1ośc:), st;m';aj;jcy:,·, sobie za cel dostarczanie pomDcy materialnej i organizowanie dzi,\lalncści kulL,nclnej, Można wyliczyć: jeszcze wiele innych, ważnych składników pomiaru asyrr' Licji, bądź czynników, które asymilację opóźniają. Czy jakieś "etniczne" wzory trwają pomimo egzogamii? Autor nie stawia soh': tego pozornie oczywistego pytania: dlaczego ci, którzy już wyrazili ch<;!': parzuc"n:u starych wzorów przez przyjazd do USA, wracaj'1 do nich, na C0 wskazuje wyE-e)';<;i procentowy wskaźnik endogamii pierwszej generacji imigrantów? Dlacze!!,' dz'eci imigrantów nie powinny przyswajać: sobie wzorów zachowań i norm postc;p;· , wania funkcjonujących w innych grupach? Odpowiedzi na te normatywne pyt<.ln."_, można uzyskać: poprzez badanie literatury dotycz'lcej danej grupy etnicznej, ',v pr;sil' einicznej, w listach i pamiętnikach pisanych przez emigrantó-.v, Cyfry, illatrialy statystyczne mówią nam co ludzi·e robili, ale na wet złożon<.l i skompliko"l'ar'" analiza rzeczywiście nie odpowie na pytanie, dlaczego'! W celu \vypr,~c()·.val1ia mod'lowych wzorów małżeństw mieszanych au'tDr oddzielił ,indywidualne i grupowe czy::niki ułatwiające za\vieranie malL.eństw mieszanych. Stosując złożony, współzależr,', ;:>"alizę Bernard odkrył, że małżeństwa egzogamiczne są popier<.lne przez drug·! g<:nerację lmigrantó\\; z Europy wschodniej. Niestety, model egzogamiczny Po c fUl1kcjonuje w spodziewany sposób wśród imigrantów z Europy wcri',dn:ej, pr:~(:" co). oczywiście, zmniejsza się jego użyteczność: w zrozumieniu i rozpoznaniu teg: zjawiska wśród mieszkańców "V,,'isconsin. Po ostrożnym rozważeniu autol' kankI\'ddje, że mieszane pochodzenie (np. z l'odziny, w któH~j rodzice Są z różnych gru:: fln:cznych, czy reLgijnych), czy bycie drugą generacją (urodzony w USA, rodzic' uodzeni poza granicami USA) predystynuje te jednostki do zawierania związkó c. [Lałżer'1sk:ch z partnerami(-l~ami) spoza swojej grupy etnicznej; nicnmiej \vydą) ,: s;q to raczej oczy~viste. Autor stwierdza, że kluczowymi demograficznymi i socjoekOllOlT;il'ZJlymi \l-'Ska7ni~;ami małżeństw miesza:1yeh imigrantów z Europy wschodniej s,): "wielko;!': gruJ'l;' elnicznej i ilość: potencjalnych małżonków w danej grupic oraz proccnto\'I'y udzi:" lbnej grupy etnicznej IV określonej populacji" (~. 103) miasta, stanu ("~y kraju. T l współzależność: ilustruje inną zmienną, a n~:anowicie wielkość: skupi;;k<.l. Wi~'kszo< iD,:grantów z Europy \\'scl1odniej osiedliła się IV dużych miastach, ci którzy z:,- �RECENZJE 291 !Y:;eszk<ll: W mniejszych. cz~ściej ślubowali poza swoją grupą etniczną, poniew:.;':: m'eL mniejsze szanse na zn<lJezienie żony czy męża we vd<:snej grupie etniczne i.. Bernard ustalił, że imigranci z Europy zachodniej także częściej wchodzili IV zwic,> lIi egzogamiczne. kiedy micszkali na terenie, na którym wh.sna grupa dnio ,:~ by! niLliczna. Pom:mo użyteczności szczegółowych bada!'l statystycznych nad małżcl1stw<'L mieszanymi w Wisconsin, praca ta stawia wi~cej pytań niż ·odpowiedzi. Czyteln:',~ może z!~aleźć duł.Ll ilość informacji bardzo szczegółowych odnośnie WZ01'Ó"'V !1l~.Ż"11Stw mieszanych, które jednak zaciemniają obraz, przedmiot rozważalI, niż 'C;' j·;z;;wict!ajq. Bernard nie ustosun'kowuje się, i nie ujav.-nia, co rozumie przez akC':brację. W konkluzji stwierdza, że jeżeli upodobania osobiste w doborze malżonk~ ł'ó',vnoważą się (z estetycznego i psychologicznego punktu widzenia), to pra wdop;p:dobnie ł'ozstrzygaj<lcymi detei minantami poziomu egzJ;;:amii wśród różnych gr')) t.t'li(:ZlJych są normy i \\'artości grupowe, a nie indywidualne. Z kolei przyczyno>'..:; \'.'skażnik nie może być rzeczywiście analiwwany, dopóki badacze nie będą mQą.~i r,~'erzyć upodobań osobistych (indywidualnych) w doborze malżonka(-i), Jest moż'i'xe. że g"upy etniczne, w których poziom małżeństw mieszanych jest wy~oki, klenją się odmien:lymi wartościami od tych grup, któ;'e są endogamiczne. Tych fO:'macji już jednak w materiał8ch statystycznych nie znajdziemy. Autor nie konfrontuje swoich odkryć z podobnymi pracami etnicznymi, baz'j'icym; na badaniach różnych imigracyjnych grup w środowiskach miejskich i ''\'i ,;Kich, N:e przedstawiono żadnych danych dotyczących małżeństw mieszanych z l":'cb miast czy obszarów USA. Autor widzi idealne warunki badawcze dla zi ,.,:'"ka asymilacji na terenie stanu Wisconsin, dzięki dużemu skupis.ku imigracyjnćIJ'd na tym terenie, jak również dzięki rozwojowi społecznych pasta w; z drug"o: r,:c uświCldamia sobie "typowości" tego skupiska imigracyjnego w poró\vnaniu z ,lJymi z obszaru USA. Bernard an<llizuje malżel1stwa mieszane zachodzące wśród 11 grup etniczny~:~, :'j,):,alizo\I'anych II' stanie Winsconsin, w latach 11060 - 1'920. W ostatnich 20 lat;r:,: b,:d,mia małżer1stw mieszanych bardzo się rozwinęły, coraz częściej mÓ'Ni () szczególnej r::Jli tego zjawiska w badaniach etnicznych. Autorowi The Melb,,;; Pot.. można zarzucić niewystarczające wYkorzystanie naj nowszy eh i licznych pl' -,,~. 7. :cgu zal,,'e,u, \\7 celu zestawienia wyników, wyeiqgania pewniejszych, mocni ::·:~ych ',vnio.';';'c)\\' i JcPiizcgO wy jaś'lienia procesu asymi1::lcji. And't'::ej Lipski J llrij W. B r o m I e j, OCie't'ki tieorii S~ . .Jill. etnosa, wydawnictwo "Nauka", Mo~k\Va 1'91~, W "',;ielon<lrodowym pa!'lstwie radzieckim studiowanie zagadniell etnicznych ~: Z~'{)zum:alych wzg1f:;dów posiada nie tylko teoretyczne, ale także praktyczne ZEezenie. :-.lic więc dziwnego, że co roku w Związku Radzieckim ukazuje się mnóstH': r :·~:c pisanych prwz socjologów, etnologów, historyków czy nawet ekonomistów r,:)J'zającyc:h problematykę etniczną. Szczególnie od kuńca lat sześćdziesiątych ct;.tuje s:c; Il'zmożone zainteresowanie tą problematyką, które trwa nieprzerwanie dziś i o',I'ocuje \\'it'loma artykułami zamieszczonymi na lamach radzieckich c7.<;';pi'm o,'al Lcznym; publikacjami ksiąiko·,vymi. M{)7:C tylko nauka arnerykaó.".,;; �TIECENZ.JE 292 : cst w równym ~:{mych stopniu wydawany ,~iplinary Journal Natomiast .,;ejsca, dał E/nos :=;"dzieckiego: . :'c! wśród "Juną. ,'imie:1ić _!1n.i. kilka '.'go, Autor i,- :',in naukowa kun.strukcją, 197:J), bardzo e/nosa dla Kozłow, Kozing, prezentowana przez Bromleja przys\v{)jenic \vymaga ro,zwija teorię wśród społeczeh.stv/ a niekiedy także, w życiu pot{)cznym, i zne;oZący ',:iy\\'idualny PGdsta\VO\'i}'n1 ;~zn", złożona 'j,.c1ająca w tylko \v teorii dzieło jest się ;,'" ob"el'wować l:ajrozmaitsze 0ie'JiJlętl'znie: Pic(\vszć:l, ość, ,;kól ale a ::!pić' zastanawiano . :;;'óżnia ,·,',;ta1 trzy ::,c Do ok:esie w nic są viszdkie jest w D',> nlYś~>. 7.ja\\-:.<ka zakn<e, z's."·· Pl.'::y wi,'d=l: pełni u]yginalne, etncsu. Etno:; \,n ..si to "h:st' w,;pólnota stabilne .. ludzL, {)SobLwosci świadomość on czymś kulte!'\, swojej podczas stałym, jedno<i s "'ego i' "~o p.Jniew"ż.vcol l) Etnikos ludów mogą etnikosu form czyli do jego ekonomiczna różnych w B"oE<2j narodo'v','o:-;'ć' dany powstal socjalizmie, formacji n), Z<}~· etr:ik·: s \\' paleogeneiyczny :3) Etn;kos 52), SpiJi'Ć'-"." określol"t'j ','i pows!ał - ~1 ~~ okres:" - pO'i'" ncogenetyc;:ny - Altajcy, Po,zc'zc" politycz:10-ekorlornicznyc'.1, jądro, należą również społecznego klasowych", i polityczna, żyjące kie:dy terytorialno-polityczne makrojednostki państWa 'Rosjanie; IV ',vieie: tern1in 2) Etnikos czy etnicznych "oddzielne, samodzielne oierwotnych, np. należeć ludy archeogcneiyczny Północy; Amerykanie, stanowi tego, n (s, przedkapitalistycznych, \vielozna,czny od jest rozgorzało S'l formacji proponując zależności Br<Jrnleja przynależności" narodowości ludy w przez I1arodowej narodowc)ściami nimi wiele np, podstawowych :t; ytorialn-a, i typy: np, etnikosu z m y (:E60), 'Yach czy są przedkapitalistycznym, z części zcntujące \vyróżni{)ną pojęcia te spory, jego kapitaliczmie, części pracy iz{:angaŻO\V~1nia Przybiera etno su w nauce e t n i k o s pienvotncgo, Vi Geni:1,{ tlvorów (samoświadomość), co utnl·a·· się jako złożony, dynamiczny sy,su,n też jednakowej i czy rozv/iązuje on omawianej pojQcie zresztą ludzi się, pierwotnej terminem ~'<roju ... dna f.ormą "zbiorowość rozpowszechnionego ;hJnzJ1.:cznie Swerblin, różnicują, czyli )0;1;Ocic sob,E' odpowiednim ponadto historycznym, które et,. pozwolę \Nykorzy~tuje i wzglf~dnie i psychiki, aspekcie podstawo'Vvą ;.;.drl<)wicie ;.1 w formy, problematykę mic;dzypokolcn.c\\'a 'd"c;tr<CJści od wszystkich innych podobnych . ,Je jest w etnonimie" (s, 57 - 58). Etnos jawi "jW:y Bro,;> naukowych, stała cechy, język) (:'.1,)0 pozycję ludzkich, jest (EU",- etno(jrafii Rog,\czew, w s:> Zwiazk'J "i(,miecku orientacj' tłumaczyć Bron11eja terytorium społec,zne także jego do rozważail określonym nią mającą Jednakże wkład pojęciem na nie . jiczaiclc teorie, po wysok'l 'IV ~u Br()lniejd. dziedzinie problemy pe\vnego etnosó\v powstałe \\' także ogólnej okazją cbszarcm skomplikowane) wielu, znac:=-- ,jurija poza pot,vierdzaj'l prEcyzyjnie ::!tującą " 'N wydana 'Z~ ..~ystęp0\vaniem \vcześniej są Sowriemiennyje tieori'i mn:.',i s:(; przyjrzeć specjalista Tokal"iew, której o Intf:l'GL- nieporó,v'lanie książk" znane podejmuj'lcych jest nazwisk: Kcncepcja -~,utncl tych An Zl~a~;i)'jjit~l lu wybitny (Moskwa się warto radzieckich, monografie 19(77) oraz uczonych uczonych poświęca omawiand jako duże Oi'ierki tu ZkcL:: Stanach "Ethn:c'ty: Dlatcgo uczonych roku poznać Be:Jin radzieckich A już i etnogr:rjija Etlmographie, w ctnioznc; kwartalnik problemom 1983 popr:zednie 1;;31), Omawiane ,Y<1 w się im etnologicznej, dokon~miom Jego problemy Relations", tym wydana Bromkj (':nicznych, End Ethnik z perspektywy pewno na poświęcony polskiej rozwiniętym na JUI'ij , of the zwłaszcza jest :ów nawet w nauce bardziej mu uwrażliwiana jest to s. także e t n o so c j zbiorowosci rozwoju 62), ESO wspólnota (plemionCl to nie l n e <.l ludzkie w tylko e:tn:oz113, o t g .'- l'e:;,,"· spuleczl:tl" wspÓln)'d którą t \1'Orz:! �RECENZJE 293 pe·.',·ne "etn:cznc" Komponenty, A więc etnosocjalny organizm składa się z czym1:etnicznych oraz socjalno-ekonomicznych, ElSO włącza część danego etnikos'..(. k:ó:-a rozmieszczona na zwartym terytorium wewnątrz jednego, politycznego ukszta:l.{)·,vania, pr'zedsta\vi<l ·się j<Jko odrębn<J socjalno-ekonomiczna całość, .BSO moE \\'ystępować IV trzech odmianach: pierws,zą reprezentuje taki etnikos, którego CZł01".k''jwie zamieszkują n:e tylko swoje wspólne terytorium, ale też terytoria obc~. t',,'orząc grupy nie mające ;;ocjalno-ekonomicznej samodzielności, przykładem SJ, ldandczycy. którzy oprócz I:'landii zamieszkują inne państwa. Drugą odmianę rep:-ezentuje etnikos hl'orzący dwa ESO, np. Niemcy w NRD i w R.FN. Z trzec:"" r;.amy do czynienia, gdy w ramach jednego ESO żyje kilka spójnych etnikosó,.\. i2;;; to ma michce np. w Jugosł<Jwii. W etnosocjcl1nych organi'zmach Z<lzwyczaj poza podstawową wspólnotą etniczl:ą, L2zestnicztl wiC;rl:sze lub mniejsze obce etniczne wtrącenia - odpryski innych etn:kOSÓ'A',jądra któl'ych znajdują się IV innych ESO. Takie odpryski m{)gą znajdow<'ć ~:ę w st<lnie spoistym bądź r07proszonym, jeżeli są spoiste, to nazywa się je grupd2'Ylietnoarealo'.vymi. a jeżeli rozproszone, to etnodyspersyjnymi. Z kolei n a r 6 d jest to taka forma, w której poza czynnikami społeczno-ekomJrn:eznymi, a konkrelnie klaso\vymi, ',vystępują też czynniki etniczne. Te drug g::.;ą w stosunku do tych pierwszych rolę formy kClztałtującej. Naród charakteryzuje ,:ę etniczną jednorodnością i tym właśnie różni się od r,tnos'ocjalnego org,nizmu. w którym mog~l IVy,tępować rozmaite et,noisy. Etnosy składają się na złożoną strukturę etniczną ludzkości. Jej zloż·onośćprz"ja"\'ia sic: nie tylko w różnorodności form etnicznych, łecz także w pewnej hier<Jrc:,iczności. Bromlej ulożył h i e r a r c h i ę s p a ł e c z n a ś c i e t n i c z n y c h skha:,jącą się z czterech poziomów: l) podstawowa wspólnota etniczna; 2) elemental'''? ji'dnostka etniczna; 3) wspólnota subdniozna; 4) wspólnota metaetniczna. Podstawowa wspólnota etniczna, to zbi{)l'OWOŚĆludzi charakteryzująca się najv'ic:kszą intemywnością etnicznych cech i występująca jako samodzielna jednostkł ~połeczna (s. al). Elementarna jednostka etniczna (jednostka mikr{)etniczna), to naj mniejszy element podstawowej wspólnoty etnicznej (s. 8:1). Jednostką mikroetni<:zą może by'· jeden człowiek pojmowany oczywiście jako nosiciel cech etnicznych, etnicznej ił> h:-macji - etnoform. Ale pojedynczy c,złowiek nie jest w stanie sam zreprodukować swoich cech etnicznych, dlatego właściwą elementarną jednostką etniczną je< r·)dzina. Wspóln()tą subetn'czną nazyW<l się społeczność, u której etniczne cechy wyJ ażone są z mniejszą intensywności<:j niż w przypadku podstawowej w.spólnoty e'.nicznej, której subelnos jest zwykle czc:ścią (s. 83). Istnienie subetnosów jest zwią~,,:ie z uświad<Jmianiem sobie grupowej odrębności na podstawie takich czy innyci'. k,Jl'r,ponentów. Pochodzenie takich wspólnot jest różnorodne. Mogą nimi być poC:c-:aW{lWe wspólnoty etniezne w trakcie zatracania właściwych im cech; mogą nim: być grupy etnograficzne silnie uświadamiające sobie swoją wspólnotę i odrębność: albo też wspólnoty wyposażone w specyficzne rysy kultury, np. Kozacy Dońscy. Dana grupa ludzi może stać się wspólnotą subetniczną, dzięki najróźniejszy~:' czynnikom determinującym ich odrębność: gospodarka, kultura, język, rasa, strukt'Jra administracyjna i i:1ne. l wreszcie -,vspó!nota m<Jkroetniczna, zwana też metaetniczną, obejmuje kilk<o podstawowych \vspóln()t etnicznych, ale charakteryzuje się cechami etnicznyn'.c ,} rrmiejszej i:ote!1sy;vności niż każda z tych wspólnot oddzielnie (s. 8'3). Wśró:';. v;spólnot metaetnicznych \vyróżni<Jmy etnosocjalne i etniczne. Pierwsze z nic L kiJ',I' �294 RECENZJE o,ystępują w historii najczęściej jako wspólnotyetnopolityczne, drugie tyj!,::) ,~,~~{()metaetnokulturowe. W tym ostatnim przypadku czynnikiem systematyzującym, podstawowym, obiektywnym kryterium dla wydzielenia etnokulturowych met,,'.·:ó'pólnot są pewne komponenty kultury i te wspólnoty mogą być kolejno w.5póln8:z;;-ni metaetnolingwistycznymi, metaetnDkonfcsyjnymi, metaetnoekonomicznymi it~. Rozgf'aniczenie poziomów etnic.znej hierarchii jest jeszcze jednym dowodem lEI : J, jak skomplikowana jest etniczna struktura społeczeóstwa ludzkiego. A że n:e ,kst una jedynie logicznym konstruktem świadczą fakty, które być może nie '''l i,:'Ne do obserwowania, niemniej jednak :zachcdzą w rzcczywistości, Każdy cz10'.':;ek rr.a swoje miejsce w hierarchii etnicznej, a nawet może micć tych miej:'8 ,,,']ka i może je w ciągu swojego życia zmieniać, Bromlej daje nastl;pujący przy~::"d: można uważać się za Rosjanina (podstawowa wspólnota etniczna) za DOl:<-::eso Kozaka (subetnos) i za Słowianina (wspólnota makroetniczna). Przedstawione powyżej - z konieczności skrótowo - wywody na temat for,:, c::,osu i hierarchii etnicznej stanowią najbardziej istotny element teorii BromIeja. Widać IV niej, tak charakterystyczną dla BromIeja, dążność do tworzcn'u uogólnień, nawet abstrakcji, która sprawia, że teorię etnosu Bromleja chcialoby s>~ :1<,zwać filozofią etnosu, Ta ogólność jest u radzieckiego uczonego czymś, co niell:<ll automatycznie wynika z ro;:ważań prowadz{;nych z ogromną p;'ecyzją, a nólV:,', ~Lobiazgov,,'ością. Bromlej po prostu poka,zuje w jaki sposób analizować i syntetyz;c·.vać skomplikowane zjawiska etniczne. Pozostaje się jeszcze zastanowić, jaką korzyść przynosi teoria prezentowa:,;! .'} książce Oćierki tieorii etnosa, Otóż wydaje mi się, że przynosi ona korzyść d',\','j,;ką, Po pierwsze, jest ona dziełem ujmującym calościowo rzeczywistość etniczną, jako taka jest właśnie pewną filozofią etnosu, którą można interprC!ować, roz\\';jć,c\ i z którą można się nie zgadzać, A po drugie, teoria Bromleja daje roz\liiąz<:<nia poszczególnych problemów związanych z występowaniem etnosów i dzię;;;i ,unu można się nią posłużyć jako aparatem do badania już konkretnych zagać.:,;el1, dotyczących danych wspólnot etnicznych, Grzegorz Pelczyński ·P. L P u c z k o w, Etniczeskaja situacija w Okieanii, ldz. "Nauka», Akademi;a ='J<1ukSSSR. lnstitut Etnografii im. N, N, Mikłucho-Maklaja, Moskwa 19-83, ss. J~~, Praca P. L Puc!.kowa należy do nielicznych w literaturze światowej wydal'::lidw poświęconych kompleksowo ujętej problematyce etnicznej całcgo obsz<JL.l Oceanii, W piśmiennictwie polskim nie ma swojego odpowiednika, Obsz<Jr, którego d:)tyczy badana tematyka, obejmuje Melanezję (w tym Nową Gwineę), Mikronezję i Polinezję (łącznie z Nową Zelandią i Hawaj'ami, aczkolwiek ludności tych wy:,; 9cświęC<J autor niewiele uwagi); w sumie l mln 266 tys, kilon~etrów kwadratc'.','ych, gdzie na okol o la tys. wysp zamieszkuje ponad 11 milionów ludzi, Na n<1.'większej z nich - N{)wej Gwinei - badacze wyróżniają do tysiąca wspólnot etnGjęzykowych, co stanowi około jednej piątej etnicznych \VSpÓ[tlOt językowych c> lego świata. Około dwustu podobnych wspólnot zamieszkuje pozostały obszllr Oceanii (s, 87), Przez okr"~'enie "sytuacja etniczna" autor rozumie skl<1d etniczny ludności danego kraju lub regionu, a także procesy i czynniki wpły\\'ające na ten skLld i powodujqcC jego zmianę (s. 3). Słusznie Puczkow stwierdza, iż w Oceanii (nie �RECENZJE 295 , ':z'lc Nowcj Zelandii) nie ma nawdu w ścislym ,znaczeniu tego slowa (s. 14,;1). F.'.vajc, pomijajqc niewielkq liczbę tubylców, zamieszkuje ludność naply\vowa nażc;ca do n,ll'c,du amerykailskiego. Pozostale wyspy zamieszkują ludy znajdujące ',~ na różnym - najczęściej stosunkowo niskim - poziomie rozwoju spoleczneg.}, 'c~ące od kilkudziesięciu osób, poprzez kilku -j rzadko - kilkudziesięciotysięczne, ".; sporadycznie sięg'ajql:Yl:h powyżej stu tysięcy czlonków. Pral:a, oprót:z wstępu i zakoill:zenia, sklada się z czterech rozdzialów. Piennzy ,:', : histo:Yl:Zno-geografil:wym zarysem ziem i ludów omawianego obszaru. 0010...,··)no w n:m geograficzne polożenie regionu, specyfikę tamtejszego środov.;isX;l :), :yr{Jdniczego, różne koncepcje zasiedlenia Oceanii przez ludzi, ora.z formowanie :.': !)odstmvowYl:h grup etnorasQ\vych. Przedstawiono spoleczno-ekonomiczny roz>'ioj ',', rntejszYl:h spoJel:z!1ośl:i przed przybyciem do nich Europejczyków, jak również '" ep{)l:l~ eu;o]Jl'jskO-;lmerykaI1skiej kolonizacji. Pokrótce opisano historię regionu ,:;llnil:h paru s ulel:i, sl:haraktel'yzowano też jego współczesną gospodarkę. Irtozdzial drugi zawiera ro·zważania nad historyczno-etnograficzną rejonizacją O,~ranii, a także pr.działem ludów tego obszaru wedlug typÓ\V gospodarczo-kultL;','.'.ych. Zamiesz(;Lona jest w nim obszerna relacja z podejmow'anych w literaturze : .'.,atoNcj prób etnolingwistycznych klasyfikacji ludów Oceanii. W rozdziale trzel:im przedstawiono sklad etniczny ludności regionu; przepl'c'. ~,tiZ(jno anali'~<; z~~ch{)dząeych przemian w dluższym rozwoju czasowym, jak rów<, ż wskazano na aktualny kształt tamtejszych zbiorowości etnicznych. Omówicn'J ,'. ;,im wewnętrzne migracje ludności Oceanii, jak również napływ ludności z zew"'i\;'Z (t.:uropejczyków, Amerykanów, Hindusów, ChiI1czyków, Wietnamczyków .. ,). "";zpdsi.a··.viono l;c!.bę i zasiedlenie podstawowych grup imigranckich z .zaznacze'J ,:Tl il:h tYP:Jwyc!J zawodów. Przeprowadzono typologizację poszczególnych "kra;e.·.... Oceanii, traktujqc jako wyróżnik sklad ich struktur etnicznych. Zamieszczo"'0 ,<lbcle sz·czególowo obrazujcwe zróżnicowanie etniczne mieszkaI1ców większych '.. y' p j archipelagów. Nie podano jednak jakich lat dotyczą za warte w nich dane ',.>~y,tYl:Zrw. Róvmież podane w tekście wielkości liczbowe często pozbawione są :3;;t i różne Sq od wielkości zawartych w tabelach. W rozdziale czwartym, najdJuższym, P. 1. Puczkow przedstawil po.zostale ele;T] ('nt y określajqce sytual:ję etniczną regionu. Wymienil kilka funkcjonującyó '. L,eraturze radzieckiej określeil etnosu. Wy róż ni l też ich typologizację. Zaprop'0.,,; .\'ał włdsnc okrcślenie tego pojęcia zwracając zarazem uwagę na braki w r.a'.:<('cki<;j terminologii etnicznej (głównie odnośnie wydzielenia trzech typówetnosu: :):'.mienia, !udowości-narodnost'i i narodu) widoczne przy próbie jej zastosowan;a r,'" fJpisu społeczności etnicznych krajów kolonialnych i rozwijających się, w tym. ~·,>.'.·nieżsamej Oceanii (s. 143). Zaproponowal poslugiwanie się terminem "mikro";i:ód" (\\' Europie określeni by byli tym mianem - zdaniem autora - np. An':':czYl:Y); użyte zc;;taly takie określcnid jak "ludowość (w znaczeniu innym niż '.Jajc mu się w języku polskim, w literatur.ze radzieckiej oznaczającym pewierr <'.) l'in:(;zncgo rozwoju zbiorowości - różnym też od pojęcia "narodowość" ros . .•;';.c'<jVj.al'nost' "), "formuJuj'lca się ludowość", "wspólnota międzyplemienna", "grupa ·.·.··ytoriaina", "Il'rytorialny kompleks etniczny" (s. 14'3 -14'5). Wyróżni·one zostaly .,::,<;one ul\,vory etnoterytorialne (niekiedy nazywane "okręgami") przypominające :":j ',A,·zgl<;·demswych rozmiarów plemiona, ale scementowane zwic)Zkami sąsiedzi'.' t'g') terytorialnego charakteru" (s. 14'4). Podano tcrytorialne rozmieszczenie teg.) ':j .';".;.1 \vspc}lnot. Intcresuj;lcc roZ\vażania poświęcil P. 1. Puczko\\' samoświadomości etniczne: -o; ".ywanych JUril.'N. "Dla Oceanii pisze on - swoista jest hierarchiczność samn- �296 RECENZJE t'Ladomoscl etnicznej: te!1 sam czlowiek odnosi siebie do wspólnot etnicznyci riJżnych poziomów taksonomicznych. Zjawisko to jest charakterystyczne szczególni o:<J rejonów, gdzie rozpowszechnione są terytorialne komplcksy etniczne i inne zło· :Ż,(Jl1e formy (etniczne). I lak \'1 viielu miejsc,ach Papui samoświadomość etniczn, jiest d \'1ustopniowa. Pa!:JUas często uważa się jednocześnie za przynależnego do ja· J.::egoś konkretnego plemienia i do wspólnoty międzyplemiennej" (s. 14-7). "W M(> L'1ezji - pisze ,P. 1. Puczkow nieco ·dalej - w poszczególnych przypadkach 11107;· występować i trzystopniowa samoświadomość: człowiek odnosi siebie do konkretn(~ .. J:',alej wspólnotyetnoterytorialnej (lub plemienia), do większej grupy teryloriall1( j;.' kOl'lCU,do terytorialnego kompleksu etnicznego" (s. Hi8). Rozważania poświęcone typologizacji etnosów, problemom pojQciowym i S,lJllC; ś':,'iadomości ludów Oceanii, należą do najciekawszych w pracy. Odn{)si się jedna;: w!"aienie, iż glówny wysiłek autora poszedł w kierunku wyróżnienia (nazwani'J. v:spólnot etnicznych zgodnie z terminologią przyjętą w literaturze, lub też wykorzystania "własnych propozycji, bez głębszej refleksji nad przyczynami przyjęc:' orl:reślonych kryterió\'1 (często nie formułowanych wprost lecz przyjmowanych mi.!l'ZąC{)), jak i skutkami ich praktycznego zast{)sowania. W jeszcze większym stopni odnosi się to do częstych 'oN pracy propozycji typologiwcji opisywanych zjawis;, Rz('cz nie w tym, aby podzielić rzeczywistość społeczn'l, lecz w tym, aby podziel t'en lepiej niż dotychczasowe tłumaczył zjawiska i procesy, które są przedmioter:' ;;ainteresowa11 badawczych. ~ależy zatem wyraźnie stwierdzić co badacza interesuj':'. czego on oczekuje, jak i w jakim stopniu przyjęte narzędzia badawcze spelni<Jji'. te oczekiwania. W prezeniov.;anej pracy czynione jest to \V zbyt malym stopni'c W dalszej części tomu omówił P. 1. Puczkow przebieg pl'Ocesów etnicznyc'· i wpływające nań czynniki. Poświęci! uwagę m.in. czynnikom wpływającym 11-. tempo asymilacji poszczególnych zbiorowości Oceanii do innych kultur etnicznyc> tego regionu. ZaU\·vażył, iż występujące na tym obsZJarze pr{)cesy etniczne maj l "'lele cech wspólnych z procesami zachodzącymi \\' krajach innych regionów świat:· będących wciąż koloniami lub niedawno wyzwolonych od tego typu zależnośc, Kależy do nich - -zdaniem autora - "przede wszystkim wysoka intensywność prr,· cesćw, ich narastające tempo, przewaga konsolidacji i integracji nad procesami et, nicznymi innych typów, wielki wpływ czynnika politycznego na rozwój etniczn. krajów itd." (s. l-i,8- 1·Hl). W kolejnych partiach pracy zostały omówione procesy demograficzne ze szcz::g6lnym uwzględnieniem ich aspektu etnicznego, jak ró·.'·~lież wpływ pr{)cesów 111' gl"acji i urbanizacji na srt.rukturę etniczną poszczególnych krajó-.v Oceanii. Opisar: .. została sytuacja językowa panująca wśród ludów calego regionu l. Mimo, iż stv.·" rzono zapisy pisemne (-.\' oparciu o alfabet łaciński) dla v.'lelu tamtejszych ludó'.\ to literatura w językach tubylców jest bardzo uboga, głównie ma charakter re!.gijny. Ostatńio - j<:lk st\\"ierdza Puczkow - daje się zaobserwować w Melanez:. zjawisko stopniowego odcbodzeni<:l, a nawet calkowtiej rezygnacji z przcdsięwzif; \\'ydawniczych w językach miejscowych na rzecz angielskiego i francu.'.kiego (.s. ] s"') Scharakteryzowana została rówr.ież struktura religijna ludności Oceanii, jej wp!Y': na procesy etniczne, a także polityka etniczna (jako :i.e na tym obszarze -- jak j'~~ zaznaczono - o narodach :nówić nie można) władz poszczególnych krajów. Przcc;1 Interesującą, rzadką nowogwinejskiej ~rowincji kdńców. Są oni wszyscy zykach ;;woich sąsiadów w OceaniI. sytuację mQżna zaobserwować jak podaje P. I. Puczkow - ,.Wschodni Sepik, w niewielkiej wsi Mandi liczącej okola 100 mics< czterojęzyczni. Oprócz własnego języke mówią także w trzech je (s. 1117 - Hill). Wielojęzyczność jest dość powszechnym zjawL<;kicm �297 RECENZJE td ;.osunki mic;dzyetn:czne, ..\' tym konflikty etniczne, występujące In b:lcanym obszarze. Zakol1czen:e poswięcone zostało perspekty\\'om rozwoju etnie?r,ego Oceanii ze szczególnym \!\\'zględnieniem przewidywanych przemian jGzykc ~..:a·,\·:<'no 'i,ych, Pr3ea nie z<Jwicra jakichkoh\';ck indeksów, Zamieszczony na jej koi1cu sp: ,,\'ykorzystz.nej litl'ratury jest b"rdzo obszerny, zawiera 48;9 pozycji (w tym 95 w jeL:';'U rosyjskim). Prowadzone przez Puczkowa rozważania maj'l w zdecydowanYl' ,::.opniu charakter odtwórczy, :"1 relacj'l z przccz.ytanej literatury przedmiotu, Zcb:'ane dane poddnI on uporządkow3niu, Czytelnik sięgając do prezentowanej prac,'. f::" po',\'i!licn b:zyć na no\\'at,:)l',k:e rozwi'1zan:a i błyskotliwą interpretację poreJ':,lnych problcmó\\', Powinien j'1 potrakto\\'ać ~ako bard.zo p{)żyteczne, facho\\' ~ ';",Jrowadzcnic do prDblcm~.tyki etnicznej ludów Oceanii 2, Rys:::ard N, A. A l e k s e e v, Szamanizm is,,[edowonija, tjurkojazycznych Nowosybirsk llarodow 19S-t, wyd. "Nauka", Sibirii, Opyt R.ad:::ik area!noq) ss. ~32, Nikołaj Alekseewicz Alekseev jest znanym i zasłużonym badaczem kultury i j't'ligii ludów z,llnie,~zkujących azjatycką częsc ZSRR. Szczególnie wiele miejsc:~ w ,""oich badaniach po~\Vif;ca cd ponad dwudziestu lat Jakutom i Tu ",i i1-com, Ostatnia praca Ale.kseeva, której próbc; omó\\'ienia tutaj podejmuj!;, jest kon:yI".l<:cją nieda\\'IlO wydanego opracowania poswięc'cJllego analizie tradycyjnych \\':"rrei1 Jakutów, Altaj-czyków, TU"\'iI1Ców, Chakasów, Szorów i innych ludów południ::"','cj Syberii " W pierwszej cz<;sci swojej pracy Alekseew daje przegląd dotychczasowy<:h ba, dal1 nad wierzeniami ludów Syberii, Z omów.ienia tego wynika. że badania taki, na szerszą skalę rozpocz<;ly się na przełomie XIX i XX wieku, mimo iż w niektórych wypadkach rc;kopiśn~ienne a i drukowane żródła .sięgają koi1ca XVII wieku Drugi ruzdzial omawia'lej pracy to "Animistyczne przedstawienia szamanizmu' -"'- którym już na wst.ępie ~utor zaznacza. że do chwiłi obecnej nie ma ani jedne; pozycji poświc;c(:nej problemowi pochodzenia i ewolucji mitów ludów Syberie >,- zwiąvku z czym sbwia sobie wdanie ukazanie tej częś'ci animizmu, która dotycz,: ~zamanizmu, Zgodnie z religijnym światopoglądem tych ludów, wszechświat dzieli się :u L'zy światy zamieszkałe przez ludzi, zwierzęta oraz róine bóstwa i duchy. pośTed!li· kami między istot~mi nadprzyrodzonymi a ludźmi byli szamani, tj ludzie posiadający wyjcltkową zdolność łączenia się z duchami, dzięki czemu mogli leczyć współplemieńców. przepowiadać ich przyszłość itp, Alekseev stawia w tym miejscu nit'zwykle interesujcjcą tezę. któr;:l z pewnoś'cią wprowadzi ",'iele zamieszania w dot~'chczasowe poglądy na szamanizm. Oto twierdzi on między innymi, że ponieważ religia niektórych ludów Syberii przyjęła kulty powstałe we wczesnym okresie (nic , w ostatnim okresie wyszła r6wnież inna radziecka praca poświęcc'na Ocea'nii, stanowiąca obszerne kompedium wiedzy na temat tego regionu śWiata, zamieszkujących go społE' czeństw, ich historii, kultury l uwarunkowań gospodarczych: Okieanija, Sprawocznik, red, K, W MałachowskiJ i W, P. Nikolajew, Izd, «Nauka", Moskwa 1982,ss, 384, • N. A, Ale~ .C"", Rannie formy religii tjurkojazycznllch narodow Stbirii, Nowosybinik 1980, �pr~dajc w jakim) i zawierCljące określony ,Lopiel1 niezależności, ,Ule! ki. ,zamaai nic' mogli Sil; z·.vracać do wszystkich bóstw i duchów. Podkreśla przy tym, ŻL' du momentu przyłączenia Syberii do Rosji, u wszystkich turkojt;qcznych ludów Syberii szamani dzierżyli w swoich rękach pr·awo pcwprowadzania najważniejszych obrzędów. Zdaniem Ale'kseeva, szamanizm już w okrc;ie stosunków patriarchaln:Jrudowych zaczął ';It; przeradzać w religit; społeczeI1s·tw klasowych, czemu tuwarzy,zylo odsuwanie na plan (labzy duchów opiekuI1czych poszczególnych rodów i Z:.lsl,;,powanie ich nowymi, ogólnospołecznymi wyobraż.clliami. Proce, przekształcania :;ię rodowo-plemiennego sz,\manizmu W rl'!igi,; klasowq nic był na pewno zakończony w XVII wieku. Ewolucja szamanizmu \\: XVll - XIX wieku zatrzymała się, pOT,ieważ narody puludnio\liej Syberii znajdowały ,it; pcd v;pływem religii światowych. jak chrześcijaiEtwo (Altajczycy, SZ<lrzy. Ch'lka,;i. TJ.f Jarzy) i lamaizm (Tuwi11CYl. a także rełigii lokalnych. jak burch,lnizm, któremu ho;chwała czc;ść Ałtajczykówe Mimo to sybery jsrki szamanizm pt'zctrzymał ten okres i zachowaw.szy swoje miejlsce w społeczeI1stwie, \\~szedł w kolejny wick. Materiały do mitołogii ludów południowej Syberii dowodzi]. Żl' sZan~atli mcgll wy .,;tt;pować w l"uli pośrednlków tylko część bóstw ~-- m;ieszkar\ców gOrIll:go, środkowego : dolnego świata. Szczególne miejsce w ich sy . ,;temie wierzeh zajmowały duthy opiekuI1cze i pomocnicze szamanów. Dlatego autor tego intcresuj'lcego opraCJI\<.:nla, !la przykładzie posL:czególnych grup etnicznych. omawia osobno wyvbrażen.a is.o~ nadprzyrocizonych owych "trzech świ·a.tów··. osobno mówi o duchach szamanów. Badania wczesnych form religii narodów południowej Syberi; dowodz,!. Żl' :0 w)aśnie "świat środkowy" najłiczniej zamiesZJkały jest przez .szereg różnych ist(lt rti.idprzyrodzcnych. Zaliczenie ich do pods.tawowych związane było między innymi z kultem duchów - opiekunów rodu. Kulty te ukształtowały się samodzielnie, niezależnie od szamanizmu. Równolegle z procesem prowadzącym do uzn,mia szamanÓw za główne po..>tacie religijnych obrzędów, pojawiły sit; wyobrażenia i mity utwkrdzające tamtejsze społeczellstwa. iż duchy sprzyjają właśnie szamanom. Do przełomu XIX i XX wieku u narodów południowej Syberii szamani sfo,'mułowałi, na bazie ogólnych magiczny'ch i animistycznych pojęć. jeden system re Lgijnych poglądów, uświęcających szamahskie obrzędy. Weszły w t<~n sysLem także przekonania o nadnaturalnych istotach świata środkowego. odno.sz'jcego ,il; w pdni do szamanizmu. Zgodnie z religijnymi przekonaniami tunkojęzyeznych ludów Syberii. człowiek z'j,tav.:ał szamanem .,L: woli duchów". One jakby przymuszały swoich wybrańców, by zo.,tali pośre-clnikami między nimi a ludźmi. Ci. którzy mieli zostać szamanami, posiadali niekiedy jakieś szczegó].nc znaki. Wszyscy dawniejsi szamani, zdaniem All'kksce\'a, w początkowej fazie c'erpieli na chorobę psychiczn~], która zost,lła 113. n::::h zesłana pnez duchy. "Przekształcenie" czlcJ\vieka w szamana bylo jednym v.-:l'!kim obrzędem, składającym się z rytualnych czynności zwiqzatlych z pl'zygot,;w~,n;em jego poświęcenia. Obrzęd ów zazwyczaj prow<l.dził sam człowiek cierpiący na "szamańską chorobę". a otaczai<jcy go ludzie utwierdzili s'ę że może {)n zost~·{; ,zamar;em. "Ch:)]'y" w pewnych ukresach naśladował czynności szamanów. wykonuj,,: i prowadząc obrzęd z pomocą wachlarza z brzozolvych \vitek lub łyka, grzl'Ch:itki lub bębna. Wówczas to on sam z<1czynal wierzyć w swoje ,.wybrai1stwo" i kon;eczność prowadzenia obrzę·du. Obrzędy ·te u posz'ezególnych grup etnicznych G.,:awianego terenu przejawi~lly wiele cech regionalnych, z którymi opr<lCOIVCln:e ']:);';'Ldnie zapoznaje czytelnika. : por. l\. I''f. SagalaC'\". aHfologija i lcerOu.:anija Cl!LajcCll'. No\\-osyi1irsk 1934. �299 RECENZJE Wide miejsc;l w omuwianym opracowaniu poświt;ca autor analizie atrybut0W i:amana, tj, bt;bna ; stroju, bowiem uważa, iż dogłt;bne poznanie cech charaktery,iycZllych tych a;rybu [ów może dać wyczer,pującą od,powiedź na pytanie dotyczące g,'!lezy ,;zama-nizmu poszcz:e.gó'lnych ludów, Wierzenia narodów południowej Syberii zakładały, iż istoty nadprzyrodzone P"'adClj'1 zdolncść ciągłego przebywania międz:y ludźmi. Uważano jednak przy tym, 'ż \ViGk,~';ść ludzi nie udczuwa łch obecno'sci, Rzecz była dostc;pna tyl,ku dla wy:;o'dflCÓWnujclcych zdolno,jf: widzenia i słyszenia tych istot Takich ludzi nazywa:lO ~:,'!lowidzami ,- kerjojoc::czju (Jdkuci), kjospjQkczju (Ałlajczycy), Dostrzec duchó ,'i r:';;gli lakże szamani. Oni. w przeoiwieńs,twie do j;:tsnowidzów, nie tylko "odkrywaLi' ',jewidzialny.ch przyby,.;zów, lecz mogli poza tym wchodzić z nimi w kuntakt - 1'02:",;Iv;i<lć i wypC;dz'lć ich, Dlatego też szamani odgrywa,li w życiu tych narodów 'nic;. Sledni,l, r(J1(~, co stanowi kolejny temat rozważCiń Alekseeva, Szamanizm, jego : daniem, ,:lal ;;it; wiodącą formą religii i zdobył z cza:sem mngc; międzyplemienną, Za ,.;woje usługi pollienJli .;zamani opłaty, np, zmu'szali .Judzi do ~)dd,\wania im byJL1 "pokarmu dla ChiChów", Jednakże szamani nie objęli całości władzy w tl\1:!ycyjnych nbrzc;dach rel:gijnych, Np, u Chakasów do początku XX wieku ni~ m:2;'i uczestniczyć w ,głównym nbrz~d1jie - "wielkiej of.ierze niebu", kultu zastrzeżo,"'go wył<)cznie dla n<lczel-ników plemieni'a, Natomiast u Jaku,tów szamani skladaj'll'Y ofi<lty duchom ch:)1'ób, nie byli dopuszczani do rytualnej częśc.i święta ysyal] /,,jwi<;crmemu bóstwom ajyy, odgrywającym w ich systemie wierzeń rolt; ,zczególn'l W z<JkOiiczE"niu należy powiedzieć, iż praca Alekseeva, zmierzająca do reko~l',,"ukcji religii dawnych turkojęzycznych ludów Syberii jes't jedn'1 z najciekawszy:::h ,~ dz'eckich pozy'cji jakie ukaz<Jly się na polskim rynku księg~uskim, Cechuje ją n'~i',vykla prostota i komunikatywność wypowiedzi a przy tym przejrzystGŚĆ pozwaiCl :"'d za,liczenie jej do sztandarowych prac z zakresu etnogra~ii Syberii. >"0 Wojciech Łysiak Les }'yrcn(;es et les Carpates, XVI" - XX" siec/es, Recherches franco-polon<Jisl!3, H:st(Jire et anthropolcgie des regions monta.gneuses et submontaglleuses, pod red, C. Bobińskiej i ,L Goya, Warszawa-Kraków 19!H, ss, 162, Ta zbiorowa praca, jakkolwiek ukazała się już przed kilkll laty, zasługuje na z tej racji, że je'st ważnym przyczynkiem do poznania nie tylko kul',ll!'()wej "pecyJikl dwóch różnyd1 reg'ionów górskich Europy, ale także podobrień;;tw \ odmienności przebiegu hstorycznych, społeczno-kul,turowych procesów na obsza:'ć,ch o zbliżonych cechach środowiska naturalnego i postawach gospodarczych, ?h : ;1\vartość tomu składa się 11 artykułów, stan8w'ących pokłosie zorganizowanej w ta:,'ach współpracy między Uniwersytetem Jagiellońskim a Ecole des Hautes Etu,k.'; en Science.; Sociales w Paryżu, w 1978 1". W Nowym Sączu polsko-francuskiej ".",ji naukowej poświ~canej historii porównawczej re.g'ionów górskich i podgórskich ~d XVI do XX w, Przemieszane w układzie pracy artykuły t\vorzą w i:itccie c!w;" ulrc::bnl' cz(~ści, Czc::ść ,,;Jirc!1f'jska" ()bejmuje 6 studiów prezentujących wyniki, przeprowadzoT':ych prz:'z Labora Łoire d'an th ropologi'e Sociale i Centre de Recherches H'storjoqu2~ \': Paryżu ;nterdysr:yplinamych badań (etnologów, historyków, socjologów, demogTa[':m' i g,'ol;rCifó".,~ flad jednym z m:!kroregionów Pirenejów - Baronnies de Bigorre '.1',\ ::gC; choćby �300 HECE:'iZ.iE (28 gmin o ogólnej powierzchni 120 km2), położonym. w dcpaTtamcnci(; Haute,;-P~renees. Analizując przyczyny i mechanizmy regresu spo1ecwo-ckonfJmicznego rt·" gionu badacze francuscy o.5rodkiem swych zaintere-sowań czyni<.j przede wszystki:c odzinę chłops·ką. Stanowicic podstawowy element struktury społeczności wiejskie', skupiający wszystkie rodzaje więzi i zależności społecznych, staje się ona klucze: do zrozumienia zależ'ności procesów zachodzących na badanym obszarze' \V ci<\,..·. 0.:itatnich stuleci. Dominującym typem rodZJi'ny była tu rodzina rdzenna, a głÓw;\. :i::dnostką systemu społecznego - dom (mais'on), oznaczający jednocześniv grupę d·"mową, domo'stwo i dziedziczną własność ziemską. Po:siadający SWrl indywidual;,; nazwę dom był najważniejszym elementem tożsamości g·rupy rodzinnej, a paprz : nią jednostki. Pod wspólnym dachem żyli rodzice, wyznaczony na spadkobiercę sy Jub córka z małżonkiem i dziećmi oraz jego niezamęż,ni bracia i sio;lry. Trwało··. i'ystemu społeczno-ekonomicznego pirenejiskich s:połeczności z·apewniały: silny p: .. t.riarchaJi.zm, oparcie sukcesji na zasadzie integralnego dziedziczenia (całość g·osp·darstwa i społecznego statusu) wyłą·cznie przez jednego następcę (mogła nim bi" 13kże córka), wyłączenie z grupy domowej rodzeństwa z chwilą jego zamóżpójśc (po uprzednim finansowym wypo:sażeniu), strategia matrymonialna zapewniają·:· "krążenie" kobiet i posągów między domami na przestrzeni 3 - 4 generacji, sił::" więzi i zaleŻillości sąsiedzkie oraz ,samowystarczalność oparta n,l go . ;podarce agrcp:,,· sterskiej bazującej na indywidualnej własności ziemi uprawnej i zbiorowej pastwi' lasów. Próbę rekonstrukcji zasadniczych elementów tradycyjnego systemu społeczn'ekonomicznego w Pirenejach oraz analizę jego przemian w XIX w. i warunkujć.cych te przeobrażenia czynników podejmują w trzech kolejnych opracowania(,:;' J. Goy - Trwałość i zmiany: Baronie pirenejskie w XVIII i XIX w.; C. Aug".stins Rozwój społeczności chlop'skiej w Baroniach pirenejskich w XIX li .. R. Bonnain - Życie codzienne i spoŁeczne w regionie podgórskim Pirenejów Sroćikowych w końcu XIX w. Bezpośred'n;im uzupełnjeniem tych rozważ'al1 jest studiu. A. Fauve-Chamoux - Ludność i rodzina w Górnych Pirenejach w XVIII XX ,. PrzykŁad Esparros, ukazujące na przykładzie histori,i demograficznej jednej z w>' dynamikę procesów ludnościowych zachodzących w Pirenejach (wyraźny wz:·~·· jjczby mieszkańców \v latach 1770 - 1850 i jej s~lny, pos'tępujący spadek po ty okresie, w wyniku m. in. "konflikt" między funkcjonują·cym wzorem rodziny a !1"°.vą sytuacją społeczno-ekonomiczną), Charakterystykę przemian kulturowych \\' p:. renejach i ich regionalnych tradycji wzbogacają dwa inne artykuły, W pierwszy. z nich D. Fabre - .4.naHabetyzacja i kuU1kry Łudowe w Pirenejach. Propozycje lJ<,dań anal;izuje przebieg i następstwa złożoneg·o pr·aces!.! likwidacji analfabetyzJ11 dokonującego się w wa.ru.nkach zetknięcia się różnych języków omówi('nych (zróżnic" ' wanego dialektologicznie jc;zyka okcytańskiego oraz katalońsk;cgo i ))cbkijskic.g:· pO'siadających bogatą iite!"a!urę ust·ną, z językiem francu·~kim. W drugim C. Ri\'ai,' .4.rchitektura i spo/.eczeństwo - orris - wysokogórskie budownictwo pasterski' zajmuje .się materialnymi podS'tawami egzystencji rodzin górali pirenejskich w okr .,je letnich wypasów -- wykorzystywanym sezonowo, tradycy jnym budownictwc,,' kamiennym no·szącym nazwę orri. f- Część "karpacka" prezentowanej publikacji ma ·nieco inny niż "pirenejsk:i cha.rakter. Wynika to zarówno z przyjęcia odmienlJ'!ej .pers·pektywy badawczcj, ja:: i objęcia analizą innej sfery zjaw~sk społeczno-kultur·owych i ekonomicznych, O iiizamiel"zczone w pracy studia dotyczące Pirenejów - w wiqkszości ctnohistoryczn,:' - są lezulj;lill~m zespołowych, interdyscyplinarnych badail nad wybrarnym mikro- �HECENLJE 301 egionem i skupiają uwagę zwłaszcza na pro:::;lematyce związanej z funkcjonowdjem rodziny chłopskiej, to opmcowania poświęcone Karpatom w większości ~ zakre.iu hi'storii społecz:nej i ekonomicznej - obejmują swym zasięgiem prawie ały obo,szarKarpat polskich, a analizie poddane są w nich głównie całe społeczności .ukalne, gminne a nawet ;'egionalne. Część tę otwiera artykuł H. Madurowicz-U,''ańskiej: Region - modeL teoretyczny, w którym autorka podejmuje zagadnienie 'ojęcia reg,ir'nu i przedstawia róż.ne sposoby jego operacjonalizacji, uwzg'lędniajqC:~ "_\vłaszcza czynnik czasu (społeczno-ekonomiczny region hIstoryczny) i problemy ck.mi,tacji. Swoje rozważania ilustruje przykładem górskiego i podgór\ikiego regior:u ··~arpat. Gospodarce karpackiej poświęcone są dwa opracowania. A. Podraza: ROlictwo w ](arpatach poLskich w XVIII - XX w., dokonuje rekonstrukcji sytuacji rel .. ictwa w Ka,rpatach w końcu XVIII w. i wskazuje na główne kierunki jego prze· '1ian w ciągu następnych dwóch stuleci. M. Kulczykowski: Chłopska wytwórczoiić ; rzemysłowa w regionach podgórskich ukazuje nastomiasL, na przykładzie ,u·· :,'ychowskiego uśrodka płócienniczego, znaczenie przemysłu domowego w systemIe " ,,,podarki chłopskiej w XVIII i XIX w. Problenmtyka walki s,połecznej poja\\'l;1 ;--; w artykulc C. Babińskiej: Tradycja i dynamizm w życiu poLskiej wsi górskiej podgórskiej od pol. XVIII w. Jego przedmiotem jeis't rola jaką tradycyjne i~l" ~ytucje wiej,kiL' i prawu zwyczajowe odegr'ały w antyfeudalnym ruchu chłopsk'L1. '. ze;ść ,.karpacki)' ZJl11ykcl studium B. Kopczyfrskiej-Jawo[skiej - Tradycyjne życ,.,; oLnicu-pastcrskie i rodzina w Karpatach poLskich. Autorka, z punktuwidzel~:) ,tnologa, analizuje w nim wpływ specyfiki tradycyjnego systemu górskiej gosp'Jarki hodowlancj na organizacje; rodziny, jej życia codziennegci i zwyczajów, Zamie:;zczolle w Pirenejach i Karpatach poszczególne opracowania nie two,'zą pradzie zwartej tematycznie całości, tym niemniej wlskazują na szereg wspólnych, :powych proce.'ów i zjawisk zachodzących w małych spolecznościach górskich i po<:\,.órskich Pirenejów i Karpat. Na ten d3pekt zwraca uwagę C. Bobińska w Pod .. miolclmiu całości pracy, PodobieństWa między obu regionami - obok wielu ró7.'· jc wywo!<lllyc!r c!ruc:by odmienną formalno-prawną sytuacją chlopów polskich irancu:ikich, udmiennym przebiegiem procesów demograficznych, różnymi trady..c ,ami w zakresie dziedziczenia własności i struktury grupy domoviej - są dOrStrzc:·· ~dinc w bardzo róż.nych sferach kulturowej, społecznej i ekonomicznej rzeczywi'ości, m,in. w:ipccyiicznej rytmice i organizacji życia rodzin góralskich, w pulz,.. .",cniu go ,podarki rolniczo-pasterskiej z ekonomiczną działaln ością pozarolnicz4" s\\'oi,tej llutollomii społeczno-ekonomicznej obu reginów, rozluźnieniu ich 2\\7;ą .. ,()\\' z pozo,stalq części;j kraju, w silnych więzach spolec.znych wzmacnianyc'l . spólnotcj intcresów i wła-;ności, w żywnotności prawa zwyczajowego i jego zn ••~ ,:Lnia elld kształtowania za'sad współżycia społecznegCJ i ochrony tradycyjnego 'llius quo. Można żywić nadzieję, iż wieloletnie już kontakty między historykami krakow-. ·;;mi i p,lrYi:ikimi, dotyczące badania regionów górskich i podgórskich, zaowocuj;l przy;.sz!ości, jl'śli nie wspólnymi pracami badawczymi, to przynajmniej bardziej '.;icrull;';owanym lIa perspektywę pCJTóWna\Vczą studiami, Takich międzykultU:··J~ .ych analiz typu historyc:ćnego obszar pirenejów i KCll'p,'t z pewnością wymaga Jacek Bcc1nar'!f.i �302 RECENZJE Byt i kiL/tura belaTliSaU Tezisy dakladau. "NavukCl i Technika", Mi:1Sk 19i-n. ss. ILl. W marcu 198,\ r. odbyła się w .MiiJsku kolej'na konferencja naukowa poświę;; .'n<: etnografii i folklorowi Białorusi. Z jej obszerną tematyk,! zapoZllajemy .,it: w zbiorze tez wygło>zonych w czasie niej 58 referatów. Nie sposób tu jc.,t W.'micnić wszystkich autorów i temaLY ich wys~ąpie[l, ogri\ll.Czymy się wj(;C do , ',onnacj.' -ogólnej wYPu:lktowania spraw IY,cgących zainteresować etl:-ografć,,,.j folklorystów polskich. Referaty omawiają wyniki zapisów t('renowych a tak~;, badaiJ archwialnych. Dużo uwagi poświęcono etnografii i folklorowi Polesia. Heferl'llci W.'ipomin, także o wkładzie badaczy polskich do zba,dania tcgo regionu - Marii Czarnowski> ,. Zoriana Dołęgi-Chodakow>kiego, RlJmualda Zie.nkiewicza. Władysława Syrokom' Józefa l. Kraszew~kiego, Łukasza Gołębiowskiego, Oskara Kolbm-ga. Michala FecL!'cwski;;:go, Emmy Jeleńskiej-Dm0chawskiej, Czeslawa Pietkjewicza i Kazimien ..' Moszy!'lskiego. Dowiadujemy się. iż w niedłu.gim czasie ukaże ~ię monografia etn ,g,'aficzll:l Polesia, opracowana ws'pólnie przez badaczy białorus>kich i ukraiń"kC':. W usLllaniu lokillizacji Polesia wedle starszych źródeł ,referenci odwołuj,j :iię tak~,· do hbtoryków polskich - Marcina Kromera i Macieja Strykowskiego. P. U. Cieraszkowicz przytoczył dane staty,styr.z,ne o składzie J1arGdow()ściow~'''l i \yyzna~liowym Białorusi w połowie XIX w: Otóż w 1858 r. :nieszkało tu ok. ::; miliona luózi. Bialoru,ini, wystl;pujący także pod llazw'! .,Li1wini", .,Ruscy" .. ,Rusin:'·. "Polesianie" i ..PQlleszucy", stanowili 78% ~ej liczby. Rosj<ln. Ukrai,'lcóW ; Li-twinó',': właściwych bylo tu s-ŁGsunkowo niewielu. Polaków natomi,bt nail(:zono 270 tysięc.> wliczając do tej liczby -- jak pisze autor także Białorusinów-katolików. Zycll.: ,slLdlowili 10% mieszka1'lców. Tatarów było 3,2 tysiąca, Niemców - 7 tysiqcy. Chł· pów paiJszczyźnianych był;; 2565 tysięcy, głównie Białorusinów, a także częścio\'., Ukraińców, Litwinów i Polaków. Szlachta osiągala liczb~ 160 tY.'ięcy. duży jed-n;,:: prc-cent stanowiła szlachta zagrad·owa. Właściwych ziemin.n naliczono 9 tysiqcy. !'I.r,\sc-okracja w wic;k5zości była katolicka i polska. Szlachla drobna w :,0 - 77% (w zależności od regionów) wyznawała pr'awosławie. Wśród kupców 72,5% s-tanowili Żydzi. Niemcy byli w calwici protestantami, p ,lacy i LHwini - katolikami, Białorusini - w 84% pl·awosła>V'nymi. Katolików ogółem było 13% (w guberni mohylewsikiej 4.3%, w powiatach IJi'lłoru.,kich gubel!:' w:leńskiej - 56%). Ludność miejska liczyła 3'30 tysięcy (9,8%), w tym nOlo stan;.wili mieszczanie, 5% - -szl:1ch-ta, 2,5% - kupcy. Ok. 45~io ludnosci miejskiej stnowili Żydzi, 36,3% - Białorusini, 8, 1% - Polacy. l'v1ic'.;zczan 'N miasteczkach by ~ 230 tysięcy, w tym 78.6% - Żydów. W. S. Citou scharakteryzował uprząż wys.tępującą na Białorusi. Zcwwużmy. 'i.:: zab:'akło tu wzmianki a używaniu tzw. kraikoWIskich chomą-tów, cbywających <,'z bez duhy, wymagających odpowiednio zakrzywionych koiJców hrJłcb1l. PosługiwOl' się nimi przeważnie ziemianie, ale można je było spotkać także '-1 zamożniejszych chłopów (użY'Nano ich zresz1ą ty11ko do okazalszych wyjazdów. bowiem d'J transpo,'t'-1 p~'aktycznicjsze były chomąty z duhą). A. M. Narou~tka przed.-;ta wiła zmiany vmętrz izb chłopskich w XIX w., w związku z zarzuceniem pieców ..kurnych' \\' latach 1860 - 1870 zaczęto tu stawiać piece .,półbiałe·· (autorka nie opisuje ici-, bliźej), a w końcu XIX w. już stawiano piece "białe", czyli kominowe. Spowodow 1lo -to tendencję do oddzielania części sypialnianej od reszty izby przy pomocy 2'1s1eny 11.; l) przepierzeni". cjqgn<jcego się od pieca do śdany frontowej Następny')' etapem O)}, Jddzielenie części kuchennej. �RECENZJE 303 Z drugil'go rl·feratu "\. '\1. Naroll:;k:ej dowiadujemy sil;, ii. do połowy XIX '\'. giO\\'llym spo:;obem oświetlania izb chłop"kich na B:arorus: było luezywo, przygc;tc;,,'ylvane z drzcwa świcrkri\\'l'go, klonowego, br;wz·owcg.o j in, Zatyl<<.'nJ jc w szc: liny ścian lub do przenOSlll'go "luczynnika", Przy mlocce używan,) ÓO oświetle',:a ~;,cdoły specjalnej skrzyni Ha nó~kach, nazywanej "pieraswiet", l'oczynają~ od [cit "~l'śćdzie'si<1t~'ch XIX w. zamożniejsi gospodarze używcdi do oświetlenia kagal1~ów z nailą. Pm:a tym ['Obiol1o świece z lluszczu i wosku (poczYllaj<!C od XVII w.). Uż:;'Nali ich gospodarze bogatsi i średni. Pod koniec XIX w. zaczęto kupować lampj, lłtórc z CZ,hcm \vyparły łuczywo i świece. T. l. Kuchanlflak specjalizuje się w badaniach zwy.czajów chrzcielnych łLdu bi.J!oruskiego. Z jego refera tu dowiadujemy się, że wedle statystyki przeprowad:wnej w ln82 1'. wśród ludności wiejskiej P.olesia 1/3 ankietowanych pJcAaid, ~e chrz'~;;q dzieci tradycyjnie. ł']CZllie z obrzędem cerkiewnym .. ,Dlatego też - kończy aul.l!' - knlliccz:le jest zaillicjoVl'<\llic wielkiej pracy nad wprowadzeneim do bytu wi:'~n',.ków urGczystej lświeckiej] rejestracji noworodków, nad udoskonaleniem te~J OJrzqdu". W d!'ugim .o;wym referacie, dotyczącym współcze.snychobr.zqdów \v> seJ;lych, tenże au~ot' cło ujemnych przeżytków przeszłości zaLcza także zdarzaj<!;;c sit; w miejscowościach wiejskich śluby w cerkwi. L, W, R,lkawa poda:", że weci:c spi'u przcprowadzonego \\' 1979 1'. co trzeci ślub w Republice Białoruskiej \;:>'i narodowościowo m:esz,my: ludność białorusika wst<;puje IV związki małżeń,skie z nL:szkającymi tu Rusjallami, Ukraińcami, Polakami i in. narodowościami. W 1981 ,', wsród ślubów mieszanych 68% s,tallowiły białorusko-r,osyjskie, 9,3% ..- białol'usł-;:',-u1i:raińskie. :U Ofo białr,rusko-polskie, 16,9% z innymi naTodowoścJami. Jedyn~e wsród tutejszych Żydów małże11'>twa są bardziej jednorodne. J. K. Rahacz przed"tawi:l historię se,j~ty zielonoświątkowców na Bia!t;ru·si. PClj,;wili sil; oni tu IV 1914 1'. IV guberni witebskiej. W okre'5e mi<;dzywojennym I'u;;"! tć'l:l rozwi'llJłł sit; tab.e na Biało'ru'si z<lchodniej, W 1934 1'. IV samym wOjewództw",-, p:'!eskim było 4 tysiące zielOlwswiątkowców, Autor twierdzi, iŁ rZ::ld polski ce1rJ·••• ·[> pi'pierał tt; scktt; aby odciagała ona chlopów od wa'lki klasowej. W połowie i3.: siedemdziesiątych, po ukazaniu sit~ dekretu legalizującego \V\spólnoty religijne w ZSRR. zic1onoświątko\\icy otworzyli szereg swych domów modlitewnych, m.i:1 Lkże w :Ylili:,ku. Autor podkreśla. że działalność tej ."ek.ty ujen1l1ie wpływa na a:(tywność spoleczn<l jej cZ!fl!lków. zdarza się bowiem, że niektórzy z nich odmawiaj:) udziału w wybo'i'ach, a nawet były wypadki odmawiania służby \V Armii Radzic;:kiej. Stąd też autor postuluje uwzglę-dnianie tych faktów w prowadzonej wśrc,d n:ch pracy ateist.ycznej. Wspomn~ana już L. B. Rakawa wskazuje na rolę tradycji obrzędów ludowych 'N ateistycznym wycho\','aniu młodzieży białoruskiej, Zdarza się mianowicie, 3(: CZ(;SĆtej młodzic!.y uczestniczy \V obrzędach religijnych, łącząc je z tradycją lu{;hwą· Taka indyferentna postawa i udział w tych obrzędach mo~e sprzyjać przekanniu tradycji religijnych nas!.qpnemu pokoleniu. Dla,tego autorka stwierdza, że "Chdc'aż ateizm stał .'it; ma,;owy w życiu młodzieży, to jednak praca ateistyczna aie s'tfac'!a na swej aktu,llno.ici i w na'Szych czasach:'. Ze statystyk przeprowadzonY~;;l cstatnio wyni.ka, iż wprawdzie 98.1o/n młodzieży pracującej okre51iło siebie jako n;2wicrz,)cycl1. to jednak [/5 z niej uczestniczy w świętach i obrzędach rc1igijny';;l. Należy zatem - zdaniem <lutorów - s·tarać się o zakorzenienie zwyczaju nowych, śv:icckich świJ)t i (1)rzcdów \.\' postaci uroczystej rejestracji ślubów, świeckich otJl'zC;dów II'csclnych, chrzcin, uroczystych 'Jbrzędów przyjmowania młodzieży do prac,::, 'N~'pr3\viania do \\'o.hka itp, W dLli,ych miastach, prócz pałaców ślubów, \vyburk,wano już ,periillne domy przeznaczone do podobnych "brz(;dów cywilnych. AutOl:O �304 RECENZJE \ ,)ńczy swój referat postulatem: "Jednym z naj\\ ażniej~z.ych zad;lI'j ob1"Z~dow,,:>d : <ldzieckiej jest pełne wyparcie z obyczaju ludności pracującej świ'lt i obrzędu'N : digij'l1ych, jako obcej nam ideologii. Obrzędom cerkiewnym (ślubum, chrztom itp.) '-"lleży przeciwstav"ić komsomolsko-mlodzieżowe wesela, śluby, chrzty itp." (s. 63.1. W. M. Bielawina przytoczyła dane ze 5pisu ludności z 1979 r. dotyczące składu ;arodowościo·wego na Połesiu. Otóż w tamtej'szych miastach było 7'2,9% Białoru51nÓw, 17,3 Rosjan, 4,3 lJkraihców, 2 6 Żydów, 1,5 Pulaklm'o 0 7 innych narodcwo';;;i. \;'01 ankir!ach pytaino też ludność () jej naroclo\vą oi-;entacjl: kultural:1<1. Okazab .;:..;, ::e b.J'ja to onentacja na wielonarocl,)wość. Tylku 15,10;0 B;;;loru;;i!IOw (Kreśliło SWił '..cientację na b1ałoruskie pieśn; narodowe, 19.6 na muzykę białoruskI, 6,5 .,;.\ białoruskie tańce ludowe i jedynie 5,8% uW:lżalo. że wl.'sela należy urzćlcif:;lĆ ·.H'elle bird(,ruskich zwyczajów i obrzędów. Stwierdzono przy tym, ŻI~ inl rr ,Kk'.a ~"~ner<lcja ludności miejskiej na P.olesiu białoruskim, tym mniejsze ma zoriento',I'> p i·e na swą kulturę narodową (dotyczy to zreóztą \I'.;zystkkh wy,;[ępuj~I('Yl.h ',U ~',J'up Ddi·OOowych). Tak np. spośród Bi<\łorusi!1ów w v:ieku do lat 20 ;\\'~l :nuzyl,r; narodową na pierwsze miejsce stawia tylko 9,3%, a II' \\'ieku l<1t ;'i0 - 59 -- 55,ZUfo. \Vśród tutejszych Rosjan analogiczny proceat \\')'no< odp')\viednio 5,0 l,raz Zbli. :\utorka dodaje. iż podalne pr,oc('nty :;<{wyższe. n:ż \v mia,bch innych region('',Ą! Eialoru·si, gdzie ,:,topień tej intergacji nLlrodo'Nośeio\\'('j k<t b~Hd7.iej z:l:lW~rl'.;(;II·ar:j·. l)'lllP te potwierdzają to, o czym autorka pi,;ala na wst~pie swego re[cratuor.l~ ."Związku Radzieckim oraz barrlziej zauważalnie formuje S;l; now;) sPOłCCZIll'ŚĆ >.sloryczna -,- jednolity naród radzieck:. Wśród referatów f()lkloryslye'mych sześć dotyczy POWJllza{1 bialorusko-lite\v. "ich, któ'rych au.torami s<{ zarówno badacze bialoruscy, jak też litewscy. W kolejć)yJll dziale, poświęconym historii i teorii folkloru, 7.al1lie.;zczorlo nastl,'pujące :..~'l raty: H. A. Barta;.-;wwicz - W sprawie zbierania, badania i klasyfikacji poda.ń '; ia/oruskich; L. P. Barabanowa .:... Wzajemne wpływy t raclycji folklorystycznej i ~·i·'.'rackiej 'We 'Wschodnioslo1Vialiskiej baśni nowelistycznej; A. A. Jankouski - Słowo ~ obraz w gatunkach satyryczno-lmmorystycznych folkłom biaŁoruskiego: L I. K ..,,;.' '--' Postać baśniowa: wzajemny zli'iązek portretu zewnętrznego i weumc;trznego: ta7. .... Właściwości kompozycji wschodniosłowimlskich bośni o ::wierzc;tach; L P. B,n')b;lilOwa - Wschodnioslowia'liskie baśnie nowelistycz ne () l{'iernd żOlle: A. S. Jl'm::.,mw -- Rym 1.delokrotny Ul białoruskiej poezji chr::cielnej: A. A .. Jankow:k: .I,;'zyk białoruskich anegdot Iwiolcych, humoresek i żartów; 11. A. Piatrouska ,;,ieśni tradycyjne we współczesnym bytowaniu: L. ;VI. SaJaw:c'j ,- Tradycje Jolk,:J0 ;~!styczne Bial.oTl!si i losy ustnopoetyckiej 0 spUścizny. W dziale {),!atnim zbioru, z·atytułowanym Stronice z historii folklorystyki, ZlUj~.Jjemy dwn referaty dotyczące lu'cioznaw"tw:l polskiego. \V pierwszym z nich ;\ F. Litwinr·wicz omówił białoruckie materiały folklorY'styczne nn lamach .,Wisly ..·., ,;LlbJiko\,l'ane przez E. Orzeszkową. E. Jcleńsk~l. A. Łl;fowskieg'J. J. Kiborta. Z. K ,.. '.,:alewską. W. Szukiewicza i in. 1'1 drugi,m referac:l~ knże autor ,charakteryzol\·.J.ł ;;;aterialy białoruskie ogbszcvne w tygod.niku ,.Kło'sy" przez E. Chłopickie;:.l, Z Glogern, W. BLitnera, K. Niediwiedz\Qiego. Z. Szczerego. Oba te referaty nak:y .;;;na(: za p()żyteezny wkład do bi1dań n2.d bialoru;:h"'O-p()lskimi p()wią~aniami Ju(h~ :",awczymi. To samo trzeba powiedzieć o refera,cie U. A. Wasilewicza Jon [(orlo!!'i,I:z folkloryści biaŁoruscy k01/ca XIX 1.0. 1\10wa tu o nowych materiałach !la ten :','" ",at, znalezionych w archiwum Karłowicza, znajdującym sit; \1' W·ilnie. Z ZaC;l')' ..;mej tu kore'.oondencj-i wynika. iż ucz.niami Karlowicza-folklory~ty byli m.in. Bi; uta (AmeEa Derewiń-s.ka) i WładysJaw Weryho. ChcialhyP1, na zakończenie, wyrazit:' szczcr~l "ydzit?cZllo;Ć p. Lji Sala\\'icj z :\llt'1- �305 RECENZJE 'oKa za przy~lallie tego zbioru refer'atów. Niestety, białoruska literatura ludoznaw.CLa \V dalszym ci<'jgu jest u nas praktycznie niedostępna, a przecież można w niej d:ależć dużo ciekawnych informacji, jak choćby w przeds-tawionym tu pokrótce fbiorze referatów, Franciszek Vaclav F r {)It, c a kolektiv, Horni Vestonice, j"wlHorawsk(' vesnice, Brno 1'9'8'4,ss. ()2.4. Spolecenske a kulturni Sielicki promeny -=VIonografia wsi lIorni Vestoni-ce jest jedną z wielu mOllOg!'aficznych prac prz!·· ,>Jtowywanych w K;llL'drze Etnografii Uniwe'l1sytetu im. J G. Purkynć w Brnie . .},'st to jednak monografia "pecyficzna - dotyczy bowiem wsi, w której wymieniła ,t; całkowicie ludność po II wojlnie światowej. Po wy'siedleniu Niemców nowi osad',ey przybyli tam tuk z pobliskich wsi, jak też z wielu różnych regionów Moruw, C;~ech i Słowacji. Losy kultury tradycyjnej mieszkańców tej wsi, jej trwanie, zmia")' i uwarunkow~\I1ia, "'-I tematami poszczególny'ch rozdziałów tej obszernej pracy. Procesami etnicznymi na pograniczach zajmują się aktualnie ośrodki etnogral,aUle w Pradze, Brnie i Bratyslawie. Wybra.na przez zespół brneński do dogłębnej .•;Jalizy wieś jc,,;. typowa ; reprezentatywna dla specyficznych procesów kulturo-.'.ych na ziemiach nowozasiedlanych, U nas. w Polsce analogiczne proce-sy obser.:,(Jwaliśmy na Ziemiach Zachodnich i półnoonych. Niekitóre też prace ich doty(;ące służ,] pomOCq i sa cytowane przez kolegów morawskich. Nurtem przcwodnim ksi,]żki jest odpowiedź na py'ta!nie postawione w przed·· n;()wie (Fl'. Hejl): "Co to k pohranići?". Odpowiedź (w wolnym tłumaczeniu) brzmi: , ,z regionalnego punktu widzenia jest to taki kraj, region nowoutworzony, a:e ; ,iŻ posiadaj'lcy ,;pecyficwe rysy wyróżniające go od ziem centralnych. O jego ':e świadczy asymi1acja ludzi przybyly<:h tam z różnych stron., .••. Pełna odpo'.\-iedź na pytanie specyfjk~ kultu,row'l ws.i pogranicza i etapy tych proce5ów daj~1 ~,.)lejne rozdzi:1ły omawianej pr2cy, Wieś Homi Vestonice leży ,na pd, w.sch. 10rawach (pow. Breclav) i liczy ':becnie :W.:l numery, Praca oparta zosiała na badaniach terenowych prowadzonych " latach 19'74- W7:i oraz licznych materiałach archiwalnych, statystycznych, k1">· :,;kar'~kicil itp, Zgromadzono również bardzo bogaty materiał fotograficzny i ry:.mkowy dosk'"lale iJu'strnj<.]cy omawiane w książce problemy. Na specjalną uwal~\; zasługuj" boga te przypi,,;y, literatura przedmiotu orazkwesUonariusze użyte do badah. Ponadto aneksy zawierają obszerne fragl"nenty materiałów archivv'dlr:j(Ch, Badania nad H, Veslonicami miały charakter interdy'scyplinarny wzic;li '.', !lich udzia; historycy, socjolodzy, ekonomiści, folkloryści. językoznawcy, muzy .. ~:c)lodzy itp, co pozwoliło uwzględnić wszystkie alspekly badanej społeczności oraz ;,;naczyć w całości problemy przemian kultury wsi w warunkach zdcrzenia i ln::-gracji społcczno-kul tUl·OWCj. Wstęp i założe,nia pracy przygotował V. Frolec i Svatomira Pradkova, Część ·.•..prowadzając,) ilanowią początkowe rozdziały: historia wsi (Bedrich Ceresńak, ,Struktura społeczno-zawodowa 19% - 1975") Iv,o Mazny a' kol.: gospoda-rstwa mało,· ;'<)ll1e i przyzagrodowe (V. Frolec). Foza przekrojami ~połeczno-zawodowymi znaj,Llj,-] si~ tu b:> ':dzo cipka wc i przydatne w dalszej am:liz:e charakterystyki wszy- ° ;:0 "Lud" - t. 70 i'.. �306 RECENZJE śtk~ch r()dzin (wg numeró\\' domów) z uwzgl<;dnieniem takich danych, jak G, ." przybycia i micj-sce pochodzenia, nazwisko i rok urodzenia, z kim rrzybyl z 1.'dz:ny oraz szczególowy opis zastanego domu, inwl'ntarza martwego, żywego i' , Następnie dalej, porówn,me jest to ze stall1em p:.Jsiadania wsi s<j~iednich a niezm; ..'nionym skladzie ludnościowym. Glówną część stanowią rozdziały dotyczące kultu ry tradyc.v jrll'j. W pierw . ;z\·, umówiono pożywienie oraz jego przygotowanie, z przykładem tygodHiowego jad: ,. spisu. Zwrócono tu uwagę, że chociaż zestaw potraw jest jeszcze tradycyjtly. zaginęły potrawy wyraźnie obrzędowe (V. Frolec). Na~tc;pny r'lzdzi,\l zawiera 011",wienie budownictwa wiejskiego i urządzenia domu i jest bogato ilu.,trowany p',nami i fotografiami poszczególnych typów domów mieszkalny,ch i budynków g"'podarskich i opisem funkcji poszc,zególnych pomie:iZCZell. Zawarto tu rO\\··nicż o,'', ,;przętów oraz ich U'sy'tuowanie oraz określono typ \V., i jako ulicówk<; (V. Fro> '). Również tego autora je"t rozdział poświęcony odziei.y. Autor z<';lawia n'.S7.';"L' za~'az po o'siedleniu stroje z obecnymi, zwracając uwag<; na z~mjkanje stroju kdowego jako odzieży codziennej. Pozostaje on jeszcze przy ok:lzjach oc!ŚWi<;tIlY'·)., W ciekawie skonstruowanych tabelach wskazuje na .-;tosunek do lradycyjnego i..ldowego stroju w przekroju pochodzenia regionalnego i wieku. Badaj~lc a-.;pekl :, ." tetyczny stroju autor przytacza in!teresującą opinię wi<;ki.-.;zościmieszk::n\ców f80"/.'1 źe strój jest wyróżnikiem wsi od innych, sąsiednich i należy go no.;:<' poza w ,:el W rozdziale poświęconym zwyezajom rodzinnym i sąs':edzk:m (V. Frolec, Jd.". Pa~'likova, Svatomira Pradkova) bardzo interesujące są zestawienia starych i 11,;wych typów wesel, system zawierania małżeń'Stw, pomocy sąsiedzkiej. O;>obny C·'·~·· dział poświęcono rokowi obrzędowemu (V. FrolecL Omawiając poszc?el!:óll1e ś\\'iC:.J uwzględniono zmiany w ich obchodzeniu, zachowanie wielu clemen :ów tradyc;. jnych i powstawanie współczesnych. Również bardzo ciekawy je,t rozdział poświęcony kulturze plastycznej i este: ."et' (Richard Jerabek). Zawiera on nie tylko rejebtr wyposażenia wp.ęhz w prz.·;mioty artystycz'ne i stosunek do nich właścicieli, ale i ocenę twórczości ludow.·] Z tematyki szeroko rozumianego folkloru literaturę ludową opracował Bohu,h.Benes. Podaje on ciekawe charakteTY'stY);:i ludowych opowiadaczy Zl' Z\\,\,óc('I1;'" uwagi na ich poziom intelek,tualny i k OIltak ty .społeczne. Osobny rr:zdzial poś".-·.·.;eono repertuarowi muzycznemu i pieŚlniowemu w jego tradycyjnym i w,półcz"" nym wymiarze rDusan Holy, Milos Stedron, Stanislav Tesar). Do tematyki soc,!·lugic:mej należą rozdziały: Rodzice-szkoła (Milan Pradka); czas wolny (Pa\'(~l PŁI·.i,; religijność w życiu wsi (Jirl Gabriel, Ivan Holy). Tu róv,'nież można z.aJi<:7.Yćpr',>lem codziennego języka jako sp0'5t1hu komunikacji (Ma'rie Krcmnv:l .. hlt! Ch;".lpck). W podsumowaniu Vaclav Frolec podkreśla skomplikowany char,lktel' p~·oce<.·..społeczno-kulturowych. Odpowiadając na stawiane na w,;tępie pracy pyL1nie. w)różnia kilka etapów zachodzących przemian: - ada·ptację (wraz z demokratyzacją s·to:sunków społecznych), - akulturację na skutek zderzenia wzarów ku-lturowych. -' integrację i asymilację, - wreszcie identyfikację i autochtonizację. Zwraca on też uwagę. że 'dla długości i interl'sywności tych procl~'ó\\' WaŻnij ~ ".; odegrały zmiany w stosunkach własnościowych orilz bliskość kU!tUf()'.V'1 (większ', Josadników pochodziła ze wsi środkowych, wschodnich i poludniowych :\llora ,',') Wskazując na pmcesy zmian w ku!tu-rze tradycyjnej porównuje .it' W(' \vszy~tk;:·. dz'ałach z s~,tuacją na wsiach jednorodnych ja k·) przyczyn<; :-;zyb,;zych zmial!1 : TJ.- �HECENZJE 307 niku form tradycyjnych, przyjmuje przesiedlenie i zderzenie wzorów kulturowY'::;l. Przedstawi:m<l p,'aca [J,'zygctowana ba'l"dzo starannie \\"::".>zlatowo a r.astc;1~::·2 ~·3ytorsko. it'st nicz\\'ykle >lter~sującym przykładem etnografi(:znej monografii ".< z:e:n nowozasiedlanych i ż:'óclłel11 do obserwacji zachodzących tam procesów s:))reczn u-ku lt u rowych. Anna Teresa K u m o r o \\. s k a, Gloger. ~s. +66, ilustr. 76. Opowieść biograficzna. Szyfer LSW, Warszawa 19';;·1. Zygmunt GIoger. nie ,trudzony i efektywny XIX-'wieczny badacz z z<Jkre3u d.'·óeologii, hi:ilorii. etnografii, iolklDrystyki, krajoznaw,;twa i rolnictwa -- znc;",y j".;t dość dobrze z licznych jego publikacji oraz opracow"ll biograficznych. J'-,dn' '.; z racji choćby obowiązku redakcji "Ludu" należy odnotować najnowszil pn.:'~ u tym niepospolitym badaczll i zwrócić uwagę czytelników na jej wartość., Pod furmą "opowieści biograficznej"' autorka daje najbardzi2j dotąd pełny :'")raz życia i działalności G!ogeTa ;na tle stosunków lokalnych, regi·onalnych i krn.i~),-,·:ych. Dzięki wieloletnim poszukiwaniom źródłowym udało się autorce dotrzeć "'" !ylk{) do całej spuścizny pismiennej Glogera, rozproszonej i ukrytej często pod v;>lama pseud(mimami i krYP:o!1jmi~mi, doro'bku liczącego około tysiąca po:~ycji, 1):"0-':" autorkę znacznie uzupełnionych - ale wykorzystać także zachowaną. dJŚć bogd.·:o1 ko:·e.5'pondencję rękopiśmi,;nną Glogera z licznymi adresatami, lu,dźmi nauki, kf~:tury i działaczami w j'óżnych dziedzinach ówczesnego życia. Przeb:1dała także Ó~':c:esną pl asę i szereg innego rodzaju źródeł. Od strony zatem źródłowej pn,ca j." wr<;cz wzorowa i zcl,ługuje na wysokie uznanie. Na takiej też szerokiej pcdsta:'i;e ź':'ódlowej autork,1 snuje calą opowieść biograficzną· 'Wychodząc z zalożenia, .że dotąd mało wiemy o samym Zygmuncie Gloger·::. chltorka stawia pl'zed sobil następujące pytania: "Jaki był? Jak z;dobywał \ViedL~. jak pracował. j~lk kształtował się jego stosunek do otaczającej rzeczywistości,.lu ludzi? Jak wyglc]dała zwykła codzienność. jakim spo.sobem zdołał tak wiele z·"bić? Dlaczego. 'l1logclc spokojnie i dostatnio żyć w swoim Jeżewie, S.lm z wła':;:'l woli podejmował coraz to nowe zadania i obowiązki, których sumienne speł,nia'::" zmusiło go do 11:lrzilCCnia sobie surowej dyscypliny, do skąpienia cza~u ma V",'poczynek i prowadzenie bardzo ,kromnego życia, bo na dodatek do całej tej c:,:,'kiej harówki z biegiem lat coraz więcej dokładał z włas'nej kieszeni. Trudno t') dzisiaj pojąć; choć wówczas takie pOOitawy nie należały do \vyjątków. Było to d:";,g:e półwiecze zaborów i liJL; upmtej wal'ki o polskość tej ziemi l wszy;;tkich jej mieszkańców" (;;. 6 - 7). Cała treść ksi;1Żki jest właśnie rozwiniętą odpowiedzią na wszystkie postawl'Jne wyżej pytania. Autorka zaslo'oowała przy tym ,specjalną jakby metodę. Oto d-: eharakterystyki n,;obowości Glagera wykorzyS'tuje prze:le wszY'stkim wła:sne II'SP{'·;'.n:enia i utwory Glogcra. jego liczne artykuły publicystyczne, wsp()Jmnianą kor c");'Jndencję. także wypowiedzi 'Ń'spółczes'nych i relacje mdzi.nne, a nawet informa::J2 uzyskane od wnuczki Glogera. Jego osobowość zatem zosl~ała w całej pehli i piJ·;t~·cznie przedstawion,1. .L.lż na w:;tępie książki aut'Jrka przedstawi,l ~yntetycz:c~,' z?;ys tej o;;o!Jowości. który w<l1'lo tu przytoczyć: .,Vvędrował z zapałem i Uśm:.2- '= �308 RECENZJE chem po ojczy~tej ziemi. Nosił zawsze przy sobie zeszyt, olówki i nriżyczki. SP0T2ądzał setki naj,'ozmaitszych notat, .kreślił spo~trzeżenia i rysunki, wycinal dzi'!: iqt'ki inf.ormacj'i z gazet. W'szystko to Z!nikało najpierw w kieszeniach surduta (. .. ), d naistępn'ie było segregowane, uzupełniane, opisywane i rozkładane do tek i pudeL Z biegiem lat wypełniały się pudła, pęezniały teki (. .. ). To, (;0 nie mieściło 5j~ 'i,' kieszeniach, znosił, zwoził w pakach, watkach i skrzyniach z calego terenu by;, j Rzeczypospolitej na Podjasie, do Jeżewa, gdzie pragn,jl zalożyć muzeum dawn<>j L('chii~'. Namawiam do przeczytania tej kisiążki. Jest ona owocem benedyktyńskiej wn;cz aey autorki, włożonej zwła'szeza w skompletowa,nie tak różnorodnych źródeł, a :1."-:f;pnie w wkomponowanie ich w tok narracji. PrucG czyta siG jak najlepszą pr'.';jeść. W układzie chronologicznym daje ona pełny pogląd na wszechstronną dz:al,.lność Glogera ;la tle stosunków czasu i miejsca, jest znakomit'j so.nd'l w dzieje kulturę społeczeństwa polskiego z okresu życiu tego niezwykJcgo haclaczai dzidL1Ł:Za. Józef Stanisława Kościelecka, c<n 1983, '5:5. 195, il. DZieje Polonii lO Danii 1(: latach BlLTSZtel 1892-1940, Sze~e- W bogatej już literaturze na temat wychodźstwa zarobkowego z Polski i tWI);'2<?nia się zbiorowości polonij,nych na obczyźnie, brakowalo - jak dot<ld - syn:e::;zznej pracy ujmującej problematykę sezo:nowych wędrów'ck za prac,! do Dani'i, K"zprawa Stanisławy Kościeleckiej, wydana w uderzająco niskim nakładzie (.l00 e;'z,), ledwo zau"vażalna na ry'nku księgarskim, zapełnia tG dotkliw'l luke:. Od 1892 roku rzesze galicyj'skich w przewadze chłopówudawaly sil; rok roCL:',)e na wiosnę do Danii, gdzie przez kilka miesięcy, ciężko pracując na buracza;'::'ch polach, gromadziły korony, z którymi na je:;iem pojawiali siG w domu. O tych wę<h'ówkach tradycja wiejiska do dziś mówi sporo, lecz w spo.,ób m:<:o <zezegółowy, konwencjonalny i - zwlaszcza dziś - niemal już legendar'ny. Reccl·· Zi/Nana praca przybliża nam problem oświet1aj'lc go przede wszystkim II' uj<;:c::.l :'1:'storycznym, po części socjologicznym i ,- la.st but not least - także etnografiez:~ym. Dania pozbawiona mocarstwowych ambicji po niefortunncj w'Jjnie z Pru,ami ~ Austrią w 1864 roku, rozpoczęla działania :umiC':zające clo umocnienia wewnętrz:",go. Zwrócono przede wszy!S'tkim uwagę na rolnictwo, wykorzy.:;tując zapotrzeb ,':anie rynków światowych na pIody ro'l:ne. Dania w szybkim tempie stała się P't);ultatem, rozwijając w 'szczególności uprawę bur.aka cukrDwego. Początkowo, z braku rąk do pracy, zatrudniano robotników rolnych ze Szwe~~i. Gdy jednak naplyw ich zmalal - Szwecja bowiem również zaczęła rozwij:;ć u'~;rawę tej, tak pr'acochłonnej rośliny - a werbunek robotników fińskich się :lie pn.viódł, zwrócono uwagę na Galicję, skąd już od pewnego eza'su rekrutowali Nic:11CJ' sezonowych pracowników do robót w Saksonii i na Pomorzu. W latach 1892 - 1914, szacując najskromniej, ponad sto tysięcy robotników roI·· :"cych (z czego ok. 80łl/o z Galicji) przebywało sezonowo w Danii, za trudniając ,;;(: szczególnie w re Inictw;e regionów LoJland-Fal'ster, Jutlandii i Zeland. O metodach r,- �RECENZJE 309 rekrutacji, socjalnym i za\vodowym skladzie emigrantów, warunkach pracy i pł~.cy, na jakie natrafili w Danii, pisze S. Kościelecka z wielką erudycją, bazując !t::' polskich i duńskich materiałach statystycznych, publikacjach pras·owych i nauk·,\"ych, pamiętnikach i relacjach ustnych uczestników wypraw zarobkowych. Szcz.> gólnie ciekawe są informacje na temat życia c{)dzienneg{) robotników, ich doli i niedoli, o formach wyzysku, jakim podlegali i sposobach samoobrony, ja,kie stos·owaL Wiele interesujących szczególów dotyczy stosunku duńskich robotników do ich pc;:skich konkurentów oraz prób wzajemnego ,poznania się i zrozumienia. Pewna ilosć robotników rolnych usied'Iiła 'się w Danii na stałe, niektóTzy z nic:', \v latach dwudziestych naszego wieku na'byli gQSlPodanstwa rolne i wrośli w Sp"leczeństwo duńskie. Dziś duńska Polonia liczy ok. dzicsięć tysięcy członków, n2>.leży do najmniejszych w ;okaE świata, lecz jej .geneza wydaje się niezmiernie inleresująca i g{)dna uwagi. Recenzowana praca stanowi do pewnego stopnia rewelację, powstała niejak'; poza głównym nUl-tern polonijnych badań, jednocześnie uderza starannością fakt> gl'aficzną, rzeczowością analizy i ostrożnością wniosków. Mówi o sprawach mai; znanych i przez to fascynujących; stanowi niezmiernie interesujący materiał ni::: tylko dla historyka Polonii, ale także dla badacza dziejów wsi polskiej. Być moż<:. dCJczekamy się w przyszłości równie solidnego opracowania problematyki zarobkf'wych wędrówek .,na Saksy", do Prus. Polecając k"iążkę S. Kościeleckiej jako przykład sumiennego studium na t>,,ma t emigTacji sezonowej ze wsi poliskiej, przeradzającej IS'ię w emigrację stałą, ni2 sposób oprzeć się uczuciu żalu. Praca ukazała się już po śmierci Autorki; jej ostateczna redakcja, a zwłaszcza korekta, pozostawia wiele do życzenia. A przecież: je:;: to doprawdy dzielo zasługujące na daleko większą dbałość ze strony redakcji a także na jak najszersze rozpowszechnienie. Ryszard ryki Florian S t a.$ i k, Polska emigracja zarobkowa 1865 - 1914, Warszawa 1985, ss. 339, ił. w Stanach Kantor Zjednoczonych Ame- .w ostatnich latach daje się zauwazyc spore ożywienie badań polonijnych ow'cujące kolejnymi pracami na temat przyczyn i przebiegu zarobkowych migracji z obszarów Po!sk;. zwłaszcza w dTugiej połowie XIX wieku, tworzenia się i prZ!~twnrzania polonijnych zbiorowości w świecie, a także - choć już w znacznie mniej:,zym stopniu - współczesnego ich kształtu i funkcjonowania. Zainteresowania te S,", naj zupełniej zrozumiałe, gdyż jakkolwiek definiowalibyśmy Polonię, stanowi on:' dziś wielomilionową zbiorowość o silnym stopn-iu świadomości pol!skiego pochodzenia, większe.j lub mniejszej znajomości j<;zj'lka i kultury polskiej, a t.lkże sil'nej woll utrzymywania kontaktów z krajem przodków. Do niedawna jeszcze wiedza o dziejach Polonii była wi<;cej niż mizerna, ograniczała się do inofrmacji typu histO'rycznego oraz relacji wspólcze;;nych, rażąco powierzchow,nych. Okres ten, na szczęście, mamy już poza sO'bą i jakkohviek wiele jest je'szcze luk i pus,tych miejsc w poznaniu losów polskich emigrantów i zorganizowanych przez nich zbiorowości, możemy z ufnością patrzeć w przyszlość. Na horywncie bowiem jawi się już praca-gigant; synteza <lziejów Polonii amerykańskiej (oby w przyszłości także i np. brazy- �310 HECENZ.JE L.'jokiej!), efekt wieloletniego wysiłku kilkudziesiGeiu b.\daczy. Zanim jednak doczekamy siE; tego dziela, spójrzmy ina pracę w zamierzeniu znclcznie skromniejsq, cj-:oć - jak sądzę - .godną wnikliwej uwagi. Praca F, Sta'siaka, tu przedstawi.':%, łą'czy w klawwny sposób historyczne i socjologiczne spojrzenie na pierwszy, I)'.·d 'Iovieloma względami najistotniejszy, etap dziejów Polani; amerykańskiej, a wy:z,ż.nie zarobkowym (nie politycznym!) rodowodzie. GraniCel górnej teg" okresu je.sŁ wybuch pierwszej wOjny światowej, która odcięła od macierzystego kraju, !JociL;elonego .pomiędzy trzech zaborców, co najmniej trzy milieny Polaków, w ogrom::t'j przewadze chłopów, Oni lo stanowią podstawowy ludzki sub,sll'at dzisiejsz~j c',:nerykańskiej Polonii. Floriap Stasik w systematyczny i jasny sposób, w oparciu o bogate archiw,\, p. :iSę p,l1onijną ] dotychcza's opublikowane prace historyczne i socjologiczne, ślccL~i :-;astępujclce zjawiska zachodzące wśród rzesz emigrc~ntów-Polakow w Stanach Zje:i".czonych: a) pO'N1stawa,nie i rozwój osad oraz dzielnic polskich w miastach am·c:yj{ańskich; b) przebieg procesów stopniowego przystosowcmia się ich do nuwycn odmiennych niż w ojczyźnie warunków amerykańskich; c) kształtowanie Się ~'",iadomości narodowej tej grupy; d) stopniowy jej awans ekonomiczny 1 włą('Lanie się zbiorowości polonijnej w życie :>poleczno-polityczme USA. Ogólnie chodzi tu a prGces przekształcania się masy elmgrantów, wywodzących <t; z trzech różnych pod wieloma względami regionów (zaborów), w grupę etniczną, 1,~z'1c'1 siG w życiu amerykańskiego społecze11stwa. Proces ten jest tyw ciekawszy, :i' zachodził w amalgamacie chłopskim oraz że jednostki składające się nal1 ILe; :l,:igrowały z zamiarem osadzania się w USA na stale, lecz jedynie' zamicrzały gr ~'jladzić tu pieniądze, by wrócić z nimi do macierzystego kraju. Rzeczywistość okazała się dla znaCZnl\j części emigrantów inna, postawiła ,:11 :v;we, niezwykle trudne zadania, Chłopi zakorzenili się rychło vv Ameryce; zbudi:\'odli tu społeczność nowego typu. odpowiadająC<) ich zmieniajejcym się i roz,-zerza .. j,jcym aspiracjom, zgodnie z amerykańskimi modelami. Okrzepli ekonomicz'~:". o<ągnęli - ku zdumieniu niektórych kręgów pol\skiej inteligencji krajowej --:- wys"ki niekiedy stopień narodowej śwadomości etnicznej, tak istotnej w amerykań,kim wieloetnicz'nym społeczeńs'twie. Włcjczyli się z cza,sem w społeczne i pCJlitycznr; życie USA orazco nas, etnografów, powinno żywo zaj,jc', oddziałali na po:" 'OlG} wieś poprzez rozmaite formy kontaktów. Praca Stasika daje ogólny pogląd na splot okoliczności i wclrunków, w jakich n,\stąpił excdus chłopów z Polski oraz na skomplikowane tło kszLlltowania się zbiorowości polonijnych w USA. Z racji syntetyczności obraz prezentowany prz..'" a~ltora może niekiedy budzić pewien niedosyt. Wydaje mi sit:, llC\ przykład, że p,,\\'ięcił on zbyt mało uwagi stosunkom polskiej grupy etnicznej z innymi grupami ,,<l terenie USA, co powoduje, że miejsc,ami Polonia traktowane! jest w pewnej iwlacji od globalnych procesów dziejących się w Stanach Zjednoczonych, kraju, gdz<' ścieTały się interesy wielu grup etnicznych; kraju. gdzie k;zl:1łtował się narad d;-nerykański na bazie kilkudziesięciu grup o rodc,wodzie imigracyjnym. W czym Polacy byli podobni do innych grup etnicznych, w czym się od nich różnili, oto py:anie, które nasuwa się czytelnikowi. Polacy nie byli fenomenem w życiu społecz,]ym Ameryki; ich los w miejscu osiedlenia jest raczej dość typowy i potwiercL~j zasadniczy kierunek procesów asymilacyj.nych w społeczeństwach wiC'1oetnicznycr-,. \V,zelkie odrębności Polonii amerykal1skiej lepiej są widoczne ne! tle: powszechnie zachodzących prol'~Sów 'ipcłecznej integracji wszystkich grup etnicznych w US·\. Jakkolwiek w szczegółowych sądach Stasik zapewn(' znajdzic oponcntów, ogó~.. ny jego pogl~.,d 'la prezentowany okres dziejów Polonii arnerykailsklcj uznać n~!- �31l RECENZ,lE :,~y za tr<lfny i godny uwagi. Szczególnie wartościowe wydaje się tr<:lktowanie pro•."ów społecznych zachocizących wśród Polonii amerykańskiej p;'zez pryzmat chłop,,._(,go poch()clzcnia ogror11lwj wic;kszoŚC'i jej przedstawicieli. Kształtowanie się PtJ",i amcrykar\skicj to, co autor z wielkim wyczuciem akcentuje, to proces prze,!.,;dzcJlia cd chhlp.,l'ieg{) do miejskiego stylu życia; prc'ces ·odchodzenia od rural·'.ych tradycji ku nioell'lom życia zbiorowego spoleczer\stw<i zurbanizowanego, Ryszard Szczepan .1.\54 - 1U14J, Zachariasz J a b 1011 s k i z.P, Jasna Góra, Ośrodek Ih'dakeja Wydawnictwa KUL, Lublin 1984, ss. 33 8, it kultu Kantor rnaryjnąio 1 Ja.,·na Góra ~tanowi od stuleci niekwe;s.tionowallq stolicę kultu maryjnego, Uk '. ;',,,rakterys~yczn('go ella pCl]t;kipgo katolicyzmu, Znaczenic tego miej.sca było i je"t ~":;mne i dziw, że do dziś nie doczekało się ono pełnej historycznej monografii. F.;,ca S. Z. Jabłońskiego obejmuje jedynie lata 1864 - 1914, kiedy to Jasna Gó,a ');ia obil'ktern szczególnych prześladowall caratu, jak najsłuszniej uważana pn:ez i.hore!; za ostoję jlolskoSCI, symbol integra'Jonosci wszystkich polskich ziem. Na wst!;pic wprowadza mh autor w sko.mplikowane i mało znane zagadnienie, .~:.:n jc,;t stosunek władz zaborczych do kościoJa katolickiego, a zwłaszcza do za·".i."Ó,,\·, które po upadku powstania s,tyczniowego byly dotkliwie prześladowane. ~~.'wnil' Paulllli ja,m;.górscy borykać się musieli z licznymi trudnościami, wciąż na.,~;_'ni n<; konflikty z bezceremonialnie po,czynającą sobie władzą. Niewielka liczebgrup:l zakonnIków; rz;,d carski rozmaitymi przepisami utrudnial jej wzrost, :;';;;)1,.1nbsJuiyt' niezmierne rzesze pielgrzymów przybywających na Jasną Górę Ze ',' zystkich zak,!tków Pnisk;. Zgodnie z obliczeniami autora, w okresie przez niego ;.;.]iz(lw<lnym odwiedzilo Jasną Górę ponad o.siem milionów pielgrzymów. Zorga;' ;~i)wanych grup pojawiło ;ię ponad 25 'tysięcy. OdclzialY"\'anie Ja . ;nej Góry na społeczeństwo pobkie wszystkich zaborów było ,~:;,omJle, nil' tylko oczywiście w sferze religijnej. htniejąca drukaTnia paulińska .. idel.'"lla linl1l' druki o lI'dci religijnej w języku polskim, co bez wątpienia sta"xiło peWni! tami; dla rusynkacyjnych i gel1manizacyjnych dzialail zaborców . .'~.J~()r zagadnienie wpływu ośrodka jasnogórskiego na charakter polskiego katoii'jZl\lU jedynie "ygnalizujc, zajmując się przede wszystkim problematyką ruchu >:"Jgrzymkowego, j('gil teryt,orialnym zasięgiem i natęieniem oraz - na ile to by!:) '",7.1iwl' struktury dcmu.graficzno-społeczną i narodowo-religijną pątników. U,ta1cnia do jakich autor dochodzi brzmią niekiedy rewelacyjnie. Jasna Gó;'a > '.'.: się IV świetle faktów nie tylko jako miejsce integracji polskich katolików, , ',- również j<.lko opok<.l dla unitów, szczególnie przez c<:lrat prześladowanych, Pielc;·;ymi uniccy st,lnowili spory procent pątników, mimo iż szczególnie dużo ryzy~.'.Toii deillOIJ;;trująe S\voj,! przynależność do zbiorowosci katolickiej. Praca JabłOl'1skil'go. oparta na bogatym materiale archiwalnym, doskonale n;l,',\!la. stanowić możc wzorowy przykład analizy historyczno-socjolcgicznej funkcjc. '.. dn:a Jasl~ej Góry w niezm:ernie trudnym dla polskil'go narodu momencie dziej'xym, ;\'ol[,a j'l !~olecić każdemu, kto intere~lIje się dziejami polskiej kult'ury, ','Zt::ni3I1:hl' p,dsk'ego społeczeństwa czy tzw. ludowym katolicyzmem, Rusza rd Kantor �312 RECENZ:JE Bodi polskiej Er zs ludności e b e t, wiejskiej Egy magyarorszcigi fla Węgrzech). lengyel Debrecen ;falu taplcilkozcisa (l)ożYll'ie"-~- 1984, ss. 155. Wśród ostatnich prac etnografów węgierskich książka K BOdi zwraca uw,';~(, z dwu powodów. Po pierwsze, je'st to praca mówiąca o wybranych aspektach k'.J;tury wiejskiej ludności po}skiej na Węgrzech, a wydana została przez Uniwcl'i::tet w Debreczynie z obszernym streszczeniem polskim Ol'az przetłumaczonym .sr'sem rzeczy. Stanowi to ewenement w trudno przyswajalnych pracach kolegów w.,;gietskich. Po drugie, autorka interesuje się tematyką poIsk'l od dawna (studia k czyła w Krakowie), zna też język polski. Omawiana praca dotyczy niewielkiej grupy polskiej ludności wiejskiej L,' mieszkującej górską wieś na północy Węgier - Derenk. Według cytowanych dok'jmentów ludność polską osiedlono w r. l n 7 w opuszczonej całkowicie osadzie lP' wojnach tureckich i epidemiach). Podstawowym zajęciem było rolnictwo, pra;;', ,v okolicznych majątkach, lesie oraz wypałanie węgla drzewnego. Była to wysepO-:.l w obcym etnicznie żywiole. W czasie II wojny ludność tej wsi przesiedlona została (jej ziemi!; włącza:::. do terenów łowieckich) do 6 miejscowości. Najwięcej Drenczan zl~alazlo się we w-' Is'tvanmajor na północno-wschodniej równinie Węgier. Obecnie mic.iZika tu 2!~.'; mieszkailców - Po·laków. Wieś jest zamożna, a źródło utrzymania oparte jest ~,: 1S"61 Toku o pracę w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Warunki życia do prz.I'iedle'nia były bardzo trudne. Opóźnienie rozwoju go-,podarczego i kulluralneg' spowodowane między innymi baTierą językową, wpłynęło na utrzymdllie się tJ')dycyjnych form gospodarowania i zachowanie form archaicznych kultury. Imw< kulturowa i zachowanie elementów dawnej kultury zadecydowały o wybraniu ,v· do badail et'nograficznych przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu w DcbreczYlli" Praca przygotowana została pod kierunkiem profesora Z. Ujvflrt'go. Autorka, E. Bodi, wybrała jeden as'pekt codziennego życia wsi - pożywie:l, P,'aca zDstała opart:1 na prowadzonych w;;'półcześnie badaniach terellowych. PróiJ.l rekonstrukcji starszych form przygotowywania pożywienia i zestawu potraw uzy,kana w cza'sie wywiadów z naj starszymi mieszkailcami. Wg ,;utorki stan:zc nnter'iały typu archiwalnego nie istnieją. Poza wprowadzeniem praca podzielona została na rozdziały SZcz('gółowe: p, .. trawy bryjowa·te, placki i chleb domowy, drożdżowe ciasta, k·)łacze ; słodkie cia·· steczka, kluski i cia~ta do zupy, polewki i gęste sosy. warzywa. O\voce. konsumpcj' mięsa, mleko .j jego przetwory. Pracę kończy po·cisumowanie. Autorka zW"aca uwagę, że poźywienie mieszkailców tej wsi zachowało nie tyiko wiele form tradycyjnych. ale są to w większości wzo,'y wyniesione z PoIsk Pol'skip teź jest w więkiSzości ich ,nazewnictwo. Określcne w tytule I rozdziału p";" trawy bcyjow'lte to wszelkiego rodzaju kasze i ich domowa produkcja. Bardzo ciL:ka,vy jest rozdział mówiący o domowym wypieku chleba wiele tu rysunkó·. j fotografii. Pod,sumowując oba te rod ziały autorka podkreśla dominacje; potra·:. mącznych w pożywieniu mieszkailców Istvanmajor (wszelkiego rodzaju kluski, pi" .. rogi, kasze, chleb). Opisując płynne pożywienie omawia E. Bodi ponad 40 różnych zup. w;;kazujcj,~ na ich słowiański r-odowód (wl'az z zachowainą nazwą "polewka"). Jedzono równiej: wiele warzyw i owoców. Dużo miejsca zajmował nabiał. Podstawowym produktem mięsnym była wieprzowina, dawniej często uzupełniana dziczyzną, Mic;s() najczęściej podawano gotowane i wędzone. l"';- �313 RECENZJE );i:e 'i)')'''O OJ11ÓV;~Ć tu \\-"zy" ,kich analizowanych szczególowo elementów PDŻ'\-w:enia i techniki jego pn:ygotowywania. W pracy Zv•.Taca uwagę bardzo slaran,'" dokumentacja i,tniej;]cegl) ,h.mu i porówna.nie z literaturą przedmiotu, szczególnie ~lowack,! i polsko! ze wskazaniem na zachowane w dużej ilości elementy shwial1skie. Innym dowodem zachowanej polskości, na który zwraca uwagG autorka, te. zachowana jeszcze znajomość \i używanie) polskich nazw gwarowych, dotyczącY'~i: tak samych potraw, jak również technik i narzędzi Dwa i pól wieku nie .za~ar!! tej znajomości. chociaż ob("cnie wieś jest bilin:gwistyczna. W pracy znajduje się +.::7.; wiele cytatów i powiEdzel1 ludowych_ Pod.,umowuj;jC należy stwierdz;ć. Że praca ta j-est bardzo ciekawa i wartości-:!wa ze wzgIGdó"..· poznawczych. Róvvnocześnie jes·t dokumentem "ocalającym Jd zapomnienia" losy niewielkiej pol-kiej społeczności na Węgrzech. Anna Szyfer Kaliea B l' n c B o s k o v i Ć, Konal'ie - tekstilne raKOt1.;Orstvo i narodna 7lo!mjQ, ,.Etnoloska I"traz~v;1I1ja". Zagreb 1983. ss. Ill, 2 mapy, 39 rys., 80 fotografii w tym 8 kolorowych. wykon literatury : ź:'ódel, slownik ludowych nazw i t1umacze:llc L;:1gielskie. W serii "EtIloloska hlraZi'-a-nja", podjętej przez Etooografski Muzej \Ii Zag-~zebiu ukazal się kolejny, drug: zeszyt poświęcony tek!stylnemu rękodziełu i ludowej odzieży KonavIa '. Region ten obejmuje obszar leżący na południowy wsch(~cl 0d Dubrowmka. Od północy ogranicza go pas hercegowińskiego krasu, który !1 J pólnocnym wschodzie Grapski rów oddziela od ma6YWU Orjena. pozo·s·tałe gra'ni-::~ oblewają wody zatoki Zupskie-j do przylądka Ostrog u południowych wybrzeży "'\lo;'za Adriatyckiego. KonavIe składa się obecnie z 34 wsi i portowego mia5·.~ Cavta-t, natomiast w średniowieczu by-ła lo tylko część górz)1stej prowincji, dop'" kąd żupa Dubrownicka nie pc,szerzyła swego obszaru. tworząc z całości adminl· stracy jny i polityczny organ. Tereny górzyste, równinne i nadmorskie tworz:j w Konawlu odrębne storery. różniące 'się -klimatem i charakterem gospodarki. Najbardziej żyzne są tereny niz:inne z uprawami zbóż, winnej latorośli, oliwki i figI. Brak tutaj :;atomiast lasów i tylko 'v rejonie nadmorskim rosną pinie, cyprysy i od· miany dębu. Nic brak natomiast kosodrzewiny jabwca, lauru itp. Wybrzeże m(lt·· ~kie jest strome i ni·'przystępne. Dlatego Konavle bylo prawie zawsze krainą odizolDwaną od głównego ruchu handlowego, który przechodzi l obok dwoma drogam: Dopiero na poa. XIX w. nastąpHo z nimi bliższe połączenie, al,~ komuTIikacyjn" ożywienie zaznaczylo się znacznie później. tj. w 1964 r. dzięki budowie adriatyckiej magis1rali. \ por. "Lud", t. 67, s. 349 - 354. �314 System feudalny panował tutaj do upadku w l808 L Republiki Dubrownick;ej i od tego czasu Konav!ani", stają się stopniowll niezależni oraz wł,tścicieLJll1i gru:1tów. Niemal każdy gospodarz posiadał parę owiec i kóz i do II wujny światcl\\2j hodowla była tutaj głównym zajt;ciem. Surowca na odzież do:,tarcz,liy nadto UP!'Jwy lnu, konopi i juki. Owce wypasano w górach hercegowiń:ikich, prZt'Z co utr!ymywano kontaKty z ludnuści'l tamtego regionu. Niekiedy kupowano ::d niej gOlUwc wyroby, jak np. pastersk'l kabanicę z koziej sierści, w formic peleryny z k";JtUl'em, Konawlailskic tkaczki tkały zgrzebne sukno, podczas gdy Z~twl,dowi tkal'l.e w Cavtacie znani by1J z jakościowo znacznie lt'pszych wyrobów. Do :iporz,]dzarna tutejszej odzieży wykorzystywano także tkaniny imp(Flowane Lcwschodu i nUc'J-c,owości nadśródziemnomorskich (ak'samity, jedwabiel. Te drogi" m,ttcriały naby'\.'li oc! dawien dawna najzamożniejsi mieszkailcy Konavla. Uprawiali (ni s~tllli rÓżne rzemiosła a te, które wiązały się ze sporządzanicm odzieży, j,:k kra"-;('c!wo, tk.'.c: .vo. hafciarstwo, ofcrowaly swojc wyroby równil'ż poza wla:inym środ()',\''';kilT:, Zdobio'no Je ręcznie przędz'onymi nićmi jc'dwabnymi. przy pl':Jdu\cji odzieży pD.siugiwano się też bawełną, którą w Dubrowniku znano już pod koniec XlIl w.. r;. znacznie wcześniej, aniżeli w innych dynarskich kr~tjach. Jej SZer:iZl' z:tstosowan:e obienvuje się jednak dopiero na pocz, XIX w. Autorka omawia kijlejno rodzaje wykorzystywanych suru\\,có\\ n:\rzŁ;~L.a i proces ich obróbki. Warto przy tym zaznaczyć', Żl' w lcchnice tkania st<l':io\\',ll:~) dwa rodzaje splotu: płócienny czyli w dwie nicielnice, i tzw. JUl I'asu, tj. splot drelichowy w czlery nicielnice. Tymi sposobami produkowanl) tkaniny wl'lnLme (owcze) i tkaniny wełniane (kozic), lniane. jedwabne, wclniano-bawclllia!tl', lniano-bawełniane, bawelniano-wclniano-jedwabne. \\"ełniarll' owczu-kozie, baw(']]jiano- miu.tLchowe (spartium jnnceum.). Osobny rod ział poświl;cony jest odzieży męskioj. kobiecej i cLiecinnej. N3 In(;ską odzież składują się: koszula, gacie, pas wdniany i pas skórzany, różne 1'0dwje kamizelek, :·:ukmana tzw. struka, pasterska kabanicn, obuwie i nakrycie gło·wy. W zestawach tych widać wpływ sąsiednich miast i regionów, podobnie jak 'x cdzieży kobiecej, Składa się {Jna z podkoszuli. koszuli, u dziewcząt ". zin1:2' także z bielaczy. poza tym ze spódnicy o nazwie modl'ina, ktÓl"j pierwotnie 11.''iily tylko mężatki. Przepasywano je tkanym pl1sem, podtrzymuj,jcym także wc1ni,,nil zapaskę. Oprócz tego kobiety no's'iły jeszcze slanik bez n;k,1\\ów oraz dług'e, jednolite wierzchnic wdnrane okrycie o nazwie koret, kOl'etirw, r(:zciętl~ z przodu, P"dobnym okryciem była także do1ama - bez n;kawów, w czarnym lub ziełonym kolo:'ze, a jako zimowE' okrycie z rękmvami służyła stfuka. Oprócz obuwia, barclz'J złożonym i różnorodnym bylo rukrycie głowy oraz bogata biżutnia ozdoby. Nalomia'st niemal jednolita była odzież dziecięca dla noworodków, ella małych dzieci do pięciu lat i dla elzieci starszych. 'Warto podkre~lić. że na zdobnietwo tutejszej oclLieży składaJy sit: ul'OZma!co1l2 kcJorystyką i wzornictwem tkaniny, hafty. aplikacje i koronki, głównie o motywach gcometrycznych. Autorka poświęca im odn~bny rozdział, ujmuj'lc w nastt;puj'lcej kolejności: haft j,'dwabiem na kobiecej koszuli. inne hafty n:t płót:lie i suklLc', aplikacjE wełnianym sznur'kiem na sukniL' i haft rzemieślniczy, haft na kobiecych mlkrY"i, ,:h głow,)" oraz koronki. Widać przy tym, jak wicie jest technik. sp(hubów i s!<''>c-w,'nych mdywów nie tylko miejscowego. all' także' obcegu pochodzen'a. J:\l<::odudatki i inne wyroby tekstylne omówione' jeszczL' w.stały torby .. sak·,vv ()l',lZ przykrycia i płachty. �315 RECENZJE przez matl'l':al faktograficzny w miejscowych waru::kach, ale także konfrontacją :.£eszlości ze wspólczesno~:cią. Autor.ka zwraca uwagQ na przemiany, jakie C!o···.:i1aly .';iq w XJX i XX w. oraz na stan i stopień zachowawczości w ostatnich :., ;.:1ch. Bazuje przy tym na wl.asnych, długoletnich badaniach terer.owych, archi wa> ':iL'h i muzealnych, popartych bogatą literaturą oraz wynikami bac1ań językoznaw·· ·:;<ych i innych pokrewnych nauk społecznych. Na koniec zwraca uwagę na sp<c.yJiczne n,lzewIJJciwo, W którym dopatruje się rozmaitej prowenjencji, a to: sh·· ·:....;1I1skiej, sLarob<:lIkallskiej. romańskiej, dalmato-Tomańskiej. greckiej i turecko-c:',.;talnej. Całość o charakterze monograficznym, interesująca jest zarówno l-'" :.."gIędu na materiał faktogr;lficzny, jak i od strony metodologicznej. 'c')) Barbara G. S. ~ a s ł o va, ;LYCujach i obrjadach Narodnaja XIX - XX odieżda 'l.:ieka. 'I.: 'l.:ostoćnosial'janskich Moskva 1981 1'. Instytut Bazielich lradycjonnyc/i Etnografii ;m . .V N. Mi·klueho-Makłaja. Do c:ekawszych prac z etnografii Slowiańszczyzny wschodniej ostatniego roku ;iczyc: można prace świetnej znawczyni zagadnienia tkact\lia i odzieży SIOWi.'.ll .'. chodnich, jak i w ogóle Europy Wschodniej - G. S. Ma,łovowej o roli odzieży '.' w.,chodniosłowiuńskich tradycyjnych obyczajach i obrzędach. Uklad problcnu;':i w ksi<!żce podzielony jest na nast~pujące kwestie: Odzież w obrzQdach wesel".':::1 Słowian wschodnich, Rola odzieży w obrzędach urodzi·nowych i pogrzebowy2~. '.cc'zież w 0byczajach i obrzędach związanych z gospodaDstwem domowym. N'ck .erunki i knde:1cje rozwoju odzieży w obrzędach i zwyczajach. Uzupelnien i;~ ;;cy st'dnowi ar~ykul 1. 1. Sanginy Obrzędowa odzież wschodnzosiow'iańsK1C'h fOdÓ1C It' Zbiorl1ch Paitstwowego Muzeum Et.nografii ZSRR lU Moskwie, gdzie ',~"rka daje przegląd i charaktery;stykQ ubiorów poszczególnych n3.rodów ZWiąz;,u := ,.dzieckiego. ze szczególnym uwzględnieniem ubiorów słowiańskich. Ta cz•.~~6 '. " "1żki jest najbogacej ilustrowCJ.na . '.J' ",'C .Jakież bogactwo i różnorodność tradycyjnej odzieży, kroju, zdobnictwa i rekwlod jej przeznaczenia, uderza u narodów \vschcdniosłowiańskicili 7 uważa ,iI; nadto. że \V północnych i wschodnich rejonach Federacyjnej Repu'!;:'i:i Radziec·k icj archaiczność odzieży jest większa. a obrzędowuść bardziej boga:a . ·,:ożona. .. 'cn\'. w zależności Tak np. cykl zwyczajów i obrzędów związanych z zawarciem małżeń'stw', ~, Słowian ru'skich rozpoczać można'by od zwyczaju tzw .. ,:itołb", tj. prezentowan':\ /' 2ez dziewczęta odświętnej odzieży. Stobby oznaczają nakładanie na siebie wielJ : ;,gm~ntów reprezentacyjnej odzieży, przede wszY'stkim futer, czę,;to dopożycza~j,;h. \Ii cdu zademonstrowania zamożności. Najpowszechniej obchodzone byly 11.1 ,-.,l'loty i na Powołżu w okresie mas'lenicy, czyli zakończenia karnawału. Dals:ćY ,'j:d obrz(;df·\v zaślubinowych stanowiło składanie sobie nawzajem przez narzccw':-,ch i ich rouziny darów z odzieży, tkanin i obuwia. gdzie określone było, co pG·.C 'nni ot1'zymywać poszczególni członkowie rodziny. Znamiennym darem nicwiast:d :','_, leśc:n'\'~j u RLsjan i Białorusinów były tz'·.\·. "rękawy", tj. krótka marszczo:n �316 RECENZJE u :,zyi bluzka z długimi ~ękawami, w której najpierw teściowa odbywała obrzęcl"wy taniec, a później rękawy te ubierała w cza'sie wesela sama niewiastka wyn.·chując nimi niby na znak rozpaczy i zmartwienia. Koszula ta przekazywana lwb z pokol,enia na pokolenie. Wyprawa ślubna .nie w.iast y nosiła tradycyjną nau . .; "wiano". Autorka szczegółowo omawia wyprawę ślubną kobiety i mężczyzny Ot.': T·adzaje skrzyń wia:mych. Wybieraniu się młodych de. ślubu towa·rzyszyło oze: 25 zabiegów magicznych o wymowie zapewnienia płodności i urodzaju, zabezpiccze;t \ przed czarami: - obmywanie się IV wodzie z zanurzonymi monetami, posypywan': z;arnem, sadzenie młodych na szubie, zaty,kanie w odzież środków ap()tr()peiczny~:l jak: czosnek, zioła, skórkę żmiji, jeża, nożyce, igłę, noi;yczki i amuletów w po"u •. ż,ębów i kłów zWierzęcych. :\Ta Powołżu nowo zaślubionej kobiecie zakładaIlU rodz.'.) zapaski zwanej "poneva". Fartuch ten stanowił płat barwnej tkaniny o układa'-"t pasowych wykon<:nej te<:hniką dwuosnowową i przebicrankową Młodej przy;,h· giwała zapaska w kolorze czerwonym, podobnie jak sarfan, rÓViI11eŻ w kolou," c:z.erwonym. Szczególną rolę odgrywał w obrzędowości weselnej czerwony p:,. j krajka. Czerwoną krajkę otrzymywało już dziecko przy chrzcie. W pasie należat J spać, a przede wszY':'tkim modlić się. Pas noszony przez mężczyznę, według przek' •.. nań, wzmagał siłę męską, czerwony pas podarowany przez niewiastę mężowi och· raniał go od złego oka i zdrady małżeńskiej. W czasie wesela czer:wonym pase.' przepasywał siE; drużba, rozdawano liczne podarunki z pasów, pas rzucano mł{ldym pod nogi, opaSYWdl10 młodym ręce, czerwoną krajkę zawie-szano na tyczce kc .. ło domu, oplatywano bukiety kwiatów i butelki z napojami. ,Po nDcy pokładzino .•.•. ,.':j zawieszano na tYCZCE: czerwoną kraj:kę lub czerwoną zapaiSk<;. Obok pasa, dui,: rolę w obrzędowośc' weselnej odgrywały haftowane chustki i ręczniki. Przez ręc·,· nik p:;dawaJi sobie ręce I'odzice narzeczonych w czasie swatów no znak zgody. \\ cza5ie wesela przewiązywała się czerwonym haft'owanym -ręcznikiem ,,,wacha, pier-,.•szy taniec młodych po powrocie z cerkwi miał miejsce z chustami w n;ku. Okoł-ic~nościowo haftowane chustki I'ozdawano uczestnikom w cza"ie wesela. Do powszed:. nej 'symboliki weselnej w haHach należały motywy "sosen.ki", "zorzy", .,jabłuszka· "koniki". Wśród ręczników najbardziej ozdobny był ,.korowajnyj", na którym k~,l. dziona korowaj weselny. Na OSOb~ląuwagę zasługują :liezwykle ozdobne na Rusi i w głębi Ro"ji dziev.c:zęce ozdoby głowy, tzw. czółka, korony i wieńce. W czasie wesela miały on.: najbardziej okazałą 10rmę, przypominające diademy, a wiel,ka ich różnorodno.< i bogactwo objawia s:ę na północy i wschodzie. Zasadniczo zmieniało sil) zawi~t, kobiety zamężnej. Już do ślubu otrzy:mywała ona "pokrywało" zakrywające caL, postać, a oznaką kobiet zalJ1{~żnych była biała cienka "namitka" (namiotka, nałęu· ka) wiąza'na na głowie \,,. kiłka sposobów, a poza tym zawicie głowy chustą w L'ozaj czepka, jak np. "kokosznik" albo rogate czepki. które naj!J:\:-dz'C'j p()",\"'zC'chn" były na Białorus: i na Powołżu. Odzież pogrzebowa Słowian \vschodnich oraz związane z tym obrzędy jeszcL:' współcześnie wykazują wiele cech starosłowiańskich. Tradycyjnie na Rusi chov..-ano zmarłego w białej lnianej odzieży o prostym kroju, przewiąz.anej czcrwonyn: pasem. Szyciu odzieży dla zmarłego towarzyszyło wiele zakazów .. podobnie jak u S10wian polskich - nie szyć ściegów do tyłu, nie robić węzłów itp. Wzory haftó\'. były proste a zarazem archaicz~1e w kolorystyce czarnej : cicmno-sz3firowc:. \V centr'alnej Rosji. był Z\Vyczólj przygotowywania obszernego białego całunu tzw ,.sawann", którym obwijano zwłoki. W europejskiej części Syberii szyto dla zma,'Jeg-o "kukol", tj. rodzaj obszernej peleryny z kapturem. Zarówno cajun jak i kukol są zapewP€ śladem starocerkiewnych zwy'czajów chrześcijańskich. Do trumny kła· �RECENZJE 317 (l/iollo zmarłemu pra.,tarym zwyczajem igłę i nici "aby mógł sic; obszyć la tam':r m świecie", m~nety, korale, mężczyznom kładziono wide!k: d:) plecenia lapci. fl.cldowano przeswiadczeniu, że młoda dziewczyna i chłopiec nie mogą schodzi(: ;' ,ego świata w stanie bezżennym, toteż pogrzeb i związane z !1:m obrzędy miaiy . i.arakter i wymowę obrzędów weselnych ze swatem i drużyną weselną. KonclulQt ;:...grzebowy przypominał korowód weselny, pieczono \veselny korowaj, a mlcdych .,\}ierano do trumny jak do ślubu. Oznak,}, że w domu leży zmarły, było zawiesza:e w oknie bialej tkaniny. Po pogrzebie stawiano na ławie naczynie z wodq )ęczn ik, niek ie<iy aż przez 40 dni, aby zmarły odwiedzający zagrodę mógł slc; '. :.>mywal-. W niektórych częściach Rosji, jak w okręgu wlodz:mierskim na Powołżu, ,·.vloki niezależni~ od pory roku transportowano na saniach, co jest w Słowiah·· ;:czyi.nie zwyczajem niezwykle reliktowym. Cały pra wosławl1Y świat obchodził ." oczyście ŚWIęto "dziadów", tj. pamięci a zmarłych, w okresie jesiennym i wio".;mym. W okresie tym udawano się na mogiły, gdzie na rozścielonych ręcznikach " ykladano jadło, wspólnie je dzielono i spożywano, wylcwaj,)c resztę pokarmów :~a , ,)giłt;. U Hucułów i Bojków 'natomi'ad odprawiano przy zmarłym igrce pogrzebo·· ....',. Grano na pi:szczałkach i trombitach, śpiewano. opowiadano anegcloty, odgrywaróżne sCl~nki, .iak "dziad i baba", naśladowano czynności gospodarcze, a niekiedy p,y m;ały wymowę erotyczną. Gry te i sposoby p.rzebierania się nawiązywaiy '.'.' dużym st0pniu do obchodów masienicy, tj. zapustów. Tego rodzaju gry i misteria ::'po\\'e były zarówno dla Ukraińców, jak i dla Słowian bałkań3kich. W praktykach poprzedzających poród duże znaczenie m:ało rozwiązywanie '.'.':,z~lkicll"wt:;złów, z,dejmowanie pasa, rozpinanie odzieży, aby ułatwić poród. Łc:t....:ejsze rozwiązanie zapewniały również praktyki z za.paską położnej i spodniami :·,1,:skimi. W okrcgu mohylews-kim i smoleńskim zaznaczyły Się ślady kuwady. Ur'l.',;ienie dzil,cka obwieszczano przez powie:;ze.nie na drzwiach łaźni białej kosz~lli j,;) białej tkaniny. Spowicie nowonarodzonego dziec~a koszulą ojcowską i lJ:'zy ,'orzci!' było czynnością znaczącą i celową, aby spowodować bliską rodzinną v,,'ic;ź j<:a z dzieckiem. Po urodzeniu dziecka szereg czynności przy nim wykonywała . i~Clbka'·. obnosiła je bez spowicia naokoło łaźni, niezależnie od pory roku, allY :·...ialo s[loko'jny :iet!. Po szczęśliwym rozwiązaniu babka wykonywala na ła"vie ':a" "ec. życz;łc ,.wnukowi" zdrowia i powodzenia. W praktykach związanych z Ul")c:z('niem elzieck'l określony był rodzaj darów należny ,.babce·', położnicy, chrzest.,:.m. Poza zwyczdjowymi potrawami, były to tradycyjnie płótna. barwne fka:liny : :'aflowane ręczniki. Z zimowym cyklem oochodó"v związane byio obwożenie ::a san:ach Koljady, ·:;·;.;elzenie Małan;<i lub Szczodriwki z oIiszakiem przehieraócó\\'. jak - dziad, nie::;.w'cdi.. bucian, koza, żuralV. W świQto Jordana miał miej'sce przed cerkwią pokaz .,l;-"I·iętnych ubiorów przezentowanych p.rzez dziewczęta. U schyłku zimy miał miej'LI' obchód Maslenicy, zakończenia karna walu i wypc;dzania zimy. Miały tam miej .. ".:" -"l'Csole igry, 7.jazdy na sankach i kuligi konne oraz dub dowolność przebiera·· <Ol się za posLH::e komiczne. Na progu wiosny m:ał miejsce ;'adosny ohrz~d "kli'. :Hlia wiOlmy". tj. przywoływania wiosny. Miał on charakter stroj!lego dziewczę:e .. g., korowodu ze śpiewami i machaniem chusteczkami. W praczJch agrarnych, gdzie najdo.bibniej ujav.mia się m,\gia plodności i uroc!i.jjU, nie bez znaczenia pozostawał rodzaj ubioru przy orce : siewie. Oracz wyc::·.)dził do orki w pole po obmyciu się w łaźni, ubrany w czystą płócienną koszu:..:.' Przy siewie jnu np.mężczyzna wysiewał z kobiecego fartucha, a kobieta sz~a ~.., nim w czerw~;nym odzieniu. W niektórych okręgach Rosj: zwyczajowo len ]:lO'.'. : ::H!8 siać 1{oi:Jleta w zapasce i w s:lmej spodniej koszuli, zaś na północy r'.P. �318 RECF;NZJE rzcpq i kapu,tQ pe;dzać młoda st;-ug:. a sadziły nago. w siubnym brodzić \V \\'(~dziE', sama Świątek kobiety mc;żatka bardzo powszechne było zapewnienia aby dla wodzenie ,.Kusta" i Zielonej Panny. szkodzące Ruslaki i urządzano im i i inne omówione, nich ta wyżej czyn;Jno a w pole \V nowych Zbóż W Rosji czasie zaf3zy ju!: znane zwykle nocą w dziL'wcz;)t po polo,c, J1\,:zowieck<;-pol!l3"': obchcdu wypqcizano obchoc!zr:no obchody w święto świecie kobiety do roku. na obru~ na Na ogniskiem, H()zpoczyn,l:: Po zeb"lI~ ... i pozo3'tawi;1'10 na noc badacz z:~ajdz'e w udział i przez u:'ld Stuttgart, problematyką stucliul~1 zarazie czy.nności. Utkane ognisko roli tkano R i e d i n g er, Rudolf - młodzi badacze EinJaches Weben, lur/l: odzieży austriaccy - odbyli kulturą Mezoameryki, p",okrotnie systematyczne badania terenowe na Meksyku terenowych kultury w i Gwatemali. chwili tkactwu. nadchodzących autobu:;em zapc:hanym ziemiach przemian oraz jej Mimo dawną z'~1<ljduje swój tU11alscy E2 fl', dz:ś \vyraz przekazują tk2ctWQ ~))ędzJa ;wl~urą, hiszpal'!skiegQ jest liczne w z dzieć'mi d::J dziś na życia, na tech:1ik:. żywe tkactwa Klęcząc na na obr .:.;- Bechc.rcz1Lk Haupt, B· podróży do tradycją, pDtomków efektem Amer:.·. prowad,: 8-m;esięczn)~: utl'walenie obrazu napierania cywilizT ręku. ' Majów. koszami. ~",- tobolk" l,. . Riedingewwi.: pozn:nval' k, dżungli i wilgotnego klin~.,;:, piramidy, świętach pokoJ.2nie najbardziej naU2e ślady: jesl wyniku i chl'ystianizacji w s.posobie z pokolenia 150 godzin Ui)ra wiane której podboju jest pracy z drobiem, prowadząc tzw. obserwację uczestniczącą i :udzi. Rosła ich fascynacja Gwatemalą, krajem dz:ś. w analiz. Paul żyw;1 książka Celem matkami szerccg jej na Omawiana poświęconych Vnlag 1.·:1 i być:\' 166. Zafascynowani obszarze pŁó~' rozpinano szczegółowych ..' K:Jszul,l specjalne płótno i" guberni" przeprowadzano szereg cza.,i,:· długich i przeznaczeniem G. S. :\·Taslovowej 1980, ss. 144, ilu,;tracji Autorzy PDdrói:ując. st, .'- Dokonywały wschodnich w białych przeciwkc to środko\\'cj osady. a we dziewczęt.a Białorusi Europie wokól odzieży. ŁClcińskiej. rej rGZ:', - byłyodświętny" Alicja bada!'! dziewc::':- glowie. w bruzdy bez rytuałów następnie oraz sochą b,'aly określonych się Helene .. i i wschr.,·:- Uroczyście obrw:;ach. zawiciach ',', sw: ~:. kupalne północnych z:lsłane i ukałdano antycznym calkowicie od zaray Zainteresowany u"d ze przygotowywaŁy raz i sprzęty stodole \V oborywanie włosami. zachowan;cm dowości. to w lnianych Zielony~:- Doroczlle dniu, izba okresip okręgach obrzędowosć i sól i z.aścielano było w oborywaniu palącym chleb koszulach młocki. z rozpuszczonymi z którym "t.,,: W w orszaku innych Na \\ :.... rze"i przypomina Jariły. tym była wzdłuż pola. nowożytnych c::yn!losei w Zabierano i zakończeniu W (Jowinn,.l bydło mlecznE'. zakończeniu boga w pasze; gnać było leD miały tylko żniw, białych wę dla ducha Po ruskiej. ub'e,'ane pierw;zą Ruslaki pogrzeb. najbogatszą dzień bydio Obchód Słowiań,szczyzny bluzki. pierwszy obrusami, Ż:1Ć urodzaju. zmart\Vychwst~,j;)cego peryferiach haftowane na powinna wodzenie i G;ada.ch u:nierającego Bydło stroju, świątyni" wiele obrzędowych, swoją kulturę. i związane Indianek, słomianej macie, starej stroju. mity, z tradycją. u różnY'ch poz(htawały elementów Inct:anic sztukę Helene -- g\,\ .'w k'/,- Eieding.·, -opanowują'c przysiadając ,:, kultu".' wszystk.· na pi<,:ta;:: �319 RECENZJE r;i",'ZlJn:1 ba\\i,jcymj !k,ił:\ zad'1.-;zeniem ped h>,zpalbkim techn:ki poś\\'ięcona jest już ny,~h wsi. po';wi<:caj~j v,ijanie ,1Iro\\'Ca kolorów pn:ed i Dalej niez\vyklc tkackich arty,.;tyC'zneę:o tu Ncbaj Atitlan, To co fascynuje '.I:!:lslll' ich \\. pod,tawie, ~(>cj:llne. b,):i kla';:I. Skid], Motywy ciu.::!loweg" nych \\'si: 1 dotyczące Calientes. n3 z życia :'Ilajów. roś·linne. odczytać, która ten nosi. geometryczne. koloryr::[~ wieś wzory. Wiele nn Można jest hil miej,C'c znaków i sym- CZ.1SÓW p.rzedkolumh:j- z otaczającej analizują natury, motywy wyb,'.- typOWy nliałem starej z ży::.a tkackie Charakteryzują rcllnach etnologicznych wypadów w Meksyku :;it.: z tkact\\'cn1 ludowym tego l'r~ju. \V swej gw~ltenlal~l<'ic. pro"ia(la ono prze{ikortezjań~kic elenlenty, t.w.:l. ~Ymbolicc nlntY\\r"Ó\\· \V w ich jakie S.''1- i inne K8i:da j oś.roc!~j Aguacatan, wyrazu z wąt:;";a, Saca'tepequez częściach sl.rój technik Materiał znane i symboli. pochodzi p.rzędzy. dawnych Santo.s, i jego Autorzy kolorów pneplatania kolory codziennego, o<a- do efe:-<- sposobu techniki, odzieży lk:;c- występują. to sila motywów czasów O,;ooy. - technik techniki Juan PC(1-:'. możliwości dwustronnej dobÓr Todos zakLcisą i szkicach najbardziej San ..atoL"). inf('rmacjc do dziś w'szystkie. Nahuala, ludllwym rodzinny zapozlli1l1ia j:Jk lk:J.ct\\'o ke::1(~l1i;.. jak dane g\\'atemalskich haf\(l\';anych Przeł)ywaj:IC gi)!o\\"ego bogaty wioskach Aquas czy spotykanych obejmuje zamierzchłych zwil'rzl;cl'. te ry:sunkach jedno, wyjątkowo trzech określonych s<! w reliefowej opi:' lub ludzki,'. formy i uzupełnienia świata W:,zystkie - naprężanie, różne w tkaninach zaczerpni<;te tkania. jest Fj p,'zygotowan:a kukurydzy dotycząca SanAlltonio i rl'1ig'jnego wywarze r')Z- przędzy, jej analiza w jak ich po stroju i i dokładności prz~- tradycyjnyć'h przygotowania ('snowy gorącym z poz róż- cienko od dających ,;tatus wytkanych lsposobu dokładności<! Chicl1icastenango, od jak w biodrowe~,'), co powoduje odchodzenie zakładania przez st(),;owa~lill ,to,;owall(, n:"- bawełny w sklepie, żywych, An~Jliza Chajul. się wnikliwa od ,.;chematy Solol;'l. kO'lsckwcncja U'2Zil m\żewnictwa jt'st precy7.yjny ornamentów. tkackie: t:ago wiedzę: szkicami la t i nadal uzyskiwanych liczne ·.\Tabiallia Cll,,- zajmują typowych warsztatu Indianki kupuje cierpliwości rozważa!'1 \\1r:1Z z inforn~acj<). uzupełniają wybc.\- krótka swoją oryginalnego analiza !'ozpoczc;cie od setek znajdzil' '''' sldadov,," ludowej dokładnymi jednocześnie motow:dle. z ogromną daL-zych mal:nskich Czy;c!nik ale (moc'zC'nie precyzyjnie niczmienionych tów sztuki tkac·kiego używaj,! miejsce na i w:'eszcie g'lic;C'ia wyrazu czę;c ubiory jest i kolorów, informacje :'llrowiec wymag;\j,)cym Przedmiotem kich ,kladowych, ma tkania l'tapem d.l11;e ..grzeb:l':lia" nc części tkaczek. przewijania rozpocz<;C'ieJD Następnym budowie te gotowy ~\\'órclYch i tonów. nawijani~l autorzy podstawowego CaLU: Czt;śc:ej fantazji sposób przekazują \vzorów Uzupt'lniaj'l \\l,H',;ztatll, Jako Dz'ś lzqści zawarta dziedziną matki kompozycji :>11- Druga k.J10ra oni i sy:nboIa dokładny Tą którym ezqś.c:i: pier·.\'- przygotowanie omawiają W książce języki~"l ornamenty. sil; z dwu formą, bardzo tkactwie. t;':ania, mocowania. wymiarów dw:wj. swą w i składowe, Autorzy wiosek. dzisiejszym ·,.ymbol~ do skomplikowanych. fascynującym analizują moskit,lil1i, się wsi. miej;r~a -;posobom c.'aniem oraz domowym, Posługując składa części przedhiszpań1s,kich. technik d:lllCj jego od prostych dziewczynki, sLlrych Wicle j~gn IV czteroll'tnie dla doświadczeil, char:lktt'rystycz:Jych sytuacji :y1ko tych dziś ptactwem tkackim, rozszyf!'LJwyw:lla \\':lr;ztat, wzory do tradycji mt;żczy7.l\ j p:"z(;dzenia. raz oraz najhJrozil'j r,ikterystyka ,,:t; tkacki(' z s~.:'{,ju kobiet nych. omawia p,;em, \\'arsztacie wzory, \\. \\'yn :ku C,actu. strojom, 'A~'Jl'kaj,jcymi :ni~dzy techniki. Po\\·,tała poświqc'lna rowca. dziećmi, n:1 b'odr,1\\'ym pc)zl~aw:da ICi,jżka, sza s:'; szc~~- możliwość warstwie, zaró\\'no \V Sk,jf; podoh.n:e technice ,s ,.. �320 RECENZJE ')<;rw i wreszcie proponują analizi; sposobu przedstawiania najczęściej spotykanych D1'Jtywów w twórczości tkaczek z różnych wio~ek. Rozwiązania te zamyka opis slt'o·· .iu (kobiety indiańskiej i mężczyzny) jego części składowych i funkcjI oraz duklad:J" ich analiza w wybranych wio,kach. Wartościowym dopełnieniem proponowanej ksi,!żki jest ponad 100 szkiców i ,'yUYlków, 60 barwnych fotografii, jak i podstawowy slownik terminó\\' U-c:\ckich. Praca Einfaches V\'eben - jest interesującym opracowaniem wybl'anegu temam L 2.«kresu sztuki ludowej. Autorzy zapowiadaj,! kolejne opr:lcowanie !. innych dL:i,"cJ;;,n kultury materialnej badanego obszaru". Gwatemala kraj stosunkowo malo penetl'll\vany przez turystów, wier::y tradycjom przedhiszpańskim - m'imo pewnej izobcji. nie może obrunić się przed ;ldpierającymi wpływami cywilizacji. Riedingerowie określaj~l życie potomków :\Iaji:w, ich tkaetwo i dokumentują obraz starej kultury w punkcie przełomowyctl, [·adchodzących przemian. Omawiana pozycja zasługuje na uwagl: ni" tylko etrw·· g) afów. Jest swoistym podręcznikiem, z którego czytelnik może korzy,;tać pode jc,;ując własne, twórcze eksperymenty w dziedzinie tkactwa. od budowy prostego warsztatu, przez naukę pod'stawo\vej techniki. tk,lllie nieskon1plikr.wanych wzo:'ów, aż po alubitne kombinacje zaczerpnięte z fascynlli~!cych tkanin gwatemalskich. Tl'rl':';o Helene ::ch und Rudolf beschreibene R i e d i n g e r, Topfern Beispiele. Eine Einfiihrung Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart a la nu:.rieono. in Mnteriol, Eillllllllc/l'1'10usjiihr- Tl'chnik 1983, ss. 1:28. ilu,tracjl Folko/{'ska unci Dl'kornliOll. 100. Autorzy podjęli jeden z mniej znanych tematów z przebogutl'go ob'l.:ll'u sztu'd ludowej Mckc;yku, wyjqtkowo do dzisiaj żywej i charakteryslycz:lej dla H'go ,",'giunu świata, sięgającej korzeniami glęboko w otchl:1ń czasów prekolumbij,kic;h. \Vśród różnej kategorii prac popularno-naukowych omawiana praca wolna jest od aCltol"skich tanich refleksji czy b:malnych wn;C'z stwil~rdzcz'1. Ksi~!żk;l jest bard~o 'legata w treść. Oczywiście temat ten byl już w różnych w:łri:mtach l'ksploatow)JJy W specj~,listycznej literaturze. :vIimo to wartość omawianej ksi;)ż'""i jL'St istot:ld 1(' względu na autentyzm, którym tclm,) jej stronice. wynikaJ'lcy z faktu ,.oYL'ia \\ ~ród Indian", "życia ich życiem" - jak często zwykło si(~ określać w popularni~j !cJluie etnograficzne badania terenowe. Jest faktem niew~!(pliwym. Żl' autor~y ;,,;ążki po'siedli ów monopol na autopsję. Ich ustalenia tycz,)ce siG ludowego g;l:'nCLiJ stwa meksykańskiego tchną świeżości,! opisów i bogact IVem realiów tra;;; IU;·lcych o technikach g:Jrncarskich, wyposażeniu W;lrsz(atów, wypalaniu wyrobów :;'h 8()fWieniu. Ksiqżkę rozpoczyna rozdział zawierający historyczne ujęeie garncarst\\'a w :\1, ksyku. Jest to ,swoisty rodzaj przewodnika umożliwiaj~1cy czytelnikowi lćlt\\'iejsze z[")i;.mienie tajemnic meksykaz'1skiego garl1c~ll'stw;l lud,'wl'go. Tworzy Ol! jaśniejsze ',lo Jedno z nich poś\vięcone jest garncarstwu nleksykar'lskiernu. Dokładniej zob.: Helene Rudolf Redingerowle, TópJern a La mexicana. Einhund£'rt atisJUhrltcll gcsc1łrcibcne B1:'i~plde. Eine Einfilhrung In Materia!, Technik und Dekol'ation, Vc'r!ag Paul Haupt Bern um) Stuttgan. 1983. RO('cT,zja tej }~siążki puhlikowana jest w bież;lcyln nUlTICrzl' r(~cznik~l "Lud'\ t '~JlŁi �RECENZJE 321 uzasadniające między innymi fakt przetrwania do dzisiaj tradycyjnych technik, farm i wzorów. Po tym zwi~zlyrn rysie historycznym następuje rozdział poświęcony opisowi surO\Ha i metod pracy garncarzy. Nie wyrze-kli się oni przez s-tulecia charakterystY(T1ych prawidłowości dla ludowego garncarstwa mekisykańskiego, mimo impaktu kuiiu:'y hiszPil!·lskiej. Prz::wija się przez tę część pracy ·dobra znajomość spraw, o których piszą autarą. Widzieli oni nie jeden warsztat garncarski i posiedli dużą wiedz(~ z tego zakresu. Uwarunkowania takiego opisu tkwią w osobistych kontaktach l mcksykai1skimi garncarzami i śledzeniu ich pracy w poszczególnych fazach tworzcn:a wyrobu. Charakterystyczny jest wysiłek autorów, jaki podjęli oni, aby ~twcrzyć ten obraz. Wyziera on między innymi z trzeciej części pracy będącej wrażeniami z poaróż:y do ceramicznego ośrodka w San Augu!stin w stanie Guenero, gdz'c funkcjonuje du dzisiaj jednu z wielu rozrzuconych po Meksyku skupisk garnC:1 zy. Dużo w tej części pr::tcy mamy subiektywnych odczuć. Oddają one atmosf-erę klimatu, pejzażu, życia wiejskiego i codziennych zajęć India-n. Autorzy nie egzaltują <ę strojami ludowymi, nie udziwniają swych opisów a budownictwie wiejskim i życiu miejscowych społeczności. Rzetelnie i odważnie natomia'st prowadzą tych, ~tór,:y chc:l ich sluchać do rozumienia najważniejszych dla meksykańskiej wsi prr:blcmów. Ta CZ(~śĆpracy tworzy zgrabne połączenie etnografii z wieloma innymi zagc:dllieniami społeczno-kulturowymi, przepojone sympatią - rzec można miłością - cł·} Meksyku . .Jest to bowiem kraj wyjątkowo żywych tradycji w kulturze ludowej, sięgających czasów zbyt odleglych. Wyrazem tego jest między innymi bogat: xn wystę~)uj'lcych tutaj form i motywów zdobniczych w ceramiCe ludowej, \V \-\-'ielu wypadkach nie różniących się od mater'ialu archeologicznego, a także strój lud-.wy i wiele innych elementów w sferze kultury społecznej i duchowej. Prezentujcje wybiórczo l~ kulturową odmienność odcinającą się wyraźnie od wpływów hi5zpahskich, p'Jdkrcślają np. autorzy fakt, iż przywiezi·one przez Hiszpa'nów w XVI v,ieku kolo garncarskie i szkliwa ceramiczne nie zyskały powszechnego zastosowania w wytwarzaniu glinianych naczyń codziennego użytku. Garncarstwo ludowe :\1ek.,yku charakteryzuje s:~ bowiem na<:1a'1wielością form i technik wytwórczych. Tradycy jna forma, gł~boko zakorzeniona w świadomości wytwórców, determinowała w wielu wypadkach fakt odrzucenia koła garncarskiego. Podobne względy natury praktycznej zdecydowaly a tym, że miejscowi wytwórcy nie szkliwili swych wyr"bów. Woda \',. naczyniu nielszkliwionym, sprowadzana nieraz z odległych stru;-nieli czy studni. pozostaje dłużej zimna, a placki kukurydziane, nieomaIże codzienne pożywienie ludności wiejskiej, można piec bez tłuszczu, gdy talerz lub patelnia jest bez polewy. ł·ącząc informacje zawarte w książce z własnymi obserwacjami jakif' p{)czynilam przebywaj,) dwukntnie w Meksyku I należy stwierdzić, że g.arncarstwf'm tru:bi'l siC; tu ubogi,> war.'\WY ludności zadowolone z faktu, gdy na codzienny stól r , Były to wypra\\'y organizowane przez etnologiczne ośrodki w Republice Federalnej Niemiec. Picrwsz2 odbyła się w roku 1977, druga w 1978. Realizując program badawczy int0resLlwalam się reliktami starej kultury Indian meksykańskich. W rejonach oddalonych od ośredków miejskich relikty tej kultury uwidaczniają się wyraźnie w budownictwie, tkactwie, garncarstwie. ubiorze. poży'.vieniu, nie mówiąc już o elementach życia społec·zneg·o i kulturze duchowej. Podobnie jed'nak jak w innych rejonach świata tzw. cywilizacja w sposób drastyczny niw<'luje star'l kulturę, zmicnia ją, zniekształca i wulgaryzuje. Inaczej mówiąc stara indiańska ku""ul'a t.:ega powolnej "meksykanizacji", a nasilenie tego procesu jest wprost propo·rcjonalne do s,,~iedztwa cywilizowanych ośrodków. Tylko daleko gdzieś w górach można jeszcze .potkal grupy ludności stroniące od cywiUizacji, kultywujące swe stare tradycje, gdzie proces ')W~; 'l1e1<sykanizacji" przebiega wolniej. 21 "Lud" - t. 70 �322 RECENZJE wystarcza trochę fas·oli czy kukurydzy, Obok wyrobów o tradycyjnych formach, pojawiają się nowe nastawione na odbió.r miasta czy turystów, Stąd zauważyć można w ostatnich latach poszukiwanie metod wytwarzania zmierzających do uatrakcyjnienia wyrobów. Powstają nowe ośrodki garncarskie, głównie w pobliża miast, niektórzy twórcy zaczynają stosować szkliwa. Jest to jednak nadal r.óadk{,.;ć, głównie z powodu trudności związanych z zakupem farb szkliwnyc!l i !liebezpieczćllst'vva pękania wyrobów w sytuacji dwukrotaego wypalania na otl','drtym ()g;;.u -różne naprężenie gliny i farb szkli wnych. Podkreślenia wymaga także fakt, że meksykańscy garncarze nie osiągają w stosowanej technice wypalania na otv/artym ogniu wysokich temperatur, Stąd cały kunszt ludowegu garncarza idzie \v i(i·.'runku uzyskania cienkioh, a jednocześnie wytrzymałych skorup. () giadi\:o pC;'cl·owanyc!l powierzchniach zapewniających pozytywny efekt przy WypaLlILu. Na uwagę za'sługuje wyjątkowo dokładnie potraktcwany opi.; procc:;u l'.Ypj:'lnia. Do ·dziś często się zdarza, że garncarze meksykańscy wypalaj'l swoje ;vyt'ooy !la otwartym palenisku. Czerepy nagrzewają się od środka nie równomierni". narażone na wpływy zewnętrzne, zmiany temperatury, wiatr często pc;kaj,! S:,',d poszukuje się na wypalanie miejsc specjalnie osioniętych, o obniżonym tClet;:e, Lib osIania paleniska ziemnym wałem. Hiszpanie przywieźli do Yte~;:iyku ~pO.iÓ'J wypalania gliny w ok~'ągłym piecu, opalanym głównie drewnL'Ti1. (;Z<.l~em <-h.isza ';[-;1'.),Nanym kaktusami i śmiee~ami. W takim piecu można osi'lgn<j(' lempCr<ltun; 1u50 C. Czas wypalania je.st różny w zależności od rodzaju użytej glin:..·. wj'.:lkości przc:dm;otu, sposobu zdobienia itp. Gliny stosowane w g:uncars'v ..;'~ n:~syi;:1t·l..;k;l:l :,'1 dość róinorodne, ich barwa i struktura określa charakter w::~;}bu, \I"plyw<t b~lpośrednio na wygląd naczynia po wypaleniu. Niektóre gatunki glin nadają się do obróbki wprost ze złoża, inne V\Tymagają przygotowani;; z Jl~,j odpol\·ie<.i:;io p:astycznej masy stanowiącej mieszaninę glinki ceramicznej, piasku, łupek, miki, muszli, popiołu, czasem równiei składników O'rganicznych. jak plewy czy ]':.!·..ilO::a bawelny - co w efekcie wypalania daje ceramikę ~zczególni(; !-,orOwa~~l.i\ut{)r~y poświęcają w·'.ele miejsca na szczegółowe 'Omówienie proce-:'ll jJl'zygoto'A':llli3 materiału: oczyszczania gliny, wyrabjan~a «rasy garncarskiej i j'cj ,kład()',Yan'a, JIla\izują zakres za."LGsowania i zalety tzw, glin tłustych i chudych. Są tcż 'vI' kSlqŻ~C jasno opisa'ne etapy formowania wyrobów. Powszechne jest tuLaj lepienie :(lClliC, przy minimalnym za3tO'sowaniu prymitywnych narzędzi. Au:orzy przed.,tawiaj:1 różne metody pracy: formowanie z bryly, przez wydrążenie, zlepianic z ka ""ałków, powielanie z gipsoweg,; rnodelu i inne. Jest też pokazana dokladna tl:clwolog'<l stosowana przy wytwarzaniu negatywnych form gipsowych do wyrobów stosowanych w produkcji seryjnej, Przedmiotem dalszych .rozważaó. są stosowane techniki w powiązaniu z rodzajem wytwarzanych ceramik, Z bryły gliny powsLają przć'de wszystkim wolnoformowane rzeźby figuratywne, przy zasto ..:o\va!liu metod,\' Cie;lkich wałeczków tworzy się małe fomny rzcźbial1s-kie, z g~psowych modeli formy reliefowe. Jest również poruszony problem zdobnictwa. Autorzy zIVrac.ljq uwagG na techniki zdobienia (wzory wygniatane, ryte, wycinane i naklejane, stemplowane), materiały służące do polerowania, charaktel'yzują stosnwa~le szkliw3. Osobne miejsce poświęcone jest malowaniu glinianych wytworów \\. drJd:~e zastosowania farb podszkliwnych, szkliw lub farb dekoracyjnY1.:h: akwareli, piakatówek, akryli, farb anilinowych, szelaku, lakieru. Tu czytelnik znajdzie szczegóło\\ e informacje o technice nakładania farb i szkliw barwionYc'h rozmaitymi substancjami mineralnymi. Szczegółowych informacji na ten temat dostarcza czytelnikowi ostatnia część książki. Obszerny, dobry jakościowo materiał fotograficzny jest C\O~konałym u:zufełnieniem tematu. Sto przykładów różnych ceramik z obszaru c'lłego �323 RECENZJE Meksyku, szczegółowy materiał dotyczący rodzaju użytej do ich powstania gliny, zasto;owanych składników dodatkowych, przyjętej metody pracy, użytych szkliw, 5pos'cbu zdobieni", tempera tury i czasu wy'palania, miejsca powstania, jak również twórcy wytworu -- daje pełny obraz różnorodności form tej dziedziny kultury ludowej. J est też tu zawarta analiza form ceramicznych tak dhętnie czerpanych z natury - naczynia w k,;ztałc:ie tykw, kaktusów, postaci ludzkich i zwierzęcych, ptaków, jak i ich funkcji: użytkowe, ozdobne, przedmioty kultu, jakże często jeszcze pełne ll1o',ywów z:lczerpnię'cych z mitów. Podobnie jak w innych częściach świata ośrodki garncarskie powstają przede wszy,tkim tam, gdzie mają odpowiednie zaplecze surowcowe. Auio]'zy omawianej publikacji koncentrują uwagę na osadach i wioskach słynnych zc swych wYl'obów ceramicznych, takich j:lk: San Augustin, Ameyaltepec w stanie Guerrero. Atwmpa, San Bartolo Coyotepec, Ooot1an w stanie Oaxaca, Ton.da, Santa Cruz cle la,; Huertas, El Rosario, Tlaquepaque w stanie Jali;co, AcoUim, IZUl:Lirde :Vlat<J,m"i'()~,Puebla, Cuetziłian - w stanie Puebla, Tzintzuntzan, S:m .Jose de Gracia, Ocumicho - w stanie Michoacan, Amatenango, San Felipe ,-~ \11 stanic Ch:apas i :',-Ieiepec w stanie Mexico. Omawiana k5iążka pozbaw1ona jest charakteru ściśle naukowego, Mimo swej bogai2j warstwy popularnej, jest ona wartościowym podsumowaniem \'viaoomo;::i o ludowym gUl'Ilc<lrsLwie meksykańskim ostatnich lat. Oprócz bogatego mate:'i:'lłu :lustracyjnego k:iiążkt: uzupełnia wykaz literatury w języku angielskim, hiszpallskim i niemieckim. Całość zwarta w swej treśei pozwala poznać ludowe garncarstwo meksykahskic i z1-Jliżyć się do ciekawej kultury bez konieczności dalekiego r)Odróżowania. Teresa A. M. S a g ~\l a e v, Mitologia ,.Nauka", werowanija altajeew, Fa/kowska Nowosybirsk 1984, wyd. ss. 120. Cclem pracy podjętej przc'z Ancłreja lVIarkcJVie!.a Sagałaeva jest próba vVYjasme:1ia, jakie z elementów mit.ologii, eposu heroicznego i wierzeń mieszkańców Ałtaju, mają swe źródłe; w buddyzmie. W znakomitej większości przypadków elementy te zwi'lzane 54 ze ś~'Gdowiskiem 'narodów południowego Ałtaju, co uwarunkowane jest ZIOŻO:lOścią ich etnogenezy, jak i ści1sły:rni związkami z narodami Centralnej Azji. W omawianej pracy znajdzie też czytelnik próbę prześledzenia przemian w mitologii i obrzędowości lamajskiej jakie zachodzą w tych sferach w opisywanym przez autora kręgu kulturowym; znajdzie też czytelnik określenie roli, jaką odgrywały zapożyczenia lamajskie w mitologii i wierzeniach Ałtaju. Można jednak powiedzieć, że \V pracy swej Sagałaew rozpatrzył tylko jeden a'spekt wzajemnych stosunków między Ałtajem a Centralną Azją, mimo iż, jak sam wielokrotnie podkreśla, związki Turkijczyków ałtajskich z narodami Tybetu i Mongolii były w dziejach rÓŻniJroone. Historia kultury narodów Centralnej Azji i Południowej Syberii wskazuje, że i.'!nienie obok siebie różnych religii prowadziło czas'ami do tworzenia się ich wypadkowych, przy jednoczesnej modernizacji autochtonicznydh wierzeń. W każdym 21' �324 RECENZJE wypadku, jak podkreśla Sagałaev, procesy takie uwarunkowane były szeregiem okoliczności: zróżnicowan'iem stosunków społecznych i ekonom:canych, przygotowaniem społeczeństwa do percepcji podstawowych za'sad dogmatycznych określonej religii, barierą językową, czy też jej brakiem i inlerusywruością etnokulturalnych związków, Wf pierwszym rozdziale omawianej pracy zatytułowanym "Szamanizm mieszkaóców Ałtaju i jego tybetańskie paralele", omawia Sagałaev wierzenia przodkó\v dzisiejszych mieszkańców regionu ałtajskiego, :iięgające okresu staroturkijskiego. Autor uwypukla tutaj szczególnie zbieżności w rytuale szamanizmu Ałtajczyków i Tybetaóczyków, charakteryzując dokładnie najważniejsze cechy religii "bon·'. W konkluzji pojawia się porównanie klasycznych f.orm szamanizmu ałtajskieg<:J i tybetańskiego. Drugi rozdział, zatytułowany "Lamajskie eleme'nty w mitologi: i panteonie mieszkaó.ców Ałtaju" przynosi wyjaśnienia dotyczące spo.sobów i dróg, jakie około XVI wieku zawiodły tybeto-mon@olską forme; buddyzmu do Południowej Syberii ,gdzie rozprzestrzeniła siG wśród wielu ludów zajmuj'łC naczelne miejsce w systemie wierzeźl Kałmuków, Buriatów i Tuwijczyków. Natomiast koczujący Turkijczycy ałtajscy niechętni byli lamaizmowi, a ich kontakty z buddyzmem były na ogół nikłe i krótkotrwałe; stąd też nie znależli się w wielonarodowej społeczności la.majskiej. Tym niemniej ich światopogląd podlegał w różnych okwsach wplywom buddyzmu i jednej z jego późniejszych form - lam:1izmu. Okre.s największych wpływów lamaizmu w Ałtaju wiąże się z uzależnieniem go od Mongolii, głównie w XVI - XVIII wieku. Autor wymienia szereg prz.yczyn jakie sprawiły, iż lamaizm nie mógł w omawianym regionie trafić na podatny grunt i zapuścić tam korzeni. .JednakŻe w procesie współżycia tej religii z tradycyjnymi wierzeniami I,arodó\\' ałtajskich, tj. głównie charakterystycznym dla nich szamanizmem, powstały synkretyczne formy kultu i lokalne warianty buddyzmu. Skutki kontaktów z kulturą plemion zach-odnio-mongoliskich dostrzega także autor w leksY'kalnych zapożyczeniach z lamaj'skiej mitologii, które pojawiają :się w kulturze duchowej Turkijczyków. Dotyczą one przede wszystkim różnych postaci lamajskiej mitologi;, ta.kich jak: Siakjumuni, Majtraja, Mundżursi, Garuda itp., nazw duchów, a także terminów, takich jak: lama, sudar itp. Badania Sagałaeva wykazują, że najbardziej rozpowszechnione w folklorze i mitologii mieszkańców Ałtaju 'są opowiadania buddyjskie o górze Sumer, niebiańskiim władcy HaTmuście, mitycznym ptaku Garudzie o Burchanie. Zdaniem autora, terminy "sumer" i "burch-an" weszły nie tylko du epickiej leksyki, ale opatrzone nieco zmodyfikowanymi znaczeniami, można je odnaleźć także w codziennym życiu. Zdaniem Sagałajeva, poszczególne buddyj . ;kie terminy zachowały 'się w Imlturze Ałtajczyków jeszcze z ,okresu staro-turkijskiego. W trzecim rozdziaJe ,pt. ,.Wierzenia religijne Ałtajczyków i lamaizm w XIX i początku XX wieku" Sagalaev szuka odpowiedzi na pytanie, jakie były skutki chrystianizacji Ałtaju, która miała miejsce w XIX wieku, pod kierunkiem prawosławnych misjonarzy. powodując jednocześnie w latach 'siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ożywienie lamajskiego duchowieństwa w tym regionie. Najprawdopodobniej w tym właśnie okresie, pod przemożnym wpływem mitologii i kultu mongolskiego odłamu buddyzmu, formułuje się obrzędowość buchranizmu. Termin "buchranizm" został być może utworzony od turkijsko-mongolskiej modyfikacji słowa "buddha" ('Por. Mity narodow mira, Moskwa 1980, t. 1, s. 196). Pierwsze kroki bur'chanizmu 7aczęły się od prześladowania szamanów i negacji wszystkiego tego, co było z szamanizmem związane. Jeśli jednak chodzi o rzeczywisty przejaw właściwego burchanizmowi kultu, to trwałe miejsce zajęły wśród nich magiczne �RECENZJE 325 praktyki charakterystyczne dla szamanizmu. Wyznawcy burchanizmu przyjęli ni2które ct'c,hy lamajskiegc kultu, jednakże nie przy,swoili sobie dogmatów tej religii, nawet w stopn;u tak upr;cszcz.onym, jak :zrobiiy to niektóre plemiona mongolskie . .szczególną U\vagę zwraca SagaLwv na fa.kt, iż drugą znamie,nną cechą burchanizmu i)yla adaptacja ella potrze-b tej ,'eligi i wielu gatunków folkloru h' :;torycznegiJ śroc1~c)wej Azji. Na zakol1czer:ie należy tu jeszcze powiedzieć,iż praca Sagałaeva, pOWlStaia w oparciu :.J bogaty materiał folklorystycZillY'. Autor mógł dzięki temu dowie~':: ;liczwykkj z~o:'()llości interesujących związków kulturowych w tym tak rr.a>J zcanym regionk śv",ia~a. Badając miV!logif; i wierzenia mieszkańców Aita;u w c~._sic od polowy l tys. do początku XX w., autor mógł wysnuć wnioski o s:;;-;:,rety;.::-n;e ich życ';:; rc:igij'nego. Wojciech A. ='J, M e s z c z c r jak o v, JapoTlskie 1984, wyd. "Nauka", s5.183. legendy o czudesach (IX - XI Łysiak w.), Moskwa Autror tej niezwykle interesującej pracy .sięgnął po materiał iródłowy do sta,'ych ksiąg, powstałych w Japonii na przełomie I i II tysiąclecia, w epoce Hej2.tl. :\'10wa tu o Nihon gempo dzenaku rjoiki (Zapisy o Japonii i cudach, dziwnyclt Iwgrodach za dobre i zte czyny) zawierającej 116 opowiadań spisanych przez mnicha Kjllkaj" na przełomie VIII i IX wieku. Druga z nich to Odzjo gokurakki .(Zapisy o przeniesieniu do Kraju Wiecznej Ra.dości), powstała w końcu X wie~u, zawierająca 42 opowiadania zebrane przez urzędnika Josi'sge-no Ja'sutane, który przyjąl WÓ\NCZ<l~; pseud'onim Dzjakysina. Trzecią pracą wy:korzystaną przez ,\. N. Mes<:czerjak(lva je',st Dnjnigonkoku hokekjo kenki (Zapisy o cudaCh Sutry Lotosu), rochodzclca /. polowy XI wieku, a zawierająca 129 opowiada;'l spisanych ;Jrzez mr.icha Til;gena, .'\utor:;two wyżej wymienionych, jak zauważa A. N. Meszczerj;lk·.v, poi!'~a 'nic lylko na spi'saniu ludowych legend, ale przede wszystkim na wyborze z o1bl'zymiej ilości funkcjonujących w ustnej tradycji prze'kazów i skupieni;; ich w danym dziele, a niekiedy poddaniu ich literackiemu retuszowi. Nie '.\·szY:;(:';e jed.nak teksty źródłowe znalazly miejsce w omawianej pracy. Łącznie :\,leszczf:rja:c)w w Qow"lnym wyborze umieścił ich Lu 117. ZO',olały one podzielone na o'"i";'1 grup tem;ltycznych. Jego zdaniem, połączenie trzech ja;poi~skich zabytków średn:owiL'czn(cj litc"atury buddyjskiej w jednym tomic uzasadnione jest ich podobnym charakterem i w-;pólnymi niekiedy treściami. Tak np, opowiadanie z Sutry Lotosu () mlodzieócu. który nie mógł zapamiQtać jednego hieroglifu i dlatego wskutek niedbałości spłonął od płomieni lampy, w Nihon rjoiki jest ilustracją do uk3zania zaiei.Jlości między dawnym a obecnym życiem, a w Hoke kenki opowiadan :ern o cudzie pow.;talym dzięki Sutrze, W len to sposób średniowieczne zbiorki buddy j!'kich legend związane są mi~dzy sobą nie tylko "duchem", ale i ,;ciałem' wędruj<icych z ,opcwiadcmia do opowiadania fragmentów tekstu. Autor omawianej pracy zauw,lża, że naczełnym zadaniem licznych buddyjskich p;"C literackich było ukazanie czytelnikowi przykładów nagrodzonej pobożności u":a :anych negatywnych :-:achowaó. Głęboką analizę ś;'edniowiecznych zabytków literatury ludowej Japonii prze- �326 RECENZJE prowadza Meszczerjakow na tle ówczes'llych stosunków religijnych z wyeksponowaniem miejsca, jakie zajmował tam 'buddy mn. Należy tu za autorem omawianej pracy przypomnieć, że w IX - XI wieku panował w Japonii potężny ród Fudżiwara. który w ok,resie tym skupiał w sWy'dh rękach pełnię władzy wykonawczej. Przedstawiciele owego rodu próbowali wykorzystać buddyzm do zneutrnlizowania rodowo-plemiennych kultów związanych z lokalną religią - szintoizmem. Natomiast na pozi'Jmie mikro&polecznym buddyzm powolany był do obrony i zabezpieczenia interesów wyróżniających się z rodowej społeczności osobistości. Nie można jednai<:: pow jedzice'" by szintoizm nie reagowal na zachodzące zm;any, ate, jak żadda reLga rodowo-plemiennego ustroju, wykazywał znaczną bezwładność. Legendy buduyjskie omawianej pracy, bo przede wszystkim literatura dydaktyczna. Do ukazania się Nihon rjoiki, bÓ3two, imperator, epicki bohater, ukazywani byli jako tło dla 'ogóJnych pr::lwd dotyczących budowy świiata i wydarzc!l histor:-'cznych. Bohaterowie pracy Kjokaja wyróżniają siq nic tylko dlatego, że 'są waż:1i ~ami dla siebie, a:le dlatego, że są ma'l1ifeslacj~l dobrych czynów, dlatego że uk~;~,-,:",:ją uni· ... Ncrs8J.ność 'vvynagr{)ozenia \11/ "karmie". Z tego też P-o\·vodu \'1/ 1Vihon rioi.'..:i nic znajdujemy wiele żywotów. Wyczyny różnych bohaterów (np. Gjogi) magii 'JYć przedstawione w różnych historiach, bez opisu ich całego życia. Dlatego te': z:;sad:1ic~y akcent 'kładzie się tutaj nie na konsekwencjach wydarze!'l, charaktuyzujących ,dosto-Jjeń'stwa bohaterów, a ·na opisaniu ogólnych pryncypiów, wY!CJrzy,;ywanych prwz ludzi i przejawiający'ch siG w postawach konkretnych postac: pcz\\'alających wykazać te prawidłowości. W Odzjo Qokurrrkki i Hoke kcnki hagi'Jgraficzność wyral.a się w znacznie wię,k,szym stopniu, o czym świadc;q choćby t.vtuly opow;adań zawartych w tych zabytkach. W znakomitej większości lopowiadań bpha terowic legend rysowani są jako bezgranicznie źli lub wyłącznie dobrzy ludzie. Świal buddyj,kich podań w omawianej pracy, to świat idealistycznych związków przyczynowo-·skutkowych. Gdy tylko na wstępie opowiadania czytelnik ZOriel!tuje się w cecJlach we\vnętrznych hohatera, wie jaki będzie dalszy ciąg opowiadani,), Znaczenie p:.lc1ań buddyjskich polega bowiem nic na ich atrakcyjności, a na rytualnym utwierdzeniu społecznej sprawiedliwQści. NIewątpliwie wartym odnotDwa,nia jest fakt, iz 'Ne wszY.itkich trzech zabyt~;ach japoń'Skiej literatury ludowej charakterystyczną je,;t nic postać władcy i urzędnika, ale wyznawcy lub przeciwnika buddyzmu, postać nie posiadająca jasno oK;'cślonego społeczneg,o pochodzenia. Stosunkowo słabą malowniczość postaci japoiJ"kich legend buddyjskiego pochodze.nia wyj dnia Meszczerjakow trzema czynni;,:',r;:i: 1) logiką buddyjskiej wiary, zg.odnie z któl<j podstawowe znrczenie pO~'~1da nre :-niejsce zajrnowa.ne przez postać w sp"'iecznej h'c"a ~'Chii, a suma jego dcbrych uczynków; 2) względnie nie rozwiniętą strukt'1:';'} ówczC's:"ego spo!cczel"tst,,\ia; 3) ilie określonym jeszcze miejs1cem japoilskie;:ro buddyzmu w sy.,temie spolcczno-ideologicz:1Ych stosunków japońskiego wczesnego średniowiecza. Ta niewielka, aczkolwiek bardzo 'interesująca praca, ,obejmująca po raz pierwszy drukJowane w języku rosyjskim teksty buddyjskich legend z Japonii, zasługuje też na uwagę ze względu na jej stronę warsztato\vą. Znajdzie w -niej czytelnik, prócz suchych tekstów, ioh głęboką analizę, tło kulturowe i religijne okresu ich powotania, a także szeroki komentarz terminów właściwych językowi jal)ońskiemu. Wojciech Łysiak �327 RECENZJE Russkaja 19S'l r, swacliebnaja poe.zija Sibiri. Wydawnictwo "Nauka", Nowosybirsk ss. 234. Omawiana k:;ią::ka; pod redakcją folkkorysty rosyjskiego Borysa Putiłowa, jest kontynuacją cyklu publikacji poświęconych tr.adycyjnej rosyjskiej obrzędowej liryce weselnej Syberii. N iniejsza publikacja, oprócz '.swej podstawowej funkcji, jaką jest popularyzo\\anie tych utworów, JT,a na celu wykazanie bogactwa kultury duchowej .mieszkane('".v Sybl'rii. Ilość nagrorE:dzcnych przez zbieraczy rnateriałów zebranych w tym zbiorze jest wymownY:11 dowodeln potwierdzającym nie tylko utrwalenie odziedz;czclnej po przodk:ll h tradycji, lecz również kultywowania starych obyczajów, co hyco inspiracją do poszukiwania nowych, doskonalszych form, będących odzwiercicGi, r,jem ducLa wspókl.cs.ności. Zostaje więc uzasadniona krytyczna opi.nia Rc:isy PLia:!,nej tiutDl"ki artyi,ułu wstępnego tej książki podadrcsem niektórych e\;l,;gr:liów i poc1róż.ników, między innymi A. 'Szczapowa, P. Rowinskiegoi S. Makcymo'"a, mąj'lcych lia tcn temat całkiem odmienne zdanie. Vi <.laLzym ei;;gu swegIJ artykułu R. Potanina wykazuje wpływ, jaki wywc;rłCJ 1"1 k.cztalLowanie si;; repertuaru pieśniowego tych regionów zjawisko wzajemnego pUi:fl1kanla się różnych kultur, kilku połączonych z sobą w 'procesie zagospodaru'.'.<ina Syberii i Dalekiego Wschodu narodów - rosyj'skiego, ukrail'lskiego i bialorLI,kiego. Narodów tych nie cechował skrajny nacjonalizm, który by ograniczał raz'.'.oj twócczr;sci ludowcj. Chociaż w omawianym zbiorze odnajdujemy wiele pieśCIi b('ciącvch swiadectwem przetrwania starej obrzędowości rosyjskiej, nie skażonej wpływem ObYCZ~lj()Wości innych narodów, to jednakże równocześnie obserwujemy z,:;)v.~:_~_;koafirln(-ll~ji I·óżnol:·~~kich pier\viastkó\\/ kultur-owych, kióre n~1 przestrzeni wc'Ju l~lt zespalaiy siq w monolityczną calcść, tworząc podstawy nowej, odrębnej kultury. Szczególną tendencję do zachlowania starej obrzędowości zaobserwowano na Z~dJa.ikall' wśród KIJzaków i byłych .staroobrzędowców. Obydwie te grupy przywi;lzywaly clu i. 'l waF': CłO zachowania poszczególnych ogniw tradyeyjnegu ,veseJa "~"yjc;;":ipgo. Pomimo swego na wskroś konserwatywnego 'Charakteru, ani Kozakwn, ani by!ym.tl,rIJobrzędowcom nie udało .s.ię ustrzec od obcych na,]ecia!ości; u KoZ:tKÓ.'.· dostrzeżono poludnioworosyjlskie wpływy, co było przyczyną stopniowego Lanikani:l ni,·któ:·ych gatunków pieśni; poważnie zmalała ilość ]amentow, które śpiev/(.'10 jcdynic '.v szczcgólnych okolicznościach. Dużego zna'Czenia zaczęły nab'el'ać pi,-',ini pKJchwalne. Ich przewaga sprawiła, że wśród gości weselnych pa,nowaia radosna atmosfera. Natomiast w obrzędzie staroobrzędowców pojawiła si\~ zr:aczna ]ość pólnocnorosYi':skich elementów. Wpływ ten był przyczyną przesycenia obrzędu pierwiastkiem dramatycznym, wprowadzającym atmosferę smutku i przygnębienia. Occniaj'lc ohyeLva wpływy należy podkreślić ich pozytywną rolę w pr10cesie k:mc'."ania się nowej kultury, a także duż.e zn<iczenie dla łagodnego zacierania się [Mnic pomi(;c1zy bytującymi z sobą w trudnych warunkach klimatycznych naroa;m'i. Trucino)}atomiast ocenić w sposób jednoznaczny całokształt zmian, jakie zaszły w rytualc we"selnym. Zgodnie z tendencją panującą w południoworosyjskich regio;ach, ohrz(~cl weselny ma uroczysty charakter, lecz nie jest przepojony atmr;sfc~ą smutku wywołanego rozstaniem 'się rodziców z dorosłym przecież dzieckiem. W lamentach stiJroobrzędowców brzmi nie tylko liryczna melodia, wprawiającą słuchającego w nastrój melancholii, lecz także nuta refleksji, jaką przeżywa mlo'dy człowiek stojący u progu 'nowego życia. �328 RECENZJE Pod.stawą klasyfikac:ji pieśni omawianego zbioru jest oś 'gatunkowo-tematyana, w przeciwieństwie; do poprzednioh dwu wydań, gdzie za'sadnic:zym kryterium poctzllłu były poszczególne fazy obrzędu wse1neglo. R. Potanina postąpiła słusznie, decydując się na taki podział, chociaż nie można .kategorycznie stwierdzić, ie autorzy poprzednich dwu zbiorów, Russkije svadiebnyje piesni Sibiri (:'Jowosybirsk 1979 ,'.1 i Obriadovyje piesni TUsskoj svad'by Sibiri .(Nowosybirsk 1981 r.), dokonali nicwłaściwej klasyfikacji. Autorka Dma"wianej .książki kierowała się IV tym \\!zgl~dL' zapewne ogólną tendencją zmierzającą do 'stałego skraca,n.ia obrzędu weselnego, Z:','dukowania go do niezbędnego minimum, pozwalającego na zachowanie jedynie rujbardziej istotnych ogniw ceremonii. Obrzędowość, będąc estetyc:zną ,uprawą wyrażanych trdci, i.!trac:iła swe dawne pryncypialne znaczenie. Obecnie najlVażni::js~a jest treść, natomiast środki jej wyrazu zeszły na dalszy plan. Biorąc pod uwagę <:loniosłe znaczenie ewolucji zachodzącej w obrzędowych pieśniach we.sel·nych Syberii, R. Potanina podzieliła utwory omawiane~o zbioru na przyśpiewki drużby, pieśni pochwalne, połajanki oraz pieśni obrzędowe : l:lmenty. Przyśpiewki drużby podzielono na dwie grupy, z których pierwszą stan'Jw:,) pieśni nie związane z konkretnym rytuałem, lecz powtarzające się wc wszystk;ch fazach obrzędu, w za1e7.ności od występowania anaLogicznych sytuacji. Zaoszczędzi lo to zbędnego powtarzania się niektórych utworów, występujących czasem kilk::tk~o'nie w ciągu całego obrzędu. Potwierdza 'się tym samym słuszność koncepcji R. PGtaninej ·odnośnie zmiany klasyfikacji pieśni. (\'1 drugiej grupie spotykamy przyś'piewki, towarzyszące rozpoczynaniu PO,;!'~Z'2gólnych rytuałów. Mają ,one ścisły związek z obrzędem lub pośrednio przedstawi.'ją jego najważniejsze ogniwa; są uporządkowane i wiernie odtwarzają całość Ul' Jczystości weselnej; przedstawiono w nich między innymi zbiórk'.: orszaku we,;-"!nego, młodą parę po ką:pieli, na ślubnym kobiercu itd. W tym przypadku aU'.<Jl":<a zgrupowała pieŚ.rJi pod0bne nie tylko pod względem treści, .Jecz posiadające zwią!ek z danym obrzędem. Pierwszoplanową postacią pieśni omawianego gatunku by1 drużba weselnj' błyskotliwa indywidualność tradycyjnego wesela rosyjskie·~o. Ta za . ;zczytna i odpowiedzialna funkcja wymagała nic tylk,o dobrej ilnajOlności obyczajów i d'.>:,k(Jnalej pamięci, lecz przede wszy'stkim umiejętności improwizowania i r1owcipr.es0 komentowania konkretnych sytuacji. Słusznie zatem postąpiła autorka, zamieszczJjąc we wstępie zebranyc.h materiałów ~ak dużą ilość utworów związanych z po,tacią drużby, wydatnie eksponujących jego wysoką rangę. Znaczną część tekstów pieśniowych zebranych w tym zbiorze stunowiij wąt,,: na cześć pana mbdego, młodej pary i ich rodziców, drużbY, . ;watek, slnrosly itp. Pieśni pochwalne w XIX w. zaczęły stopniowIo tracić na . ;wym znaczeniu. Zachowały jedil1akże swe funkcje estetyczne i utylitarne, co w rezultacie doprowadził') do zastąpienia dawnych symboli symboJiką współc:óesną. Nic przctnvała ona jecL nakże zbyt długo, gdyż zaczęt<J ją traktować jak<J element wyłącznic eslety~wy. który w wielu pieśniach zaniknął ZJupełnie. Na podstawie badań przprowadzonych w 1978 r. przez ekspedycję na u k();,';, stwierdzono, że VI niektórych rejonach nastąpił całkowity zani k tego gatunku Zja\-"isko to można uza'Sadnić ogólną tendencją zmierzającą do skrócenia uroczY·5toś·~i weselnej i wyeliminowania z niej tych elementów, które w nadmiernym shpn:u przedłużają ceremonię. Zachowały s.ię je<:lynd,enajbardziej Lit·otne .ieg,o ogniwa, b~dące integralną częścią całości obrzędu. Efektem ewoluowania liryki weselnej w tym właśnie kierunku był znaczny spadek rangi drużby na rzecz podwyższenia �RECENZJE autorytetu starosty, którego obecność na uroczystości weselnej uważano za nieodzowną koniecZ!lOŚĆ, a pieśni śpiewane przez nie~o miały praktyczne znaczenie lna przykład przy,pumnienie o wręczeniu darów). W omawianym zbiorze trudno wykazać istotę zróżnicowania pomiędzy funkcją drużby i starusty; pieśni pochwalne pod adre.sem drużby osiągają waczn'l przewapę ped względem ilościowym. Również ich treść jest przejawem wyższego kunsztu 'lrtY.'itycznego, co odzwierciedla się w malowniczym, pełny'm ek-;:presji i zaangażowania przedstawieniu portretu drużby. W Zachodniej Syberii i na Dalekim Wschodzie pojawił się nowy, nie znany w rosyjskiej liryce weselnej gatunek pieśni - tak zwane połajanki, utwory przejęte od Ukraińców i Białoru.sinów, mające na celu rozbawianie uczestników wesela i mobliJizowanie ich do składania darów. Stworzenie wesołej atmosfery wśród gości bylo latwe ze wzgl(;du na zjadliwą, 'satyry'Czną treść, cechującą te utwory. Ich język nie bylna~ycony górnolotnymi frazesami, ani też nacechowany wyS'Jkim stylem . .Jego siła oddziaływania polegała na dużej ilości dialektyzmów i zwrotów potocznych. Nie należy się więc dziwić, że gatunek ten zy'skał sobie popularność wśród szerokich mas nie poszukujących wykwintnej formy, lecz prcstych wyrażeń, bytujących na eo dzieil w środowisku wiejskim dalekiej Syberii. Ostatnią grupc; zebranyeh materiałów stanowią pieśni obrzędowe i lamenty. Odnajdujemy w nich ~chematyczną strukturę całego obrzędu weselnego z zachowaniem wszystkich jego ogniw, począwszy od zaręczyn i skończywszy na ucz~ie weselnej. Niezależnie od Ulowej koncepcji podziału, nie uwzgll";dniającej obrzędu jako pod·stawowego .kryterium klasyfikacji, autorka zamieściła na kOI1cU g,-upę u~'vvorów tego typu. R. Potanina kierowała się zapewne przeświadczeniem. że w L,'YCe weselnej najważniejsze rytuały będą zaWSze prze.strzegane, niezależ:lie od tendencji zmierzających do ieh ograniczenia, gdyż cała ceremonia weseha \V .>'.vej istocie jest jednym wiełkimobrzędem. Zapowanie się z kulturą danego regionu wymaga nie tylko 'ególnej znajomości vgadni(,,'l folkloru i etnografii; niezbędne są również szczegółowe informacje, dotyczące położe.nia geograficznego oraz specyfiki języka. Swoistość obyczajów i ch.aiakt('ry~tycz.n,(' siownictwo są głównym czynnikiem odzwie,~ciedlaj<'icym kcJory! lokalny. Cenne są więc informacje zamieszczone w indeksie bopograficz:1ym, podaj'lcel!<lzwę obwodu i regionu, w którym zapisano daną pieśń. Rzadko u;;yWOlne zwroty językowe i archaizmy zostały przez autorkI"; objaśnione w końco\vej części książki. Je,>t to rzecz do.<;yć istotna, gdyż nO'sicielami pieśni byli wieśni;::cy, posluguj'ICY sil; na cu dzień nie współczesnym językiem !'osyjskim, łecz mową potoczną, nasyconą regionalizmami. Zjawisko to było szeroko rozpowszech:1io11e na rozległych ob~zaraeh całej Syberii. W książce R.u.sslwja svadiebnaja poezija Sibiri zawarto najlep.3ze utwory liryki weselnej. Spo;Jularyzowano zn:1ezną ilość nowych tekstów, będący'ch oiblir<:;~aficzną rzadkości;]. Chociaż wartość materiałów zebranych i uporządkowa:lych pl'Z(;Z R. Potaninl; nie 'budzi żadnych wątpliwości, to jednak nie można oprzec się ::;1\\:·','1'dzeniu, że omawiany zbiór nie stanowi kompendium wiedzy o całej kulturze Syberii i D<:;]eki{'go Wschodu, lecz jest jednym z wielu e~apów w proces:e powaw'ania tej kultury. Ze względu na brak materiałów umożliwających kompleksowe przedstawienie bogactwa kultury tegu obszaru, prowadzone są w tym kierunku żmudne badania wielu etnografów i folklorystów. Bogdan Rudo! �330 HECENZJE RuSski)e N owosybirsk narodnyje skazki Sibiri o czudiesnom konie. Wydawnictwo "Nauka", 1984 r. ss. 336. W sklad zebranych i opublikowanych materiałów wchodzćl rosyjskie bajki fantastyczne, zapisane w różnych latach. Najwcześniejsze utwory zostały zebrane pod koniec ubiegłego stulecia, ostatnie natomiast w 1981 r. Większość tekstów publikowana jest po raz pierwszy. Omawiana książka jest czwartym z kolei zbiorem poświęco·nym bajce fantastycznej narodów Syberii. W pierwszym, zatytułowanym Russkije 1wrodnyjc skazki 8,biri o bogatyriach (Nowosybirsk, 1'979), zamieszczono bajki zwi'lzane ~ najbardziej pcpularnym w tym regionie wątkiem "Zwycięzq smoka". Vł drugim natomiast - Russkije gieroiczeskije skazki Sibiri (Nowosybir.sk, lD8J) .- przev'C1żajcl bajki typu "Trzy podziemne królestwa", "Zwi2rzGce ml2ko" i "Nicwi ('ma żona". Trzeci zbiór stanowią Russkije voiszcbnyje skazki Sibiri (Nowosybirsk, 1981), w których główna oś tematyczna skupia cztery wątki, mianowicie: "Zakuty łcb", "Śmierć K'J ;a w jajku", "Śmierć Kościeja z powodu konia" i .,Cuduwn:) ucieczkG". Utwc.-y ornawianego zbioru podzielono na trzy obszerne grul.: tematyczne, wobl'ębie których można z łatwośc'ią wyszczególnić tlZy za.,ac1nicle \\',)tki: "Siwka-Burka", .,Kenik Garbusek" i "NieznajkG". Wątki te, chxiaż doskonale rozwinięte, Sil uzupdniane seriami motywów zaczerpniętych z i,nych bajek; zebrane utwCJI'y nie charakteryzują się schematyczną strukturą fabularną, bazujćlccl na najbardziej typowych motywach, lecz są nacechowanc synkretyzmem urozmaicajclcym i poszerzającym treść fabuły. ?oetyka bajek fanta.;tycznych Syberii posiada obok cech wspólnych dla tego gatunku - rówmeż wiele elementów odznaczających się oryginalnością. Zasadnicze w tym względzie znaczenie mają indywidualne kioncepcjc twórcze kilku utalcn tov.;anych, bajarzy, takich jak na przykład A. Szelichowa czy G. Turgarinow. Narracja opowiadanych pl'zez nich bajek charaktcryzuje się mistrzowskim wykorzystaniem form stylowych, obrazowością środków wyrazu oraz urozmaiceniem struktury kompozycyjncj, osiąganym w głównej mierze poprzcz wp:'owadzanie rctardacji oraz harmonicznego rozczłonowania tekstu na trzy części. Publikowane utwory, prlla nielicznymi wyjątkami, pozbawion'2 S'1 tzw. priska ""ki. 'v\'szystkie bajki posiadają jednakże char,lldcrystycznc rozpoczqcie, krótkic wprowadzenie do akcji, dające się ująć w dwa schematy, jakimi S'l konstrukcje zdaniowe typu: "W pewnym królestwie, w pewnym państwie, właśnie w tym, w którym my żyjnny ... " oraz "Zył sobie dziad (chlop, car, kupiec) .. ." Często stosowane powtórzenia epizodycznych scen w znacznym stopniu obniżają jakość narracji, która staje się monotonna; powtarzające się natomiast trzykflotne opisy niektórych sytuacji - m. in. zabijania starej kobyły przcz Iwana, przeistaczania się Ivana w dzielnego rycerza lub złoż.onego rytuału si(J{:1lania konia -- pomimo trwałego miejsca, jakie zajęły w tradycyjnym kanonie bajek syberyjskkh, są czynnikiem naruszającym płynność struktury kompozycyjnej utworu oraz wyciskającym niekorzystne piętno na jego stylu. Na uwagę zasługuje sposób opowiadania bajarza A. Filipowa, który przy zachowaniu zasadniczych form epickich stara się przyśpieszyć tok narra'cji kosztem pominięcia zbędnych P')wtórzeń. Stałym elementem kompozycyjnym szeroko rozpow.sz2chnionym nie tylko w bajkach omawianego zbioru, lecz również w innych prozatcrskich gatunkach folkloru rosyjskiego jest trójlstopniowość, często połączona z gradacą akcji, zakończonej �331 RECENZJE punktem kulminacyjnym. W utworach cyklu "Siwka - Murka" dominuje motyw trzech przeszkód do polwnania oraz trzech przedmiotów do zdobycia. Analogicznie przedstawia się sytuacja w grupie tematycznej "Nieznajka", gdzie fabuła skupia się na heroicznej walce Iwana -- rycerza z trzema smokami. Stopniowanie akcji, osiągacIe przez stwarza,nie wciąż nowy'ch problemów do rozwiązania oraz ,vprowadza!1ie llowych posiaci czy przedmiotów jest chwytem kompozycyjnym, mającym na celu urozmaicenie fabuły i trzymanie słuchacza w pełnym napięcia oczekiwaniu na jej rozwiązanie. Założenia te zostały zrealizowane tyłko częściowo, '.\' mian; ugraniezeil uwarun'kowanych szablonowymi regułami konwencji bajko,,,"ej: treść ul worÓw oparta jest na schematycznej strukturze narracyjnej, natomast motywy, n;', których budowane są zC\sadnicLe wątki, noszą na sobie pić;> J}<: !1aiwllo:;ci i p;'o.;toty, z jakiej wyrastały koncepcje twórcze a;lonimowych bajal ZY. Wsp(jnOai,lllc \\czcśniej trzy wątki nie posiadają formy kanonicznej, lecz wyccqpuj,] w iicznych wariantach, łqcząsię swobodnie i rozpadają, operuj,! ma.ią ty p C)\vy:.: h i ;~LCl'LO~YP j\VY (,;11 ChvVjLlHV kOll1pozyc;yjnych oraz ś:rodkóy\' s ~,ylo\'·;'Y.i(;1l. uiegaj;! kntami!lOWaniu. Spośród podrz(~dnych motywów, \vzbogacaj'lcych trcść (;:'joa',vi;\l1ych bajek, można wy,:zczególnić cztery grupy tematyczne, rozwijaj;!ce wątl:% "Siwka --- Burka", mianowicie: "Swinka o złotej szczecince", "Zaczarowany pierściC!I", ,'Ja rozkaz szczupaka' oraz "Podróż do sŁońca'. Uzupełnieniem wątku "Ko:;:l~ G~ll'bu,ek" S,! krótkie epizody typu "Latający statek" i "Cudowna ucieczkl', W oSLltnicj grupie bajek ,--, naLeżących do cyklu "Nieznajka" -- obserwujemy kontaminaejq trzech wątków, z których pierwszy "Zwycięzca smoka" jc"t dobrze rozwinidY i wy,tqpuje dosyć regularnie, podcza,s gdy p'JZostałe ..Wdziqcznc zwierzęta" :oraz "Niewierna ż'ona" - pojawiają się sporadycznie i mają charakter epizorlyczny. W bajce ,,Iwana ehłop.3ki syn" (nr 26) mamy przykład niewłaściwego łączenia .sprzecwych motywó'.v; funkcję Garbuska przejął "Latająey statek", przez co t:cść utwr;nl ut;'aciła swą organiczną strukturę, tworząc nienaturalny splot luźno p:)łąezonych wątków. Wc wszystkich bajkach omawianego zbioru wyraźnie zarysowuje się stereotyr;nwa ·,truktura fabularna, będąca uporządkowanym ciągiem powtarzających się akcji, w których biorą udział z reguły bohaterowie o wykrystalizowanej, schematycznej osohuwośei. Jednakże w niektórych utworach, aczkolwiek bardzo rzadko, obserwujemy pccwne odstępstwa od tradycyjnych kanonów bajki syberyjskiej. Dotyczy to :'aróvmo treści, jak i sylwetek poszczególnych bohaterów, Najwięcej wątków wykraczaj,]cych poza granice utartego schematu zaobserwowano w bajkach zgrupuwanych wokół cyklu "Siwka-Burka". Bracia nie wysłali Iwana na mogiłę ojca, lecz udają ,'ię tam sami, po czym uciekają w wielkim popłochu, Zmienił się również cel samej wizyty na grobie: w utworze zatytułowanym "Bajka o trzech hraciach" (nr 13) bracia mieli czytać Ewangelię. W nielicznych utworach daje :lię zauważyĆ' odmienne ,tanowisko królewny wobec wyboru swego narzeczonego. W obowiązującej konwencji królewna byla całillowicie posłuszna 10'sowi, który rzekomo miał trafnie wyselekcjonować spośród wielu rywali właściwego kandydata na męża, Tym razem, kierując się własną oceną, uwzględniającą zarówno wygląd zewnętnmy Iwana, jak i jego ograniczoność, królewna odrzuca propozycję małżeńską. Nastqpują również odmienne reakcje, kiedy córka cara od pierwszego wejrzenia darzy Iwana sympatią, nie czekając nawet na wielkie czyny, mające udokumentować jego niezwykłe męstwo. Kolejnym poważnym odstępstwem od tradycyjnego schematu bajek syberyj- �332 RECENZJE skich oraz ogólnej tendencji panującej w folklorze rosyjskim jest nietypu\Vl' Z3.kończenie niektórych uworów: główny bohater, Iwan znany ze swego sprytu, xlwagi i szlachetnego charakteru, ginie z rąk braci, których czynami rządziła zazd! o:ść'. W tym przypadku cnota nie została nagrodzona, natomiast zwycit;żaHci.' złeJ nie rokuje n:dziei na zwycięstwo sprawiedliwości, która zawsze w bajka:h zwyciężała. W niektórych utworach nastąpił zanik elementów fantastyki; w bajce "KJl'1 złotcgłowy" (nr 15) uległy transformacji dwa wątki kosztem pozbawienia fabuły pierwiastków fanta.stycznych: car polecił Iwanowi spędzenie stada krów, km, i świń, zamiast zdobycie innych atrakcyjnych osobliwości, Zanik tych elementów był zapewne rezult<1tem oddziaływania współczesności na bajkt; fantastyczną. OJwodem potwierdzaj,]cym tę tezc; mogą być przykłady zaczerpniqte z utworów G. Tugarinowa, w których spotykamy szereg niezwykłych dla lego typu baj l:::" ;formułowań, mianowicie: wygłosić mowę, sporządzić dokument, numer gazety itp. Walory artystyczne utworów omawianego zbioru w dutej mierze uzależni:me są od 'indywidualnych uzdoln;ieil bajarzy. Czasamiopowi'a:c1ającyo:;!abia punkt kulminacyjny poprzez przedwczesne rozładowanie pełnej .napiqcia atmosfery. W ;en sp03ób bajka jest pozbawiona efektownego zakończenia. Tego rodzaju uchybienia obserwujemy w sposobie opowiadania D. Asłamowa, który ponadto skupia nadmiernie uwag£; na podrzc;dnych epizodach, lub włącza w,jtki nidypowe dla danego rodzaju fabuły. Całkiem odmienny styl, inn'l maniert; opowiadania p!·ezen'.uj~ A. Szelichowa; bajki odtwarzane przez nią odznaczaj'l sit; płynną narracją, dobrym rytmem oraz etyczną interpretacją społecznego sensu niektórych epizodów. Treść niektórych bajek po:z:bawiona jest głębszego sensu, a po"zczególne akcje nie są łączone na zasadzie logicznego związku przyczyny i skutku. lecz stanr.wią splot nie skoordynowanych znaczeniowo wątków. Najbardziej nickonsekwentnym w przestrzeganiu b'adycyjnego schematu był L Gaśkow: w 1931 r. z:lpisano ,Jc1 niego bajkę o trzech braciach. Kiedy po trzech dniach dokoll:mo ponownego zapisu, w treści odnotowano poważne różnice. Częsta zmiana w,jtków tej samej bajki oraz zbyt swobodne traktowanie fabuły było zjawj':ikiem raczej negatywnym. Całkiem ,ocimiennie natomiast prezentują się przemyślane. L'afne zmil"y w narracji, będące efektem inwencji twórczej bajarza, ,:ego zdollluści do improwizowania, W bajkach opowiadanych przez I. Iwanowa ob:;crwujemy czę,Ll zmunę motywów i formy wypowiedzi, w zależności od grona słuchaczy: w męskim t lwarzystwie niektóre ,'ceny nabierają charakteru ostrej satyry, !Jatomia,t w ,Llnych okolicznościach bajarz łagodzi ton narracji. Swoistym sposulJem opowiadania odznacza się P. Bolszedworska, która przy zachowaniu schematu typowego dla wątku "Siwka-Burka" wproWCldzała do fabuły znane dzicciom cudowne moty v>"; z innych 'bajek. Niewielkie zmiany, zainicjowane przez 1wa'!owa i Bolszec1wor:':~a, są przejawem wyższego kunsztu artystycznego, polegaj'1c' ..go na Ilieznacznym zróżnico\'ianiu treści utwo;,u celem lepszego dO,e;tosowania do krc;gu odbiorców. VV Iliniejszym zb'orze, zawierającym najb::trdziej populan;e bajki fai1tastY':~,le Syberii, jest zbyt malo elementów charakteryzujących warunki naturalne t~gJ specyficznego pod względem klimatycznym regionu; sporadyezni,~ pojawiają :i!ę krótkie wzmianki na temat walki człowieka z przyrodą. Ni,ewielką ilość informacji na ten temat zawieraj 'l bajki Tuga;-inowa, zwracajacego uwagę na problemy zapo' udarowania dzikich, bezludnych cbszarów. Skąpe są również informacje dotyc:qclC kCll· tury i obyczajów wsi syberyjskiej. Większość ludności wiej!skiej, zwłaszcza proeedstawkieIi starszej generacji, wierzy w gusła i zabobony. Wiara w siły nac1przyr)dzone swymi korzeniami sięgała zamierzchłych pogańskich czasów, BO:latel'cm �333 RECENZJE tytułowym bajek omawianego zbioru jest koń cudowny, uniwersalny pomoc:;i;'; czł,owieka. Drugoplanową rolE; odgrywają inne opiekuńcze bó.,twa, będące reliktem kultu słotlca i pioruna. Dowodem przetrwania wiary w zabobony mOŻe być scena z bajki ,,0 Iwanie, synu kupca" (nr 12), przedstawiająca przysięgę s':]adaną Cyganowi przez królewnę. Ty;powym zwyczajem, zakorzenionym w każdej wiejskiej rodzinie, było po~h:'j:nowanic strudz.onych gości hel'batą. Zwyczaj ten z czasem urósł do rangi ce:eb:'owanego obrLędu i w taki właśnie sposób był traktowany w wielu bajkach Tugarinowa. Herbata ,tala się nie tY'lko napojem podtrzymującym ciepło ogniska cb::1owe!9o, lccz często) pojawiała się na ucztach i była s,pożywana przy uroczystych okazjach: król, w dowód wdzięczności za bohaterskie czyny, ugościł Iwana VIi :,woim zamku, częstując go właśnie tym napojem. Niektóre bajki cechuje ostrc moralizatorsklo-dydaktyczne zabarwienie. Krytyce poddawane są negatywne zjawiska życia rodzinnego, takie jak brak lojalności dzieci względem rodziców, czy też żony wobec męża. Demaskowane S'-) także i po;ępj,me ciemne str,ony życia sP;lłecznego. Publikowane bajki fantastyczne były bardzo popularne w środowisku w;eJ,k:m. Tradycja syberyjska znacznie przedłużyła ich żywotność, chociaż zastała j,e l: 'OJ etapie głębokiej transformacji. Zostały wniesione pewne korekty, .() których i-;::ie.niu możemy sądzić na podstawie zapisanych w ostatnim stuleciu tekstów. R1.',ka fantastyczna zaczęła stopniowo zatracać swą produktywność twórczą. Jed::,:·;7;e zanik ustnej tradycji bajklowej nie wyłącza możliwości odrodzenia się lego g2:unku nawet \V momencie silnego przenikania elementów współczesnych do ~la:'ej obrzc;dowosci; anonimowi twórcy ludowi znacznie swobodniej niż dotychczas ;)L:;:zczaj'l woelze iantazji twórczej, 'odbiegającej od mitologicznych wzorców i 1egp:',c!arnych wyobrażeń, które niegdyś były źródłem fanla'styki bajkowej, a obec;~;.:. są tylko jej rC"Jiktem. co można zaobserwować w omawianym zbiorze. Bogda.n Rudol .4rmianskie l'''·J..! r., ss. 320. narodnyje skazki. Wydawnictwo "S.owietakan groch", Erewan Z zbiorze .1 rmianskie narodnyje skazki zawarto bajki fantastyczne i obyczaj[jwe, zapisane na początku XX w. głównie na obszarze Wschodniej i Zachodniej Armenii. W okresie przedrewolucyjnym arme6.skie bajki nie były publikowane w język~i rosyjskim, chociaż niektóre pojawiały się na łamach wielu archeologicznych j e:nograficznych wydawnictw. Pierwszym tbiorem poświęconym w całości bajkom omawianego regionu były Armianskie skazki 1 które jednakże 'nie odzwierciedlały w pełni bogatego repertuaru narodu arme6.skie.ga. W 19'3'3 r. ukazało się drugie wydanie, będ'lce uzupełnieniem poprzedniego. Wobec rosnącego zapotrzebowania na literaturę ludową opublikowano nowy zbiór Armianskie narodnyje skazki~. w którym zawarto znaczną ilość tekstów, zapisanych w różnych regionach Arl itrmianskie , Armianskie skazki, Moskwa '1931. na rodny je slwzki, Ere-wan 1965. �334 RECENZJE menii. Przedostatnią pozycją omawianego cyklu były wydane w niewielkim '1'\kł2.dzi'e Armenskie skazki 3, które nie zdo:ały zaspokoić aktualnych potrzeb C?Y'"C'lniczych. Bajki fantastyczne i obyczajowe posiadają odn;bn'l genezę; rlJdowód 'J3jek fantastycznych sięga okresu kształtowania się wspólnoty pierwotnej, będącej :la etapie poznawania najprostszych form polowania i uprawy roli. W miarę po,stęDUjącego stopni'owo rozwoju formacji społe'cznej stosunki międzyludzkie zaczqły ule-, gać normalizacji zarówno na pła;,:zczyźnie prawnej, jak i obyczajowej, W okresie feudalnym wykształciły siG wspóhależności pomięc.lzy p;;sLc?l'gólnymi grup;lm: ,i [)!Jłecznymi. Dotyczyły cne n;cmaż]e każdej dziedziny ż.ycia spolecznego i rodzinnego. One też dały początek bajk·om obyczajowym. \"1 utWoi',ach omawianego zbioru występuje szereg typowych InotYAÓW : ',\'<l~ków, tWOI7.ących pewien schemat, w obrębie którego zachodzą niewielkie ~j'lko zmiany. O'N wy;krystalizowany m<Jdel nie obejmuje swym zasięgienJ ,,'sl..'r':;tk:ch bajek; w niektórych utworach występują tzw. "międzynarodowe" moty'sy i wątki, charakterystyczne dla epiki ludowej wielu narodów świata. Typowym przykiadem jest bajka obyczajowa "Diżyko", której treść znana jest !lie tylko Vi Armenii, lecz równid w bajkach perskich, abchaskich, tatarskich, czeczer'lskich, gruzińskich i wielu innych, Baj.ki armeruskie -' obek cech wspólnych dla tego gatunku ~ odwaczajcl siG zarazem oryginalnDścią, której źródło tkwi nie tyle w synkretyzmie specyficznie łączonych wątków, 00 w niepowtarzalności poszczególnych elernentóv,'. Dv typOWO ~dzennych bajek armer'lskich, nie skażonych nalc<.:iałości.Hni 01)ccgo folkloru. moż.na zaliczyć utwory: "Syn włościanina Ogana", "Tak krawiec kraje, jak materii ,taje", "Człowiek, który odpowiedział na pytania cara" 01'3Z "Wzgórza Santanatu". Świadectwem ich oryginalności jest brak jakiejkolwiek analogii pomiędzy zawartymi w nich wqtkami i elementach v.ystqpującymi w zn,lnych nam katalogach motywów bajkDWych. Utwory omawianej antologii odznaczają się ciekawą lla""acic]; baja~z n~;ic zwraCa się bezpośrednio do słuchacza, uwy.ctatniaj'lc swoją rolG puś1'cdnika p'J-' m:(~dlY ś'vviaieln przeastavlinnyn1, a -cdbiorc;1. \Vplc·ccnie Vv' t(;k op-n-.viarłan:a wstav:ki typu: "ZO':;tawmy ich na chwilG i wróćmy de Alo-Dino" angażują emocjonalnie sluchacza w l<Jsy bohatera i są jednocześnie zapoVfi('cl:~;q zmiany miejsca akcji. Bc:rdzo rzadkim zjawiskiem, zaobserwowanym zaledwie w jednej bajce ("Syn oracza"), je'st przerwanie zasadniczej linii fabularnej na rzecz wkompO;l'Jwan~'ch w tok narrncji przypowieści, nie mających bezpośredniego związ;';;u z a~cją. Pozorne zachwianj~ związku przyczynowo-skutkowego, cha:'aktery.,tyczne dla pcrs:<iego cyklu bajek z tysiąca i jednej nocy, nie wpływa destruktywnie na calość struktury kompozycyjnej, Dzieje się tak dzięki efektownemu zako:i.c~elliu b,łjki, której morał pozw-ala na bliŻsze określenie relacji zachodz:.jcyc!1 porn:,~c1LY z::.saclniczą fabułą i wplecionymi w nią przypowieściami. R.ozwlekla fabula - charakterystyczna dla bajek fantastycznych - uległa znacznemu zredukowaniu w bajkach obyczajowych, w których ilość bohaterów jest ograniczona, natomiast akcję, okrojoną objętościowo do niezbędneg,o minimum, zwykle stanowi jeden konflikt. Duże znaczenie ze strony stylistycznej organizacji warstwy znaczeniowej tekstu bajek armer'lskich miała symbolika. Zaczarowany obrus, cudowne żarna, ?aczarowany kosz, lataj'1cy dywan - to typowe symbole bajki fantastycznej. Przedmioty te posiadaly magiczne właściwości, a ich czarodziejska moc stala za w,ze po stronie sprawiedliwości. W niektórych utworach <Jbserwujcmy ciekawe tropy , Armlanskie skazkl. Moskwa 1968. �RECENZJE 335 stylistyczne; bajka "Mądry tkacz" jest alegorycznym obrazem, przedstawiającym przygotowania dwu mocarstw do wojny. Niewątpliwą zaletą omawianej książki jest szata graficzna, bogato zdobiona \\'spa!liałymi ilus~racjami znanego malarza Martirosa Sarjana. Jego talent oraz koncepcje twórcze, czerpane głównie z kontynuowania żywego dialogu z przyrodąi <;gromnej wrażliwDsci na jej piękno, zrodziły owoc w po'staci prawdziwych dziełsztukL. Ich największą wartoscią jest uwiecznienie w pamięci potomnych cudownego świata przyrody oraz stworzenie wizji "raju utraconego", kiedy zdrowy na duchu człowiek żył w pełnej harmonii z naturą i jej odwiecz:-Jy.:'.i p,·awam:. W pracach Sarjana nie należy upatryv;ać wyłącznie egzaltowanych, zrodzonych 'bolesną tęsknotą do natury malowideł; peIne uroku sielskie pejzaże odzwierciedlają .specyfikę Armenii, jej historię i geografię, a także dążenia i byt calego narodu. W bajce fantastycznej obowiązuje 'szablonowy do.bór postaci, uvva:'unkow-lny główną funkcją tego typu utworów, mianowicie walką dobrych i złych sił. Poszczególne typy bohaterów są konstru{)wane na zasadzie antytezy. Głównym bohaterem arr:'lcirskich bajek fan tastycznych i obyczajowych jest człowiek z ludu - myśliwy, pasterz lub jego syn, rybak, mądry tkacz, ciemiężony sluga itp. CzęSlO w roli głównego boh::ttera wystc;puje najmlodszy z trzech braci. Gloryfikowallie tej postaci sic;ga swą genez'i czasów formowania siG du;i.ych rodzin patriarchalnych, kiedy spadkobiercą był najr-dods?y syn. Jego int.0gralna ·..,-:qż z najniżej sytuowanyn:.i grupami społecznymi sprawiała, że w momentach krytycz;lych przychodzily mu z pomocą sily nadprzyrodzone; czq'sto też otrzymywał cenne rady od żyjących na przedmieściach dobrych starusze;~ lub spotykanych na SK;'zyżowan'ac!J c:;,óg m:ldrych starców. StaDsi natomiast bracia, których poglądy i czyny były wyrazem opozycji wobec odwiecznych obyczajów, zwykle ponosili fiasko w swych niecnych przedsięwzięciach. Publikowano baj ki stwarzają rozległą panoramę obyczajów i wierzeń religijnychnarodu arrneóskiego. W bajce "Azaran-Błbuł" dominuje prastary obyczaj poszanowania pr:]w gości : wynikających stąd zarazem powinnośei w stosunku do gospcdarza; n,1\vct drc!matyczna walka na śmierć i życie ponJ'iędzy Alo··Dino główną postacią tego utworu - i zlym demonem nie jest w stanie zachwiać pon:ądiw ustanowionegu potqżną "iłą. obyczaju: Ało-Dino zo,tajc przed walką ugoszczony przez demona, który jako gospodarz miał z kolei prmvo do zadania pierwszego ciosu. Wierzenia religijne miejscowej ludności, oparte na chrześcijańskich doktrynach kościoła armeńskiego, zawierały wiele reliktów kultu pogarlskiego, którego najvviększym przejawem był odnajdywany w licznych bajkach totemizm; wystęPiljąCY czc;sto motyw przeistaczania się człowieka w zwierzę był wi~c nie tylk{) tworem samej wyobraźni, lecz mial niceo głc;bsze uzasadnienie. Powszechne jest równ ież antropomorfizowanie niektórych postaci zwierz.;cych: w bajkach "Mówiąca ryba" oraz "Zmija i Szywar" zwierzęta obdarzone są darem ludzkiej mowy. PC'siadają rÓ\"nic?; typowo ludzkie cedhy, takie jak mądrość, dobroć i spryt. Bajki armc:'h\:'ce nic powstdy w całkiowitym oderwaniu od realiów; świat przedstaw'iany składał się zarówno w relacji ponadczasowych, pozbawionych konk:-etnej lokalizacji miejsca akcji, jak i z elementów realnej rzeczywistości. Zarówno bajki fantastyczne, jak i obyczajowe zawierają pewną ilość niejednor{)dnych elementów, naruszających czystość gatunku; fantastyka jest cz~sto łączona z motywami tak zwanego realizmu ,etnograficznego, niektóre zaś realistyczne opisy świata przedstawianego przepojone :są pierwiastkiem fantastycznym. Wz,mian- �336 RECENZJE ki geograficzne na temat dawnej AnatoJii,szczytów Wyżyny Armeńskiej ezy też niektórych miast Wschodniej Armen'ii świadczą w pewnym sensie o rodzimej genealogii powstałych utworów, natomiast osobliwości kolorytu tokalnego, przesyconego barwnymi opisami przyrody oraz .szczegółami dotyczącymi typowych zjawisk życia codziennego wsi armeńskiej, urzekają pięknem 'swej eg",otyki, W skład mniejszej antologii wchodzą najlepsze utwory armeńskiego eposu bajkowego. Do ich największych walorów należy zaliczyć przede wszystkim bogactwo tematyki, obfitującej w różnorodność przeplatających siG wzajemnie motywów i wątków. W bajkach armeńskich odzwierciedlono nie tylko warunki naturalne, csobliwości świata zwierzęcego i roślinnego, ,lecz również stosunki społeczne, obyczaj,owość, wierzenia religijne oraz etyczne i estetyczne poglądy narodu armeńskiego. Bogdan O. A. :.vIa ł s a g {) va, wyd. ,.Nauka", ss. 384. Skazki legendy inguszej i czeczence Rudol w, Moskwa 198:3. Południowo-wschodnią część Północnego Kaukazu oraz południowil cZGŚć nizlny Tersko-Kumskiej zamieszkują dwie niewielkie grupy etniczne: Czeczeńcy i Ingusze. dla których określenia stosuje się jeden wspólny termin -- Wajnachowie. Wspólny język i kultura, a także bliskość siedzib tych narocJow, upoważnily autora omawianej tu pracy do łącznego przedsta wienia folkl<)!'u w.,pomnianych grup. Jedność folkloru Wajnachów przejawia 'siG nie tylko w światopoglądzie, tematyce ludowych przekazów. ale takż·e w systemie artystycznych środków wyrazu. P,oczątki zainteresowania folklorem Inguszów i Czeczeńców siGgajq pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to C'ickarow zaczął publikować na łamach prasy pienvsze teksty podań i pieśni związanych tematycznie z ludowymi bohaterami interesujących go ludów. W latach 1868 - 1870 Ahriew zanotował kilk<ldziesiąt podail i bajek {podając zawsze miejsce i datę zapisu), które nastGpnie opublikował w języku rosyjskim. Wkrótce potem, już w roku 1872, pojawiła 'siG praca czeczeńskieg,o etnogr<lfa Laudaewa, zatytułowana Plemiona Czeczeńskie, w której autor zamieścił kilka bajek, podań i przypowieści. Pod koniec XIX wieku opublikowali swoje zapisy Dałgat i Semenow. Szczególny jednak rozwój folklorystyki tych ludów nastąpił w latach t,·zydziestych XX wieku, wraz z powstaniem Czeczeno-inguskiego, naukowo-badawczego Instytutu Historii, Języka, Literatury i Sztuki. Rozwój tyc'h dziedzin nauki łączy siG przede wszy!stkim z nazwi'skami Badyewa, Małsag;owej i Nażaewa. Jedną z prac Małsagowej prangę tu przyb1'iżyć. We wspomnianej publika,~ji autorka przedstawiła bajki zwierzęce, magiczne, mówiące o heroizmie ludowych bohateró\v, a także nawiąwjące do 'Sytuacji ,socjalno-'bytowej, położenia i warunków egzystencji owych ludów. Prócz nich znajdzie czytelnik w zbiorze szereg podań i legend. Zwróciła przy tym autorka uwgę, że Wajnachowie przez długie lata żyli w ustroju !'lOdowym. Do wybuchu Rewolucji Październikowej nie znaL pisma, stąd też brak jakiejkolwiek literatury w ich języku; wysoko natomiast ce- �RECENZJE 337 ,,;li Ingusze i Czeczei1cy sztukG ustnego przekazu, co wywarło olbrzymi wpłYI\!' ,a ich folklor. W bajkach, legendach i podaniach Wajnachów znalazły odbicie ich obyczaje, ,viatopogląd, wzajemne stosunki z innymi narodami Kaukazu i nie mającymi całych siedzib plemionami koczowniczymi. Wiele tematów, sięgających w ooległą vzeszłość, ukazuje elemnty religii animistycznych, magii, totemizmu i mitologii. 'i'e odwieczne niejednokrotnie tematy i motywy w niezmienionej formie przetrwały ,'; folklorze po dziei1 dzisiejszy. Wiele legend Wajnachów nosi mitologiczny cha;.;kter ("Spór o słoi1ce i księżyc", "Jak powstało słoi1ce, księżyc i gwiazdy"). Szczególnie zaś dużo miejsca poświęcają w swych opowieściach narratorzy ludo.",ym znachorkom (U-Na na) i zdrojom (Hi-Nana). W przeciwiei1stwie do legend, podania ludów zamieszkujących wspomniany ;egion nie zawierają elementów fanta:stycznydh, magicznych i ·niecodziennych. 2daniem autorki, są to przekazy niezbyt dawneg,o pochodzenia. Opowiada Się o'i nich o znanych czeczei1skich i inguskich przodkach (np. o Tamerlanie) osadzo.;ych za wsze w realiach historycznych. W niektórych podaniach figurują też takie ':Jslacie historyczne, jak car Mikołaj, czy imam Szami!. Zwraca uwagG w omawianej pracy, iż Małsagowa niezwykle precyzyjnie przei·iOwadziła podział podań, wyróżniając: mitologiczne, kio:omologiczne, ajtiologiczne, flnogenetyczne, toponomastyczne i genealogiczne, przyjmując jako kryterium pou'ziału temat przekazu. Omawiana praca zawiera 155 bajek, 40 podań i legend, opatrzonych bogatymi ~,'Jmentarzami. Powstała ona na bazie zapisów archiwalnych, a także prac £'01,-;!orystycznych prowadzonych po II wojnie światowej. Wojciech Kupalskija <i i pjatrouskija pesni. Opr. A. Lis, S. Astasevic Łysiak H. Taulaj. ,;Nav'u- i Techni.ka", Minsk 1985, ss. 632 Monumentalna seria "Bielaruskaja Narodnaja Tworczaść" (Białoruska Twót·Ludowa) d.)biega już końca. Ukazał się właśnie jeden z lostatnich jej to",ÓW, grupujący pieśni śpiewane latem między wigilią św. Jana (23 czerwca) , dnicm ;iw. Piotra {29 czerwca), Antologia została poprzedzona wstGpem pióra :\'I'5i('nia Lisa. omawiającym obrzGdy świętojań-skie oraz pochodzenie i formę ar'ystyczm1 pieśni kupalskich. W przeglądzie publikacji dotyczących tych pieśni auc,j[ wymienił prace Marii Czarnowskiej, Łukasza Gołębiowskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, .Tana Barszczewskiego, Jana Czeczota, Romualda Zieńkiewiez3., Eugeniusza TY5zkiewicza, Michała Fcderowskiego i in. A. Lis wśród pieśni kupaIskich wyodrębnił następujące grupy tematyczne: i. Początkowy okres (o zbieraniu ziół; prośba o dobrą pogodę; nawoływanie mlo,u lidy do udziału w obrzGdach kupaIskich; prDśba do słońca, księżyca i "kup<:<E,za" o zapalenie ogni'ska). 2. Pieśni wykonywane przy świętojańskim ognisku (dpostrofy do Kupały i Kupalinki; pieśni żartobliwe, ze wzajemnym wyśmiewaniem siG chlopców i dziewcząt z własnej wioski; wyśmiewanie sę z dziewcząt wsi ~;!siednich; o wadach poszczególnych chłopców i dZiewcząt). 3. Pieśni kupals;';:ie c treści agrarnej. 4. Pieśni o tematyce miłosnej i rodzinnej. 5. Ballady kupalskię. 0Śc" :u "Lud" - t, "IV �338 RECENZJE . Wśród tekstów związanych z dniem św. Piotra A. Lis scharakteryzował bliż'" pieśni "kumowskie", śpiewane podczas .starożytnego obrz~du specjalnej umo"" poszczególnych par dz~ewczęcych co do całoroocznej wzajemnej ścisłej przyja~:,·. W tym wartościowym szkicu brakuje nieco komparatystyki informacji o IX" Ii'.<ązaniu bialoruskich pieśni kupaiskich z ukraińskimi, rosyjskimi oraz innycr· Słowian, Miejmy nadzeję. że autor, doskonały znawca kupalskiej liryki rodzillI':! zc:jmie się 'N najbliŻSZej przyszł,ości zbadaniem jej koneksji z analogicznymi pic.·, niami innych narudów słowiańskich. W szkicu drugim, równie interesującym, H, Taułaj przedstawiła funkcjow.wanie obrzędów i pieśni kupalskich na dzisiejszej Białorusi. Stwerdzila, iż uh.>ciły one w ostatnich cza'sach swój sens magiczny i nabrały cech wesołego karn,·· wału, rozrywek dla młodzieży i starszych przy zapalonych ogniskach. Autor;:', wskazuje na starodawne korzenie poszczególnych zwyczajów stosow<lllych tr.'dycyjnie także dziś, choć już tylko dla zabawy. W części drugiej swego ~!.kjcu (l~,torka scharakteryzowała lypy pieśni kupaiskich z punktu widzenia ich mdod. Część z nich jest bardzo zbliżona do pieśni żniwnych. Walol'l'm obu części rozprawy H. Tauła'j jest systematyczne ws'kazywanie na poszczególne regiony BiaLrusi, co może być przydatne P!'zy badaniach komparatystycznych, POZ,\ tym autor;~.l .p:Jrównuje niektóre zjawiska, właściwe pieśniom białoruskim, z ukraińskimi i r,;syjskimi, cza'5em południowosłowiań'Skimi i łotewskimi. WyróżniLI 'ma i opisa:'" 7 typów mekJdycznych pieśni kupalskich, ze wskazaniem terenów ich WY5;tqpO\Vf<nia. D{)dajmy jeszcze, że H. Taułaj zapisała własnoręcznie ogromną ich ilość. Białoruskie pieśni kupalskie mają bardz.o dawną, jeszcze pogańsk'l tradycj.-;. jak można wnosić z najstarszej kroniki ruskiej - Powieści minionych lat OIlS', w której pisano o tych ';piewach "biesowskich" uprawianych przez plemiona Ra, dymiczów, Dregowiczów i Krywiczów, czyli przodków dzisiejszych BialorusinÓ\·:. Teksty piosenek ulegały oczywiście późniejszej modernizaciji, ,niemniej Ispotyk" my w nich wyrażenia dawne, świadczące o co najmn'iej siedemnastowiecznej pr..·weniencji. Na,leży do nich np, powitanie "czałom, czałom" (nr l, ,58, 152, 154. 16; 165), występujące także w starodawnych 'białoruskich pieśniach biesiadnych (zo':. "Lud" t. 63, s. 201). Z czasów Hzeczypospolitej pochodzą też widocznie pieś,' w których mowa jest o królu (nr 2-1, 27, 131, 634), kniaziu (nr 663) ay leż o krynicznej wodzie do picia zamiast studziennej (nr 48), 'o miodzie pitnym (nr 267, 2G3 i '271), o "żaunierach" '(żołnierzach; nr3'27), o "talarach bitych" .(nr 8:33). Da się zauważyć, iż w pieśniao'h występują prawie wyłącznic imiona prawe" siawne i wspomniana jest kilkakrotnie "cerkiew". brak natomiast "kościoła", r dowodzi, że obrzędy i pieśni kupalskie nie występowały na ogól wś,'ód b'ałoruskio'j ludności katolickiej. powstałej ze zbiałoruiszczonych Litwinów. Bra:~ też w tek, stach realiów ,.pańskich·', co wskazuje na to, że powstawały one w środowisk" chłopskim (bo np, wśród białoruskich pieśni biesiadnych i weselnych sporo jc'~ pochodzenia dworskiego). Ich adre'satami też są przedstawiciele ludności chło~'skiej. Jak wynika z ob:,erwacji, poza pewnymi filiacjami z pieśni,lmi ż!liwnyl1:,. kupalskie pkJscnki są na ogół autonomiczne, z rzadka ty k'l !noż:la st'"vicrdz',5 ich zależności od ballad czy pieśni biesiadnych. W jednym np. wypadku da si; wyprowadzić zapożyczenie motywów z baHady o zdobywaniu 'lamorskiego ziela (" 2(0), w niektórych in:lych z ballady polskiej >O dzieciobójczyni \\'ójtówn:, (nr 400. 407), W dziale pi"ś!li miłosnych wystqpuje m.in motyw nieślubllcgo dziecka jako wyniku swawoli kupalskich. Dla :lustracji przytoczmy jC'c1n,! :c dawnyc:~ pio,enek kupaiskich : �339 RECENZJE KupaJalo! ;\ na sicnażaci miadunaczka, kupalalo, A tam kuka wala ziaziuleczka. Jana kukawala - praudu kazała. Kacilhia kryształ pa sienażaci, "vlaniusi" Wanieczka Haleczku braci. - C\Tiebudu braci - ;nie umieić żaei. Wy jdzić na niuku tolki lażaci, Padkinić siarpok wyszej siabie: - Nic żala u latki - nie budu u ciabie (nr 523). Jest to jednocześnie pieśr'l żniwna (zob. o niej "Lud", t. 66, s. 247). W werij: dodano do nicj tylko na początku i na kor'leu każdego wersa ZWL'8t ,Kupalalo". Dodajmy (o czym pisałem tamże), że już w drugiej połowie XVII',\". pi'osenkę tę strawestowano w pieśni miłosnej "białorusko-polskiej", pochodząc,~j z kręgu dworskiego: k upalskicj Kociłsie kryształ po sielllJożaci, Chaczet Laszer'lko !polak] Rusor'lku wziaci. - Oj, ja Laszer'lko, a ty Rusieilka, Prypala do ciebie maja dU'szer'lka (itd.). Ciekawy dzie-Polak: jest tekst. \Ii którym występuje "dwaranin", czyli pan rosyjski i dZ'2- Pa łuhu dzieuki chadzili, klanowy masty mascili. A tam jechau dwaranin, klanowy masty abłamiu. Jaho dzieuki dahnali, szapaczku sarwali. Pajechau dwaranin da pana: - A, panie moj, waspanie, "vIianie dzieuki dahnali, szapaczku .sarwali. - Durar'l, durall dwaranin, było dzieukam prywiet dać. Było dzieukam prywiet dać, skłanii:iszysia, szapku zniać. (nr 536) Piosenka ta, z lekka naśmiewająca się z owego nieokrzesanego "dwaraninJ .... musiała powsL1ć gdzieś w połowie XIX w. Inna rzecz, iż w drugim wariancie tej piosenki (nr 537) "dwaranin" udaje się ze skargą do "karala", a nie do "paC'la", może więc powstała ona jeszcze za czasów Rzeczypospolitej i mowa w Iniej o "dw",rzaninie"? Ale nazwa taka raczej nie była używana "na Litwie", a już na pew~u l1le znan') jej w XIX i XX w. (piosenki te zapisano w 1972 i 1974 r.) i tutej>EY lud odbierał ją wyłącznie jako określenie r.osyjskiego "dworianina". Odnotuj:.ny je.szcze w innej piosence wzmiankę "epicką" o Warszawie: Daj koniam ab~oku - hetyja koni zdaloku, Hetyja koni z Warszawy, pa mianie, młodu, prysłany Spośród ballad śpiewanych w cyklu kupal'skim spotykamy ~nceśc'e brata i siostry. zamienionych w kwiatek żółto-niebieski kaj"; nr 698 - 604). Jest też adaptacja biaŁoruska 'ballady polskiej ,Jaku ("Siedział ce,arz na tronie i rozmyślał a wojnie"), znaina już wowi (1871). Zwracają też uwagę pieśni fantazjujące na terna (j Aroł, bożża ptaszka, wysoka lataić, WY'0ka lataić, u Boha bywaić, 22.* (nr 541). w antologii pi,eĘil ("br3lt z s'astryC"ca cesarzównie-w)Piotrowi Bezsotl)t nieba i Bog~\: �340 RECENZJE U Boha bywaić, usia jon znalc, Usia j'on znaić, 'szto Bah parablaić, Szto Bah parablaić: sam Bah piwa waryć, Sarn Bah piwa waryć - sam BoIh syna żenić, Sam Bah syna żenić, Illa [św. Eliasz) daczku addajeć, IlIa daczku addajeć; sam Boh u radasci, Sam Bah u radascl, a Illa sa smutaisciu (nr 71'6). Warianty tej pieśni zapisywano już w latach siedemdziesiątych XIX w. Nie Ldeży ona do żartobliwych; stanowi swoi:stą paralelę do rzeczywistości chłopskiej, gdzie ojciec młodeg.o warzy piwo -na wesele i cieszy się z ożenku syna, gdy ojciec młodej smuci się, że czeka go rozłąka z córką. Wypływa to z bardzo swoi:stego ,~osunku chłopów białoruskich, szczególnie prawosławnych, do religii, traktujących Boga i świętych w sposób zażyły i jednocześnie prymitywny, a było to wynikiem trwającego tu przez wieki niskieg'ostanu oświecenia duchowieństwa prawosław:,ego, które nie wszędzie potrafiło Inauczyć ludu prawd wiary zgodnych z doktryną chrześcijań'ską. Co me znaczy jednak, że lud białoruski nie był religijny (zob. F. Sieh:ki, Folklor białoruski. Wrocław 1983, s. 1112). Antologia zostala wyposażona w zapisy nutowe wedle wspomnianych WYŻej 'ypÓW meLodii oraz w metryki żródłowe. Polecamy ją do badań komparatystyczJ'i)'ch w zakresie ludowych pieśni świętojańskich. Franci:;zek Iwaniczka G e o r g i j e wa, Bylgarska narodna mitologija. Sielicki Wyd. "Nauka Izku"- t'NO. Sofia 1983, ss. 210. Pra;słowian, jak zresztą i inne ludy, intrygowalo wiele zjawisk przyrody. :Różnie intepretowano powstanie świata, zaludniano ziemie ojczyste istotami nad;:.,'zyrodzonymi. Później. po przyjęciu chrześcijaństwa, wiele z tych wierzeń pogal1.'kich przeniknęło do obrzędów i świąt religijnych. Zagadnienie mitologii ludowej .5;owian budzi więc uzasadnione zainteresowamia wśród etnografów, folklorystów, ':istoryków, archeologów i filologów. Na wiele pytań nurtujących badaczy kultury cI.:.lchowej Sł,owian południowych usiłuje dać odpowiedź Iwanliczka Georgijewa "', omawianej pracy, składającej się z następujących rozdziałów: 1. Kosmos w bulgZI:,skkh wierzeniach ludowych. 2. Wyobrażeni·a o smoku. Smok - m€diator kOi::':czny. 3. Między życiem a śmiercią. Zeńskie istoty nadprzyrodzone - camowily, o;isnicy, choroby. 4. W świecie zmarłych .Duchy, wampir, gospodarz oraz nawy żeJ1skie istoty nadprzyrodzone przynoszące śmierć noworodkom. Autorka poświęca dużo miejsca legendom kosmogonicznym. Jest to zr,ozumiałe, gLJyŻw twórczości ludowej zajmują one czołowe miejsce. Wiele z tych mitologicz2 Y2h pozDstałości z Dkresu, kiedy jeszcze nie istniały państwa Słowian połudn'e.""ych, zachowało się po dziś dzień. Niektóre struktury mitologii ludowej wchodzą do systemu światopoglądu ~:Tdniowiecznego, jakkolwiek dopasowywane były do koncepcji panujących w tym c:,,:resie różnych wyznań religijnych. Szczególnie folklor, dzięki swej specyfice, zaci'J·()wuje wiele archaicznych elementów z dawnej mitologii wzbogacaj;lC tym kultu·i ć; ludową Słowian południowych. Właśnie kulitura ludowa, światopogląd i mentalność c �RECENZJE 341 ludu, zawarte ,ą w ich mitolog:i. Autorka d·okonuje przeglądu bułgarskich wierzei'" o kosmosie zestawiając je z odpowiednikami innych narodów. Zainteresowania. wierzeniami mitologicznymi zrodziły się równolegle z pojawieniem się folk10rystykL l etnografii jako samodzielnych gałęzi nauki. Badania nad mitologią ludową wiąL~ się ze zbieractwem utworów ludowych w okresie odrodzenia narodowego Bułgaró"," p;-zypadającego na początek XIX w. Zapisując obrzędowe pieśni liryczne, epicki·" oraz utwory proza'iczne - bajki, legendy, wierzenia, zbieracze stali się pierwszy~; badaczami także mitologii ludowej. Badania współczesne, według Iwaniczki Georgijewej, określają mit jako fanta,tyczme opowiadanie powstałe w ustroju rodowym. Lud wierzy, iż opowiadani .•. a zjawiskach przyrody i o pr-ocesach w przyrodzie i 'społeczeństwi'e są prawdziw", a więc mitologia -ludowa zawiera ciekawe informacje o dawnej n~ligii Słowian. p) przyjęciu religii chrześcijańskiej w IX w. mitologia była zabarwiona nowymi pe!Jęciami, chociaż wiele elementów pogańskich nie zostało przez religię chrześcijańską wyeliminowanych. Według wierLeń ludowych, niebo np. j·est twardą skorupą składającą !si~ z siedmiu warstw i służy jako pokrywka ziemi i opiera się na niej, LTważa się, że niebo jest szklane, z gliny, blachy, lub że je,t zrobione ze skóry bawołu lub z miedzi. Na dolnej warstwie nieba znajduje s,ię słońce, ksliężyc ora.!: gwiazdy, zawieszone jako kaganki. Według niektórych wierzeń, do nieba przypięt." Si) tylko gwiazdy, a słońce i księżyc obracają się swobodnie łub i jedno, i drug:": poruszają się samodzielnie. Miejsce, gdzie opiera się niebo na ziemi, uważa się Z..l. ,.koniec świata", "koniec ziemi" i tam nikt nie może. się dostać. Inne legendy ghsz,!, że niebo znajdowało się bardzo nisko i człowiek mógł go dotknąć ręką. Wówczas Bóg chodził wśród ludu. Niebo jednak podniosło się wY'soko, ponieważ pewict1 oracz przedziurawił go kijem lub jakiś inny chłop przebił go widłami gdy zbiera.t siano. Inna łegenda opowiada, że niebo podniosło się wysoko chcąc ukarać łudz~ za ich niewłaściwe postępowani,e. Inna legenda, podobnie jak gruzińska głosi, Ż<'O niebo podniosło się wysoko, ponieważ obr,aziło się na pewną kobietę. która piekh chleb, a gdy pobrudziło się jej dziecko, wytarła gochłebem lub kłosami zboża. Odtąd kłosy są rzadkie i małe. Mówi się także o małżeństwie nieba z ziemą, a icb. dzieckiem jest księżyc. Wierzy się, że na niebie żyją tak samo ludzie jak i na ziemi. Takie wierzenia, że żyją tam tacy sami ludzie jak i na ziemi, pisze Georgijewa, spotkać ·można wśród ludnOŚCi ałtaj!skiej na Syberii. Inne wierzenia mówią, ż,~ na niebie znajd.ują ·się· raj i piekło, według i.nnych za'ś tam jest raj, a piekło pod ziemią, co jest identyczne z mitologią starogrecką. Rozprzestrzenione jest takż'~ wierzenie, że niebo otwiera się w określonym dniu, a 0okolwiek wtedy ktoś zażąda, spełni się. Inne wierzenie głosi, że w środku nieba znajduje się złoty dzwon ze s:'ebrnym młotkiem, który bije punktualnie w południ£ i o północy, i że usly-<,zaw,ezy ten dzwo'n kogut pieje. Ciekawe są wierzenia związaTle ze słońcem. W mitołogii ludowej Bułgarów rsłońce mOŻe być przedmiotem - bochenkiem, patelnią, ognistym kłębkiem, albo istotą żywą - bawołem, człowiekiem, że posiada matkę, aIe nie ma ojca. Gwiazdy są jego .siostrami, księżyc natomiast jego bratem lub siostrą. Słońce odżywia się jak człowiek je chleb, mamałygę i pieczone mięso. Je tylko wiecwrem, a ran:J wstaje i śpieszy się. Posiada jednak i cechy ujemne - denerwuje się, chce się: żenić, bywa smutne i lubi sławę, Słońce znajduje się pod niebem. Mieszka na koń-o ,cu świata, tam gdzie łączą się niebo i ziemia, gdzie żyją tylko istoty nadprzyradzone, przepowiadające przyszłość moworodków oraz 'Samowiły, judy, samodiwy Jego pałac znajduje się za wysoką górą w pobliżu morza, skąd chowa się pod' wodą, by znów pokaznć się -:1astępnego ranka. Ochładza się pod wodą, bo inaczej �342 RECENZJE by się całkowicie. Według innych legend, gdy wychodz.i z wody, otrzą,a i wówczas spadają na ziemię krople rosy. Słońce z.agrzewa wodC; i dlatego z ziemi wytryskuje ciepła woda. Inna legenda bułgarska głosi, że istnieją dwa sJoilca - jedno gorące, a inne zimne i że poruszają się po różnych orbitach i ;,'1 :'ói::nych odległoś·ciach od ziemi. Inna legenda opowiada, że istnieje tylko jed!']') si'fl!1C e, które, w zależności od pory roku, zmi-enia swoją drog<;. Lud bułgarski czci si0!1ce jako bóstwo. Nie wyrzuca się np. śmieci, gdy wschodzi słońce, by nie. ,,2:'k:;:'zyć mu oka". Słońce jest bogiem i nie trzeba nic nieprzyz.woitego robić. gdy świeci na niebie. Nie inależy patrzeć na słońce, ponieważ "wypije ci oczy". Połci:·Il.ca nic powinna wychodzić z chaty gdy słollce zajdzie. Pieluszki niemowląt n:= z::slawiasic; na dworze po zachodzie słoóca, a gdy się przenosi do c'hałupy, należy kun iecznie wytrz:)sać je nad ogniskiem, aby w ten 'sposób złe duchy uciekły pI'7..t'l ~omin. Także w dowód sz.C'cunku do słońca nie nalei:y odwracać siC; do ,niego pkce,mi oraz spać twarzą do niego zwróconą. Karmiąca matka karmi swe dziecko gÓJ \\'schodzi słońce. Ciałko nowor,odka smaruje się maslem i wyciera siC; solą, a k:edy słońce zachodzi nie wykonuje się żadnej pracy, gdyż "nie wypada pracować, ki0dy słońce męczy się zachodząc", ni·e zamiata ,się chaty, nie wypożycza się m:lki, 50L. octu 40 dni po śmierci członka rodziny po zachodzie slońca oraz w tym okres:" :1ie pracuje się w domu, nie wylewa .się wody, nie wyrzuca siC; śmieci. Wierzy :'ię, żt: słońce miało dwoje lub więcej oczu, lecz wypiła mu je żmija, Lud wierzy, że słońce można ściągnąć tylko do poło\\'y odległości między n:m u 'ziemią. Wówczas ono się zatrzymuje na siatce i grzeje intensywnie. Siatka la znajduje się w pobliżu słońca i wabi go często, by zeszło na ziemię i wybrało.,ob:e żonę; ale gely się znaJdzie w poł,owie drogi dochodzi do wniosku, że jego dążen:,: jtst nieosiągalne i wraca z powrotem na .swoje miejsce. Słońce zazwyczaj chce "pcj,!ć za żonę księżyc", ale często stara się, by jego żoną była "urocza dziewczyna", ,; aby móc zabrać dziewczynę, spuszcza kolyskę na Wielkanoc lub w dniu święb Jerzego. Kołyska - to promienie sj,oneezne. Wybranką słońca, opiewaną w licznyc;l p~eśniach ludowych. jest Grozdanka. Według Bułgarów, i nie tylko - słońce jest kołem niebie~kim, złotym kolem, pierścionkiem, koroną. Jest także "okiem nieba" - tak sądzą nie tylko Słowiani~, lecz jak pod,lje autorka omawianej książki również j mieszkaócy Jawy, Sumatry, Madagaskaru. Ponadto w mitologii ludowej Słowian balkaI1skich sło;1C~ jest bawołem, wolem łub bara~1em. Bogate są wierzenia bułgarskie związane z księżycem. Wec1ług jednego z tYC~l wierzeń księżyc jest istotą żeńską, rzadziej występuje w roclz,\ju męskim. '\la wygląd i-stoty rogatej, najczęściej krowy. Gdy pojawia się nOl niebie nic wain) wówczas patrzeć na czlowieka, gdyż wierzy się, że taki człowiek zachoruje. lub i:e się nie ożeni. Jeśli człowiek popatrzy wówczas na drzewo, to ono wy,chnie. Tak~~ nic wolno. by wzrok człowieka zatrzymał się na dumu, słomie czy drzewie, ')0 O~1e spłoną. Poleca 'się natomiast popukać wtedy w sakiewkl;. by się napełni!'l pieniędzmi. Kiedy pojawi ,się księżyc, to dziewczynki obcinają trochę włosy, aby im lepic'j r;,sły . .a mężczyźni głaszczą brodę, gdyż wierzą. że bęc1ó\ mieć tyle pienic;c1zy ile' włosów ma ich broda. .-paJil.C) 5:<' lo Przy bije ,ię a]bo gdy pi sieją, "'ają s.ę nowiu dokonywane są magiczme działania, np. skacze ,il; trzy razy, lek!<:o głowę żelazem czy kijem, by była ona zdrowa i nie bclała. Prz.y nowiu księ~yc jest w pełni, wskazane jest rozpocz,-!ć naWój p;·acl~. Wówczas chl,'sadzą, ponieważ tylko to gwarantuje dobry urodzaj, wtedy także od byw':sela lub zaręczyny. W bezksiężycowej nocy nie rr:zpoC'z.yna ~iC; żad~lej �RECENZJE 343 ""2\Vej pr,ll:Y, kobiety wtedy nie piorą, gdyż "podrze ,się ubranie i bielizna", N;e je sit; ,także głowy, nie tka, nie podkłada się jaj pod 'kwokę, Natomiast wolno .,<('dy r;lba{: drzewo na mzpalkt;, Dziecko u1"odzone w ostatniej fazie księżyca skaL,,~1e jes: na śmierć, n;ltomiast urodzone przy no\viu będzie zdrowe. bogate i szcz<;:~''''j , l i\\'l~. SwiaLlo kSl(;życa oraz plamy na nim zawsze przyciągały uwagę łudu bułgac"-:ego, W zwi'lzku z tym jest sporo łegend i wierzeń. Według jednej legendy kiedyś i;' :valizowały z sobą sloiJce i księżyc. Księżyc świecił mocniej niż słońce, a WÓ\'i,_.:,iS "łoI1c(' wzi(;ł·o .,łajno i zalc~piło jedno oko k'siężyca" i od tego czasu jego świat'; jest słabe. Inna legenda głosi, że kiedyś księżyc znajdował się bliżej ziemi, a:e :ri.lsial sit; oddałić, gdyż pl:wna babcia popychała go przęślicą. Inne legendy mówią ,j plamach na ksi<;życu, że są to - dziewczyna z naczyniami do wody, lub że ~ą '.,; ślady miodu, który ukradł księżyc, lub że jest to młodzieniec, który ukradl le:·,:;esz. Dość J'acj:lll,t1lu jest legenda co do światła księżyca. Mówi się, że k5iężyc L"Vv'sze jest pełny, ale gdy dogoni go słońce, wówczas traci on światło. Dcść raz· :,I;\vszecl1niolle je.,t wiŁ'rzenie, że czarownice ,mogą sprowadzić na ziemię księżyc, J. czym wi,!il' siq zac:emnienie księżyca. Taka czarownica wykonuje działa11ia mar,czne przy pomocy rzeszota i kociolka pełnego wody, lub zostawia na komini-m ',lży bochl:ll chleba, Urodzone dzieci w tej !Samej fazie księżyca znajdują się pod ,!,1ym jego wpływem. Jeśli' jedno z nich zachoruje lub umrze, t.o samo spotka ; drugie dz'ecko urodzone w tym samym czasie. Dlatego nie wolno, by zapraszały ':{: wzajemnie na wC'sl'1a. Kiedy jedno z nich żeni się, to drugie nie wychodzi wówU<iS z domu, Nil' wolno, by spotykały się niewiasty, które wyszły za mąż lub uro,,::'c!y sit; \V tym samym miesi'lcu. Mog'J one .się widywać jedynie, jeśli wymienią :".',il'ś pn:zl~nty, gdyż w przeciwnym wypadku ich dzieci spotka .nieszczęście. Nastt;pnie Iwaniczka Georgi}ewa omawia legendy związane z gwiazdami. Ziola, " 'órym, leczy sit.; chory człowiek. trzeba zostawiać na noc pod otwartym niebem, ; ,by przy pomocy gwiazd nabrały bardziej skutecznych właściwości leczniczych. -:;·'.kże pod gwiazdami zostawia się i na'Siona. Również czar,ownice zostawiają na '.~(; pod gwiazdami swoje koszule w misce z wodą, by mogły skuteczniej dzialać. Przechodz;lc do wierzeń ludowych a powstaniu ziemi autorka podaje, że wed)ug legend dualistycznych, do końca I połowy XIX w" lud wierzył, że zier'l1lę stw,''1:; Bóg p:'zy aktywnej pomocy diabla, który był jego pomocnikiem. Ziemię stwo"r¥! z gliny wydobytej z dna morskiego bądź z piany morskiej, którą przynió,l .1' :ego k:'aju gdz;e "biją siG oceany" lub wziął piasek z morskiego dna i z nieg3 i '.\i(lny! ziemiG. Za wsze jednak pomagał mu diabeł. W środku ziemi Bóg posadził '_'!LĆWO orzechowe, na którym zawiązał huśtawkę, by siC; huśtał. Według innej ler~:;idy pierwotnie ziemia była wielką równiną, łecz była tak ogromna, że niebo nie ;-;,f;glo jej nak ryć:, Bóg nie wiedział co ma robić, dlatego wysłal do diabła pszczółkę, "Y Sif; naradziła jak ma post'wić, Według porad diabła, Bóg z2.czął bić ziemię i w ·,.,yniku begu powstuły góry. Inna legenda glosi, że ziemia pływa na morzu. Wierzy siq. że kO:imus skhlda sit.; z trz·ech części - wody, która zajmuje trzOl ;::;<;ści świata, a czwarla CZt:ść - to ziemia. Dlatego lud wierzy, że gdy na morzu ·:,i.jawi<1jc! siG du'<e lale. nastc;puje wówczas trzęsienie ziemi. Według niektórycf-t ,'.. erzcń z'emia opiera sil: na kogucie lub na żółwiu, żmiji. 11'1 wole, na kiju śłe,tj.('> s~arc,l. lU sKrzydłaeh czterech aniołów, lub na rc;ku Boga, I'nna legenda głosi, .·.t ziery,ia opi'.'ra :;;f: !la trzech drągach, kt.óre w ciągu każdego dnia diabły rąbi'L ., '!llc nOC;l ZllOWU wyrastają Drągi owe znajdują siG pod wodą, która jest pcd , ..tmi'l, Wstr.qsy zi('rni powoduje bawół gdy oprZe się () te drągi, by !Się podrapać, ':Jo gdy gubi rogi, na których opiera się ziemia. Istnieje legenda, według której �RECENZJE 344 ziemia nie rozlatuje się ani z własnego ciężaru, ani ludzi i zwierząt, którzy Ila ni<',i żyją, ani z ciężaru gór i mórz, ponieważ olbrzymia żmija opasuje ją jak obręcz';. Ziemia według i'nnej legendy znajduje się w środku kosmosu. Można się dostać d-, dolnego świata przez grotę, a do górnego świata mogą polecieć jedynie orły. Ziemię lud bułgarski uważa za rzecz świętą. Garść ziemi odgrywa dużą 1'01'; w niektórych obrzędach ludowych. Oracz np., gdy wychodzi po raz pierwszy ora:, całuje grudkę ziemi, łamie kawałek pieczywa czy pieroga i rzuca na ziemię, a także poJ ewa ją winem. Uważa się za wielki grzech jeśli ktoś zabiera się do prac'. z nieumytą twarzą, Jeżeli przed jedzeniem ,oracz nie ma wody, 'by umył n;ce, l:' wówczas wyciera je ziemią, gdyż ona jest "czysta", "Jeśli całujesz zicmię - to caJujesz chleb" - g!Dsi przysłowie bułgarskie. Zostawianie na ziemi obrz<;d-owego pos:łku, gdy chłop wychodzi siać, ma znaczenie magiczne i jest u\vażane za skladan> vfiary dla ziemi. Autorka zestawia bułgarskie wierzenia o drzewie k.osmicznym z wierzenian', innych narodów podkreślając, że pojęcie o nim utraciło pierwotną treść i 1'01<;i ż: zachowała się jedynie jego magiczna funkcja. Z kolei Georgije\va omawia legendy i wierzenia związane z florą. Dość ciekawe są opowiadania ludowe o bluszczu. Bez-dzietni rodzice np. piją napar z blusz'czu. Bluszcz nie daje owoców, gdyż, według lu<iu, przeklęła go Matka BDska, Niewiele jest wierzei1 .bułgarskich związanych z jabłonią, dębem, orzechem w10skim, dereniem. Dość bogate i barwne są nat8miast wierzenia ludowe a zwierzętach. Czołowe miejsce zajmują jelei1, orzeł, wilk, nieźwiedź. koi1, koza, a z gadów - żmija. Wiele z tych legend spotkać m8źna w bajkach Georgijewa omawia także niektóre wierzenia związane z kulturą materialną które mają także semantykę mitologiczną oraz spełniają rolę obrzędową. Do nic: należą: wełna, metal, sól, ogień, woda, które odgrywają duźą rolę w życiu człowieka. Bogate są legendy i wierzenia zawarte w folklorze bułgarskim o żmij i, smok', oraz o istotach nadprzyrodzonych samodiwach, orisnicach ,oraz o C'horobacn którym lud iI1adał cechy ludzkie. Następnie autorka zajmuje się duchami, które według ludu są złośliwe i nie .. przychinie nastawione do człowieka. Słabą stroną omaw~anej książki są częste powtórzenia, co czasami je~t banalnl:-' i nudne. Księżkę, która jest bogato ilustrowana, zamyka królki rozdział omawiając;,' ślady mitologii pogańskiej w kulcie chrześcijańskich świętych, m.in. św. Eljasza i św. Jerzego. Georgijewa podkreśla, że w niektórych regionach Bułgarii czci si~ świętych z taką za mą funkcją jak i pogańskie bóstwa. Praca ta wypełnia lukę w dziedzinie mitologii słowiańskiej. posiadającej wiei': wspólnego z mitologią nie tylko wszystkich Sł-owian, ale i innych narodów śwb- ta. Kole Kiril P e n u s z l i s ki, Skupje 198i3, ss. J76. Makedonski Folkorystyka słowiańska o prac~ poświqcone balladzie narodni baladi, Simiczijeu; wyd. "Makedol1ska Kniga", ostatnich lat notuje znaczne sukcesy jeśli chodz: ludowej. Do II wojny światowej ukazały się spora- �RECENZJE 345 o.ycznie tylko prace o niektórych motywach ba bd ludowych 1. W okresie pow','>jCllnym ogłoszono studium Michaiła Arnaudowa o balladzie ludowej pt. Podzillr mająlku ojcowskiego prze: dwóch braci t, w Belgradzie Hatidza Krnjević wydaLl książkę Zivi palimpsesti iii o narodnoj poezji s poświęcając sporo miejsca niekti;rym motywom ballad ludowych Bośni, a w roku 197'8 ukazała się jej antolog;~j ballad ludO\vych '. Borys Putilow wydał także pracę o słowiańskiej balladzie h,·slorycznej o, a Oldrich Sirovatka pracę Lidove bal ady na Slovacku G. Do balb j bdowych często nawiązuje znany folklorysta czeski Karel Horil.lek 7. Kir] Penuszliski jest kolejnym badaczem, tym razem macedońskich ball;J1 bdowych. W obszernym wstępie do omawianej książki 8 daje wyczerpujący przegląd najnowszych prac naukowych na temat klasyfikacji ballad słowiańskich, om:"wia zbiory serbskie, bułgarskie, a szczególnie macedollskie, w których ballada byl; włączana do różnych grup pieŚ!liowych mitycznych, obrzędowych, religijnycł' .. tpickich, historycznych, hajduckich, rodzinno-obyczajowych itp., a nie byla wyodrębniana jako osobna grupa. ·Penuszliski analizuje następnie pobieżnie poszczególne motywy ballad. Wstę[, te;1 daje sporo cennych informacji o macedońskiej balladzie ludowej. Autor przytacza wypowiedzi znanych baddczy na temat klasyfikacji i pochodzenia ballad ludowych Słowian. Odnosi się sceptycznie do niektórych z tych wypowiedzi, iż ballada \\')'wodzi się z eposu ludowego. Penuszliski podaje, iż w macedońskiej poez;, ludo\\'ej motywów ballad jest pra wie tyle co utworów epickich. Według nieg', w zbiorze np. braci Miladinmvów ballady stanowią 20% zawartych tam utworó'~' T\\'ierdzi on nadto, że w archiwum Instytutu Folklorystycznego Macedonii zebra n ; w latach powojennych okolo 60000 pieśni ludowych, wśród których znaczna czę·'~ - to ballady. Z przeprowadzonych przez Penuszliskiego badań terenowych V".1'nika, że większo·Ść ballad lud macedoński śpiewa podczas świąt, np. na WigiIi;; Bożego Narodzenia, przy obchodach św. Łazarza, św. Jerzego, świąt Wielkano':nych itd., a także na we;:elach, zabawach i spotkaniach towarzyskich. że na iczęściej ballady towarzyszą tańcom ludowym. Podkreśla także, że sporo balla ej macedOllskich posiada podobne motywy z bułgarskimi i serbochorwackimi, a taki:2 ·""idzi pokrewne tematy z albańskimi, greckimi i rumuńskimi. lVlacedollskie ballady ludowe dzieli na osiem grup tematycznych: 1. o ludziach i istotach nadprzyrodzonych, 2. o życiu pozagrobowym, ~. o metamorfozie, + o istr,tach nadprzyrodzonych pr.zepowiadających los noworodkom, 5. o ludziach i z\vierzętach, 6. o dziwnych losach ludzkich, 7. banady historyczne i 8. ballady legercdame, osnute na religii chrześcijańskiej. : I. Sziszmanow, Pesenta =a myrtwija brat w poeztjata na balkanskitc narodi. "Sbornil<: za narO<ini umotworenija", czao;t I, kniga XVH, Sofia 1896 s. 471 - 570; czas t II i Ill, kniga Xl'. J897, s. 449 - 601; M. Arnaudow, Werna Ui newerna Grujowica. Rym istori;ata na baladni'c motile; w norodnata poezija [w:l Oczerkt po bylgal'skija folklor, Sofia 1934, s. 312 - 3~\,: M. Arnaudow, Istorijata na edna balada, Motiwyt "Newesta i gurbe/czija" iM. "Pa.wIeta delij'! j Palc!owica mlada w narodnata poezlja u P. R. Jawrow i P.P. Slawejkow [w:] Oczerki ... s. 331 - 3,5; M. Arnaudow. Żertwa prt gradeż. Beletka ky:n balada/a za wgradena newest<t [w:J Oczerki ... s. 593 - 600. 'M. Arnaudow, Baladni mot.iwi te narodnata poezlja. I, Pesenta za delba nil dl'Q""" bra/ja, Sofia 1964 ss. 400. 'H Rrnjević, Żtvl pattmpsesti il.i o narod.noj poez;j;, Beogard 1981, ss. 309. • H. Krnjević. Antologtja narodnth balada, Beogard 1978, ss. 213. • B. Putilow, Slawjanskaja tstortczeskaja ballada, Moskwa-Leningrad 1965. • O. SirovAtka, Ltdove galady na Slovdcku. Uherske Hradi~t~, 1965, ss. 91. 1 K. Horalek, S!udie ze srovnavocl tolklortstiky. Praha 1966. • K. P9"l>"2Liskl, Makedonskt narodnt baladt. Stropje 1983, s. 5 - 95. �346 RECENZJE JPenuszliski zastrzcga się, że jego zadaniem nie byla ;:maliza licznych molywó\.j b,rJlad, że zajął się jedynie trzema grupami ~ o treści milologicznej, hi:;torycZlll' i i 'J'udzinno-obyczajowej. Ta pierwsza grupa ma, \\'l'dług niego, charaktc'l" mil;dzy:-:~~·odowy. . . Szkoda, że autor, mimo że wspomina o podobiel1stwach tematycznych balbd :n::::cedońskich z ościennymi ludami, nie nawiązuje jednak do odpowicdników w/,.~C;'pujących głównie u sąsiednich Słowian, Serbów i Bułgarów. Nie przytacza \'):.pólnych motywów, co pozwoliłoby p:JZnać szlaki migracyjne i genez<; niektórych wątków. W omawianej książce znalazły się teksty I£G m;~ct'dollskich ballad ludowych, ~lÓl'e dają możliwość zapoznania się z różnorodną ich tematyką. Wśród tych uiVorów są wątki samorodne, a tnkże motywy spotykane IV twórczości ludow..;i jr:.';ych narodów, zwłaszcza sąsiednich ~ Serbów i Bułgarów. Niewątpliwie, omawiana książka pomoże badaczom slowiar'lskiej ballady ludo'.vf'j w rozwiązaniu wielu spornych probl(·mó\\·. z\\'Jaszcza jeśli chodzi o genezę i ·wędrówkę pewnych motywów, co wywołuje dat;jd ożyw'one dyskusje l SPO:'Y ·N.~Tódfolklorystów i etnografó\v. Kale " :Nikola I I i dEack'am ratu Ruch oporu Simi.c:ijew Ć, Momcilo Z I a t a nD v i Ć, Naradne pesme Juźue Srbijc i revoluciji, wyd. "Napredak" Lesko\'ac 1985, ss. 191. o oslobo- w Jugosławii, jak wiadomo, rozpoczął się -ł lipca 19~1 r., tj. p"rę hitlerowskich Niemiec na ZSRR. Walka narodów tego kraju Sl{)'.v;ańszczyzny południowej przeciwko okupantom niemieckim, włoskim i' bułgal'~kim ~tała się inspiracją dla wielu picśniarzy ludowych. Nowe w,jtki, powstale na :(';,:ytorium wszystkich republik kraju, opiewaj,jce czyny bohaU~rskic partyzantów, -.nbogacily repertuar poezji ludowej nowym już gatunkiem. S<j lo bohaterskie _;~Nory liryczne o treści realistycznej, bazujące na znanych wydarzeniach hislorycznych. Opiewani bohaterowie są działaczami ruchu oporu, dowódcami jedno· • .'.~,.'k i zwyklymi pal'lyzantami. Niektóre pieśni mają charakter ogólnokrajowy, inne Tl:ltomiast bytowały na wąskim obszarze, gdzie działał opiewany bohaler. Potwie:'d~'n to omawiany zbiór, który zawiera jedynie garść z olbrzymiego stosu zebra¥Jych na terytorium Serbii pieśni o narodowa-wyzwolcllczej wojnie i rcwolucji. Nieżyjący akademik, Dusan Nedeljković, zorganizował zbieractwo pieśni part y;;:<:nckich w Serbii, których liczba kilka Jat temu sil{gała kilkudziesięciu lysir:cy. " Południowa Sethia, skąd pochodzą zawarte w zbiorze Ilicia i Zlatanovicia pićśni ludowe, była areml nieustannych \v,tlk śmiałych partyzantów. Ob~zar t,'n .:kuj)owany był przez satelitę Hitlera ~ carnt Bułgarii. Nisz, Leskow;lC i Wranje, r;'.'asta poludniowej Serbii -- to ważne węzly komunikacyjne, 1;lcz'lce środk<l\\'ą i::'clropę z Sofią, Salonikami. Konstantynopolem, .;'\,'nami i Alb,mią. Po dziś dzieó ',"zobż linii kc1ejawej Be!gr~ld~Nisz-"Sofiaz:l('h"\\',lły sir: bunkry, \\. których ;;;,;eździly siG oc1dzialy okup;mtów, gdyż lX1l'\F:l[',ci st'rbscy często \\'y,;"c!zali P,)::l!,i po napaści �RECENZJE 347 ·;·:'igi. Tu w!<Jśnie pieśń partyznncka rozbrzmiewala po górach n<ld Jablanicą, Pustą T'~k,], Taplicą, Rasiną, Crną Tra wą, które staly się siedliskiem jednostek party.., ;;'l1cki·ch, dział<Jjących pod dowództwem marszalka Tito. Górzyste tereny połud,,,)wej Serbii, pokryte gęstymi lasami, sprzyjały ruchowi oporu Jugosławii. Wartu 'Jże podkreślić, że żadnemu wydarzeniu historycznemu nie poświęcono tyle pieś;~i . dowych, co ruchowi oporu . . Om<Jwiany zbiÓr jest częścią licznych zapisów llicia, uczestnika walk nar0,'. No-wy!.\volerlczyeh poludniowej Serbii, które do druku przygotował znany fol"'0rY5ta serbski, Momcilo Zlat<lnović. Do zbioru weszło 105 pieśni ludowych, z któ. Olch w;ększość Ilić zapisał po 1950 r. Nosicielami i pieśniarzami ludowymi tych :"HlIÓW byli przeważnie partyzanci. Pieśni te śpiewano w zasadzie w okresie oku.cji, lecz są wśród nich i nowe wątki, np. o zamordowanym w Szwecji amba,dorze .Jugosławii Vladimirze Roloviciu ora: o śmierci prezydenta Tito. Zbiór poprzedza krótki zwięzly wstęp piór'a Momcilo Zlatanovicia, który n3.. ;ązuje do genezy niektórych utworów, Ciekawe są informacje o przejęciu przez .: ..,tyzantów serbskich, macedońskich i rosyjskich pieśni ludowych a ruchu opor~1 :;(ljnie ojczyźnianej Kraju Rad. W południowej Serbii, jak zaznacza Zlatanović, :J'Nstało ,poro wątków a ważnych wydarzeniach i posz.::zególnych bohaterach na. dowych. Heroiczna śmierć niektórych z nich posłuźyła jako inspiracja dla śpie·"Olków ludowych. Pieśń, np. o śmierci partyzan';a Dragoljuba R<adisavljevicia-Top,y, powstała w )'942 1'. i - jak podaje Milivoje Perović "rozbrzmiewa:'1 p0 ",:'ach i dolin<Jch poludniowej Serbii. Spiewali ją idący do walki partyzanci, była ·ja wszakże ulubionym utworem i dla dziewcząt wiejskich. Nucili ją grywając '.;. gęślaeh również st<Jruszkowie. Usłyszeć ją można było również nocą, gdy chlopi ',dzieL kolo rozp<Jlonego ogniska w górach. Nie było czlowieka w poludniowej ',t'l'bii, który by w tym czasie nie znał tej pieśni, nie ma dziś i wioski czy góry, j' !)re by jej nie usłyszały" l. Warto wspomnieć, że dotąd ukazało siG kilka zbiorócv . ,dni p<Jrtyzanekich z poludniowej Serbii 2. Zbiór llicia i Zlatanovicia jest kolejną pozycją, zawierającą ciekawe wątki ~ najnowszych dziejów narodu serbskiego. Utwory te są trwałym świadectwem ,:' gatych tradycji kultur<Jlnych kraju, który od czasów Vuka Karadzici·a nie schcr:i z warsztatów naukowych wielu folklorystów. W wielu pieśniac:h z tego zbioru podkreśla SiG rolę Kraju Rad w walce z fa-:';;zmem. Spor<J cz<;ść opiewa heroiczną śmierć bohaterów narodowych, którzy : ',legli na polu walki z okupantami. Duża część z tych utworów to ballady ,azujące tragil:zny los najbliższych osób partyzantów, które zapłaciły własnym ~·;::ie;n. Wątki omawianej książki są wzrusz.ającą lektui'ą niedawnej przeszłości boh:;."_,;'skiego narodu serbskiego z okręgów Nisz, Leskowac i Wranje. Kole Sirniczijell' M. PCl"ović, .Zapis O j~t:lnoj partyzanskoj peslni, .,Politika", Beograd 18 maja 1952 s. 5. ;: Srpske narodnc partizanske pes-me, Vranje 1966; Crnotravska i teskovacka narodna pcsH.'a ,:·<obodHacl<og rata i revoluciJe, Beog-rad 1967; Narodne pesme Jablani-ce, Lcsk0vca, 1968; SL!.,"j.Ldnc pesrne ostobodHtlĆkog rata juzne S.,.bije, Beograd 197--1:;Miodrag Vasilje ....ić. NC1'oclne T1~e.·j.:;Hje Leskot:ackou kraju, Beograd 196U; Tatomir Vukanović, ST}Jske narodne parti:anske pes,~, Vranje 1966. l �34·8 RECENZJE Slobodan Z e c e v i ć, Srpske J'vluzej, Beograd 19S3, ss. 191. narodne igre. Poreklo razvoj, wyd. Etnograf,>~.< Slobodan Zecević (1918 ~ 19'83), urodzony w m. Mostar w Hercegowinie, należ>: czołowych etnografów powojennej Jugosławii. Ukoi1czywszy studia prawnic~-, i etnograficzne na Uniwersytecie Belgradzkim zdO'bywał następnie specjalizacf; w Anglii i Francj:. Najpierw rozpoczął pracę w rozgłośni radia belgradzkiego, Pi}tem w administracji pai1stwowej, by następnie przejść do pracy w Radzie Kompr:zytorów i w kulturalno--oświatowej instytucji Serbii, co pozwoliło mu podróżow<l: po kraju i badać wciąż żywy i bogaty folklor rodzimy. Szczytowy punkt osiągna'. Vi swej działalności naukowo-badawczej, gdy w 11965 r. rozpoczął pracę w Instytucie Etnograficznym Serbskiej Akademii Nauk. Zorgani,zowa! wówczas na szerok.! ~kalę badania terenowe. Jego nazwisko często widnieje na łamach organu Muzeun Etnograficznego "Glasnik". Zećević był wieloletnim sekretarzem Związku Folklorystów Jugosławii oraz przewodniczącym Towarzy'stwa Etnologicznego Serbii. Częst;, występował z ciekawymi referatami na krajowych i międzynarodowych kongresach, sympozjach i konferencjach naukowych. Ogłosił drukiem około 150 prac. wśród których jest kilka książkowych: Elementy naszej mitologii w ludowych za~ do bawach obrzędowych, Mityczne istoty w legendach serbskich, Kult zmar/ych u Ser: i omawiana monografia Serbskie zabawy ludowe. Pochodzenie i rozwój W pracach tych porusza on sprawy związane z mitologią ludu serbskiego ora·: z religią prasłowian. Sporo miejsca poświęca etnomuzykologii i tai1com. Liczni: swoje prace poświęcił zagadnieniom związanym z materialną kulturą ludowż! Serbów. 'w omawianej książce Zecević odkrywa ważne i nowe karty oryginalnej du· chowej kultury ludowej Serbii. Ciekawe są jego spostrzeżenia i interpretacje oraz wnioski. Jego prace nauko\vo-badawcze cechuje nowatorska analiza. Często stosuj!: -un komparatystykę, co pozwala mu dojść do ciekawych syntez. W języku serb'skim, jak zaznacza autor, pojęcie zabawa ludowa może oznaczać także zawody ;;kakanie, bieg, pchnięcie kamieniem, tj. to, co dziś określa się jako zawody sportowe. Zabawę ludową określa Zecević jako sztukę synkretyczną, ponieważ skład" siG na nią tekst, melodia i ruch. Zabawy obrzędowe zalicza on do najstarszych. Niektóre gry wykonywane były podc.zas obchodów pewnych świąt, inne natomiasl. Z\o\"iązane były z ważnymi wydarzeniami w życiu Serbów. Autor słusznie pod:kreśla, że trudno dziś określić drogi rozwojowe zabaw, gdyż wiadomości o nich posiadamy dopiero od początku X!IX W., kiedy Vuk Karadzić rozpoczął swoją działalność zbieracką. Słusznie zauważa, że niewiadomo jakie gry i zabawy istniejące obecnie w Serbii przyniosły plemiona serbskie, gdy po wędrówce S!owia:1 zajęły tereny dzisiejszej Serbii, a jakie przejęły od tubylców. O zab~.lIvach lud'Jwych, jak twierdzi, można znaleźć informacje w niektórych średniowiecznych freskach i skąpc' v;iadomości w piśmennictwie, ale najbardziej bogatym źródłem są zabawy, ktore :1adal żyją. Niektóre z nich, przekazywane z pokolenia .na pokolenie i pamiętająCe z3'TIierzchłe czasy, przetrwały po dziś dziei1, inne natomiast miały charakter przejŚllOWY i dlatego zostały zapomniane. Serbskie zabawy ludowe, w zależności od strefy geograficznej, Zecević dziel; na kiLka grup - na północną tzw. panońską, gdzie miała miejsce największa wy-o miana kulturalna między plemionami serbskimi a sąsiednimi ludami. Tu obserwują .ię nie tylko symbiozę, ale i antagonistyczne tendencje kultur ludowych Na ziemiach Wojwodiny poza Serbami zamieszkują Węgrzy, Rumunii i inne ludy. bów �RECENZJE 349 ::abawy tu związane są z rolnictwem. Tańce są żywe, kroki lekkie i krótkie, a nóg <e podnosi się wysoko od ziemi. Taniec ma charakter grupowy. Da obszaru środkowego wchodzą ziemie Szumadii oraz tereny leżące wzdłuż :':,ek Morawy, Sawy, Dryni i Dunaju. Po uwolnieniu Serbii spod jarzma tureckiego ; izybyli tu Serbowie z innych regionów kraju i w ten sposób pieśń i taniec n::',:;'aly specyficznego stylu, a potem stąd przenosiły się do innych zakątków kraj'..i. "i ;'zy tańcach tu wykonywanych, ciało kołysze się lekko, ruchy są dynamiczn~, ~,'oki żywe, tak jakby nogi nie dotykały ziemi. >Następnym obszarem jest dynarski. Zabawy obrzędowe, które związane byiy " ,edyś z weselem i procesem prac polowych, dziś tu zanikly, młodzież przeję!;,], poy i zabawy Szumadii. iW obszarze południowej Serbii są bardzo popularne i bcgate tańce ludo .••. ·e ;.faz zabawy obrzędowe. Ziemie te odrzuciły jarzmo tureckie dopiero w 1878 1'. Gra i zabawa ludowa miast i wsi różni się wyraźnie. W miastach obserwuje si;; .·.:pływ orientalny. Pi'l!Y obszar to ziemie wschodniej Serbii tzw. timackie. Zabawom :0·· .arzyszy tu pieśń i orkiestra ludowa. Kiedy tańczy się przy śpiewie kroki są p'J..Dlne, a gdy zadudnią instrumenty muzyczne, stają się one żwawe. Zećević pisze a zabaWach miejskich i wiejskich, które, jak wspomniano, różnią . "';; zasadniczo. Zaba wy miejskie są spokojne, lekkie, odbywają się w zamkniętych l.,)mieszczeniach. Główne miejsce w omawianej książce zajmują zabawy obrzędowe związar:i' 2. kolędowaniem, z obchodami św. łJazarza, zabawa tzw. kralice, w której wspomi..•me są bóstwa Lado i Leljo. Z tego też powodu cerkiew zabraniała tej zabawy. l.i\bawy magiczne, tzw. Dodale, mają za cel wywalać deszcz. Obrzędy związane ~ zapustami, w których zachowały się elementy przedchrześcijańskie, np. gry nocne ·'.ilkół ogniska, mają charakter maskaradowy. Następnie autor omawia zabawy ;.xiązane z obchodami św. Jana. Sporo miejsca w omav,;ianej książce zajmują za[·;·,wy obrzędowe związane z nar-odzinami, z dorastaniem dziewcząt, z weselem, z .pogrzebem oraz z medycyną ludową. Obszernie omawiany jest taniec ludo·.vy >ko zasildnicza część składowa serbskiej zabawy ludowej. Taniec tzw. "kolo" jest :.~wartym lub zamkniętym kołem tańczących osób trzymających s:ę za ręce. \V za,c ",dzie tal'lce są dwukierunkowe - w prawo i w lewo. Przy otwartym kole pro·,adzący nazYWa się "kolovodja" czyli p:'owodyr, a ostatnia osoba "kec" - jedynka .. C;dzie indziej tych tancerzy nazywa się "desni" prawy i "lewi" lewy. Od ::;ch dwóch tancerzy zależy, jak będzie wyglądał tan:cc. Kol<Jvodja musi być d-vi~ryrn tancerzem. Odgrywa on rolę dyrygenta tańczących osób. "Kolo" w Serbii ',;e zawsze jest kołem. Tańczące osoby czasami two:·zą wężykowatą lub prostą .. ;1ię. Potem Zećević omawia zabawy związane z "zabieraniem cudzego plonu". Z"'·:,"lwy te wykonywane są solo. Serbskim zabawom ludowym prawie zawsze towarzyszy muzyka i pieśń. hn .. !a~nie poświęcono sporo miejsca w omawianej monografii. Często, jak zaznacza ;: ,t tor, tekstowi pieśni podporządkowana jest melodia. Bywa jednak i tak, że za·, ·[·.•wom nie towarzyszy żadna melodia. P.odczas wyk<Jn,mia tych zabaw słychać tylko '.vtmiczny stuk kroków lub dźwięk biżuterii. Zecević zalicza zabawy do najbardziej .., chaioCZnych. Z.anim zaczęto używać instrumentów muzycznych, jak twierdzi autor, ;c.;bawom i grom towarzyszyła pieśń ludowa, wykony·.\·ana przez jedną lub kilka . "ób. W żellskich zabawach obrzędowych nie śpiewały tailczące dziewczyny i koc;ety, lecz nie biorące udziału w zabawie ich towarzyszki. Rzadko zdarzało się, uy POOL zas Z" ba w śpiewała tylko jedna osoba. Często zaczynała śp:ewać jedr:a �350 RECENZJE o£oba, a zaraz pJdch wytywaly plesn pozostałe uczestniczki. Czasami tekst p:e:.· nie ma żadnego związku z zabawą, innym razem natomiast pokrywa się z n~·). Słusznie podkreśla Zecević, że przy towarzystwie kapeli ludowej osoby bi()rą~ celzi"ł w zabawie poświęcają wiele uwagi grze. -Książkę zamyka obszerny spis nazw zabaw ludowych. Ogólnie biorąc, lektura jest pożyteczna i wypełnia lukę w nauce, gdyż g,'j i zabawia ludowa Serbii nie była dotąd specjalnym przedmiotem badań etn.~gr:.ficZY1ych, szczególnie jeśli chodzi o jej pochodzenie i rozwój. Kole W. tow. Simiczijew P, A n i k i n, Byliny, Metod wyja.snienija istoriczeskoj chronologii Izdatielstwo MJskowskogo Uniwiersiteta, Moskwa 1'91814, ss. 2-88. LcarijCf11- Władimir Anikin należy dziś do czołowych badaczy rosyjskiej twórczości 'kdowej. W powojennej bibliografii Kraju Rad często figuruje jego nazwisko. Wyd.d <)n dotąd wiele wartościowych prac naukowo-badawczych, wśród których spo' .. monograficznych o rosyjskiej poezji i prozie ludowej. Jego prace są cytowane prz', ć folklorystów zajmujących się rosyjską literaturą ludową. Głębokie i now<ltorsk' są myśli profesora Anikin<l. Jakkohviek 0<: XIX w. dotą<! rosyjskiej twórczości 1"dowej poświęcono liczne prace badaczy reprezentujących różne szkoły, jednak om','wiana monog-rafi2. autoTa wyróżnia s.ię nowatorską metodologią. Ostatni,o sp.:' pióra tego świetnego znawcy rodzimego folkloru wyszło kilka książek '. Omawiana mO:'lOgrafia, jak Z<lznacza cautor. rozpailruje byLny rosyjskie "z punktu Wiidzenia odbicia w .ni·ch historii idei obyczajowych cech okpesu Rusi K;jowskiej i następnych czasów". Dokonuje on analizy wątków i ich odpowiednikó·.'. na tle wydarzeń historycznych, przestrzeni i czasu w porównaniu tych utworól< e;Jickich z innymi rodzaj<lmi i gatunkami rosyjskiej twórczości ludowej. Mon'·grafia jest adresowana do studentów, doktorantów i miłośników folkloru ros}';skiego. Składa się ona z dwóch wzdziałów: 1. Tradycje byliny o Dobryninie wa> czącym z wężami i analiza history·czna jej wariantów i wersji i 2. Tradycje byli'-':; o Sta wrie i analiza historyczna jej wariantów i wersji. W rozdziale pierwszym Anikin roz.patruje teoretyczno-metodologiczne podejśc cdo an<llizy byliny \V dotychczasowych badaniach. Dokonuje klasyfikacji wariantćh', i wersji, poszukuje ewentualnego hist{)ryczno-chr<ll1ologicznego stosunku grup i we,sji. Omawia czas i przestrzel1 zapisów wariantów. Po,ównuje tę bylinę z p:eśnian. religijnymi. Na końcu rozdziału rozpatruje treść utworu w stosunku do konkretn~'j C1Tgumentacji historycznej. Rozdział drugi zaczyna od podejścia historycznego do analizy byliny o Staw1"" w ważniejszych pr<lcach naukowo-badawczych. Potem omawia wersje i grupy w" riantów nawiązując do niektórych uwag historyczno-chronologieznych. Następ!ł:' p~rusza zagadnienia ewentualnych historyczno-chronol<Jgicznych wersji i grup b.~liny. Obszernie omawia argumentację geograficzną oraz rozpatruje slosunck 'k.i J \"1. P. Anikin, Teorieticzeskije mieni, wypusk 3. Mos·k\va 1980, ss. SI·:wa 1981, ss. 960. prob1iemy istorizma bylin 120; W. P. Anikin, Russkoie w naukie naTodnoie sowietskogo tworczestwo, \vr,i~ _ l'v!. �RECENZ.JE 351 . bj'iilly do bajki ludowej. Jl'st lu także mowa o historyczno-obyczajowej argume!1. t<lcji ; ścisłym ustaleniu chronologii. ~a z<lkończenie rozpatruje sens ideowo-art ys;yczny j<1ko argument. W monogr<lfii tej autor uj,1wn:ł swoją erudycję, doskonałą zn,"j-'mość epe,"l j'.(\:,yj"kiego. Rozpatruje on tu d\l'ie diametralnie różne byliny d{)chcdząc do wn;';,ku. że tC{)l'ia tradycji stosowana do analizy pozostałych bylin m{)że być taka sameJ. Antkin wyklucza zawod,)wych i pólzawodowych śpiewaków p:eśni religijnyc', jDko twórców bylin, Do l<1kieg{) wniosku dochodzi po zbadaniu mas,owych trady:ji poetyckich w epice. Odrzuca także teorię niektórych badaczy twierdzących, Ż~ Z:1ane warianty bylin były uzałeżnione od twórczości bajarzy wiejskich XVHi- XX w. Takie bowiem podejście d{) badania eposu ludowego jest niC'zgodne z ,;::lsDdami niedoceniania podstaw tradycyjnych bylin, tj. zachowania w nich Wi'~l' ez;edzicmych z twórczością pop:'zedzających wieków, zwłaszcza w treści, którą r.ie można interpretować jako schemat bez treści, wypełniany osobistymi, his'·~rrcmie późniejszymi wkładami artystycznymi pieśniarza i autora. Istnienie licznych odpowiedników i wersji poszczególnych bylin, świadczy według Anik<,," o rozprzestrzenieniu m{)tywóv, archaicznych wątków. Rekonstrukcja archaiczneg" s;,mu eposu rosyjskieg{) jest bezwzględnie możliwa, ale, jak twierdzi aut{)f, P;L'zebna jest ;l!1aliza w,;zy,tkich wątków bylin i ich wariantów. Kole Rado 1983. R a d e;; C: l' k, Slol"l'Ilske llo:[Iende. Wyd. Cankarjeva SimicZ'i.jew Zalozba, Ljublj'!cn ss, 311. Rzadko docieraj'l do Po!:;k: książki w języku slowel1skim, zwłaszcza zaś etl1C!,g:'aficzne i folklorystyczne. Kraj ten więc i jego twórcz'ość ludowa są mniej znan:; w ,z,erszych kręgach społeczet'1stwa pol~kiego. Słowenia, która od IX w. uzależniol'.:l p:'zez Franków, weszła następnie IV skład cesarstwa rzymsko-niemieckiego, a "J::! ,XlV w. pozostaw<1ła pod władzą Habsburgów aż do 191:8 r., a po za kot'1czel'L; I wojny światowej weszła w skład Jugosławii z wyjątkiem części pÓłnocno-·nchodniej i północnej, które nadal znajdują się pod panowaniem Włoch i Austr.' \V okresie długowiekowej niewoli w miastach słoweńskich rzadko można byt-, u:,łyszeć mowę ojczystą, a jedynie wieś pielęgn{)wala prastare zwyczaje i obycz<l j'e:, \),)gatą poezję i pwzę ludow<1 oraz język słowiański wladcy Samcmu. Literatur:, p:sana miała tu utrudnione \\'arunki rozwoju, a jedynie utwory ludowe przetrwat:r_ przekazywane w śro,dowisku wiejskim z pokolenia na pokolenie. We wstępie omawianej książki Rado Radescek pisze o pochodzeniu legud siowe11skich, wśród nich znajdują się utwory, w których przeważają elementy p',gal1skie. W niektórych \vystępują istoty nadprzyrodzone, gady biblijne. Więk;;~:.. część jednak, to legendy zwi'1Zane z wydarzeniami his't<>rycznymi XII - XIX· w .. z budownictwem sakralnym. Kilka legend opowiada o Turkach, o klęskach żywiołowych o gradobiciu i jX)wodziach, jakie nawiedzały Slowenię, o strasz'~cych duchach, o duchach buduj'lcych kJściół, o mostach, z-N:~rzętach domowYC'1, () ~iłach lladpayrodz.mych, o zaborcach Rzymianach i Niemcach, () święty,;:' ka;nieniach. o jeziorach i potokach górskich, o zatopionym dzwonie, o krwawy:i1 ś2adach w /-,')rach, o pożar:Jcll i skamienialych swatach, o budowie miast i os"i. �352 RECENZJE Książka jest bogato ilustrowana. Autor zamieszcza 36 zdjE;ć illform~llllrów, Da Jj';Jążki załączył mapę Słowenii ~ wyznaczonymi miejscow,)ściami skąd pochod~ą zebrane legendy ludowe. Mankamentem książki jest brak metryczek pod każdym z utworów. Nie jest podane skąd dana legenda pochodz~, kiedy, od kogo i przez ;. ogo została zapisana. Mimo tych braków jednak zbiór ter niewątpliwie jest cie'\'<1wy, pozwala bowiem ba·daczom prześle,dzić drogę rozwojową tego gatunku tworcwści łudowej w jednym z małych krajów Słowiańszczyzny. gdzie mimo \\':ej.J.viekowej niewoli legenda podtrzymywala lud na duchu. iLegenda, stanowi jak wiadomo, odrębny gatunek t\yórczości ludowej ści;;le i oviązanej z dziejami danego ludu i odkrywa ciekawe karty z życia spoleczno-poi:.tycznego, właściwe dla danego re~ionu. Wlaśn;e takich oryginalnych i ciekawych informacji dostarcza omawiana książka, Kole Simi.c:ijl'w Tomisław ,c' -;. To d o r o w s ki, Kuzmall S.::apkarPlc, \\'yc., .,Misla", Skopje 19.32, 2:97. Na półkach ksiE;garskich S.R Macedonii znalazła się ;';siążka Tomisla\\'a TGd,;)wskiego o znanym zbieraczu utworów ludowych, Kuzmanie Szapkare\\'ie, G.jy t, i1 entuzjasta folkloru rodzimego wydal w Sofii (1891 - W9'4) w 9 woluminach ,',,"oj 2 bi6r utworów ludowych, jego imię zaczęlo się pojawiać' we wszystkich pracach ,',<lukowo-badawczych poświęconych f.olklorystyce maCL'dol'lskiej. Autor o;nawia::ej k,;ążki nie odkrywa co prawda nowych kart z życia i dzialalności tego zbie" :r"eza, niemniej jednak wyłuskał wszystko co wiąże się z okresem, kiedy Sza]karew wszedł w poczet odkrywców bogatego folkloru ludu maCt'dOl\skil'go, Todorowski dokonuje przeglądu historycznego Macedonii okresu 30 - 80 lat n:i";'mego stulecia, zwlaszcza zaś miasta Ochry d, skqd pochodzil zbierano POLe'm z•.jmuje się jego wędrówkami po Macedonii, gdzie pracując jako nauczycie! \\' roi.rych miastach nawiązywal liczne kontakty ze swoimi rodakami, Nas[(;pnie omawa :,-;,pGnujące zbieractwo Szpaka:-ewCl, który odkryl wiele archa~cznych i unikalnych '>'ltków zarówno epiki jak i macedońskiej liryki ludowej. Zbieracz ten znany jest także jako zapalony entuzjasta bajki, legendy, przyt','JN i zagadek, obrzędów i wierzeń lu·dowych. W jego zapisach znajdują "ię ró.\(:';<'ż ciekawe inf'Ormacje i materialy o medycynie ludowej, o zabawach. Todorowsi>:i ;.>:ze także o działalności S.zapkarf'wa jako autora podn;cznikow szkolnych. W 0;;"''':'"H' kiedy żyl, jego ojczyzna znajdowała się pod panowaniem Turcji i edukacja d~jeci była bardz,o utrudniona. Jeśli istnialy szkoly. to lekcje odby .••... ały s:ę \\ j.;Ly,ku greckim. Do nielicznego grona 'nauczycieli, kt6rzy wprowadzili do szkoly j~:;:yk ojczyst.y, należał i Kuzman Szapkarew. Był on autorem 8 podręcznikóv, ;;·"in. elementarza i podręcznika dla klasy II oraz gramatyki i geografii. Zbier~:i:z :~';; byl również autorem biografii dwóch braci - Dymitra i Konstantego !\Iiladi:u'c,uwów, którzy swoim zbi,orem macedońskich pieśni ludowych, wydanych \\' L;1fi2ebiu w 18611 r., stali się prekursorami dla następnych licznych zbierany !LJculońskich utworów ludowych. Dalej Tod.orowski omawia polemiczne artykuly Szapkarewa, który broniąc języ;'a, h ·storii i k ,lIury ojczystej, polemizowal z autor:lmi ościennych krajów, Gef" �RECENZJE 353 gujących odrębności narodowej Macedollczyków. ,\v omawianej książce znajduje się rozdział o stanie badatl .nad działalnością SZ3pkarewa, a także pod:lne są dane biograficzne oraz wykaz jego prac ogłoszo!łych drukiem w latach 1864 - 189,5. Jakkolwiek T:;mislaw Todorowski przeznacza omawianą książkę dla wąskiego gl'i,na ;;pecjalistów, to jednak ma ona szersze znaczenie, gdyż nie ogranicza się tylko do f{)lklr;rystycznej działalności Kuzmana Szapkarewa, lecz zawiera informecjc o sytuacji polityczno-ekonomicznej Macedonii IV XIX w, oraz o kontaktach zbieracza z jego współczesnymi ziomkami i z wybitnymi oso'bistościami sąsiednich krajó,\' ,dowiatlskich. Kate Simiczijew � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cafea7d5275faba3f678bb7ce1ca28f.pdf 355a7c18cb3c7636c73e19e1dbe59117 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1782 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.355-387 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1986 v. KRONIKA KONFERENCJiA NT. PROBL£iMY KLASYFIKACJI I INDEKSOWANIA CAŁOŚCI EIDYCJI "DZIEL WSiZYS'DKLOH" OSKARA KOLBERGA \(poZNAŃ 19 LISrrOp ADA li9i8i5) Prace nad pełnym opracowaniem i wydaniem całości materiałów rękopis:11:"'-inych Oskara Kolberga doprowadzone zostały do takiego momentu, w k:Ó:'y';l zagadnienie indeksów stało się problemem niezbędnym do rozwiązania. Pr'1'.'/idłowJ skonstruowany zespół indeksów pozwoli na pełne wykorzystanie tego gigantycznego dzieła jako źródła naukowego. System źródłowy, jakim jest to dzieło, musi być zaopatrzony IV odpowiednio szeroki, o odpowiednim stopniu szczegółowości, czytelny i praktyczny aparat informacyjno-wyszukiwawczy. Czynione do tej pory próby skonstruowania takiego systemu indeksów dla DWOK nie daly zad·owalających rezultatów. Sztywne i nieprecyzyjne metody nie mogły sprostać ogromowi samego dzieła. W końcowym etapie prac wydawniczych konieczne stało się wypraco,vanie nowej koncepcji indeksów, która maksymalnie odpowiadałaby samemu dziełu i jego odbiorcom, Z p.owodu braku moźliwości opa:'cia się na gotowych i sprawdzonych metodach indeksowania tego typu materiałów, koncepcję taką stworzyć należy specjalnie do tego unikalnego dzieła, Jedną z pierwszych prób ruszenia z miejsca była zorganizowana 19 listopada w Redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu konferencja poświęcona tej problematyce. Ze względu na zlo;i;oność .poruszanej problematyki, do udziału w konferencji zaproszono naukowców reprezentujących: etnografię, etnomuzykologię, filologię polską oraz folklorystykę ~ dyscypliny naukowe, dla których dzieło Kolberga jest jednym z podstawowych źródeł wiedzy. Obecni byli: zespól fołklorystów z Lublina pracujący nad Słownikiem Etnolingwistycznym Folkloru PoLskiego (doc. Jerzy Bartmillski, mgr Grażyna Bączkowska, dr Jan Adamowsk:): dGc. Tadeusz Kłak oraz dr Dionizjusz Czubala z Instytutu Literatury P.olskiej Uniwersytetu Sląskiego w Sosnowcu; etnomuzykolodzy - doc. Ludwik Bielawski z Wars/awy i dr Aleksander Pawlak z P.oznania; etnogra£'owie - doc. Zofia 5taszezak i gr Irena Kabat z Poznania -- redaktorki Słownika EtnoLogicznego oraz mgr C:zegorz Skalski z Poznania i mgr Maria Niewiadomska z Łodzi. Całość spotkcaia Pi·zy;otował zespół redakcyjny (mgr mgr Agata Skrukwa, Danuta Pawlak, Hanna Pa wIak, Elżbieta Miller, Jan Pałka i Witold Przewoźny). Zap. 8szonyeh go.~ci powitał i przedstawił Redaktor Naczelny Redakcji D\\'OK prof. dl' Józef Burszta. NasItępnie mgr Witold Przewoźny wygłosił dwa referaty: "Zarys metod indeksowania możli wy ch do wykorzystania w DWOK" oraz ,,;VIateriał etnograficzny w DWOK", W pierwszym przedstawiono cele i zadania systc .. mu indeksów ze szczególnym podkreśleniem niezwykłości całego przedsięwzięcia. Indeksy DWOK powinny \)0wiem objąć całość dzieła Kolberga, scalić różnorodny mate] iał w pewną całość źródła naukowego przy jednoczesnym uniknięciu ujednolicenia go. Indeksy powinny równieź odzwierciedlić specyficzny charakter dzieła przy jednoczesnym uwspółcześnieniu terminologii i klasyfikacji. System indeksów ~nusi dać maksymalną liczbę odp-owiedzi na wiel-okierunkowe pytania niejedno·racine j grupy {;dbiorców (musi zaspokoić wymagania naukowców różnych dzie<lzin humanistyki, jak i odbiorców zadających pytania w mniejszej skali uszczegóło23' �356 KRONIKA wienia, m.in. regionalistów, działaczy kultury, sympatyków folkloru i etnografii) Omówiono nasItępnie różne metody indeksowania - za pomocą klasyfikacji i haseł przedmiotowych. Za najwłaściwszą uznano metodę indeksowania współrzędnego z zastosowaniem deskryptorów. Jest to metoda umożliwiająca budowanie otwartego, szerokiego i nowoczesnego systemu informacyjnego, który może być wykonywany konwencjonalnymi ręcznymi metodami lub przy pomocy komputera. Metoda ta polega na charakteryz.owaniu treści dzieła za pomocą współrzędnych, dających się swobodnie kombinować, słów kluczowych lub deskryptorów. Języki deskryptorowe posługujące się indeksowaniem współrzędnych są obecnie powszechnie stosowane i wydają się być najnowszym sposobem indeksowania. Pozwalają one nie tylko na uzyskiwanie stosunkowo najlepszych wyników wyszukiwa wczych, ale jednocześnie indeks taki jest dość prosty w użyciu dzięki posługiwaniu się jednostkami leksykalnymi równoksztaltnymi z wyrazami języka natur<Jlnego. W dalszej części zwrócono uwagę, że wszelkie ustalenia teoretyczne wielu dziedzin humanistyki, obejmujące zagadnienia językowe, klasyfikacje i systematyki, problemy definicyjne i pojęci-owe oraz wszelkie problemy powstałe podczas bezpośredniego procesu indeksowania, muszą znaleźć rozwiązanie dzięki stalej współpr;,cy z szerokim gronem specjalisltów. PrzedstLtwiono również propozycję podziału prac na szereg etapów: 1) pogłębienie konstrukcji teoretycznej poszczególnych indeksów i dojście do ustaleń wy jści-owych rozpoczynających konkretne prace; 2) stworzenie odpowiedniego aparatu naukowego - utworzenie zespołu indeksowegG - etnograf, muzykolog, folklorysta-filolog, informatyk; '3) gruntowna analiza poszczególnych części dzieła, jak wstępy, poszczególne rozdziały, przypisy, mate.riał etnograficzny, folklorystyczny i inny, pod wzgłędem jęqkowym, ukrytych i jawnych struktur, podziałów i klasyfikacji. Celem tej części pracy byłoby wyszukanie wewnętrznego kodu informacyjnego całości dzieła i je-go .przeanali~owanie; 4) przystąpienie do budowy tezaurusa DWOK, wyznaczenie poszczegółnych kategorii ich zasięgu i szczegółowości; 5·) po wszechstronnej analizie skonstruowanego tezaurusa można przysląpić do właści wych prac indeksowych. W drugim referacie przedstawiono schemat za wartości merytorycznej całDści wydanych dotąd tomÓ·,v. W schemacie tym uwzględniono układ samego Kolberga, a 'N niektórych przypadkach dokonano koniecznych modyfikacji. Material podzielono na 1-6 części, od WSItępÓW,poprzez poszczególne rozdziały, po materiały uzupełniające i pomocnicze. Omówiono również najważniejsze problemy porUSZ::lne w poszczególnych częściach. Na zakończenie za.prezentowano wybór materiału leksykalnego obrzędu weselnego, wyodrębni·ony na podstawie opisu 15 wesel z różnych regionów Polski. Wybór taki pozwala przyjrzeć się charakterystycznemu słownictwu i dokonać analizy całego materiału informacyjnego. M<Jteriał ten daje się szeregować i klasyfikować. Zaproponowany wy"bór słownictwa i próba jego analizy był jedynie materiałem warsztatowym i pomocnym w ukierunkowaniu dyskusji. Dyskusja: Wszyscy zebrani potwierdzili konieczność realizacji wyjątkowo trudnego etapu w pracach Redakcji oraz konieczność wypracowania własnej m€ltody indeksowania. Głosy dyskutantów podzieliły się na dwie grupy: zwolenników maksymalnie szczegółowego indeksu oraz minimalistów opowiadających się za indeksem przekroj-owym ze stałą listą gotowych haseł. Do pierwszej grupy należ.al doc. J. Bartmiński z zespołem. Zaproponował on oparcie indeksu deskryptorowego �KRONIKA 357 na dwóch rodzajach haseł: a) deskryptory wybrane z tekstu, b) deskryptory oparte :Ja metajęzyku - języku powstałym w wyniku interpretacji badacza dla opisania ·.vartości symbolicznych. W samym metajęzyku należałoby wprowadzić kilka kategorii: funkcja tekstu (kategoria zewnętrzna); intencja tekstu (kategoria wewnętrzna); gatunek genologia; temat -- przedmiot dzieła; postać. W dalszej części dyskusji doc. Bartmil1ski Z\vrócił uwagę na różnokierunkowe i głębokie pCJtraktG',vanie dzieła Kolberga i s,iworzenie nowoczesnego i czytelnego systemu inforn~:\cyjnego. Nowoczesny i szczegółowy system wcale nie mu'si oznaczać, iż będzie on mniej użytcczny - wręcz przcciwnie. Doc. L. Bielavvski zwrócił uwagę na znakomitą intuicj<; i doświadczenie Kolberga w dziedzinie systematyki i klasyfikacji. Jego ujęcie zagadnil~nia S till1owić mOLe doskonały klucz do budowy indeksów'. Według doc. Biclawskiego w pracy nad indeksami należy wyjść od układu koj·, bergawskiego - nicco zD1cdyfikow3nego -- sprawniejszego, zbudowanego przy pcinym wykorzystaniu olbrzymich Lloświadczeń Reeakcji w znajomości samego dzieła Zaproponował wyprac{lwanie klucza - modelu całości DzieŁ wszystkich, budowanego w dwóch etapach: 1) klucz ogólny, 2) klucz szczegółowy obejmujący sy.ste. matyki i klasyfikacje szczegółowych problemów. Do konstrukcji indeksów i ich opublikawania w zupełności wystarczy oparcie się na kluczu ,ogólnym. Da propozycji tej dołączyli i inni dyskutanci op·owiadający się za mniejszą głęb0kością przyszłych indeksów. Jednak podcza's dyskutowania propozycji przedstawionej przez mgra Wi,to!da Przewożnego udało się uzyskać kompromis pomięcfzy .':tronumi. Oka;:alo si<;, że naldy zbudować model całości materiałów w rozumieniu Kolberga, a nasi<:;pnic dokonać burdzo szczegółowej analizy poszczególnych części. Dyskutuj'lc nad p<;szczcgólnymi punktami drugiego referatu zwrócono uwag~ na koniecznoś(- pn:Ccm;,;liwwunia kategorii regionu. Do bud-owy słewnika geograficzmego po~rzebny jest przynajmniej dwupozi{)mowy system KonfrontQwania dany·ch. Kolberg operował centrami regionalnymi i wolał nastawić się na analizę centrów niż p()grclllicz<l. W indeksie miejscowości należy zróżnicować miejscow·c;ściopisane Vi td(ście od tycI:, z których pechcdzi dany materiał oraz miejscowości tylko wymienione w tekście. Pozo3taj~1 także miejscowości wzmiankowane jako miejs'cG\'ł.};ci mitologiczne _.- nazwy fikcyjne. D:llsza część dyskusji oscyl0wała wokół poszczególnych części zapr·oponowanego mocelu Kolbergowskiet;o. Omówi·ono więc po kvlei rozdziały dzieła zwracając uwagę na naj waLniejsze problemy wynikające ze specyfiki tematów tam po·ruszanych. Głównym i nielozwiązanym problemem, który przewijał się w dyskusji, był zasięg i glębokość indeksowania. Ten węzlowy problem dla samej konstrukcji indeksów wymaga dalszych spotkań i dyskutowania JUL szczegółowych problemów w wąskim gronic specjalistów. Najbliższe spotkunic poświęcone indeksom maleriałó\v muzycznych wyznaczyli sobie etnomuzykolodzy. Najważniejszym efektem lego spotkania byłu włączenie się Redakcji do ogólnopolskiej dyskusji nad systematykami i klasyfikacjami materiałów folklorystycznych i etnograficznych oraz rozpoczęcie współpracy przy two·rzeniu padwalin teoretycznych pod przyszły system indeksów DWOK. Tylko współpraca z szerDkim gronem specjalistów może zagwarantDwać sukces w tej pracy. Spotkanie to przyniosło również cały szereg bardzo konkretnych wniosków, częściowo tylko tu przedstawionych, a wytyczających kierunki prac w najbliższym czasie. Budowa modelu całości materiałów kolbergowskich i jego gruntowana analiza przyniesie już warsztatowy materiał, który służyć będzie do szeregu następnych spotkań i dyskusji, Witold Przewoźny �358 KRONIKA WYSTAWA PT. "INDIAN-I:E AMlBRYKI POŁUDNIOWlEJ" Rzeczywistość muzealna ostatnich kilku lat nic jest bogata w wystawy o tematyce amerykanis,tycznej. Indianie kontynentu południowoamerykallskiego nadal stanowią zagadnienie niezwykle interesujące nie tylko etnografów, ale i przeciętnych odbiorców (adresatów wystaw). Hasło "Indianie" w odniesieniu do Ameryki Lacillskiej koja'rzy się najczęś'ciej z cywilizacją Inków (Machu Picchu, quipu), Azteków (skarby Montezumy) czy Majów (świątynie-piramidy), Indian zamieszkujących bezkresne obsarzy lasów tropikalnych utożsamia się z krwiożerczymi "łowcami głów", Jivarosami, zamieszkującymi niewielki skrawek zachodniej Amazonii. Powyższe, sterootypowe wyobrażenia kultur indiallsk~ch hispanoameryki (szerzej patrz: Paradowska M., Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce XIX-go wieku, "Etnografia Polska", t. 215 i 216) nie wytrzymują próby czasu. Dostęp do fachowej literatury, a także coraz liczniejsze badania tereno'.ve etnografów oraz przedstawicieli innych dyscyplin naukowych pozwalają na konfrontację i korygowanie owych wyobrażell, Istotną rolę w procesie powszechnej edukacji naszego społeczcllstwa mogą odegrać m.in. krajowe muzea etnograficzne posiadające zbiory amerykanistyczne. Czy w istocie ją pełnią'? Dokonując pr'zeglądu wystaw muzealnych lat 70-tych i 8,0...tych można dojść do niezbyt optymistycznych wniosków, Ilość ekspozycji nieprzekracznjąca li ezby dziesięciu, jest nieproporejonalna nie tylko do istniejącego zapotrzebowania na tego typu wystawy, ale - i to sklania do smutniej'szych refleksji _. w stosunku do kolekcji amerykanistycznych, upchanych wsl(ydli wie w zakamnrkach magazynów. Doprawdy, zadziwiająca jest w tej mierze niechęć (?) czy też "niemo'c" (?) części muzealników do pokazania całego bogactwa zbiorów amerykanistycznych. Wyjątkiem są tu wystawy monograficzne poświęcone współczesnej kulturze Indian Andów peruwiańskich i boliwij'skich (Warszawa 19'79, POzn<Jll 19'80, Szczecin 19'80) oraz kulturze Indian P<Jnare z dorzecza Orinoko (Warsz<Jwa 1'98~). Ekspozycją zasługującą na szczególną uwagę, ze względu na specyfikę powstania zbiorów oraz ich zakres tematyczny, jest wystawa pl. "Indianie Ameryki Pcludniowej" z fotografii i zbiorów Borys<J Małkina, przygotowana wspólnie przez Muzeum Okręgowe w Tarnowie i Muzeum Etnograficzne w Kr<.lkowic. Wystaw<J tu jest dopiero drugą próbą (pierwsza miała miejsce w l\!fl.)K \\' 197·7 roku) prezentacji bogatej kolekcji obiektów etnograficznych obrazujących życie codzienne autochtonicznych miesz~ańców kontynentu południowoamerykaI1skiego. Szczególnie cenne m.in. ze względu na swój kompleksowy charakter są zbiory pochod ,ące od Indian Urubu, Tucuna, Cofan czy Noanama. Autor zdjęć - Borys Małkin - jest postacią niezwyklą. Polak, obywatel amerykal1ski, ukończył po II wojnie światowej dwa fakultety, uzyskując doktorat z zakresu etnografii i zoologii. PierWSze kontakty z Indiana:ni Karaja znad rleki Araguaia, Kuikuro i Waura w Alto Xingu w Brazylii (rok 1957) zapoczątkowały wieloletnie studia nad kulturami Indian Amazońskich. Wielokrotne wyjazdy w teren umożliwiły B. Małkinowi dogłębne poznanie społeczności tubylczych. Spędził wśród nich łącznie około 10 laJt swego życia, poznając ich zwyczaje, życie codzienne i obrzędy (bliżej -patrz: "Poznaj świat", nr-y z lat 60-tych i 70-tych; Burchard P., DżungLa za progiem, rozdz. pt. "BOIRY6", Warszawa H¥Nl; wywiad z B. Małkinem w "Widnokręgach", nr 5, 1976). Wśród różnorodnych zajęć terenowych - prowadzenie badań oraz gromadzenie etnograficznych i zoologicznych materiałów m\[zl>.:alnych dla placówek w Zurichu, Bazylei, Wiedniu, Antwerpii, Calgary, �KRONIKA 359 Phot'nix i innych - sporo czasu i energii poświęcał na zebranie wszechstronnej dok;;mentacji fotograficznej i fiłmowej. Efektem tego jest zbiór liczący kil kadziesią1 :ysi<;cy zdjęĆ', a lakże 22 filmy etnograficzne, nakręco:1e dla Instytutu Filmów Na~Kowych w GC<tyndze. Część z nich - kilkaset f-otografiiaraz obiektów Borys Małkin ofiarc\V:lł \\. ],,\ach 70-tych Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. ,prezentowana w Tarnowie (I - IN 19'8'5) część eksponatów, zgrorr,adzonych przez B. !\'lałkina, z wielkim trudem mieści się w kilku salkach parterowego dworku. Ek~p'Jzycję otw;cra kilkadziesiąt fotogramów prezentujących fragmenty zamierzchk.\ przeszlości cywilizacji andyjskich oraz środowisko naturalne (selwa, sawanna) II~d;;.;n Amozonii, Gran Chaco, Mato Gr·oss-o i Ziemi Ognistej. Mapa Ameryki Poludn:nwej z naniesionymi nań razwami ,plemion (okolo 30) pozw;lają zwiedzają(y;~; :n zl.okalizo\\·cmie pochodzenia każdego obiek.tu i zdjęcia. Przy takiej prezentacji materiału można zauważyć, że pomimo pozornie jednoL~cgo środowiska, w którym żyją tubylcy, ich kultury są lokalnie z·różnicO\vane. Ind·~J.nie żyją w społecznościach liczących od kilkudziesięciu osób - jak Tapirape x 3;azylii, do kilku Jivaro w Ekwadorze i Peru, czy kilkunastu tysięcy j"k Vanomami z pogranicza Brazylii i Wenezueli. Generalnie, typ gospodarowania - ':'rzedstawiony w sali czwartej - pozostaje wspólny. I tak osoba zwiedzająca wyc::;wc; zauważ;;, że większość; Indian zajmuje się kopieniactwem, łowiectwem ~v;JołĆJwstwem. Nieliczne już dziś grupy zajmują się wyłącznie zbieract\vem : ,:-,yśliwstwenl. Ziemię up;-awia Się .przy pomocy zaost:-z·onego i hartowanego w .'·?niu drewnianego kija-kopaczki przeznaczonego do spulchniania, po uprzednim "'\"Y;:~':'c~o\Van:u Podstawę uprawy stanowi maniok, banany, trzcina cukrowa. anan:1S. pap;;ja. tytoń i bawel-na. Zawieszona na ścianach sali brot'!, jakiej :Jży·,'.·ają Indianle do polowań, to różnego rodzaju luki, oszczepy i dmuchawki z z"trutymi ser·zalkami. Połów ryb odbYvva się przy pomecy k{)s~y, zastawek. cscicni, zatru·"'··ania ''vGdy lub haczyka i linki. Uzupelnieniern diety są 0'.\'0C2, n<1~::,n.-.,grzyby zbicrane w lesie . ..sala trzecia pr'zedstawia przedmioty co.Qziennego uż.ytku, takie jak kosze, .plecion~;, gliniane naczynia, warsztat tkacki itp. Są one przykładem niemal peb'~ j ;;ar.;c..wy3tarczalllvsci pa'i~czególnych grup indiaóskich. Charakterystyczne' uhory i stroje oraz elementy życia obrzędowego ~,n. in. j'1,trc;:nenty m,nyczne) wybranych spokczncści, szczelnie wypełniają ścbny drugiej z knlei salki. Uwagc; zwraca obrzędowy pióropusz Tapirape z barwn'jch piór papu~.:ch, a także korona Urubu również z ptasich piór. Martwe zdawał·oby się plT_dmioty ożywają \V \<1ńcach i obrzc;dach zarejestrowanych na kliszy (szk-oda tylk~), iż ze względów technicznych jak i z powodu wysokich kosztów nie było możliwe przedstawienie odbitek kolorowych). Istotnym aspektem przewijającym się przez wystawę są zmiany oraz skutki, ~p().''-odowane gvvaltownym zetknięciem się świata indiańskiego z cywilizacją współcZl>ną· 'Sumując, całość, mogłaby pretendować do miana pełnego przekroju współczes"Y2h kultur Indian Ameryki Południowej reprezentowanych przez około 3,0 grup et'-"'J-lingwistycznych, które za kilka czy kilkanaście lat zostaną wchłonięte przez nieustannie napierającą cywilizację. Niestety, duże zagęszczenie fotogramów i obiektów. w sposób \",-yrywkowy i nie pełny, zaledwie sygnalizuje pewne problemy czy zj;;·.·:iska. Podal nie rzecz ma się ze skromnym, lecz o ciekawej szacie graficznej, inf(,rmatorem (tu: drobne korekty Indianie Yanomami, do których B. Małkin je~zczt nie Jotarł, zamieszkują pogranicze Wenezueli i Brazylii, a nie jak po- l,,~'-l. �360 KRONIKA dano w tekście, pogranicze Brazylii i Surinamu, - Indianie Oyana zajmują oh"z.clr połużony nie przy ujściu rzeki Marowijne, lecz w jej górnym biegu). Z powyższych względów wystawę w tarnowskim Muzeum Okręgowym należy traktować jako sygnał-zwiastun ekspDzycji zapowiadanej od dawna, a mającej zaprezentować całość kolekcji Borysa Małkina przekazanej w darze krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu. AutorDm wystawy. Marii Zachorowskiej i Jackowi Kubienic, życzyć należy, by w najbliższym czasie zamiar ten zre<:!lizowali. Pobieżnie przedstawione zbiory B. Małkin<:!, wzbogaC::lle m.in. XIX-,viecznymi ekspontami kolekcji K. Jelskiego z terenów Gujany, są unikalne nic tylko ',v skali naszego kraju. MożlivvOŚć dalszego ich powiększania i uzupełniania sugerowałoby zorganizowanie stałej ekspozycji amerykanistycznej. Jan1(S~ DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI Jaskulski W PIENIĘŻNIE iDnia Z8 IX 198'5 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym K,ięży Werbist~ w Pieniężnie miał miejsce Dzień muzułmariski. Z tej qkazji przybyli muzulmanie p:;lscy z Warszawy, Białegostoku i Gdailska oraz zaproszeni goście. ,Dzień rozpoczęto Mszą św,' nec której byli obecnie wszyscy uczestnicy sesj'. Mszy św. przewodniczylO. Stanislaw Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił konkretne przyklady współpracy mi(~dzy katolikami a IllUzułn~::mami, jak: pon',oc przy budowie obiek,iów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii \v \viGkszych ś'v'v~i~tacb, czy to chrześcij::dlSkich, czy islarnskich OLcjalnego otwarcia Dnia muzuhnaóskiego dokonalO. dl" H. G:oelb, dynJktor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Puukreślił, iż płi1.szczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E. Śliwka, dyrektor J\lIu:ceum MisyjnD-Etnogl'afic:cncgo Vi Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nidypowego spotkania oraz nakreślił plany pe,'~pek~ywiczne spotkail tego rodzaju. Przedstawił również cele, j'!.kie miała wystavva Koranu, ze zbiorów muzułmanów polskich, któ;'a była prezentuwana IV muzeum w Pieniężnie od 15 VI 19'85 r. Podkceślił również, iż islam, podobnie jcck chrzE'Ścijailstwo, nie uniknąl podziałów wewnątrzreligijnych. Żywym tego przykładem jest obecność na sesji muzulmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz ~nuzulmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od 011llldoksji sunnickiej). W dalszej części głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wyst,wił imam mgr Mahmnd Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów A'hmadi. Ukazał, iż hlam to nie tylko religia, moralność, ale l"ównież system prawno-spoleczny oparty na świętej księdze - Koranie oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmaliskiej, Przedstawił artykuły wial"Y oraz zasady, kitóre musi wypełniać pra',vowity muzułmamn. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latac:l 1918 - 39 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedstawiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regiona'lnych Instytutu Historii Filii Uniwersytetu Warszawskiego 'fI Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu międzywojen ' �KRONIKA 361 nego Tatarzy tworzyli jedną z najmniejszych grup etniczno-religijnych. W granicach całcj Rzcczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków , Białorusinów. Odróżniali siQ od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tat:,rska mówiła jQzykiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Mł.adzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż wlasnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu dcwno w szkołach przyświątynnych. W 192'5 r. zwołano do Wilna Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. ::\'a Z]eWZle powolano Muzułmailski Związek Religijny Rzeczypospolitej Polskiej, zry\vając przy ty:n wiQzy z zilrządcm duchownym (muftiatem) w SymferopJlu. Utworzono autokef<llię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powolano także organ zarządzający zwiclzku -- muftiat, po\\'icrzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 19'3:6r. utworzono w ramach l;) Pułku Ułanów Wileilskich szwadron tata;:ski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Armii Wojska Polskiego. Związek kulturalno-oś.',·iatiJwy organizował świetlice tatarskie, biblioteki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: "Roczniki Tatarskie" (3 tomy 19'3C:'., 3\5, 3,g), miesięcznik -"Życic Tatarskie" (1. 19'3'1- 38) oraz "Przegląd Islamski" (kwartalnik, lata 19·30- 37). Ogromnie ciepło przyjQta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów - D;~ennet Dżabagi Skibniewska, z grupy muzułmanów sunnitów, p2cagog, rcdaKtor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wicIkim zaangażO\vanŁem cmocjonalnym opowiadała o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia mi(~dzywojennego, gdyż wią7.ało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi, redaktor'a naczelnego "Przegłcldu Islamskiego', który to pismo przcznaczone dla społcczności muzulmailskiej wydawa.l w ~WarEziF\';e. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ten życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono, do którego zaliczali siQ imamowie, dyplcmaci, literaci oraz takie osoby, jak ks. Z. Choromailski, późniejszy biskup sekretc:rz Episkcpatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu WschJdniego, ktÓI'y w tym czasie miał siedzib(~ w Warszawie. IW godzinach pop~oludniowych uczestnicy Dnia muzułmailskiego zwiedzili wystawę Koranu zc zbiorów muzułmanów polskich. WystawQ objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk o'raz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono: teks,ty Koranu z komentarzem; Sunnę ,Alego zawierającą wypowiedzi Promka dotyczące modlitwy, małżeilstwa, nauki itp.; podręczniki, przy pomocy których dzieci muzułmańskie zdobywały \v szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tychże uczniów z terenu Polski okresu międzywojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związnnc z kultem muzulmańskim. Wśród nich znalazły się m.in.: namazłyk - dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i cderwanie modlącego się od otaczającego świata;obrzędov;e nakryc' e głowy imama mULulmallskiego; tazbich - różaniec o 9'9 paciorkach, na którym odmawia się 1919imion Boga zawartych w Koranie; chama ił - zbiór modlib: rytualnych; korzeil z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz muhiry - ozd·obne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczącc islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzieil muzułmailski był również dniem zamknięcia tejże wystawy. Zwiedziło ją od chwili O'~W"';~laponad 20 tys. osób. �362 KRONIKA Po zwiedzeniu wystawy wznowiono sesję. Wiceprzewodniczący Gdai1skiego Oddzialu Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z waI1tościami polskiego orientu. Na północnym wschodzie IRJzeczypospolitej można było spotkać mozaikę religijną: kat{)licy, Zydzi, muzułmanie. Pośród róż'nych religii przyszły, szeroko pojęty ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. ,Ta osobliwa aura Wilei1szczyzny oddziaływała na twórców, np. na Słowackiego, który wyraził to w poemacie Beniowski, czy na Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie :Hębów cywilizacyjnych za wsze wzbogacało ludzkość. To co muzułmańskie, nie łączy się z tym co polskie w sposób mechaniczny, poz\valający na rozgraniczenie dwóch części mówił Ahmad Misbah, z grupy muzułmaów Ahmadi, z Warszawy. 'Przedstawił duchowość muzułmanów polskich w aspekcie spotkania -clwóch kultur. Uwagi jego mialychar<lkter hipote,tyczny. / Opierając się na analizie pisma "Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu P,'Z2l muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej w sobie d wie kulturowe tradycje. Uważał, iż bad:mia poró',\,nawcze z muzułmanami innych kręgów kulturowych pozwo.liłyby uzyskać to, co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z z-agrtinicy. Poruszył także problem Polonii muzułmai1skiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wys,tąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzuln~anó\' ... sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjai1ską muzulmanów polskich. Wszystk:e kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieDgraniczoną moc, będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wype1'lienia się cLasów i sądu' ost.atecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga: Podczas swego ',vystąpienia wskazywał na przykla-cly istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji tradycja mickiewicz.owska. Mesjanizm tatarski ma swp korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i \\'spółpl'zenik'lnia dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest pro,pozycją kuntcrnplacjI własnej natury w relacji ze światem, Kończąc swoją prelekcję powiedział: "Żyde polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzei1 islamski - na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Kcnopacki. Podzielil się swoimi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego Of'll w imieniu prelegentów podziękował organizatorom za zaproszenie. Podsumowując, ,o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedzi'lł, iż tego dnia spotkaliśmy się z jednym wielkim świadech/em wiary, :Na zakoi1czenie wystąpi! o. dr K. KeJer, wiceprowincjał werbistów i z'lznaczył, że dzięki temu wyją::kowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził, iż "Demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele spoleczności. Dlatego dob,Zl' byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tolerancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działani,a ludzi ,o różnych zapatrywaniach". Sesję ubogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz wieczorny film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmai1ski zostały zorganizowane w 20 lat po ogloszeniu przez Sobór 'Wa1tykai1ski!II deklaracji o stosunku Kościola do religii niechrześcijańskich (2:8 XlS65 r.) i byly konkretną realizacją uchwal soborowych, Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem oraz Koranem i przez to ułatwienie wypacowania postawy swcunku i tolerancji wobec wyzn'lwców innych religii. Wystawa miala ukazać przeszlo'ść tatarskich wyznawców Allaha od .sao lrt zamieszkujących Polskę, których liczba obecnie nie przekracza 3 ty.>. Dzień �363 KRONIKA m:.:zulmański slużyl też m.in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego już bezpośredniego kontaktu z wyznawcami islamu w krajach nmyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe tego rodzaju spotkania. Więcek SŁawomir WS,pOLPRACA 1M. A. NAUKOWA !VIICKI@WIOZA NAUKI I SZTUKI MIĘDZY A INSTYTUT8M 1NSTYTUllEM ORAZ E'I1NOLOGII BTN10LOGJ;I KATEDRĄ EllNOIJOGIl Syn UNIWERSYTETU SElRBSKIEJ AK'A:DEMII UNIWERSYTETU ,W BELGRADZIE Rezultatem współpracy zapoczątkowanej we wrześniu 1981 r. w Poznaniu! byl, drugie sympozjum, które odbylo się w dn. 15 - 22 X 198'2 r. w Prijepolju, x ,:ugosla wii. Kluczowy problem podjęty na sesji dotyczył znaczenia kultury tradycyjnej .•.. iyciu wspólczesnej rodziny wiejskiej. Z tym zagadnieniem były związane w za:,acizie wszystkie wystąpienia etnografów jugosłowiańskich i polskich. \V,prow,adzenie do sesji stanowił referat prof. dr hab. Z. Jasiewicz<l pl. Tradycja :() zyciu rodziny wiejskiej jako przedmiot badait etnologicznych, który za wiera! Pi'opozycje dotyczące zakresu, celów i założeń badań rodziny wiejskiej ',v kon~ek~cie różnego ujmowania pojęcia tradycja .. Wspomniane propozycje wstaly za!)~"zentowane na materiale empirycznym uzyskanym na wsi wielkopolskiej. Pozostałe referaty udnosiły się do różnorodnej tematyki, toteż dla celów roooczY2h można je omówić IV czterech grupach. I tak w zespole pierwszym trzeba "'·y::'.ienić trzy wystąpienia. Prof. dr -N. Pavković w ·re.feracie Tradycyjn€ prawo :1 '<spółczesnel rodzina wiejska mówił o tej części .pr.awa zwycz<ljowego, któl'a re.g:.:l.)wala stosunki prawno-własnościowe w rodzinie. Następnie dr A. Brencz w wystąpieniu Tradycja a wspóŁczesność w wyposażeniu wnęt.rz próbował ·odpowiedzieć ca j)ytanie, jakie elementy tradycyjne przetrwały do ch wili obecnej w z,akresie ""y;>osażenia mieszkań, zestawiając dwa wzory, jeden odnoszący się do p~'ze3i;r·ści - opracowany na podstawie literatury, drugi - współczesny - zbudowany na oazic materiałów terenowych zebranych w Wielkopolsce. Natomias;t ,problem .\Ia.:li.a w życiu rodzinnym zreferował dr M. Buchowski, który porównując dwa myjele (częstotliwości oraz treści praktyk i przekonań magicznych): zrekonstruo",",,;'1Y (w oparciu o XIX-wieczne przekazy) i współczesny, wysu wal konkluzje co d) :niejsca magii i praktyki magicznej w życiu współczesnych rodzin wiejskich. Tematyka grupy drugiej związana była z ,obrzędowością rodzinną, z ukaza;Jiem z jednej strony treści tradycyjnych, z drugiej natomiast przemian dotyczącyó analizowanych zachowań obrzędowych i rytualnych. Prof. dr P. Vlahović \\' ·.,·ystąpieniu pt. Rola zwyczajów i świqt w życiu współczesnej rodziny serbskiej zAl'aca! uwagę - poza ową rolą - na s.amą kwestię rozumienia zwyczaju i święta w e:nologii serbskiej. 'Referat mgr ,M. Malesević i mgr D. Bratić odnosił się do ! "Lud" t. 66, 1982, s. 360 - 362. Rezultatem naukowym melle tradiclonalnom porodlCnom żivotu u Srblji "Posebna izdanja kniga" nr 25, Beogard 1912. tego i Potjskog, spotkania pod red. jest P. publikacja Vlahovića, PrO, SANU, �364 KRONIKA Obchodów urodzin w Serbiti, ze szczególnym podkreśleniem funkcji obrzędu uradzinowego w zróżnicowaniu na jego dwie fazy: starszą (z lat 50-lych) : współczesną. W końcowym wystąpieniu z tej grupy dr I. Kovacević dowodził m;n. dl:.lczego można obrzędy świętojańskie traktować w pewnym sensie jako obrzędy przejścia. Następny zespół referatów dotyczył, generalnie rz·ecz biorqc, aktywno~ci kulturalnej rodziny wiejskiej. Pro£. dr J. Burszta w wystąpieniu pt. Przemiany folkloru rodzinnego podkreślił wlę f.olkloru, jego przemiany oraz scharakteryzował współczesną postać folkloru i jego funkcję w życiu redziny. N<Jtomiast na Specyfice aktywności kulturalnej w rodzinie chlopskiej skupił uwagę doc. dr hab. B. Lnctte ukazując, jak przejawy aktywności kultur<Jlnej uja wni<Jją zależności między uwarunkowaniami społeczno-ekonomicznymi a potrzebami kultur.alnymi i ich -realizacją. Dr J. Bednarski zaś poruszył kwestię konsumpcji kulluralr.ej \V rodzini2 badając ten problem w kontekście traDycji. Os;tatni blok tematyczny poświęcony byl roli tradycji w rodzinie jako grupi'2 społeczno-kulturowej. O Zmianie w strukturze wspót<:zesnej rod::iny 1()iej~kicj w Serbii mówiła dr M. Radovanović analizując porównawcze zestawienie rodzin wiejskich z lat '50-tych i 'SO-tych. Dr D. Drljaca zwróci! nalomiast uwagę na zjawisko łączenia we wschcdniej Serbii nicspokrewionych pojedynczych rodzin w większe zespoły, podkreślając przyczyny tego zjawiska i wydobywając jego cechy charakterystyczne. Mg·r L Kabat mówiąc a Doborze małżonka w spoleczności wiejskiej wysunęła trzy kwestie, które mogą rzutować na wyniki badań: wkres wykorzystywanych źródeł, modyfikującą rolę przymusu społecznego wobec krY'tcr:ów doboru malżellskicgo i na ekonomiczną stronę zagadnienia oraz trudności z odróżnieniem wyborów malżeilskich podyktowanych zaangażowaniem emocjonalnym b'ldż pozacJsobislymi uwarunkowaniami. Natomiast mgr Z. Divac poruszyla zag<Jdnienif stosunków społecznych malżonków w rodzinie. Podstawę ,malizy stanowily dwc: rnDdelc rodziny: tradycyjny i współczesny. W ogólnej dyskusji zwrócono uwagę na następujące zagadnienia: tcoretyczm·. tj. dotyczące samego rozumienia modelu rodziny tl-adycyjnej i współczesnej oraz. systemu wRrtości w rodzinie wiejskiej i sz·czegółowe, związ;Jne np. z pozytywnym i negatywnym sankcj-onowaniem 'Przestrzegania regul świątecznych, a także dyskutowano kwestię wpływu emigracji zarobkowej na stosunki rodzinne. Osobną uwagę na sympozjum poświęcono omówieniu dalszej współpracy n,\Ukowej. Ustalono, iż materiały z tego spotkania zostaną przygotowane IV języku poLkim i opublikowane w P-oznaniu. Dalej podkreślono, że po etapie wzajemnegG informowania się o Dotychczas·owych osiągnię·ciach, cZ<JSjest przejść do ctc:pu nastQpnego, tj. równoległych badań w Serbii i Wielkopolsce. B<ldania le pro\','udzcne byłyby w oparciu o wspólnie przygotowany kwestionariusz, którego tel-'1aty szcz'~gółowe analogicznie realizowałaby zarówno strona serbska, jak i polska. Poza sympozjum etnolodzy wzięli także udział w nastQpujących spotkaniach w Belgradzie: 1. w posiedzeniu plenarnym Instytutu Etnologii Serbskiej Akadem~; Nauki i Sztuki z okazji jego 3!5-lecia, na którym prof. P. Vlahović wygłosił referat poświęcony tej r·ocznicy. 'P.odczas uroczyS!tośc i Profesorowi P. Vlahovićowi w imieniu J'M Rektora UAIM Profesorowie J. Burszta i Z. Jasiewicz wrQczyli medal "Za zasługi dla UlAM"; 2. z pracownikami :Muzeum ,Etnograficznego, zapoznając siG z działałnością i wydawnictwami Muzeum; 3. z pracownikami Katedry Etnologii Uniwersytetu, ktllrzy referowali osiągnęcia naukowe i dydaktyczne. Trudno oddać w sprawozdaniu serdeczną i koleżeóską atmosferę, jaka towarzyszyła orr,awia"lemu sympozjum. :Złożyły się na nią dodatkowo zarówno miejsce �365 KRONIKA obrad, tj. Dom Kultury z pięknymi wnętrzami, wycieczka zorganizowana szlakiem miejsc i obiektów zwązanych z dziejami i kulturą PrijepO'lja i okolicy oraz zwiedzanie zabytków Belgradu. * * * W nawiązaniu do postanowień H sympozjum 2 doszło do !trzeciego spotkania 2'6 V -:) V,I ] 9184 r. w Poznaniu, same obrady zaś odbywały się w odtworzonych wnętrzach zabytkowej bażantarni w Czerniejewie. Trzecie sympozjum skupiło si~ na dwóch 'blokach tematycznych jako prablem<1ch porównawczych badań etnologicznych: ]. obrzędnch przejścia i 2.. kulturze miasta. Otwnrcia symp-ozjum i wpl"Owadzenia do problematyki dokonal prof. dr hnb. Z. J<1sicwicz. Punktem wyjścia d{) pierwszego zespołu referatów było wystąpienie dr M. Buchowskiego -- Obrzęd przejścia. Próba .int:erpretacji najW:lżniejszych koncepcji et:lIologic:::nych". Kilku naSltqpnych referentów wskazywało na konkretne obrzE;dy, które mogą być: kwalifikownne jako obrzędy przejścia. I tak mgr Z. Divac mówic;c o adopcji jednostki oparła się na opublikowanym materiale z II poł. XIX i I poł. XX \':. konstruując dwa formalne modele tego obrzędu: adopcję jako obrzęd rodzinny : kościelny i wyodrębniając jednocześnie w nich te elementy, ,które wskazywały na ad{)pcję jako obrzęd ·przejścia. Na obrzęd pogrzebowy w P{)lsce zwrócił li wagę dr A. B;'encz naświetlając go z punktu widzenia teorii obrzędów przejścia i podkreślając społeczne znaczenie tego ·obrzędu w trzech k{)ntekstach: zmarłego, jego t'{)do;o:iny i społeczności. Profesor dr N. Pavković wskazał na pojedn<1nie w krWawej zeE1ście jako na obrzęd przejścia i trwania analizując trzy fazy pojednania w modelu s,tworzonym na bazie dwóch opisów żródłowych z XIX w. Wreszcie mgr D. Bratić w referacie Podział zadrugi jako obrzęd przejścia poddała rozważ,':1iom tradycyjny obrzęd, który towarzyszy rozpadowi istniejących i tworzeniu nowych kolektywów rDdzinnych. Posłużył temu materiał z XIX i pocz. XX w., na podstawie którego skonstruowano modeł idealny tradycyjnego obrzędu z punktu \vidzenia {)brzc;dów przejścia. Powyższe wystąpienia nie wyczerpały tematyki. Także niektóre aspeklty obrzędu weselnego zostały poddane analizie. Dr. L Kovacević w miejsce lud·owej interpretacji zjawiska niszczenia przedmiotów w obrzędzie weselnym zastosował postq.powanie mające na celu wyodrębnienie trzech f.az charakterystycznych dla obrzędów przejścia, w których niszczenie przedmiotów podkreśla p~zechodzenie z jednej fazy do drugiej. Natomiast mgr L Kabat w referacie Obw dn. rzędou;ość weselna jako Wyraz przemian statusu społecznego mężczyz.ny i kobiety próbowała odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu obrzęd \veselny oddaj·e rze·czywisty status spoleczny mężczyzny i kobiety na wsi, a w jakim jest on tylko przejawem przeżytkowej ideologii. Z kolei na Obrzędy przejścia 11 Polal(ów w Jugosławii zwrócił uwagę dr D. Drljaca, który poprzez ukazanie selekcj: elementów w obrzędach rodzinnych podkreślił żYlvotność i kontynuację naważniej-szych z nich, analizując je jednocześnie przez pryzmat teorii obrzędó.v p,zejścia. Doc. dr hab. B. Linette zaś w referacie Nowe obrzędy przejścia we lcspólc.zesnej kult:urze polskiej przedstawił - na przykładzie dwóch zachowań obw środowisku wiejskim 'Rezultatem II sympozjum jest publikacja Kultura tmdycyjna w życiu WSPó!czzsnej rodZiny u:lejskiej. Z polskich i serbskich badań etnologicznych, pod red. ·Z. Jasiewicza, P. Vla.hovića, UAM, Poznań 1986. . 'Referat ten został opublikowany w "Ludzie" t. 69, 1985, s. 63 - 73. �366 KRONIKA rzędowych (komunii św. i absoJu1torium) problem powstawania nowych śW.leckich f.o~·mobrzędowych związanych z faktem przejśda i zmiany statusu społecznego. Zamknięcie niejako pierwszego bloku tematycznego stanowił bogato ~1'1strowany wykład prof. dr S. Knezević pt. Symbolika lU obrzędach przej:icl(1 ,w ,dyskusji zwracano uwagę na wiełe kwestii szczegółowych. Poruszono ll:,.n problem żałoby w polskiej kulturze ludowej i u Słowian pd" zagadnienie wy tączenia zadrugi ze społeczności lokalnej, sprawę relacji zabójca-rodzinn of.\ry w krwawej zemście, zagadnienie genezy symboli w obrzędach przejścia czy KweitlĘ pJstrzegania nowych znchowal1 obrzędowych. N.a drugi blok tematyczny złożyły się trzy referaty, Dr M. Radovanović mówiła o doświadczeniach wynikających z badań porównawczych nad współczemą rodziną w mieście, osiedlu podmiejskim i na wsi w pd.-zach. Serbii. Doc, dr helO. A. Szyfer w wystąpieniu pt, Problemy einolog,icznych badań nad malymi miastami lU Polsce wysunęła tezę, iż małe miasto jako swoi'stą społeczn-GŚć lokalną o określonej kulturze tradycyjnej, można badać metodami etnologicznymi. ~at<>miast peof Z, Jasiewicz wskazał na Wielkie miasto jako przedmiot badań etnologicznych. W podjętej dyskusji mówiono o sprawach metodycznych związanych z tego rodzaju badaniami: znstanawiano się nad zasadami kwalifikowania terenu do 'Jadań oraz doboru próby, zwracano uwagę na zna'czenie uwnrunkowań historycznych w badaniach małych miast, debatowano nad przyczynami zainteresowania sic :e:nologii kulturą mias ta, Do tradycji omawianych sympozjów należy już planowanie i uzgadnianie PCf)gramu dalszej współpracy. W wyniku rozmów sporządzony został protokół, który stanowił m.in. o tym, że strony pozytywnie oceniają dotychczasową \\'spółpr3c~ i postanawiają, że swoim macierzystym instyrtucjom zapraponują: l. kontynuo'NaGie współpracy naukowej, 2. opubEokowanie referatów z IlIsympozjum, 3. przystąpienie do przygotowania programu porównawczych badań poświęcony'ch etnologii miasta (teoretyczno-metodologicznym problemom etnologii miasta, kulturze miasta, etnologicznym badaniom nad rodziną miejską), 4. przedyskutowanie i ustałen;e za1ożeń i procedury badań porównawczych nad miaSitem na kolejnym spotkuniu naukowym w Jugosławii, 5. tworzenie warunków i zachęcanie dD pDdejmowaniu pr=tc \V post.aci wspólnych opracowań naukowych, 6. informDw:mie o pro',vadzonych wspólnie pracach w zespole polsko-jugosłowiat\skim w czasopismach nau:wwych obu kr,ajów, !Uzupełnieniem tego spotkania naukowego były wycieczka bryczkami d07.abytkowej zagrody leśnej, zwiedzanie stadniny koni, muzeum pojazdów ;';onnych i p::tłacu w Czernieje wie oraz z\".'iedzanie Torunia i Kruszwicy, Irena 2'0 LAT ,POI>YPLOMOVv'EGO STUDIUME1T.NOaRAFH Sprawozdanie z sesji naukowej UMK W Kabat TORCN,W Dnia 7 wrześllia 1935 r, na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Tonniu od· była się sesja naukowa na lemat: ,,20 Jat Pv,dyplomowego Studium Etnograf:; \\7 as,pekcie zaspL kajani,a kuJ:Ulalt:ych potrzeb społeczeń'stwa" połączona ze zjazde;n absolwentów tegoż Studium. Po<typło'llr.ve Studium Etnografi zostało powołane do życia zarządzen;e:n Mi- �KRONIKA 361 nisterstwa Szkolnictwa Wyższeg'o z dnia 12 kwietnia 1!}65 r. z inicjatywy p:-of. dl' Jadwigi Klimaszewskiej, ówczesnego ,kierownika Katedry Etnografii UMK. Do chwili obecnej jest to jedyne tego typu Studium w Polsce. W odróżnieniu od innych studiów podyplomowych, k,tóre mają na celu pogłębienie wiedzy słuchaczy w z"kresie swojej specjalnosci, Studium to kształci osoby nie posiadające wyksztalcenia etnograficznego, a związane z etnografią poprzez swą pracę zawodową. Do roku akademickiego 19812/83' Studium to było dwusemestralne. Obecnie nauka na Studi um trwa 3 semestry, a zajęcia odbywają się raz w miesiącu p~'zez 3 dni. Warunkiem ukończenia Podyplomowego Studium Etnograf! jest zdanie trzech egzaminów końcowych (ze wstępu do etnografii, z etnografii Polski oraz do wyboeu - z muzealnictwa etnograficznego lub z folklorystyki) i przedłożenie pracy seminaryjnej opartej albo na wlasnych badaniach terenowych, albo na literaturze. Kandydaci na Studium reprezentują głównie 4 grupy zawodowe. Są to mianowicie prucownicy muzealni, nauczyciele, pra-cownicy domów i ośrodków kul:ury orn pracownicy "Cepelii", chociaż p'zyjmowani byli także pr7.cdstawiciele innych zawodów, np, dziennikarze, pruc·ownicyRadia i Telewizji czybiblioteka,ze. W ciągu 20 lat przez Studium przewinęlo się ISRl osób rekrutujących się z terenu całego kraju, zas 13'5 c.iób otrzY<11ało dyplom ukoi1czenia Studium. OkJio 10 osób ze 13i5 dyplomantów przybyla na jubileuszowe spotkanie, Uczestników sesji powitała doc. dr hab. Teresa Karwicka Kiero'Nnik Zakładu Etnografii UMK i Podyplomowego Studium Etnografii powierzając prze\\'odnictwa obrad doc. dr hab. Włodzimierzowi Winc!awskiemti prorektorowi Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Po powitalnym przemówieniu prorektora i odczytaniu listów gra,ulacyjnych referaty wprowadzające do dyskusji wygł-osily: prof. dr Jadwiga Klimus~ewska, prof. dr Maria Znamierowska-'Prufferowa oraz doc. dr hab. Teres3 Karwieka. Prof. Jadwiga Klimaszewska w referacie .,Integrująca rola etnograf:: w studiach nad kulturą" zwróciła uwagę na powiązania etnografii z innymi dyscyplinami n<Jukowymi, takimi jak archeologia czy socjologia i na pożytki 'Nynikaj'lce z tych rJJwiązań dla kultury. Prof. Ma: ia ZnamierowsKr.-P',·ufferowa w referacie .,W poszukiwaniu słusznych dróg" wskazala na potrzebę energicznego i systematycznego rutowania zubytków kultury ludowej w terenie i na rolę jaką w tym względzie mają do odegrania działacze kulturalni, spośród k,tórych w dużej m'erze rekrutują się absolwenci Studium. Doc. Teresa Karwieka w referacie ,,20 lat Podyplomowego Studium Etnografii. Założenia, -cele, realizacja" przedstawiła Za-letnią historię Studium omawi'ljąc rodzaj i liczbę prowadzonych zajęć w poszczegółnych latach, anulizując s.kład osobowy słuchaczy Studium ze względu na reprezentalywno~ć poszczególnych grup zawodowych i zasięg terytorialny, z którego słuchacze się wywodzili ar·uz zasygnalizowała trudnosci, z jakimi boryka się kierownictwo Studium wspominając m.in. o zbyt szczupłym zaopatrzeniu biblioteki Instytutu Archeologii i Etnografii oraz o niemożnosci zapewnieni3 słuchaczom Studium 'locI ;,;ów w Domach Studenckich. W kolejnym punkcie programu prof. dr Jadwiga Klimaszewska odebrała z rąk p~'orektora UMK "Medal za z,asługi położone dla rozwoju Uczełni". Na zakończenie pierwszej czę~ci obrad wręczono dyplomy ukończenia Studium absolwentom z roku ak. 1!HM/S'5. W ·toczącej się po przerwie dyskusj.j wypowiadali się absolwenci Studium Jraz. zaproszeni goscie: mgr Jerzy Kwiatkowski - artysta plas,tyk z Warszawy, :ngr Benedykt Malinowski dyrektor Kaszubskiego Parku J':Łnograficznego '.ve Wdzydzach hi~zcvskich, mgr Ba'rbara Zabel pracownik Muzeum Oręża Polskiego. �368 KRONIKA w Kołobrzegu, mgr Józef Daniel będący jednocześnie nauczycielem w Liceu;n w Grudziądzu i pracownikiem Muzeum w Grudziądzu, mgr Roman Tubaja 'dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu, mgr Teresa Stokowska - pracownik "Cepelii" z Wars·z,awy, mgr Zdzisław Zgierun - Konserwator Zabytków z Torunia. mgr Hanna Serwińska - pracownik naukowy W:S.P w Bydgoszczy, mgr Barb:lra Chludzińska - pracownik Ośrodka Kultury z Węgorzewa oraz mgr Wucław Łukaszewicz - pracownik Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Rzut" w TOTuniu. Starano się znaleźć odpowiedź na dwa pytania: o ile zdobyta na S,\udium wiedza przydatna jest w wykon:ywanej pracy zawodowej oraz w jaki sposób k,;ztaltowa(~ program zajęć, aby dostarczyć słuchaczom najpotrzebniejszych wiadomości. JakD zagadnienie do dyskusji postawiono też sprawę wykładów ze wstępu do etn')grafii dotyczących zagadnień teoretycznych z ;~akresu kierunków i metod etnolog:; świcrtowej i polskiej. Doc. T. Karwicka podkr2śliła, że skoHl absolwenci .studium zajmują stanowiska należne etnografom, mUSZ'1 posiadać podstawowy zasób w'adomości dDtyczc>.cytej dyscypliny. Wszyscy wypowiadający się absolwenci zwracali uwagę na elllŻą przydatność zdDbytej na Studium wiedzy w swojej pracy zawodowej i n,\ ogół hyli zgodni C,) do tego. że w dalszym ciągu w niezmienionym wymiarze g:Jdzin powinny być prowadzone wykłady ze wstępu do etnografii. Niektórzy dyskutanci sugerowali, aby większą u\\'agę zwrócić na z-ajęcia praktyczne, takie ja,k spooób pozyskiwania eksponatów w terenie i 'chopracowywanie. W dyskusji proponowano też, aby w miarę możli waści program zajęć ksmałtowany był każdorazowo w zależności od zainteresowań słuchaczy. Na przykład jeżeli na Studium więkswść stunowią muzealnicy, należałoby ·rozszerzyć zajęcia z muzealnictwa, jeżeli zaś przeważają pracownicy ośrodków i domów kultury, większą uwagę zwrócić na zajęcia z folkloru. Trwająca około dwóch godzin dyskusja zamknęła sesję naukową. Zjazd zako!1czyla spotkanie towarzyskie, które miało miejsce w godzinach wieczornych w kawiarni "Damr·oka" mieszczącej się na terenie TorUl1skicgo Parku Etnograficznego. Janina Cherek O SIEISiJiINA TE:MArr CHAIRA:K'DERU NA:RODOWEGO POLAKOW "Komunikaty Mazursko~Warmińskie", nr 1 - 2' (163 - 164) 19<84, ss. 219 . .W dniach :l10 V-l VII 1198'3 r. w Szelągu koło Ostródy odbyło się seminarium poświęcone charakterowi Polaków "w świetle sukcesji pozaborowej". Sesję tG (patrz "Lud" t. 68: .10984,s. 3'54 - 3'57) przygotowały Insty,tut Historii Uniwersytetu Wro-eł-awskiego i Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Prze'bieg seminarium wykazał wielkie zainte'1esowanie problematyką, ujawniając jednocześnie ogromne luki metodologiczne i żródłowe na obecnym etapie jej uprawiania. Ożywiona wymiana poglądó.v w licznym gronie badaczy, głównie histeryków, dala już pewne konkretne efekty. Wydany dość szybko tom materiałów pJkonferencyjnych w ramach serii "Komuni,katy Mazursko-Warmińskie" nie jest po prostu przedrukiem - niestety z niewyjaśnionych powcdów zabrakło kilku ważnych wypowiedzi - wygłoszonych w Szelągu referatów, lecz \\' większości przypadkóv,; jest to prezentacja nowych, już krytycznych ich w:'es ji, wersji, które wyrażnie {Jddaj'! duc:h t dyskusji. �KRONIKA 369 Eorzystaj~lc z faktu, iż seminarium został{) już wczcśn'ej omówione w ,Ludzie", ':c'JlcentrujG siG Jl'I przedstawieniu najogólniejszych wniosków wlasnych i d.) , ,vnego stopllia także reda,ki{),ra tomu i współorganizatora seminarium, Wojciecha :zl'::iió.-.:kiego ~ \vyplY\Vajlłcy<.:h z san1ego selninariun1, dyskusji DCl nilu i obecEi~ :J' ';zent-!wanyc:h lllaleriaJ{l\v drukowanych . •Za najbardziej isloln<j, ch{)ć z pozoru negatywną w wymowie konkluzjG u',y;;i. ,n stwierdzenie WojciecIw \Vrzesil1skiego, iż: "Nauka historyczna nie może dL,.j sformułować Nlpowiedzi na wiele podstawowych pytall, tyczących charakte:'u ';.,'od'nvego PnIaków, jego treści, dynamiki, przemian, a nawet samego islnien:J. jnakżl: znaczenie tych ustałeil dla pogłębienia wiedzy o pTocesach historycznych ;~J11sekwefl(:je ich niedoslatku dla kształtowania świadomości historycznej współc:· o~lych pokole!'! wywoływalo w środowisku historyków przekonanie o potrzebie ': ,:diów nad lymi problemami". Potrz.:ba laka st<lla sit; tym b<lrdziej paląca w świetle dającego się zau';:<lżyć -, z..\'l<lSZCZ~I, <lIe nie tyłko - w publicystyce, manipulowania pojęciami w rodzaj\.:: "l-"lar<lkter ll;lroduvvy" czy "meotalnośćć narodowa" i uzasadniania nimi najzupel"'.j <lrbitl',illlie takich l:Zy innych zjawisk życia społecznego, skąd krok ;tyl.ko d) ,I ',-'Z\\'ł,1S:lo"v(jlnil~liia spo1l:czei1stW<l z powodu jego rzekomych cech aspołecznych, np. '} ,:'cholstwa, ar1<lrchizmu, totalnego lenistwa itd. W tej sytuacji nic od rzeczy byL' :. "Z('m i wobec stwicrdzić, co zrobiono na seminarium, iż historia jako nauka \'.',' "historia" - in;;trumenl dzi<llm'! ideologicznych) nie może dać żadnych nauko·,'.';ch uZ<lsadniel\ podobnym próbom, choćby u ich podstaw tkwily cele np. konscJacyjne. Z drugiej jedliak ,trony, jes,t rzeczą oczywistą - iż należy w zgodzie z rygc... ,.ii Ilaukowyrni d;.jżyć do określenia treści pojęcia "chara.kter narodowy", do uję,>: tego problemu w wymiarze czasowym (pytanie o historyczne uWclJ'unkowanie " "'c;t!lo\var1ia sit; ch.',rakteru narodu i jego zmienność) oraz do znalezienia spos.('G'V na jego obieklywizacjG, by jednoznacznie odr'óżnić badania nad charaktereJH ",:'odowyrn od b<ld,\l\ nad stereotypami. Dow'JQzono w trakcie dyskusji, że badania nad charakterem narodowym Po.,~()IV slanowi;l wislocie czt;ŚĆ szeroko rozumianych studiów nad dziejami polskiej ,·:..}!ury i \\' ich r<lmach winny być prowadzone metodami wypracowanymi prze: ", ':e liii. hi~lur'ia _.- ta nie ma zbyt wielkich osiągnięć metodologicznych w tym E.·::·e.,'e dyscypliny humanistyczne, przede wszystkim socjologię, psycholog:ę r1tr(Jp:)I(jgi(~ kulturuw<!. O:;obiście największe perspektywy metodologiczne widzę pogłębianiu, Il:ej<lko uhistorycznieniu, bad<l11 nad tzw. osobowością modalnz;, .. poli{cz(,!Iiu z b<ldaniami styłu życi<l, systemów wartości, czy IV ogółe etosu ID:.. 'lu, IV ujGcill dyn:lInicznym. Pewnym dla mnie jest, co uważam za istotny wpływ omawianeg{) zbioru art y>: "iów pisanych przez -- niemal wyłącznie - historyków, że sensownych bada(l :.; J pr'ublemem dziś umownie n<lzywanym charakter narodowy Polaków, nie da <', prowadzi6 bez: <l) poglĘ'bieni<l refleksji metodologicznej; b) poszerzenia pola ·,'>(']'wacj: w st'n~ie z.lrówllo perspektywy historycznej, jaki objęcia ową obser:,cji "-'oOzystkich warstw narodu; c) zastosowanie perspe.ktywy porównawczej '.,<lm tu na myśli obserwację mniejszości narodowych współżyjących z Polakan,i j1lZl"trz"Jli dziejów. a lakże obserwacj~~ naszych s<1siadów): dl ścisłej wspólp)'a~:: ;:nych dy,'cyplill n;H!Kowych w rozwiązywaniu pytaó, jc!kie b:::dani,a takie przyt. Ur:",allit! ,;c: mall'riałlll\' ',;l!w. le;;.1 lo bez "';.jtpieni;! z :seminarium powal.ny krok 'N Szelągu u\vażam naprzód w badaniach za niezmiern'e nad charakte- �KRONIKA 370 rem narodowym Polaków, a co najmniej za doskonały dla nich punkt wyjśc. SpocIziewam się, że pomimo stosunkowo niskiego nakładu (SOD egz. to doprawd.; mewiele) publikacja ta, niezwykle interesująca i stanowiąca żródlo Ienomen,łl1 W,"ęcz zarówno jeśli chodzi o fakty, jak i wywołujące refleksje wnioski dotrze do wszystkich zai:lteresowanych zagadnieniami w niej prezentowany" Ryszard KOŁO ZAINTEHESO'vVAŃ KULTURĄ ŁUŻYCZAN W POZNANIU PRZY Kantor ODDZIALE P.T.L Koło to powstdo w dn. 2'6 lutego 1985 r. Założycielem Koła byli l'tnog,'aIll\\ wespół z filolDgami i Dsobami interesującymi się dziejami, językiem i kultu' Serbów łużyckich: prof. dr J. Burszta, prof. dr M. Gruehmanow,l, doc. dr ;yr. Konaszewski, d A. Kócka Krenz, doc. dr R. Leszczyński (Łódż), dr T. Lewaszkiewic' płk. St. Marciniak (Warszawa), doc. dr E. Siatkowska (Warszawa), mgr A. Skrukw, dr T. S. 'Wróblewski, mgr K. Fedyk. Poznańskie środowisko naukowe wykazywa\ v; minionych latach duże zainteresowanie kulturą Łużyczan. Tu, w Uniwersytec im. A. Mickiewicza w r. 1965 wykladał gościnnie na temat folklDrystyki zachodni" slow,iańskiej wybitny etnograf łużycki, prof. dr Pawoł Nedo. Zagadnienia kultur: sel'l>ołużyckiej pojawiały się niejednokrotnie w pracach Instytutu Et'10logii U.A.~" i P07nailskiego Oddziału P.T.L. Również prasa poznańska publikowała artyku:, {) dzi ałaczach społeczno-kulturalnych Łużyc (J. A. Smoler, M. Hórnik, P. Nec Jan Cyz i inni). Koło zainteresowań Kulturą Łużyczan skupiło 2'5-osobową grupę czlonkó P.T.L. Wybrano zarząd Koła z przewodniczącym (mgr K. Fedyk), zastępcą prz wodnicz. (dr T. S. Wróblewski) i sekretarzem (mgr A Skrukwa). W ciągu rok. l!:lS5 odbyły się 4 zebrania, w tym 3; plenarne. Tematami referatów były: "Wydarzenia kulturalne v; Łużycach w minionym ID-leciu", "Festiwal Kultury Serbłużyc kiej w Budziszynie w r. 1006", "Kroniki polskie żródłem słowiańskiej insp· racji dla łużyckich pisarzy barokodowych", "Życie i działalność społeczna i lit·racka dra Jana Cyza", "Życie i działa~ność pedagogiczna i kulturalna Micha; Nawki". Poza tym członkowie Koła byli informowani o wydawnictwach łużyckie: przekładach z jęz. górnołużyckiego oraz wydawnictwach polskich dotyczących dzie jów literatury łużyckiej. Na jednym z zebrań wyświetlono film na temat falkI,)) Jużyckiego i eksponowano obraz M. Skibickiego: "Ł.użyczanka w stroju dolnoh· życkim". Członkowie Koła opubli-kowali w prasie polskiej i łużyckiej szereg art:kułów związanych tematycznie z kulturą Serbów łużyckich. Artykuły na temat działalności Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan Ivzbudzij. zainteresowanie u wielu działaczy P.T.L. w Warszawie, Łodzi, Szczecinie', Zielo)1': Górze, Wrocławiu i Katowicach. Pod koniec 19815 1'. powstały K{lła Z~,i:1ten:so·." Kulturą Łużycką w Warszawie i Szczecinie. Zgodnie z porozumieniem na Walnym Zjeżdzie P.T.L. IV Lublinie \Ie wrzcśn:. l'9S5, członkowie Kola przygotowują materiały do jednego z numerów "Literat u; :: Ludowej" w r. 198,6. Na życzenie redakcji "Rozhladu", łużyckiego miesięcznika sp;· Jeczno-kuJturaJuego w Budziszynie, Koło będzie przesyłać informacje o swej dzi, lalności. Kazimier',:: FedYK �KRONIKA III 371 KONFERENCJA POŚWIĘCONA BADANIU MNIEJSZOŚCI NARODOWYC:-;: BEKESCSABA (WRL) 2 - 4 PAŻ'DZIERNIKA 1985 Na konferencji tej Polskę reprezentowały dwie osoby - autorzy ntnleJszeg, komunikatu. Obrady otworzył Josef Becsei - przedstawiciel władz wojewódzkie':. komit.atu Bekes oraz Janos Sasala - przewodniczący Miej.skiej Rady Narod<lwc' w Bekescsaba. Referat wstępny wygłosił Bela Kopeczi - minis,ter oświaty WRI.. N<.1 pierwszym posiedzeniu plenarnym, wspólnym dla wszystkich uczestników W:'głoszono trzy referaty: Ivan Balassa: Problemy teoretyczne i metodologiczne bada,'. mniejszości narodowych; Jurij Bromley, P. Puczkov: Procesy etniczne w ZSRF Problemy typologizacji; Emi,lia Horvatova: Kultura duchowa Słowaków zamieszk),.jących północne rejony Węgier. Następnie w ciągu dwu dni wygłosz·ono 144 ref;> raty w trzech sekcj.ach: 1) Wzajemne oddziaływanie na siebie mniejszości i więk~zości narodowych, 2) Analiza kultury jednej z mniejszości narod<lwych, 3) Ogólr~ i konkretne rezuJ,ta ty badań etnograficznych mniejszości narodowych. IZ problematyką polską wiązało się pięć odczytów: w sekcji drugiej: Georg·; Nellemanna "Obecny stan mniejszości narodowych w Danii" (jedyna mniejszo< zamieszkująca Danię, a posiadająca swą organizację kulturalną, wiążącą się zreszt j 1 kościelną, oraz utrzymująca kontakty z krajem ojczystym, to Polacy w liczb:·~ ·L":. )000 potomkowie sezonowych robotników rolnych sprzed l wojny śViatnv;ej, w niewielkim stopniu późniejsi emigranci) i Erzsebet Bodi "Poży\ovienie lucir:ości we wsiach polskich na Węgrzech; w sekcji trzeciej: Janusza Kamockieg: ,.Rekonstrukcja grupy e1tn<lgraficznej na przykładzie Ormian Polskich" i Ewy S,.(:'}Nskiej "Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone mniejszości<lm narGnowym" oraz Dagmar Burkhart "Procesy akulturacji gastarbeiterów w Berlin:~ Zachodnim" (m.in. Polaków z nowych fal wychodźctwa, badania dotyczyły wszy5,kich grup wiekowych). -Referatów było zbyt duż<l, także w odczuciu <lrganizatorów konferencji, n.; następne sympozjum, które odbędzie się za pięć lat, zmniejszy się ich ilość i ograr,iczy tematycznie, Uniknie się w ten sposób prac przyczynkarskich. Teksty wy"tąpień będą wydrukowane w językach konferencji to jest węgierskim, niemieckir .. i rosyjskim w ciągu najbliższego roku. Trzeba podkreślić, że z małymi wyjątkami była swoboda wygłaszania referató'" w językach ojczystych. Tłumaczenie było symultaniczne. Referaty węgierskie tlumacwne były na język niemiecki i rosyjski, w tych też językach i nadto serb:chorwackim otrzymaliśmy streszczc'nia większości referatów, natomiast teksty wygłaszane w językach słowiańskich tIumaczone były z reguły tylko na węgiersk. podobnie jak referaty niemieckie. Tłumacze nie byli pr'ofcsjonalistami i nie mieL wcześniej do czynienia z tłumaczeniem tekstów o tematyce etnograficznej. Wspomnieć należy i to, że organizatorzy konferencji za mniejszości narOdONio. n;e uznali np. Żydów i Cyganów, jak<l grup etnicznych nie utrzymujących stosunków z krajem ojczystym, oraz w przypadku Węgier, nie używających już sweg'. języka narodowego i nie mających własnych organizacji kulturalnych . .Na zakończenie obrad uczestnicy konferencji zwiedzili w miejscowym muzeun', hl. Mihaly Munkascy wystawę tekstyliów trzech narodowości zamieszkujących ko:nitat Bekes. W Domu Kultury Pionierów im. Gyuli Kulica, który był miejscem. posiedzeń sekcji wystąpily zespoły folklorystyczne: węgierski, węgierskich Niem~ów, Slo\\/aków, Chorwatów, Serbów i Rumunów. Pokazano także filmy i wideokasety o tematyce etnograficznej dostClrczonej przez uczestników np. o Serbolużyczanach ze Spreewaldu. 24' �372 KHON1KA Trzeciego dnia konferencji zorganizowano dobro\\'olną wycieczkę p:)ł'1CZ;;,~ z objazdem miejscowości zamieszkałych przez mniejszości slowacką i niemicet;;, (;',l zwie,dzanie domów kultury i występy zcspolów ludowych), rumuilską (zw:~'dZelnie lokaInego punktu etnogr,aficznego, ekspozycja historii regionu i XIX-wiecz-· nej apteki in situ). W programie było także zaznajomienie :;ię z procesem produkcy.inym fabryki opakowaJ\ blaszanych oraz Pai1stwowego Gospodarstwa 'Rolne?') o profilu h<Jdowlanyr.1. Jedna z grup (studencka pod opieką dr Vilmos,a Vogt:J zUni wersytetu BudapesztaJ\skiego) zwie,dziła nadto Muzeum Sztuki Nai W!JeJ \\. Kecskemet. Org;miza~orami III Kontcre:;cji poświęconej badaniu mniejszości narodowych byli, jak uprzednio przedstawiciele: Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego, T",\'arzystwa 'Wiedzy Powszechnej oraz Demo,kratycznego Związku Słowian P:1ludniswych na WęgJ"Zech, Demokr'atycznego Związku Słowaków n~l Węgrzech, WejC'.vódzkiego Komitetu Frontu Narodowcgo, Wydziału Kultury i Nauki Wojewódzkiego Komitetu Partii, Komitetu Miejskiego Parlii, Wojewódzki Oddział To"":,rzystw Naukowych działający w Bekes, Związek Muzt'ów Komitatu Bekes. KONFE'RSINCJE, Janusz Kanwcki Ewa Sadowska l INNE SPOTKANL\ UWZGU;:CNIAJĄCE ET'NOG'RAFICZNi\ W 19E3 l 19B-! ROKU ZJAZDY Pl'WBLEMATYKĘ 10983 r. Konferencja pt. "Aktualne problemy polskiej etnografii" (Łódź, 2!-!- 26 marCeli, O;'ganizatorzy: KQmitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Kaledra cil10grafii Uniwersytetu Łódzkiego, P<Jlskie Towarzyst"vvo Ludozna wcze Oddzi<;i 'II' ł,<Jdzi. Refera,ty: Z. J,asiewicz, J. Bednarski, Badania porównawc:e nad kultu rą rod:in europejskich, ZaŁożenia, problematyka, do,tychcz:lsowe wyniki; W, Czapra':, Rola wspóŁczesnych więzi krewniaczych na wsi dolnoślqskiej; L. Mróz, Cyganil': T. Strączek, Badania polsko-macedońskie; Z. Klcdnicki, Pogranicze polsko-nil'mieckie w św.ietle atlasów etnograficznych; Z. Szromba-,Rysowa, Metody i kierunki bad aft w Karpatach polskich Ze szczególnym uwzględnieniem problematyki biesiad v.:iejskich; A. Paluch, Etnobotanika badania terenowe wśród Lasowiaków; J, Bogdanowicz, Wybrane problemy Polskiego Atlasu Etnograficznego; Z. Poniatowski, Aktualne problemy etnoreligiocnawstwa w Polsce; B. Beba, H. Murawska-Kopro :.s;;;:a, Ma/e miasto; B. KopczyJ\s,ka-Jaworska, Badania klLltury robotniczej duieucmiasta; J. Hajduk-Nijakowska, 13:ulania nad świadomościq historyczną w folklorze; ::\1. Drozd-Piasecka, Spo/ec,me funkcje sztuki ludowej w Polsce; T. Dobrowobk<:, Kulturowy wyraz więzi społecznej; W. Burszta, M. Buchowski, Kultura symboliczTlG 7..(; badaniach etnologicznych; E. Pietraszek, Wspólczesna wynalazczość nJ wsi ]):)1skiej; E. Gożdziak, Komunikowanie niewerbalne, Rozważania metodologiczne; K. K~niows-ka, Dychotomia natura kultura. Szczególny problem etnolooii; L Kabzi11s~:a-Sta warz, Zachowania bdyczne w kultU1'ach pastuokich; E. Nowina-Sroczynsk,:, Swięto i formu świętowania; A. Zambrzycka-Kunachowicz, :'/1. Maj, Dar w )):,1- �373 KRONIKA skicj kulturze ludowcj; Cz. Robotycki, Myślenie typu ludowe!:'o w polskiej kultllc=e n;asowej. Sesje' naukowa poświc;cDna pamięci Profesora Stunisła \Va Bąka i Profes;ć'a S:,mlslawa Rosponda (Wroclaw 2;8 maja). Organizatorzy: Uniwersyt.et Wrocła\Y>~;: Ul. BDlcsława Bieruta, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląs.k::h 1,\' OP<JJu, Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Słąskiego w Katowicach, Wnc~,1\vskie Towa!·zystwo Nuukowe, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Insty"Jt S:ąski w Opolu, Komitet Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, Komitet S'Jw:anoznawstwa P:Jlskiej Akademii Nauk. Referaty o tematyce etnograficznej w:;g20.'ili: J. P.ośpiech, Profesor StanisŁaw Bąk j:rko znawca i popularyzator lu60'::'wwstwa polskiego; F. Pluta, Badania ślqskoznawczc i działalność społeczna Prof.:sora Stanisława Hospollda. KolcJkwium polsko-fruncuskie pOswlęcone historii klasy robotniczej w Po), c'.' ',\'e Francji (Warszawa 10 -11 VI). Organizatorzy: Instytut Historii Polskiej A;·:.odemii Nauk, Zakład Dziejów Społeczeństwa Polskiego .x:rx i XX wie·ku. Refer:",y rn:ęd:,y innymi wygłosili: A. Zarnowska, Kobieta w rodzinie robotniczej; M. R,,b:C-rioux, Culture ouvriere: culture d'atelier?; E. Pietr;::szeń:, Glina i duch. UUYY.'Ji o etosie polskich robotników na przelomie epok; W. L. Karwacki, Tradycje nan({cHCe LU Indturze politycznej robotników. 5·9 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pi. "ProblcmatY~;"l :;):Jleczno-kulturowa Ziemi Łańcuckiej" (Łańcut 9 - 11 IX). Organizatorzy: Pols"~ie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny, Polskie Towarzystwo Ludoznawc=,ć Oddzi:::ł w Łańcucie. iReferaty: M. Biernacka, Oświata ::z spoŁeczne i kulturo '.:'2 pr.::eobru:::enia wsi IU'1!cJLcko-przeworskiej; J. Półćwiartek, Przem-iany w warunkach życia i mentalności mieszkańców wsi okolic Łańcuta n:1 przełomie XIX i XX ~".: S. Piekło, Ośrodek garncarski w Medyni Giogowskiej; K. Ruszel, Kultura ludol;'a wsi łailcuckiej -- problemy i potrzeby badawcze; S. Lew, Markowa jakq "no:n; J. :Wcal, O,~rodek wytwórc::y ;.::aba'wkars/.wa w Brzózie Stadnickiej; A. Kan:m,c'!~e·.',:,ki, Wsp6łczesna obrzędowość cyklu rocznego na Rzes::owszczyźnie. Konferencja naukowa pi. "Wiedza o kulturze wsi a polityka kulturalna i kszt,icenie kadr" (Siedlce, 23 - 25 IX). Organizatorzy: Instytut Kultury w Warszav:.ic, \Yyż,za Szkoła Rolniczo~Pcdagogiczna w Siedlcach, Wydział Pedagogiki i Kultl'7 '.Ysi, lVIinistersLvo Kultury i Sztuki, Departament Bibliotek, Domów Kultury i Dz.> ialnosci Spoleczno-Kulturalnej, Ludowa Spółdzielnia \\,ydawnicza. Referaty: M. W·~rLlsz"wska-Adamczyk, Tworwnie kultu'rowej tożsamości wsi zadanie dla lWli':i. i praktyki; J. Damrosz, Teorie kultury wsi' :1 ich praktyczna konsekwenc ju: T Aleksander, Stan kadr działających na polu kultury na wsi; B. Falińska, Mi,'i:;ce kultury języka w kul/urze ogólnonarodowej; J. Gardzińska, Zagadnienia s)nkC?1lego zróżnicowani:r współczesnego języka wsi i nw.łych miasteczek; M. Droz:l·?iasecka, Wspólczesne funkcje sztuki ludowej; F. Midura, Wychowawcze funk,~':,' k.i!tnry ludowej na pr:::ykładzie Kurpi; J. Kuźma, P. Z;;bnTny, [(sztalcenie k:"r Il:a pot rzeb kultury na wsi; M. Strąk, Zagad~ienia ekorwmiczne ?,Lpows:::echnic' 'a �KRON1KA 374 W. G<>liński, Możliwości wykorzystania wyników badmi w pra~:kulturalnej; B. Gołębiowski, Problemy wsi w ośrodkach ma':'w'~go przekazu; M. Chrzanowski, Problemy kultury wsi w środkach masowe[Jo) ;:c;:ekazu; K. Luc, Udział Luaowej Spółdzielni Wydawniczej w życiu spoŁeczno-politycznym wsi; 1. Bukowska-Floreńska, Tradycje kulturowe a potrzeby kuLti...~"Ine współczesnej wsi górnośląskiej; A. Kaleta, Uczestnictwo w kulturze jak;) ,~Ładnik jakości życia młodzieży wiejskiej; J. Lutze, Ekolo(jiczne uwarunkowa-,?ia :Cdtury na ",cznej dziaŁalnośei wsi; .c·;mkcjonowania i.nstytucjonalnego :;'c'rEki, Uniwersytet -wania, Ludowy perspektywy. systemu w systemie Ponadto odbył upowszechniania oświaty się panel i kultury na temat: kultury; wsi. Stan A. Ś',vi- W. obecny, Czy kultura ocze- ludowa je~t ,~:.d<Jl żywa? Sesja naukowa pt. "Australia i Oceania: Kultury tradycyjne \vczoraj i dziś. naukowo-badawcza Bronisława lVlalinowskiego (le84 - 1942)" (Wl'~c;,;w 26 - 27 XI). Ofganiz.atorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wroclawskieg0, ?c,lskie Towal'zystwo Ludozna\'Vcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: W. A. DrcCz. 2. Działalność ;>]a, Tematyka obszaru Pacyfiku XVI - XX wieku. Przegląd '.1·iśnowskiego (1841 - 1892) '::. kultury ludów hnciborskie[Jo h:lskie Australii (1863 - 1917) koncepcje w piśmiennictwie polskim i 'w języku i refleksje; E. Lisowska-Szleszkowska, jako pierwsze etnograji.c,zne żródlai Oceanii; w osadnicze Muzeum na Oceanii J. Kamacki, Zbiory Relacje w języku indonezyjskie Madan'l w Krakowie; K. wieku; J. Komorowski, Etnograficznym w XIX polskin SY(jurda poLskIm Zielnicct, Polskie G. Kubica~Klyszcz, Bronisl:Jw Malinowski mlodcy/ska indywidualność anglosaskiej nauki; A. K. Paluch, Badania terenou;e Drc-l' ,olawa Mali.nowskiego i funkcjonalna koncepcja kultury; Z. Mach, Rozwój metod'l iIC 'ensywnych badal'/. terenowych; H. Aleksandrowicz, W. Aleksandrowicz, Dzic;e>lOść Bron,islawa Malinowskiego w wysiłkach na rzecz powolania IV 1942 rokIl. F<:,lskiego Instytutu N::mkowego w Ameryce z siedzibą w Nowym Jorku; J. Tittc~:·ó c";l n, Problematyka wŁasnoki w pracach Bronisława Malinowskiego; A. Kozy;','., F, Rosiilski, Ceremonialna wymiana handlowa "Moka" na Nowej Gwinei; W. Cz,',,») ;;n, Struktura społeczna ludów Melanezji; E. Kłosek, Sily prawa i porzr;dk'! j: społeczności plemiennej w ujęcu BronisŁawa Malinowskie(jo; A. Kozyr<l, TrQCl1,c,.ine przywództwo u papuas kich plemion Nowej Gwinei; J. Litwin, Problematyf:a E~ ~:utnicza w pctblikacjach Bronisława Malinowskiego; M. Mikołajczyk, Problemc.,~ka f'tnkcji m:lgii w pracach Bronisława Malinowskiego; W. Kowalak Filozofic~ '1'~ jJHlstawy kargizmu ną Nowej Gwinei; A. Posern-Zieliński, Polinezyjskie utO!Ji~ rkby kolonialnej, ich spEcyfika lokalna i aspekty uniwersa17w; F. Rosi11Ski, StruJ't': ra genetyczna rodzimej ludności .4ustralii i OCEanii; J. Schmidt,Kompleks ku> l','owy Lapita i Polinezyjczycy; B.Kopydłowska~Kaczorowska, Ośrodek kulto'''':I c:: Opoa- na Raiatei i jego znaczenie w życiu Polinezyjczyków; W. K~;awiI1.skj, P':edeuropejskie związki Rapa z wyspami Polinezji; H. Romaóska, Tradycja lod~i •..·,.!Qmah" w twórczości polinezyjskiej; H. Romańska, Z poezji polinezyj,'dcj. Tn,c',"yjna twórczość mieszkailców Wyspy Wielkanocnej; A. Kcttcr-Pmvlowsr'a, SZtlC!,;11 ~",,!le na Oceani,i 1976 - 1983; ';"sk:llna ludności Anstralii. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN \\. Kl'<lkowi ~:2 I M. Kornecki, Problemy pejzażu kulturowego wsi. 22 II M. Maj, 1'\ar weselny w Polsce. : ~II ,R. Reimuss, Zielnia biecka -- materiały etnf)grcfic~ne z kchca p • ;;: d redc:kcjr., Seweryna U dzieli. XIX wic kl.1, �375 KHONIKA ..., IV A. Kowalska~Lewick<l, Obrzqdek pogrzebowy w tradycyjnej . ' IV L Bukowsk<l-Floreńska, Przeobrażenia społcczno-kulwrowe ,przemys!owionych Górnego kulturze na Karpat . terenach Ślqska. '., V J. Klimaszewsk<l, Z prac nad Atlasem Etnograficznym Pomorza Gdańsk'iRgo . • XI R. Wcinhold, Etnographische und Folkloristische Forschungen an der AkImil' cler Wisscllschaften der DDR. Sesj<l naukowa pL "Społeczeństwo i kultura w procesie przemian zorg<lniw.,na dla uczczenia Jubileuszu gO-lecia Prof. dr hab. Kazimierza Dobrowolskiego "~raków, 17 II). Organizatorzy: Oddz,iał Polskiej A,kademii Nauk w Krakowie, Ko·,tet Na uk Socjologicznych PAN, Instytut Socjologii lJ ni wersytetu J agielloilskieg.), J-, 'Jmisja Socjologiczna Oddziału PAN. Referaty: W. K',vaśniewicz, Kazimierz Dc·· '" owoIski: życie i dzieło; S. W. Dobrowolski Kazimierz Dobrowolski jako społec:k; A. Kłoskowska, Typologia kultury ludowej Kazimierza Dobrowolskiego na tie Irównawczym; J. Ziółkowski, Pluralizm kulturowy a integracja narodowa; A. K;;,·· ~cba-Pojn<lrowa, I'rzys,zŁość kultury wsi w świetle jej przeszłości; W. Markiewicz, ./!tura polityczna a zmiana społeczna; H. Kubiak, Charakter narodowy: miiY ~ rzeczywistość; J. J. Wiatr, Naród i państwo w polskiej świadomości społecznej; i~ Siemier\ska, Kontynuacja i zmiana systemu W2rtośc:i społeczeństwa polskie[Jo; i Sztompka, ProcesiJ żywiolowe a rozwój społeczny; J. Jerschina, Potoczna świc;j mość historyella. Konferencja naukowa pt. "Tradycyjna . , ckicj" (Nowy Sącz, 24 - 2:6 II). Referaty: i współczesLa kultura ludowa wsi kZ,lJ. Bogdanowski, Problem tradycji regw1lnej w projektowaniu budownictwa wiejskiego; A. Kurpihski, Tradycyjny i wspór·"sny kmjobraz wsi polskiej na przykładzie osadnictwa Karpat; J. Czajkowski, /,;[ladnienia ochrony zabytkowego budownictwa wiejskiego w Karpatach; M. Korcki, Budownictwo sakralne w polskich Karpatach; R. ReinfUss, Zajęcia pozarol('::e na wsi karpackiej; A. Kowalska-Lewicka, Gospodarka pasterska i hodowlana polskich Karpatach; J. Bartmiilski, Literatura ludow:l polskich Karpat; J. KlI·· ..•szewska, Zwyczaje i obrzędy w polskich Karpatach; A. Bogllcka, Muzyka Indow<1 . polskich Karpatach; G. Dębrowska, Taniec Polskich Górali; Z. Szewczyk, Zo;>clnienia strojów luelowych w polskich Karpatach; A. Krah, Sztuka plastyczna UJ .·iskich Karpatach; A. Bartosz, Kultura Cyganów w polskich Karp2tach; K. Bo·· 1. ',1mska, Dziu/er/ność "Cepelii" na terenie polskich Karpat i jej wp/y w na zacho·· ;;nie tradycji kulturowych; B. Kafel, Ruch folklorystyczniJ; E. Hanak, Zwyc.zaje br2ędy aarurne w polskich Karpatach. Sympozjl:m pt. "Zbiory po,zaeuropejskie w pailstwQ'.vych i kościelnych muz~a'21J ,·"ograficznych w Polsce" (Pieniężno 7 - 8 IV). Organizatorzy: Muzeum Misyjno· . . Lwograficzne Semin<lrium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, Kated:'a 1 Lstorii i Etnologii Religji KUL. Referaty: K. Makuiski, Zbiory pozaeuropejskie ,ui;o nośnik informacji i wiedzy o obcych kulturach; J. Kamocki, Zbiory afryka n·· '"ie w 1Y1uzcum Etnograficznym w Krakowie; J. Łapett, Z problematyki badcń (.} rykanistiJczJtiJch Muzeum Narodowego w Szczecinie, L. Woliński, Profilaktyka :'nserwatorska obiektów etnografieznych; E. Sliwka, Pozaeuropejskie zbiory etn'J~,'lficznc w pol,skich mU2eaeh kościelnych; H. Zimoń, Działalność misyjna buddy,> / UJ l\zji; W Kowalak, Wierzenia religijne Melanezyjczyków; A. Latusek, Szt!.ka �376 KRONIKA .~tikralna lndów w zbiorach 'Nik, Badania ność ivluzeum pozaeuropejskich w terenowe Muzeum nad Azji B. Kohulnicka, i Pacyfiku; polskim kulturą wystawiennictwie duchową Misyjno-Etnograficzno w W8pó/("~eslla et.no!7roJicnym; w latach s~tll"r, vV~c!·'·· J. Stcrsz, Działc na Z1mojs::c:,yźnie; P.ienięźn·ie J. - K . .lal' . 1973 - 1983; s.wwski, Metodyka dokumentów zbio'rów na przyklacl:ie Muzeum A:.h i pacyfik, Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. dr Józefa Gajka p:;!<]czony z sc"., flaukową pl. "Problemy kartografii etnograficznej" (WrocL1w -1 V). Organiz;l\o:'l." Zarząd Główny Polskiego Towarzys-twa Ludoznawczego, K<ltcdra Etnografii Ul"wersytetu Wrocławskiego, Pracowni'a Atlasu EtnograficZlll'gD IHKM PAN. Rdcra\ . .T. Bohdanowicz Profesor dr Józef Gajek twórca Polskicpo Atla8u EtnoarafieTl.f'(JO; M. Pokropek, Regiony etnograficzne a zróżnicowanic kultury 1.lulowe j ;:'f)./sce; S. Kovacevicova, Oblasti a regióny Slovenska na podklade E!.nofJrafick&i·) .Jltlasu Slovenska; lVI. Trojan, Pogranicze etniczne a .,różnicowanie klllturowe' .~'Oietle Polskiego Atlasu Etnograficznego i Atlas dc'r deu/schen Volkskll'll(; < Z. Klodnicki, Problemy typologii w prac1ch kar.tograficznych. 60 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja kurpiowska poświc;c.Jlla pa,n:;ej Adama Chętnika (Marianowo-Nowogród 31 -23 IX). Organ iZ'llor7.Y: Zarz': j G~ówny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskie Towarzystwo Ludozn<l"c:ze Oddział \V ł~omży. Referaty: E. Korulska, Przemiany upodobaii. es/et!/C'~ny':' hclności czyk, kurpiowskiej Przemiany przestrzeni na repertuaru przykładzie L. Woźniak, rytua.lnej; urzqdzenia obrzędowego na Twórcy wnę/r::a Kurpiach ludowi mies::kalneflo; jako między H. Sw':- des:lkrali:acj' "Cepelią" a własny ::naki l, środowiskiem; D. Godlewska, Z. Sędziak, Prace historyc.::no-monollrafic::ne Adan< Cnętnika; T. Żurowski, Adam Chętnik prop1galOrem badalt archiwalllo-historyc'- B. Kosmo\\<--ska, Zainteresowania bursztynem UJ d:::iaŁallto.~ei muzealno-o"Adama Chętnik'a; B .Kunicki, Adam Chętnik lU muzea/nidwie po/skinI: Z. Sęd,ziak, Adam Chętnik jako piewca kultury kUl'piowskiej; H. Białobrzcks}' Adam Chętnik jako dziaŁacz społeczny; M. Miodudhowska, Wkład Adama Cllętni~ '; nyeh; (}.(jwczej u' zorganizowanie ży i rozwój ruchu m/.odzieży wiejskiej w Polsce (Zwiqzek Młodzi·- A. Dobroński, DziaŁalność patriotyczna A(bma Chętni,· .., Ogólnopolska konferencja pt. "Polska etnografia ll<l tle kicrunków etnogra' ś',,'ia,towej" (Kraków 8 - 11 X). Organizatorzy: Katedra Etnografli Sło.,vian UJ, K -G1itet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. gderaty: Z. Solwlc'.vic' A. Zadrożyńska, Fenomenologia, psychoanaliza, semiotyka niektóre problen" an:Ilizy i interpretacji tekstó1.v kulturowych; Z. Bialy, Model świata i etos. lnspira_ji' Tartuskie; K. Piątkowski, Perspektywy zastosowania metody semi.otllc::nej efnografii; Z. Benedyktowh:z, DoświQ;dczenia fenomenoŁogic::ne '" etnowa!,,: Cz. Roboty-eki, Etnologiczne interpretacje zjawisk kultury masowej; J. Bursz', Aspekt historyc2n'y badań o'tnologicz.nych; E. PictraszE'k, Socjol.ortic:::ny historY~~"l w ośrodku krakowskim; M. Wicrusze'vska-Adamczyk, Socjoloaic.ene ill-'pir~J(:je if tadaniach etnograficznych; Z. Staszcnk, Pog'ranic:::e efno!Jmjic:::ne a problemy p.;{jraniczy etnicznych; K. Kaniowsk<J Perspektywa ewo/1Lcjonistycna i ek%gie::;'" Wiejskiej, Junactwo); 1 Ie polskiej etnografii powojennej. Konferencja naukowa pt. "Rozwój jqzyka a kullur,\" (ł,ódz, ~ - 7 XI). Org ,-C2zatorzy: Katedra Historii Języka Polskiego i Filol:Jgii Slowi;lll.,k'llj. J\LC;dzy i'lfJymi wygloszono referaty: J. Kucharska, K. Piąlkowski, Ję::yk jako w!rnac:::nii: cdrębności kultnrowej (Ziemia Bytowska, okolice Kościer::yny, Kanw/n.); M. K<l'ni;:~;ki, MOTfologia i funkcje komponentów werbalnych i niewerbalnyclŁ wpiSJll)j' w strukturę obrzędu. magiczllc:go a tzw. synkrety.zm ch r.::dcijll'I:;klJ-i;wqicmy tury siedemnastowiecznej (Iw przykŁadzie praktyk. pO:::llcu'Łski('h czarou;llic). i, ku'- �377 KRONIKA .II Ogolnopohka wy,·:] \Kr,lkóII', ';,',K:"I:,,::oll·ll'. Sl'mill,1l'ia :0 lV KOl1fl're'~Il'ja 9 XI), l'lnograficznl' problematyce Polskie :\'luzeum jignraLna w i slrojó\\' w Odd: IV Lo::' Polsce środkoL":";. Corclillicra dolinach lu Ludozna\\'cze, i Etnograiic,z-nego p!astyka i ro:nictwo !'nS,l'!"st!i'O ubiorów TUI\'<lrzystwo ArcheologicLncgo Ludowa :VI. Libc'rska-;vl'lrilllJl\'. :8 X B, Ta,s:'lrL'!-;. nO':IIl' !Joświ<;colla Organizatorzy: BL:wca (P6'- Peru). E. Szczcśniak, U Los 8 XI ;vI. Pinitlsk;l. I'OS skans<'lI - FoLldory:m. Zebrania Komisji 22 II Zambrzyck,I-Kunachowicz, ~li III ~k:·,-(Jo. .'\. Elnogr Paluch. L. DziqgiL'1, ..\. ,1frllkallislyc:1If.' 2',) X U, Johansen Titicaca. lalkowych, Pf~N w Kl'akowie, Oddzialu Pr-:cobrażenia jako badania Z ludm; Nic-CJ/oanie :\lirga, ••~icZl1ej \VaLi{Jórski ,\ :1 \' A, 8;ll'losz, je:;;iorem Ludowe tkactwo dekoracyjne w PoLsce środkowd. I'robLemn.t.yka spolel'zc'iist1.L' pierwotnych w(~ współc:::e.··,;(,j ~9 XI 8, Królikow,;k,l, 1:3 XII W, Nowosz, A, nad w widowiskach naJ ilndrzeja przeszŁościq l1ill't'l'~yiet myśLi wsi MalinG;v- WaLi.gÓrskiego. Cyganóv.J . Cyganów. AntropoLogia IV Kolonii), społeczna Grażyna ,sPIL\ WOZDANIE wsp6łcZ'esTld Bronis[awa i [<:raźn'ie,;szościq /(" ,~lCiadomo.ki i opinii. ( kuLturowe kontynuator Z DZIAŁALNOSCI ZARZi\DU Ewo w RPS, Karpz:iskn GLO\VNEGO POLSKIEGO TOW AHZYSTWA LlTOOZNA WCZEGO Ze\ OKRES OD 1 \\'RZESNIA 1981 DO :31 SI;F~RPiNI:A 1'9,85 ROKU \\':l';tJ~e' L,lg;ldniel'l ~1;Inoll'j'lcych pl'zedmiot dzialalności c:,~""<l' sP'·'l'.\'ozda wczym "I'ymaga ujęcia ich IV pewne mc:ch ty~h grup r<!alizoWl1l10 ,J;ueślonc przcd,;ięw;cięcia j(:~'d] na poprzednim Walnym c:ich pOCl'zeb i Konlakióll' <.J::~cja DWOK, ODilE. i S;:tu;,i, P'II'1 . .;lwowyrn ';\;:'I~Cł<lII'iu, muzeami, i .~1..:ty~u~~\lnjP\llskil'j l. D:c';l l,] l Z;I;~!'l" lej l-y;orycz:lych, z;:gadn'C'rl, !l o Ś c: z ,1gcndnmi ())'ilZ Polską .-pośród \\."yd<l"I·nictwem :,tn:ejl' GlÓlvnego oraz z innych Oddzialy, redakcje Nauk, Ministerstwem Nauko\l'ym, Urzędem regionalnymi, katedrami W pl' I', c,:.... bi<::':'1serii, f':Kult,.'::: Wojewódzkim '., '.' uniwersytecie ~\k{ldt'~n;i Naui\:.. \1' c' 1\' II ,1 t :' z () k~ón'ch 2t, które' l' w~'ni:',ll 11'Y:'Il;pO\\.'aly :la ny;,:'1 li:'••.·c:'! ie' 1l;)Grz~!dkO\\',1I1;;1 t2!",:il Delegatów TOIVal'zysi\l'a Akademie; tOII'al'zy,;twami dzi,ll,lll1o~l" którc Zgromadzeniu Zarządu grupy problemowe. wynikające z ustaleń grupuj,) g a n iz ;1 Cy j n a z określonych 1\' okresie czoło p:'ac)' wybijały Oddziałów 1149 potrzeb o:-gunizacyjnych spr'lwozdall·'czym. czlonkól\·. się IV grupie Towarzystwa, 1l1)ŚĆ członków i w;,,-.; Dotyczyly one spraw organizacy Aktualnie ogółem Oddział:; IV To\''''· ~,,' �378 KRONIKA ; ::.ystwie kształtuje si~ na poziom~c ubiegłego roku. Przy jęto wielu nowych czloll,:';ow, jednakże było też bardzo dużo skreślel1 ze względu na niepłac€'l1;e ,;idadd.: {·:Jonkowskkh. Zwraca się pr,zy tym uwagę Oddziałom na konieczność uważnegD .':ypełniania deklaracji członkowskich z poda\vanit'm \V nich określonyc.:h motywa'. ,l. stanowiących a przystąpieniu do To\varzyst\\'a. Deklaracje bez tY'ch motY\\'<tL':i, :);eraz pozbawione opinii Oddzi<ałów, były odsyłane dD uzupcłl1~cni~\, Realiwj"lC 1;,nkcje statutowe Zarząd Główny P.TL oraz Prezydium zbier~\ły się nil posied:::·, "ach poświęconych określonym zagadnieniom. Zarząd Gló\\'ny odbyl dwa p05~c'" ;:.enia, natomiast Pre;<ydium obradowało 8 razy, Ponadto odbylo .się jedno p." .f.'dzenie przewodniczą'cych komite'tów redakcyjnyc.:h czasopism i serii poświęcone 'mówieniu polityki wydawniczej towarzystwa i konkretyzacji planu na rok 19'ih '/,' kontaktach z Oddziałami przeważały sprawy natury organizacyjno-Jil\~\nso\\'l'j, Pl zeprowadzone analizy pracy Oddzialów wykaz,lly istnienie zn'lCZn)Tl1 zaległ()~ci :. opłacaniu składek oraz brak dzialalności organizacyjnej. W z\\'i<jzku z tym RUi,) i;ATządu Głównego podjęło, jak co roku, okrcślone p:'zedsięwzięciil llil rlt'CZ U!"" ':'.,lowania tej sprawy. Mimo to n'c wszystkie Oddz:ialy \\'y\\'iqzały <C; z tych pod .. ',' ,\IVowych obowiązków statutow:'ch i nie nadt'~bl~' w bL rapol'tó\\' finanso\\'ycil ':,'az sprawozdall z ·działalności. S" to Oddziały \\': Kaliszu. Prll'lllyślu Hze~zo\\'i·;. Lc;cwi€ wartość nie op!aoanyc'h składek członko\\',;,;ch \\'g stanu na dziell 3·0 Vi : ~::B5(bez roku bieżącego) zamyka się kwot'1 Z~~'ł5.- z1. W przyp.\dku jJo\\'tarzan:.J ',', tej sytuacji rc,zważona zostanie zasadność postawi('nia tych OddL'~11ó\\' \\' 5::'1I !~,C ',vi,da-cji. W zale;ŻJności od licz€bności j zaintereSO\V~II\ czlonkó\\' rói.nc są n1L'tociy , j'ormy pracy Oddziałów, Jedne prowadzą dz;ablność nauko',\',! inicjuj~lc b:H1an:.J :' ,'enowe, publikują r€ zu 111. a ty wJn<;nych badal'l. urządz,1ją lokałnc lub ()gólnop01; ,~;e sympozja. Inne p{)pularyzuj:c wiedzę o kultlll'zl' ludo\\'ej, ~lllimLij,! Konku;'.-y ~.tuki ]udo,vej, pr'o\'~'adzą poradnictwo z zakn',,:u folkloru. strojo\\' Judo',\'ye:l, ,\ ,)Joldziałają IV organizowaniu zbiorów dla muzeó\\' i izb regionalnych, nóżna j('<:.t :,.dywność Oddziałów w tym zakresie, wyraźnic jl'dnak \\'yróżnjaj'l ,ie: Oddzi:l!)' Kaiowi'ca'eh, Opolu, KrakowiE', P.oznaniu i \\'roe!<m·iu. Wspomniana ;)Cl'\'y±c.: ~iywność urealniła si~ ważnymi imprezami () randze nauko',vej, których pL'I:-,; bicie znalazło się w sprawozdaniach poszczególnych Oddzia:ów p!'l,l'lJ..;t~1\\'jU)'l~',",1 ,i:: \VZn, Z8rząd Główny natom7.ast koordyno\\',1ł prace organizacyjlll' 2\\'jilz':::c, .ć przygotowywaną przez PTL :vriędzynarodo\\',! Konferencje; Etnog~'diiczml pL. jęconą problemom innowacji w sposobie żywieni,\, \\' której \\'l'żm:t' udział '34 ~.'.zonych z całego świata, od Hong-Kongu po S.tHny ZjednOCZOIH'. Kon!'l'l'L'n':j:1 ',;J ć>d nazwą ,,Inowa·cje w zwyczaj,ł('h pożywien~o\\'~'C'h" odbe;dzie sie; \\' ci!\;ach B- ~'; "ździernika 198·5r, w KarniowicDch kolo Krako\\"ł. Ponadto wiele dzi<:rłaó org<lniz:,'cyjnyeh podcjmO\\',ll Z<ll'Z~ld Gló\\"lY ',V z'.·;'ą:;.. .~" z Jubileuszem 90-lecia Towan.ystwa oraz Waltlym Zgrom"dze:l'icm Dd,'g,\;ll'l.' ';csją naukn\'ą pod naz\Vc1 ,,90 lat połskiego ludoznawshva", pudcza; której \\';1g'''3zone zostały referaty: "Polskie To\\'arzys~\\'o Li.ldozna\\'cze, jego llIiejsc.:e x ży'.,;'; naukowy:n i kultura'lnym kraju" dr :\:111a KO\\'abka-Lt'\\'icka: "R(~:i"O\'"j ;, ~skiej kultury ludowej" prof. dr Józef I3Llr~zta: "Horyz')nly \\·,;póic.:zc:i!l<i ":'Jografii polskiej" - doc. dr hab, ł\'la1'ia \Vic;'LlSzcw:iri:a; "Pror\ematyk" e ·Jwg:'J,',.zna Lubelszczyzny" prof. dr Roman Reinfu;,;; ,,-±O-Iecic Oddziiliu PTL 'I.' L"blinie" - dr Krystyna Marc.:zi1k; "Etnografia p0bk,1 \V ba·danii1ch lud ()\\' pun·· ; "ropejskich" dr Marek Ga weeki. Obrady l<:' oraz sesję nau kml'<j uświe::,;;y '~,\'ie wysta wy okolicznościowe, Pierwsza ukazuj'll'a dziaialnośl' \I'yda \\"lin.; T-J' :.• ;rzystwa Vi okresie gO-ciu lat, druga natomiast prl'zl'ntuj'lca l'X li!);';,.: t'\i\'.~g:'j;,',zny i jest pierwszą ekspozycjcl tego typu \\' Polsce, �KRONIKA .f. Dział'alność 379 wydawn'icza Przy jęty przez ZG P1'L kierunek aktywizacji dz'alal:1c;ci \\7dawniczej p:') .. Jdwny jest z dużą troską o reaktywowanie poszczególnych serii i pełniejsze ich ly\vienie. Dotychczas po uporządkowaniu spraw \\. skbdach komitetów red:l:-c,yjnych serii i czasopism czynione są starania o pozyskanie wr.rtośóowych tyLe . ."·N, które ożywiłyby działalnoś·ć wydawniczą Towarzystwa. Aktualnie bO'N:e:n .amy t8ką sytuację, że mimo reaJl1ych mo,żliwości wyda\\'niczych nie posiadamy teczkach redakcyjnych większej ilości prac przygotowanych do druku. Pozy· -ywne zmiany zaszły jednak w częstotliwości ukazYNania się dwumiesięcznik.! ".;teratura Ludowa", który powoli wychodzi z wieloletnich zaległości. Obecn,) .'tu,lcja tego pisma jest taka, że \vszystkie bieżące numery za rok 1985 są prze· ~awne do druku i powoli regulowane są zaległości \\'yda\\'!1icze z lnt poprzed·,r:h. Planuje się, że pismo to wejdzie w normalny tok \\'ydawniczy w rck'l · :86. Dużą troskę o uregulowanie tej sytuacji nie zawinionej przez reoaKc.(~ ":z realne trudności poligraficzne - przej'awia redaktor ;1aczelny dwumicsic;cz:';.:. -J pl'OL dr Czeslaw Hernas, pod redakcją którego pisIno ukazuje ;:ię od l ft;:~ ·,ku IV nowej szacie grnficznej jako ,dwul1iiesięcznik DClukowo-literack:. "Lite:-,.·· :i:'<) Ludowa" posiada staly krąg odbiorców wywodzących <ę z :'óżnych śroD'-"'i~k, a jej naklad WOO egz. rowhcdzi s:ę c<llkowic-ie w ramach prenumen:.;' ,prze-daży indywidualnej prowadzonej przez Biuro ZG PTL Draz w drodze \\-y. J.any krajowej i zagrani-cz>l1ej. PO'dkreślić należy wyjątkov\'o dużą wymianc; z>· ;'. iJl1icZJ1qpisma od chwili objęcia jego redakcji przez prof. dr Czesła wa Herna"c:c', · ~óry zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru ukierunkował jego problem,,·. i<ę na różne zakresy żywej. popularnej twórczości ludowej, podejmując tym s<>,ym badania w reglilonach z8niedbanych dotychczas przez humanistykę. Zapcw .. .. ·!o to pismu szerszy obieg społeczny oraz szereg pozyty\\'nych recenzji każdegc). ,eomalże zcszytu. Dążqc do poprawy rytmicznoś'ci ukazYI':ania się pisma oraz jeg·) ·,ytorstwa - dzięk'i wydatnej pomocy redaktora naczelnego postanowiono od ·.;<u 1935 wydawać je wspólnie z Państwowym Wydawnictwem Naukowym O<~,..;alu we Wrocławiu, co w żaden sposób nie elimir.:.lje PDlskiego TOWiL'Zyst·,,:,} ::.udozn,n\'czego jako gló\\inego wydawcy. Szukając optymalniejszych form zapewn'f; .. a pismu szerszego zainteresowania poza granicam' kraju, postanowiono cd ku 19i!-ł wydawać co pewien czas mC>l1ografic.zne zeszyty poświęcone określc;"c.i obIema tyce, Tak więc zeszyt 4/5: 1985 poświęcony jest folklorystyce fińskiej, przygotow~miu natomiast je'st zeszyt uwzgll';dniający przede wszystkim zasL·· ,i B. Pdsudskiego w badaniach na·d kuHurą Ajnów oraz zeszyt poświęcony fc;l·· · ·,.,"ystyce łotewskiej. Z problematyki krajo',vej wymienić należy zeszyt maryjr.:>' 193-ł oraz zbiorczy numer 1/6: 19811 poświęcony zjaviisku kolędowania ukazując,! '.; pod oddzielnym tytulem "Kolędowanie na Lube!szczyźnie". Szereg przedsię·· .:::ię<'·organizacyjny'ch mających z'abezpi,eczyć "Literaturze Ludowej" sukcesyv,:ne ;·:azywanie się oraz szybkće zlikwidowanie zaległości spovv'odo\\"l!o, że poszczegól·· .' zeszyty pisma druko\vane są przez różne zakłady poligraL·czne, StwarzCl :'l \ą sytuację, że zaległe numery wychodzą nieraz w różnej kolejności. Po ..•.. o·· .• jc to tylko pozorny chaos, bowiem redakcja czuwana bie·żąco nad rychłY:~l prowadzeniem pisma w norma'lny tok w)"dawniczy, Toku tych prac nie prze:·w<lia. · _,wet :::hwiJo\\'a zmiana na stanowisku sekretarza redakcji "Literatury Ludowe~"', marcu 19815 roku zatrudniono bowiem na tym stanowisku literata i krytY6:a ,".era" :-:ieg<>. i\ndrzeja Falkiewicza, w miejsce dotye:11czasowego sekretarza red �380 KRONIKA M,Ei; Boże!1Y Kuczyl1skiej. Wskutek szybkiego jednak zauv,'ażenia przez Prezydi ;) ZG PTL opieszałości vi/wymienionego w prowadzeniu spraw redakcyjnych, zdc .. 'Ć'owano s;ę na rozwiązanie z nim umowy o pracę, powierzając nadał pr,)wadzc' lćO'le ..kcji jej dotychczasowemu sekretarzowi, red. MarE Bożenie Kuezyńskiej. kto, przez lata dźwigala ciężar wyprowadzenia zaległości wyd,~wn;czych pi.'lna :-::ę~;".' cy~h Vi pc\\;nyn1 okresie na 'łv'et 4 lat. Podobna sytuacja w zakresie uregulowania rytmiczności ukazywania się lJ n-,a występuje w "Łódzkich Studiach Etn::;graficzny·ch". W okresie Spl <'l".I'[)zda czym ukazał się 24 tom tego tytulu Z<1rok 19·82. W produkcji notomiasl znajd e ''-',ę to:ny .25: 19S'3 i 213: 1;;'::4. Podobnie j<1k tomy popc'zednie, druk pokryty ;: ,,:a01ie z dotacji zewnętr.znych i tylko Vi wypadku uzasadnionyc'h potrzeb fin;' .. SJwany będzie przez ZG PIL. Znajdują'ce się w redakcyjnym ptzyg.:'towaniu k L'jne tomy 27: 19;35 i 23: lSSG posiadają również zabezpieczen'e finDIU)\Ve OPt(;;}nc będą przez Związek Spóldzielni PrzemysIu Ludowego i Artyslycznego .,C·, pclia" ,oraz Wydz;al Kultury i Sztuki UTzę-du Wojewódz:{liego w K<.l~:';zu. P,,~k,'e£le-n:a godnym jest fakt wiclo~ell1iiego już wydawania pismD w Op,1l'C;U {) ci tacje zewnętrzne, co jest potwierdzeniem nie tylko jego rangi i potrwb środo'.' -skowych, lecz także dużej operatywności społecznego komitetu redakcyjnego. któr:: (,;t<ltnio kie~u.ie doc. dr hab. Jadwiga Kucharska, Mimo tej operatywności ganizacy jnej i merytoryeznej, ZG PTL widzi pilną potrzebę uregulowania ;--Jc'glosei wydawniczych dotyczących "Lódzk'ch Sludiów Etnograficznych" i wvo.'. tizenia pisma w bieżący t'elk ukazywani<1 się do końca roku 1,98-6. Dopełniając L)rmacji charakteryzującej sytuację istniejącą w redakcjach czasopism stwierd, r.ależy, że tradycyjn,ie już -nie posiadamy jakichkolwiek zaleglości w uk<lzywau fię rocznika "Lud", którego redaktorem naczelnym jest prof. dr Józef Bursz podejmujący wielokierunkowe starania o staly wzrost rangi naukowej tego pis:~' W<1żnym ogniwem w działalności edytorskiej Towarzystwa są serie wyda'nicze. Po wieloletniCh przerwach w ukazywaniu się tytulów w ram<1ch poszczcg(, nych serii wznow,iono rytmiczną pracę edytorską w lonie "Prac Etnologicznycl,' k~órych red'aktorem naukov,;ym jes't prof. dr Zbigniew J3siewicz oraz ,,8:b1-:o\.< PJpalarnonaukowej", kierowanej przez doc. dr Leszka Dzięgla. Równoczcśnie ll--"'. -Jq prace na rzecz ożywienia serii "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas p .. f..~·;ioCh Strojów Ludowych", "Archiwum Etnografi'czne". Jeżeli uda Się urealnić p: r.o·,vane mmierzenia edytorskie w ramach tych serj'i, już \vkrót-ce uk<1żą się \\'art •.. ciJwe pozycje wznawiające ich działalność. Wspomnieć tubj n,!leży, że IV rama. "Archi.wum Etnograficznego" - zachowując dotychczascJ\vy charakter publikacji planuje się - o czym mówiono już na WZD w Łomży -- wydanie bibkog!";;. Tawartości dwumiesięcznika "Li,teratura Ludowa", rocznika ,;Lud" oraz treści etr graficznej innych czasopism, takich jak: "Wisła", "Ziemia", "Wędrowiec" itp. Pre' 1\' tym zakresie będące kontynuacją dawnych zmnierzcil prc)wadzone przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. W lym też k ..E1I)ku pójdą dalsze starania ZG P'DL nadające tej pracy charaklc'r systern;llycu',,' p,j",v;ąwny z pla:1arni wydawni'czymi zgłaszanymi do Biura Wydawnictw i Bibl i,-,k Polskiej Akademii Nauk. Pozostając iJ:'ZY sprawach serii wydawniczych i planowanych Z,;.-.l;erzcIl '.\'>:' v: tym zakresie pozytywneg:> dla edytorskiej działalności Tow<1rzy.;;twa wnosi G (;akcja Dzieł wszysik.ich Osk<1ra Kolberga, której zakres działalności daleko \\ kracz,: poza ści,:e red;:kcyjne zajęcia. Obejmuj2 ona bowiem żmudne prace naukowe ~calaj'lce dorobek tego Zł' k')ll)it('go l>adc:cza kułtw'y ludu polskiego. Jest to praca, która w opiJ.ii Zarz;]".' o o 'o o �KRONIKA 381 CIJwnego zasługuje na szczególne wyróżnienie, i tak jak do· tej pory, pr'Ol1lowana ':q;zie w sposób szczególny w ramach działalności edytorskiej Towarzystwa. WnOSi ;, bowiem niezaprzeczalny wklad w ochronę dóbr kultury staropolskiej i lud,:,,jara<: przyczynia siG do naukowego i edytorskiego opraco\v<mia zbioru matŁ.iów żrodlowyc.'h w zakresie etnografii, folklorystyki, etnomuzykologii i hisll1l':l rylko ludu polskiego, lecz również sąsiednich grup etnicznych LUŻYCZ,li~, c.<lińcóv;, Lilwinów i Bialorusinów. Pl'uce zespolu pracowników zatrudnionych R"C:,,~cji D:iel wszystkich Oskara Kolberga z każdym rokiem wzbogacają dzie·:"caycji i cdycji dorobku lego znakomitego badacza. Są to prace wielowątkcIV klórych kumulują si'<; wysilki archiwisty, bibliografa, e;lnografa, historyk:;, ",iClI y;;ty, muzykologa itp., rozpoczęte na początku lat sześćdziesiątych przez; "L dr Józefa Gajka, póżniej zaś prowadzone przez prof, dr Józefa BursZię, p:;j ,·;·cgo nauk,)wą i redakcyjną opieką wydano dotychczas 03 tomy "Dziel wszy'ch" O.-;ka;·a Kolberga obejmujących reedycję i edycję jego dorobku. Wkrótc~ ibśc lo mó v•.' ulcgnie zwiększeniu, gdyż w różnej fazie edytorskiego i typogr:;cnego opracowania znajdują siG tomy 67/1 i 67/2 Pieśni i melodie w opraCOlCf!fOTwpiJnowym i tom 68 zatylułow<lny Kompozycje instrumentalne Oskara Ku'rua. Zarząd Główny PTL zdaje sobie sprawę z f<lktu, że tok żmudnych pr,;: ':itorskich nad poszczególnymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa kic,c siE; logiką wewnętrznych potrzeb rl<lukowo-dokumentacyjnych, mimo to wi. :: jcdna;';: potrzebę przyśpieszenia prac poligraficznych tak, uby przekazywane d,) ,,;~w przez ReclakcjG tomy clzieł O. Kolberga nie czekaly lalami na wydruko. ;1:C, Tuk zarYSO\N<lny charakter polityki wydawniczej Towarzystwa jest pJ\vo~i :lniany i wprowadza coraz nowe pozycje na rynek wydawniczy, W okres:'", . ,;.\\oozaawczym ukazalo s,ię p·jęć· zaleglych zeszytów "Literatury Ludowej" :~~L, :: 19813, 2: 198-3, 3: 1903" G: 19'83. Ponadto przeka.zano do drukarni pon~,c'. <;;ku,;zowy t{lm zalegJ.ego roczni'ka za 19'81 r., który wyjdzie w roku 1986 pod ~;iłem "Kolędowanie na Lubelszczyźnie" w zwiększonym nakładzie 31000 eg~. :_ :e:'i1tura Lud{lwa" ukazuje się w nakladzie 1000 egzempla,'zy) oraz kontynuo\\':')race redakcyjne i edytorskie nad bieżącymi numerami, z zamiarem Wpl'D\\":.:",ia pisma w roku 1'9'8,6 w normalny tok wydawniczy. Podobnie k:izlaltowała się sytuacj>a w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", " :ych 24 l'llr. za rok 19-812 ukazał się w okresie spra wozda wczy m, a prace nad 'J,;-;,aly;11.: tomami są w różnym stopniu zaawansowania. Jak co roku, równ;eŁ ro~u 19,85, przed Walnym Zgromadzeniem Towarzystwa, ukazal się kolejny 69 ':', rocznika "Lud" zav..'.ierający interesującą problematykę i bogaty dział rc';cj:. O;:latnio wprowadzono także na rynek wyd<lwniczy zapowiedzianą wcześniej .,cę J<icka Kolbuszewskiego pt. Wiersze z cmentar2a. Anali.::awspólczesnej epi"fiki na(Jrobnej, J.9'85 Wrocław, wydaną w nakładzie 10000 egzemplarzy jako IX ..,: w serii "Biblioteki Popularnonaukowej", której tom poprzedni ukazał ".~ :'Liku 197:J. Po dwunastu latach przerwy tomem tym wznowicl1o dzialaln':ćć :,:, któnl rokuje systematyczny rozwój, optujilc w kierunku c;eka\\'(~go katalogc, .llów zapewniającego jej dużą poczytność. Zgoonic z przewidywaniami ukazał się także kolejny, tj, 39, cz. I lom D::id : ystkich Oska ra Kolberga zatytułowany Ma.teriały do etnografii Słowian Za(jdnich i ['obldniuwych", cz. l ł.użyce, Wrocla w---'Poz n a!'J 198\ dopełniający zbio" ,ej il1teresującf~j serii. S"1c2·~gó!o:'·:I;\~-i pcdkr('ś:L'n~a \vyn1agn \v roku Jubilf'll';Z\.1 90··l{)C'~a Polskiego To- �382 KRONIKA • V.'cl:'zy.stwa Ludoznawczego ::::cjatyv;a \\'yclawnicza Towarzystwa, jaką jest ukaże.[J':e s'ię w okresie sprawozda v,'czym repóntu trzech książek Adama Fischera pi Poiabianie, Ł-użyczanie i Polacy, z cyklu tzw. opublikowanej przez Niego "Bibliotc}:i Słowiar'lskiej". W l1:icie skierowanej do Czytelników wyjaśnia s.ię szczegółow, r;}oty~y wyd'ania tej puotkacji podkreślając między innymi, że zasługi A. Fisch",ra dla Towarzystwa Ludoznawczego były szczególne. "Wybrany w roku 1910 n,' sekretarza TL p:)Zostaje nim przez 3'3 lata, aż do swej (przedwczesncj) śmierc: Przez cały ten czas był równocześnie redaktorem "Ludu", skarbnikiem i bibliote, karzem TL. On to właśnie st\vorzyl bibliotekę Towarzystwa, istniejącą do d,zi. i zasilał ją glównie poprzez wymianę z "Ludem" - czasopismami i pozycjam; zagranicznymi". Był to Człowiek, o którym wielolcltni póź.niejszy Prezes PTL z:1akomi'ty uczony Jan Czekanowski pisał w "Ludzie", 19-16: 316, że "Towarzystv:" Ludoznawcze - to był Fis·cher i tylko Fischer". Było ono wówczas "emanacją in, aywidualnoś·ci Fischera" i tylko ,.jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielki:· wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych wojen". Tak więc Zarząd Główny PYL postanowił uczcić gO-letni jubileusz TO\varzysewa nie szumnymi obchodami, lecz wydaniem tych trzech niew;;elkich książel'zek Adama Fischera, które są wartościowym przypomnieniem Jego ws,zechstron· r;ej działalności na n:wie Towarzystwa i skromnym należnym mu hołdem. "Dab· Tze się stało, że Czytelnicy otrzymują do rąk wspomniane trzy prace A. Fischera - pisze we wspomn:.anej już rwcie do Czytelników prof. dr J. Burszta tak pnecież rzadkie w bibLotekach etnografów. W układzie, jaki był wówczas pow .. nechnie stosowany, tj. w PDdziale na kulturę materialną, społeczną i duchową oaje on zwarty pogląd na charakter kultury materialnej tych trzech grup etnicznych, podana zaś w każdym rozdziale literatura orientuje czytelnika w stan:\." wiedzy etnograf'icznej przed pół wiekiem, Zapewne każdy z Czytelników z przy, jemnością i z pożytkiem zapozna się z ich tre,ścią". Poza seriami i redakcjami czasopism kontynuowano również prace edytorski,: nad specjalnym tomem pCś\,;iqconym działalności naukowej Adama ChęŁnikll. Wydany on zostanie przez Lomżyr'lskie Towarzysh\io Naukowe im. W'agów prz}' udziale merytorycznym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W jego skład wejdą referaty wygłoszone podczas sesji naukowej poświęconej pamięci Adama Chęt]';:'::a, towarzyszącej 60 \'1alnemu Zgl"omadzeniu Delegatów w Łomży (WS4). Ni,." ukażą się natomiast włączone do planu wydawniczego na rok 19'8:5pozycje: A. Ko· "-<lIska-Lewicka, Strój podhalański (APSL) oraz P. Dekowski Encyk!opedia poży 'Wienia !udowego (BP) ze względu na n.:edostarczenie do redakcji maszynopisów 1ych prac. Niewywiązan:e s:ę autorów ze zobowiązań wydawniczych spowodowak przyjęcie praktyki, że do planu wydawniczego PTL zgłaszane będą tylko te pozycje, które otrzymają pozytywne recenzje i na ;'ok p:zcd piaY}-.\·a:;ym wyda:1iem zbżone będą reda~cji. Przedstawione kierunki działalności wydawniczej Towarzystwa korespondują bezpośrednio ze wskazc~n:ami uchwał 5'8 Walnego Zgromadzenia Delegatów w KaL;zu, podkreślającymi szczególny charakter tej pracy, mającej 'Nprowadzić książke: :ćtnograficzną w szerszy obieg społeczny i stworzyć dla profesjonalistów możliwości publikowani'a swych prac w wydawnictwie prowadzonym przez PTL. Dzisiaj jednak, gdy pienvsze kr'oki organizacyjne zostały zrobione, gdy nakładem sił społecznych reaktywowano działalność wydawniczą w ramach serii, nie można poprzestać na tym. Dalsze rezultaty na tej ni wie zależą od planowego i zintegrowanego działcp.:'il. To jed!1ak wymaga stworzenia specjalnej agendy wydawniczej przy �383 KRONIKA E:u:'zc Z:ll'z<jdu GIÓ\\'llego To\\';:rzystw<I, jeśli chcemy, aby dziablność ta rozwija;:"! iii; dalej, Równolt'gll' z bieżącą dzial,l:no~cią \\'ydawniczą prowadzona jest dys'trybuc11 \\:yda\\'n:ct\\' WL15l1ych, Obejmuje ona szeroką śieć pla'cówek kulturalnych tj, b'bliotck, sz~ól. muzeów, tow:lrzy>'tw naukowych i regionalnych, katedr uniwers~'\ec;C;ch itd, Ta szeroko zakrojona działalność akwizycyjna obejmuje przede wszys~~'11 \\'yd<l',\'11'ct\\'a, które ukazały s'ę \\' latach wcześ,niejszych, Wówczas bowie:·' Towarzysb\'ll n'e prow<ldziło wlaki\\'ej dzi'ałalności promocyjnej swych książc"~, ;,;,;ąd też zapasy magazyno\\'e były znaczne. Systema'tycznie prowadz,ona począwszy .;;i roku 192,2 dystrybucja wyda\\'llict\\' i działalność akwizycyjna spowodowaly, Ż, 7_,-,:czn:e z!1lal<l1 st<ln zapasów m<1g:nynowych. Niektóre tytuły zostały całkol\'le: ... ';yzedanl', np, spośród Atlasll Polskich Strojów Lndowych, Dziet Wszystkich Osk,,T" Kolberg;) czy "Biblioteki Popul<lrncj", inne natomiast uległy znacznemu zmnil';szeniu, Ten kierunek działalncśc: akwizycyjnej prowadzony będzie dalej C~ c:łkowitego \\'yczerp<lnia zap<lS,) \\' nl<1gazynowych. Dużą rolę do spełnienia w tyn u,;':!'esie posiadają Zarządy Oddziałów Towarzys'twa, które powinny aktywnie' 'I1'lączyć się do sprzedaży wyd<lwn:ctw własnych, zwłaszcza że uzyskane środk z :ego tytułu pozostają n<l kOlle'e tych jednostek, Aktualnie notki bibliograficzn" c c.\'Szystkich ukazujących się tytułach w ram<lch własnej dzi<lłalnoŚ'Ci wydawniczej TO\\iarzystwa ukazuje} się IV Zapowiedziach Wydawniczych "Domu Ksiqżki", a poszczególne tytuly promowane są poprzez kierowanie ich do recenzji na łamach pisn~a ,.Nowe Książki", popularnych tygodnikó\\i i miesięczników krajowych oraz piSi" 5pecjalistycznych, Skutkiem aktywnej polityki dystrybucyjnej powiększały się akt y';.'a finanso\\'e To\\'arzystwa w o::;tatnich latach, a ciekawe książki trafiły do cz)'klnikó\\', Ponadto rozwiązany został ciągnący się od lat problem magazyn;)\\':: Sytuacja w m;lgazYl1'ach uległa znacznej poprawie, książki posiadają odpowiedni-c warunki składowani'a i nie niszczeją, ~a ogólną ilość 24!3 tytułów wydanych p:'ze: lo-,,'arzyst\\,o począwszy od roku 1915, aktualnie w sprzedaży znajduje się wle,d\\'> 6'9 tytułów. W okresie spra\\'ozda\\'czym, tj. od 1 ViII 84 do 30 ViI 85, na ko:lt, PTL wpłynęło 9,93 tys, zł z tytułu sprzedaży wydawnictw wlasnych, co w pe\\r.:.-m stopniu obl'azuje rezultaty prowadzonej dz:-ałalności, biorąc pod uwagę :1::,kle ceny książek wydawanych przez Towarzystwo. Ten zakres prac akwizy'cyjnyc", b,;-dzie prowadzony nadal, zwłaszcza poprzez sieć muzeów, IV który'ch nasi czL,!'> kawie zorganizowali dobrze funkcjo!'lujące punkty sprzedaży. Dotyczy to przede·,\'.::zystkim :'vluzeum Okręgo'"ego w Lublinie, Pal'lstwowego Muzeum Etnografio:nego \v Warszawie, Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie, MuzeuI:1 Rzemiosła Ludowego w Biłgoraju, POlla,dtQ przyjęto w Qstatnim okresie zasad,: ;i,e wszyscy nowo przyjmowani do Towarzystwa ezłonkO\vie otrzymują "Katak::, wyda\\'nict\\' PTL", a praktyka t,l :--,1Z-szerzakrąg odbiorcó',\' naszych ks'iążek. az EL Oś r a d e k D 0 k u m e n t a c j1 Informacji Etnograficz:1,-'j D0kumentacyjno-informacyjna funkcja Ośrodka wyzna;;za w zas'adniczym s:,'p,,:u jego dzialalność. Kierowany społecznie przez pr'of. dr hab. Bronisławę KG})czyńską-J<l\\'ol'ską zatrudniał w okresie sprawozdawczym dwu pracowników -dr E. Karpiilską i mgr M. Niewiadomską. Ich praca koncentrowała się przede wszystkim n••d zagadnieniami bi,bliograficznymi. Zgodnie z wieloletnią już pr<łk1yką, opraCJJwano w ODilE selektywną bibliografię etnograficzną za rok 1'9'84 jl. Uięd:l; 'loro iawej Bibliografii. Nauk S.polecznych wydawanej przez Comi'te Inte:':,3~ �384 KRONIKA ;:ale paul' Documentation 19'8:3/84 dla Internationale z rcdakcją ~~)graficznych "Demosu" przekaz<1no i ;l'O zweryfikowanych Charakter oC/Tafii ~ ",1 prac Nauk. ,':i"czone zostaną 'H,lga za PTL .:"~'ademii l.ata w W związku prace na zóaniach ODilE t'cznyeh, .:yzny 'icznych z publikowane innych prace prac nad będą :;:)szących dla prac wstępnymi ·;::.sto dokument;,icyjnych slownika prac dane na :erialowe, ,\~skiej. .)m nauk oraz l-Y::1.'-:.L: tej zak.esic je,go on ODilE n<1 zlecenie mgr kultury do maz C, biblioteki - W okn'''.e Sk:llskicgo zalożc'Ze osobowych \\yk:u i zagranicznyctl, zc\granicznych. z nicj .ściślt' : ze speej:\listycznego \\~ calej antropologii, studenci Czqść co czyni tyc'h T~Z,\sooy obrzędowości z niej rang..; oraz Dlli wersytl'tu pbl'l)\\~kq TO',\-:L'ly~t\\'~l PTL charaktl'ru Polsce clrclwologii L'tnografii z ctz,~C'jalni podkreśli.11Ll dotycząC<] spr:)'!'" etnogru,- sporz,jdzooo kr,\jowych d,,;- usta1L'nia ży- C z e k a n o w s k i c g () etnografów folklorystyki, pokrewnych, Z\viązana dzialalno~ci wynika kręgom nJ- Komik:\! m,\1L'rialnej, kartott:k ankit'\q J a n a i m. ,ksl wymienić Lódzkieg{J. i rolnictwa instytucji na być: opr,\co\\''':;~ progl',lmowy konferencji odpowiedz.i kDrzystaj'1 kierunków _=c ::::,czcgólnyjn. Musi \vykonyw'll1e przez etnograficznych szerokim pokrewnych '.zerDkim ,··':,go Że] kartach SlowiaiJ,- pl'C\C bibL.'- Etnogr:ti'iC7.111:go", i habilit,1cyjnyeh, katałog nurt XIX- P'J1L, polskiej doktorskich roku, rĆJwnież Ten Kompletnie lJ ni wersytl'tu uzupełnienia sprJ.- Cz,\sopism utrzymany. ..Arch:\Hlil1 z opracowanymi N a u k o w a ranga S !l.l 1984 być' ceramiki etnograficznego wszystkim 1 'J ~ B; b l i o t e k a które Etnografii n,\ic'r.y w d(J "Ludu" vy formie tzw. KrolliU. Sekcja Korespondl'ntów ankietq dotycz'1cą demonologij or'l? porz:jdkowano jL'j przede Szczególna polskiej, wykonano w ~: nych przekazano J L ~,.()wych rozesłała charakter tematów: lnagisterskich, muzealnych .. "pelniano (Joe zwi,]zku Vi ::~. 'ni , \vykazu Kakdry dotyczyły .'. go programu sbly etnografii Ośrodk,) jak ś\\i,)ta~ dzialalności 0<:,,- uZUpelllil1!!Cl Elnogrclficzlll'g,"', polskich Towarzyst.\\:l. serii kUmcj, L'a z Lt skLlsyfikowano pr,lcy Polskiej, powinien ramach w wydawniczej Etnograficznych etnografii i pierwotnych m,L'C'j za sygnalizow,mych etnograficLIll'j Ośrodek w w z wcześniej wydc1woiczymi slownikiem ",nyozda\vczym taw przez plan,lIni priorytetowe do ludowych PTL \\' \\'n,) ezaSiJpiSlll ..Archi WUln dominantq jednej materialy lnvl'lendy kj koncepcji \vydawcy lE9j - 198-1, redakcji z,\\vartości kultur prowadzonych ~,:,iografie ?\: Jk bibliografii obcych spójny ~ , zadanie Z zakoJ1ezenie zawierających oraz '~nież 1986 do stanowiącym b:bliografi: rl'tj'(),;pekty ZG 1;.lta są Pol';;,,'!j ustalOlll'j przek,IZan,) bibliografią za do \\'Cześniej zlecenia "Ludu" zost<1nie Etnologicznych i uw,)żnej wcześniejszego przekazana rok nad 1)ibLioQrnci,i wykonywane Komitl'tu Zmiana opracow:f1 zakollczl'nie Nauk zost,mie prace polskich bibliografią ustaleniami poszuki\v,ltl zawartość biblicJgl'<lficznym ,zględn1ć .. _ W ramach 198,5, obszarze Komitetu która są również l1'<1d t,j 1981 - 1984. żmudnych bibliograficzn'l :oeznik lata prowadzone .:~~cdzywojennych. Vi zlecenia publikacji, Ponadto Prace z {)statnimi za '_5 - 193:9 wymagające ',2nie obejmowal 1976 - 1980, ramach uzupelnic:nia roku, 27 streszczeJ1 ,lutorskich tłumaczeil niemieckich. bibliografkznych polskiej planem ; :c6 des Sciences SQciales oraz selektywną bibl'iograh~ za Vol.kskundliche BiblioC/raphie. \V ram,lch \\·spólpr3.- t:~l uslugo\\''l Bibliotek;) lnapll' jej zbi,)- przedst<1wiitp. P,)Jl:ld:) \Vl'ol'I~\\vo Ch:ll'il:'- Z~1\\-."Zl' Ll)\\'dl'ZY·< \\ c_~·- n:);'.,;- �KRONIKA '·lJwych. Ta . ;lukową zgodna rangę. na"tę'puj,!ce tym ilośc,i na kr<ljowej {<mo 15 pozycji. nie akcjach o im '.vymi"nić (QILicaJ/iai )c,;JO: S. :'-,Ilszawa Tradycja o szczególnym Biblidek,t yrn: prowad/.i np. C' -- przy I.: Stuttgart; .i'o.':mlU".I:n ·.;;hk'.'7'C; \vyrni~ltH~ z 6-ciolTIa 2) 3) Insiitut z ',vymianę jak od w ludowego wyd3.w.- roku w unikalne 1928; udzia!u i z ubioru, architekturze malowane, zbioró\v I:i:-:t:tuLl :\Jl'{) za katedry Kraków 1928. i pozyskiwania krajowym : z 170 uniwersyteckie, tej no \\;ylni Vnlkskunde In"titut Naucznoj Haitien wymiany. Udz'ał w icb placó"vkan1i la graniCrJl'ni Akademji Culture et n,n·· spraw{)zd~,,;/·· naszego \Vi.irttcmbergischr.:s Informacji de okresie poza - zagran:c:- towarzystv;a W Stuttgart i Folkl{)rist~ku Filologiju K,'c'.·· polskiej, des Lan .. Nauk Arts, prije Inst:'tut za bow:etTl przy kontaktów jest w S:SSH Bureau d'Eth:1.)-· HC'jJublique d'Haiti; 4) The Ethnological Fundation of J<lpan, Tokyo; /~t Etllo1ug:jo Filoz·oL:)ka FJ.ku1tet.a, Ljubljana; 6) Z2vod za Itrażivanje <le}: \\'0.;':" dzisiJj 1. Domey).;:.), historii w pozy- zasada tym Kraków wy·- konsenvJ·· działalności lat zł, Z daróv; i ich dwu Zarys instytucjami filr NaL,mal n<ltomiast Błotnicki, powiększania Landesstellc ]) zł. 5LI; naukowym. muzea, polityce 65835,- na Syberii, T. skrzynie z 40 naukowe, stalej 11: 'vViąZ';J.no tj, wyrniaEQ 'nsty:tuty sumę bibliotekę gromadzenia charakterze na również budownictwa zasadą 14l2i61,- i podobnie Polacy 19'60; Krakowskie j1l7. stah, kwotę Przyjęta wzbogaciły Janik, Wilno łączną książek, kontynuowana które M. mies~kallcy, jest d:lc1 pc;zycji ajl), była o J2.i troskę po ',vif{kszył na pozycji, zakup Towarzystwa pozycji, S;yllcr, 300 na i stałą księgozbiór pozycji prioryltetowy. 1~1]7; T. Sl>weryn, ,;ukcj,lch ~ynl wpłynęło charakter nulcży: jej Biblioteki poprzednich, 186 wydatki w budżecie sit; zakupionych ·iążki, oJh" Wszystkie antykwarycznych .l'j';zych rozwój łatach zakupiono z<lgranicznej j nadaje w księgarskich-antykwarycznych limitowane 5" gwarantowała jak pozycji: ,Iukcjach .,i,my czej, syrnbioza Podobnie 385 5) Od·· F(_,l·~ lhnjetno.st, N~irodnu ag:eb. Cieszy szc!ególnie oll,l:i c;k(J\v dewizowych .!!i} ,ym 7.ródłen, pozyskiwania ukresie poszl'rzenie cznych, tych do fen na k.tórych jc·c1n~.Jstl'k jej o s,ieć pismo, ,I- prc\vadzi '.vyrniany -,;dku sit; scri(\ch 'ch zau ''v<lżenia ..ira\\'ozd;J\VCZY1D cI ZlUto;'ÓW, nadal, bibliu[jliki. ',-.1a::;1':.('go "Ex Ponadto .. ykazy .az Lb:-i:~u", czaSup~:im B;b;:ctcki 1"\·l'ż<.lc'l :;:; "Lud" - t. 7C się i,-lkżc scl na cdu starania o pDsiadaniu dowartościowują także kLól'yn1 Akademii ksic:goz1Jioru, iNdcjcl na ;..;ygno\vane pro wadz'i będą działalność do zbioró\v. bibliotek: l1:1 CZd·~ zycbodzącyc1J \\"' \'/y- \V okfl\s.e D.utOgl"8fó-,// ta prowadzu:ca nadając im przez cha- B:biictekę i przekazuje Centralnych były się to zbiory, w Warszawie. kontynu{)\vane naUkiY:,<I'y oi."lki. Pl'C1Ca pozyskania \vłasne Pl pozyskiv.rania rzecz rzecz iN l-:~t~- Etncg.·.· zbioró\v. Biblioteki. informacyjną Katalogów Nauk na ła:nach zgl0,szelliu j('tkic3 uzupełnien:e zbiory starania czy pG'·.:\/-st:-::;,ly .. zag!"3- p;Jzysk2:-:.e na -otrzyrnuje;-ny ustalenie, nie dz,iałalność w po najbLz : Studió\v E~,;)jątek okresie jedy· . v: Ks~ążld :'eccnzji systelTIatycznie czasopism jJodejmuje k{)ll~t'l' \1yTostJ.tnirn mające zagranicznych 1-'olskil'j ':'\\' i wypOŻYCZC'il ... Y1Yl Ofdi: prace rezultaty Biblioteka pornnaż'lć. nurnerach Poc1jQto do się kTDjowych recenzyjne. kier'O\\'ać' Anthropology", książ,ki ,t jej ';<;dzie . "kler ofenty br,~~:u praktycznie Planuje: placóviek wydawniczych aktualnym "Litel'atury Ludowej" i "Łódzkich że Biblioteka stdnoYvi szczególny i)l'O\VdUZ()nO których zagranicznych. będzien1y t~O tl'Ż b(1dź forma zostanc1 skier{)\\l~ne Pl'Cl1'..1111C'(dló',.v "Current :tę ta pozycji o:'ganizacyjnyC'h i 11,dcl_Y stale wymiany, książek cennych _ych cZ<lsopism, tj. "Ludu", ;~/nYLh~·. LT',.\'a~~~ull'y' bOYv:c'ln, TU\''''~12'Zy:..;t\\"d rozwój zakup Oprócz prace Zorganiz,o\vano CDrocz;~ce Rblioteki nold także Narodo\,'2j pozyskiwcmia kd talogiem akcję zb:o·· rzecz)·· przekaza,nifl �386 KRONIKA do innych bibliotek oraz do sieci antykwarycznej sprzedaży bibliotec7.1lych d 'J-letów wyselekcjonowanych z księgozbioru w latach poprzednich, W przedmiotowym sprawozdaniu ujęto najważniejsze kierunki prac org'ln'; - . cy jnych, wydawniczych, naukowych i bibliotecznych, które w okresie spra ","ozd,,; czym wystąpiły w działalności Towarzystwa. Wiele z nich znalazło swoje p';niejsze odbicie w sprawozdaniach poszczególnych Oddziałów, przedslawionych prl '. czas 61 Walnego Zgromadzenia Delegatów w Lublinie w dniu 21.09.1985. BOg'lct'. lc:<alnych inicjatyw kulturalno-oświatowych, wydawniczych, popularyzatorsk, i naukowych wskazują na wyraźne ożywienie działalności Towarzyslwa w ob;;z'l ochr<my dóbr kultury ludowej i dokumentowania jej różlwrakich przc'j;.l'.V(·) \\'. mQT Antoni J<uc2yitski, Sekretarz Generalny Zarządu Głównego PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66caa0649a7d277ed2f08e917106b64c.pdf 70542c51aaa7cd024fb02d46d2b2b861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1783 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.287-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, D36 I~ l\1ElVIORIAlVI .\NTONI JANISZEWSKI (1909 - 1985) Dnia 20 października 1985 roku zmarł Antoni Janiszewski (ur. 28 X 19(}9 "~O Poznaniu), były długoletni dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia Lc" S:. Moniuszki w Zbąszyniu, postać bardzo znacząca w wielkopolskim szkolni-cb:,~ m'tystycznym, członek PTL. Do ostatniej chwili źycie S\~ie poświęcał wypełnialc.'J ::xoistego posłannictwa - pr-zybliżaniu muzyki jak największej liczbie ludzi, z',vl],:.zcza dzieci i młodzieży. Czynił to na tych odcinkach, które uważał za najbardz:t'j p:Jtrzebujące Jego pracy; tam też oddawał się jej bez reszty. Jakie motywy poza członkowstwem PTL podyktowały zamieszcze',Lc tog:) wspomnienia właśnie w "Ludzie"? Odpowiadając na tv pytanie nie sposób nie cofnąć się tu do początków J'~:;') ,',\"iązków ze Zbąszyniem, miastem, któremu pow/itał wierny przez wiele lat, ZlŻ. (:,1 koilca swego pracowitego życia, Przed II wojną światową Antoni Janiszewski pracował w Zbąszynku jć",-,::o kapelmistrz orkiestry kolejowej; po wojnie powrócił tan), zakładając dom kul~'llY i nową, działającą przy nim orkiestrę kolejową. Stąd przenosi się nieba ,,:em ) p;Jbliskiego Zbąszynia, gdzie organizuje Społeczne Ognisko Muzyczne, przemiano'.'!Je wkrótce na P'ailstwową Szkolę Muzyczną im, St, Moniuszki. Zarówno Zbąsz:;.:ek, jak i Zbąszyil leżą prawie w centrum szczególnegD subregionu etnograficzL> g:J - pogranicza PołudniDwo-Zac'hDdniej Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Sub: 'glon ten charakteryzuje się występowaniem na jego terenie niezwykle cenn.F" cdmian naszego instrumentarium ludowego: kozła białego C.vcselnego), kozIa czan',> g,,) (ślubnego, zwanego też dudkami doślubnymi), siclszenek, czy też unikalny:', ;'-strunowych mazanek, Ar,toni Janiszewski nie pozostał obojętny wobec tych charakterystycznych ,i"Ulnentów i muzyki, która za ich spl"awą rozbrzlniewała, dokonując rzeczy dzlśokreślanej jako e",:enement w skali całego kraju. W zorganizovvanym przez siebie ognisku muzycznym (późniejszej szkole n zyeznej) tWDrzy jedyną w Polsce klasę instrumentów ludowych, zatrudniając w n.ej j,:ko nauczyciela znanego i cenionego koźlarm, skrzypka i budowniczego kozłów'Tomasza Słiw£; z pobliskiej Chrośnicy. Wymagało to pokonania niewątpliwych ['.er forn:aInych (Sliwa był chłopem, bez żadnego wykształcenia, także muzycZl 1'0), jednak dału 'IV efekcie wymarz.one wprost warunki dla nauki gry na wspo:.:nianych instrumentach. Sliwa uczyl bowiem, przekazując repertuar i manierę w';f;onawczą met{)dą tradycyjną - pamięciową, posługując się przy tym niezwy~::', ;;achowav,:czą gwarą. Wydaje się, że powołanie wsp,Jmnianej kl,asy instrumenh;': Ldowych, w dużej mierze pomogło instrUl-:1entom i muzyce koźlan:kiej dotrvvać::J s'i.\nu, w jakim prezentują się obecnie, Po śmierci Sliwy nauczaniem zajęli kgo wycho\vankowie. zaś klasć: instrumentów łudo\vych j"tnieje \v zbąszyńsk: ,j szkole po dzieI1 dzisiejszy. ',,3- �388 IN MEMORIAM ,Wspomniane folkloru, 'Po pierwsze - :c,vanie podjęte dały w w instrumentów pamięci czasie Janiszew,.;kicgo na rzecz ochl';'- płaszczyznach. ludowych młodych istnienie ludzi poZ\\,d"ło (uczniami świadomej na klasy p,,,,- byly przynależn(),~ci do clziE:~; kCJnkrct- go regionu, 'P{l drugie - i poza ,.{Że postępowała regi'onem pud kierunkiem '2WW:; grywali 'eC Po trzecie klasy 'j'.',' \łych .- na :Po je:.i przestrzeni Pasj::{ _. w dziedzinie pozc1szkolnym ujGte z inicjaty\\'y VI Zb<js.cyniu, td podlęcznik terenie do w (uczniów ,-,kolic). Większość pTZebywania) to ,,'ielkim w talencie ,Wydaje się, Postawę 'dora .nnalnej, sienia Jego ;Jotem True kontakt Cz.;;sto doradzał '10 piJ::'>- - nic do taką r-"wiedzieć długiego nie ich czy inną dokładnie, ile czy W:i':y.;tkich przeżyt, UCZ'2:'L'1 r"cz'2j pr(JwildLow~ p,'Zez tutaj tl'zŁ'ba społeczne :'Ó\\'~1~(;'~ juko nie Jego tej w wychowawcy kontakty ograniczały ucznia, jego do postGpami Jr;'?:J i sieć zazwyczaj ognisk zdrJ .. koni,:czności z ..>' w,uunk,-,,,ci bardziej (J d:r- płaszczyz:- co rodziców dzie'~i j<lko stworzył Zb,jszynia .siG to - siG do Zb<-jszyniu, z nich łączylo i kulturalne wątpliwo~ci. precedensu. się po opuszczerju umieszczaj<jc szkołę Lwó',>;;--::a ognisk, pr~,'- koniccznośc·ą wyszuki'wał). k{lńczył dalej, kiE:".·- zc'społó-..v, przekonywania {ln sam '),,;0 do (czy były \\-Tspon1nicć muzycznej muzycznej; z uczniami jakimi nigdy następnie Jcdnak Pniew, do tych ,- kulturG''.' skali. trafi do:c;d kwestionu;"c~ Zbclszynia, Janiszewskiego bez t\\·l)rz.~~·~:e sp:'o'Nadz "obcych przeby\vaniu tych b,yło instrw;;cntach uczestoikami każdego szkoly prow<ldzil ze wspomniane za rzecz którą clutO.- zwlaszc::~ nieznanych krytyczne, tych i nic a także niż na dźwięków na ,-,szałarna.ji"; sytuacją szkoly stancji, Jego pomocny muzycznej kilku celowych, z uczniami, bez r-,,'1uzykÓ'/\T ludowych, głosy trafiłaby twórcy ścielgając k'J2poprLz nSzałan1aja~11l", i średnich być Antoniego dYl-ektor (ezęsto na zespoły się także do ,grupach trzeb8 terenie, dziecka L' mieszkania w szk'j,- muzyki Jani;:;zt'\vski,;go umo\vnie muzykGwaniu, typu muzycznej w możność bardziej, uznać I~h uczniów U{~~·~ lnuzyczncj StD\varzy:szcnia graj<jcych praktyki nie a wiele dzialalność Jako .. ;zycznych L> 2znej, zapewne wychowawcze, Interesował i,ticv,ymi, ·.G do przecież i dudach, kr<j,g graj;]cych efekty i -- koźle sprawie wychowawczym także szkoly tej wspólnym tego że ICy S<j bezspornc .J11odz,ieży znajqcych \vyLV . :zn:c lnstytucjonalm', muzyków dziewcząt o,graniczcnej rnieli ramy .l\.nloniego z pod"tawowyc'J Janiszev,,'skiego ,'t~'nieg{) życia amatorsk,iej o z nich we na nazwanych do szkół mimo gry lat rozszerzyła udział czynnych :-:]oż'mych dodatku , osób daje k,,;:- adeptó\v sztuki koźlaL;kiej. przez siC; w i ~lieustępliwość ,.j,,' osób go i popularyzo'.vania VI Janisze\vskiC'go nauki kilkuY·i.astu wprowadzania .. :lZycznych, krqg \v ~\\TiadorI1o~~ci ochror;y .t\ntolljego Odzywaly .,trurcentów, ,"ja się t'l rozbrzmiewały zost<lły skupi2jącego instrunlcntach, z N!RD, - sadność występ,;- w Wi\rszawie; ograniczyć: muzyczne instru:nentću.', ludowych), poszerzyl m'O'żna Instrumenty cechy ~\"le :)~)lu (l<l'CZCj zesp8łów) dl nie i koźlarzy, centralnych instrumentów wydatnie ludo'Nych. rcpertu<lru cOlocznieekipy doy,ynkach klasy lat aziałar;ja gruncie {)statn:ch tyrn na i byn<J.jnlnicj p;JSz.eTZ~lniLl repertuaru "L:;: Śliwy On szkoły. ~T()rzcn:e -·,d"'.':ych popularyzacja organizował uczniowie utr\'val(:l.j~I,c czwarte ni; ",',t też instrumentów uczniów skiej in. TOLoasza tam :_,na o/::rągło-'J, szeroka (m, i instrulnenty ~zyk~' y Antoniego w kilku w klasie folkloru przedłużało przez efekty n,lUczanie tutejszego młodzież), > działania, miejscowego w przez odpowiedniej nich szkole szkoly nL,- średni", j, wyższą. życi'orysów w t(~n sposób uksztalto.vał, ilu �389 IN :VEM0R:,~M wiej;;kich chlopcó .•v bez Jcgo p<>mocy i rady nie tl afiło'by nigdy do wy.i;szych szk:,: n~uzycznych (także uniwersyteckich katedr etn<Jgrafii), ilu nie zasiadłCJ~'y l.d puip'tarni filharmonii czy oper, ilu nie posiadłoby umiejętności gry na rzadkim instrL:r'1encie ludo'Nym, Żywo intereso',v<Jł się studi'ami i pracą swych wychowankó,';, z,a~ladając na wet osobliwe archi wum, w którym umieszczai ich fotografie, cz·' kore:ipondcncję z nimi. Dla tych, którzy mieL szczęśliwą możn<Jść ob-.'0wania z Jego szczególną osbJxośc:ą, pozostanie On w pam:ęci na zawsze, Kazimier.:' Dudzik PA:vIIĘCI :\lA'RII ŁOMNICKIEJ-BUJAKOWEJ (1901 - 19:815) Odznuczona \V 1977 r, dyplomem ho"Barv-i" im. Oskara Kolberga w uznaniu zasług dla kultury ludo'Nej, ~.Taria I3ujakowa jest niewątpliwie jednil z ostatnich "legendowych postaci zakopiul1skich", choć o legendę nie db;)]a, a i czas, w którym przyszlo Jej działać, leg<:ndom nic sprzyjał. Urodzon<.l IV 1901 r. w Kolomyi, najstarsza córka profesora 'l:niwersytetu L .•vowskiego, mlodość miała hartowną, bo utraciwszy matkę w osiemnastym roku życia została głową domu i opiekunką młodszych d ,\ióch braci oraz cnorego ojca. W latach 192;; -:W ucz<;szczaia do w:edeńskiej szkoly rzemiosł art y~:ycznych (Kunstgewcrbeschuie) specj:łliZ'..1jąc 5ię w dziedzinie haftu ; koyonkar"·,va, potem kontynuowała studia art ys:yezne we Lwowie u Kazimierza Sichul~:-{iegopodejmując równocześnie pracę nac;;:zyci(!lki rysunku i komp(lZycji w lwow<dch szkołach za wodO\vych. W 1934 r. v,'y:;zla Z,l mąż za inż. Jakuba Bujaka, ,,;;:>inistę i zdobywcę Nanda Devi w Hima;,ljach (193'9). Została więc synową profes<Jra uniwersytetów lwowskiego i krakows~icgo, historyka Franciszka Bujaka, twórcy histori,i gospodarczej Galicji i pozyty,\'istyczncgo działacza ludowego. Osiadla wraz z mężem w Warszawie, gdzie oojęła kierownictwo Pall.stwowego Liceum Odzie,żowego. Nawiązała też wsp:;ipracę, z warszuwską spółdzielnią artystyczną "Ład" (wyrosłą na tradycjach "Sztuki Stosowanej" i "Warsztaló\\' Krako\\iskieh"), której ideą przewoonią było tworzenie polskiej nowoczeslwj sztuk: użytkowej w oparciu o krajowe surowce, na zasadzie lcgiki m,ltel'ia!u, na:'zc;dzi oraz ~()n3trukcji wewnętrznej przedmiotu f.:.')[0·,Vy111 �390 IN MEMORIAM Przedwojenne osiągnięcia Marii Bujakowej to stworzenie nowoczesnego sty;'.! \\ pDIskiej kOrDnce klockowej, która przestała być synonimem luksusu i dziewię:'~"stowiecznego nowo bogactwa, eklektyzmu i secesji - a stała się integralną częsciel tkaniny, jej logicznym dalszym ciągiem i zakończeniem, rozplywającym się w p~'zemyślnych a prostych ażurach. Używane przez artystkę nici z wiejskiego lnu, bz,]'wione naturalnymi barwnikami roślinnymi przydawaly jej koronkom dyskretl1f j szlachetności, walorów dekoracyjnych i fakturowych oraz swoistej "zgrzeb]1;~'ci", która była podówczas nDwatorstwem i wspólczcsnym odczytaniem duchJ sztuki ludowej. Unikatowym dziełem Marii Bujakowej był,a ogromna haftowana opona ściennć', ..\ :-'konana według projektu artysty-malarza Mieczysła wa Szymańskiego na ś..",iato",ij wystawę paryską w J9,3!7 r. Przedstawiała króla Jana Sc'bieskiego wraz z Cc'',,~'zem w oto'czeniu orszaku rycerstwa po wiktorii wiedeńskiej. Owa transpozycja ::',;darstwa na haft była bez precedensu w polskiej sztuce XX w. i uzyskała Grani p ,'x na paryskiej wystawie. Różnorodność użytych materialów: len, jedwab, szych, .p;;ciorki - nadawała dzielu coś z atmosfery drogocennego ornatu czy sarInackicgJ O:·ientu. Druga wojna światowa zniweczyła małżeilstwo Marii Buj,lkowej: mąż jej prac.wał w Anglii w przemyśle samolotowym, a gdy w )9,405 r. zglosił swój powrót óo kraju - zginął w górach Kornwalii w okolicznościach nigdy nie wyjaśnionych. i\iaria BujakDwa wraz z dwojgiem dziecoi osiadła w Zakopanem, ściągnięta przez g:':..lpkę przyjaciół lwowian. Przybyła ze wsi, od rodziny teścia, konnym wozem, :Ylając jako majątek jedynie kożuszek i maszynę do szycia: w czterdziestym czw,;:tym roku życia zaczynała więc od zera. Podjęla natychmiast pracę w zakopiańsJ<:iej szkole koronkarskiej (zalożonej w 11::33 1'. przcz Helcnę Modrzejewskzl), cd. 19-ł'6 r. wstała jej dyrektorką, podniDsła z okupacyjnego upadku i p rzez d wadzieścia pięć lat kierownictwa doprowadziła do rozkwitu, znaczenia i presti,żu szkoły \\' regionie. Rozbudowala ją o działy tkactwa i hafciarstwa i związala mocno z życiem gospodarczym regionu, współproacując ze Spóldzielnią Samopomoc Chlopsk;" p:'zejętą Dd 1950 r. przez ZakDpiańskie Warsztaty Wzorcowe (CPLiA). Wykształcił" setki tkaczek, ha,fciarek i koronczarek stanowiących dziś kadrę stałych pracownic bądź chałupniczek ZWW, nauczycielek tkactwa i samodzielnych artystek-tJ<:aczek, a wśród nich nawet kilka cudzoziemek, zwabionyc'h znakomitą renomą szkoly zakopiańskiej, dla której wystarała się D nadanie imienia założycielki Helcny Modrzejewskiej, nawiązując dD pozytywistycznej tradycji -"nicsienia ludowi {)~wiaty i zawodu". Warto tu przypomnieć anegdotę Dpowiedzianą mi przez Maril~ Bujakową, jak góralka przyprowadziła do niej córkę prosząc: ,,!l0 dy pani ModrzC'jcvsko, przyjmicież moje dziewce do waszy śkoły.,." Kiedy IV 1959 r. dyrektorka odchodziła na emeryturę - uczenice żegnały ją wierszem (Tadeusza Staicha), z ktć':'ego cytuję charakterystyczny fragment: Dwie ino byly - pamiętacie ludzie Wielkie Dwie Panie na naskim Podholu Ta Modrzejewska, i ta, co jom tu widz'c'e' Wywianowały nas więcy jako złotem l to ostatnie nom na cale zycie Nom, i tym po nos. Teraz - i na pDtem. Nie ma w tych slo wach ani retoryki, ani sztucznego p,ltosU, Maria Jódarowała Podhale przede wszystkim jako artystka, która stworzyła Bujako\\c w Polsc~ l. �IN MEMORIAM 391 L ;j;)""l'j regionalny slyl w koronce, hafcie i tkaninie artystycZ~1ej. Od znanej w ';·.'",dziesloleciu arlyslyki-tkaczki, Eleonory Plutynskiej, odnowicielki bialoslock:ej '~.,niny ludowej przejęla my:';1 odnowienia tradycyjnego tkactwa na Podhalu. '::;" ;1',\,'anic byla prosla, 00 poza tkaninami odzieżowymi, jak plótno i sukno £010.. ' ':le _. tkal:two dek{)racyjne bylo ubożuchne i sprowadzało się do juhaskich to. ,.; z długim: frędzlami, b:alo-brunatnych derek '",'elnianych oraz chodników "artych kolorowych szmat. Ja tej skromnej i surowej tradycji Maria Bujako',va ..:·la dziesi'1lki projektów kililnów grze byczkowych i plochowych, gobelinó'" .,ywanów oraz tkanin haftowanych kolorowymi wełnami pracując w nadzorze ~:.·,;tycznym ZWW do końca życia, tj. przez trzydzieśei pięć łat. Począlki były skromne: zaczęła od współpracy z paroma góralkami, z któryc'h ". :,l!'zyna Ciulaczowa wspomina: "to byl czlowjek! jeden na tysiąc~ nie tylko f<:, " . .';iec, a!e doradca i przy jacie!" ". Zachowany tekst wspomnieniowy Marii BLi),,\·ej nadaje zasługi przede wszystkim zespoło\vi ludzi dobrej woli w spółdzielni, ') "Jb:e wspomina skromnie: "Wełna pochodziła z jarmarku w Nowym Targu, ,~:1ie pLZ(;dziona z runa owiec górskich, od białej poprzez wszystkie odcienie 'nowej, sZ<lrcj, do burej, brąz<l\vej i czarnej. Kilimy były w kolorach wełny nc;,.;nej z dod" lkami barw ciepłych, czerwieni i żólci. Projekty musiały liczyć z suro wet'm, C7l;Sto należało spożytkować resztki wełen - stąd drobne elementy ''"OWl', proste i łatwe w wykon<lniu. Tak zaezęły rodzić się kilimy uznane późza zakopi<\!'lskie, a nawet polskie". Warto zauw'ażyć, że nie ma tu ani słowa opisu kompozycji owych kilimów, ale l~enie sic: z surowcem", czyli logiką materiałową i techniczną było przecież ha:;.Cl estetyki "Ladu", na klól'ym chowalo się pan~ pokoleń artystów polskich, '.. tym samym czasie rzeźbiarz, Antoni KenaI', notował w Zakop<lnem: "Nie w '.' c'. ;yce prZ<.'dmiDtu, <l w jegD logi·cznym sensie jest jego piękno, Prawie zawsze ,;. ":;auta jest sumq nielogicznyc'h rozwiąz'ań. Logika jest szerDką skalą możliwości, .: '. I:ŻY od talentu, ale jest jedynym źródłem prawdy, czyli pojęcia dobra, Nie ~ . ,.:eje p:c;kno bez logiki, Jl!Śli zdarza się twierdzenie odwrotnie, to w wypadkach , , ;jania brzydocie 'estetycznej' powierzchni", Takie myślenie o sztuce było wspólne całej grupie artystów związanych tnva:. :o cub lużn:ej z "Ładem" i wzic:ło się z gruntownej znajomości i głębokiego prze~. l.d. ducha sztuki ludowej, w której dostrzeżono wreszcie wartości równorzędne L:. artościami sztuki "uczonej", Do owego równouprawnieni'a dochodziło powoli ·,por<lmi, bowiem program Norwid<l "podnoszenia Ludowego do Ludzko:';ci" art y::1terpretowali róźnie, w zależności od epoki i uwarunkowań społecznych, ~ic miejsce tu na analizę problemu (o którym obszernie pisalam) - wystarczy 'Krócie stwierdzić, że stosunek artystów do sztuki ludowej cd czasów działal':i Stanisława WitkicwiCZ<l w Zakopanem, a więc od lat 1890 - przeszedł przez .'.-jne fazy interpretacyjne: artyści sięgali po inspiracje ludowe "po szlachecku", " mieszczaósku" i wreszcie "po chłopsku", Maria Bujakowa należała do owej f.,z)' ostatniej, w ten sposób zaczerpn<)wszy od ludu podhalańskiego jego własne '.'.'i<lciczenia twórcze, potraJiła mu je zwrócić z nawiązką, a więc iS\{ltnie "wy,:rlOwala na leraz i na potem". Halina Kenaro:ea �392 IN MEMORIAM BIBLIOGRAFIA Mar·;a B u jak o w a, :-'1a::zynop:s wspomnie!'l z okazji XXV -lecia Z\VW. Mar:a B u jak a Vi a, Trzy zeszyty dokumentacji prac 1a6l9 -19,34 (rc;kopis). "erzy B e d n a l' a w s k:, Sport artystycznie utkany, Dysk Olimpijski 11 :l, 197: ,Józef G l' a b o w s k i, T~an;na wyrosła na Poohalu, "Przeglqd Artystyczny" nr . 1965. Józef G r a b a w s k i, \\Tielobarwny haft zakopiańsk', "Rękodzieło AriystyCZJI'; Maria Ł a m n i c k a - B u jak o wa, Koronkarstwo klockowe (Kursy korespondct cyjne Państwov.:ego Seminarium Nauczycielek Rzemiosł) nr 1. Warszawa 19:j.; 'nr l, 1976. Józef G l' a b o w s k i, :YIaria B u j Clk o wa - Kolorowe pasje, "Pocl/a/ r::c" wios!!!; law 1976. hena H u m l, Tkactwo dzieci \\.: szkole zakopiańskiej, "Projpk;" nr 2, 1954. ],ena H u m l, Ha.fty :vIarii Bujakowej, ".projekt" nr 5, 1196'6. Ire:1a H u m l, Artyści Zakopanego (wstęp do katalogu "Desy" w W-wic) 1973. Halina K e n a r o w a, Plastyka zakopi'ańska ].9():9- 1973, Kraków 1973. Halina K e n a r o wa, Trzy najstarsze szkoły zawodowe w Zakopanem (M{)nogr<! La Zakopanego 11a 400-1ec:e -- w druku). ]{,ystYrlCl K o n d r a t i u k, Współczesna polska tkanina artystyczn<l (W:3tc:p d katalogu XV Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie) 19:62. Anna M i c i ń s k a, Tkanina Haft Koronka (wstęp do katal\igu wysL\ \v, szkoly im. M{)drzejewskiej w W-wie) 1966. Irena T. S l a w i ń s k a, Malowane wełną, "Trybuna R.obotniczo" (Magazyn ?,);r'-, dzielny) Katow'ice 197± n 1&2. Wanda T e l a k o w s k a, S·ztuka hafciarska, "Arkady" ,nr 2, 193'6. Vvanna Ge n t i 1- T i p P e 11h ~1 U e r, 50 lat plastyki zakopiailskiej (wstęp do kat;,,, logu) Zakopane 1963. Danuta W l' Ó b l c w s k a, Wy\\'iad z Marią Bujakową, "Projekt" nr H-l, 198,1. (:1ajważniejsze pozycje z ponad 50 kaw]ogów wysta\',~ PAMIF:£I E:-.'IILA JlElWS'lEJEWICZA FL\DKINA Dnia 20 czerwca 1984 r. zmarł w Leningradżie Emil Jewsiejewicz Fr,adkir. starszy pracownik naukowy ;eningradz.kiego oddziału Instytutu Etnografii AN ZSRR weteran - inwalida II wojny światowej, pełen entuzjazmu badacz - paleodnogr;ti czarujący człowiek " mający w P{)lsce wielu {)ddanych przyjaciół. Emil Jewsiejewi'cz Fradkin 2 urodził się \II Moskwie 30 X 1921 1'. M!-odość spP.· dzi! w pełnej egzotyki Bucharze, skąd wyniósł zainteresowania l'tnogral'i;1 i archen· l{)gią. Ukończywszy szkołę średnią w 1'9''10r. został powołany do Armii Ri1dziecklc'.: Po wybuchu wojny z Niemcami poszedł na front jako telefonista, ;1 pn ukcńczen: '.i l Por. Redakcja, (w) "Sovetskaja Etnog,rafija", 1985, N. 2, s. 122. Do ciepłych słów Rcdak wkradia się pomyłka odnośnie miesąca Jego Smierci. 'Za pomoc w Lbieraniu danych biograficznych serdecznie dZliękujG p31liom Lubow La '.. żonie Zmarłe,go oraz Rycie Razumows.k:iej i Kirze 'Sieriebrowskiej z Instytutu Etnografii AX cji ZSRR w Leningr.dzie, �IN ME~'IOR1AM 393 k.l'·SU oficerskiego jako podpo!'uan;k został dowódcą plut0nu fizylierów. W lisLp,:dzie 1943 r. broniąc przepr;1\\'Y przez Dniepr pod Perejeslawem Chmielnick:rr, ,;.)st<l1 ci<:2ko ranny (a PO\\'st<1le !la skutek rany kompLkacje stały się po .fI l.i!,,2h bezpośrednim pc)\vodell1 Jego śmierci). Po powrocie ze szpitala polo',\'ego na fr<Jnt, a lipcu 1944 r. powtórnie ranny, p', (;:ugotrwałym leczeniu zdl'!11ob;i:zo\\'a!1Y został jako inwalida wojenny. UdeKoFl',;;my Orderrll1 Czel'\\'onej G\\'~ilzdy za udział w wyzwoleniu Kijowa, medalem za z··'yci<:stwo nad ~iemcam: i innym: odznaczeniami, \'1 latach Ul-t-ł· 19·1iJ s.ludio\\·ai !la \Vydziale Historycznym Uniwersytetu Li:. n':lg~'adzkiego, Był uczniem £\;;:adl'mika B. B. Piotrowskiego, słuchał wyklad6,': ·,,'\'bitnych ucwnyc!l jak W. \\'. St~'u\Ve, W. W. Ma\\'l'odin, W. I. Rawdonika, S v.i, OkUł'1 i in. Pracować 2<\CZ:11 jeszcze jako student, początkowo jako p;'z", wodnik, a od 1957 l', praco\\'ni).;, nauko\\'Y leningradzkiego oddziału Instytutu Eln,,· g:',lf;: AN ZSRR. Od lat stuci,'!1ckich do końca lat sześćdziesiątych uczestn:czy' 'l: wykopaliskach kierowanych p:zez B. B. Piotrowskiego na ur'lrtejskiej twierdz:,' Karmił-Błur (Tejszebaini) w -".rmen:i, oraz IV badaniach terenowych nad \~'ołg!, i >\' Ob'N, ro;;towskim. W pracy n::ukowej gab:;)L'to',\'ej opierał ;;ię na bogatych materiałach źródh·· 'A'ych zgromadzonych w l'vluzcum Antropologii i Etnografii im, Piotra AN ZSRJR. 'i: Leningradzil'. Zbiory te poz''',! 'oardzo dobrze". Podstawową tematyką jego pra" f'"ukowych ,t:ln()w:!a ;;ztuka >polccwr'l;;tw pierwotnych, Pisał prace o sztuce -(,,,",żylnego :YIck;;yku, pradziejo\\'Y:11 Chorezrnie, o zabytkach archeologi'cznych Palef::yny, starożytnych kulturach Kub~', o Czukaczach, Eskimosach, Tli!1Jgitach, o sztL'eć chit'\;;ki('j, Najwięcej j('dn~l~ czasu i pracy poświGcil początkom sztuki piCI' s:ycznej i jej najdawniejszym przejawom. Badając sla\\'ną na cały świat, zgl'O:nadzoną przez P. P. Jdimienkę, ko!c!i:cję za.bytkó,,, sztuki paleolitycznej z Kostie!1eK [ ob·.\'. \\'or<Jneski, E, Fradkin jo).;,ona! nie tylko szeregu "\''lżnyc'h odkryć, v,,.ydz:cL1jąc z nicj dzida sztuki nicz:1ane ',\'cześniej, ale i od nowa \veryfikując znane: T,T. in. odkrył zjawisko, które :uz',\'ał poliejkonizrnem, polegające na przedstawieni'] na jednym kawałku kamienia, ',\' jednej kompozycji, kJku wyobr'lżgeń głów z',',:c· rzęcych, Ch:ll'akterystycZl1c1 jego o;oobliwością jest wzajemne przechodzenie, p:'Z,,' v-:ykol'Zysty\\'aniu tych samych pi,l>zczyzn i linii, jednego obrazu w drugi, Zjawisko to ma ogólniejszy charakter. Prześledził je nie tylko w sztuce paleolitu. aj.~ ,nem 7. D. :\. Siergiejewem :akże sztuce współczes!1)Th plemion pierwot!lyci', CZUKCZÓW, E;;kimosów i Tling:!ó',\';' i \\'ykazał, że uni\':e,'salność zjawiska Z\\':ą1.Zl- 'POL L. G. Necacva, T. A. Popova, V. V. Fedorov, E. E, Fradkin, Al'cheo!ogiCzskoe S'), branija Muzeja antropoLogii i etnogra·fi.i im, Petra VcLlkogo Akademii nauk. SSSR, "SbornL Muzeja Antrnpologi i Etnografii", t. xx:rr, 1964, s, 150 - 168; E. J. Fradl<'n, Zbiol'y al'chcol'" p'czne w Muzeum ,1ni ropologii i Etnografii im. Piotra I Akademii Na1<k ZSRR w Leningra ' (joe, "Wadomo';ci Archeologezne", t. XXXV, 1970, s. 119 - 122; E. E. Fradkin, T. A. POPOV;), /.rcheoLogiceskie kollekcii [{unstkamery Muzeja antropologii i etnografii Imeni Petra [ i :ch znacenie dla razviti.ja otecestl'olnoj archeologii i etnografii, [w:] Godicnaja Nallcnaj(J Scsija Instituw Etnoomfii. AN SSSR, Kratkoe saderzane dokladov, Leningrad 1974, s. 49·51. , E, E. Fradkin, Potiejkoniccsk<lja sf,;ulptura iz verchna pa!eoliticeskOj stojanki Kostenk,1. "SO\'etskaja Etnografija", 1969, N. l, s. 135 - 142; tegat, Osobyj vid iskusstvlI perVabylnog9 ce!oveka, "Veslnik Akademii Nauk SSSSR", 1969, nr lO, s. 53 - 58. 'Por. D, A, Scrgeev. E. E, Fradkin. Poliejkonija na severo-vostoke Cukotki, (w:) Krallwe mderzanie dokladov godicnoj sessli Instltata Etnografii AN SSSR 1970, Leningrad 1971, s. 115- 116; ciż, ZoomorJ'Ilye, alltropomorf"yc po!tckoniceskie kompoztcii na ..1<rytatych premecach" drelinego Bertngmor'ja, [w:l Novejsir otkryttja sovetskleh archclogov, lezisy dokladov konfereneit, Kiev 19''5, c. 1, s. 29. �394 IN l\LEMOłUA:ll jesl ze strukturą pierwotrwgo wieloznaczlll'go myslenia. Zjawisko po1:ejk()]1izn:') f.:-,że slużyć do badan ideologii spoleczeń przedkb:,o\\·ych. Drugim ważnym osi4gnięciem studiów nad materialami z Kost:l'llek było l"~L yc'e wyob,'aże1'l twarzy ludzkich, których zn;uny tylko kilka. Hl')WnOCZL'~!1::'; F'"dkin wykazal bl<;<iność określeiI całego szeregu \\'ylworów plastycznych. ll'.\',~ż:J.,,)ich za wyobrażenia części ciala kobiecego, a które wg niego Sil przl'lisl;\',viell:-';,'!) zwierząt. Zmi81ld ilościowa wyobrażeó żcnskich i zwierz'lt jest w;lżnym a,'g",;',',ćntem dla zmiany poglądów na temat islnic'nia matriarchatu. Fr,1dkin równi(·.~, :> .•. ·zależnie od prof. A. Lewi-G{JUrhana, zwrócil uwagę na korelacjc IV rozrnie:'zl~'.niu zabylków sztuki ruchomej w sanktuarium. wL!żonYIll w wielkiej buOO·,\·i.i ,L:,;olitycznej' w Kostienkaeh, Uzyskane wyniki st,lnowiły pcdsl;\wf.; jego liysl'rL:,':i ~i.."·idydackiej pl. Zabytki paLeolitycznej s;:tul\i Kostiell"" 1 ". Odkryci;1 Fra:ik· ...:) ....~budzily szerokie wintercsowanie badaczy'. Ostanie lata życia poświęcił On problemo\\'i pocz;ltkó''''' szluki, )J1·/.t~d.<l<\\\·jaNc .•..:asną koncepcję na tem<lt czasu i przyczyn jej pojawiŁ'nia. Pr<lcę If.; UkOI'ICZylj"i c',:żko chory. r-<ajwa-żniejszc wyniki, poprzedzonc nlożen;,lIni metodycznymi s ukaz,"y się po śmierci Autora H. Szczególowe Ob."Ł'r\\·acje krzemiennych matcriall'.'! cj'prowadzily do wyodrębnienia niezrozumialyC'h \\'cześnicj zabytków, które zinl, .•··· )))Ttowal jako okazy miniaturowej rzeźby okresu mustierskiego a na wet ;lszl'l«ego. Wśró·d krzemiennych wyrobów, wczdnil'j określanych m. in. jako ,..<krobant'" i "retuszowane odłupki", odnalazł on osobli\\'e formy z ,.niepotrzl'bnymi lila ;c:·, funkcji występami, wnękami, zaokrągleniami. Kształty te okaz,t!y sil~ n<l~,;;')~:ast niezbędne dla uzyskania plastycznych wyobrażel1 zwierz;lt, łatwych do :~::tLL'iażenia przy ·odpowiednim obrocie wyrobu. Fradkin stwierdza, że te pierwsze w)'',~:'ażenia sztuki plastycznej związane były z przygotowyw,miem narzędzi pr'lcy. \\o'ykonując sam{) narzędzie kamienne czlowipk pracowal już jako rzeżbiarz. Pl'?Y :.'arzeniu kamiennego dzida artystycznego wykorzystywal te same m;lterialy i te ,,;:'ne nawyki pracy. Nic dziwnego więc, że pierwsze okazy sztuki powstawaly z ,dpadków surowca, wykorzystywanego do wyrobu narzędzi produkcji, w Afry(:(~ z ")azaltu, w Europie z krzcmienia - nikt nie może stwierdzić, że najdawniej:;3e ''''l'Zęlizia mogły być i drewnianymi ", PO\,,1stanie ~ztuki plastycznej ZWi;jZ,1I1Cbył·eJ ;',1 III 'E. E. B'radkin, Pamjatniki paleolitiCeskogoiskusstva Kostenok l, Avtorcfc'rat kan.di(:"~sl,oj dissertacii, ln>;titut Etnografii AN SSSR, Leningract 1975, ss. 28. ; M. in. G. F. Korobkova. Hezllltaty binokularnogo isslcdovanija mergelja i.: verc1lTlep,,:coliticcskoj swjanki Kostcnki l, "Sovetskaja Etnografija", ,1961. N. I. s. 142, 14:1. Por. też: J. Gruba, Odkrycie na pulkach magazynu, "Z otchłani wieków", R. XXXVI. 1!170. s. 200, 20~; .l. K. Kozlowski, Mury cyklopów, Wrocław 1971, s. Ill; tegoż. Arcl'~ologia Jll'I\llistoryeZll<l, c=.. l, Stm'sza epol<a kamieni.'!. Paleolit, Kraków 1972. s. 195; J. Gurba Irce.). E. E, Fradkin, poliejkoniceskaja ... ,.Archeologia Polski", t. XII, 1972. s. :!1:;; J. K. Kozlowski. S. K. Koz!fJwski, Pradzieje E'uropy od Xl -IV tysiąclecia p.l1.e., \\'arszawa 1975. s. 35. .. E. E. Fradkin. l{ voproslL o v'remcni voznikrlovenija sku[lJtury iz krenulja (v SVjLl2'l s problcmoj proizchozdenija paleoliticeskogo iskusstva), ['w:] Krutkoe soderzanie doktado/) s~s;; i,,'tituta etnografii AN SSSR, posvjścenlloj JUO-letiju so:aanija pervogo (l!<naemiCeskogo etno[if"Joantropotogiceslwgo centra. Leningra<l 1980, s. 90, n. 'Tegoż, K vOp"osu o wremeni i pricinaeh vozniknol'en<ja izobrazitelnogo tskustva, (w:) C;odil'naja naucnaja sessija Instituta EtnograFii AN SSSR. Kratkoe soderźanie dokładov 1!}83y., Leningrad i::ob"azitelnogo iskustva, ..Sovetslcaja Etnogmjtj,,", 1985, N. 1, s. 111- 127. H Najstarszy i narazie pojedynczy rysunek ol'\l'e~u n1l1stierskiego odkrył \\.' Molodow:e l. A. Czernysz (O l:r(;'men.i vo~niknovenijft ]:.alcoLitU:-eskogo i;-;-Kllsstl;a v svjnzi c issf('dovanija!ł{i 1'J-;5 g siojanki Motdo1.~a 1. [\\':] U istokov tvori.·('stl"tl. Nnvosybirsk " Por. J. Gruba (rec.), R. Gansiniec. EjJoka dr?l"c"''' ... Ardll'ołogia", l~h':.>t...,10giCi " t. vIJ jQ55, Z. 2 19,;7 1958, s. 189. 1 1 1978, s. lU - :.!:.n. t. III, 19W. [\\"1 ,.••••... �IN MEMOBIA:VI 395 .. ~ Fr<.:dkina z wykonywaniem narzędzi pracy i bezp~ś:'ednio na \\-,ązywało po.d .,~dy,]] względem da tcj działalności twórczej, natomiast \\'ytwory sztuki z po·· . '-.elu ich formalnego podobicństwa do narzędzi, na co pierwszy z\\Tacał UW<1g<-; ~ N Zamiatin 12, bardzo jest trudno wyróżnić. Fradkin \\iysU;puje jednak prz'2,':,oko hJpotezie Z,:mialina ois-tnieniu kultu kamienia. Uważa. że potrzeba sztt;:ci "",;;tycznej i,tniała u człowieka już na progu jego pov:stania i ocdzielenia się cd <a;a z·,\·:crząl. Proponujc 'więc rozszerzenie przestarzalego już pojęcia "bidogicz;·· . <::" li'iady -- trzech najważniejszych, różniących czlo\-vieka cd zwierzęcia ele:ne:,·· '.< "'-, jak różnica chodu, dłoni i mózgu, o uznanie duchowej działalności łącząCej .. sobie i z·dolnoś·ci tworzenia dzieł sztuki. Sztuka produkt duchowej p;;y.. ,cznej działalności człowicka pojawia się jako zjawisko społeczne z potrzeby ,zckazy-,\'ania emocji i uczuć, Człowieka zawsze miały charakteryzować dwa ję7.Y"i mo\\'y i sztuki, będącej podstawą duchowego porozumienia. Dla potwierdz2',; wczc;;nych j('j początków Fradkin podkreśla, że wspaniałą sztukę plastyczrq . ,incgo paleolitu musiał przecież poprzedzać długi jej rozwój w starszychoklYc·h. Tak jak w ostalni'ch dzjesi~cioleciach zmienily się poglądy na czas pojawi-E:, się człowieka, powstania trwałych domostw itp., tak należy oczeki wać zmiany " ,gl'1dów na czas pojawienia się sztuki. Drukuj'lc pracę Fradkina redakcja "Sowieckiej Etnografii" zda\'iała sobie S!Jr,,' .'i z dyskusyjnego charakteru publikacji, nie wykluczyła jŁ'dnak, że kcntynuoN,(!}i~. " go pO'ózukiwaó w ostateczności może doprowadzić do odkrycia takich wyrobó',y : ~'.łki pa!l'olitycznej, które bezspornie zostaną uznane przez większość specj,.E"'.',\-'. Redakcja podkreśla, że prace dyskusyjne szczególnie pobl'dzają myśl b<:d<i.~:•. i już tym samym przyczyniają się do dalszego roz .•••.. oju nauki u. Sam Auter '.• :, zdawał sobie sprawę, że może zostać obwiniony o zbytnią fantazję, jeśli chcd:"i <)Znaczenic P{)s2czególnych gatunków zwierząt, łecz samo odkrycie najstarszych. :,::zim' sztuki plastycznej i próba wyjaśnienia przyczyn jej powstania jest bez·· ~ecznie wielkim jego osiągnięciem. :E. Fr:ldkina jako badacza charakteryzowała nadZ\vyczajna żywotność i niesp.-:(c1Oaśmiałość myśli, mno:gość zainteresowań i umilowanie pracy bezpośrednio z·~ ;; lidłami oraz pełna niezależność od przyjętych, dogmatycznych form myślele;:'., \'):,daje się, że te cechy przyciągały do niego ludzi, zwłaszcza młodzież. Dla rodziny, przyjaciół i kolegów zawsze zostanie niezastąpionym człowic,.',)1. Cześć Jego pamięci~ Jan l~ aja 13 N. Zamjatin, Mżnjatu'rnye skulptury Archeologija", t. X. 194a. s. 86·113. Tamże, s. l~:!. S. v neolite Severo-Voscoćnoj Gurba Evropy. "SO\-E:'" �396 IN MEMORIAM DR GIZA FRANKEL (1895 - 1984) JJokt01'at z zakresu historii i literatl<ry słowiańskiej uzyskała na Uniwersytecie Wiedeńskim w roku 1922, a wlatac: 1!}2C- 28 studiowała etnografię i etno10gię na Uniwersytecie im. Jana Kazi, mierza we Lwowie pod kierunkiem pro; A. Fischera i tam pracowała jako asys· tent w latach 1928 - 39. Po 'wojnic spędzonej w Zwiqzku Radzie:ckim podjęło· pracę w Zakładzie Etnologii UMCS ': Lublinie, po czym w latach 1947 - ł95" była kustoszem w muzeum przy Zydowskim Instytucie Historycznym w Warsza wie. Po wyjeżdzie w r. 1950 do IzraeL p:'acowala do roku 1980 \V Muzeum Etnografii i Folkloru w Haifie. Na początku swej pracy naukowej dl G. Frankel interesowała się głównie zwyczajami i sztuką Zydów w Polsce i Europie Wschodniej. Już w 19 2'9 r. opublikowała w "Ludzie" artykuł Wycinank, żydowska w Polsce jako pierwsze opr"cowanie z tej dziedziny. Od tego czas~, wycinanka żydowska - zarówno w Polsce jak i w śvJiecie - .stala się głównym tematem Jej badar\ naukowych. Z tego zakresu opublikowala wiele artykułów w różnych językach (19:30, 193~5, 1964, 1967) aż do pozycji książkowej w języku hebrajskim, także w tłumaczeniu angiel;;kim, pt. The Art of Jewish P:rper-Cut 098(3). Równocześnie z tymi publikacjam: organizowała wystawy wycinanek żydowskich (np. 1955 r. w Jerozolimie, polen' -.\[ Haifie i in.). Efektem tej Jej działalności bylo odrodzenie się w lzr,lclu i \\ ś.vi ecie żydowskiej sztuki wycinankarskiej. Jako wieloletni pracownik muzealny (w Warszawie 1947 - 50, od 1956 do eme;'ytury w 1980 1'. \V Haifie, gdzie była wspólinicjatDrem i założycielem tego muzeum) zajmowała się także innymi dziedzinami kultury żydowskiej, zwłaszcza strojami, zwyczajami i obrz<;dami. Z ty,ch też dziedzin dr G. Frankel ma spory dorobek naukowy w postaci wielll artykułów, katalogów wystaw, przeglądów sytuacj' \V muzealnictwie europejskim, publikowanych w różnych cza,:l,)j c m<lch świato',\'ych i w różnych językach. Na uwagę zasługują Jej prace w j<;zyku p()hkilr., publikowane w różnych tomach "Ludu", także w "Etno;grafii Polskiej" (1,96'1). W lac lach 19'55 -1,962 opublikowała po polsku 20 artykułów w czasopismach, jak "Nowi~lY", "Nowiny Izraelsk:e", "Nowiny Poranne' czy "Nowiny-Kurier". Dotyczą onegłównie wierzeń, zwyczajów, obrzędów rodzinnyCh i dorocznych oraz sztuki ludu żydowskiego. Gdyby można bylo zebrać te artykuly i wydać razem w jednym tomie, byłby to bardzo interesujący materiał do odtworzenia kultury Zydów p;)lskich. 1 opracowano na podstawie do ze PTL materiałów przez p. Std!ę przestanych Rebhun z Haify J. B. �lN PAMIĘCI GR:ACJ:ANA MEMORIAM 397 BOJ!AR,A FIJA:ŁKOWSKI.EGO .N XII 1~84 1'. zmarł w Koszalinie -.Jo!1ek Oddziału Polskiego Towarzystwa l. udoma wczcgo, dr Gracjan Bojar Fijał',l\\'sk:. Z wykształcenia historyk, będąc . rż na emeryturze uzyskał na Vniwersy',,'cle im. Adama Mickiewicza w Poznn'u doktorat, a jcgo rozprawa otrzymala 1978 r. NagrodE; III stopnia Min;ster..va Szkolnictwa Wyższego i Techniki w '. mkcHs"e im. Adama Zaw:ldzkiego, Wo. mll' losy oraz W<llki w armitich tilian,,:',ch na Zachodzie skierowały zaintercsc. ,mia B:Jjara Fijałk()wskicgo na naukowe J:sanie lVa.1k wyzw()lcilczych i losów jeń,)'}.; W;Jjellllych r:a Pomorzu. S'tąd temat ',go dy.'ert~cji .,- Losy jeńców wojen:. uch na f'omor.:u Zachoclnim i Meklem. .'arii w latach 1939 - 1945, wydanej przez '.ION w 1979 1'. .Jedn~kżt.' i;':l<l t~ln(1tyka, bH'JarZj".;ząJcmu przez ostatnich d\\iadzieśeia kiJ-·t lat, związaJa Go z P.olskim T{lwarzys'.·;."n Ludozlla wczyrn. Z pasją godną za,)dowcgo etnografa całą swą twórczość : ,,,racką pr święcił słowin1'1skim dziejom Pomorza Zachodn:ego, \Vprowadz:ł oC) 'J:egu literackiego i spopularyzował baśnie, podania i legendy ludoAe, za\','a,'>~ archi\\'ach, przybliżył szerokim rzeszom czytełnikó\v najdawniejsze słowi2ris;ó~ .. :eje na,zego regionu. Czlnnek ,:wiązku Literatów Polskich, opubJikowtił efekt s\\'ych ptisji poszukćc!.\'czych - zb:ory legend i baśni: Morze szumi jak dawniej (19'61), Pieśi!. Swan· bora (1964), Powilc<:e (opowitidania - I'nu, Le.gendy koszali7iskiego grodu (19712), ~ ;Jgcndy znad Drcnc~kich .1ezi(Jr ;(1974), Legendy ze slowiJiskiej checzy (1976), 'iitry Drahimia (J;984) oraz ostatnia pozycja Wróżba Swantewita (19-8·5). Jego ksi'lŻki zawierają nie tylko wartości powaweze, lecz roz\vijają ,'ównicż ,tl ioty l.m, pozwałaji1 powiązać dtiwne losy Pomorza ?:achodniego ze wspólczesscią, S,! także cennym ogniwem zesptilającym kulturę dawnych ziem pomorskich kultur:; pozostalych regionów. Gracjan B.ljnr Fijałkowskl byJ nieprzeciE;tnyrn człowiekiem. W jego o.sDbi,-' otkaly siC; te w.-;zystkie cechy, których lak często pos~:ukujemy, a tak l'Ztidko zna'ljemy - urok osobisty, wiedza, doświadczenie życiowe, pasja, wiełGstron!1ość ZlC""e,·esowurl. Ten skromny człowiek, odznaczony wieloma odznaczeniami pa1'1stwo.'. y:ni (m. in. Krzyżem Srebrnym Orderu Wojenneg.o Virtuti Milita;:-i, K.ć·zyże:1\ 0:icersk;m Orderu Odl'Odzenia Polski, Krzyżem \Vałecznych i Krzyżem Pa::-ty::"ncjen), najb:::rdziej cenił Order Zasługi dla Narcdu ze Srebrną Gwiazdą Jugo;;iaw':l, ,:i został Mu nadany za jego udział w walkach wyz.vole1'1czych w tym ttik bl's;..:() P,,1~2e lur.ju. �398 IN MEMORIAM ~agła śm;c:"ć !)rze:"'::ała :vfu zbieranie m:JteriaJów do nowej k.'iążki, związ;z początkami chrześcijal1stwa na Pomorzu Zachodnim" Z żalem żegnaliśmy naszego kolegę, G" acj;:ma Boj:1fa Fijalko\Vskieg{] \V;coz·,.::. że :akich jak 0:1 ludzi spotyka siG tak rz·adko, Cześć jego pamięci! 112] ."Inna Mosiewir.:::: PROF. DR MAXI:vIlLIAN BRAUN (6 II 1903 - 17 VII 1984) :"Japływ informacji kulturalnych i naukowych z innych krajów do Polski l "' z;;wszc jest dostatcczn'e ;;zyb;';:i. Tak się zdarzyło i IV wypadku śmierci jednc;;, .. z czołowych sla'\'i,tów Zachodniej Europy, prof. dra Maximiliana Brauna, któn~•.,; uzialalność nauko\\"a wcszła na stale do historii. Był on znanym nie tylko w RF·'; lecz na całym świecie jako świetny znawca literatury i epiki ludowej Słowia Prof. dr Maximilian Braun urodził się w Piotrogodzie 6 lutego 1903 r. B.. synem germanisty i histo:'yka, Theodora Brauna, pracownika nauko\\icgo Akaden;. Kauk carskiej Rosji. }1ieszkal z rodzicami w Rosji, by po wybuchu Wielkiej R:'woJucji Październikowej wraz z ojcem v;yemigrować do Niemiec jako 15-le~.· chłopiec. Zamieszkał \Ii Lipsku. W Jatacl: 1921 - 1924 studiował w WyŻS!.f~j Szkól': ~ztuk Pięknych w Berlinie i Lipsku. Potem rozpoczął studia slawistyczne na Ur· we:'sytecie Lip~l-cim, któ:'e ostatecznie ukierunkowaly jego zainteresowania nauk""..}-,bada',\'cze, PoczątkO\\"o interesowały go języki słowiańskie i bałtyckie. P:.t""1 rozszerzył ~\\"ój ;';rąg zainteresowaI1 sluchając wykładów z historii i filon:' V'; 19'30 roku obronił pracę doktorską z językoznawstwa rosyjskiego" Dużo uw;,';" p.,)';więcał także kulturze, historii, literaturze i twórczości ludcl\vej narGdów J..g'Jsiawii. W 1933 r. habilitował się" Temat pracy habilitacyjnej brzmiai: Pocą!" e~lropei::acji w literatllr:e Slowi.an muzulmai!skich Bośni i Hercegowiny. Liczne jego prace poświęcone bylinom rosyjskim i epice ludowej Serbów, Macedończ:, ków, Chorwató\v i Cza;'nogórcó·.v, :vfaximilian Braun \vraz z Gerhardem Gesemannem, Aloi.sE'm Schmau>c· i He:"berŁem Peukertem byl twór·cą współczesnej slawistyki niemieckiej. Od l g;o' d;) 1£68 r., kiedy przeszedł na emeryturę, kierował slawistyką na Uni".versytei·'· w Gottingen, kontynuując dzieło Johanna GoUL-ieda Herdera i Jacoba Grimn, Gottingen, dzięki ::vraximilianowi Braunowi stało się głównym ośrodkiem sla \' stycznym w RFN, Prze"tało bić se,"ce Niemca, jednego ze szczerych przyjaciól Słowian. W je.;;licznych pracach z sym;:Jatią podkreślał bogaty dorobek duchowej kultury Słowi,· która stała się jego pasją. Prof. dr Maximilian Braun wykładał i na uni \ver>y: ." tach USA, był częstym go~ciem uniwersytetów jugosłowi<1ńskich. Brał czynny ud z; , lii" l:cznych międzynarodo\vych imprezach naukowych kongresach, sympozja' i konferencjach. Był członkiem 1YIiędzynarodowego Komitetu Slawistycznego, a ,', J mil r. członkiem ko:"espondentem Ser<bskiej Akademii Nauk i Umiejętności . .Je;, śmierć jest dużą stratą dla s12".\'istyki. Odszedl wielkiej rangi uczony, wierny prLj,iciel Słowian, p,'opagator ich oryginal:lej i bogatej epiki lud:)\\'cj na Zachodz Gdy kanclerz RFN _-\denaue:' na czele delegacji pojechał de ]Vlv~kIVy na rozmo\'." .~ pr'zywĆl" 'ami ZSRR, prof, d,' ~1aximilian B:"aun towarzyszył mu jako t1uma~:. �·1N 'ł.fEMORIAM 399 ś\\'il'tnie jqzyk rosyjski i !1;" sprawialy mu trUd!10Ści pozostałe języki ,<!)'N',łl1skie, Jego prace naukO\I'o-bada\vćze dobitnie świadczą o jego erudycji, Ps;:c]cy te słowa mial okazjq poznać tego niestr\'dzont'go i wytraw~('go cntuzjLh!.c; !l;c;'atur i bDh,lterskieg{) eposu lucio',vego Slowieln. Prof. dr Maxilniłian Braun był arbitrem obiektywnym i 11" ró"ni t'·<lktov. ' 'l/i,,11,;e jak i male 1uciy slo\\'i<1l'l").;:;e. Sw'obodnie poruszał siE; na n;wie ic'h cp," Ld~Tej, Był autorem d\I'óch cick<lwych monografii o jugosłowiarlskiej epice Ld,",n~j, Poruszal w nich podstawowe pojęcie a boh<lterskim eposie lu·dowym i o je;, !;tyb'ty<:e, o rzeczywistości zawartej w wątkach rozsianych w róż.nych regionL':~' k:-aju: podkreślal spn!l'czne znaczenie utworów epickich, pisał o pieśniarzach i r; ibi':>rcach tych utworów, o w;qzi epiki z historią oraz dokonał systematyki mo~,> V.:l) II' epickich, Główny nacisk kładł na funkcję epiki ludowej w ;~yc:u kultur:·;Dy:n ludu. Zwracał uwagG na stosunek rzeczywistości i stylizacji w epice lud{)I'."2'. By! on także autorem oryginalnej pracy, poświcc.onej GÓ1'skiemu Wieńcowi pe,,': Njegosa. Analizując te:1 utll'ór romantyczny Brann t\V~erdził, iż. literałizacja boh:trrsk:cj epiki ludowej w!<lśnic \I' Górskim Wif'ńcu znalazla swoje od7.wicrci:ile:lic, N'a,tqpnc plJko1cni,l Słowian In1ziGcznością będą wspominały imię tego v.. .',.b.·i:il'go slawi,ty niemieckiego, któ,'y cide swoje życic poświęcił dla ekspDnol\~l:;" ie:) j~zykóI\'. literatur i epiki ludo\\'ej. 2n,11 7 Kole JCLIAN TOLIŃSKI 1910 - 1986 Juli,):) T111ill,ki urodził się 19 czerwC;) l!HO L II' Hybitwaeh. PC1\I'. Wieliczka, ]',';l1j'lc 19 hL IV roku 19:!9 UkOI\CZ}'! Pal1,;;',~'(l',,'c' :VTę·-kic Seminarium Xauczycie!s\:c \\- KriJko\\"ie. Już od 19':;2 r. pr;lcO\I',ll 1\' 3-kbsn .I'ej ';:kole pO'.I'szechncj \\' Pwę!J:c Wielkiej, pl1\I', Li'nanolVa. W roku 193:1 objął po,;idę ;)auczyciela w Publicznej Szkole Pow-zcchnej nr 1 IV Mszanic Dolnej, \\' roku 19,~16 ukO!\czyl Pcu\stwowy v..~yż~zy l~urs Nauczycielski \\\' L\yo\\'ic -- przc'dmioty: fizyka i geografia, Oprócz tych przedmiotów uczyl róll'nież "v.f. II' star:')zych klasach, a także nauczał Ś9iC'\VU. d.;)póki SZKoła nic otrzymała ~pccj3listóI" d,l tych pl'zed miotów. Pon:cważ już od szkoly P:)',I',;zechnej inie]'('s,1\I'al s~q harecrst\\'em, !)atur<lłnie, jsko nauczycicl zalożyl drużynG harcerskq, Organ:zo\\'ał w niedzielę ',I'~'eicczki z ~;,rCl'r2,lmi, a plJdCZ,l'; fer;i letnich Simic::i JCH' �400 IN MEMORIAM urządzał '}yeh obozy szkóL Obok kurs il: 'niał harcerskie. Był wymieni·onych chemii, Był przekazać Od im początku g". Kiedy w O!{niska nr ~dch 50-tych. I tu '!Lal .\ <:t i do obrali prezesem się zajęcia nagrody. roku limanowskiego, Plowadził żyć szkoły przer\vy samej, 1965, r>:~lncj, ".lu. nlicsiąc~_: a ,\:,~~ c-o. l'oku \v niej csła niego oprócz Jak .. idu by było có.:-;że na Ddnej, L,lIże J» do Osobny ! zystwie 1 na '\],zanie Lr',erytów, plowadził 1960 ", ;,nie trzy do piękna Toliilski i z t,) >C'- Ul'ZL1- il nc1.- młodz't'żą p:':y zclobywC\jijC przl'dlniuU·~'l/ PL'ltc'k udzil'1ał do ri1d szkół l' l- \\·'k:'l(')\\'c!~. G3 lata. czę.-;to n,)\\'a kolon:L' Nie mógł chol'iJ\\C\ły. SzkoLł letnie. j~d·· jC!Ż )OJ l \\' \I;;z~l;::.~~ b:ndw z L'Ó~:~lych Ty,;iqcJl'cic; kol. .Z ~·11lt.HiziC'j:i;1 ~-które Tldi!':;-;k~ urz'ldz(~l krt1ju, ;)l.!'()ll 'N p.'.:::>_~Z \\'yCiL'l'zlzi _"ię p,d,;b:lly. - do do różne ,\ P!Hl..'- \\·Kn')tct..' n:.1.'<::2 krajobrazu ZC'stai to Niezależnie' a w dLl Lub~)llLI.'r:!:U Ci01H)~L~~ {)Si\.lgn:~U~ \\-P:'~l- jego do \\. jegoJ członkt'h\'. którego cz,lsil' Uc!.~~zcz,;! \V ~VIsL~l!LC "d ["gu wsLll \V Polskim funkcję PTTK czlullkami To\\:,:- członka j,i\łOŻY! Oddzi~\ł Oddzi,lł przy;!:',)' {)kup(~cji. dział,llnos(' ~pr<l \\'lJ\\'i\i Z '~-'1 23 11 1980:3 1'. 1\ ~(;l·~:.;ł Tu l)()lt1l']. n:lleż,'; TIC'llCLSt(l\\' i [n>l''';- przyjt;ty następnie Mszan;l' J. TolilL'k; LudD~n~)',vclcgo nauczaniu w Habce. prezesem, koi. Enlt'ryt()\\' i Demok,·ację. J, Tolinskil'go krajoznawstwo już ~.V :'ZkOL.lC~: ucznios1\.;llJ, rn:al \\'iele" '0.,Tycieczk: vv t;Jjn:n(1 i Inwalidów mj.odzieży za Towarzyst\\a o Wolność krajozna Junkcj: Zwi~jZku Towarzystwa końca. jego sklepJ":'::L'111 l1~ld tej stanowczo Połskie.go tego wycieczki pokolenia \\' roku. prcv-/ac:zil kol. będąc Popularyzował \" "l k~l?,dy tll l'lll.<kę", i~1s1rukt()1 i.l do użytku opiekę Należ'lc udzL.llu pracy Rencistów liczne było \\" S z~~iJll' P(ld~ t. 11r pr(lco\v<.11 lnlodzież ł955 Bojowników Dolnej, do organizo\\'aC:~ Lajć;ć' już członka dov·/odó\v roku zawody, czlo]]ko',\-:c dotychczas. Turystyczno-Krajoznel\vczym i.qduod SportO\Vl~ nE\j'lc Lit' \V sprav\-ro\vaniu Oddzialu dział Kolo tl're:l. n<111czycit'lki gorczailskich, te od D'olnej, Związku \\~ykazaniu Kol. .,W emeryturę -oddana spra\vowal tych zebrania chociaż :\ \\'ycieczki \\' Pol"k~,,'- \dcdy zaistr~ialych .potrz~'b kol. ToL~\~k~ 1()·:1.~O\\'LI1 \\' l\'ItlleJ nr 1 l nr 2, a l1i.lstępn:c' O'~LI"N.l~l' ldt,(.t 'IX społecznych. dt,;'.v \v IVIszanie lU których za trudnie by\vala czynności nie dwa. jel.dz:! po na uczył pieśni to\var. organizacji NauczyciPlstwa ZKP ;;:oL ToliJlskieg:,. w ~l ponieważ tych koloniach nauki zakupiony .'. '-:, pl'owadz'lc .,le P·o1,')ka. ~V za~eżn?~ci. od Ol.zo\vce, \V KaSUlce ~L 2., gdzie Z~hJL"- ella ",'.vych po'CLp,ecznych. zaczęto k-olonjach Z\\'i,jZku PU\Vi;,l!:O\\'ego lekcjej, została mł-odzież ll.a -' t.:'~ni poznała okoL::z- ukoóczył od ucznió\\'. ZNP, Szkolne na przeszedł w której letnie n8 uczył też otrzyrllal kiedy dla z "Ll funkcjij i młodzieży, roku . okolicę, ze wszystkich J. Tohlc:kii'go klJL wycil'czk: otwarte 1'. do członków po\volclr':'y związku 197,3 w tej ~\l:_,zanie działania połudl1lu: łekcje l11ic.si<łcach Od haree,'ską Ogn:sk0 OgnLska ,-- hospitując września bez L>lnej, ':.J i w również l ~~\Vóch pole zostal ,I'atu tego Prowadził po 19'57 lldleżał podzielono nauczycieli Czechosłowacji, z chemią ,:" no\ve dla Lzyk: Od nauczycielskiej Dołnej otwarło ';rganizował i,y:n liczne n:e młodz~eź wiedzę, pracy l na przedmiotów uczył także chemi', dlatego bardzo dobrym nauczycielem, wymag:lł Mszanie wycieczki \\7 biorąc hufcowym. Z,- PTTK lJl'zy ,o' Zwi,!z:'.u tL-go Z',\'iil~'"cJ wcze. i turystykę szkołnej ll<lSZ('j w ojczyzny \\'o:-(,d duehu i jej m!()d:cieży szkolm'':. p~ttriotyzll1u, wzbudzili z:;bytkl)\\'. BLl! uclzi<ił \\'yCilG'- Z:lnLb· z n1i"J·. �4tH IN :\lS:\10HIAl\l '~:'i,,'ż'l w dorocznych Zlot,~ch i\1lodzieżowych Odelz:alu PTTK Rabka. Ostat;1~ł ., jcic'czkt;' prowadził w dniu 27 listopada 1935 r. Za pract;' swą, tak \V zawodzie nauczycielskim, jak i \V PTTK otrzymał liczl1e .,'.!:n:aczen'a. m. in.: Złotą Oc,z.nakc; ZNP (1968), Krzyż Zo;sługi cI)a ZHP -(1914), T';:'i Odznakc; PTTK, Złali] Odznakc; -' Zasłużony Działacz Turystyki. Odznaki; Z:t :',; lat w FTTK i 100 lwt Turystyki Polskiej, Złotą Odznakę za zasługi dla woj. :~'.·:()s,]dl'cJ':l'g(). Zloty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Pols:':i, :'.1,dal .JO-lecia PRL. Kol. Julian Tol'ński nigdy nic odpoczywal, serce jego było stale zmęczone, ,l'e .1 ".'c dziwnego, że zgasło nagle \V dniu 14.01.l!H16 r. z ',\'yczerpan:a - na zawsze Maria .'lnto.>, Antonina Lubecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10842dca4d0eb331a9eaf59c66a1906a.pdf 77f1b4d77d168bab27d4e129adaf1a66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1983 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource etnologia - metody meroda kulturowo-historyczna wytwory kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1839 Title A name given to the resource Mahavharata / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.107-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 107 STANISŁAW PONIATOWSKI MAHAVRATA W 'nekrologu prof. Poniatowskiego wspomnieliśmy, że wśród prac przygotowanych do drukn znajduje sie. opracowanie zagadnienia metodologicznego, tak ważnego dla etnologii. Na tym miejscu podajemy część tej pracy, którą znaleźiśmy w tecice zupełnie (jotową. Czcigodny Autor sam objaśni w przedmowie powyższy tyfuł i poda°ptan swego dzieła. E. Bulanda T. ]. Przedmowa „Mahayrata" obejmie prace nad szeregiem wytworów kul­ turowych, obecnie nieraz bardzo od siebie odległych, lecz gene­ tycznie blisko z sobą związanych. Każda z nich stanowić będzie całość, więc wyjdzie osobno pod własnym tytułem i z własną paginacją, nie czekając na wykończenie innych. Każda dalsza praca oprze się jednak na wcześniejszych, stąd połączenie wszyst­ kich w większą całość z dodatkową wspólną paginacją, co uprości operowanie literaturą i zaoszczędzi powtarzan. Tytuł tej większej całości wziąłem od nazwy wielkiego indyjskiego święta, wyjaśnienie genezy którego stało się dla mnie punktem wyjścia do badań nad genezą wielu innych w y ­ tworów kulturowych. Badania nad genezą poszczególnych wytworów kulturowych, pasjonujące etnologów drugiej połowy zeszłego wieku, w bieżą¬ cym stuleciu coraz bardziej spychane były na plan dalszy w miarę tego, jak coraz lepiej rozwijały się dwa główne kierunki etnologii współczesnej, historyczny i funkcjonalistyczny, nasuwające ba­ daczom wiele nowych i pociągających zagadnień. Dawna moda na zagadnienie geneiy poszczególnych wytworów t y m szybciej ustąpiła modzie na zagadnienia, wysuwane przez historyzm,i funkrjonalizm, że wskutek braku właściwej metody naukowej dawne rozwiązywanie zagadnienia genezy wytworów nie mogły dawać �№ zadowalających wyników. Dlale-ro zaczynam Mahavrate pracą metodologiczną, wskazującą na doniosłość zagadnienia genezy poszczególnych wytworów kulturowych dla innych zagadnień etnologicznych oraz podającą metodę rozwiązywania tego zagadnienia. W jakich odstępach czasu za niniejszą pierwszą częścią Mahavraty zjawiać się będą dalsze jej części i czy w ogóle będę je mógł o p r a c o w a ć - n i e sposób przewidzieć w dzisiejszym prze­ łomowym okresie dziejów. Jedno tylko przypuszczam, że jeśli Bóg pozwoli mi na kontynuowanie mej pracy naukowej, t o po¬ toczy się ona n i e i b y t szybko, bo zapewne w równie ciężkich warunkach jak dotychczasowe gromadzenie materiałów w ciągu kilkunastu lat do mej Mahavraty. Nowe życie nasunie bowiem mnóstwo doniosłych spraw bieżących, odciągających od pracy naukowej, podczas g d y poprzednie utrudniały mi ją: brak w kraju obcej literatury etnologicznej, tak bardzo dla mojej pracy nie­ zbędnej, i moje zawsze ciężkie położenie materialne. A jeżeli w takich warunkach mogłem pracować, to tylko dzięki mojej Żonie, dla której moja praca naukowa była zawsze warta wielu trosk i poświęceń. Mojej Żonie poświęcam więc najważniejszą pracę mego życia, moją Mahavrate i przepraszam J ą . że to tymczasem tylko zapowiedź tej całości, którą tak bardzo chciałbym zobaczyć w Jej rękach. (~) St. Poniatowski 9.Ц.1941. Spis I. II. III. IV. V.- rzeczy: Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii. Główne typy budownictwa a budownictwo palowe. Główne typy pochówków a pochówek pało wy. Techniki kar śmierci jako derywaty odpochówkowe. Budowle odpochówkowe i odklubowe: 1. ołtarz, 2. kaplica, 3. brama kultowa, 4. świątynia, 5. karczma. �109 VI. VII. VIII. IX. X. Miejsca kultowe odpochówkowe: 1 . grób i cmentarz, 2. placyki, 3. rozstaje i granice, 4. gaje i drzewa Św., 5. wzgórza, 6. most i droga w zaświaty. Mahavrata. Vratya (Pochówkarze i ich zróżnicowanie). Drobne derywaty odpochówkowe, odpochówkarzowe i o d umrzykowe: 1 . hille-bille, bęben, dzwon, 2. łódź kultowa, 3. wóz k u l ­ towy (karawan), 4. fania, lalka, 5. pomniki grobowe, -6. go­ łębnik, 7. czurynga, pisanka, 8. szczudła. Bogowie pochodzenia odpochówkowego, odpochówkarzowego i odumrzykowego. Derywaty odpochówkowe w obrzędach dorocznych. Derywaty odpochówkowe w kulcie i magii słonecznej i księżycowej. X I I I . Nazwy odpochówkowe, odpochówkarzowe i odumrzykowe: ł . materiały, 2. wiązania, 3. warstwy językowe a warstwy kulturowe. X I V . Wnioski: 1. k r y t y k a kultur zasadniczych, 2. perspektywy nowego ujęcia rozwoju kulturowego. Indeksy. XI XII. �по Metoda badania genezy wytworów kulturowych w etnologii (CząSć I ..Mahavraty") I. W s t ę p Zagadnienie genezy poszczególnych wytworów kulturowych oraz zagadnienie ich rozwoja były do początków bieżącego stu­ lecia głównym tematem ogromnej większości prac z zakresu etnologii ogólnej. Wobec jednak braku właściwych i powszechnie stosowanych metod, potrzebnych do rozwiązywania powyższych zagadnień, zjawiały się coraz liczniejsze i często wręcz ze sobą sprzeczne poglądy na rozwój i genezę tego samego w y t w o ­ ru. N i c więc dziwnego, że niepowodzenia w rozwiązywaniu powyższych zagadnień spowodowały, że w bieżącym stuleciu rozmaici etnologowie bardzo niejednakowo się do nich ustosun­ kowali. Całkiem krańcowe stanowiska zajęli przy t y m z jednej strony zwolennicy funkcjonalizmu, a z drugiej zwolennicy historyzmu w etnologii. Funkcjonatizm Wysuwając na czoło swych zainteresowań dyzagadnienie rozwoju. \k wewnętrzną kultur poszczególnych l u ­ dów, która ma charakteryzować te kultury jako indywidualne całości, funkcjonaliŚci interesują się poszczególnymi wytworami jedynie tylko jako składnikami kilku większych zespołów kultu­ rowych, zaspokajających w obrębie każdej kultury podstawowe potfzeby biologiczne natury ludzkiej, takie jak głód, popęd płcio­ w y , bezpieczeństwo i t d . Uważając, że każdy poszczególny wy­ twór kulturowy może być należycie zrozumiany tylko na tle od­ powiedniego zespołu kulturowego, albo, jak się wyrażają tuńkcjondliści, w kontekście z odpowiednią instytucją swojej własnej kultury, czołowy przedstawiciel funkcjonalizmu angielskiego, Bro­ nisław Malin wski, całkowicie odrzuca po'rzebq badania rozwoju i genezy jakiegoś poszczególnego wytworu kulturowego na poda nam 4 �Ill stawie badania jego różnych postaci w rozmaitych kulturach. Ironizując na temat „the antiquarian, origin-hunting and sensa­ tion-seeking spirit, which, to a large extent, had dominated the speculations of anthropologists", Malinowski mówi, że „it is quite necessary to realize that anthropology had to be re orientated, and that i t is only now, and that very gradually, developing an interest in present conditions rather than i n reconstructions of the past: making a comparative study of cultural process and its laws rather than of origins and concrete histories" (1930, 409). Jakkolwiek powyższe krańcowo antyhistoryczne stanowisko Ma­ linowskiego nie jest podzielane przez większość funkcjonalistów — przykładem choćby jeden z twórców funkcjonalizmn, A . R, Radcliffe Brown (1935, 401) to jednak angielscy i amerykańscy funkcjonaliści nie interesują się w swych pracach zagadnieniem genezy poszczególnych wytworów kulturowych Nie intere uje się zagadnieniem bliżej ze stanowiska metodologicznego i nie­ miecki zwolennnik funkcjonalizrou Muhlmann który wią''?c funkcjonalizm z pewnym swoiście pojmowanym historyzmem poru^z*^ w swej Methodik der V o l k e r k u n d ^ " zagadnienie rozwoju (1538 175) c Hisionzm Zupełnie inaczej ustosunkowali się dozagad¬ a zagadnienie fozwoiu. i i a genezy i rozwoju poszc/etromy ch w y tworów kulturowych niemieccy p r z e d s t a w i c i e l e ^ runku historycz­ nego w etnologii. Uznając doniosłość tych zagadnień, zdawali oni sobie sprawę z trudności h h rozwiązania i dlatego rozumieli po­ trzebę opracowania metod do rozwiązywania tych zagadnień. Nawet punktem wyjścia kierunku historycznego było, jak wia­ domo, sformułowane przez Ralzel'a (1587) kryfcrinm formalne, obalające dawną aprioryczną hipotezę o niezależnych od siebie genezach jednego i tego samego w , two, u w różnych miejscach na ziemi, opartą na Bastiana koncepcji „Ekłneislargedauken". Skoro przy рошосу kryteiium formy udaje tic powiążą;: ze sob<i rozmaite postaci tego S S I I ł 6 ^ 0 W y t w o r u S Z ^ f G ^ О Г''.)У^Г/"1*conc p o całym świecie, to oczywista, że wyjaśnienie g<-nozy tego wytworu musi być poprzedzone ustaleniem jego najstarszej postaci a więc uprzednim w y j lśnieniem rozwoju tegoż wytw>'» To kieru­ nek historyczny zajął się przede wszys'kim metodologiczny'"" n e n �112 opracowaniem zagadnienia rozwoju, odsuwając niejako na plan dalszy zagadnienia genezy. Dlatego w trzech dotychczasowych podręcznikach metodologii etnologicznej, napisanych przez przed­ stawicieli kierunku historycznego, a mianowicie Graebner'a (1911), V a n Bulck'a (1931) i W . Schmidt'a (1937), zagadnienie genezy traktowane jest całkiem ubocznie i niezadowalająco. Nie może nas to dziwić, jeż.ełi weźmiemy pod uwagę, że Graebner wraz z uzupełniającym go W . Schmidt'em i w słabszym stopniu V a n Bulek zaczęli właściwie kłaść fundamenty p o d metodologię swego kierunku i że dopiero w 27 lat od wydania Graebner'a „Methode der Ethnologie" (1911) wyszła Mtthlmann'a „Methodik der Volkerkunde (1938), będąca pierwszą próbą metodologii ze stanowiska przeciwstawiającego się historyzmowi Graebner'a i W . Schmidta. zacnie Przypuszczać należy, że w swym dalszym rozwoju ntotejszej prac,, metodologia etnologiczna nie będzie mogła pomi­ nąć gruntownego potraktowania zagadnienia genezy poszczegól­ nych wytworów kulturowych. Przyspieszyć to może taka racjo­ nalna rozbudowa metod etnologicznych, aby mogły one obsłużyć wszystkie główne działy etnologii, podczas g d y dotychczasowe prace metodologiczne dotyczą w gruncie rzeczy tylko działów bliżej interesujących ten czy inny kierunek etnologiczny. By przyczynić się do takiej rozbudowy metod, a jednocześnie p o d ­ kreślić zagadnienia genezy poszczególnych wytworów k u l turowychj poruszę naprzód . sprawę podziału zakresu etnologii i wzajemnego stosunku jej głównych działów, co ułatwi zorien­ towanie się w lukach dotychczasowej metodologii etnologicznej. Do zapełnienia, jeżeli nie całkowitego t o przynajmniej częścio­ wego, jednej z tych luk służyć będą następnie własne rozważania metodologiczne, dotyczące zagadnienia poszczególnych wytworów kulturowych. II. P o d z i a ł faktów etnologicznych Pod koniec zeszłego stulecia rozpowszechnił się podział etnologii na etnologię ogólną i etnografię, przy czym etnologię ogólną dzielono na trzy główne działy, badające kulturę ma­ terialną, duchową i ustrój społeczny, zaś etnografię dzielono naj- �113 częściej bądź według geograficznego, bądź według lingwistycz­ nego ugrupowania ludów. Już w pierwszym dziesięcioleciu bie­ żącego stulecia ramy powyższego podziału okazały się za ciasne, gdy to młody podówczas kierunek historyczny wprowadził do etno­ logii kultury zasadnicze, a jednocześnie Boas (Lowie 1937, 134) i W . Schmidt (1906, 608-, 950-) wykazali potrzebę rozszerzenia badań etnologicznych na poszczególne jednostki ludzkie, jako twórców i nosicieli kultur. Za wąskie okazały się powyższe ramy i dla f u n k c j o n a ł mu. który interesuje się przede wszystkim zeSDołami kulturowymi, przekraczającymi szranki samej tylko kultury materialnej, czy samej kultury duchowej, czy samego ustroju społecznego. Stat,).. I dynamika, W przeciwieństwie . . . . do problematyki, której , , .. roz- , _ woj jest nieograniczony, zaxres etnoiog.ii a a s<ę wyraź­ n i e ograniczyć na tlę ogólnego zakresu wszelkich faktów badadanycn przez nauki humanistyczne w najszerszym ich ujęciu, a więc z włączeniem do nich 11 nauk społecznych. U t o z wszyst¬ kie takty badane przez te nauki pod względem najogólniejszego swego charakteru mogą być podzielone na fakty statyczne: obiekty, stosunki obiektów do swych środowisk, fakty dynamiczne: zmiany w obiektach, zmiany w stosunkach obiektów do swych Środowisk. W niektórych kierunkach socjologicznych występuje często przecenianie faktów dynamicznych w porównaniu ze statycznymi. Zachodzi to i u funkejonalistów, wysuwających na plan pierwszy dynamikę dlatero, że statyka jest uważana przez nich tylko za rezultat dynamiki. Zapominają oni jednak, że wszelka dynamika staje się widoczna i zrozumiała dopiero przez zestawienie i po­ równywanie rozmaitych po sobie następujących standV statycz­ nych. A więc dynamika wyjaśnia statykę równie dobrze j a k sta­ tyką wyjaśnia dynamikę i stąd wynika potrzeba jednakowego doceniania zagadnień statycznych i dynamicznych. Skłonności indywidualne oraz dominujące w danym okresie prądy filozoficzne „Lnd" T. XXXVI 8* �114 i socjologiczne przyczyniały się dawniej i przyczyniać się będą w przyszłości do przeceniania przez poszczególnych badaczy doniosłości faktów statycznych nad dynamicznymi lub odwrotnie, jednakże ze stanowiska metodologicznego są one zupełnie rów­ norzędnymi przedmiotami badań naukowych. Odróżnianie faktów statycznych od dynamicznych czyli obiektów od procesów nie zawsze jest poprawne w naukach h u ­ manistycznych. T a k np. socjologowie, a z nimi i funkcjonaliści etnologiczni traktują stosunki pomiędzy obiektami, np. gru­ pami społecznymi, jako fakty wyłącznie dynamiczne, co nie może sprzyjać należytemu wyjaśnieniu tych stosunków. Stosunek bo­ wiem między dwoma obiektami — wszystko jedno czy to są dwa wytwory kulturowe, czy dwie grupy społeczne — ma równie sta­ tyczny charakter jak stosunek wzajemny dwóch części składo­ w y c h jakiegoś poszczególnego obiektu. Tak jak stosunki, zacho­ dzące "pomiędzy składnikami obiektu, tworzą układ charaktery­ styczny dla tego obiektu, tak samo i stosunki pomiędzy różnymi obiektami tworzą pewien układ, który musi być naprzód ujęty statycznie, zanim potrafimy zrozumieć zachodzące w nim p го с esy dynamiczne. Obiekty. Obiektami nauk humanistycznych są albo społeczeń­ stwa ludzkie wraz ze składającymi je grupami i osobnikami, albo posiadane przez te społeczeństwa kultury, złożone z powią­ zanych w najrozmaitsze zespoły wytworów kulturowych. Sto­ sownie do tego mamy obiekty kulturowe: wytwory, zespoły wytworów, kultury czyli połączenia zespołów w większe całości, jak kultury plemion, ludów, terytoriów; obiekty społeczne: osobniki, grupy, społeczeństwa czyli połączenia grup społecznych w większe całości, jak plemiona, l u d y , narody. Jakkolwiek podział obiektów na kulturowe i społeczne nie może nastręczać żadnych zastrzeżeń rzeczowych, to jednak może �115 wywoływać sprzeciwy ze względów terminologicznych. O b y d w a bowiem terminy, kulturowy i społeczny, używane bywają w nau­ kach humanistycznych często jako równoważne lub bardzo b l i s k o ­ znaczne. Nawet i w samej etnologii od dawna używa się terminu „kultura społeczna" dla jednego z większych działów, a mianowicie ustroju społecznego, a przy tym mówi się o grupach kulturo­ wych, oznaczając tym terminem zarówno grupy społeczne jak etniczne. Można by zamiast „obiekty społeczne" używać terminu „subiekty kulturowe", nie zamierzam jednak zatrzymać się dłużej na tej czysto konwencjonalnej sprawie, podkreślam natomiast potrzebę wyraźnego odgraniczenia całkiem odmiennych kategorii obiektów wyżej wymienionych. Pomiędzy obiektami kulturowymi a obiektami społecznymi zachodzi podobnie ścisły związek, jak wyżej wspomniany pomię­ dzy statyką a dynamiką. A więc obiekty kulturowe istnieją t y l k o dzięki obiektom społecznym i tylko na ich tle mogą być nale­ życie zrozumiane i odwrotnie obiekty społeczne nie mogą istnieć bez obiektów kulturowych i dlatego mogą być należycie zrozu­ miane tylko na tle swej kultury. Mimo tak ważnych i oczywi­ stych współzależności liczni badacze, zwłaszcza socjologowie, nie odróżniają należycie obiektów społecznych od kulturowych, na­ dając nadmiernie szerokie znaczenie terminowi społeczny, prze­ ciwko czemu słuszne wypowiada się W . B. J. Stern, wskazując na potrzebę wyraźnego odróżniania procesów społecznych o d kulturowych, co naturalnie wiąże się z powyższym podziałem obiektów na społeczne i kulturowe (1929, 264-). struktura, funkcfa, Ideologia. Ze ścisłej współzależności pomiędzy obiektami Ы . . .. . . .1 t* К h bTlr" * * ' *У »_ " У wspoine wszystkich tych obiektów, dające w konsekwencii pewne wspól­ ności pomiędzy naukami humanistycznymi w przec.wstawięniu do nauk biologicznych i tizycznych, na co zwróciłem uwagę juz przed kilkunastu laty (Poniatowski 1У22). A mianowicie: podczas gdy obiekty nauk tizycznych posiadają tylko struktury, zas obiekty nauk biologicznych posiadają juz nie tylko struktury, ale i zwią­ zane z tymi strukturami tunkcje, to jednak jedynie tylko obiekty nauk humanistycznych posiadają Obok struktur i spełnianych przez me runscji rowniez i ideologie czyli uzasadnienia i warn y m ш к а с е с �116 tościowania tych struktur i funkcji. A wiec obiekty nauk huma­ nistycznych mają następujące własności: struktura, na którą składają się elementy (składniki) tworzące układ; funkcja, mająca określoną wydajność i celowość; ideologia, w której jest uzasadnienie i wartościowanie. Z powyższych trzech własności najłatwiej rzuca się w oczy struktura; od niej też zaczynają i niestety tylko na niej kończą powierzchowni badacze. Trudniej jest badać funkcję, a j e l c z e trudniej ideologię i stąd tyle luk w znajomości obiektów spo­ łecznych i kulturowych. Struktura każdego z tych obiektów wiąże się bowiem jak najściślej z jego funkcją i ideologią i stąd konieczność równomiernego uwzględniania w badaniach wszyst­ kich tych trzech cech. Nadmierne przecenianie funkcji w stosunku do struktury, zrozumiałe jako reakcja przeciwko niedocenianiu funkcji, jest naturalnie równie niekrytyczne jak przecenianie dy­ namiki w stosunku do statyki, albo obiektów społecznych do obiektów kulturowych, jeszcze częstszym błędem jest zaliczanie funkcji i ideologii do dynamiki, zaś pozostawianie w statyce samej t y l k o struktury. Bl d ten wynika stąd, że funkcje i ideologia szybciej ulegają zmianom niż struktury i dlatego ich zmiany rzucają się w oczy przy badaniu faktów dynamicznych. Rzecz prosta jednak, że ustalona funcja i ustalona ideologia mają równie statyczny charakter jak ustalona struktura i dlatego wraz z tą ostatnią muszą być zaliczone do faktów statycznych. j Ą F unk<lo .ii*ci n o funkcji i i d . o i . u . B t Podkreślanie ogromnego znaczenia funkcji i grunniewątplio w n e i c h b a d a n i e w t e r e n e j e s t wą zasługą funkcjonalizmu etnologicznego, Niestety funkcjonaliści wprowadzają zamęt do swych rozważań przez nadmierne rozszerzanie terminu „funkcja", gdyż oznaczają nim nie t y l k o czyn­ ność spełnianą przez obiekt - do czego ja ograniczam zakres < i j j j j \ �117 tego t e r m i n u - a l e oznaczają t y m terminem również rolą obiektu w stosunku do środowiska, a niekiedy nawet i ideologię obiektu. Tak np. Malinowski w swoim programowym wstępie do H o g bin'a mówi: „By function we mean the part which is played by any one factor of a culture within the general scheme" (1934, X V I I ) . Całkiem podobnie określa funkcję A . R. Radcliffe Brown (1935, 396). Dodam, że Malinowski nie troszczy się zupełnie 0 poprawne używanie terminów i używa terminu funkcja obok siebie w rozmaitych znaczeniach. Pisze on пр.: „Możemy być pewni, że inne aspekty kultury są w równym stopniu przepojone funkcją, to znaczy zdolnością do nieustannego działania przez zaspokaja­ nie ludzkich potrzeb i dążeń, z którymi wiążą się one pośrednio czy bezpośrednio", a kilkanaście wierszy niżej czytamy: „A przez funkcję rozumiem tutaj sposób, w jaki dom, czółno czy miejsce obrzędowe związane są z cielesnymi i duchowymi potrzebami członów plemienia" (1938, L), A więc w jednym przypadku funkcja ma oznaczać czynność obiektu, w innym zaś stosunek obiektu do środowiska. Podobnie j * k Malinowski, tak samo ^ niemiecki propagator funkcjonalizmu, Muhlmann, uważał za zbyteczne dać jasną, jedno­ znaczną definicję funkcji w swej „Methodik der V o l k e r k u n d e " 1 używa tego terminu niekiedy nawet dla ideologii wytworu. Tak np. krytykując pogląd Graebner'a na wspólne pochodzenie po­ chówków paiowych z kultury totemistycznej, Muhlmann mówi, że u podstaw tych pochówków leżą „mindestens vier verschiedene Leitideen' i dlatego ich wspólne pochodzenie nie da się „bei so verschiedener Funktion eben nicht mehr nachweisen" (1938, 181). Gorzej jednak, że u Miihlmann'a zaciera się wyraźna granica nawet pomiędzy funkcją a strukturą. Pisze on bowiem: „Es ist kaum zu verkennen, dass Funktion und Struktur eigentlich dasselbe bedeuten. Beide entfiatten das Moment eines in gewissem Umfange nolwćudigen Zusammcnhanges, das sich von einer eisernen Determination ebensc weit entfernt wie von blossen Moglichkeiten. Freilich geben beide Begriffe verschiedene Aspekte dieses Zusammenhanges wieder, „Struktur" meint mehr statisch den Sinn, „Funktion" mehr dynamisch den Zweck, das W o f u r " (1938, 105). �Ideologię oznacza Miihlmann przez ..Intention", ale pod „intentionale D a t e n " rozumie on zarówno ideologię najrozmait­ szych obiektów kulturowych i społecznych jak również i same niektóre w y t w o r y kulturowe, zwłaszcza duchowe, takie np. jak mana lub orenda (1939, 140). Biorąc pod uwagę: 1 . niewielką wartość badania ideologii wytworów w oderwaniu od ich struk­ tur i funkcji oraz 2. brak elementarnej logiki w podziale faktów przez Muhlmanna na „die Tatsachen fiber das geschichtliche Leben ais Bewusstsein" i „die Tatsachen iiber das geschichtli­ che Leben ais Tatigkeit" ( Ш 8 , 108), uważam podstawowy dla metodologii Muhlmann'a podział materiału etnologicznego na „intentionale D a t e n " i „funktionale D a t e n " za nie nadający się do dyskusji. T y m bardziej, że ze względu na swój styl, jeszcze mętniejszy od stylu Graebner'a, a często dorównujący osła­ wionemu stylowi Bastian'a, książka Muhlmanna czytelnikom nieniemieckim zbyt wielkiej szkody nie wyrządzi. G r a e b n e r i w . S c h m i d t Pewną pociechę dla zwolenników funk с jonalizmu o funkcji i id«aiogii. stanowić to, że metodolodzy kierunku h i ­ storycznego również nie odczuwali dotąd potrzeby ścisłego zdefi­ niowania funkcji, zaś o ideologii jako kategorii równorzędnej ze strukturą i funkcją także nic jeszcze nie piszą. Wprawdzie zarówno Graebner jak i ściśle idący za nim W . Schmidt uznają m 0 2 e za niezbędną interpretację badanych obiektów, czyli jak mówi Graebner—„die Bestimmung von Zweck, Sinn und Bedeutung" (1911, 55, p r w . też W . Schmidt 1937, 116), ale t y m terminem obejmują oni dwie różne rzeczy. Pod „direkte oder lokale Inter­ pretation" albo „Interpretation ersten Grades" rozumieją oni informacje o celu, sensie i znaczeniu obiektu, pochodzące ze śro­ dowiska, do którego obiekt należy, podczas g d y „indirekte I n ­ terpretation", inaczej „Ferninterpretation oder Interpretation żweiten Grades" jest dla nich spekulacją badacza, będącą końcowym wynikiem badań nad obiektem, i dlatego zupełnie nie wiadomo, czy i w jakim stopniu miała ona swój odpowiednik w terenie. A więc tylko direkte Interpretation" pokrywa się częściowo z t y m co nazywam ideologią obiektu a co określam jako uza­ sadnienie i wartościowanie struktury i funkcji nie przez badacza ale przez nosicieli obiektu wzgl środowisko społeczne tegoż �119 obiektu. Łatwo zauważyć, że tak określona ideologia ma szerszy zakres niż żądane przez Graebner'a określanie „celu, sensu i zna­ czenia" badanego obiektu przez jego środowisko. Nieuwzględnianie l u b niedostateczne wyodrębnianie struk­ tury, funkcji i ideologii jako trzech zasadniczych cech wszystkich obiektów etnologicznych powodowało pomijanie ważnych różnic pod względem tych cech pomiędzy głównymi kategoriami tych obiektów. I stąd pochodzi, Że w dotychczasowych pracach z za­ kresu metodyki etnologicznej rozprawia się ogólnikowo o kultu­ rze i rozwiązuje również ogólnikowo zagadnienia kulturowe za­ miast zacząć o d zagadnień dotyczących poszczególnych kate­ gorii obiektów kulturowych i obiektów społecznych. T ę ogól­ nikowość obok braku ścisłej terminologii uważam za duże wa- . dy dotychczasowej metodyki etnologicznej. Ponieważ metody każdej nauki winny ściśle odpowiadać własnościom badanych przez nią obiektów, więc i metody etnologiczne muszą się ulep­ szać w miarę głębszego wnikania w różnice między głównymi kategoriami obiektów etnologicznych. Zobaczymy więc pokrótce jakie są zasadnicze różnice pomiędzy nimi. wytwory Najdłużej w etnologii badaną kategorią obiektów kulturowe. kulturowych są poszczególne w y t w o r y kulturowe, zaspokajające najrozmaitsze potrzeby ludzkie i przekazywane dro­ gą tradycji ustnej. N i e jakość wytworów, ale sposób i c h przeka­ zywania bez udziału" pisma jako łącznika pomiędzy pokoleniami wydziela wytwory, badane przez etnologię/ spośród ogółu w y tworów kulturowych, badanych przez nauki humanistyczne* A więc poza wytworami, których powstanie i dzieje utrwalone są na piśmie, interesują etnologa wszystkie inne w y t w o r y niezależ­ nie od czasu i miejsca ich występowania. Może kogoś przerażać lub gorszyć taki ogrom zakresu, ale niestety etnolog, chcąc dobrze poznać jakiś poszczególny wytwór kulturowy np. łuk, pisankę, pomstę krwawą i t p . , opierać się musi na materiałach pochodzących nie tylko г czasów przedhistorycznych i od ludów niecywilizowanych, ale i na materiałach od ludów cywilizowanychj jeżeli badane wytwory S Ą U niob jeszcze znćine jako resztki ich przedcywilizacyjnego d o b y t k u . ¬ Zasługuje na uwagę, że mimo mnóstwa prac o najrozmait* �120 szych wytworach kulturowych nie ma dotąd ustalonej dla nich wśród etnologów nazwy ogólnej. Etnologowie angielscy i amery­ kańscy zupełnie się obchodzą bez takiego ogólnego terminu, zaś ter­ minologia metodologów niemieckich jest pod tym względem zupełnie dowolna. Tak np. Graebner oznacza wytwór kulturowy najczęściej przez „Erscheinung" ale niekiedy i przez „Form", jakkolwiek przez „Form" rozumie kiedyindziej strukturę w y t w o r u . Van Bulek i W . Schmidt mówią zwykle „Element" lub „Kulturelement", a Miihlmann używa terminów: „Phanomen", „Element" i „Erschein u n g " . Taka nieustalona terminologia wskazuje, że nie zajmo­ wano się dotąd bliżej ani swoistymi własnościami wytworów k u l ­ turowych i związanych z nimi procesów, ani metodami, dostoso­ wanymi specjalnie do wytworów kulturowych. Spośród wielu możliwych podziałów wytworów kulturo­ wych jednym z najbardziej rozpowszechnionych jest podział ich według składników struktur na wytwory:. materialne, duchowe, ustrojowe, językowe. I Ostatnie, t j . wyrazy oraz ich zespoły, czyli języki, nie wchodzą już do zakresu badań etnologii, ale to bynajmniej nie zwalnia etnologa od uwzględniania strony językowej np. nazw wytworów kulturowych przy badaniu związków pomiędzy samymi wytworami. Wyodrębnianie wytworów językowych spośród innych wytworów kulturowycL i całkiem odrębne samodzielne ich traktowanie uzasadnione jest tkwiącym w nich silnym momentem przyrodniczym (fizjologicznym i psychicznym), wskutek czego w y t w o r y językowe są częściowo tylko faktem przyrodniczym. Natomiast w pozostałych wytworach kulturowych, nawet takich jak młot czy wierzchowiec, etnolog bierze pod uwagę ich cechy fizyczne i biologiczne t y k o jako momenty warunkujące użytko­ waną przez człowieka strukLurę i funkcję, nie interesując się po­ zostałą stroną przyrodniczą tych obiektów. Wbrew lekceważącej opinii funkcjonaiistów o powyższym podziale wytworów kulturowych zaznaczyć muszę, że jest on f ' J : % & ? f, I ! I 8 f j § § �121 zupełnie poprawny od "strony pochodzenia składników struktural­ nych, a mianowicie: wytwory materialne mają elementy pochodzące ze środowiska geo­ graficznego, a ich układ jest rezultatem obróbki technicznej; duchowe mają jako elementy przeżycia duchowe, a więc elementy pochodzące ze środowiska rasowego, a ich układ polega ne uszeregowaniu tych przeżyć w prze­ strzeni lub w czasie; ustrojowe-elementami ich są osobniki i grupy społeczne, a ich układ polega na ustaleniu się ich wzajemnych stosunków. Ze stanowiska metodologicznego podział powyższy może być użyteczny w tych badaniach, gdzie przy niedostatecznej zna­ jomości funkcji i ideologii dawnych wytworów operować wypada głównie ich strukturami, jak np. w badaniach nad rozwojem. Wiemy bowiem dobrze jak bardzo różnią się wówczas w y t w o r y materialne, duchowe i ustrojowe swoim tempem rozwojowym: łatwo zmieniają się formy wytworów materialnych, wolniej zmie­ niają się style wytworów duchowych, a najwolniej normy ustro­ jowych wytworów. Klasyfikowania wytworów kulturowych według funkcji i ideo­ logii dotychczas w etnologii nie stosowano i nie sądzę, by takie klasyfikacje miały większe znaczenie przy badaniu wytworów. Należy bowiem pamiętać, że ideologia wytworu znajduje się po­ za wytworem, a mianowicie ma ją ten, kto się wytworem posłu­ guje czy w ogóle zna go; zaś funkcja częściowo również jest po­ za wytworem, bo występuje tylko przy posługiwaniu się wytwo­ rem przez użytkownika tego w y t w o r u . Ponieważ sposoby posłu­ giwania się t y m samym wytworem, jak każdy wie z o b ­ serwacji, są często bardzo rozmaite, a j e s z c 7 e różnorodniejsze są ideologie różnych ludzi o tym samym wytworze, a więc oczywista, że dla celów klasyfikacyjnych najbardziej nadają się struktury wytworów, jako mniej zmienne a przy t y m dostępniejsze dla ścisłego badania, �122 Podobnie jak dla samych wytworów tak i dla rozh postaci tego samego wytworu brak jest dotąd powszechnie przyjętej terminologii. Mówią zwykle o o d ­ mianach, inaczej wariacjach, typach i modyfikacjach, nie pre­ cyzując ich wzajemnego stosunku. By zapobiec płynącym stąd niejasnościom, oznaczam Modyfikuje, typ,, odmiany. m a i t y c m o d y f i k a c j e - j a k o wszystkie postaci nie tylko jakiegokolwiek wytworu ale, ogólnie biorąc, każdego obiektu etnologicznego, różniące się pomiędzy sobą strukturą — modyfikacje strukturalne, funkcją — modyfikacje funkcjonalne, ideologią — modyfikacje ideologiczne; typy—jako główne grupy modyfikacji obiektu, przy czym mogą się one wyróżniać strukturą - typy strukturalne, funkcją — t y p y funkcjonalne, ideologią — t y p y ideologiczne: o d m i a n y - j a k o ^ i g r u p o w a n i a modyfikacji wewnątrz - mogące się wyróżniać typów, strukturą — odmiany strukturalne, funkcją — odmiany funkcjonalne, ideologią — odmiany ideologiczne. W miarę potrzeby można tu naturalnie wprowadzać dodat­ kowe podziały na typy i odmiany pierwszego rzędu, drugiego rzędu i t p . Biorąc przy tym pod uwagę, że w strukturze większe różnice powoduje odmienny uktad elementów niż odmienne ele­ menty, że w funkcji ważniejsza bywa celowość niż wydajność, a w ideologii więcej znaczy odmienne wartościowanie niż o d ­ mienne uzasadnianie, można przyjąć, że strukturalne t y p y - r ó ż n i ą się niejednakowymi układami swych elementów, odmiany-różnią się swymi elementami przy ich jednakowym układzie, funkcjonalne t y p y - r ó ż n i ą się niejednakową celowością, „ odmiany-różnią się niejednakową wydajnością przy tejże celowości, �123 ideologiczne t y p y - r ó ź n i ą się niejednakowym wartościowa­ niem, „ odmiany-różnią się niejednakowym uzasadnie­ niem przy tymże wartościowaniu. Strukturalne, funkcjonalne i ideologiczne t y p y i odmiany, albo krócej mówiąc, s-typy,/-typy, /-typy oraz s-odmfany, /"-odmiany i i-odmiany mogą się w najrozmaitszy sposób ze sobą kojarzyć. Tak n p . s-typy domów, mogą być /-odmianami tego samego / - t y p u . A l b o n p . ten sam zwyczaj spopielania zmarłych należy do bardzo różnych /-typów. Klasyfikowanie modyfikacji jakiegoś wytworu kulturowego według typów i odmian nie jest oczywiście równoważne z usta­ laniem etapów rozwojowych tego wytworu. Dla wyjaśnienia roz­ woju i genezy wytworu nie wystarcza bowiem znajomość jego modyfikacji, ale potrzebna jest znajomość związków tych mody­ fikacji ze środowiskami, w których przebywają, a przede wszyst­ kim znajomość związków ich z innymi wytworami kulturowymi, г którymi tworzą one zespoły kulturowe. Każdy poszczególny wytwór kulturowy występuje р к^ e ' łącznie z pewnymi innymi wy­ tworami, umożliwiającymi l u b ułatwiającymi bądź jego strukturę, bądź jego funkcję, bądź jego ideologię. W y t w o r y , odgrywające tak ważną rolę w stosunku do rozpatrywanego w y t w o r u , nazywam zespołami warunkującymi ten wytwór i wyróżniam: z e S po ł y kultura. w г а с е 2 a w s z zespół wytwarzający — ogół wytworów niezbędnych do wytworzenia badanego wytworu. Tak n p . do zespołu wytwarzającego dom lub łódź należą nie t y l k o roz­ maite narzędzia, ale również rze­ miosła, wzgl. techniki rzemieślnicze oraz umiejętności, wzgl. wiadomości, a nadto często i polegający na spe­ cjalizacji podział pracy, oparty na rozmaitych wytworach ustrojowych; �124 zespół zespół współdziałający — ogół wytworów, których fun­ kcje uzupełniają funkcje badanego wytworu. Tak np. funkcja odzieży uzupełniana jest przez funkcje mie­ szkania, pożywienia, trybu życia, wiadomości higienicznych i t d . ; podtrzymujący — ogół wytworów, na ideologiach których opiera się ideologia ba­ danego wytworu. Tak np. ideolo­ gia świątyni opiera się na ideolo­ giach religijnych, artystycznych, ustrojowych, technicznych. W e wszystkich zespołach wytwarzających, współdziałających i pod­ trzymujących mamy: centrum z e s p o ł u - j e s t to wytwór, koło którego grupuje się zespół, strukturę „ - s t a n o w i ą ją wszystkie wytwory, wchodzące do zespołu, funkcję „ - j e s t nią współdziałanie zespołu dla swego centrum, ideologię „ - j e s t nią rozumienie potrzeby i wartości zespołu przez korzystających z niego. Z powyższych cech zespołu najprostszą i najłatwiejszą do poznania jest- struktura zespołu. Badanie jej ograniczano zwykle do wymienienia wytworów, wchodzących w skład zespołu, a w modyfikacjach jej widziano tylko bądź wypadanie pewnych w y ­ tworów jako tlementów składowych tej struktury, bądź ich za­ stępowanie przez inne elementy. Należałoby jednak zając się i rozmaitymi typami struktur zespołów. Ideologia zespołów nie wzbudzała przeważnie większego zainteresowania, a to dlatego, że brak jej przeważnie szerokim masom, które operują ze­ społami, i tylko wybitniejsze jednostki posiadają takie ideolo­ gie. Inaczej rzecz się ma z funkcjami zespołów. One właśnie stanowią najbardziej uderzającą cechę każdego zespołu i dlatego badacze zespołów często zwracają jednostronną tylko П cl ich funkcje. Zachodzi to właśnie u funkcjonalistów etnologicznych, którzy interesują się głównie zespołami współdziałającymi, �125 a w tych ostatnich głównie ich funkcjami. Za centrum zespołu biorą przy t y m funkcjonaliści bądź takie skomplikowane wytwory ustrojowe jak instytucje (np. rodzina), bądź już nie poszczególne wytwory, ale podstawowe potrzeby biologiczne natury ludzkiej, jak głód, popęd płciowy, bezpieczeństwo i t d Wychodzenie poza ramy wytworów kulturowych jako centrów zespołów uważam za chybione, bo można by podstawowych potrzeb biologicznych na¬ tury ludzkiej wyliczyć bez l i k u , a więc dla przykładu: potrzeba wody, solij ciepła, wilgoci, i t d . i t d . Podobnie jak Malinowski bierze np. popęd płciowy za centrum zespołu, który opisuje w '..Sexual L i f e of Savages" (1929), tak samo może ktoś inny wzft^ć za centrum jeszcze obszerniejszego zespołu^ a raczej kon­ glomeratu zespołów potrzebę snu czy wypoczynku. O d talentu badacza zależeć będzie, co z lego zrobić potrafi. Że sam Mali­ nowski dzięki s w e i r i u talentowi potrafi dawać rze czy wysoce interesujące pomimo niedociągnięć metodologicznych, to jednak jego „biologiczne" podchodzenie do zespołów kulturowych można traktować tylko jako osobiste upodobanie przypominające m i pewnego wybitnego portrecistę który zaczynał portret zawsze od nosa portretowanego Dowolność w zakreślaniu centrów i granic zespołów, wyo­ drębnianych przez funkcjonalistów, oraz lekceważenie strony strukturalnej i ideologicznej w porównaniu ze stroną funkcjonalną tych zespołów—oto przyczyny, dla których funkcjonaliści nie w y ­ szli poza opisywanie zespołów i nie dali metod do badania historii zespołów. Każdy bowiem zespół jest tylko końcowym etapem często długich i bardzo zmiennych dziejów. Nie zwrócili też funkcjonaliści uwagi na to, że właśnie zespoły mają podstawowe znaczenie lekceważonych przez nich zagadnień dla wyjaśnienia genezy i rozwoju nie tylko poszczególnych wytworów, które się na zespołach opierają, a!e i poszczególnych kultur, będących wynikiem współdziałania składających je zespołów. A więc do­ piero na historii zespołów można będzie budować z czasem pełną historię poszczególnych kultur, nie zauważyli znów zwolen­ nicy kierunku historycznego w etnologii, kierujący na badanie odrazu całych kultur. Zajmując się zespołami współdziałającymi albo funkcjonał- * �126 nymi w ściślejszym tego słowa znaczeniu, funkcjonaliŚci odrzu­ cają zupełnie powszechnie przed nimi stosowane badanie w y t w o ­ rów według takich tradycyjnych grup, jak'broń, narzędzia, odzież, rzemiosła, religia, sztuka, prawo, wojna i t p . Czy podział ten istotnie jest bezwartościowy? Zobaczymy, jakie jest jego właści­ we pochodzenie i znaczenie. Mając do czynienia we własnych środowiskach cywilizowa­ nych z daleko posuniętą specjalizacją w kulturze materialnej, duchowej i społecznej, etnologowie szukali u ludów niecywilizo­ wanych odpowiedników dla tej specjalizacji, zamiast stwierdzić uprzednio w jakim stopniu specjalizacja u tych ludów zachodzie A więc np. tam, gdzie czółna i tratwy służą wyłącznie rybakom, zbędne byłoby wprowadzenie obok rybactwa osobnego działu żeglugi. Tak samo tam, gdzie gospodarka zachodzi w granicach rodziny, nie można badać gospodarki jako działu kultury tak już uniezależnionego od rodziny jak to widzimy we współczesnych miastach i t p . Specjalizacja wyodrębnia zarówno u ludów c y w i l i ­ zowanych jak i niecywilizowanych ważne zespoły współdziałające, grupujące się dookoła wyspecjalizowanych grup społecznych. Dla odróżnienia od zespołów, grupujących się dookoła poszcze­ gólnych wytworów kulturowych, które nazwałem wyżej zespołami warunkującymi te wytwory, można by nazwać zespołami dowymi te zespoły wytworów kulturowych które są stosowane przez wyspecjalizowane grupy społeczne. Wszędzie, gdzie takie grupy istnieją a więc i u bardzo wielu ludów niecywilizowanych nie mówiąc iuż o orzechowuiacvch tradvcvina kulturę niższych warstwach społecznych ludów cywilizowanych - znaiomość k u l " zespołów konieczna a t v m samym wvzei wvmienionv tradvcvinv oodzia! kulturv na trruov wvtwo rów nie traci racji bytu кимига. ; j i j trzech zespołów wa­ runkujących, ten sam wytwór kulturowy może być skład¬ nikiem nieograniczonej ilości zespołów, warunkujących inne w y ­ t w o r y . W t y m , że wytwór jest warunkowany przez inne wytwory, a z drugiej st.ony jeszcze inne wytwory sam warunkuje, wyraża się dwojaki stosunek wytworu do innych wytworów, a mianowi­ cie: jego zależność od innych i jego rola dla innych wytworów. B q d ą c o ś r o d k e m c 0 n a m n e �127 Zależności 5 role wiążą między sobą wszystkie wytwory k u l t u r o ­ we, posiadane przez jakieś społeczeństwo, w całość wyższego rzędu niż zespoły, którą nazywamy kulturą. Terminu „kultura" używam więc w najszerszym znaczeniu, podobnie jak większość etnologów, odrzucając przeciwstawianie kultury cywilizacji, występujące dawniej u autorów francuskich, a lansowane za przykładem Thurnwald'a (np. 1935, X V I , X I X ) przez Muhlmann'a (1938, 170). Terminu „cywilizacja" używam natomiast dla kultury, posiadającej wyższe pismo i przekazywa­ nej dzięki niemu już nie wyłącznie w drodze tradycji ustnej. W przeciwstawieniu do zespołu kulturowego, który zaspo­ kaja t y l k o pewną grupę potrzeb ludzkich, kultura zaspokaja wszystkie potrzeby ludzkie, a więc umożliwia samowystarczalną egzystencję większej grupy ludzkiej w ciągu wielu pokoleń. Na tym polega funkcja kultury. Podobnie jak wytwór kulturowy jest układem pewnych ele­ mentów, a zespół wytworów jest układem wytworów, tak znów pod względem swej struktury kultura Jest układem wszystkich ze­ społów kulturowych w nią wchodzących. A więc tak samo jak zmia­ ny w elementach czy w ich układzie wywołują zmiany w wytworach, jak zmiany w wytworach czy w stosunkach pomiędzy nimi wywołują zmiany w zespole, tak samo również zmiany w zespołach i w ich wzajemnym ustosunkowaniu wywołują zmiany w kulturze. Naturalnie zmiany w wytworach szybciej zachodzą i łatwiej są dostrzegalne niż zmiany w zespołach, a te ostatnie również są szybsze i uchwytniejsze niż zmiany w kulturze. Stąd pochodzi wrażenie, a często i mylne mniemanie, że kultura może trwać dłuższy czas bez zmian zwłaszcza u izolowanych od obcych wpływów kultu­ rowych grup ludzkich. Pomijając kwestię wpływów obcych, na­ leży podkreślić, że kultura każdej §TU py ludzkiej ulega ustawicz­ nemu bardziej czy mniej powolnemu przekształceniu, a stąd w y ­ nika, że o strukturze kultury jakiejś grupy ludzkiej można mówić tylko dla ściśle określonego momentu czasoweo-o. S t r u k t u r y kul­ tury jakiejś gr u py ludzkiej z różnych momentów czasowych można traktować jako odmiany, a porównywując odmiany strukturalne różnych kultur pomiędzy sobą można będzie ustalać odmienne typy strukturalne kultur Wobec dzisiejszego stanu etnologii jest �128 to zadanie bardzo dalekie. Zaznaczę, że w książce swej „Patterns of C u l t u r e " R. Benedict (1934) nie tylko nie wyodrębnia typu strukturalnego kultury o d typu funkcjonalnego i typu ideo­ logicznego, ale miesza nadto typ kultury z typem społeczeństwa ludu, przy czym za typy społeczeństw ludów mylnie przyjmuje typy wyodrębnione początkowo dla jednostek społecznych. Ideologia kultury, a więc jej uzasadnienie, wzgl. rozumienie i wartościowanie jako catości występuje współcześnie u osobni­ ków grupy, która tę kulturę posiada, w najrozmaitszych odmia­ nach, a mianowicie zależnie o d tego w jakim stopniu te osobniki znają strukturę i w jakim stopniu korzystają z funkcji swej k u l ­ tury. Spośród tych poszczególnych ideologii najważniejsze są te, które posiadają osobniki zajmujące bądź kierownicze stano­ wisko w społeczeństwie, bądź wychowujące młode pokolenie, po­ nieważ ich ideologie stają się wzorem, na którym kształtują się ideologie innych. W niewielkim i mało zróżnicowanym społe­ czeństwie może dominować przez pewien czas jakaś jedna ideo­ logia jako oficjalna, obok niej zawsze jednak istnieją i ideologie bowiem wartościowanie opiera się na subiek­ tywizmie wartościującego. I stąd potrzeba podawania przy bada­ niu ideologii jakiejś kultury nie tylko jej dominującej odmiany ale i innych odmian, gdyż niejedna z nich może w sprzyjających okolicznościach wyprzeć dotychczasową oficjalną i stać się d o ­ minującą Zagadnienie podziału kultur równie mało jest opracowane jak ich typologia. Dotychczasowe podziały opierają się bądź na wytworach, wzgl. zespołach wytworów (пр.: pismo, ustrój rodzi­ ny, gospodarka), bądź na językowym, wzgl. geograficznym ugru­ powaniu ludów noszących kultury. Jedynie kierunek historyczny próbuje oprzeć podział kultur na szerszej podstawie, a mia­ nowicie na zachodzących pomiędT.y nimi związkach genetycz­ nych. Ustalenie wtórnego charakteru wielu kultur i wyanalizowanie jako ich składników pewnej mniejszej ilości kultur zasadniczych jest niewątpliwie wielkim postępem w zakre­ sie podziału kultur. Maturalnie w miarę rozwoju metod etnologii ulegać korektom poglądy na poszczególne kultury zasad- �129 nicze, ich ilość i stosunki pomiędzy nimi i pod t y m względem różnią się już bardzo dzisiejsze poglądy zwolenników kierunku historycznego od początkowych poglądów Graebner'a, Ankermann'a, Foy'a i W . Schmidt'a. Na teraz najważniejszą rzeczą jest nie sama k r y t y k a kultur zasadniczych, co nie jest rzeczą trudną, ale analiza podstaw metodologicznych, na których opiera się rekonstrukcja tych kultur. Przykładem może być tu bardzo wartościowa praca Bornemann'a (1938). Wykazuje on, że za­ równo termin „Kulturkteis" jak terminy „Urkultur" i „ethnologicches A l t e r " używane są przez przedstawicieli kierunku histo­ rycznego w różnych znaczeniach, co pociąga za sobą różnice w poglądach na wartość kryteriów, używanych do ustalania kultur zasadniczych i zachodzących między nimi związków. osobniki Późno, bo dopiero na początku bieżącego stulecia, społeczne. j i do zakresu etnologii badanie poszczegól­ nych jednostek. Nic więc dziwnego, że odnośnych badań było dotychczas niewiele i że zarówno problematyka jak i metodyka tych badań są zaledwie w zawiązku. Dziwnym się nawet może wydawać, że badanie osobników społecznych uważam za jeden z głównych działów etnologii, równorzędny z badaniem w y t w o ­ rów i badaniem społeczeństw. Stanowisko takie jest jednak ko­ nieczne, skoro zdajemy sobie sprawę z różnicy pomiędzy obiek­ tami kulturowymi a społecznymi. Podobnie bowiem jak nie może być mowy o znajomości kultur bez badania wytworów kulturo­ wych, tak samo nie może być mowy o znajomości społeczeństw bez badania składających te społeczeństwa osobników. Etnologa nie może interesować, oczywista, każdy poszcze­ gólny osobnik badanego ludu, tak samo jak historyk nie może i nie potrzebuje znać biografii wszystkich ludzi, żyjących w inte­ resującej go epoce. Podobnie jednak jak historykowi pamiętniki i biografie nie tylko wybitnych/ale i całkiem przeciętnych ludzi epokę ich czynią bliską i zrozumiałą, tak samo i etnologowi zna­ jomość biografii zarówno kierowniczych j a k i przeciętnych przed­ stawicieli jakiegoś ludu umożliwi głębsze zrozumienie zarówno tego ludu jak i posiadanej przez niego kultury. W tym celu musi etnolog traktować biografie poszczególnych jednostek jako materiał do poznania głównych odmian i typów jednostek, ikła w c Lud, T, X X X V I . ą g n ą t o 9* �130 у dających badany l u d , do wyjaśnienia stosunków zachodzących między nimi i ich Środowiskiem oraz do wyśledzenia zmian jakie zachodzą i z tymi jednostkami i przez te jednostki w rozwoju ludu i jego kultury. W e wszystkich tych badaniach etnologa interesuje jednostka nie tylko jako członek społeczeństwa, a więc jako pro­ dukt, ale zarazem jako nosiciel i modyfikator swego środowiska spo­ łecznego i kulturowego. Zwykła psychologia jednostki wraz z psy­ chologią rasową nie wchodzą w zakres badań etnologicznych nad osobnikami społecznymi, jakkolwiek są równie niezbędne do rozumienia tych osobników jak np. znajomość środowiska geo­ graficznego dla rozumienia kultury l u d u . Dlatego też badanie osobników społecznych—niezbyt słusznie logią — wymaga nie psychologa o etnologicznym przygotowaniu, ale odwrotnie etnologa o psychologicznym. Podobnie jak przy badaniu innych obiektów, tak samo i przy badaniu osobników społecznych zaczynać trzeba od po­ znania ich struktury, funkcji i ideologii. N a strukturę osobnika społecznego składają się: znajomości obiektów kulturowych i umie­ jętność posługiwania się nimi. Funkcja osobnika wyraża się w jego działalności kulturowej i społecznej. Co się zaś tyczy ideo­ logii, to należy do niej zarówno ta ideologia, którą osobnik sam o sobie posiada, jak z drugiej strony i ta, którą ma o nim jego środowisko społeczne. Struktura, funkcje i ideologia osobnika są niesłychanie skomplikowane, bo wiążą się z wszelkimi faktami etnologicznymi, z którym! osobnik styka się w swoim życiu. A więc np. religia: wiedząc, jakie wiadomości i doświadczenia religijne zdobył osobnik . i jaką drogą, można by tu mówić o jego struk­ turze religijnej; do funkcji osobnika należy jego osobiste życie religijne, które można nazwać funkcją religijną osobnika; wreszcie ideologia religijna osobnika polega na takim czy i n ­ nym uzasadnianiu sobie potrzeby swego osobistego życia religijnego i na jego wewnętrznej ocenie. Nie tylko jednak wszystkie działy wytworów kulturowych, ale również zespoły kulturowe i cała kultura, a dalej otaczające go inne osobniki społeczne, grupy społeczne i wreszcie społeczeństwo jako całość kształtują odpowiednie struktury, wytwarzają przeżycia �131 i zmuszają do powstawania obejmujących ich ideologii w osóbnikach społecznych. Stąd widać, jak niesłychanie skomplikowane i bogate w problematykę muszą b y ć badania nad osobnikami społecznymi. Co się tyczy klasyfikacji osobników społecznych, t o ze sta­ nowiska etnologicznego nie była ona jeszcze podejmowana. Liczne próby wytworzenia takiej klasyfikacji, opartej przeważnie na stronie funkcjonalnej, znajduje się w pracach charakterologicz­ nych, operujących zresztą materiałem jednostronnym, bo osobni­ kami ze społeczeństw cywilizowanych. Oczekiwać należy, że z czasem uda się wyodrębnić na obfitym materiale etnologicznym główne t y p y strukturalne, funkcjonalne i ideologiczne, o d ­ grywające niewątpliwie bardzo niejednakowe role w życiu społe­ czeństw i rozwoju kultur. Zanim taka bardziej szczegółowa t y p o ­ logia osobników społecznych zostanie opracowana, może być użyteczny obecnie podział ich na osobniki aktywne i osobniki pasywne, przy czym aktywność i pasywność należy brać pod uwagę osobno pod względem struktury, osobno pod względem funkcji i osobno pod względem ideologii. Tak np. aktywna struk­ tura religijna polega na posiadaniu wiary i odczuwaniu potrzeby jej praktykowania, ale może się ona łączyć z pasywną funkcją religijną tegoż osobnika, jeżeli nie spełnia on żadnych praktyk religijnych. O ideologii aktywnej może być mowa tam, gdzie osobnik wytwarza sobie drogą własnej pracy umysłowej własny sąd o swej strukturze i funkcji, podczas g d y w braku takiej pracy zjawia się chwiejna i przypadkowa ideologia pasywnie przejmo­ wana o d otoczenia. Podział osobników na aktywne i pasywne ma swe znacze­ nie i w stosunku tych osobników do całej kultury i całego spo­ łeczeństwa. A k t y w n e osobniki są modyfikatorami kultury l u b spo­ łeczeństwa, pasywne zaś t y l k o korzystającymi z kultury i spo­ łeczeństwa konsumentami. Oczywista, że aktywizm kulturowy osobnika może iść w parze z jego pasywizmem społecznym i o d ­ wrotnie. Stąd widać, że typologia osobników społecznych jest bardzo skomplikowana 1 wymagać kiedyś będzie obszernej włas­ nej terminologii. �* 132 Podobnie jak każdy wytwór kulturowy należy do rozspołcczne. i h zespołów kulturowych, tak samo każdy osob­ nik społeczny należy do rozmaitych grup społecznych. S ą to g r u p y bądź jego warunkujące, bądź grupy warunkujące inne osobniki społeczne. W porównaniu z wytworami i ich zespołami sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana, ponieważ w ciągu swego życia osobniki społeczne należą do coraz to innych grup społecznych, wskutek czego ich funkcje, struktury i ideologie mogą ulegać jak największym zmianom. Analogicznie do podziału zespołów, warunkujących wytwory kulturowe, mamy następujący podział grup społecznych, warunkujących osobniki społeczne: e r u p y m a t y c grupy wytwarzające wzgl. u r a b i a j ą c e - s k ł a d a j ą się one z osobników, które swym oddziały­ waniem urabiają stronę strukturalną badanego osobnika; grupy współdziałające-składają się z osobników, których funkcje zazębiają się z funkcjami ba­ danego osobnika i oddziaływują nań pobudzająco bądź hamująco; grupy podtrzymujące-składają się z osobników, których ideologie wpływają na stronę ideo­ logiczną badanego osobnika. Każda z tych grup społecznych ma swoją strukturę, funkcję i ideologię, przy czym skala wahań tych trzech stron może b y ć niesłychanie wielka. Weźmy np. grupy urabiające struktury. Na­ leżą tu i grupa rodzinna i środowisko wioskowe i towarzystwo klubowe i t d , , mające bardzo odmienne struktury, funkcje i ideologie. D o grup urabiających i podtrzymujących zaliczyć trzeba i takie osobniki spoleczne.między którymi może nie być żadnego kon­ taktu, np. przygodnie spotykane osobniki z różnych osiedli, mogące wywrzeć duży wpływ na strukturę (np. ucząc jakiejś umiejętności) i na ideologię badanego osobnika. Takie przypadkowe grupy społeczne mają znaczenie t y l k o dla poznania danego osobnika spo­ łecznego. Natomiast dla poznania całego społeczeństwa ważne są grupy współdziałające, stale istniejące w każdym społeczeństwie i przez które przechodzą wszystkie osobniki społeczne. Takie grupy posiadają wyraźnie zarysowane struktury, funkcje i ideo­ logie. Struktura ich polega na ustaleniu wzajemnych stosunków j ! \ i �133 składających je osobników, czyli na organizacji. Funkcja ich po­ lega na umożliwianiu lub ułatwianiu funkcji, czyli na współpracy swych członków. Ideologia ich polega na rozumieniu przez człon­ ków potrzeby, celu i wartości ich grupy. Organizacja, działalność i ideologia grup społecznych w y ­ kazują najrozmaitsze modyfikacje, co nasuwa potrzebę wyróżnia­ nia typów i odmian poszczególnych grup społecznych. W dotychczasowych badaniach etnologicznych najwięcej uwagi poświęcano grupom współdziałającym, nie odróżniając za­ zwyczaj o d nich grup urabiających i podtrzymujących. Zresztą często ta sama grupa może mieć nawet potrójny charak­ ter. Tak np. grupa rodzinna: dla swych członków ma ona cha­ rakter grupy urabiającej, współdziałającej i podtrzymującej. W gruncie rzeczy każda grupa współdziałająca jest jednocześnie urabiająca i podtrzymująca dla należących do niej osobników. Podobnie jak niemożliwą i zresztą całkiem zbyteczną rzeczą byłoby badanie wszystkich osobników społecznych, wchodzących w skład badanego plemienia czy ludu, tak samo byłoby rzeczą niemożliwą i zbyteczną badanie wszystkich grup społecznych, grupujących się dookoła poszczególnych osobników. To też ba­ dania dotychczasowe dotyczyły przeważnie tylko tych grup współ­ działających, które mają do czynienia z wyraźnie wyodrębnio­ nymi zespołami kulturowymi, złożonymi ze współdziałających ze sobą wytworów kulturowych. Były to więc grupy: zawodowe w najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc obejmujące i fizyczne i umysłowe zawody, ustrojowe skupiające jednostki do­ okoła zespołów kulturowych ustrojowych, czyli instytucji. Przy badaniu grup zawodowych łatwo jest odróżnić i dla­ tego osobno traktować zespół zawodowy kulturowy o d życia i zwyczajów odnośnej grupy zawodowej. Trudniejsza sprawa przy badaniu instytucji np. rodziny albo klubu. Rodzina czy klub jako wytwór kulturowy jest najczęściej mieszana z grupą krewniaczą czy grupą współklubowców. A tymczasem należy starannie roz­ różniać rodzinę i klub jako w y t w o r y kulturowe, wzgl. zespoły kul­ turowe, od tych grup, które z tych wytworów korzystają. Rodzina i klub są tymi gotowymi formami życia społecznego, do których wchodzą coraz to nowe osobniki nie są odpowiednio �urabiane strukturalnie i podtrzymywane ideologicznie, ale i od­ wrotnie te nowe osobniki, zmieniając grupę rodzinną czy klubową, mogą przez nią spowodować trwałą zmianę w ustroju rodziny czy klubu. Mamy więc tu do czynienia z bardzo ściśle związa­ nymi ze sobą obiektami, ale całkiem odrębnymi, bo jedne z nich są kulturowe a drugie społeczne. Tego nie dostrzegają niestety ci liczni etnologowie i socjologowie, którzy nie rozumieją jeszcze potrzeby starannego odróżniania obiektów społecznych od kul­ turowych. spotecz*fetwa. Wszystkie grupy społeczne współżyjące ze sobą tworzą obiekt wyższego rzędu: społeczeństwo. Społeczeństwami, którymi interesuje się etnologia, są plemiona i ludy. Narody, czyli ludy cywilizowane tylko częściowo wchodzą w zakres zain­ teresowań etnologii, a mianowicie od swej strony ludowej a nie narodowej. Dla uproszczenia mówić będę dalej tylko o ludach jako społeczeństwach interesujących etnologię. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b49d3ded6a8ae292b9f064cd9bacc2e8.pdf 102090e6610b8b215c0f539d41583083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1973 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1832 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.251-333 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 -1990 IV. KRONIKA DZIAŁALNOSĆ DYDAKTYCZNA KATEDRY HISTORII I ETNOLOGII RELIGII KUL W 1988 roku minęła 5iedemdziesiąta rocznica istnienia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz erygowania w tym uniwersytecie Katedry Historii Religii i 3D-lecie jej reaktywowania. Katedra ta była pierwszą w Polsce katedrą religioznawstwa, jednak pełną działalność naukowo-dydaktyczną rozpoczęła dopiero w 1958 r. Uchwalą Rady Wydziału Teologicznego z 18 lutego 1958 r. reaktywowano dzialalność Katedry Historii i Etnologii Religii jako trzeciej katedry Sekcji Teologii Fundamentalnej, angażujcIc na stanowisko zastępcy profesora werbistę, ks. dra Teofila Chodzidłę, etnologa i religioznawcę, ucznia ks. Wilhelma Schmidta. W latach 1961 - 1976 ks. prof. Chodzidło był pierwszym kierownikiem katedry, której pierwotna nazwa: Katedra Historii Religii, ze względu na specjalizację prof. Chodzidly, zastal a przy reaktywowaniu zmieniona na Katedrę Historii i Etnologii Religii. Ks. dr Henryk Zimoń SVD został w 1973 r. pracownikiem naukowym katedry na stanowisku star:,zego asystenta, a od 1975 na stanowisku adiunkta. Od 1985 r. jest on kierownikiem Katedry Historii i Etnologii Religii. Pracownikiem naukowym katedry został w 1986 r. mgr Krzysztof Gładkowski, na stanowisku asystenta stażysty, a od 1987 - asystenta. Z okazji podwójnej rocznicy katedry chcemy w skrócie przedstawić jej działalność dydaktyczną, a przede wszystkim podać wykaz prac magisterskich napisanych pod kierunkiem ks. H. Zimonia i obronionych w latach 1976 - 1989. Pełną informację na temat działalności dydaktycznej katedry i wykaz wszystkich prac doktorskich i magisterskich, których promotorem był ks. prof. T. Chodzidlo w latach 1961 - 1975, można znależć w artykule H. Zimonia pt. "Działalność naukowo-dydaktyczna Katedry Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego", w: tenże (red.), Działalność Instytutu Anthropos w dziedzinie lingwistyki, etnologii i religioznawstwa, Pieniężno 1980, s. 231 - 245. W Katedrze Historii i Etnologii Religii prowadzone są ćwiczenia, proseminarium i seminarium oraz wykłady kursoryczne o charakterze wprowadzającym do religioznawstwa i etnologii religii, a także wykłady monograficzne. Tematyka wykładów kursorycznych obejmuje: wstęp do religioznawstwa, zarys historii religii, główne kierunki etnologii religii, teorię monoteizmu pierwotnego. Ks. doc. H. Zimoń prowadzi następujące wykłady monograficzne: religie ludów pierwotnych, rytuały i wierzenia ludów afrykańskich, buddyzm a chrześcijaństwo. Mgr K. Gładkowski prowadzi ćwiczenia z religioznawstwa, polskich obrzędów i wierzeń ludowych, religii Słowian, islamu. O stosunkowo dużym zainteresowaniu etnologią religii i religioznawstwem w ostatnim trzydziestoleciu świadczy znaczna liczba studentów, księży i ludzi świeckich, którzy na seminarium etnologiczno-religioznawczym piszą prace dyplomowe na temat religii łudów pozaeuropejskich oraz w różnych regionach kraju prowadzą etnograficzne badania terenowe nad ludową kulturą społeczną i duchową. W latach 1961 - 1975 ks. prof. T. Chodzidło był promotorem trzech prac doktorskich �252 oraz 18 prac magisterskich. Od 1976 r. ks. doc. H. Zimoń był promotorem jednej pracy doktorskiej i 75 prac magisterskich. Aktualnie przygotowuje się kilka prac doktorskich z religioznawstwa i etnologii religii w Katedrze Historii i Etnologii Religii. Prace magisterskie, obronione od 1976 r. i podane w porządku chronologicznym (w nawiasie podaje się rok ukończenia pracy), koncentrują się wokół następujących nurtów tematycznych: ludowa kultura społeczna i duchowa Polski, religie ludów pozaeuropejskich, ogólne zagadnienia teoretyczne i metodologiczne z zakresu religioznawstwa i etnologii religii. 1. Polska W 1986 r. ks. Antoni Dudek TChr obronił rozprawę doktorską pL "Zwyczaje, obrzędy i wierzenia doroczne na ziemi pszczyńskiej". Zasadniczą podstawą źródłową rozprawy są pólroczne etnograficzne badania terenowe autora przeprowadzone w latach 1980- 1985 w 17 miejscowościach ziemi pszczyńskiej. Zagadnieniami kultury społecznej i duchowej Polski zajęto się w 33 pracach magisterskich. Tematycznie dotyczą one obrzędowości adwentowej i bożonarodzeniowej (18 prac) oraz wielkopostnej i wielkanocnej (pięć prac), obrzędowości agrarnej (cztery prace), wierzeń ludowych (cztery prace o demonologii ludowej i jedna praca o urokach) oraz zwyczajów i obrzędów weselnych (jedna praca). Prawie wszystkie te prace opierają się na materiałach empirycznych, zebranych w czasie stacjonarnych badań terenowych, trwających zwykle od dwóch do trzech miesięcy. Badania prowadzono w następujących regionach Polski: Kurpie Zielone, Warmia, Kociewie, Kaszuby, Szczecin, Sieradzkie, Łęczyckie, Opoczyńskie, region świętokrzyski, Lubelszczyzna, Zamojszczyzna, Rzeszowszczyzna, Tarnowskie, Przemyskie, Sandomierskie, Krakowskie, Skalne Podhale, Beskid Śląski, Górny Śląsk. 1. Alicja Góra. Zwyczaje i obrzędy agrarne w Łęczyckiem, Sieradzkiem i Łowickiem od połowy XIX w. (1976). 2. Marek Koryciński. Obrzędy kolędowania 3. Leokadia Matuszek. Zwyczaje i obrzędy na Skalnym 4. Urszula Podhalu Cieśla. i Łęczyckiem 5. Jolanta w w Sandomierskiem okresie świqt (1977). Bożego Narodzenia (1977). Urok w zwyczajach i wierzeniach ludowych w Sieradzkiem (1977). Marquardt-Buszka. nocne na Górnym Sląsku Zwyczaje, obrzędy i wierzenia wiosenne i wielka- (1978). 6. Marek Wlodarski. Postacie demoniczne w wierzeniach ludu ziemi opoczyńskiej (1978). 7. Andrzej Jan Jankowski. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z okresem Bożego Narodzenia na Kurpiach Zielonych (1978). 8. Henryk Grządziel. Zwyczaje i obrzędy Bożego Narodzenia u Kaszubów (1979). 9. Wiesław Harpula. Zwyczaje i obrzędy weselne ludności napływowej leńszczyzny 10. Maria Golańska. ludowej 12. Marek wych Długobór z Wi- (1979). Krakowska szopka bożonarodzeniowa i jej rola w kulturze (1980). 11. Wiesława niach w parafii helskich Gieruszyńska. ludowych Dzień wigilijny na Rzeszowszczyźnie Gieruszyński. Diabel na Rzeszowszczyźnie i inne (1980). w zwyczajach, obrzędach postacie demoniczne w i wierze- (1980). wierzeniach ludo- �253 13. Ks. Józef Węcławik SVD. Zwyczaje, pólnocno-wschodniej 14. Anna Fidurska. 15. 16. Zwyczaje, mińskiej w parafii Grażyna Sambor. Palma, nych mieszkańców Habki, K~. Antoni i wierzenia Jan Pieper. zachodniej jajko i woda dzielnicy 19. 20. Barbara w regionie Balicka. w parafii w zwyczajach Ks. Zdzisław ziemi 22. Jolanta Łęczna adwentowe oraz i wierzenia obrzędy mieszkańców okresu 26. okresu i Bożego adwentu Kupisiński SVD. Zwyczaje i obrzędy wielkanocne mieszkańców (1984). Błażewicz. Opoczno (1986). Grażyna Sopyłak. Potok Zwyczaje i obrzędy rafii 23. wielkopostne i wielkanocne i obrzędy Zwyczaje, obrzędy Swarożyn Langowska. gminy św. Andrzeja Zwyczaje brzozowski) Kiełbowski Boboli 33. Robert w parafii i bożonarodzeniowe w pa- okresu adwentu i Bożego Na- adwentowe i bożonarodzeniowe w pa- i obrzędy bożonarodzeniowe w parafii Do- SJ. Zwyczaje, obrzędy ludności pochodzącej Obrzędy i wierzenia z adwentowe Wileńszczyzny w i bożoparafii (1988). i wierzenia bożonarodzeniowe w parafii Olesno (1988). nocno-wschodniej Piętka. w parafii i wierzenia i obrzędy w Szczecinie 31. Ks. Roman Szarzyilski 32. Urszula roślin (1987). tradycji 10 Szarkowicz. Tarnowskie adwentowe Iwonicz- (1986). (dekanat Ks. Andrzej Halina parafii (1986). Ks. J ózef ł~obodziI1ski. Zwyczaje narodzeniowe 30. w (1986). w parafii Sierakowice maradz 29. Zwyczaje Górny Alicja Majewska. Teresa Narodzenia (1984). (1985). rodzenia 27. i Bożego adwentu (1983). Ks. Józef Michna Syn. Wierzenia demonologiczne na terenie -Zdrój (1986). 24. Wiesława Karasińska. Zwyczaje i ob'rzędy związane z uprawą rafii i bożo- i obrzędach wielkanocne 23. 25. war- wielkanoc- w zwyczajach znaczenie (1982). i wierzenia Dolny opoczyńskiej i obrzędach i wierzenia wielkopostne istebniańskim Zwyczaje Kazimierz ludności (1983). Ks. Jan Kohut SVD. Zwyczaje, Narodzenia 21. i obrzędy kartuskiej na Slone (1981). Zwyc.::aje, ourzędy pszczyńslciej (1982). Zwyczaje ziemi bożonarodzeniowe TChr. na ziemi bożonarodzeniowe (1981). 17. Ks. Tadeusz Marzec SVD. Magia i jej agrarnych na w~'Chodnim obszarze Polski 18. i wierzenia (1930). obrzędy GietTzwald Dudek narodzeniowe obrzędy Zamojszczyżnie TChr. części Puszczy Zwyczaje, Obrzędy, zwyczaje i wierzenia SandomieTskiej (1988). obrzędy i wierzenia adwentowe agrarne w pól- i bożonarodzeniowe Szc:::yrk (1008). Zawisza. podstawie badań Diabeł w wierzeniach ludowych regionu świętokrzyskiego w parafiaCh Radkowice, $więtomarz i Tarczek (1989). na 2. Religie ludów pozaeuropejskich Z 35 prac magisterskich na temat religii ludów pozaeuropejskich 17 prac dotyczy struktury społecznej i religii ludów afrykańskich. Osiem prac magisterskich dotyczy buddyzmu w Indiach, Tybecie, Chinach, Japonii i na Jawie, a dziesięć prac - takich religii, jak: nowa religia Japonii - Tenri-kio, konfucjanizm, �254 wedyzm, hinduizm, religie Jamanów (Indian Ziemi Ognistej), ludów P<Jpui Nowej Gwinei i Trobriandczyk6w. 1. Ks. Roman Malek SVD. Nowa religia Japonii: Te1Lri-kio. Studium monograficzne ze szczególnym 2. Mieczysław Ziemi Ognistej 3. Ks. Jacek stusie uwzględnieniem FalkowskL doktryny Instytucja (1976). inicjacji u Jamanów młodzieży - Indian (1977). Pawlik SVD. Buddyzm w Chinach w pierwszych po Chry- wiekach (1978). 4. Ks. Ryszard Hajduk SVD. Instytucja inicjacji u ludu I3emba w Zambii (1978). 5. Franciszek Danielewski. Historia i organizacja monastYCJJzmu tybetańskiego (1978). 6. Stanisław Marek Grzech. Wierzenia związane z Istotq Najwyższq i jej kult u środkowoafryka1tskich 7. Ks. Wojciech jamu u ludu Arapesz 8. Ks. Bernard Pigmejów ludu ludów w Papui we Wschodniej Stanisław w dolinie (1979). obrzędy Nowej Gwinei inicjacji mlodzieży Wewersowicz rzeki na przykładzie 13. Adam Sepik SVD. Spoleczny (Papua Nowa Bambara Społeczny u Trobriandczyków 14. S. Barbara lud6w w Afryce Brześciński w świetle 16. Ks. Joachim Zachodniej buddyzmu charakter hinajany charakter badań SSpS. Wierzenia SVD. Elementy źródel plemiennym sztuki (1981). i magiczno-religijny Zok SVD. Istoty sztuki i mahajany Afryki Zachod- charakter Bronislawa instytucji ogrod- Malinowskie(Jo i zwyczaje agrarne (1981). u wybranych (1981). doktrynalne i kultyczne religii wedyj- (1982). ponadziemskie i ich kult u ludu Ewe w Afryce Kruczyński SVD. Swiqtynia Borobudur na Jawie i jej symbolika (1982). 18. Ks. Bernard Ziemi i sakralny Gwinea) Południowo-Wschodniej wczesnych w życiu (1982). 17. Ks. Adam religijna z uprawq (1981). w świetle Wojciechowska Bantu 15. Ks. Marek skiej ludu Szafrański. nictwa związane u środkowoafrykańskich i obrzędów pogrzebowych Afryce (1981). 11. Ks. Ryszard Konieczny SVD. Sa teriologia (1981). 12. Wiesław Kołodziejski. Religijno-symbo~iczny niej i wierzenia (1980). (1980). Cejn6g. Rola wierzeń Njakjusa 10. Ks. Jan Bambuti Guhs SVD. Instytucje Bambuti 9. Walenty PigmejÓW Bęben SVD. Zwyczaje, Konieczka SVD. Istota Ognistej Najwyższa i jej u Jaman6w kult - Indian (1982). 19. Ks. Walenty Gryk SVD. Kult przodków u lwiu Aszanti w Ghanie (1984). 20. Eugeniusz Sakowicz. Symbolika inicjacji chlopc6w i rytualu myśliwskiego u ludu Ndembu w Zambii w świetle 21. Renata Wodecka. Instytucje inicjacji (1984). 22. Ks. Ryszard Wagner SVD. Instytucja Wschodniej badań u Victora ludu Turnera u ludu inicjadi (1984). w Afryce Bambara Zachodniej Njakjusa w Afryce (1985). 23. Ks. Ryszard Wajda SVD. Medytacja. w japońskim buddyzmie zen (1986). 24. Ks. Zbigniew Wesołowski CVD. Soteriologia buddyjskiej szkoły madhjamika na podstawie 25. Ks. Henryk roku "Traktatu Skołucki Środkowego" SVD. Początki Nagardżuny i rozwój w wersji buddyzm,t w chińskiej (986). do 1185 Japonii (1986). 26. Aleksandra (1986). Han. Pojęcie i kult Istoty Najwyższej 1( ludu Oromo w Etiopii �255 27. Grażyna Abramik. Ikonografia Buddy w starożytnych Indiach (1987). 23. Ks. Henryk Brzozowski OFMRcf. System istot pozaziemskich i ich kult u ludu Moba w północnym Ks. Roman Togo (1987). SVD. Moralność mieszkańców z lat 1883 - 1963 (1987). 30. Ks. Wojciech Rydel SVD. Problematyka moralna 29. Janowski Zambii w świetle listów misjonarzy skich" 31. 32. Ks. Hcnryk Gąska SVD. Medytacja Ks. Krzvoztof Niedaltowski. Maski i [(ran 33. w "Dialogach jodze królewskiej konfucjań- (1987). 10 Afryce Ks. Andrzej Zachodniej Kolacz w indyjskiej w (1988). i rytualach wierzeniach ludów Don (1988). SVD. Pojęcie i kult Nieba w okresie bóstw Atano dynastii Ch'ing (1644 - 1911) (1989). 34. Ks. Grzegorz Kubowicz (1989). 35. Ks. Janusz Przychodzeń badań 1Vlaxa Morwźcka SVD. Pakcie i kult SVD. Czarownictwo 1L K$. Ryszard ratury Zbigniew (1979). 3. Ks. Piotr Sobczak. 2. 4. Koncepcja (1980). Krzysztof Gładkowski. Piątek Ks. Kazimierz Księży 7 Teresa bloma Recepcja OFMObs. Anisimowa Labrzycka. w świetle wspólczesnej lite- i rozwój szkoły w religii ujęciu 10 "Vilhelma pracach kulturowohistorycznej Schmidta ks. Józefa w Kru- polskiej lite- do Toku 1939 (1981). Religź,jność człowieka pierwotnego w ujęciu Ar- (1981). Fac. Organizacja Werbistów religii pramonoteizmu etnologiczno-religioznawczej kadiusza w świetle ogólna zanikania Olcch SVD. Pochodzenźe 5. Ks. Roman w Zambii Cewa (1976). szyńskiego raturze 6. Miś SCJ. Problem marksistowskiej środkowej (1989). 3. Problematyka 1. ludu w Ghanie i działalność w Pieniężnie (1982). Religia lu.dów pierwotnych Muzeum w świetle Misyjno-Etnograficznego badm/. Jilathana Soder- (1982). Ks. Henryk Zimoń SVD SYMPOZJUM KATOLICKI NAUKOWE "RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE W PROCESIE PRZEMIAN". UNIWERSYTET LUBELSKI, 18 -19 LISTOPADA 1988 R. Z okazji trzydziestolecia reaktywowania Katedry Historii i Etnologii Religii KUL odbyło siG sympozjum "Religic pozachrześcijańskie w procesie przemian". Miało ono charakter międzynarodowy i ogólnopolski. Jego organizatorem była specjalizacja religioznawstwa Sekcji Teologii Fundamentalnej na Wydziale Teologii KUL. Intencją organizatorów było uczczenie trzydziestolecia pełnej działalności naukowo-dydaktycznej Katedry Historii i Etnografii Religii, reaktywowanej uchwalą Rady Wydziału Teologicznego z dnia 18 lutego 1958 r., oraz złożenie hołdu pierwszemu kierownikowi tej katedry, werbiście, ks. prof. dr. hab. Teofilowi Chodzidle (1909- 1979). �256 Specjalizacja religioznawstwa została utworzona na Sekcji Teologii Fundamentalnej w październiku 1985 r. W zakresie dydaktyki współpracuje ona z k;,tedrami czterech wydziałów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskicgo. Celem prowadzonych działań naukowo-dydaktycznych na specjalizacji jest inspiracja, intensyfikowanie i koordynacja badań w katolickich ośrodkach naukowych. Dużą wage; przywiązuje się takźe do kształcenia przyszłych pracowników naukowych dla wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych w dziedzinie religioznawstwa i innych dyscyplin religiologicznych. Problematyka będąca przedmiotem obrad sympozjum jest jednym z głównych nurtów badań katedry i specjalizacji religioznawstwa. Podjęcie tematu współczesnych przemian w religiach pozachrześcijańskich podyktowane było aktualnością zagadnienia. W programie sympozjum uwzględniono religie plemienne, narodowe i uniwersalne. W pierwszym dniu obrad odbyły się dwie sesje. W sesji pierwszej, po otwarciu sympozjum przez dziekana Wydziału Teologicznego, ks. prof. dr. hab. Helmuta Langkammera OFM, referaty wygłosili: prof. dr Hayim G. Perelmuter, rabin z Chicago (profesor judaistyki w międzyzakonnej Katolickiej Akademii Teologicznej w Chicago i międzywyznaniowej Akademii Teologicznej w Berkeley, Kalifornia): "Judaizm amerykański w procesie przemian", doc. dr hab. Krzysztof Byrski (Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego) - "Hinduizm ofiary a hinduizm wcielenia", doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Zakład Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Poznaniu) "Andyjska religia peruwiańskich Indian w procesie przemian". W sesji drugiej wystąpili: ks. prof. dr Henry van Straelen SVD (Holender, emerytowany profesor Uniwersytetu w Nagoya, Japonia, obecnie mieszkający w Liverpool, Anglia) z wykładem pt.: ,.Dialog chrześcijaństwa ze zmieniającymi się religiami japońskimi", dr Marek Gawęcki (Instytut Etnologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu) - "Islam afgański - jego specyfika i przemiany", ks. doc. dr hab. Henryk Zimoń SVD (kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL) - "Rytuały agrarne ludu Konkomba w Ghanie w procesie współczesnych przemian". W drugim dniu sympozjum miała miejsce ostatnia, trzecia sesja. Rozpoczął ją ks. dr Patrick Gesch SVD (Australijczyk, obecnie przebywający w Instytucie Anthropos - S1. Augustin, RFN) referatem: "Inicjacja ludu Negrie w Papui Nowej G'winei w procesie przemian". Następne referaty wygłosili: ks. doc dr hab. Jerzy Nosowski (Akademia Teologii Katolickiej - Warszawa): "Przemiany postaw społecznych w islamie", dr Janusz Kamocki (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Lublin) - "Islam indonezyjski w procesie przemian". Sympozjum zam:mął prodziekan Wydziału Teologicznego, ks. doc. dr hab. Marian Rusecki. Otwierając sympozjum, dziekan Wydziału Teologicznego pod kreśli l ściśle naukowy jego charakter i wyraz zainteresowania Kościoła katolickiego problematyką religioznawczą. Dialog chrześcijaństwa z innymi religiami - powiedział ks. prof. H. Langkammer - musi rozpocząć się od dogłębnego ich poznania. Wskazał też na liczne inicjatywy papieży i stolicy Apostolskiej zmierzające do zbliżenia z wyznawcami różnych religii. Nawiązując do jubileuszu Katedry wspomniał jej pracowników i niektóre ważne fakty z historii. Zyczył prelegentom i uczestnikom obrad (byli wśród nich księża profesorowie teologii fundamentalnej z wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, religioznawcy, etnologowie i orientaliści - pracownicy naukowi uniwersytetów w Polsce, PAN, ATK, PAT i innych placówek naukowych, naukowcy i studenci KUL, księża werbiści oraz absolwenci Katedry Historii i Etnologii Religii KUL), by wykłady i dyskusje ulat- �257 wiły zrozumienie złożonych procesów przemian kulturowych i religijnych współczesnego świata oraz przyczyniły się do pełniejszego uświadomienia wagi i bogact,-;a religioznawczych badań nad religiami niechrześcijańskimi. Profesor H. Perelmuter, zanim wygłosił swój referat, powiedział o swoim wzruszeniu związanym z pobytem w Lublinie, który poznał wcześniej przez Dawida Darshana, kaznodzieję, pisarza i wydawcę przebywającego w Lublinie w lah',ch 1573- 1574. Odbył Profesor swoją pierwszą "podróż wyobraźni" jak ją określił - do Lublina, studiując źródła związane z Darshanem i opisy miasta. Podziękował ks. doc. H. Zimo ni owi, który przebywając w ubiegłym roku z wykładami w Chicago, zaprosił prof. H. Perelmutera na sympozjum. W referacie profesor na wstępie przypomniał główne linie naj starszej historii Izraela, obejmującej zaskakujące zmiany. Za najważniejszy jej moment uznał powstanie judaizmu rabinicznego (400 przed Chr. -135 po Chr.), w którym dzięki zastosowaniu metody hermeneutycznej, zwanej midraszem, przez nauczanie będące powtórną interpretacją Tory, nadające jej znaczenie w nowych warunkach, święta społeczność Izraela mogła zawsze odnaleźć swoją tożsamość, Omawiając historię judaizmu w Ameryce, wymienił pięć fal związanych z osadnictwem żydowskim w Stanach Zjednoczonych. Na tym tle nakreślił bliżej obraz przemian religijnych w judaizmie amerykańskim. Judaizm amerykański nie ma charakteru monolitycznego. Różnorodność tendencji świeckich i religijnych ma wspólną podstawq w historii kultury i religijnych tradycjach żydowskich. Pluralizm i woluntaryzm amerykański oraz tendencje odśrodkowe znajdują wyraz również w społeczności żydowskiej. W ostatniej części referatu przedstawiono amerykailskich przedstawicieli współczesnej myśli żydowskiej i dialog żydowsko-chrześcijański. W dialogu przypisał profesor szczególną rolę judaizmowi amerykańskiemu. Otwartość i pluralizm amerykański może poprowadzić dialog w nowym kierunku - wzajemnego pozytywnego zrozumienia. Tendencję tę udokumentował profesor wymieniając konkretne działania, w których sam uczestniczy. Najlepiej podsumowują wystąpienie rabina z Chicago jego własne zdania: "Przemiany dotyczyły przestrzeni i czasu. Ałe zawsze krążyły wokół centrum, które było czynnikiem zespalającym. Tym centrum było zawsze Przymierze z jednym, wiecznym Bogiem i ludem zawsze świadomym paschalnego zawołania - 'W przyszłym roku w Jerozolimie'''. Doc. K. Byrski w szczegółowym i specjalistycznym wykładzie zaprezentował hinduistyczną myśl religijną, dotyczącą ofiary i wcielenia. Oparł się na tekstach źródłowych tradycji hinduistycznej. Przez kompetentne analizy filologiczne odsłonił wiele elementów uniwersalnych tkwiących w tej religii. Dają one doskonałe podstawy do dialogu interrełigijnego. Doc. A. Posern-Zieliński nakreślił sytuację Kościoła katolickiego w Peru. Zajął stanowisko wobec dotychczasowych prób określenia religii andyjskich Indian. Uzn;:;ł, iż nie jest to religia chrześcijańska. Nie jest też religią pozachrześcijańską, gdyż Indianie andyjscy uczestniczą w wielu obrzc;dach i spełniają !llinimum warunków formalnych wymaganych przez chrześcijailskie kościoły. Religia ta nie jest też w pełni synkretycznym systemem. Referent skłaniał się do uznania w niej modelu, jaki powstał w naturalny sposób, w procesie historycznych wplywów jakim uległ i Indianie w Peru. Wykazał, i2 religia ta jest tworem wielowarstwowym. Przedstawił historyczne procesy, jakim podlegała religia Inków w toku działań misyjnych. W końcowej części wykładu opisał niektóre próby emancypacji religii andyj17 L ud t. LXXIII �258 skiej, zmierzające do adaptacji do współczesności i organizacji na miarę wielkich religii. Przywódcy tego ruchu przyjmują tę formę religii, jaka ukształtowala się przez 500 lat koegzystencji z innymi religiami. Heligia ta wyka;wje wyjątkowe zdolności adaptacyjne przy zachowaniu autentyczności rdzenia. Docent Posel'n-Zieliński przedstawił w głównych zarysach jej obecny kształt. Ksiądz prof. H. van Straelen w bogactwie wspólczc3!1yc:h ruchów religijnych w Japonii wyróżnił sześć głównych nurtów: sintoizm, buddyzm, konfucjanizm. prąd japońskiego synkretyzmu, nurt pseudochrześcijański oraz chrześcijailski. Ponad wszystkimi religiami w Japonii rozpościera się - wedlug Profesora - "religia bycia Japończykiem", wyrosła z idei "kokutai". Termin "kokutai" w japońskiej tradycji oznacza szczególne i podstawowe cechy państwa japońskiego, zgodnie z którymi władca, ludzie i kraj mają przymioty boskie. Idea ta przez setki lat konsolidowała naród japoński. Jest wciąż żywa i pozostaje dość silna. Ksiądz profesor omówił dogłębnie problematykę dialogu między religiami. Dzielił się własnymi doświadczeniami z wieloletniej praktyki. Czym powinien być dialog? "Spotkanie ludzi, których celem je3t dialog z Bogiem, jest sprawą ludzi duchowych, dla których pewna wiedza i dyplomacja mogą być wielką pomocą, lecz które nie zawsze są zasadnicze. Nie powinniśmy wchodzić w dialog porównując różne doktryny, lecz znajdując się we wspólnym dążeniu do Boga i wc wspólnym pragnieniu dostosowania się w coraz większym stopniu do Jego planów. Jednak taki dialog może być prowadzony tylko wtedy, gdy jesteśmy ożywieni 'Duchem Prawdy, który doprowadzi was do całej prawdy' (.l 16,13). Najlepszy dialog będzie miał miejsce między myślicielami, mistykami oraz świętymi". Referat zakończony został wypunktowaniem negatywnych elementów dialogu. Doktor M. Gawęcki zajął się specyfiką islamu. przede wszystkim w jego "ludowej" wersji, na podstawie badań terenowych, ktÓre prowadził latem 1976 r. w wiejskich społecznościach lokalnych środkowego i północnego Afganistanu oraz literatury przedmiotu. Swiadomość religijna mieszkańców wsi Afganistanu odbiega daleko od tradycji islamu ortodoksyjnego. Występują tu wyraźne różnice między islamem sunnic kim a szyickim. Sajjidzi, uważani za potomków Proroka, zajmują ważną pozycję w pewnych rejonach szyickiego Hazaradżatu. Stanowią oni grupę o charakterze społeczno-re· ligijnym, a nie jak uważają niektórzy autorzy odrębną grupę etniczną. Mają oni szczególny prestiż społeczny, uwidacznia się on najbardziej w spełnianych przez nich funkcjach społecznych (np. mułły). Doktor Gawęeki omówił też inne społeczno-religijne pozycje w społecznościach muzulmańskich w Afganistanie, rolę miejsc kultu w życiu religijnym ludności Afganistanu. Końcowa część referatu poświęcona zostala tematyce społeczno-politycznej i religijnym uwarunkowaniom działalności ugrupowań opozycyjnych w dzisiejszym Afganistanie. Ksiądz doc. H. Zimoń w ostatnim wykładzie pierwszego dnia obrad sympozjum zaprezentował jedno z zagadnień dotyczących religii tradycyjnych w Afryce. ,.\le wprowadzeniu wyjaśnił i sprecyzował wiele powszechnie znanych poglądów nt. kultury i religii Afryki oraz terminologię związaną z poj;:;ciem rytualu. Podstawą referatu były materialy zebrane przez Księdza Zimonia w czasie jego etnograficznych i religioznawczych badań terenowych wśród ludu Konkorr.ha w północno-wschodniej Ghanie od lipca 1984 do stycznia 198(j 1'. Trcść referatu dotyczyła rytuałów żniwnych. Należą one do głównych rytuałów agrarnych ludu Konkomba. �W rytuałach tych wyraża się ścisłe powiązanie gospodarki Konkombów z ich życiem społecznym i religijnym. Współczesne przemiany tradycyjnych rytuałów żniwnych uwarunkowane są ogólnymi przemianami gospodarczymi, politycznymi oraz społecznymi, jakie mają miejsce w tradycyjnych społecznościach Afryki. U Konkombów znajdują one wyraz w mniejs:::cj czqstotliwości odprawiania tradycyjnych świąt jamu, w prośbach o moż.liwość: nabycia dóbr w~;póiczesnej cywilizacji. W strukturze rytuałów zachodzi redukcja. Wierzenia chrześcijańskie nie wywarły większego wpływu na zmiany struktury, funkcji, znaczeń symbolicznych tradycyjnych rytuałów żniwnych ludu Konkomba. Nowe rytuały wprowadzone zostały do uroczystości dożynkowych tej rośliny przcz przywódców nowych kultów (jak Grumadi, Tigari, Nanguli). Modyfikują one, a nawet zash;pują tradycyjne rytuały agrarne. Ksiądz: dr P. Gesch omówił dwa tradycyjne systemy inicjacji w obszarze Negrie. Wsk<.\zał na różne strategie ustosunkowania się do zmian społecznych jakie niesie współczesność. Poszerzył pojęcie inicjacji poza zwykłe ceremonie i cykl rytualny. Nadał jej rangę bliską "ideologii" wsi, gdyż ma ona coraz większy wpływ i znaczenie poza kontekstem samego rytuału. "Inicjacja - powiedział - jest serią religijnych doświadczeń, które społeczeństwo kształtuje, których wymaga i sprawdza, a celem tego jest społeczne uznanie osobistego rozwoju jednostki". Zaprzestanie praktyk inicjacji w niedalekiej przeszłości, częściowo w wyniku działań księży katolickich i ich pomocników misyjnych, nie spowodował zaniku ~połecznego poczucia jej nieodzowności. Jak wynika z badań ks. Gescha instytucja ta odradza się w nowych warunkach współczesnego świata. Mieszkańcy wiosek zarówno modyfikują istniejące obrzędy tak, aby pasowały do obecnych potrzeb, jak i zastępują nie istniejącą inicjację funkcjonalnymi substytutami. Ksiądz doc. J. Nosowski przedstawił przemiany postaw społecznych w islamie na tle bogatej historii tej religii. Wymienił i scharakteryzował najważniejsze ugrupowania doktrynałne w islamie. Współcześnie wysuwa się na początek ruch fundamentalistyczny, który sięga do źródeł doktrynalnych i tradycji obyczajowej, ruch reislamizacji w sferze teoretycznej i praktyczno-obyczajowej, ruch narodowo-wyzwoleńczy połączony z wrogością do chrześcijaóstwa, powstał w czasach kolonialnych. Tendencje reformistyczne zmierzające do odnowienia islamu przyjmują postać "teoretyczno-pokojową" lub "bojową", "agresywną" podtrzymywaną przez organizacje gotowe do prowadzenia "świętej wojny" przeciw obcym kulturom. Doktor J. Kamocki, etnograf, w barwny sposób mówił o islamie indonezyjskim. Tezy referatu oparł na własnych obserwacjach oraz na literaturze przedmiotu i dostępnej korespondencji misjonarzy. Zarysował dzieje wpływów różnych religii w Indonezji. Islam jest tutaj znacznie oddalony od ortodoksji muzułmańskiej. Jest religią ł~czącą ze sobą oficjalną wersję islamu z pozostałościami hinduistycznymi i z glęboko tkwiącymi w psychice Indonezyjczyków wierzeniami, które nazywa dr Kamocki - animistycznymi. Współcześnie widoczne są wyraźne bicjatywy zmierZające do umocnienia pozycji islamu w Indonezji. Zamykając obrady sympozjum prodziekan Wydziału Teologii, ks. doc. dr hab. M. Rusecki nie szcz<;dzil słów uznania dla organizatorów, głównie dla ks. doc. H. Zimonia. Podkreślił tałent organizacyjny i dorobek naukowy kierownika Katedry Historii i Etnologii Religii KUL. Wspomniał o wielkich trudnościach, jakie eoecnie napotyka zorganizowanie większej imprezy naukowej w KUL. Podziękował zaproszonym prelegentom z zagranicy i kraju za wniesiony wkład w rzetelne, naukowe poznanie religii oraz ubogacenie swoimi osiągnięciami naukowymi �260 uczestników obrad. Ksiądz Rusecki w imieniu Władz Uczelni powiedział, iż KUL jest zawsze otwarty dla wszystkich autentycznie poszukujących prawdy o religii i religiach. KUL chce być miejscem spotkań i wymiany myśli religiologicznej przedstawicieli różnych ośrodków naukowych. Wyr,::ził życzenie. by to sympozjum było początkiem nowej i owocnej współpracy. Ksiądz Prodziekan podziękował za przybycie na sympozjum naukowcom z różnych ośrodków, którzy swoim aktywnym udziałem w dyskusjach, tych na sali obrad i tych kuluarowych, wytworzyli przyjazną, naukową atmosferę. Szczególne słowa podziękowania skierował ks. doc. Rusecki do wladz Zgromadzenia Słowa Bożego. Księża Werbiści mają swój wielki wkład we współpracę naukową z KUL. Mieli również niemały udział w zorganizowaniu sympozjum. Uczestniczyli też aktywnie w obradach (wśród wielu obecnych był m.in. prowincjał ks. dr Konrad Keler). Krzysztof "CENTRUM I PERYFERIE" KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA Gladkowski W RFN W dniach 23 - 25 stycznia 1989 1'. odbyła się konferencja etnograficzna zorganizowana przez doc. Christiana Giordano i dr. Wernera Schiffauera z Instytutu Antropologii Kulturowej i Europejskiej Etnologii we Frankfurcie z inicjatywy Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego w RFN. Obrady odbywały się w siedzibie Ewangelickiej Akademii Arnoldshain w Sehmitton w górach Taunus (30 km od Frankfurtu). Konferencja poświęcona była etnograficznym badaniom terenowym w Europie oraz informacji o badaniach prowadzonych poza Europą (ref. Alexander Lopasić i Jurgen Jensen). Zgłoszone na Konferencję referaty przydzielone zostały przez Organizatorów Konferencji do czterech następujących grup problemowych: l. Diskusionsbeitrage; 2. Symbolische Ordnungen; 3. Wirtschaft und GesellschaH oraz 4. Ethnizitat und Migration. \V pierwszej grupy znalazły się dwa referaty: Alexandra Lopasić'a: "Badania terenowe w Afryce oraz w obrębie Morza Sródz!emnego. Porównanie" a także Jurgena Jensena (Hamburg): Europejska etnologia w Seminarium Etnologicznym w Hamburgu. Ten ostatni referat zawierał informację o realizowanych pracach dyplomowych studentów m.in. w zach. Irlandii, w basenie M. Śródziemnego, Sycylii, w Kalabrii, w Grecji, Portugalii, Tunezji, Nowej Fundlandii, Norwegii. ale także w Hamburgu. Problematyka dotyczyła m.in. mniejszości narodowych, dystansu kulturowego, wierzeń ludowych, tradycyjnych zawodów, np.: garncarstwa, rybołówstwa; struktury społecznej, etnologii miasta, turystyki. procesów miGdzykulturowych. W grupie drugiej: Symbolische Ordnungen wygłosili referaty: 1. Christian Giordano (Frankfurt): Centrum i peryferie spojrzenie z perspektywy polityczno-antropologicznej na przykladzie spoleczności śródziemnomor- Autora interesowały wyobrażenia państwa i prawa przechowywane w tradycji określonych społeczności, które były przedmiotem jego studiów terenowych. Inspiracją teoretyczną były dla autora prace Maxa Webera i jego rozważania na temat rodzajów legalnej władzy, rozdźwięku pomiędzy państwem a społeczeństwem i normami państwowymi, a kulturowymi. skich. �261 2. Trudi Hiiwelmeier: Konflikt i integracja w jednej ze wsi Hesji. Referentka przedstawiła w referacie konflikt zaistniały w jednej ze wsi pomiędzy dwoma towarzystwami śpiewaczymi, które ze sobą rywalizują, stwarzając we wsi atmosferę nerwowości i przyczyniając się do podziału społeczności wioskowej. Dzięki temu, że mąż referentki jest członkiem jednego z towarzystw śpiewaczych, badania i obserwacje autorki mogły być bardzo wszechstronne i wnikliwe. 3. Trzeci refcrat w drugiej grupie problemowej wygłosił Thomas Hauschild (Kolonia): Koś~iól i loka1na religijność w południowej Italii. Autor przedstawił w referacie historyczno-społeczne podłoże lokalnego kultu świętego Donatusa, który żył w Hl wieku, a jego święto obchodzone jest w sierpniu zgodnie z tradycją ludową. Obecny konflikt pomiędzy dwiema partiami istniejącymi w społeczności wioskowej a władzami kościelnymi dotyczy złota, którym obwieszona jest figura św. Donatusa. Partia Czerwonych "domaga się złota", podczas procesji członkowie tej partii noszą czerwone chorągiewki i niosą figurę w takt "marsza" robotniczego. Przeciwstawia się tym poczynaniom miejscowy ksiądz, który traci autorytet, z racji swej postawy, u części mieszkańców wsi, solidaryzujących się z "czerwonymi". 4. Werner Schiffauer (Frankfurt): Mosehee und Dervischkonvent. Aspekty struktury sakralności w społeczności islamskiej. Zagadnienie to rozpatrywał autor z dwóch punktów widzenia: ortodoksyjnego prawa islamu oraz praw wspólnoty religijnej. 5. Karin Friedrich (Gottingen), Rytua!na pielęgnacja włosów w RFN. Referat ten potraktować można jak jeden z przykładów opracowywania współczesnych zjawisk życia codziennego przez etnografów niemieckich. Źródła, które autorka wykorzystuje, to: 5-miesięczna obserwacja zachowań kobiet odwiedzających zakłady fryzjerskie. ankieta na temat podejmowania pracy w zawodzie fryzjerskim, literatura. Podstaw teoretycznych dostarczyła autorce koncepcja rytuałów przejścia van Geneppa oraz praca o zawodach (ostatnia) Levi-Straussa. Z przeprowadzonej ankiety wynika, że zakład fryzjerski kobiety odwiedzają w przełomowych momentach życia, z okazji egzaminu maturalnego, magisterskiego, sprawy rozwodowej, podróży, przeprowadzki. konieczności pójścia do szpitala itp. Autorka opisuje szczegółowo kolejne fazy rytuału tzw. "Trennungsfaze" (przekroczenie drzwi salonu fryzjerskiego), "Eingliederungsfaze" - włożenie białego fartucha, wręczenie czasopisma itd., zabiegi wokół włosów o charakterze intymnym i komunikację klientki z fryzjerką "poprzez lustro". Istnieją wg autorki specjalne reguły prowadzenia rozmowy z klientką itd. Z przeprowadzonej ankiety autorka wnioskuje, że 2/3 dziewcząt (kobiet) zatrudnionych w badanych przez nią zakładach fryzjerskich rekrutuje się z rodzin pochodzących z Pomorza, Śląska, Prus Wschodnich, to znaczy z rodzin przesiedleńców. Kończy referat rozważaniami na temat różnych tradycji zawodu fryzjerskiego w Niemczech i we Włoszech i ich społecznej rangi w określonych społecznościach. 6. Marva Karrer (Hanover): Piaeca. Monografia południowo-wloskiego placu wiejskiego. Referowana praca oparta w głównej mierze na obserwacji uczestniczącej autorki, ukazuje różnorodną funkcję placu - jako miejsca spotkań mieszkańców wsi. Można na placu nawiązać nowe kontakty, porozmawiać, dowiedzieć się o naj świeższych wydarzeniach we wsi, zażegnać powstające konflikty. Rodzina wc wsi deleguje najczęściej na plac wiejski naj starszego syna, aby zdobyć te różne wiadomości. �262 7. Ilona Mo'we: Pleć i przestrzeń społeczna w małym miasteczku tureckim. Autorka nie podaje wyników badań, bo jeszcze trwaj,!, jedynie dzieli się swymi uwagami i spostrzeżeniami. Autorka śledzi zmiany w zachowaniach kobiet w miejscach publicznych i w obrębie ich własnej społeczności. "Płeć" stanowiła z.asadę, wg której zorganizowana była społeczność. Obecnie poprzez szkole; wprowadzane są nowe zasady dotyczące zachowań kobiet (np. noszenie chusty na głowie itd.). W grupie trzeciej: Wirtschaf und Ge:oellschaft znalazły się referaty: 1. Ryszard Rottenburg (Berlin): Badania terenowe etnograficzne w przedsiębiorstwie przemysłowym. Autor przeprowadził badania na zlecenie właściciela przedsiębiorstwa, któremu chodziło o to, aby robotnicy pracowali lepiej i wydajniej. W ramach racjonalizacji procesów produkcji zaproponował stworzenie specjalnych grup pracujących na akord, ale zarabiających więcej pieniędzy. 2. DozIe Drackle (Hamburg): Wspólnoty w poludniowej Portugalii. Autorka zajmowała się powstaniem wspólnot rolniczych w pdn. części kraju po rewolucji z 1974 r. W grupie czwartej: Etniczność i migracja - wygłoszono referaty następujące: 1. Jutta Lauth (Zi.irich): Tradycja i zmiana w społecznej organizacji życia greckiej emigrantki. Autorka prowadziła badania w Grecji nad zmianami zachodzącymi w rodzinie, wywołanymi emigracją młodych dziewcząt do RFN. Rozpoczynając badania, założyła, że będzie uwzględniać opinie rodziców i konfrontować je z relacjami o konkretnych zachowaniach uzyskanymi od młodych dziewcząt. Po powtórnym przyjeździe do Grecji zmodyfikowała swoje pD:3tępowanie badawcze i sformułowała dodatkowo nowe pytania dotyczące instytucji "zaręczyn" w lokalnej tradycji. Doszła bowiem do wniosku, że dziewczęta wyjeżdżając do RFN wyzwalają się zgodnie ze swą wolą spod silnej kontroli rodziny, ale gdy wracają do Grecji, muszą poddawać się dawnym normom zwyczajowym (narzeczony musi bowiem zapłacić rodzinie narzeczonej odpowiednią kwotę, aby móc zawrzeć z nią związek małżeński). 2. Ulrike Krasberg (Frankfurt): Emigracja zarobkowa, miejskie ideały i wiejska ojczyzna. Warunki życia na greckiej wsi. Barbara Wolbert (Berlin): Powrót do Turcji. Strategia zahamowania reemigracji. Autorka przytacza literacko opracowany życiorys dziewczyny, która mając 4 lata wyjechała do Niemiec, a obecnie wróciła do Turcji jako dorosła dziewczyna. Przytacza m.in. gOirzkie ~łowa inf.: "Jako emigrantka w Niemczech nie musiala wyrzekać się swego pochodzenia, a teraz tu w Turcji uważają j,] za Niemkę". (Das Leben zwischen zwei Welten). 4. Zbigniew Jasiewicz (poznań) wygłosił referat po angielsku na temat etnologicznej problematyki kontaktów osobowych Polaków i Niemców. 5. Jadwiga Kucharska (Łódź): referat o poczuciu tożsamości ludności kaszubskiej w centrum i na peryferiach kaszubskiego ob;szaru językowego. 6. Ponadto, poza programem, dr Detler Watnagel (Bielefeld) wygłosił referat o Etnologii w nowoczesnym ~wiecie. Autor zastanowił się nad problematyką etnograficznych badań terenowych z zakresu etnografii Europy. Stwierdził, :~e etnologia Europy powinna interesować się małymi społecznościami, kuHuq rolniczą, a także ostatnio badaniem społeczności miejskich. Problemem otwartym jest. czy etnologia może dawne doświadczenia uzyskane podczas badań społeczności pozaeuropejskich, przenosić do badań prowadzonych w Europie. Zwrócił uwagę na możliwość prowadzenia badań etnograficznych z perspektywy semiotycznej, zwłaszcza w zastosowaniu do badania kultury dnia codziennego 3. �263 Ogólne refleksje o wygłoszonych referatach i ożywionej po każdym referacie dyskusji, są pozytywne, świadczą o dużym zainteresowaniu i dobrym przygotowaniu merytorycznym i metodologicznym uczestników Konferencji. Uczestnicy w znacznej mierze rekrutowali się z grona studentów ostatnich lat studiów, magistrantów z różnych uniwersytetów RFN: Hamburga, Kolonii, Getyngi, Hanoweru, Berlina, a także z Uniwersytetu w Zurichu. Żałować należy, że zabrakło z przyczyn obiektywnych, referatu Dyrektora Instytutu Antropologii Kulturowej i Europejskiej Etnologii we Frankfurcie prof. lny Marii Graverus, który z pewnością stanowiłby teoretyczną podstawę dla głównego problemu Konferencji: Centrum i peryferie. W pewnym sensie funkcję tę spełnił referat Ch. Giordano, który omawiał problem centrum i peryferii ale tylko z perspektywy polityczno-antropologicznej. Jadwiga Kucharska DZIESIĄTE WARSZTATY NAUKOWE POSWIĘCONE PROBLEMATYCE INDIAŃSKIEJ WIEDEŃ 1989 Europejscy badacze, zajmujący się kulturą Indian, wydają czasopismo pt. "European Review of Native American Studies", redagowane przez austriackiego uczonego, Christiana F. Feesta, ale publikowane w Budapeszcie. Organizują oni też corocznie Warsztaty Naukowe. Dziesiąte takie \Varsztaty (loth American Indian Workshop) miały miejsce w Wiedniu od 30 marca do 1 kwietnia 1989 roku, w salach Instytutu Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz Muzeum Etnograficznego w Hofburgu. W Warsztatach wzięło udział prawie 60 badaczy z kilkunastu krajów europejskich, z Kanady i USA. Były wśród nich osoby pracujące w Czechosłowacji, Polsce, na Węgrzech. Program zapowiadał udział dwóch Niemców z NRD, którzy jednak nie przybyli. W sumie wygłoszono w ciągu trzech dni 31 referatów, Jeśli dodamy do tego bardzo ożywioną dyskusję, łatwo zorientujemy się, że Warsztaty miały niezwykle intensywny charakter. Sama konferencja nie miała odrębnego tematu czy tytułu; tytuły sesji wskazywały jednak wyraźnie na to, jaka problematyka dominowała. Poza pierwszą sesją, określoną w programie jako "Współczesne europejskie badania problematyki indiań5kiej", wszystkie pozostałe umieszczone były pod nagłówkiem Indiańskie sztuki p~astyczne i kultura materialna, W pierwszej sesji znalazły się jednak również referaty dotyczące sztuki oraz kultury materialnej. Konferencja miała więc koloryt zdecydowcmie etnograficzny, Zacznijmy jednak to sprawozdanie od innych wątków, Pierw5zy miał charakter prawny. Lilianne Krosenbrink-Gelissen analizowała sytuację kobiet kanadyjskich, których losy regulowane są równocześnie dwoma różnymi aktami: dotyczącym istniejących dotąd szczególnych uprawnień tubylców oraz dotyczącym zakazu dyskryminacji z uwagi na płeć. Zaprezentowała sposoby walki organizacji kobiet-tubylców o utrzymanie równowagi mic;dzy tymi aktami, tak, aby ich prawa nie zostały w żadnej mierze naruszone. Drugi wątek dotyczył współczesnej "literatury indiańskiej" w USA. Poruszony został on w dwóch referatach, Jeden z nich, prezentowany przez Susan Perez-Castillo, miał charakter w znacznej mierze metodologiczny. Wychodząc od �264 kontrowersji między pisarkami Louise Erdrich i Leslie Silko, podjęła tu rozne wątki teoretyczno-literackie i filozoficzne oraz rozważała to, na ile przydabe są one w naukowej analizie literatury indiańskiej. Drugi referat, przedstawiony przez Franke Zwillus, omawiał główne tematy podejmowane w powieściach autorstwa Indian (sam problem, co znaczy wyrażenie "literatura indiailska", dyskutowany był po obu referatach bardzo żywo). Studia nad powieściami, któl'e ukazały się w latach 1963 - 1935, wykazują, że uogólnienia nie S'l tu łatwe. WspÓlne tematy to konflikty kulturowe, rozdarcie między dążeniem do utrzymania tradycji plemiennej a dążeniem do asymilacji. Wspólna technika pisarska polega na łączeniu euro-amerykańskiego sposobu narracji z tradycyjnym typem przekazu indiańskiego. Trzeci wreszcie pozaetnograficzny wątek miał charakter socjologiczny. Janusz Mucha przedstawił referat na temat Indian miejskich. Nie zajął się w nim tymi Indianami, którzy opisywani są na ogół w literaturze przedmiotu, a więc biedakami, nie mającymi już kontaktu z własną kulturą plemienną, a jeszcze nie umiejącymi odnaleźć się w post-industrialnej Ameryce białego człowieka. Przedstawił modele karier zawodowych Indian, którym udało się zachować plemienną tożsamość, a równocześnie uzyskać zawodowy sukces w nowoczesnym świecie białego człowieka. Carlo J. Krieger zreferował działalność misji katolickich wśród ludu Micmac. Przejdźmy teraz do części zasadniczej, etnograficznej. Przedstawić można ją w kilku punktach. Pierwszy z nich to indiańskie zbiory różnych europejskich muzeów. Berete Due przedstawiła losy zbiorów etnograficznych, dotyczących różnych kultur Indian północnoamerykańskich, znajdujących się w Muzeum Narodowym w Kopenhadze. Staffen Brunius zaprezentował (referat odczytany został in absentia) to samo w odniesieniu do Folkens Museum w Sztokholmie, a Laszlo Borsanyi do Neprajzi Museum w Budapeszcie. Laura Laurencich Minelli przedstawiła niewielką, ale interesującą kolekcję, zebraną podczas pierwszej połowy XIX wieku wśród Indian Sioux przez Antonio Spagne, a znajdującą się w muzeum w Bolonii. Katarina Klapstova poinformowała o zbiorze przedmiotów pochodzących z grupy Dakota, zebranych przez Vojte Naprsteka w połowie XIX wieku, znajdujących się w muzeum jego imienia w Pradze. Vera Halaszova z tego samego muzeum przedstawiła inny zbiór, przywieziony do Pragi przez Naprsteka w drugiej połowie XIX wieku i przez V. Suka w pierwszej połowie XX wieku. Zbiory te pochodzą głównie z Labradoru, ale też z północno-wschodniej Azji i z Alaski, z czasów, gdy należała jeszcze ona do Rosji. Część zbiorów pochodzi z Ziemi Baffina. Materiały te nie były nigdy dotąd publikowane. Dale Idiens z Królewskiego Muzeum w Edynburgu przedstawiła również nie publikowane dotąd i mało znane materiały, znajdujące się w stolicy Szkocji, a zebrane w początkach XIX wieku w czasie wypraw brytyjskiej marynarki wojennej do Arktyki. I wreszcie ostatni z "muzealniczych" referatów miał zupełnie inny charakter. Z interesującego wystąpienia Cath Oberholtzer dowiedzieć się można było wiele na temat wykorzystywania zbiorów muzealnych dla celów dokumentacji etnohistorycznej. Przykładem była kolekcja etnograficzna Królewskiego Muzeum Prowincji Ontario w Toronto. Przeanalizowano problemy związane z różnymi poziomami i kategoriami, w oparciu a które zbierano, przyjmowano i porządkowano materiały. Pokazano też przemiany technik muzealnego gromadzenia zbiorów etnograficznych. Uwzględniono techniki komputerowe. Drugie spośród zagadnień dyskutowanych podczas etnograficznej części konferencji to analiza poszczególnych typów artefaktów. Różny był poziom ogólności oraz teoretycznej i metodologicznej subtelności referatów. Pierwszym z nich był �265 tekst Armina W. Geertza. Na przykładzie kamiennych tabliczek ludu Hopi podjął on problemy hermencutyki i etnohermeneutyki, tradycji profetycznej, ideologii, polityki i narz<;dzi jej uprawiania. Sally McLendon omówiła znacznie bardziej konkretną, ale w bardzo interesujący sposób przedstawioną kwestię. Pokazała ona (na slajdach) czternaście znanych, pochodzących "skądś" w Kalifornii kocy z piór. których pochodzenie i losy udało jej się, w wyniku żmudnych badań, zidentyfikować. Jean-Loup Rousselot zajął się łodziami i bronią (harpunami) Eskimosów: Ich morfologią, funkcjami oraz całościuwym społecznym kontekstem ich stosowania. Opierając się na analizie tych przedmiotów, tak istotnych dla całościowo rozumianej kultury Eskimosów, autor przedstawił interesujące rozważania nad dwoma sposobarr.i podejścia do kultury: podejściem badacza terenowego; interesującego się jej funkcjonowaniem, życiem, oraz muzealnika, który ma do czynienia z niemymi pozornie, ale faktycznie wiele potrafiącymi powiedzieć fachowcami. przedmiotami materialnymi. Z pewnym wahaniem zaliczyć można do tej grupy zagadnień to, czym zająl się w swym referacie William C. Sturtevant. Interesowały go nie tyle konkretne przedmioty, co używany przez Irokezów system zapisu piktograficznego. Autor porównuje ten system z egipskimi hieroglifami, stara się też przeprowadzić porównanie między sposobami interpretacji tych hieroglifów przez europejskich badaczy doby Renesansu, a odczytaniami siedemnasto- i osiemnastowiecznych obserwatorów kultury Irokezów. Imre Nagy, z Muzeum Janosa Tornyai w Hodmezovasarhely na Węgrzech przedstawił typologię wzorów, które znaleźć można na tarczach, używanych w plemieniu Cheyennów. Zakwestionował on uznawane dotychczas typologie i zaproponował schemat, który może być użyteczny i w dalszych, innych nieco badaniach ikonograficznych. Colin Taylor zajął się różnego typu artefaktami, wytwarzanymi przez Indian Prerii, które dzięki swej symbolice dają nam fascynujący i głęboki wgląd w ich kulturę jako całość. Trzeci zespół zagadnień dotyczy wizerunku Indianina w sztuce białych. Susi Colin poruszyła ciekawy problem mylenia Hindusów z Indianami w europejskiej sztuce XVI wieku. Zakwestionowała ona podzielany przez wielu pogląd, że takie pomieszanie było powszechne. Jej zdaniem, przynajmniej w odniesieniu do sztuk pięknych, było ono dość wyjątkowe. Mick Gidley zajął się omawianą sprawą w kontekście problemu handlu z Indianami z różnych plemion, prowadzonego przez fotografa, filmowca i antropologa-amatora z pierwszej połowy naszego wieku, Edwarda S. Curtisa. Poprzez wymianę, Curtis zbierał różne przedmioty, elementy kultury materialnej plemion, które fotografował, ale też przygotował obszerne studium w Ameryce Indian. Czwarta grupa zagadnień to sztuka indiańska. Idzie o sztuki plastyczne i to sztuki świadomie uprawiane jako takie. Ruth Phillips zajęła się pamiątkami dla turystów, pochodzącymi z przełomu XIX i XX wieku z plemion Huron i Micmac. Skoncentrowała się na analizie romantycznych obrazków "z życia Indian", jakie przedstawiały te przedmioty, obrazków które mialy odtwarzać i rozwijać stereotyp szlachetnego "dzikiego". Aldona Jonaitis przedstawiła referat na temat sztuki Kwakiutlów z Brytyjskiej Kolumbii, zwłaszcza sztuki związanej z rytuałem potlaczu. W szczególności interesowało autorkę w jaki sposób sztuka przedstawiała rolę kobiet w tym rytuale. W referacie wygłoszonym przez Arni Brownstone zawarta była analiza związków między sztuką a zmianami społecznymi, zmianami obyczajów. Popatrzmy teraz na bardziej współczesną sztukę indiańską. Vanessa M. L. Vogel zajęła się funkcjami tej sztuki, jej geopolityczną i kulturową rolą, tradycją, oraz odżywaniem grup plemiennych dzięki sztuce. Alfred Young Man porównał problemy z nauczaniem sztuki indiańskiej w wyższych uczelniach USA i Kanady. �266 Zwrócił uwagę na to, że sytuacja jest znacznie gorsza w Kanadzie ze względu na brak "rewolucji kulturalnej" z końca lat sześćdziesiątych i na negatywną postawę publiczności, studentów, pracowników uczelni. Równocześnie podkreślił fakt, iż rośnie nowe pokolenie indiańskich artystów, którzy coraz lepiej funkcjonują w "białym" świecie, łącząc inspiracje tradycyjne z nowoczesnymi. Lance Balanger przedstawił program mającego się odbyć w Ottawie w 1990 roku sympozjum poświęconego sztuce tubylczych ludów całego świata. Wreszcie Gerald McMaster dał pokaz własnej twórczości, będącej przykładem tego, o czym mówił Young Man. Konferencja zakończona została jeszcze innym pokazem: serii slajdów wykonanych przez Reinharda Mandla na szlaku pow-wow w USA. Warsztaty przygotowane zostały bardzo dobrze, wszyscy uczestnicy otrzymali wydrukowany program konferencji, w którym umieszczone zostały tradycyjnie nie tylko streszczenia (prawie) wszystkich referatów, ale i adresy uczestników. Autor tego sprawozdania służy nimi ewentualnym zainteresowanym. Janusz Mucha KONFERENCJA NA TEMAT ODZIEŻY I STROJOW LIENZ (AUSTRIA) 26 - 30 MAJA 1986 Problematyka dotycząca odzieży i strojów ludowych obok historii odzieży je~t stale aktualna i żywa, podejmowana przez b<:ldaczy rozmaitych specjalności. Dają temu wyraz nie tylko stosunkowo liczne publikacje, ale także specjalistyczne konferencje odbywające się co pewien czas w niektórych krajach Europy. Przygotowują je i organizują instytuty i fundacje naukowe, jednostki uniwersyteckie. muzea oraz profesjonalne organizacje spoleczne i komitety I. Dzialalność tę inspirują zarówno zainteresowania dotyczące zagadnień teoretycznych. historycznych, genetycznych, formalnych, zdobniczych, jak też związane z funkcją odzieży i stroju, ich znaczenia w kulturze i w codziennym życiu tak na wsi, jak w mieście. Okazuje się bowiem, że obok strojów tradycyjnych powszechnym powodzeniem cieszą się ich rekonstrukcje, a np. w Niemczech i Austrii popularne również poza środowiskiem wiejskim są tzw. stroje renowane, czyli komponowane w duchu ich regionalnej specyfiki, będące fabrycznie lub domowym sposobem sporządzaną konfekcją. Przykładem, jak dalece w tych krajach przemysI konfekcyjny zainteresowany jest w produkowaniu i dostarczaniu na rynek tego, na co jest nieustające zapotrzebowanie pomimo wysokich cen, mogą być skl~py specjalistyczne, np. z obuwiem, jak też różne żurnale mody, znane pod mniej lub więcej wyszukanymi tytułami i nazwami firm: "Lodenfrey", "Leben mit Tradition", "Folklore zum Verlieben", "Tiroler Drindl-Revue", "Austrian Look". .,Resi Hammerer", "Martin Stapf" i in. Polecają one urozmaicone fasony, wykroje, utrzymane w stylu tradycyjnego stroju ludowego. Wydawnictwa te eksponowano w czasie konferencji "Kleidung - Mode - Tracht", która odbyła się w dniach 26 - 30 maja 1986 r. I I. Turnau, Gospodarcza i spoŁcczna historia odzic::y. Siódma konfenmcja Fundacji Pasolda w Londynie, 18 - 20 września 1985.. ,Kwartanik Historii Kultury Matcrialnej", r. 34, 1986, nr 1, s. 180- 182. Tejże, rec. Vetem ent et societes I. Actes dcs JOllrnecs de rcncontre des 2 et 3 Mars 1979. "Etnografia Polska", t. 30, 1986, z. 1, s. 290 - 291. Ponadto co roku odbywają się konferencje Międzynarodowego Komitetu lCOM, dla muzealnych kolekcji odzieży. �267 w Lienzu - mlesclC leżącym we wschodnim Tyrolu u podnóża Alp i ujścia rzeki rsel do Drawy (organizatorem Konferencji był austriacki związek etnografów i stowarzyszenia etnograficznej. Przy tej okazji w zamku Bruck zostala również otwarta wystawa strojów zrekonstruowanych przez rolniczy zakład nauczycielski w Lienzu (tytuł wystawy: "Trachtenpllege am Beispiel der Landwirtschaftlichen Lehrenst::\lt Lienz"). Okazuje się bowiem, że w całej Austrii, a zwłaszcza w Tyrolu, w powszechnym użyciu są stroje renowane, noszone zarówno przez kobiety, jak i przez mc;żczyzn (głównie strzelców, myśliwych). O przyczynach powstania tych strojów, modzie w ubiorach i modzie na stroje regionalne, która rozwinęla się zwłaszcza po II wojnie światowej, mówił prof. Franz Lipp z Linzu 2, znany autor opracowań na temat strojów i odzieży ludowej (np. Lipp, 1952). Podobną problematykę, na przykładzie materialów z Vorarlbergu, poruszył dr Paul Rachbauer z Bregcncji a. Warto tu - za autorem - wspomnieć o obszernej publikacji poświęconej zagadnieniom tradycji i odnowy strojów (por. Die Trachten, bdJ. W niezwykle interesujący sposób, poslugując się barwnymi przeźroczami przedstawiła historię i rozwój stroju w Tyrolu dr Herlinde Menardi z Muzeum w Insbrucku 4. Podbudowę i niejako uzupełnienie oraz pogłębienie poruszanych kwestii stanowiły inne referaty z kolorowymi przeźroczami, np. prof. Klausa Beitla z Wiednia o wotywnych obrazach z Vorarlbergu jako źródle do badań strojów 5, dr Marii Kundegraber z Grazu B czy dr. Loisa Ebnera z Lienzu 7 oraz Olafa Bockhorna z Wiednia, który przy pomocy barwnego filmu krótkometrażowego przedstawił wyrób ozdobnych kapeluszy ze słomy w Kals 8. Nie sposób wymienić tu wszystkie referaty, dotyczące tradycyjnych i współczesnych form odzieży ludowej. Konferencja bowiem uwzględniała także zagadnienia bardziej ogólne, np. mody (poruszył je prof. dr Karl Ilg z Insbrucka 9), symboliki (referat doc. dr. Rolanda Girtlera z Wiednia 10), funkcji emblematów 11 oraz funkcji socjalnej i politycznej (na przykładzie odzieży słoweńskiej przedstawił je prof. dr Angelos Bas z Lubljany 12). Konferencja miała charakter ogólnokrajowy, aczkolwiek zaproszono kilka osób z zagranicy (Jugoslawii, Szwajcarii, Niemiec, Norwegii, Węgier, Polski). Bazawala ona bowiem na materiałach i przykładach dotyczących samej Austrii i wyjątkowo jej pogranicza (Słowenia). Bardziej zróżnicowane pod względem problematyki było natomiast interdyscyplinarne międzynarodowe sympozjum pt. "Mode - Tracht - Regionale IdentitiH", jakie odbyło się w dniach 28 II - 3 III 1985 r. w Cloppenburgu l8. Do udziału w sympozjum zaproszono przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych: etl1ogra, F. Lipp. TI'achtcnmoac. Modctrachten Wid moaischc Stromungen illneThalb lcgendiger Tracht. , P. Rachballer, 1'rachtcnbcwcgung und Trachtencrncuerung !n Vorarleberg . • H. Menardi, Ceschichtc und Entwicklung del' Trach in Tirol. • K. Beill. VotLlJbildcr aIs Quelle zur Trachtenforschung am Beispiel Vorarlberg. M. Kundegrnbcr. \Veissc und bLaue Schurze1l .. 7 L. Ebn~r, KLcidung und Tracht in Ostti7'ol im Spiegel archivalischer Quellen. • O. Boekhorn, Ilcrstellung cines Strohhutes in Kals. o K. I!g, Die wcllcnjijrmigcn BewegUnclen in Mode und Tracllt ihre Ursachen und Falgen. 10 R. GirLler, Kleidung und Symbol. II E. Horandncr, Zur emblematischcn Funktion VOn Kleidung. " A. Bas, Zur soziaLcn una jJolitischen Funktion der Kleidung im Slowen!en des Varmarz und der HcvolUtio71 1848. " Organizatorami Sympozjum byli: Muscumsdorf Cloppenburg Niedersachsisches Freil1chtmuseum, Seminal' flir Volksundc Universitat Gotlingen, Institut fUr historische und geographische Regionalforsehungen i in. łj �268 fów, historyków, historyków sztuki, kostiumologów, historyków gospodarki, socjologów, muzelologów, filologów, plastyków, scenografów i in. zarówno z terenu Niemiec, jak z zagranicy (Norwegii, Finlandii, Polski, Szwajcarii, Austrii, Holandii). Liczne referaty dotyczyły głównie spraw teoriL metod badawczych, rodzaju i wartości oraz przydatności i sposobu wykorzystania rozmaitych źródeł gromadzonych w postaci materiałów terenowych, muzealnych. ikonografii, dokumentów historycznych itp., nadto sposobów ich ekspozycji. Przedmiotem rozważań były również zmiany zachodzące w odzieży i strojach i ich przyczyny. Na szczególną uwagę zasługiwały wypowiedzi podkreślające znaczenie specyfiki narodowej, społecznej, regionalnej, różnic ideologicznych i mentalnościowych dla k:::ztaltowania siC; odrębnych typów i odmian strojów. Sympozjum towarzyszyły specj"lne wystawy [np. "Sonntagskleidung auf dem Lande - Eine Modereise mit Schere und Pimel in der Biedermeierzeit (1815- 1845)" w Museumsdorf w Cloppenburgu i "Ein Hauch von Eleganz - 200 Jahre Mode in Bremen" w okręgowym muzeum w Bremen]. Ponadto prezentacja wydawnictw poświęconych przede wszystkim odzieży i strojom. Każdy zainteresowany danym tematem mógł otrzymać jego kopię. Niezależnie od tego już w parę miesięcy potem, staraniem dyrektora Muzeum w Cloppenburgu dr. Hełmuta Ottenjanna ukazała się piękna ich edycja pod redakcją Gitty Both, wzbogacona czarno-białymi i kolorowymi ilustracjami (zob. Mode ..., 1985). Okazuje się więc, że sprawa badań nad odzieżą i strojami ludowymi jest ciągle aktualna, tak jak żywe są ich tradycje i funkcje wynikające ze zmieniających się sytuacji i potrzeb. LITERATURA Lipp F. 1952 Volkstracht, 220. [w:] Osterreichische Volkskunde fur Jedermann, Wien, s. 129- Mode ... 1985 Mode - Tracht - Regionale Cloppenburg. Die Trachten ... bd Die Trachten in Vorarlberg, ldentitiit. Historische Kleidungsforschung Heute, bildlich iiberlieferte und erneuerte, beschrieben und dargestellt. Barbara Bazietich POLSKA SZTUKA LUDOWA W DOKUMENTACJI INSTYTUTU SZTUKI PAN Pod tym tytułem otwarto 8 listopada 1988 r. wystawę w Muzeum Etnograficznym im, Seweryna Udzieli w Krakowie. Zorganizowała ją Krakowska Pracownia Instytutu Sztuki Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej przy znacznym współudziale i zaangażowaniu dyrekcji i pracowników Muzeum Etnograficznego. Intencją zespołu było zaprezentowanie zasobów naszego archiwum społeczeństwu, na codzień bowiem są one stłoczone w wypełnionych ponad możliwość tekach. �269 Placówka powstała w 1946 r. jako Sekcja Zdobnictwa założonego wówczas Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i pod różnymi nazwami 1 prowadzona była do 1980 roku przez prof. dr. Romana Reinfussa, który mimo przejścia na emeryturę nadal nam patronuje nie odmawiając nigdy pomocy, konsultacji czy po prostu rady. Od 1980 r. kierownikiem Pracowni jest dr Ewa Fryś-Pietraszkowa. Zadaniem placówki było systematyczne gromadzenie materiałów dotyczących wszystkich dziedzin i przejawów plastyki ludowej z obszaru całej Polski. Uwzględniano i uwzględnia się zarówno sztukę tradycyjną jak i jej współczesne przekształcenia, a także zjawiska nowe. Zasadniczą techniką pracy zawsze były badania terenowe prowadzone w bardzo dużych i mniejszych zespołach zwykle z udziałem rysowników i fotografa, a także indywidualnie przez poszczególnych pracowników. Ze względu na niewielką liczebność stałego zespołu (5 - 6 osób) korzystaliśmy z pracowników angażowanych przede wszystkim studentów i pracowników muzeów. Uczestniczyli w nich też pracownicy katedr uniwersyteckich, że wymienię prof. Znamierowską-Prilfferową, prof. Kutrzeba-Pojnarową, doc. Dzięgla i innych. Na naszych rysunkach znaleźć można podpisy znanych obecnie twórców - Andrzeja Wajdy, Józefa Szajny i innych. Badaniami obejmowano głównie tereny zachowawcze, a więc obszar południowo-wschodniej Polski, dalej na północ wzdłuż wschodniej granicy Państwa, aż do rubieży północno-wschodnich. W zasadzie badaniami objęto już całą Polskę z wyjątkiem Śląska, którego całokształtem kultury ludowej zajmowały się inne placówki etnograficzne. Przedstawia to dokładnie mapa badań eksponowana na wystawie. Przez ten okres zgromadzone zostało spore archiwum. Zawiera ono blisko 95 tysięcy pozycji inwentarzowych. Mieszczą się tu wywiady terenowe (maszynopisy i rękopisy) oraz materiały graficzne, a więc inwentaryzacje obiektów architektonicznych, rysunki, plansze barwne. Z 60 tysięcy plansz, które posiada nasze archiwum, co czwarty rysunek wykonała Maria Czarnecka. Maria Czarnecka, artysta grafik, współpracowała z pracownią od czasów studenckich, a od 1962 r. jest pracownikiem etatowym. Znajdowała uznanie wśród korzystających z archiwum, także w terenie, co wyrażano np. w ten sposób ,.0, jaki ładny pani ma talent". Poza pracą etatową uprawia grafikę artystyczną. Prace jej eksponowane były na wystawach indywidualnych. Jej ulubioną techniką jest łinoryt. Znane są zwłaszcza ex librisy wykonane tą właśnie techniką. Następny istotny dział naszego archiwum to fotografie. Jest ich obecnie ponad 77 tysięcy, z tego 70"/", bo 55 tysięcy, wykonał Jan Świderski, który towarzyszył niemal wszystkim wyjazdom terenowym od 1954 r. Jan Świderski jest znakomitym fotografikiem, wiele jego fotogramów, prócz znaczenia dokumentalnego, ma wysoką wartość artystyczną. Znaleźć je można w większości publikacji z dziedziny etnografii, szczególnie ze sztuki ludowej. Prace J. Świderskiego były prezentowane w kraju i za granicą na indywidualnych wystawach: "Dawna rzeźba ludowa" i .,Architektura ludowa". 1 1946 r. - Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowcj - Sekcja Zdobnictwa; 1949 r. Parlstwowy Instytut Sztuki Sckcja Badania Plastyki Ludowej; 1959 r. Instytut Sztuki PAN - Sckcja Badania Polskiej Sztuki Ludowej; 1962 r. IS PAN Pracownia Badania Sztuki Ludowcj; 1970 r. IS PAN Pracownia Dokumentacji Sztuki Ludowej; 1980 r. Pracownia Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej. Por.: Powstanie organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 1. 1947, nr 112, s. 60 - 61; R. Reinfuss, Stan badań nad sztul<ą ludową i ich pcrspektywy na najbliższą przysztość, "Polska Sztuka Ludowa" r. 18, 1964, nr 4, s. 190 - 191. �270 Ponieważ prace M. Czarneckiej i J. Swiderski-ego przeważają w naszym archiwum, nadto są na naprawdę dobrym poziomie, więc głównie one zostały wyeksponowane, wystawa zatem jest zarazem niejako podsumowaniem dorobku obojga artystów. Ostatni dział archiwum to oryginalne eksponaty. Z uwagi na specyfikę zbiorów oraz sposób ich przechowywania gromadzone są zabytki dwuwymiarowe takie, które dadzą się przechować w teczkach. Są to wiqc wycinanki, malowanki, ozdoby z papieru, próbki tkanin, fragmenty koronek i haftów. Na wystawę wybraliśmy ok. 2 promili ze zbiorów, prezentując je w siedmiu głównych działach: - architektura - wnętrze domu z meblami i dekoracją mieszkania - rękodzieła i rzemiosło o artystycznym charakterze (zdobnictwo w drzewie, ceramika, kowalstwo, plecionkarstwo, zabawki) - tkanina - strój - plastyka w obrzędach i zwyczajach - rzeźba, malarstwo, grafika i drobna architektura sakralna. Trzon ekspozycji stanowi materiał graficzny i fotograficzny. Nic chcieliśmy nużyć zwiedzających nadmierną ilością materiału tekstowego, więc przykładowo, aby uświadomić im kompleksowy system naszej pracy, pokazaliśmy zespół dokumentacji architektonicznej w postaci inwentaryzacji, wywiadu i fotografii odnoszący się do jednego obiektu. Na wystawie jest jednak kilka eksponatów przestrzennych. Są to rzcźby Jana Lamęckiego i Teofila Kożuchowskiego oraz inne drobne eksponaty (np. zabawki). Poza paroma wyjątkami jest to własność Muzeum Etnograficznego, w trakcie wyjazdów bowiem, zarówno naszych jak i organizowanych wspólnie z poszczególnymi muzeami, dokonywano zakupów eksponatów, a wiele innych przekazano do zbiorów muzealnych jako dary, Wiele z nich ma unikatowy charakter oraz wysoką wartość dokumentarną, kulturową, często artystyczną. Osobny dział na wystawie to publikacje - książki i artykuły (nadbitki) pracowników i najbliższych współpracowników. W oddzielnej gablotce eksponowano kilka numerów "Polskiej Sztuki Ludowej" wraz ze spisem treści za lata 1947- 1976. Na koniec przedstawię dział, który na wystawie jest niejako wstępną częścią informacyjną. Oprócz przytoczonej już historii placówki umieszczono tu mapę badań terenowych, dalej instytucje, z którymi współpracuje nasza Pracownia (zakłady naukowe, muzea etnograficzne, okr~owe, regionalne i inne, ośrodki i domy kultury, "Cepelia" i STL). Tam również umieszczono zestaw fotografii reportażowych z pracy w terenie, materiały rysunkowe z gazetek ściennych, lalld z teatrzyku organizowanego w czasie miesięcznych badań terenowych, tzw. obozów naukowo-badawczych. Bożena TEMATYKA ALBAŃSKA KlLra! W POLSKIM MUZEALNICTWIE Od ponad 25 lat, odkąd z Albanią zerwane zostały oficjalne stosunki, kultura tego kraju nie była prezentowana w Polsce, tak jak i w innych socjalistycznych krajach. Rok 1988 był pod tym względem szczególnym wyjątkiem, jako że otwarto �271 w tym czasie dwie wystawy poświęcone Albanii, oraz odbyła się naukowa konferencja na tematy albańskie. Tematykę albańską zapoczątkowała wystawa, jaką otwarto w czerwcu w Muzeum Etnograficznym w Tarnowie pt. "Albania - kraina orlich synów". Była to wystawa złożona głównie z ponad 70 fotografii czarno-białych wykonanych przez etnografa Adama Bartosza, dyrektora Muzeum Okręgowego w Tarnowie, który w 1987 r. przebywał prywatnie w Albanii i zwiedzil jil dość dokładnie. Wystawę wzbogaciło kilkanaście dawnych strojów ludowych, naczynia, kilka sprzętów domowych oraz inne materiały. Eksponaty te zostały wypożyczone od osób prywatnych, które w latach 50. bywały służbowo w Albanii (geolodzy, etnografowie) oraz pochodziły z własnych zbiorów muzealnych. W związku z wystawą autor zdjęć wygłosił kilka wykładów na temat współczesnej Albanii ilustrowanych przeźroczami. Drugą wystawę otwarto we wrześniu w Poznaniu. Jej tytuł "Albański strój ludowy XIX w.", Otwarcie jej nastąpiło z okazji trwającej w Poznaniu w dniach 19 - 21.09, konferencji pt. "Dzieje i kultura Albanii". Zorganizował ją Instytut Historii Uniwersytetu w Poznaniu jako V sympozjum "Bałkany - Polska". W sympozjum wzięło udział ponad 30 fachowców z różnych dziedzin. Byli to historycy, językoznawcy, numizmatycy, etnografowie, politolodzy i inni specjaliści. Materiały z sympozjum będą publikowane w poznańskich materiałach bałkanologicznych, których już ukazały się 3 numery (Balcanica Posnaniensia). Wystawa, która z tej okazji została otwarta przygotowana została przez Jarosława Rosochackiego etnografa - albanologa, a główną część ekspozycji stanowiły stroje będące własnością prywatną autora wystawy. Zebrał je w czasie kilkakrotnych pobytów w Kosowie, wśród tamtejszych Albańczyków. Wystawę oryginalnych kompletnych strojów uzupełniały reprodukcje zdjęć i rycin z ubiegłego wieku a także liczne uzupełnienia strojów, jak ozdoby i broń. Obu wystawom towarzyszyło bardzo duże zainteresowanie kulturą albańską, która poprzez polityczną izolację stała się bardziej egzotyczna niż bardzo odległe kraje. Anna Bartosz VI PRZEGLĄD FILMOW ETNOGRAFICZNYCH "ETNOLOGIA A FILM" Co dwa lata mamy okazję do konfrontacji dokonań polskich etnofilmowców, co dwa lata bowiem odbywają się w Łodzi przeglądy filmów etnograficznych. Pierwsze dwa były dosyć skromne, lecz od trzeciego zaczęły stawać się wręcz znaczącymi festiwalami. III Przegląd Filmów Etnograficznych w 1982 r. przebiegał pod hasłem "Dorobek i tradycja", IV w 1984 r. - "Etnograficzna panorama Europy", z kolei V w 1986 - "Azja". Szósty, a więc ostatni przegląd trwał od 9 do 11 listopada 1988 r. pod hasłem ..Etnologia a film". W jego organizowaniu partycypowała Katedra Etnografii UŁ, Towarzystwo Kultury Filmowej w Łodzi oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne. Postacią, której impreza ta pod względem organizacyjnym najwięcej zawdzięcza jest Ewa Nowina-Sroczyńska z pierwszej z wymienionych instytucji. �272 Obsługę przeglądu stanowili studenci etnografii z Ło<:Izi.Oni też przeważali wśród publiczności od rana do wieczora oglądającej filmy w jednej z sal muzeum. Przeglądowi towarzyszyło seminarium naukowe. W przedstawionych referatach dominował aspekt praktyczny, poprzedzający pewne rozważ;mia bardziej teoretyczne, których, miejmy nadzieję, doczekamy się w miarę rozwoju refleksji nad filmem etnograficznym, a także rozwoju tej odmiany gatunkowej w Polsce. Co zobaczyliśmy tym razem w Łodzi? Polskich filmów biorących udział w konkursie pokazano około 20. Były to same krótkometrażówki - długometrażowych filmów etnograficznych się u nas nie kręci. Z obcych kinematografii, nic uczestniczących jednak w konkursie, naj silniej była reprezentowana jugosłowiańska. Z Jugosławii przyjechali też Dusan Drljaea i Naśko Kriznar. którzy wygłosili referaty a etnofilmowych przedsięwzięciach w swoim kraju. Ponadto pokazano filmy z RFN, Węgier i ZSRR. Spośród polskich krótkometrażówek niektóre zdawały się być dopuszczone do przeglądu tylko dlatego, że ich akcja dzieje się na wsi, np. "Wolałam rodzić synów" Z. Skoniecznego. Ale jak dotąd nie wiadomo jakimi cechami winno charakteryzować się dzieło, ażeby można zaklasyfikować je jako film etnograficzny. Filmy etnograficzne robią artyści, dla których jakieś elementy kultury tradycyjnej są po prostu tematem, p.retekstem do wyrażenia często czegoś bardzo osobistego, nie zaś problemem naukowym. W czołówkach tych filmów wymienia się zwykle kogoś, kto zajmował się konsultacją naukową. Podczas seminarium stwierdzono, iż takowa może być dla reżysera jedynie tym, czym muza dla artysty. Wśród pokazanych utworów połowa była właśnie esejami czy filmami poetyckimi. Można by tu wymienić "Malarza natury" R. Sobeckiego (temat twórców łudowych jest jednym z ulubionych przez etnofilmowców) czy .,Ludową wersję kosmosu" B. Pawicy. Filmy etnograficzne kręcą też etnografowie. Na łódzkim przeglądzie przedstawił swój "Dziergniec" K. Kubiak, a P. Szacki i K. Chojnacki "Dzwonki pasterskie na Podhalu" i "Folowanie sukna". Pod względem technicznym na pewno ustępowały one filmom robionym przez filmowców, choćby z tego względu, i:i. twórcy ich nie mają odpowiedniego sprzętu. W filmach tych wyraźnie widać próby podporządkowania języka obrazów pewnym założeniom naukowym czy może dydaktycznym. Nagrodę publiczności, jedyną jaką tu przyznawano, otrzymały ex aequo dwa filmy: "Drzewa" - jednego z najpłodniejszych naszych etno filmowców, Andrzeja Różyckiego, oraz "Bieszczadzkie ikony" zrealizowane przez autora znanego "Szczurołapa", Andrzeja CZaJ:"neckiego. Pierwszy jest antropologiczną refleksją n2 temat sławnych polskich drzew, "Bieszczadzkie ikony" to pełen melancholii poemat o łemkowskim losie. Co stanie się z dorobkiem zaprezentowanym na VI Przeglądzie Filmów Etnograficznych? Pewnie część pokaże telewizja jako mniej interesującą pozycję programu, będzie dobrze jeżeli jakieś utwory trafią na inne przeglądy. A czyż nie powinny, przekopiowane na kasety video, znajdować się stale do dyspozycji osób zajmujących się kulturą ludową? Grzegorz Pelczyński �273 MUZEUM MISYJNO-ETNOGRAFICZNE W ROKU 1987 W PIENIĘŻNIE Muzeum Misyjno-Etnograficzne Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie w 1987 r. zwiedziło 25467 osób. Od 1964 do 1987 r. muzeum zwiedziło razem 199720 osób. Poza wystawami stałymi, na terenie muzeum zorganizow2.nO kilka wystaw czasowych: - 3 IV 1987 r. otwarto wystawę "Ryty i mity w sztuce społeczeństw kultury pomorskiej" ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Otwarcie wystawy poł~czono z wykładem. - 25 IV 1987 r. przeprowadzono III Pieniężnieńskie Spotkanie z Religiami - poświęcone Karaimom. Tego dnia otwarto także okolicznościową wystawę. - 21 XI 1987 r. dokonano otwarcia wystawy sztuki sakrałnej - darów katolików polskich z okazji II Krajowego Kongresu Eucharystycznego - przeznaczonych na misje. Ponadto Muzeum w Pieniężnie zorganizowało osobną wystawę poświęconą kulturze i sztuce Indonezji. Wystawę otwarto 23 IV 1987 r. w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Eksponaty z Muzeum w Pieniężnie były wypożyczane na wystawę sztuki z kości słoniowej do Muzeum Zamkowego w Malborku oraz na Ogólnopolską Wystawę Misyjną w kościele św. Krzyża w Warszawie. Klerycy, członkowie Seminaryjnej Sekcji Muzealnej, w marcu 1987 r. odbyli tygodniowy kurs muzealniczy w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W muzeum w Pieniężnie natomiast swoje praktyki studenckie odbywali sluchacze etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Eugeniusz Śliwka SV D OTWARCIE WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ ZE ZBIOROW KSIĘŻY WERBISTOW W PIENIĘŻNIE W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. miało miejsce otwarcie ekspozycji poświc;conej kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Jest to już druga, po Indonezji, wystawa, jaką ze swych zbiorów prezentuje tam Muzeum Seminarium Duchownego Ksic;ży Werbistów w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego, który przedstawił krótko program spotkania. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreśłił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: "Anthropos" i "Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog z różnymi religiami, prowadzony w ramach "Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami". 18 Lud t. LXXIlI �274 Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty starał się przybliżyć środowisko w jakim żyją Papuasi i Pigmeje, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń. Następnie przeszedł do ukazania zwyczajów ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzeń oraz współczesnej sztuki, głównie rzeźby. Na zakończenie swój wykład wygłosił ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Poświęcony był on ludom pierwotnym, ze szczególnym uwzględnieniem ludów Nowej Gwinei i Indii, zwłaszcza Adibasów, pierwotnej ludności Indii, wśród której pracował. Leszek WYSTAWA "KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" Niewdana SVD W OLSZTYNKU Od 19 lutego do końca września 1988 roku w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawiera dwie wystawy: "Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz "Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Uroczystego otwarcia wystaw dokonał dyrektor muzeum Tadeusz Kufel. Wśród zaproszonych gości znaleźli się przedstawiciele władz miejskich i województwa olsztyńskiego, byli to między innymi: dyrektor Wydziału Kultury i Sztuki w Olsztynie Bolesław Karpowicz, wojewódzki konserwator zabytków Lucjan Czubiel, dyrektor Muzeum Okręgowego w Olsztynie - Janusz Cygański. Muzeum Misyjno-Etnograficzne w pieniężnie reprezentował Mirosław Dorm:z. Ekspozycja afrykańska zawiera narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez muzeum szczecińskie. Druga z wystaw, której scenariusz napisał ks. Dariusz Piwowarczyk, przygotowana została przez Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie . .Test ona poświęcona Indonezji, gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pt"acują w tym rejonie świata. Prezentowane są przedmioty codziennego użytku, z czego ciekawe są zwłaszcza wyroby plecionkarskie: maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakiery z trawy; wykonane z drewna: grzebienie, łyżki, naczynia oraz z brązu i mosiądzu: naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu. Niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dzieł sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, :;zczególnie rozwinięta na wyspie Jawie. Na wystawie można obejrzeć bogato zdobione krisy rodzaj sztyletu o głowni prostej lub falistej. Przy jego pomocy można było pokonać wroga w walce \'I1Tęcz lub jak wierzono na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze oraz gol oki i parangi - rodzaj noża-miecza pełniącego funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniają łuki, strzały i włócznie. �275 Kolejny dział to tkaniny, ubiory i ozdoby. Wśród tkanin godnymi uwagi są batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzyskuje się to między innymi przez barwienie jednej nici na kilka kolorów. Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które mają otrzymać inną barwę. Tym właśnie sposobem jest wykonanych 14 stacji drogi krzyżowej, scena Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można zobaczyć także tradycyjne ubiaory Indonezyjczyków, tą to tzw. kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny. którymi owija się biodra, sięgające kolan lub stóp. Kobiety dodatkowo zakładają sclcndangi - czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów su1ingów, niewątpliwie najciekawszym jest gender - metalofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelug Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczającą większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodzą eksponaty związane z hinduizmem. Są to maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który wed!ug wierzeń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godnymi uwagi są marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangelickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Pomieszczenie to dodaje ekspozycji niepowtarzalnego uroku. MirosŁaw DNI HINDUISTYCZNE Dorosz W PlENIĘZNlE - ZBLIZENIE DUCHOWE CZY INTELEKTUALNE? W dniach 15 - 16 kwietnia 1988 roku klasztorna cisza Seminarium Misyjnego w Pieniężnie zostala przerwana obco brzmiącymi w naszej kulturze hinduistycznymi dźwiękami. Gościnne mury głównego domu Księży Werbistów przyjęły na te dwa dni około 150 osób zainteresowanych sprawami hinduizmu. Obok przedstawicieli różnych grup hinduistycznych byli profesjonaliści zajmujący się religiami Indii, redaktorzy wielu czasopism, etnologowie i religioznawcy zarówno duchowni jak i świeccy, niektórzy uczestnicy poprzednich trzech pieniężnieńskich spotkań z religiami. ponadto sporo studentów i miejscowa, klerycka młodzież. Na program spotkania złożyły się głównie dwa momenty: duchowy i intelektualny. Pierwszy, to spotkania modlitewne zarówno przy stole eucharystycznym w seminaryjnym kościele, pod przewodnictwem ks. bpa dra hab. Zygmunta Pawlowicza z Gdańska. jak i w przygotowanej do tego celu sali medytacyjnej. Dało to uczestnikom Dni Hinduistycznych możliwość głębokiego przeżycia własnej wiary w kontekście innej drogi dążenia do doskonałości. Drugi moment, intelektualny, to peIne treści wykłady. Zlożyły się na nie najpierw tematy przedstawiające hinduizm jako partnera dialogu: Zasady dogmatyczne hinduizmu; Ewolucja hin- �276 duizmu l Jego wpływ na kulturę Indii; Łaska Boża w wisznuizmie; Miejsce guru w indyjskiej tradycji duchowej; Pojęcie i praktyka medytacji. Tak przedstawiony "hinduizm" w obliczu wielu plemion w Indiach, wielu religijnych form wyrazu i tradycji jawi się jako swego rodzaju określenie zbiorowe naj różnorodniejszych elementów. Tenninem tym określa się powstałą i zakorzenioną w Indiach religie mieszkańców tego kraju. Nazwa wywodzi się od perskich muzulmanów. którzy w X wieku dotarli do Indii Zachodnich i wszystkich mieszkańców znad Indusu określali mianem Hindusów. "Hindus" jest zatem początkowo określeniem ludu (= Indyjczycy), które jednak zawiera religijny sposób życia, właściwy Indyjczykom. Dopiero wtedy, gdy po inwazji islamu świadomość identyczności zarówno przynależności narodowej jak i wyznania religijnego zostaje rozbita, "Hindus" staje się - w przeciwieństwie do miana "Indyjczyk" - określeniem tych, którzy żyją w Indiach nadal według tradycji powstałej tu religii. Dalej nastąpiła prezentacja poszczególnych odłamów i sekt w hinduizmie: Raja joga, Bhaktu joga, Ajap.a joga. W swej treści obejmuje un bowiem olbrzymią mieszaninę wierzeń, obrzędów i praktyk, niekiedy najzupełniej sprzecznych. Religia ta pozwala każdemu na wybór własnej drogi zbawienia. Nie jest jednak hinduizm chaotyczną zbieraniną, gdyż wszystko, o co kiedykolwiek się wzbogacił zostało w nim przetrawione i oczyszczone, tak że tworzy dziś integralny organizm, którego znamieniem jest jedność w różnorodności. Dopiero ten materiał posłużył jako podstawa do wystąpień na tematy: Tolerancji religijnej w hinduizmie wobec mnogości religii; Stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa i Dialogu Kościoła Katolickiego z hinduizmem. Mamy tu do czynienia z niewątpliwymi różnicami wiary i praktyk rełigijnych. których nie wolno zbyt lekkomyślnie pomijać. Nie tylko na płaszczyinie dogmatycznej - łecz także na mistycznej - nie ma zgodności. Jest zatem aż nadto prawdziwe, że podstawowe zasady indyjskiej i chrześcijańskiej myśli (idea wyzwolenia, pojęcie Boga) są przeciwstawne - nie znaczy to, że nie do pogodzenia - nie wychodzą one po prostu z tych samych przesłanek. Wskazano także na trudność jaka istnieje w rozmowie chrześcijan z hinduistami przy tłumaczeniu zasadniczych pojęć. Konieczne jest zachowanie wielkiej ostrożności, tak by nie dochodziło do pospiesznego utożsamiania kwestii różniących się między sobą i odwrotnie - by unikać stwarzania krytycznych rozróżnień. Obok prelegentów zajmujących się hinduizmem profesjonalnie: K. Byrski, T. Pobożniak, S, Zięba, wystąpili z cennymi uwagami wychowani w hinduskiej religijności: R. Jagannathan i W. Anand. Ogromnie zajmuj:]ce były wystąpienia polskich wyznawców rozmaitych odmian hinduizmu, wzbudzających zainteresowanie nie tylko odmiennym strojem. ale przede wszystkim opanowaniem i pełnym życzliwości spokojem. Niecodzienne ożywienie wywołała w sali wykładowej grupa młodzieży Bhaktu jogi. Uwagę zebranych przyciągał nie tyle wykład J. Kaczmarskiego, co raczej modlitewny śpiew Hare Kriszna Maha Mant;·y i towarzysząca wykładowi degustacja wegetariańskich przysmaków. Zrazu sceptyczni goście, widząc malujące się w miarę jedzenia zadowolenie na twarzach pieniężnieńskiej młodzieży coraz chętniej prosili o podanie im porcji hinduskich pyszności. Szczegółowo, a przy tym przystępnie przygotowane i wygłoszone referaty, dotykające bez nadmiernej życzliwości momentów stycznych chrześcijaństwa i h;;1duizmu oraz bez chorobliwej kontestacji radykalnych różnic pomiędzy tymi tak dalekimi sobie religiami, rodziły autentyczny dialog w formie dyskusji. Uczestników spotkania nie satysfakcjonowało jednak do końca dialogowanie w ramach przewidzianych programem, w którym brali udział zasadniczo :mawcy zagadnienia. �277 Zrodziło to wiele głębokich rozmów w małych kręgach i stało się źródłem nowych przyjaźni, przekraczających granice różnic religijnych. Dodatkową atrakcją była zorganizowana w Muzeum Misyjno-Etnograficznym Seminarium Księży Werbistów wystawa hinduistyczna ze zbiorów tegoż muzeum i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Czy w wyni:m pieniężnieńskiego spotkania możemy mówić o dialogu Kościoła Katolickiego i hinduizmu? Celem dialogu nie jest tylko zbliżenie duchowe czy intelektualne. pożyteczne zresztą i wzbogacające, równieź nie jest nim prozelityzm lub kompromis albo ustępstwa w formie irenizmu lub synkretyzmu, lecz wzajemna konfrontacja i zrozumienie poglądów, a także współdziałanie w zakresie wspólnego poszukiwania prawdy, obrony wartości ogólnoludzkich i współpracy dla sprawiedliwości społecznej i pokoju. Aby podjąć dialog trzeba wiedzieć z kim ma być on prowadzony. Ogólnie wiemy, że naszym rozmówcą jest świat hinduizmu, ale wiadomo. że hinduizm nie jest systemem jednolitym, w którym rysują się ostre różnice pomiędzy hinduizmem ortodoksyjnym i współczesnym, a dalej pomiędzy filozoficznym i ludowym. Jednakże wiedza w tej dziedzinie jest jeszcze zbyt nikła w społecznościach katolickich. Jej brak często rodzi nieuzasadnione uprzedzenia. Spotkanie w Pieniężnie było spotkaniem religijnym, a nie tylko naukowym i kulturowym. i nadto pełnym osobistego zaangażowania, które może być szkołą tolerancji nic tylko dLl katoli!<ów, ale także dla innych wyznań i religii. WŁadysŁaw Grzeszczak SVD PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z RELIGIAMI ..DNI BUDDYJSKIE" W dniach od 20 - 21 kwietnia 1989 roku w Wyższym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się piąta z kolei sesja religioznawcza, która tym razem dotyczyła buddyzmu. Sesja ta zbiegła się z jubileuszem 25-lecia istnienia Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, gdzie została otwarta okolicznościowa wystawa eksponatów na temat "Budda w sztuce". Eksponaty te w znacznej części zostały udostępnione przez warszawskie Muzeum Azji i Pacyfiku. Na tzw. "Dni Buddyjskie" zostali zaproszeni znawcy tej problematyki, którzy interesują się buddyzmem od strony naukowej, sympatycy kultur Wschodu oraz wyznawcy buddyzmu skupieni w kilku działających na terenie naszego kraju stowarzyszeniach buddyjskich. W sympozjum brał też udział ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska, który podczas Mszy św. koncelebrowanej wygłosił homilię, w której między innymi poruszył jakże ważną wc współczesnym świecie kwestię dialogu między religiami. Podczas pierwszego dnia sympozjum słowo wstępne wygłosił ks. dr E. Śliwka SVD, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, po czym nastąpiło oficjalne otwarcie Sesji dokonane przez ks. lic. M. Magdę SVD, prorektora pieniężnieńskiego Seminarium. W związku z jubileuszowym rokiem wyżej wymienionego muzeum pierwszy odczyt przedstawił alumn mgr D. Piwowarczyk SVD, w którym zebrał dorobek działalności pieniężnieńskiego muzeum. W dałsz!:j części sympozjum głos zabierali: doc. dr hab. T. Pobożniak reprezentujący Uniwersytet JagieJl0l1ski. W swym referacie ukazał on genezę oraz. �278 rozwój logiki, na bazie której rozwinęła się jedna z najpotężniejszych religii świata - buddyzm. Następnym przedstawicielem Uniwersytetu .Jagiellońskiego, który zajął się problemem afirmacji życia w buddyzmie był mgr inż. M. Kalmus. Wyjaśnił on przyczyny błędnego pojmowania buddyzmu na Zachodzie, jako światopoglądu pesymistycznego, który skupia się na cierpieniu odrzucając pełnię życia. W tym celu prelegent przedstawił tradycję buddyjską, której idea polega na wyzwoleniu się od cierpienia i wszystkich problemów otaczającego nas świata, aby przez wykorzystanie wszystkich uczuć, doświadczeń i emocji dojść do osiągnięcia stanu doskonałości, tzn. stanu Buddy. W dalszej części se"ji zabrał głos dr A. J. Korbel (Związek Buddyjski Zen "Sangha" Bielsko-Biała) przedstawiając narodziny buddyzmu Zen w Polsce. Buddyzm Zen z formalnego punktu widzenia zaczął istnieć w naszym kraju od 1975 roku, kiedy to przyjechał do Polski jeden z buddyjskich nauczycieli Zen. Wtedy to grupa około dwudziestu osób została jego uczniami przyjmując tzw. "buddyjskie wskazania" a tym samym dokonali oni formalnego przejścia na łono buddyzmu. Obecnie w Polsce i'itnieje sześć grup buddyjskich różniących się miGdzy sobą pod względem tradycji, szkół i nauczy'cieli. Ogólna liczba praktyh:ujących buddystów wynosi okolo pięciu tysiGcy członków nie licząc sympatyków, których jest kilkadziesiąt tysięcy. a formach architektury i symbolice budowli sakralnych w buddyzmie mówił ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD (Katolicki Uniwersytet Lubelski). UwzglGdniono tu architekturę stup, świątyń i klasztorów buddyjskich w rozwoju historycznym od III w. przed Chrystusem do VIII w. po Chryctusie na terenie Indii środkowych i pólnocnych. Specyfika tych budowli polega na dostrzeganiu w ich materialnych kształtach duchowych uczuć ludzi, którzy przyczynili się do powstania tych piGknych pomników religii buddyjskiej. Na terytorium Indii można zaobserwować różnorodność stylów architektonicznych tych osobliwych budowli. Podczas Sesji przedpołudniowej swoje referaty wygłosili również: A. Szoska z Krakowa "O sztuce Zen" oraz mgr A, Polakowski z Gdailska, który zaprezentował referat pt. "Dzwony w kulturze buddyjskiej na tle dzwonów innych tradycji religijnych .. Po wznowieniu Sesji, w godzinach popołudniowych zajGto siG przyczynami rozkwitu buddyzmu w świecie. W tej kwestii zabrali głos: prof. dr hab. M. J. KiinstleI' z Uniwersytetu 'Warszawskiego, który zajął się przyczynami zwycięstwa buddyzmu w Chinach. Od połowy II w. po Chrystusie w Chinach nastały czasy politycznego i gospodarczego chaosu, w wyniku tych niepokojów i niepewności ludność zwróciła się ku nowej wierze, która głosiła, że życie jest cierpieniem w kolejnych wcieleniach, a celem życia staje się wyrwanie z tego cyklu wcieleń popoprzez osiągnięcie stanu nirwany. Na tejże sesji uczestnicy mieli jeszcze możliwość wysłuchania referatów C. Kwiatkowskie,.;o (Krajowy Klub Miłośników Kultury Dalekiego Wschodu Łódż) oraz dr, P. Karpowicza (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warszawa), który omówił historię buddyzmu Zen koreai1skiej tradycji Czogie. Nie zabrakło też pokazu i omówienia podstawowych technik medytacji, których dokonał nauczyciel Dharmy A. Czarnecki przy współpracy z J. Wójcickim (obaj ze Stowarzyszenia Buddyjskiego Zen Kwan Um \Varszawa). Na zakoiJczenie pierwszego dnia sesji uczestnicy mogli brać udział w buddyjskiej medytacji Zen, jak również w projekcji filmów o omawianej tematyce. Następny dzień rozpoczął się o godzinie 4.30, oczywiście dla chętnych pragnących uczestniczyć w porannej medytacji Zen. Dla wszystkich natomiast w godzinach przedpołudniowych po wspólnej Mszy św. swoje referaty wygłosili: ks. doc. dr hab. M. Rusecki (Katolicki Uniwersytet Lubelski), który poruszył problem �279 cudów w buddyzmie. Aby dobrze zrozumieć to zagadnienie, należy odnieść się do innych religii oraz zrozumieć istotę cudu. Musimy pamiętać, że w każdej religii wierzący oczekują pewnej nadzwyczajnej ingerencji Boga. Nawiązując do buddyzmu musimy sobie postawić pytanie, czy Budda posiadał świadomość zdolności taumaturgicznych? (tzn. zdolności czynienia cudów). Na podstawie badall naj starszych tradycji umieszczonych w tekstach palijskich i sanskryckich można stwierdzić, że Budda nie przypisywał sobie takich zdolności, ani nie przywiązywał do nich większego znaczenia. W jego przekonaniu cuda to efekt działania pewnych sił magicznych, które są w posiadaniu wielu osób. Dlatego też cud na płaszczyźnie fizycznej nie jest argumentem pro prawdziwości religii, ani też odwrotnie. iV konsekwencji swych dociekań, Budda uznał jedynie cud nauki o możliwościach niwelowania cierpienia, a przez to dojścia do stanu nirwany. Należy jednak zaznaczyć, 7.e mimo takiego stanowiska Buddy, w świętych księgach buddyzmu jest wiele opisów zjawisk cudownych, które mu przypisywano. Oczywiście prawdziwość tych opisów pozostawia wiele do życzenia, jednak nie chodzi tu o kwestię prawdziwości lecz o wiarę w możliwość zaistnienia cudu na płaszczyźnie buddyzmu, która jest faktem. Następna prelekcja dotyczyła dialogu Kościoła Katolickiego z buddyzmem, przedstawił ją mgr E. Sakowicz (Katolicki Uniwersytet Lubelski). Rozpoczął on od prezentacji perspektywy historycznych wydarzeń dotyczących dialogu Kościoła Katolickiego z innymi religiami. I tak w 1965 roku, na zakończenie obrad Soboru Watykańskiego II papież Paweł VI podpisał deklarację o stosunku Kościoła do religii niechrześcijal1skich pt. "Nostra aetate", Dokument ten jest wyrazem otwarcia się Kościoła na świat, włączając weń też dialog z religiami Wschodu, m.in. z buddyzmem. Należy też tu podkreślić szczególną rolę Jana Pawła II w nawiązywaniu dialogu między wyznawcami różnych religii. Przykładem takiej postawy może być audiencja dla japońskich buddystów i szintoistów, która miała miejsce w 1931 roku, jak też orędzie wygłoszone przez Radio Veritas w Manilii na Filipinach do wszystkich narodów Azji. Pewnego rodzaju fenomenem jest też zorganizowane przez Jana Pawła II spotkanie przedstawicieli dwunastu religii świata, które odbyło się 27 października 1986 roku w Asyżu, Byli tam również obecni reprezentanci buddyzmu z Japonii oraz przywódca buddystów tybetańskich Dalaj Lama. Chciałbym tutaj również zasygnalizować prezentację refe!"atu dotyczącego buddyzmu wobec współczesnej psychologii, który przedstawił zebranym mgr B. K. Peczko (Ośrodek Terapii i Rozwoju Osobowości - Warszawa). W dalszej części sesji zabrali też głos: mgr M. Woźniak (Uniwersytet Warszawski), przedstawił on możliwości dialogu między Wschodem a Zachodem, gdzie pomostem mogą być dalekowschodnie sztuki walki. Następnym prelegentem był A. Czarnecki (Stowarzyszenie Buddyjskie Zen Kwan Um - Warszawa), który zaprezentował "Kido" - czyli medytację dźwięku. Sympozjum zakończono dyskusją, praktycznymi ćwiczeniami medytacji oraz projekcją filmów o tematyce buddyjskiej. Myślę, że tego rodzaju sympozja religioznawcze dają nam chrześcijanom głębszy wgląd w naszą religię, poszerzają nasze horyzonty na inne wierzenia i kultury, a co najważniejsze pobudzają nas na nowo do refleksji nad własną świadomością religijną i jej urzeczywistnianiem we współczesnym zmaterializowanym świecie. Każda religia niesie dla nas pewne pozytywne wartości, które po przetransponowaniu na grunt chrześcijański, mogą przyczynić się do naszego duchowego ubogacenia. Sławomir Janowicz SVD �280 WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY POLSKICH DO NAUKI ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich do nauki światowej. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczyć należy: Boyma, Ryłło, Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodzidłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie. Otwarciu wystawy towarzyszyła sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Sliwka na temat - Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce; ks. mgr Tadeusz Dworecki - Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918- 1939; dr Jan Sęk - Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii oraz ks. Jan Pitoń - działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii. Eugeniusz Sliwka SVD SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 90 ROCZNICY POWSTANIA ODDZIAŁU KRAKOWSKIEGO PTL, KRAKÓW 9 GRUDNIA 1988 ROKU W dniu 9 XII 1988 roku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie odbyła się jubileuszowa sesja naukowa zorganizowana przez Oddział PTL w Krakowie i Komisję Etnograficzną PAN, Oddział w Krakowie. W czasie sesji wygłoszono dwa referaty: Aleksandra Tyszkowa, Historia Oddziału Krakowskiego PTL, Krystyna Kwaśniewicz, Jan Swiętek jako badacz kultury ludowej oraz komunikat autorstwa Teresy Marcinkowskiej, Folklor muzyczny w Targowisku (gm. Kłaj) rodzinnej wsi Jana Swiętka. Dzieje Oddziału i jego obecną działalność z dużym zaangażowaniem emocjonalnym omówiła A. Tyszkowa prezes Oddziału. Przypomniała, że powstanie Oddziału wiąże się z wystąpieniem Seweryna Udzieli, późniejszego założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie, który już w lipcu 1891 r. na zjeździe przyrodników i lekarzy w Krakowie wystąpił z propozycją założenia Towarzystwa Ludoznawczego. Ostatecznie Oddział powstał 10 XII 1898 roku i skupiał w swych szeregach osoby ze środowiska Akademii Umiejętności i Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także nauczycieli ludowych, profesorów gimnazjalnych, studentów. Pierwszym prezesem został Jan Świętek. W 1902 roku po ustąpieniu Świętka kierownictwo Oddziału objął wybitny ludoznawca Seweryn Udziela. Towarzystwo Ludoznawcze w okresie międzywojennym przekształciło się w Polskie Towarzystwo Etnologiczne, zmieniło strukturę, cele, działalność. Fuzja pomiędzy Towarzystwem Ludoznawczym, do którego przystąpili wszyscy niemal etnografowie, a Towarzy- �281 stwem Ludoznawczym zapowiadała wspaniałą przyszłość, jednakże aktywność Oddziału Krakowskiego w tym czasie zmalała, spadła liczba członków. Po II wojnie światowej Oddział wznowił działalność 15 III 1947 roku. Kraków był wówczas silnym ośrodkiem naukowym. Pierwszy zarząd po wojnie podjął kilka kieruaków badawczych. Kontynuowano badania do Polskiego Atlasu Etnogrclficznego (Atlas przejęty został póżniej przez Zarząd Główny PTL), dyskutowano o syntezie etnografii polskiej, konfronto\vano różnice w podejściach metodologicznych i sprawie tej poświęcono osobną konferencję. Wyniki tej konferencji zostały wyczerpująco omówione w fachowej literaturze. Zainicjowano badania terenowe w Krakowskiem i na Podhalu z myślą o opracowaniu monografii tych ziem, do:,,;czono do ogólnopolskiej akcji indeksowania zawartości czasopism z XIX wieku popierano starania o pomieszczenia dla zbiorów Muzeum Etnograficznego. Nie zaniedbywano akcji odczytowej. Prof. J. Klimaszewska prowadziła przez wiele lat Poradnię Etnograficzną w Zakładzie Etnografii Słowian. Prof. L. Węgrzynowicz zainicjował akcję wspólpracy z kołami krajoznawczymi, nawiązywano kontakty w~;półpracę z uniwersytetami ludowymi. Oprócz działalności konsultacyjnej i akcji oświatowej Oddział prowadził różne sekcje i koła zainteresowań np. sekcję amerykanistyczną, później zlikwidowaną, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian działające aktywnie do dziś. Liczba członków z 53 w 1947 roku wzrosła do 102 w 1949 roku. obecnie wynosi 186 w tym 83 członków Koła Zainteresowań Kulturą Ormian. W latach 60 prezes Oddziału dr Anna Kowalska-Lewicka wysunęła projekt 0rganizowania sesji naukowych monotematycznych lub wielotematycznych wiążących się z określonym regionem, krajem bądź zagadnieniem. Zainicjowało to ogólnopolskie spotkania, które Oddział organizował sam lub przy współudziale naukowym komisji PAN. Od 1963 roku odbyło się takich sesji 26 w tym 4 połączone z wałnymi zgromadzenic~mi delegatów. I tak np. w 1976 roku odbyła się sesja poświęcona kulturze ludowej Krakowa i okolic, w 1980 Walne Zgromadzenie PTL i sesja z okazji 50-lecia pracy naukowej i 70-1ecia urodzin Prof. dr. Romana Reinfussa, w 1987 - sesja ku czci twórcy Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli połączona z wystawą biograficzną, na wiosnę 1989 roku odbyła się konferencja naukowa pt. Afganistan - język i kultura. W swym referacie A. Tyszkowa podkreśliła, że znaczenie PTL podobnie jak innych towarzystw naukowych, polega na zwróceniu uwagi na dyscyplinę uprawianą przez wąskie grono specjalistów. Istnieje w ten sposób możliwość pr3eśledzenia nie tylko zmian jakie zachodziły w obrębie dyscypliny etnograficznej, ale również zmian w sposobach organizowania i popularyzacji nauki, w sposobach przekazywania treści naukowych. W drugim referacie pt. Jan .$'więtek jako badacz kultury ludowej dr K. Kwaśniewicz przedstawiła działalność J. Swiętka - zasłużonego amatora - etnografa, jednego ze współzałożycieli Oddziału Krakowskiego i jego pierwszego prezesa. 2yciorys Swiętka nic był dotąd publikowany, wyjąwszy krótkie krytyczne omówienie jego dorobku naukowego opublikowane przez E. Jaworską, DziaŁalność fo:/-;lorystyc;:;na Komisji Antropologicznej AU w Krakowie, w: Dzieje folklorystyld polskiej 1864- 1919, Warszawa 1982, s. 214 - 218. Głównym źródłem w tym zakresie, z: jakiego korzystała referentka, jest rękopiśmienne wspomnienie córki Swiętka Bogumiły ze Swiętków Swiętkowej (Archiwum PTL we Wrocławiu). Jan Swiętek urodził się w 1859 r. w Targowisku nad Rabą w pobliżu Bochni w średniozamożne! rodzinie chłopskiej. Po zdaniu matury w gimnazjum św. Anny w Krakowie, mimo niewątpliwie dużych uzdolniell humanistycznych, nie mógł kontynuować �282 nauki z powodu braku środków finansowych. Całe życie przepracował jako urzędnik kolejowy. Prawdziwą jego pasją były zamiłowania ludoznawcze, poparte studiami historycznymi, etnograficznymi i dialektologicznymi. 8więtek pozostawał w bliskich stosunkach ze wszystkimi sobie współczesnymi wybitnymi badaczami rodzimej kultury wsi, w tym z największym z polskich etnografów Oskarem Kolbergiem. Znakomite \',ryniki badawcze, zdolności i pracowitość spowodowały, że Akademia Umiejętności przyjęła 8więtka w 1892 r. w poczet członków Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej. W pracy zbierackiej 8więtek korzystał z Instrukcji do badania właściwości ludowych wydanej w 1874 roku przez Komisję Antropologiczną Akademii Umiejętności oraz z kwestionariusza Bronisława Grabowskiego ... dla zbierajqcych zwyczaje i pojęcia prawne u ludu po wsiach i miasteczkach. Największa aktywność badawcza 8więtka przypada na koniec XIX i początek XX wieku. W efekcie intensywnej pracy 8więtek wydał w 1893 roku Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), a następnie Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, "Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne", t. 1: 1896. s. 266 - 362; t. 2: 1897. s. 119 - 379. Zamieszczał też wiele drobniejszych artykułów i recenzji, wypowiedzi polemicznych w "Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" oraz w "Ludzie". Wyniki swych badań referował na posiedzeniach Komisji Antropołogicznej Akademii Umiejętności. W 1900 roku wygłosił istotny referat na III Zjeździe Historyków Polskich pt. O dotychczasowych badaniach nad wierzeniami ludu polskiego i postulaty na przyszłość. W dorobku Swić;tka zwracają uwagę niepublikowane prace jak: Przeżytki zebrane w latach 1891- 1903 wśród lud!: polskiego w Galicji (Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie) oraz ostatnia największa praca pt. Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny. Zbiór z lat 1897 -19D6. (Archiwum PTL we Wrocławiu). Jest tu monografia etnograficzna obrazująca kulturę chłopską z przełomu XIX i XX wieku. Obydwa tomy monografii (1750 stron maszynopisu) przygotowała obecnie do druku w ramach "Archiwum Etnograficznego" autorka referatu. Obydwa referaty wywołały zainteresowanie i dyskusję wśród zebranych. Zadano wiele pytań pod adresem referentek. Uzupełniano przede wszystkim referat A. Tyszkowej o fakty, które umknęły autorce lub z braku miejsca nie znalazły się w nim, między innymi słuchacze przypomnieli, że na przełomie lat 60 i 70 istniało przy Oddziale Koło Zainteresowań Kulturą Indian. Teresa Marcillkowska w swym komunikacie pt. Folklor muzyczny V.J Targowisku (gm. Klaj) rodzinnej wsi Jana Świętka podała ogólne informacje o Targowisku, szczególnie o pracy i zajęciach mieszkańców w przeszłości. Głównym zajęciem ludności było olejarstwo, a sąsiedniego Kłaja - maziarstwo. Najwięcej miejsca, co oczywiste, poświęciła autorka omówieniu żywotności pieśni ludowych. wiele bowiem tekstów z niewielkimi zmianami zachowało się od czasów 8więtka do dzisiaj. Ciekawe są zwłaszcza obrzędowe pieśni weselne. "na dobry dzień", "pieśń o chmielu", "przy błogosławieństwie", a także kolęda "A wyjdzij ze do nos panie gospodarzu" i inne. Omówiła też pieśni żniwne i pańszczyźniane nigdzie poza Targowiskiem nie notowane, a znane tu od dawna. Zywą ilustracją komunikatu był na zakończenie sesji występ 8-osobowej grupy śpiewaczek ludowych z Koła Gospodyń Wiejskich przy klubie "Ruch" w Targowisku, które wykonały pieśni notowane przez Świętka, a także dwa utwory pochodzące z miejscowego przekazu ustnego, "Kołysanka" i "Pieśń o wojnie tureckiej". Anna Spis s �283 KONFERENCJA NAUKOWA PT. "FUNKCJE MUZEALNICTWA ETNOGRAFICZNEGO" TOWARZYSZĄCA 64 WALNEMU ZJAZDOWI DELEGATOW PTL W BYTOMIU, 16 -17 WRZEŚNIA 1988 R. Ta ważna w życiu środowiska etnograficznego konferencja została zorganizowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przy współpracy Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Otwarcia konferencji dokonał mgr Józef Kowalewski, Dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Witając zebranych, wręczył kwiaty prof. Marii Znamierowskiej-Prufferowej, nestorce polskiego muzealnictwa etnograficznego oraz mgr Krystynie Kaczko reprezentującej organizatorów. Poproszony o przewodniczenie obradom prof. Zbigniew Jasiewicz podziękował za trud organizacyjny i koncepcyjny oraz wskazał na podstawowe pola zainteresowań konferencji: - funkcje i funkcjonowanie muzealnictwa etnograficznego, - związek muzealnictwa etnograficznego z etnologią jako całością, - funkcje muzealnictwa etnograficznego wobec muzealnictwa. Inaugurujący konferencję referat "Naukowe i społeczne funkcje muzealnictwa etnograficznego" wygłosił dr Krzysztof MakuIski. W s"vym inspirującym do dyskusji wystąpieniu zwrócił z jednej strony uwagę na funkcję ochronną muzealnictwa etnograficznego, z drugiej, podlcreślił bezpośredni kontakt i możliwość obserwacji reakcji odbiorcy treści etnograficznych. Omawiając aspekt naukowy, wskazał na konieczność współpracy środowiska muzealnego z przedstawicielami środowisk akademickich. Korzyścią z tej współpracy byłoby poszerzenie podstaw merytorycznych środowiska muzealnego zaś badacze akademiccy mieliby możność sięgnięcia do wiedzy ukrytej w obiektach chronionych. Rozpatrując muzealnictwo etnograiiczne w aspekcie społecznym, dr MakuIski podkreślił jego funkcje depozytu pamięci nieinterpretowanej. Analizując działalność muzeów etnograficznych wyodrębnił oprócz powyższych ich funkcję dydaktyczną, popularyzatorską, estetyczną i zwrócił uwagę na pełnienie przez muzealnictwo roli mecenasa. Reasumując swe wystąpienie referent postulował stworzenie elastyczniejszego modelu muzealnictwa etnograficznego uwzględniającego, oprócz kultury tradycyjnej, dział poświęcony zjawiskom kultury współczesnej. Kolejny referat dr. Janusza Kamockiego "Badania i ekspedycje naukowe muzeuów etnograficznych oraz wykorzystanie ich efektów" zwrócił uwagę na znaczenie formy ekspedycyjnej badań. Przez ekspedycję referent rozumie pobyt grupy badaczy przez dłuższy czas w jednym miejscu, prowadzących w ramach planu, wzajemnie się uzupełniające badania. Szczególnie korzystna jest możliwość powtórzenia ekspedycji po pewnym czasie. Omawiając historycznie polskie ekspedycje, dr Kamocki wypunktował niedociągnięcia organizacyjno-merytoryczne wypraw, podkreślając wagę właściwego przygotowania muzealniczego ich uczestników. Rozwiązaniem przynoszącym optymalne korzyści jest ekspedycja mająca na celu zgromadzenie eksponatów dla potrzeb konkretnej kolekcji muzealnej, co jest osiągalne poprzez udział muzealników związanych na stałe z placówką muzealną firmującą wyprawę. W swym referacie "Znaczenie zbiorów etnograficznych w pracy naukowo-badawczej" mgr Aleksandra Jacher-Tyszkowa omówiła tendencje zmian w muzealnictwie, które sprawiły, że zbiory początkowo mające charakter przypadkowy, stopniowo przeobraziły się w kolekcje stanowiące logiczną całość o walorach �284 naukowych. Podkreśliła, że zbiory mają wartość naukową jedynie w przypadku, gdy towarzyszy im rzetelna dokumentacja, w której naj istotniejszą rolę odgrywa klasyfikacja zbiorów i pełne metryki eksponatów. Konieczne w tym świetle staje się ujednolicenie terminologii muzealnej. Na zakończenie rcfcrentka omówiła kwestię udostępniania zbiorów muzealnych. Po przedstawieniu powyższych referatów, jako pierwszy, w dyskusji głos zabrał doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, który oceniając status muzealnictwa etnograficznego polemizował z opinią, że istnieje ono jako samodzielna dyscyplina. Zdaniem dyskutanta, jest ono specyficzną formą uprawiania ctnografii, toteż dalece idąca autonomizacja muzealnictwa etnograficznego w rezultacie może spowodować jego izolację. Korzystniejsza dla rozwoju dyscypliny wydaje się być tendencja zmierzająca do zazębiania się wzajemnych relacji między ośrodkami akademickimi a muzeami etnograficznymi. Doc. Posern-Zieliński sugerował tcż potrzebę monografii muzealnych, dla których kośćcem powinny być istniejące scenariusze wystaw. Następnie głos zabrał mgr Stefan Lew, który nawiązując do referatu dr. Kamoc kiego w jego części dotyczącej historii wypraw etnograficznych. zarzucił referentowi zbyt skrótowe potraktowanie tego tematu i pominięcie istotnych ekspedycji zorganizowanych przez Moszyńskiego i Czekanowskiego. Zauważył też, że fakt istnienia luki w organizowaniu ekspedycji etnograficznych ma związek z określoną polityką władz i nie jest jedynie skutkiem stagnacji panującej w muzealnictwie. Apelował też, o rzutujący na pracę muzealników przepływ informacji o organizowanych ekspedycjach. Kolejnym głosem, było wystąpienie prof. dr Marii Znamierowskiej-Prufferowcj. która poruszyła kilka kwestii dotyczących kontynuacji tradycji. Obrady pierwszego dnia zamknął prof. Jasiewicz. Referat "Obraz kultury ludowej w Polsce w świetle materiałów muzealnych", wygłoszony przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich, otworzył obrady drugiego dnia sesji. Referentka przedstawiła tezę, iż w zależności od zmian tendencji naukowych i trendów polityki społeczno-kulturalnej zmienia się profil kolekcji muzealnych. Inną była myśl i tendencje naukowe I połowy XIX w. kształtujące zbiory kolekcjonerskie, zaś inne były wyznaczniki kształtujące nową tematykę wystawienniczą po II wojnie światowej. Oprócz dominującej w wystawiennictwie prezentacji charakterystycznych przejawów ginących zabytków kultury ludowej pojawiły się nowe tematy, takie jak kultura mniejszości narodowych i repatriantów, kultura miejska, związane z szeroko pojętą problematyką społeczną. Reasumując, sposób widzenia kultury ludowej przez muzeologów jest wypadkową tendencji kolekcjonerskich, wystawienniczych i naukowych. Wygłoszony przez doc. dr. hab. Jerzego Czajkowskiego referat "Muzealnictwo skansenowskie częścią muzealnictwa etnograficznego - funkcja, zadania, metody" zwrócił uwagę słuchaczy na rozpiętość zakresu zaintercsowań skansenologów. W ostatnich latach tradycyjna tematyka wystawiennicza (budownictwo, przemysł wiejski) wzbogaciła się o ekspozycje dotyczące kultury małych miasteczek; za muzea skansenowskie uznawane są także muzea techniki na ziemi i pod ziemią. Podstawą działań w skansenie są zbiory, z których, przy celowym doborze obiektów, wyrastają wartości dokumentacyjne i naukowe. Referent podkreślił, że muzea na wolnym powietrzu posiadają wiele cech im tylko właściwych (układ przestrzenny, wnętrze jako sala ekspozycyjna, rola otoczenia obiektu); pełnią też funkcję ekspozycji etnograficznej. I tu zadaniem etnografa jest taki dobór grupy przedmiotów stanowiących funkcjonalne zespoły aby stworzyły one obraz różnic regionalnych. �285 Kolejna referentka mgr Magdalena Parnowska, w referacie "Rodzaje archiwów etnograficznych w muze<lch oraz nowe metody dokumentacji etnograficznej i ich wartości dla nauki oraz upowszechniania kultury", na przykładzie specyfiki zbiorów etnograficznych, przedstawiła podstawowe zasady projektu zautomatyzowanego systemu informacji ikonograficznej dla części zbioru Działu Archiwum i Dokumentacji Ikonograficznej Państwowego Muzeum Etnograficznego. Ponieważ większość muzeów podejmuje próby przejścia z tradycyjnych form dokumentacji na metody współczesne oparte o technikę komputerową, mgr Parnowska wysunęła sugestię, aby zorganizować spotkanie muzeologów zainteresowanych tym problemem w celu wymiany doświadczeń. Przewodniczący tego dnia obradom doc. dr hab. Edward Pietraszek poprosił następnie o zabranie głosu gości z Czechosłowacji. Dr Milos Melcei' z Muzeum Sląskiego w Opawie i dr Jan Rychlik z Narodowego Muzeum Rolnictwa w Pradze zwięźle przedstawili zakres działalności swyeh placówek, omawiając pokrótce tradycję i współczesność ekspozycji, organizację muzeów i prowadzone przez nie badania. Po przerwie podjęto na nowo obrady pod przewodnictwem doc. B. Bazielich. Dr Irena Bukowska-Floreńska swój referat "Zagadnienie współczesności w zbiorach etnograficznych" poświęciła znalezieniu odpowiedzi na następujące kwestie: Czym jest współczesność i zabytek etnograficzny jako relikt kultury, - Jak kształtowała się na przestrzeni lat koncepcja zbiorów etnograficznych, - Czym powinny być zbiory etnograficzne w kontekście współczesnej wiedzy etnograficznej. Referat "Formy upowszechnienia kultury ludowej poprzez muzealnictwo" mgr. Romana Tubaji dotyczył popularyzacji wiedzy przez muzea w celu kształtowania właściwego stosunku do kultury ludowej a przez to do kultury narodowej. Ożywienie działalności oświatowej i sięgnięcie po nowe środki popularyzacji spowodowały wzrost zainteresowania placówkami muzealnymi wśród społeczeństwa. Nie można jednak dopuścić do zachwiania proporcji pomiędzy działalnością oświatową a pracą naukową muzeum. Prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka ustosunkowując się do przedstawionych referatów stwierdziła, iż jedną z najistotniejszych dla współczesnego muzealnictwa etnograficznego kwestii jest znalezienie drogi integracji jego podstawowych funkcji. tj. spełniania roli instytutu badawczego, placówki oświatowo-dydaktycznej oraz miejsca gromadzenia i przechowywania zbiorów. Kolejny dyskutant, dr A. Błachowski powrócił do sugestii utworzenia Instytutu Muzealnictwa, który od strony teoretycznej zająłby się metodami pracy i specyfiką wystawiennictwa etnograficznego. Swój głos w dyskusji zakończył sprecyzowaniem zadań spoczywających na współczesnym muzealnictwie etnograficznym. O niedostatku środków jakimi dysponuje etnograf pracujący w muzealnictwie mówił mgr Stanislaw Zurowski; dyskutant podkreślił też brak prestiżu społecznego muzednika. Nawiązując do strukturalnego podziału tradycji i współczesności w ujęciu modelowym dr. Makuiskiego zasugerował odejścic od tej stereotypowej koncepcji i ponownc przedyskutowanie zakresu tych terminów w odniesieniu do ukazywania kultury przez muzea. Kilkoma refleksjami o aktualnych problemach ośrodka toruńskiego i problematyce rybołówstwa w kolekcji muzealnej podzieliła się z zebranymi prof. Znamierowska-Prilfferowa. Zakończył dyskusję, dziękując zebranym za udział w konferencji, prof. Jasie- �286 wicz. Stwierdził, że konferencja spełniła swe zamierzenia gdyż omówiona została wielokierunkowość działalności muzealnej. Ujawniła się też odmienność w widzeniu problematyki muzealnictwa etnograficznego przez zatrudnionych w nim muzealników a jego koncepcją widzianą z zewnątrz. lwonna Grzelakowska Maria Niewiadomska 64 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W BYTOMIU. 16 IX 1988 Zgromadzenie otworzyła Prezes PTL dr A. Kowalska-Lewicka, która serdecznie powitała zebranych, zaś następnie wspomniała zmarłych w ostatnim roku członków. Z Oddziału łódzkiego - Zbigniewa Hauke, badacza folkloru, popularyzatora i twórcę zasłużonego dla kultury polskiej; z Oddziału toruiJskiego - mgr Marię Polakiewicz, geografa o głębokiej wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa, mgr Jadwigę Zelechowską, ichtiologa oraz znawcę rybołówstwa tradycyjnego. Prezes krótko wspominając zmarłych poprosiła jednocześnie o przedstawienie pełnych ich sylwetek w "Ludzie". Propozycja wyboru dr J. Hajduk-Nijakowskiej na przewodniczącą obrad spotkała się z aprobatą zebranych. Dr Nijakowska dziękując za wybór zaprosiła jednocześnie do Prezydium mgr K. Kaczko, Prezesa Oddziału Bytomskiego, Wiceprezesa PTL dr. S. Chmielowskiego i Ter-Oganiana - Przewodniczącego Koła Kultury Ormian. Obrady odbywały się w następującym porządku: 1. Protokół z 63 WZD PTL w Poznaniu, 2. Powołanie Komisji Wnioskowej, 3. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego, 4. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Lodzi, 5. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskacra Kolberga, 6. Sprawozdanie finansowe, 7. Sprawozdania oddziałów, 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Hewizyjnej, 9. Dyskusja nad sprawozdaniami, 10. Protokół Komisji Wnioskowej. ad 1. Mgr I. Grzelakowska odczytała ustalenia 63 WZD PTL i ich realizację przez ZG PTL; tekst protokołu pozostawiono do wglądu delegatom. ad 2. Do Komisji Wnioskowej powołano dr K. Wolos, mgr I. Wronkowską i mgr. M. Baumana. Kandydatury przyjęto jednogłośnie. ad 3 - 6. Następnie, zgodnie z porządkiem obrad kolejno odczytali: sprawozdanie Sekretarza Generalnego (przygotowane przez mgr. A. Kuczyńskiego) dr E. Fryś-Pietraszkowa, sprawozdanie ODiIE PTL mgr M. Niewiadomska, sprawozdanie DWOK i Hedakcji "Ludu" - mgr J. Pałka, sprawozdanie finansowe - Skarbnik PTL mgr Z. Toroński. ad 7. W dalszym punkcie obrad odczytano sprawozdania z działalności następujących oddziałów: gdańskiego, kaliskiego, koszalińskiego, krakowskiego, leszczyńskiego, łańcuckiego, łódzkiego, z Mszany Dolnej, opoczyńskiego, opolskiego. �287 poznańskiego, rzeszowskiego, szczecińskiego, śląskiego, toruńskiego, warszawskiego, wrocławskiego, zakopiańskiego, zielonogórskiego. ad 8. Po sprawozdaniach oddziałów zostało odczytane sprawozdanie Glównej Komisji Rewizyjnej przez mgr. G. Skalskiego, przewodniczącego Komisji. Przed rozpoczęciem dyskusji nad sprawozdaniami dr Chmielowski odczytał listy od prof. B. Jaworskiej, doc. dr hab. M. Biernackiej, prof. O. Ganckiej, prof. D. Simonides. doc. dr. hab. H. Czajki, prof. M. Gavazziego i prof. K. Ćistova zawierające usprawiedliwienia nieobecności i życzenia pomyślnych obrad. ad 9. Na wstępie dyskusji z dwoma wnioskami wystąpił p. Walczak, Przewodniczący Sekcji Łużyckiej ze Szczecina. Pierwszy dotyczył przygotowania odznaki organiz<lcyjnej Towarzystwa, zaś drugi powołania Komisji d/s Kół Zainteresowań Kulturą Łużycką w celu koordynacji prac istniejących Sekcji. Drugi wniosek został przekazany do Komisji Wnioskowej. W uzupełnieniu sprawozdail, mgr L Lechowa, sekretarz społecznej redakcji Słownika etnografów polskich i osób zasłużonych dla etnografii, przeczytała sprawozdanie o aktualnym stanie prac. Następnie zebrała głos Prezes PTL dr Lewicka. W swoim wystąpieniu omówiła pracę agend w trudnych warunkach, w jakich działa Towarzystwo. Wskazała brak możliwości wprowadzenia wewnętrznych oszczędności, gdyż Towarzystwo i tak prowadzi działalność w oparciu o minimalną administrc:cję. Podkreśliła wkład pracy społecznej nawiązujący do stylu pracy Towarzystwa w początkach jego istnienia. Społecznie, w pełni bezinteresownie, kieruje pracą ODiIE prof. B. Jaworska, wyłącznie w oparciu o pracę społeczną działają Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Asyryjczyków i Łużyczan. Również prace słownikowe (dr J. P. Dekowski, mgr L Lechowa) nie ~ą dotowane. W tym miejscu, Prezes podzięk.owała za bezinteresowną pracę prowadzoną z energią i oddaniem przez wspomnianych kolegów. Inicjatywa ta być może zaowocuje uczczeniem stulecia Towarzystwa przez wydanie ~łownika. Dalej Prezes pozytywnie oceniła pracę etatowych pracowników Towarzystwa. W kwestii niezatwierdzonego do tej pory nowego statutu PTL, dr Lewicka, powołując się na przygotowywaną ustawę o stowarzyszeniach wyjaśniła, iż niewskazane i niepotrzebne byłoby zatwierdzanie statutu, który okazałby się nieaktualny, w momencie wejścia ww. ustawy. Omawiając pracę oddziałów Prezes zauważyła, że nie wszystkie działają w sposób zadowalający; być może w przyszłości niektóre z nich, o ile nie zintensyfikują swej działalności, zostaną rozwiązane. Jako niewątpliwie pozytywne przejawy działalności PTL, w obecnej tragicznej sytuacji finansowej, dr Lewicka wymieniła coroczne organizowanie zjazdów (jedyna możliwość kontaktu członków Towarzystwa) oraz prowadzenie działalności wydawniczej. Martwi brak zainteresowania młodszej generacji etnografów pracą Towarzystwa. Raz jeszcze Prezes podkreśliła, że PTL działa w oparciu o minimalne dotacje z PAN, zaś pieniądze uzyskane z innych źródeł pokrywają jedynie doraźne potrzeby. Na zakończenie Prezes zaapelowała o: aktywne uczestnictwo w WZD, terminowe nadsyłanie sprawozdań przez oddziały, nadsyłanie not in memoriam, regulowanie składek i zintensyfikowanie kolportażu wydawnictw. Po przerwie w obradach przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił wnioski, które wpłynęły od oddziałów. 1. Wniosek oddziałów łódzkiego i warszawskiego o podniesienie skałdek członkowskich i stałą ich rewaloryzację. W dyskusji nad wnioskiem udział wzięli: �288 - mgr Toroński, który zaproponował składkę minimalną (300,- zł) z możliwością wpłacania wyższej sumy; - dr Gawęcki, który wyraził obawę, iż wyższa kwota składki (biorąc pod uwagę zaległości w ich regulowaniu) zwiększy kwotowo niedobory, co w rezultacie okaże się niekorzystne dla PTL powodując zmniejszenie dotacji przez PAN; dr Lewicka, która zaproponowała utrzymanie sl<ładek w obecnej wysokości (200,- zł), z możliwością dobrowolnego oplacania wyższej stawki. Wniosek w formie zgłoszonej przez Oddziały łódzki i warszawski nie przeszedł, delegaci przychylili się do propozycji dr Lewickiej. 2. Wniosek Oddziału z Mszany Dolnej aby z okazji jubileuszu Oddziału wznow:ć nakład Stroju Zagórzan dr. S. Flizaka w ramach edycji Atlasu Polskich Strojów Ludowych (APSL). Mgr Toroński zaproponował przyjęcie wniosku z zastrzeżeniem, że zostanie on zrealizowany w miarę możliwości finansowych PTL. Prezes dodała, że niezależnie od powyższego, Mszana Dolna powinna podjąć starania o znalezienie sponsora. który partycypowałby w kosztach wydawniczych, gdyż z uwagi na zniszczone matryce koszt druku będzie bardzo wysoki (2 mln zł). Wniosek został przyjęty jednogłośnie. 3. Wniosek Oddziału Warszawskiego z inicjatywy p. Mazurka, aby zobowiązać ZG PTL do nawiązania kontaktów naukowych i rozpowszechniania wydawnictw wśród środowisk polonijnych. Wniosek przeszedł jednogłośnie. 4. Kolejny wniosek Oddziału Warszawskiego zgłoszony przez p. Marciniaka w formie pakietu kwestii ekonomicznych, dotyczących m.in. powołania fundacji wspierającej działania towarzystw naukowych. Wniosek ten Komisja Wnioskowa przedstawiła jako ogólne zobowiązanie ZG PTL do nawiązywania kontaktów i pozyskiwania funduszy także od innych sponsorów (nie tylko od PAN). W dyskusji Prezes wyjaśniła, że ZG poczynil już szereg starań w tym kierunku, podkreślila wagę kontaktów osobistych w tego typu staraniach i zaapelowała o współpracę oddziałów i poszczególnych członków. Dr Gawęcki wskazał, że starania o fundację mogą zostać uwieńczone sukcesem jedynie w przypadku, gdy sprawą tą zainteresuje się i całkowicie jej poświęcl jedna, konkretna osoba, mająca za sobą poparcie Towarzystwa. Wniosek sformułowano ostatecznie w takiej formie, iż WZD PTL zobowiązuje ZG i Zarządy Oddziałów do popierania inicjatyw członków w staraniach o uzyskanie dodatkowych finansów, w tym powołania fundacji. Wniosek przy jęto jednogłośnie. 5. Wniosek Oddziału Koszaliilskiego o prowadzeniu działalności gospodarczej. W dyskusji głos zabrali: dr Chmielowski, którego zdaniem przedwczesne jest wprowadz<.lnie odnośnych zmian w statucie, w sytuacji gdy nowa ustawa o stowarzyszeniach być może jednoznacznie rozstrzygnie tę kwestię· dr Lewicka, która wyjaśniła, że PAN czyni starania o zwolnienie towarzy\tw naukowych od podatku dochodowego od działalności gospodarczej. dr Gawęcki widzi niebezpieczel1stwo zejścia spraw naukowych na dalszy plan, zamiany towarzystwa w spółdzielnię produkcyjną oraz przyrostu liczby członków z motywacją ekonomiczną. P. Mazurek uważa obiekcje dr. Gawęckiego za przedwczesne. zaś dr Wołos za istotne uważa rozstrzygnięcie kwestii, czy podj<;cie działalności gospodarczej nie zdewaluuje niektórych dotychczasowych form działania PTL. "Vniosek przyjęto (przy 2 wstrzymujących się) w wersji nast!;pującej: WZD zobo- �289 wiązuje ZG PTL do zapoznania się z przepisami prawnymi dotyczącymi możliwości prowadzenia działalności gospodarczej związanej z profilem działalności Towarzystwa. 5. Wniosek Oddziału Opolskiego a zorganizowanie 65 WZD PTL w Opolu został przyjęty jednogłośnie. 7. Wniosek p. Walczaka o powołanie Komisji dIs Kultury Łużyckiej ze względów formalnych został przesunięty na następne v\!ZD (zainteresowanym zasugerowano zorganizowanie w Szczecinie wcześniejszego spotkania kół). 8. Wniosek prof. M. Znamierowskiej-Pri.ifferowej o wystc1Pienie WZD PTL do Komisji Sejmowej ds. Reformy Kodeksu Karnego a zniesienie kary śmierci. Wniosck został przyjęty przy następującym podziale głosów: za - 21 głosów, przeciw - 9 gło,ów, wstrzymało się 12 osób. Na tym zakończono 64 WZD PTL. Iwonna Grze/akowska Maria Niewiadomska SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1987 DO WRZEŚNIA 1988 R. L Sprawy organizacyjne W okre:,ie sprawozdawczym stan ilościowy członków Towarzystwa podlegał pewnym wahaniom wynikającym z faktu naturalnych ubytków spowodowanych nieopłacaniem składek członkowskich, rezygnacją z przynależności oraz śmierci. Na dzień 30 czerwca 1988 r. liczba członków Towarzystwa wynosi 1322 osoby, \V tym 3 członków prawnych tj. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum w Sieradzu i Sp-nia Pracy Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie oraz 9 członków honorowych zagranicznych i 6 członków zagranicznych zwyczajnych. Tradycyjnie już od wielu lat, mimo systematycznej współpracy z oddziałami. zaznacza się rażące niewypełnianie jednego z podstawowych obowiązków statutowych tj. nieopłacanie składek członkowskich. Zaległości z tego tytułu na dziell. 3D.VI.88 wynoszą 48945,- zł, a około 40% członków nic zapłaciło składek za rok 1988. Najwiękez zaległości w tym zakresie mają oddziały: Kalisz, Łódź, Opole, Rzeszów, Warszawa, Wrocław i Zakopane. Sytuacja ta wymaga radykalnej zmiany, a większą przedsiębiorczość na rzecz zlikwidowania zaległości powinni przejawiać przede wszystkim skarbnicy oddziałów. Nie ma zaległości w opłacaniu składek jedynie w 4 oddziałach, tj. w Bytomiu, Koszalinie, Mszanie Dolnej i Opocznie, a dwa ostatnie oddziały mają opłacone składki członkowskie do 1988 r. włącznie. W odniesieniu do pracy oddziałów istnieją również pewne zastrzeżenia zarówno natury organizacyjnej jak i merytorycznej. 19 Lud t. LXXIII �Mówiąc o organizacyjnych należy podkreślić, że na 20 oddziałów 7 nie nadesłało na Walne Zgromadzenie sprawO?:dań ze swojej dzi,ilalności. Du:~e braki występujq nadal w zakresie przyjścia z pomocą Zarujtiowi Glównemu w sprzed"ży wydawnictw zwłaszcza, że na poprzednim Walnym Zgromadzeniu podejmowano określone zobowiązania w tym zakresie. Charakteryzując naj ogólniej dzialalność oddziałów podkreślić także należy różną częstotliwość zebrań organizacyjnych, a także różny zakres dzi::it'.i!ności merytorycznej. Najpowszechniejszą formą są zebrania połączone z prc1ei<:cjami. ZClzwyczaj obsługują je członkowie danego oddziału, prezentując ,;woje doświadczenia i obserwacje podróLnicze. Ponadto część oddzialów prowadzi działalność' badawczą, konsultacyjną na rzecz miejscowych instytucji typu: PKZ, domy lrultury, muzea, CPLiA itp. Ten trend działalności powinien być: nadal utrzymany, wynika bowiem z niego wyraźna aktywność Towarzyt·t\va 11:1 rzecz rozwoju miejscowych inicjatyw w sferze ochrony kultury ludowej i opieki nad nią. Uzupełnieniem działalności oddziałów jest praca prowadzona w ramach Kół Zainteresowań Kulturą Ormian, Łużyczan i A:;yryjczyków. Sprawy, o których mowa stanowiły przedmiot posiedzeń Prezydium ZG, które zbierało się 8 razy oraz 2 plenarnych pOoiedzell Zarządu Głównego. Ponadto omawiano na nich działalność wydawniCZe], oceniano prace Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. II. Działalność wydawnicza W zakresie działalności wydawniczej zdeterminowanej przede wszystkim brakiem środków finansowych, które w sposób drastyczny osłabiają tempo prac edytorskich, nastąpiły mimo to pewne korzystne rozstrzygnięcia. W okresie sprawozdawczym ukazała się książka pt. Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobi.e powojennej, "Archiwum Etnograficzne" 1987: 33 oraz praca Kazimierza Pudło pt. Łemkowic. Proces wrastania w środowisko Dolnego Sląska 1947 - 1985, "Prace i Materiały Etnograficzne", 1\,87: 28. Ponadto ukazał się kolejny tj. 71 tom "Ludu" za rok 1987, 27 nr "Łódzkich Studiów Etnograficznych" a także pięć zeszytów "Literatury Ludowej". Jeśli idzie o dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", to aktualny stan pisma jest taki, że w różnej fazie druku znajduje! się wszystkie zeszyty pisma za rok 1988 i gdyby nie brak środków finansowych, to weszłoby ono w normalny lok ukazywania się. Wspomnieć również należy, że po wieloletniej przerwie ukazał się także kolejny zeszyt z serii Atlas Polskich Strojów Ludowych, zatytułowany Strój Lachów Limanowskich, autorstwa Jana Wielka. Zeszyt ten dotowany był przez Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "CPLiA" - kwotą 200 tys. zł. oraz przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - kwotą 1,5 mln zł. Wraz z wydaniem pracy K. Pudło oraz ww. zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych nastąpiło odblokowanie wszystkich serii wydawniczych Towarzyslwa, które nie ukazywały się od szeregu lat. Aktualnie w różnym stad.ium druku znajdują się: książka Danuty Penkali-Gawęckiej pt. Medycyna ludowa w Afganistanie i jej przeobra::enia, w ramach serii "Prace Etnologiczne", Bibliografia zawartości rocznika "Lud" za lata 1895 - 1985, autorstwa Ewy Karpińskiej i Marii Niewiadomskiej w serii ,.Archiwum Etnograficzne", książka Adama Palucha pl. Zerwij ziele z dziewięciu miedz w serii "Biblioteka Popularnonaukowa" oraz zbiór studiów zatytułowany Wie.~ dolnoślqska w serii "Prace i Materiały Etnograficzne", a takLe czasopisma "Lud", "Łódzkie Studia Etnograficzne" oraz "Literatura Ludowa". Ukazanie się �tych książek limitow<lne jest środkami finansowymi, których brak występuje w budżecie Towarzystwa, Z konieczności więc niektóre z tych tytułów przesunięte zostaną na rok 1989. Wspomnieć także należy, że na rok bieżący planowane jest ukazanie się kolejnego tomu Dziel Wszystkich Oskara Kolberga t. 67/2 skalkulowanego wstępnie n,\ około 8 mln zł. Doświadczenia ostatniego roku, a takż,e wcześniejsze b:-2ki finansowe na działalność wydawniczą Towarzystwa pozwalają stwierdzić. że planowa działalność w tym zakresie winna posiadać peIne zabezpieczenie finansowe ze strony Polskiej Akademii Nauk. Pewne złagodzenie tych braków może nastąpii' poprzez środki ze sprzedaży wydawnictw wysokonakładowych np, w ramach serii popularnonaukowej, rzecz jednak w tym, że nadal nie pokryje to wszystkich potrzeb Towarzystwa w sferze wydawniczej. Towarzystwo oczekuje w tym wzglQdzie pomocy ze strony Komitetu Nauk Etnologicznych, który powinien wesprzeć je w tych staraniach na gruncie Akademii. Wspomnieć także !1<:leży, że pewne złagodzenie braków finansowych starano się osiągnąć poprzez działalność akwizycyjną własnych wydawnictw, jednak środki pozyskiwane w ten sposób nie są zbyt duże i w ostatnim okresie dochód ze sprzedaży za rok 1987 oraz I półrocze roku 1988 wyniósł 5526 tys, zł. co stanowi zaledwie 42,2010 całości nakładów na cele wydawnicze, które wyniosły w anałogicznym okresie 13095 tys. zł. III. Działalność Biblioteki Biblioteka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, im. Jana Czekanowskiego powiększyła swoje zbiory oSIO voluminów - drogą wymiany, zakupów, darów. Podstawowym źródłem pozyskiwania specjalistycznych czasopism i wydawnictw seryjnych jest wymiana wydawnictw prowadzona z placówkami uniwersyteckimi, instytutami akademii nauk, muzeami, towarzystwami naukowymi i ośrodkarr.i kultury w 35 krajach. Drogą wymiany otrzymujemy 205 tytułów czasopism i serii wydawniczych, w tym 97 z krajów socjalistycznych oraz 108 z krajów kapitalistycznych. Biblioteka czyni starania o pozyskanie nowych kontrahentów. W ostatnim okresie nawiązano wymianę z: 1. Centro Cultural Juan Narinello Habana - Kuba 2, Dobo Istvan Varmuzeum EgeI' - Węgry J. Kłodnicka przygotowała do druku w "Ludzie" wykaz instytucji zagranicznych, z którymi biblioteka prowadzi wymianę. Wykaz zawiera adresy instytucji oraz tytuły otrzymywałlych czasopism i wydawnictw seryjnych. Sekretarz Antoni GeneraLny Kuczyński DZIAŁALNOSC REDAKCJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZNANIU W OKRESIE 1.07.1987 - 30.06.1988 Sytuacja wydawnicza Redakcja DWOK wydała dotychczas 64 tomy Dziel wszystkich O. Kolberga, tym 28 tomów z rękopisów. Całkowita objętość wydanych tomów wynosi 1881,9 ark. wyd. Wznowiono 14 tomów (324 ark. wyd.). w �292 Polskie Wydawnictwo Muzyczne (PWM) w Krakowie kończy prace nad opublikowainiem tomu 67/2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. 2. Odnotować trzeba niezależne od Redakcji zwolnienie prac nud tym tomem w wydawnictwie i drukarni. W związku z tym wydanie tomu uległo dalszemu przesunięciu. W okresie sprawozdawczym do tomu powyższe,go wylwnano VI Redakcji DWOK następujące prace: - zredagowano "Wykaz źródeł". "Indeks geograficzny" i ,Jndekg incipitów pieśni", - dwie korekty po złamaniu tomu (wraz z nutan~i). Po uwzględnieniu poprawek korektorskich Redakcji tom ten będzie podpisany do druku. W PWM znajduje się ponadto złożony do druku przez l1edakcję t. 6B DWOK pt. Kompozycje wokalne i instrumentalne Oskara Kolberga. Przy tomie tym wykonano m.in.: - przeredagowanie komentarza rewizyjnego, - drugą korektę materiałów nutowych: pieśni na gios z towarzyszeniem fortepianu, pieśni chóralnych, partytury opery "Król pasterzy", wersji fortepianowych oper "Król pasterzy" i "Scena w karczmie". Tomy w opracowaniu Kontynuowano prace nad tomami zawieraj'lcymi suplementy do tomów DWOK, zgodnie z zatwierdzonym przez Komitet Redakcyjny projektem. Kujawy - 1 - 36 Suplement - wybrano materiał z 26 tek rkp. regionalnych i tek Miscellanea, wykonano bądź skolacjonowano ich kopie. Łącznie wybrano do druku ok. 50% przewidywanych tekstów pieśni. - sprawdzono odsyłacze OK umieszczone pod zapisami nutowymi w zespole rkp. "Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury" (teka nr 42/1:350, k. l:l9 - 184) i określono rodzaje filiacji między melodiami. Lubelskie - Suplement - przeredagow8.no wstęp, wprowadzając zmiany i uzupełnienia w części dotyczącej badań OK, stanu zachowanych materiałów, edycji ;; bt 1383 -1884. Opracowano finalną wersję wstępu wraz z przypisami (maszynopis). Suplement lubelski traktowany jest jako modelowy w systemie suplementów i komentarzy do tomów wydanych wcześniej (t. 1 - 36). Obccn;~ tom ten przygotowany jest w całości od strony tekstowej i przedstawiony zostanie !lól Il<ljbliższym po'jedzeniu Komitetu Redakcyjnego do oceny. Chełmskie - Suplement - zreda.gowano przypisy źródłowe do t. 3'1 we wstt;[l,;cj V.'.:r,~ji redakcyjnej (w oparciu a konfrontację z zachovianymi rę!c:)pisami arm: \Vskaz~tną w druku literaturę), - ustalono i sprawdzono proweniencję geograficzną większości naz'.v gcogr (tj. ok. 75% materiału do indeksu geograficznego tego tomu), - sporządzono zestawienie źródeł rkp. (osobno: wykaz źródeł rkp. pieśni), - przygotowano opis części materiału rkp. do wstępu edytorskiego. Zgodnie z propozycją redakcji DWOK, Komitet Redakcyjny wstępnie zaakceptowc:ł zmianę numeracji tomów DWOK, uznał za celowe wyląc zenie części materiału rkp i wydanie go odddziclnie pod nazwą: t. 47 Podole �293 do tomu tego m.in. - wyznaczono materiał źródłowy, w tym: sporządzono katolog melodii z rkp., sprawdzono melodie z publikowanymi w ZWAK-u. - wyodrębniono melodie publikowane oraz przeznaczone do druku, wyodrębniono również podwójne zapisy, - sporządzono uwagi - komentarz do niektórych zapisów, -- wykonano katalog tekstów do tomu, co poprzedzone było szczegółowym przeglądem inwentarzy i rękopisów - jako że tom ten nie był planowany uprzednio jako oddzielny wolumin. Indeks rzeczowy DWOK - przygotowano projekt funkcjonałno-techniczny systemu informatycznego dla DWOK (opracowanie pt. "Systcm informatyczny DWOK 1.1. Podręcznik użytkownika"), - przygotowano testową bazę danych opartą o wpisaną w pamięć komputera RIAD zawartością t. 9 DWOK Wielkie Księstwo Poznańskie, tworząc tym początek tzw. surowej bazy danych. - wytypowano w t. 9 DWOK hasła indeksu rzeczowego z pól "rośliny" i "zwierzęta", tworząc próbny indeks standardowy i kontekstowy, - od lutego 1988 rozpoczęto szkolenie 3 pracowników Redakcji w zakresie obsługi terminalu komputera RIAD w programie "SCRIPT-EDITOR", - przystąpiono do wyboru materiału leksykalnego z pól indeksowych "rośliny" i "zwierzęta" z tomów 24 - 28 DWOK Mazowsze. Inne prace Zespół pracowników Redakcji przeprowadził pełną kontrolę zytów rękopiśmiennych znajdujących się w Redakcji w Poznaniu. B a d a n ia p r ob l em ow e scontrum depo- II.6.l Przedmiotem prac w okresie sprawozdawczym było: a) sporządzenie dalszej części kartoteki rękopiśmiennych zapisów nutowych OK i analiza porównawcza opracowanego materiału, b) opracowanie założeń do indeksu rzeczowego dla DWOK i uruchomienie współpracy z innymi ośrodkami badającymi pokrewną problematykę. Zadania wynikające z umowy z IS PAN w temacie pt. "Dzieła wszystkie Oskara Kolberga", w programie "Dokumentacja kultury materialnej i artystycznej w Polsce" nr CPBP 08.14 (temat II.6.1) rozliczone zostały przed komisją odbioru prac zleceniodawcy z wynikiem pozytywnym i uzyskano akceptację planu prac do końca 1988 roku. Sytuacja finansowa Na rok finansowy 1987 Wydział I PAN przydzielił na DWOK dotację celową w wysokości 6 171 221 zł, z czego przekazano Redakcji z ZG PTL we Wrocławiu (który pośredniczy w przekazywaniu dotacji z PAN dla Redakcji) kwotę 3328221,-. Z tytułu udziału w badaniach problemowych dla IS PAN Redakcja uzyskała wpływy w wysokości 972 931,- zł. W roku 1987 nie wystąpiła konieczność zapłaty za druk t. 67/2, gdyż PWM przesunęło termin zakończenia prac przy tym tomie na rok 1988. �294 Do polowy 1988 roku bieżące raty dotacji z PAN spływają na konto Redakcji terminowo i w odpowiedniej wysokości. Ze względu jednak na niepelne przekazanie dotacji przez ZG PTL w roku 1987, w momencie zakończenia dru1w t. 67/2 wystąpi niedobór środków na wykupienie tomu z drukarni Sprawy osobowe 6 lipca 1987 roku zmarł wieloletni Redaktor Naczelny DWOK, prof. dr Józef Burszta, Pod kierunkiem Profesora edycja DWOK uzyskała znaczny stopień zaawansowania, wchodząc jednocześnie w etap prac nad tomami zamykaj<:lcymi edycję. Sposób organizacji pracy Redakcji sprawdził się w trudnym olu'esie po śmierci Profesora. Nakreślone przez Niego plany i zadania realizowane były terminowo przez zespól pr:::cowników Redakcji i przez ponad półroczny okres przejściowy, gdy Redakcja DWOI\: pozostawala bez formalnie działającego redaktora naczelnego, w żadnym stopniu nie wystąpiły opóźnienia w reali'C'lcji bieżących prac. W tym trudnym czasie zespół Redakcji korzystał wiclokrctnie z pomocy Przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego prof. dra Gerarda Lc:budy a także doe. dra Bogusława Linette'a, desygnowanego przez WZD we wrześniu 1987 na stanowisko redaktora naczelnego DWOK. Formalne powołcmic doc. dra B. Linette'a na stanowisko Redaktora Naczelnego DWOK l:a:;hlPi10 23.01.1988 roku, decyzji! Sekretarza Wydziału I PAN. Tak jak prof. Burszta, nowomianowany Redaktor Naczelny nie otrzymuje z tytułu swej pracy stałego upo:;ażenia lecz honorarium po ukazaniu ,:ię drukiem kolejnego tomu DWOK. Po wieloletnich staraniach w koilCU 1987 roku Redakcja uzys:Glła z PA;;' środki finansowe przeznaczone na regulację płac pracowniczych w takic:j wysokości, które umożliwiły przeszeregowanie 3 pracownH::ów na pełne eLlty. Zre<:tlizowano w ten sposób powtarzające się postulaty Komitetu Redakcyjnego i długotrwałe zabiegi ś.p. Profesora Burszty. \'1 czerwcu 1988 r. Redakcja DWOK zatrudniała fl pr~;cowników naukowo-badawczych (w tym 1. osobę na j/~ etatu). Główna księgowa i pracowni:c go:;podarczy wtrudnieni byli łącznie na 1 etacie. Jan M. Paliw SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOSCI KOLA ZAINTI.;RE:SOWA"J KULTURi\ ASYRYJSKĄ PRZY POZNANSKIM ODDZIALE: PTL ZA OKRES: \VRZESIEN 1987 - KWIECIEN 1989 Dzialalność naszego Koła nie da się opisać przy pomocy "uchyeh d,mych lic::bowych, gdyż jej główną domenę sLnowiq "potkania ,ć niezmiernie cickawy:~~i ludżmi, a także serdeczne kontakty z naszymi sympatykami z lud'i:mi nam ;:YClJiwymi. Niektóre z tych spotkań odbyły się w oddziałach PTL, z któ,'ymi nawiąz:u:o wcześniejszy kontakt podczas dwóch o:;tatnich 'Walnych Zjazdów Delegatów FTL, 63. vv Poznaniu i 64. w Bytomiu. Zgodnie ze złożone) deklaracją Koło zrealizowało wszystkie zaproszenia, które dotychczas otrzymało. Miejmy nadzieję, ,~~ tak będzie w dalszym ciągu. Dzięki przychylności Zarządu Głównego PTL, do udziału w 6:). WZD PTL, jaki �295 odbył się w Poznaniu w dniach 18 - 20 IX 1987 r., zaproszono dwóch Asyryjczykóvi: prof. Konstantina P. Matwiejewa z Moskwy, który wygłosił referat o Asyryjczykach w ZSRR oraz dziennikarza i zarazem nauczyciela języka asyryjskiego z Jonkoping (Szwecja) - Michaela Mammo - zdającego relację o działalności mis.j·Jnarzy europejskich wśród chrześcijańskich Asyryjczyków i o asyryjs:<ich imigr,mtach w Szwecji. Kolejne wystąpienie na tym zjeździe dotyczyło społeczności asyryjskiej w mieście Qameszli (Syria) w hetach 1925 - 1970. Pobyt gości asyryjskich zaowocował i na innych polach. Otóż prof. K. P. Matwiejew odbył kilka interesu-o jących spolkań ze studentami asyryjskimi w Polsce i z przedstawicielami niektórych polskich instytucji. Rozmowy zaś, jakie przeprowadził M. Mamoo z niektórymi uczc:ótnikami zjazdu, w tym z prof. K. P. Matwiejewem, oraz jego osobiste wrażenia znalazły swoje odbicie w kilku odcinkach w asyryjskim miesięczniku "HUJADA", który wydawany jest w Sodertiilje (Szwecja) już od 12 łat. W dniu 15 października nasze Koło zostało zaproszone na uroczystość inauguruj2,cą rok akademicki Uniwersytetu III wieku, jaka odbyła się w Auli UAM w Poznaniu. 24 listopada zorganizowano zebranie członków Koła, na którym dr M. Gawęcki i dr M. Abdalla dzielili się wrażeniami z pobytu wśród Asyryjczyków w Szwecji. Gościem honorowym był mój ojciec, który przebywał w tym czasie w Polsce. Tego samego dnia odbyło się bardzo udane spotkanie ze studentami z Koła Przyjaciół ONZ działającego przy Radzie Okręgowej ZSP. Dopisała frekwencja i studenci wykazywali duże zainteresowanie tematem obrad, a brzmiał on: "Kultura duchowa i materialna współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie". W dniu 20 grudnia 1987, na zaproszenie Koła Naczelnej Organizacji Technicznej i pracowników gastronomii hotelu "Poznali" wygłoszono odczyt na temat kuchni asyryjskiej połączony z degustacją kilku potraw narodowych. Relacja z tego spotkania ukazała się w nUmerze świątecznym "Gazety Poznańskiej" w formie wywiadu. Spotkanie zamykające działalność Koła w roku 1987 poświęcone obyczajom świątecznym i noworocznym Asyryjczyków, odbyło się w sali kominkowej Palacu Kultury w Poznaniu na zaproszenie vVszechnicy Wiedzy oKrajach Trzeciego Swiata. Iv'Iigawka z tego spotkania, wzbogaconego relacjami innych uczestników o obyczajach świąteczno-noworocznych Palestyńczyków, na Kubie i w Hiszpanii ukuała się w "Teleskopie" lokalnym programie poznańskiej telewizji. VI roku 1988 nasze Koło zostało zaproszone osiem razy do wygłoszenia odczytów. Pierwsze z nich zostało wystosowane przez oddział PTL w Mszanie Dolnej. Tam w d['.iach 25 - 26 stycznia dzieliłem się uwagami o historii nowożytnej Asyryjczyków, przy czym zaskoczyła mnie wręcz życzliwość i przychylność moich słuchaczy i zarazem rozmówców. Wyświetlano przeźrocza. Iście rodzinna atmosfera panowała podczas prywdnych spotkań z działaczami PTL w Mszanie Dolnej, a gościnność i serdeczność gospodarzy szczerze mnie wzruszyły. Poznałem tam wc,;:echstronnego artystę ludowego, Stanisława Ciężadlika, zwiedziłem też Muzeum Etnografi.czne im. Orkana w Rabce. W dniach 4 - 10 kwietnia przebywała w Poznaniu na zgrupowaniu asyryjska drużyna piłki nożnej z Sodertiilje, by następnie rozegrać dwa mecze: z drużyn,! ,.Płomień" w Opale nicy i z juniorami "Lecha" w Poznaniu, o czym poinformo'.val<l ..Gazela Poznal1ska" 9 kwietnia. Przy tej okazji doszlo do spotkania zawodnik6w asyryjskiej drużyny z członkami Koła w hotelu "Novoteł" w Poznaniu. 13 maja, na zaproszenie Klubu Międzynarodowej Prasy i Książki oraz młodzieży szkolnej z Zespołu Szkół Zawodowych w Elblągu wygłoszono dwie prelekcje o kuchni i obyczajach kulinarnych współczesnych Asyryjczyków. Udzielono też wywiadu dzien1likarzowi "Wiadomości Elbląskich". 3 listopada zaprosiło nas Stowarzyszenie �296 Radiestetów w Poznaniu do Klubu "Pod Lipami" w celu wygłoszenia odczytu o asyryjskiej magii ludowej. Drugie spotkanie, które odbyło się dla tej samej widowni w dniu 24 listopada było poświęcone Sumerom. Natomiast 18 listopada gościł nas oddział krakowski PTL, gdzie w tamtejszym Muzeum Etnograficznym wygłoszono prelekcję pod tytułem: "Wiara i kultura współczesnych Asyryjczyków". Rok 1988 zamknięto dnia 9 grudnia dwoma odczytami na zaproszenie Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, gdzie mówiono o piśmiennictwie i chrześcijańskich zabytkach sakralnych Asyryjczyków. Ostatnie spotkanie w okresie sprawozdawczym, poświęcone kuchni i obyczajom kulinarnym Asyryjczyków, odbyło się w dniu 24 kwietnia 1989 r. w Wojewódzkim Ośrodku Postępu Rolniczego w Kalsku k. Sulechowa. Drugi nurt działalności Koła, do którego przywiązujemy równie dużą wagę to publikacje o dzisiejszych Asyryjczykach. Ich celem jest przybliżenie polskiemu czytelnikowi asyryjskiego folkloru. Oto niektóre pozycje: "Z kręgu folkloru chrześcijańskich Asyryjczyków". Literatura Ludowa, 4 - 6: 1988. "Tur Abdin" - asyryjska "Góra Athos". Tygodnik Powszechny. Artykuł przyjęty do druku od dwu lat. -- "Tradycyjne metody konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków". Lud 1988. "Po poście wesele" Myśl Społeczna, 4: 1988, s. 10. -- "Traditional methods of food preservation used by modern Assyrians". w: Food Conservation - Ethnological Studies. Ed.: A. Riddervold i A. Ropeid. Prospect Books 1988, s. 178 - 191. -- "Cooking pots used in present day assyrian village kitchen in the Middle East". Oxford symposium of food and cookery. Prospect Books 1989, w druku. Michael KONFERENCJE, Abdal1a ZJAZDY I SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1985, 1986, 1987, 1988 ROKU 1985 r. III Tydzień Gór (Łódź-Zakopane 22 - 28 IV). Organizatorzy: Zakład Geografii Miast i Turyzmu Uniwersytetu Łódzkiego, Studenckie Koło Naukowe Geografów Uniwersytetu Łódzkiego, Stowarzyszenie Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza Oddział w Łodzi. Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich przy Oddziale Akademickim PTTK. Referaty między innymi wygłosili: R. Loth, Kasprowicz i świat Podhala; A. Brzozowska-Krajka, Komponenty więzi wewnątrzgrupowej w świetle współczesnej ludowej poezji podhalańskiej; K. Polak, Długoletni dyrektor Muzeum Tatrzańskiego - Juliusz Zborowski. 61 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pt. ,,90 lat polskiego ludoznawstwa" Lublin 20 - 22 IX). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny i Oddział w Lublinie. Referaty: A. Kowalska-Lewicka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju; J. Burszta, Rodowód polskiej kultury ludowej; M. Wieruszewska, Horyzonty współ- �291 czesnej etnografii polskiej; R. Reinfuss, Problematyka etnograficzna Lubelszczyzny: K. Mnrczak. 40-lccie Oddziału PTL w Lublinie; M. Gawęcki. Etnografia polska w badaniach ludów pozaeuropejskich. Ses,ia popularnonaukowa poświęcona doc. dr. Adamowi Chętnikowi z okazji setnej rocznicy jego urodzin (Łomża 19 X). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół ZiE'mi Łomżyńskiej, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, Kuratorium Oświaty i Wychowania, Muzeum Okręgowe w Łomży. Referaty: R. Kołodziejczyk, Mazowsze w syntezie historycznej -- stan i perspektywy badań; A. Dobroński, Adam Chętnik -- patriota i społecznik; B. Kunicki, Adam Chętnik - propagator muzealt:ictwa, bursztyniarstwa i bada!'l archeologiczno-historycznych; E. Białobrzeski, Adam Chętnik - badacz i obrońca Kurpiów. Sesja naukowa pt. ,.Kultura ludowa a kultura narodowa" (Kraków 8 - 10 XI). Organizatorzy: Uniwersytet Jngielloński. Ośrodek Kultury Wsi ZMW "Scena Ludowa". Referaty: J. Burszt.a, Kultura ludowa a kultura narodowa; .J. Bohdanowski, Przemiany krajobrazu wsi polskiej i ochrona jego wartości; A. Kowalska-Lewicka, Zaloty wiejskie (na przykładzie Podhala. Obyczaje i rytuały); S. Burkot, Tradycja i teraźniejszość chłopskiego nurtu w literaturze; A. Szurmiak-Bogucka, Muzykow3!lic i taniec na dawnej i współczesnej wsi polskiej. Inspiracja dla twórców r.arodowych. Folkloryzm; T. Aleksandrowicz, Sposoby upowszechniania na wsi kultury powszechnej. Sesja naukowa nt. ,.Kultura polska po roku 1945" (Warszawa 25 XI). Organizatorzy: Katedra Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Zespół do Badań Kultur Środowiskowych. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: S. Siekierski, Rozumienie tradycyjnej kultury chłopskiej; R. Sulima, Badania nad kulturą robotników - pytania i typy źródeł. Sympozjum pt. "Więź narodowa" (Kraków 18 - 20 X). Organizatorzy: Komisja ds. współpracy historyków i socjologów przy Zarządach Głównych PTH i PTS, Katedra Etnografii Słowian UJ. Referaty między innymi wygłosili: J. Jerschina i J. Kurczewska, Etnocentryzm i ideologie narodowe; E. Niemczyk i C. Robotycki, Sztuka ludowa i sztuka narodowa; G. Babiński, Mniejszość etniczna a asymilacja narodcwa. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 17 I E. Vecerkova, Sztuka ludowa na Morawach. 31 I F. Bronowski, Pojęcie ludu w polskiej historiografii XIX i XX w. 21 I B. Wróblewska, Ludowa plastyka na terenie Polski środkowej. 28 II E. Władykowa, Wzorce estetyczne łódzkich wnętrz mieszkalnych w 2 połowie XIX i XX w. 14 III M. Pinińska, Sztuka regionalna Pomorza Szczecińskiego, procesy zmian. 28 III E. Zawiejska, Działalność Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. 9 V K. Pisera, Narzędzia rolnicze i środki transportu J. Smelika ze wsi Dębowiec w zbiorach MAiE w Łodzi. 23 V E. Zawiej ska, Organizacja pasterstwa i architektura pasterska w Karpatach polskich. 19 IX M. Eckert, Teatry lalek w Łodzi powojennej przed powstaniem scen profesjonalnych. 24 X M. Pinińska, Wacław Konderk i folklor. �298 Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 9 I L. Dzięgiel, Skandynawskie ośrodh etnograficzne badające Trzeci Sw; Jt 6 II B. Pilichowska, Z badań nad obrzr:;dowością dc1wne~o Kr"kowu.. N0\'.'e' materiały dotyczące zwyczaju Lajkonika. 6 III Z. Fijak, Z badań nad mitem polskiego bohatera narodowego. 9 X W. Lubaś, Osadnictwo Karpat w świetle nazw miejscowych. 6 XI L. Dzięgiel, Chrześcij,u1skie mniejszości Bliskiego Wschodu jako pr:.~dmiot przyszłych badań etnografów polskich. 9 XII B. Pilichowska, Z obrzędowości davmego Erakowa. Zapomniane Emau:;y. 1986 r. S~sja popularnonaukowa poświęcona JGdrzejowi Cierniakowi (Zaborów 17 V) Organizatorzy: Zjednoczone Stronnictwo Ludowe Wojewódzki Komitet w Tarnowie. Filia Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Krakowie. Referaty: M. Wieruszc'.I'ska-Adamczyk, Myśl Jqdrzeja Cierniaka o rodzimej kulturze ludowej; E. Orzechowski, Jędrzej Cierniak na tle tradycji teatru amatorskiego w Małopolsce; R. Kantor, Emigracja zaborowska w Stanach Zjednoczonych. Konferencja naukowa nt. .,Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją" (Toruń 22 - 24 V). Organizatorzy: Zakład Etnografii bstytutu Archeologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Komisja Metodologiczna Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Referaty: C. Robotycki, Chlopska kultura tradycyjna; K. Piątkowski, Tradycja a racjonalność; W. Burszta, Kontrowersja: relatywizm obiektywizm w badaniach nad kulturą; K. Kaniowska. Surrealizm w etnologii; M. Buchowski, Europocentryzm -- etnocentryzm - scjentocentryzm; M. Piotrowski, Metodologia a metodyka w badaniach etnograficzn:/ch; A. Paluch, Perypetie z barwinkiem, czyli refleksje nad metodą w etnobotilrlice; S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii ,.kultura"; G. Augustynowicz, Model transformacji wewnątrztekstowej z.asto30wanie w etnologii: A. Bokiniec, Kontakt kulturowy i jego znaczenie w tworzeniu ~i~ systemów kulturowych; E. Sroczyńska, Szkic do ..właściwej" antropologii filmu; H. Bursz\a. System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego. Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Tol",.lll 22 V). KorY'.unikaty: J. Burszta i Z. Jasiewicz, III Kongres Nauki Polskiej i jego znacze!lie dla nauk etnologicznych; Z. Sokolewicz, Program prac Komisji Metodologicznej KNE PA~. 62 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja nauk"wa nt. ..Etndogia wob'.'c współczesnych zjawisk kulturowych na Ziemiach Z2chdnich i Pólnocnych" (Koszalin 12 - 14 IX). Organizato.rzy: Polskie Towar:o:ystwo Ludoznawcze Zarząd Głó'cVny i Oddział w Koszalinie. Referaty: J. Burszta, Etnologia wobec w3półcze,"~~·c::". zjawisk kulturowych na Ziemiach Zachodnich i Północ'lych; K. Wolo3, Stan bad,'!'. nad kultm'ą ludową Pomorza Zachod!1iego; A. Sulitka, Spoleczncśt: a l:ul1ura nowo zasiedlonych terenów Czech po II wojnie światowej; A. Szyfer, Małe mi<:;'teczka na Warmii; J. Sienkiewicz, Zabytkowe budownictwo ludowe POl1iO:'Z~: Srodkowego. Problemy jego ratowania; A. Szyfer, Specyfika kulturowa r.1ałyc1l miasteczek; A. Moniak, Niektóre metodologiczne aspekty b,;d ••ń etnograficznych nad kulturą wsi koszalińskiej; J. Hajduk-Nijakow:ika, Przemiany kulturowe !la Ziemiach Zachodnich w badaniach folkloryslycznych; .T. Niedźwiecki, Wspólcze"A sztuka ludowa Krajny Złotowskiej i Pałuk; M. Pinińska, Sztuka ludowa na Pomorzu Szczecii1skim w procesie zmian; B. Kołodziejska, Miejsce kultury ludoviej w życiu współczesnym (na przykładzie woj. zielonogórskiego). �299 Konferencja naukowa nL "Etnologia i folklorystyka wobec problemu tworzenia się nowych społeczności na Ziemiach Zachodnich i Północnych" (Turawa k. Opola 10 - 11 X). Organizatorzy: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Slą,ki i CPBP. Referaty: J. Burszta, Z metodologii badań etnograficznych procesów tworzenia :.iię nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich; D. Simonidcs, Folklor jako kryterium stopnia integracji społeczno-kulturowej na Ziemiach Zachodnich; A. Szyfer, Znaczenie kultury ludov,rej grup autochtonicznych dla kształtowan\c1 się nowych społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych; Z. Jasiewicz. Rodzina a proce;;y integracji społeczno-kulturowej - z etnologicznych b'ldań na Ziel"iach Zachodnich i Północnych; B. Bazielich, Znaczenie odzieży i stroju VI procesie zrniJn ]l ,l. Dolnym Śląsku; B. Linette, Folklor muzyczny w procesie integr~cji spcleczno-kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych; H. Wesołow~ka, W:·:pólczcsna obrzędowość rodz.inna w procesie kształtowania sii~ noweg':) ~połeczeństwa reg:onu Dolnego Ślqska; K. Wolos, Obrzędowość ludowa w warunkach przeobrażeil społeczno-kulturowych społeczności wiejskich na Pomorzu Środkowym; J. Hajduk-Nijakowska. Przemiany kulturowe na Ziemiach Zachodnich w badaniach folklorystycznych; \V. Czapran, Rola więzi krewniaczej w kształtowaniu się społeczności lokalnej na Dolnym Śląsku. Uroczystość lO-lecia Kola Miłośników Folkłoru Miasta Kalisza połączona z la. zjazdem kół folklorystycznych Lodzi. Opoczna i Kalisza (Kalisz 11 -12 X). Organizatorzy: Towarzystwo Miłośników Kalisza, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Opocznie. Konferencja nt. ,.Etnografia wśród nauk humanistycznych" (Kraków 23 - 25 X). Organizator: Katedra Etnografii Slowian UJ. Referaty: A. Zamrzycka-Kunachowicz, Problematyka konferencji z perspektywy etnografa; Iv!. Porębski, Historia sztuki a etnografia; J. Szacki, Etnologia w oczach socjologa; M. Kuniński, Filozofia kultury czy filowfi'l nauk o kulturze; D. Simonides, Folklorystyka wobec etnologii i innych nauk humanistycznych. Sesja naukowa nl. "Paweł Hulka-Laskowski, pisarz z robotniczym rodowodem" (Żyrardów 24 X). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych MTK, Wydział Kultury, Kultury Fizycznej i Turystyki UM w Żyrardowie. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: M. Idźkowska. Etos robotniczy w ujęciu P. Hulki-Laskowskiego; J. Broda, P. Hulki-Laskowskiego związki ze Śhjskiem Cieszyilskim (w świetle koresponde;'lcji); A. Stawarz, Koncepcja Oś,'odka Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Zyrarao·,vie. Sesja naukowa nL "Tradycja i współczesno~;ć w kulturze społecznej i duchowej rdzennych mieszk:lńców AUCitralii i Wysp P2cyfiku" (Wrocław 29 - 30 XI). Orga.nizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział we \Vrodawiu. Referaty: A. KUCZYllSki, Humanitarna postawa Polaków wobec rdzennej ludności Australii i Oceanii; H. i W. Aleksandrowicz, Kaszub G. F. von Tempsky wśród Maorysó\v; E. Sit2k, Marynarze polskich statków transportowych w kontaktach z ludnością Australii i Oceanii; J. Schmidt, Zróżnicowanie tradycyjnej kultury Polinezyjczyków; H. Romańska, Zmiany kulturowe na Wyspie Wielkanocnej w ostatnim pięćdziesięcioleciu; M. Czaplińsld, Zmiany w Zachodnim Samoa pod panowaniem niemieckim; M. Czapliński, Prze·· miany na Nowej Gwinei za rządów niemieckich; R. Herzog, Wybrane problemy kultury Maorysów; M. Wrońska-Friend, Tradycja i współczesność Telefomin; F. Ro- �300 siński, Rola bigmenów dawniej i obecnie na Nowej Gwinei; W. Bęben. Ryty przejścia u Arapeszów; A. Kozyra, Rytuały związane z wojną wśród kr3jowców na Nowej Gwinei; M. Faliszek, Etyka tubylców pd.-wsch. Australii; E. Namysł, Rola kobiety w tubylczych społecznościach Australi.i; T. Falkowsk:J.. Sytuacja tubylców w ustawodawstwie australijskim w ostatnich latach; A. Paluch, Wyobrażenia tubylców o śmierci i demonach w Australii i na Oceanii; A. Po:;ern-Zicliński, Synkretyzm w polinezyjskiej mitologii; B. Kopydłowska-Kaczorowsk.a. Polinezyjskie marae; W. Kowalak, System wantok na Nowej Gwinei; W. Bęben, Istoty najwyższe i ich kult u Arapeszów; F. Rosiński i W. Bęben, Masalaje we wsch. Sepiku; B. Strzałek, Sztuka dorzecza Sepiku w procesie przemian funkcjon3lnych; F. Rofiński i W. Bęben, Domy duchów w rejonie Maprik na Nowej Gwinei; K. Fac. Nowogwinejska sztuka religijna w zbiorach Muzeum Misyjna-Etnograficznego w Pieniężnie; J. Hejman, Religia i magia a gospodarka spolcczeóstw kopieniaczych na Oceanii; F. Drobek, Problematyka społeczno-wierzeniowa w pracach lVIikłucho-Makłaja; W. Drapella, Problematyka nautologiczna w czasopiśmiennictwie polskim XIX wieku. Oraz: przeźrocza i film J. Lilpopa. Posiedzenie naukowe Komisji Dziejów Wsi i Rolnictwa KHN PAN i Ruchów i Struktur Społecznych KHN PAN (Warszawa 3 XII). Referaty: A. Bryk, O autonomii Żydów w polskim pejzażu społeczno-politycznym (XVI - XVII w.); M. i K. Piechotkowie, Żydzi w strukturze przcstrzenej miast i miasteczek polskich do połowy XIX w.; A. Cała, Z badań nad kulturą żydowską w środowisku wiejskim. Sesja popularno-naukowa z okazji 70 rocznicy nadania praw miejskich dla Żyrardowa (Żyrardów 10 XII). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych MTK, Miejska Rada Narodowa w Żyrardowie. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: A. Stawarz, Kultura :11iasta przemysłowego, Żyrardów XIX - XX w.; M. Ciechociilska, Model miasta przemysłowego XIX - XX w., Żyrardów. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi. 15 V E. Królikowska, Etnograficzna działalność: Wandy Modzelewskiej - przyczynek do historii etnografii polskiej. 22 V M. Liberska-Marinov, Matka Boska w roku obrzl;dowym - w świetle badań w Opoczyńskiem. 12 VI A. Tw<!rdowska. Funkcja ochronna magii na podstawie badań w gminie Głuchów w woj. skierniewickim. 26 VI W. Nowosz, Zbiory i kierunki rozwoju Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 16 X S. Nowina-Sroczyński, Zaprzęg krakowski i podlaski na terenie Polski. 6 XI A. Woźniak, Kierunek rozwoju teatrów lalkowych - rcJleksje po Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalkowych w Bielsku-Białej. 13 XI Przegląd Filmów Etnograficznych "Azja". 4 XII E. Władykowa, Współczesna twórczość plastyków-amatorów w zbiorach Działu Kultur Miejskich. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 8 I E. Fryś-Pietraszkowa, Problem wspólczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej. 12 II K. Kwaśniewicz, Godnie Swięta w relacjach mieszkańców wsi Żabnica w Beskidzie Żywieckim. 2 IV R. Reinfuss, Z badań nad pasterstwem i hodowlą w Beskidzie Niskim. �301 7 V Z. Szromba-Rysowa, Biesiady jako przedmiot badań etnograficznych. 4 VI A. Pusocka, Z bacla!l nad kulturą ludową Wielkiego Krakowa. 3 XII A. Bednarczuk, Ludoznawcze treści przysłów litewskich. 1987 r. 63 Walne Zgromad,:cilie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego naukowa pL "Tr~ldycja i zmiana w życiu wiejskich społeczności lokalnych w krajach trzeciego świ<.:ta" (poznań 18 - 20 IX). Organizatorzy: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarz~1d Główny i Oddział w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Poznaniu. Referaty: Z. Jasicwicz, Badania nad społecznościami pozaeuropejskimi w systemie wiedzy etnologicznej; E. Śliwka, Działalność etnograficzna w społecznościach lokalnych trzeciego świata misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego (Werbistów); W. Bęben, Społeczność Arapeshów na Nowej Gwinei; A. Posern-Zieliński, Samorządność i kolektywizm w życiu andyjskiej wspólnoty; A. Kowalska-Lewicka, Ibadycka społeczność kobieca r,,!'Zabu w Algierii wobec współczesnych przemian; S. Szynkiewicz, Społeczność pasterzy mongołskich; M. Gawęcki, Społeczność rolnicza Talo-o-Barfak z Afganistanu; L. Mróz, Bandżara i Gadulja-Lohar z Radżastanu - hipotetyczni przodkowie Cyganów; L. Dzięgiel, Reorganizacja społeczności wiejskiej północnego Iraku Vi warunkach prosperity naftowej; M. Abdalla, Społeczność asyryjska w Kamy;;zli w Północno-wschodniej Syrii. i sesja II Zjazd Absołwentów Etnografii i Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Poznańskiego poświęcony pami::;ci prof. dra JÓzef2. Burszty (poznań 25 IX). Organizatorzy: Instytut Etnologii Uniwersytetu Adama Micldewicza. Referaty: J. Bednarski, Profesor ,Józef Burszta jako uczony i nauczyciel akademicki; Z. Jasiewicz, Prace badawcze i dydaktyczne Instytutu Etnologii DAM; L Kabat, Role zawodowe i losy życiowe absolwentów. Sesja z okazji 60-łecia Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika (ŁomżaNowogród 9 - 11 X). Organizatorzy: Społeczny Komitet Obchodów 60-lecia Skansenu Kurpiowskicgo im. A. Chr;tnika w Nowogrodzie, Muzeum Okręgowe w Łomż,y. Refe~'aty i komunikat.y: W. Lempka, 60 lat Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodzie; F. Midura, Skansen Kurpio'Nski na tle muzeów tego typu w Polsce; Z. Sędziak. Adam Chętnik -- życie i działalność; Z. Piechociński, Adam Chętnik wobec problemu Warmii i l\hzur; M. Pokropek, Założenia i plany II cz. Skansenu Kurpiowskiego; K. DSZYllSki, Wpływ przedsięwzięć skansenowskich Adama Chętnika r:.a inicjatywy skan:,eliowskie w Polsce. Konferencja pL "Dorobek naukowy prof. K. Zawlc,towicz-Adarnskiej w świetle dzisiejszych zainte:'csowań etnografów polskich (Łódź 5 - 6 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu :"ódzkiego. Referaty: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Moje spotkania z K. Zawistowicz-Adamską; M. Biernacka, Stosunek K. Zawistowicz-Adamskiej do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego; lVI. Vvieruszewska, Region, społeczncść lokalna - renesans zainteresowań; J. Kucharska, Spcleczność lokalna i jej badanie w śv,rietle koncepcji K. Zawistowicz-Adamskiej; J. Damrosz, Znaczenie inspirCl.cji teoretyczno-metodologicznych w badaniach społeczności lokalnych i grup regionulnych; S. Svecova, Otazky v,Y';kumu lokalnych spolecnosti a regionu; T. Heroldova, Vesnice v ceskem pohranici po 1945 - utvareni novych lokalnych spoJecnosti; A. Zambrzycka-Kunachowicz, Dar jako kategoria kulturowa; K. Kwaśniewicz, Problem badania obrzędowości dorocznej; N. Pavkovic, Problem badania systemów krewniaczych; V. Krawczyk-Wasilewska, Popularyzacja epiki ludowej w dorobku K. Zawistowicz-Adamskiej; M. Trojan, Zainteresowania ludami �302 ugro-fińskimi w pracach K. Zawistowicz-Adamskiej; C. Nowosz, Muzealnictwo w koncepcji K. Zawistowicz-Adamskiej; A. Jackowski, Człowiek i t\\lórczość; M. Drozd-Piasecka, Problematyka sztuki ludowej w pracach K. Zawistowic:>:-Adamsldej; K. Kaniowska, Rozważania o metodzie K. Zawistowicz-Adamsldej; M. Piotrowski, Metoda badań terenowych K. Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza; E. Sroczyńska, .,Społeczność wiejska" K. Zawistowicz-Adamskiej. Spotkanie ku czci Seweryna Udzieli (Kraków 24 XI). Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Komisja Etnograficzna Oddziału PAN w Krakowie, Katedra Etnografii Słowian UJ, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie. Referaty: A. Jacher-Tyszkowa, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie; U. ZębaIska, Księgozbiór Seweryna Udzieli podstawą dla Biblioteki Muzeum; U. Janicka-Krzywda. Zbiory archiwalne Seweryna Udzieli; D. ŁąCzY11ska,Młodość Seweryna Udzieli; R. Reinfms, Seweryn Udziela jako człowiek i jako badacz; E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej; W. Bieńkowski, Działalność Seweryna Udzieli w Komisjach Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie; A. Rataj, Rozwój Muzeum Etnograficznego w Kr:lkowie po II wojnie światowej. Przegląd Filmów Etnograficznych Witolda Zukowskiego (Włocławek 6 XII). Organizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Słowo wstępne: E. Sroczyńska. Sesja nt. "Działalność Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim w latach 19271987" (Tomaszów Mazowiecki 7 XII), Organizator: Muzeum w Tomaszowie Maz. Referaty między innymi wygłosili: J. P. Dekowski, Muzeum w Tomaszowie Maz. historia i działalność w latach 1927- 1956; J. Jastrzębski, Działalność Muzeum w Tomaszowie Maz. w latach 1957 - 1987; W. Bogurat, Obrzędy doroczne i sztuka obrzędowa woj. piotrkowskiego. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 29 I A. Plucińska-Amribd, Styl łódzkiego środowiska robotniczego. 5 II K. Pisera, Narzędzia rolnicze w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etno- w graficznego 5 III Łodzi. Iwona Archeologicznego Swiętosławska, i Etnograficznego Huculskie 9 IV W. Nowosz, Rzeźba Makonde nograficznego obrazy na szkle w zbiorach Muzeum w Łodzi. w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Et- w Łodzi. 1 X M. Eckert, Lalkowe, narodowe postacie teatralne. 15 X A. Twardowska, Polskie zabawki ludowe. 12 XI S. Nowina-Sroczyński, Gospodarstwo wiejskie w heraldyce polskiej. 19 XI M. Golicka-Jabłońska. Podróż do dwóch światów refleksja nt. chrześcijańskiego i islamskiego Egipt1l. 26 XI A. Mikołajczyk, Wrażenia z podróży muzealne) na Ukrainie. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 15 I J. Łaszczuk, Z zagadnień Ludowego rzemiosła artystycznego 15 I U. Janicka-Krzywda, Przemiany stroju górali babiogórskich Ukrainy. po II wojnie światowej. 7 I F. Kiryk, siedniej Miasta góralszczyzny. i miasteczka podkarpackie i ich wpływ na kulturę są- �303 1 III R. Reinfuss, s::c::iJzr.y w XIX Rola miast podkarpackich w rozwoju kultury ludowej góral- ludowej na przykŁadzie wieku. 3 IV A. Tyszkowa, ,itzcworytów leżajskich. Ploblemy badawcze polskiej grafiki ~. Pietraszek, Tradycja we wspólc;:esneJ wsi dolnośląskiej. :.;VI S. Urbańczyk, Slady kolonizacji wołoskiej w słownictwie ludności Karpat. 7 X W. Drabik, OJ teatru do ObTZ(;U.U. " XI U. Mohrmann, Współczesne badania nad sztuką ludową i nieprojesjonalną fi V w NRD. 2 XII T. Kosmina, Z badań nad budownictwem ludowym 2 XII A. Kowalska-Lewicka, Uwagi o Międzynarodowej niowej na Ukrainie. Konferencji Pożywie- w Norwegii. 1988 r. Spotkanie z okazji 40-lecia kwartalnika 19 l). Organizator: Instytut Sztuki PAN. "Polska Sztuka Ludowa" (Warszawa Przegląd Filmów Etnograficznych Waldemara Czechowskiego (Włocławek Organizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. wstępne: E. Sroczyńska. 12 VI). Słowo Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Warszawa 20 V). Organizator: KNE PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN: Referaty: M. Biernacka, Z badań nad więzią społeczną wsi i jej kulturowymi przejawami; W. Paprocka, Etnologiczne badania nad współczesnością w ośrodkach naukowych uniwersyteckich oraz placówkach IHKM PAN. Sesja popularne-naukowa nt. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (Opoczno 21 V). Organizatorzy: Muzeum Regionalne w Opocznie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Opocznie. Referaty i komunikaty: S. Rosiński, Rola muzeów skansenowskich w ratowaniu zabytków architektury ludowej; J. P. Dekowski, Z badań nad ludem opoczyńskim i jego kulturą; L. Muszyński, Rola stowarzyszeń regionalnych w upowszechnianiu kultury; S. Gąsior, Zbiory muzeów województwa piotrkowskiego - magazynowanie i konserwacja; Z. Błaszczyk, Zabytki w regionie opoczyilskim, ich stan i użytkownicy; S. Petrus, Ruch ludowy w Opoczyńskiem; W. Koperkowicz, Ludzie zasłużeni dla regionu opoczyńskiego. Inwentarzyacja zabytków kultury ludowej. Uroczysty jubileusz gO-lecia urodzin prof. dr Marii Znamierowskiej-Priifferowej połączony z otwarciem wystawy "Kultura ludowa w fotografii Marii Znamierowskiej-Priifferowej" (Toruil 17 VI). Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum, Pomorskie Towarzystwo Muzyczne. Posiedzenie pracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Oddziału Etnologii Fakultetu Filozoficznego Uniwersytetu Edvarda Kardelja w LjubIjanie (Ljubljana - Portoroz 5 - 8 IX). Organizatorzy: Uniwersytet Edvarda Kardelja w Ljubljanie, Katedra Etnografii UŁ. Referaty: V. Novak, Emila Korytka neobjavljeno gradivo o slovenskem ljudskem zivljenju; B. Ostromęcka-Frączak, Osobowość Emila Korytki w świetle jego wierszy, listów i notatek etnograficznych, N. Jez, Emil Korytko in Kopitar; T. Pretnar, O verznih oblikah v slovenskih prevodih Korytkovih pesmi; B. Kopczyńska-Jaworska, Rodzina robotnicza okresu międzywojennego w Łodzi. Problem tworzenia i interpretacji źródeł; S. Kremensek. �304 O ljudski kulturi, o delavski kulturi in o naClnU zivljenja; G. E. Karpińska, Robotnik w ekologicznej strukturze miasta; N. Sulic i J. Zagar, Spreminjanje poldicne in socialne podobe Ljubljane od druge polovice 1~. stoletja do danes; M. Wasiak, Opowieść wspomnieniowa o fabrykancie Poznańskim w środowisku robotniczym; E. Nowina-Sroczyilska, Umrzeć w mieście: Refleksje na marginesie badań nad zwyczajami związanymi ze śmiercią i pogrzebem w łódzkim środowisku robotniczym; K. Kaniowska, Problem opisu w etnologii; L Slavec, Marginalije k etnolośkemu pisanju in opisu; M. Piotrowski, Materiały autobiograficzne i możliwość ich wykorzystania w etnografii; Z.Smitek, Potopisna literatura kot predmet etnolośkega raziskovanja; B. Jezernik, O metodi in predsodkih v antropologiji 18. stoletja (na primeru Alberta Fortisa); K. Piątkowska, Kulturowe reguły sztuki: Propozycja spojrzenia w oparciu o badania w środowisku wiejskim; J. Kucharska, Międzypokoleniowy przekaz tradycji językowych we wsiach kaszubskich Chmielno, Wiele, Zawory w świetle badań etnograficznych z lat 1982 - 1983; J. Bogataj, O etnolośkem pojmovanju kulture in kulturne dediScine v sodobnem turizmu: kontinuiteta, identiteta, alternativa; M. Ravnik i Z. Zagar, Kulturna dediSCina solin na slovenskem obrezju. [Materiały publikowane: "Etnoloska SticiSca"I"Ethnological Contacts" vol. l Ljubljana 1988J. 64 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa pl. "Funkcje muzealnictwa etnograficznego" (Bytom 16 -18 IX). Organizatorzy: Polskic Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny i Oddział Śląski, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Referaty: K. MakuIski, Naul:owe i społeczne funkcje muzealnictwa etnograficznego; J. Kamocki, Badania i ekspedycje naukowe muzeów etnograficznych oraz wykorzystanie ich efektów; A. Tyszkowa, Znaczenie zbiorów etnograficznych w pracy naukowo-badawczej; B. Bazielich, Obraz kultury ludowej w Polsce w świetle materiałów muzealnych; J. Czajkowski, Muzealnictwo skansenowskie częścią muzealnictwa etnograficznego - funkcja, zadania, metody; M. Parnowska, Rodzaje archiwów etnograficznych w muzeach oraz nowe metody dokumentacji etnograficznej i ich wartość dla nauki oraz upowszechnienia kultury; I. Bukowska-Floreńska, Zagadnienie współczesności w zbiorach etnograficznych; R. Tubaja, Formy upowszechnienia kultury ludowej poprzez muzealnictwo. Ogólnopolska Konferencja Skansenowska (Sanok 17 - 19 X). Organizator: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Referaty: J. Czajkowski, Uwagi metodologiczne do budownictwa ludowcgo w Polsce; V. Frolec, Główne kierunki histerycznego rozwoju budownictwa ludowego w Czechosłowacji; M. Pokropek, Budownictwo ludowe północno-wschodniej Polski; S. Karolkiewicz, Cele i zadania Fu;:dacji Ochrony Zabytków; W. Pawlak, U. Raszkiewicl:, Budownictwo ludowe w kurpiowskiej Puszczy Zielonej; T. Czerwiński, Budownictwo Mazowsza pólnocno-l:2.chodniego; B. Jesionowski, Budownictwo ludowe na Zuławach; J. Langer, Budownictwo ludowe na Orawie; M. Chodakowski, Budownictwo ludowe na Ukrainie; N. Sopoliga, Glówne cechy budownictwa Ukraińców w Słowacji; R. Tubaja, Budownictwo ludowe na Pomorzu Wschodnim; J. Sienkiewicz, Budownictwo ludowe Pomorza środkowego i zachodniego; O. Sewan, Problemy budownictwa drewnianego w RFSRR; W. Sadowski, Budownictwo wiejskie u zbiegu Noteci i Warty; A. Gólski, Budownictwo chłopskie w Wielkopolsce; S. Rosiński, Budownictwo ludowe w regionie radomskim; J. Święch, Budownictwo ludowe Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej; J. Adamczewski, Budownictwo ludowe na Pałukach; M. Trojan, Specyfikacja i zróżnicowanie budownictwa wiejskiego na Dolnym Śląsku; M. Soppa, Budownictwo drewniane Łużyczan między Nysą i Bobrem; L Kempisty, Budow- �305 nictwo ludowe Łużyc; J. Gałęza, Budownictwo ludowe na Śląsku Opolskim (próba przedstawienia dróg rozwoju); R. Rok, Budownictwo ludowe regionu częstochowskiego; A. Spyra, Budownictwo drewniane wsi pszczyńskiej; M. Pokropek, Budownictwo ludowe okolic Warszawy, H. Świątkowski, Budownictwo ludowe w Łowiekiem; B. Szur owa, Budownictwo mieszkalne i gospodarcze na Wyżynie Małopolskiej w XIX i XX w.; J. Leszczyński, Chłopskie budownictwo mieszkalne i gospodarcze w województwie kieleckim; R. Królikowski, Chłopskie budownictwo drewniane na Lubelszczyźnie; K. Jagieła, Budownictwo gospodarcze w Beskidzie Zywieckim; W. Jankowski, Mieszkalne i gospodarcze budownictwo ludowe w Polsce w świetle ewidencji zabytków architektury i budownictwa prowadzonej w latach 1976- 1988 przez ODZ w Warszawie. Uroczystości jubileuszowe lOO-lecia Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie poł'lczone z otwarciem wystawy "Kolekcja sztuki plemiennej Zairu" (Warszawa 27 X). Organizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne. VI Przegląd Filmów Etnograficznych pt. "Etnologia a film" (Łódź 9 -11 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii UŁ, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Referaty: B. Kopczyńska-Jaworska, Historia i idea przeglądów filmów etnograficznych; M. Łukowski, Między naukowym realizmem a filmową poezją w polskim filmie etnologicznym; E. Nowilla-Sroczyńska i A. Różycki, Mistrz i Małgorzata, czyli o konsultacji naukowej w filmie; G. Pełczyński, Kultura ludowa, film, folkloryzm; D. Drljaca, Ekranizacja zwyczajów ludowych w jugosłowiańskim filmie dokumentalnym; N. Kriźnar, Analiza video projekta. Posiedzenie naukowe (Warszawa 12 XI). Organizatorzy: opół Badawczy Uniwersytetu Warszawskiego "Osobliwość Państwowe Muzeum Etnograficzne. Odczyt: M. Prokopec, Contemporary North and Prehistoric South of Australia. Interdyscyplinarny Zcgatunkowa człowieka", Australian Aboriginals: Konferencja pt. "Folklor a światopogląd ludowy na przykładzie Śląska" (Turawa k. Opola 17 - 18 XI). Organizatorzy: Katedra Folklorystyki WSP w Opolu, Komisja Folklorystyki Komitetu Nauk o Literaturze PAN. Referaty: D. Simonides, Ludowy antropokosmos; T. Smolińska, W poszukiwaniu samoświadomości (rodzinne opowieści genealogiczne); W. Korzeniowska, Sacrum i profanum w ludowym modelu życia; H. Wesołowska, Rodzinne obrzędy jako wyraz samoświadomości; P. Kowalski, Badania nad wspólczesną śląską kulturą ludową. Sesja pt. "Wartości kultury polskiej a przemiany społeczne XIX i XX ,,,,...' (Lublin 2ł - 22 Xl). Organizator: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Referaty o tematyce etnograficznej wygłosili: B. Kopczyńska-Jaworska, Miasto i miejskość w systemie wartości kulturowych Polaków; J. Bartmiński, Ludowość jako wartość w kulturze polskiej XIX i XX w.; R. Kantor, Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej. Sesja naukowa nt. "Tradycja i współczesność w kulturze rdzennych mieszkańców Australii i wysp Pacyfiku" (Wrocław 26 - 27 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział we Wrocławiu. Referaty: A. Kuczyński, Australia w opisach E. Strzeleckiego refleksje o kulturze i sytuacji bytowej; M. i B. Strzałkowie, Walka o prawo do ziemi jako wyraz poszukiwania tożsamości tubylczej ludności Australii; J. Jaskulski, Instrumenty muzyczne rdzennych mieszkańców Australii w zbiorach polskich; F. Rosiński, Kultura pierwotnej ludności Tasmanii; J. Kamocki, Od plemienia 20 Lud t. LXXIIl �306 do narodu. Tworzenie się struktur narodowych w Indonezji; W. Kowalak, Kulty cargo a ruchy wyzwoleńcze w Irianie Zachodnim; F. Rosiński i W. Bęben, Współczesne ruchy spirytystyczne na Melanezji; A. Kozyra, Struktura i funkcje tajnych związków na Melanezji; W. Bęben, Praktyki czarodziejskie Arapeszów; F. Rosiński, Istota i rola duchów według tradycyjnych wierzeń papuaskich; A. Posem-Zieliński, Ogólnopolinezyjskie bóstwa naczelne i ich mitologiczny kontekst; B. Kopydłowska-Kaczorowska, Formy pochówków na Oceanii; J. Schmidt, Etnologiczny aspekt badań etnogenetycznych na Polinezji; J. Komorowski, Polskie żagle na Oceanii (część III - do roku 1988); J. Komorowski, Summa. Dorobek 12 lat trwania se.oji (1976 - 1988). Seminarium pt. "Zbiory fonograficzne folkloru - opis i przechowyw<Jnie (Warszawa 29 IX). Organizator: Instytut Sztuki PAN. Referaty: J. Bartmiński. G. Bączkowska, J. Adamowski, O organizacji archiwum etnolingwistycznego Zakładu Języka polskiego UMCS i założeniach deskryptorowej systematyki pieśni ludowych: J. Pękacz, Zbiory fonograficzne Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszowie; A. Zoła, Zbiory fonograficzne pieśni religijnych; K. Janczewska-Słomko, Nagrania muzyki ludowej w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie; A. A. Zdaniukiewicz, Zbiór nagrań gwarowych z Wileńszczyzny - geneza, zawartość, stopień opracowania i wykorzystania; E. Arszyńska, Charakterystyka i zasady opisu zbioru fonograficznego w Muzeum w Toruniu; B. Lewandowska, Źródła do badania folkloru muzycznego Karpat Polskich; K. Lesień-Płachecka, Z prac dokumentacyjnych Archiwum Fonograficznego im. Mariana Sobieskiego; P. Dahlig, Przechowywanie zbiorów fonograficznych w świetle wybranej literatury. Sesja Komisji Metodologicznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN związana z uczczeniem 75-lecia Prof. dr Anny Kutrzeby-Pojnarowej. (Warszawa 3D XI). Organizator: Komisja Metodologiczna KNE PAN. Tematem sesji były zagadnienia związane z przesunięciami w polu badawczym etnologii. Zagajenie: Z. Sokolewicz. Seminaria etnograficzne Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 21 I B. Nowicka, Hermeneutyczne propozycje Paula Ricoeura w badaniach tekstów literackich. 28 I A. Kufel-Dzierzgowska, Zabytki Jugosławii. 4 II J. Nadolski, Wyprawa studencka do Afryki ZachodniC'j w 1979 r. 3 III A. Styczyńska, Religijność ludowa przedmiotem zainteresowania etnografa. 7 IV M. Liberska-Marinov, Realizacja wybranych treści sakralnych w tradycyjnej sztuce ludowej Polski Środkowej. 14 IV E. Vecerkova, Ludowe meble na Morawach. 9 VI A. Woźniak, Tkactwo i hafciarstwo w tradycjach rodzinnych mieszkańców Bielowic w 0poczyI1skiem. 3 XI M. Pinińska, Teatr Sójki na tle innych teatrów lalkowych z okresu międzywojennego. 17 XI K. Pisera, Kultura ludowa w pierwszych latach działalności Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. 9 XII M. Abdalla, Kultura Asyrii. Zebrania Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. 13 I E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej; Rozwój Muzeum Etnograficznego w Krakowie po II wojnie światowej. A. Rataj, �307 10 II G. Krajev, Z badań nad obrzędowością w Bułgarii. 2 III W. Bieńkowski, Działalność Komisji Etnograficznej PAN; E. Fryś-Pietra~zkowa i A. Kowalska-Lewicka, Zjazd Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego w Kolonii w 1987 r. 6 IV T. Chrzanowski, Miasteczka drewniane jako "dzieło zbiorowe" architektury i urbanistyki. 11 V M. Kornecki, Wieś i miasteczko - krajobraz czasu minionego. 22 VI B. Szurowa, Karczmy i zajazdy w kieleckim w świetle materiałów archiwalnych z XIX wieku. 9 XI W. Drabik, Od teatru do obrzędu. 9 XII A. Tyszkowa, Historia Oddziału krakowskiego PTL; K. Kwaśniewicz, Jan Swiętek jako badacz kultury ludowej; T. Marcinkowska, Folklor muzyczny w Targowisku (gm. Kłaj), rodzinnej wsi Jana Swiętka. Maria Niewiadomska WYMIANA ZAGRANICZNA WYDAWNICTW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (Stan w czerwcu 1988 roku) Podstawowym źródłem pozyskiwania do biblioteki Towarzystwa cennych specjalistycznych czasopism i wydawnictw seryjnych jest wymiana prowadzona z różnymi instytucjami zagranicznymi. Tą drogą co roku otrzymujemy także kilkadziesiąt dzieł zwartych. Ze względu na to, że nasze Towarzystwo nie posiada środków dewizowych na zakup publikacji ze strefy dolarowej, jedynie tą drogą możemy systematycznie gromadzić ważne czasopisma i serie etnograficzne. Wymianę wydawnictw prowadzimy ze 157 placówkami uniwersyteckimi, instytutami akademii nauk, muzeami, tow3,rzystwami naukowymi i ośrodkami kultury w 35 krajach. W sumie otrzymujemy 204 tytuły, w tym 96 z instytucji z krajów socjalistycznych i 108 z krajów kapitalistycznych. Poniżej przedstawiono wykaz instytucji zagranicznych, z którymi aktualnie prowadzona jest wymiana. W wykazie tym pominięto kilkanaście instytucji, które w ostatnim czasie nie nadesłały swoich wydawnictw. Przy każdej podano tytuły otrzymywanych czasopi~m i wydawnictw seryjnych, gdyż tego rodzaju informacje są niewątpliwie najbardziej interesujące dla czytelnika. Na tej długiej liście znajduje się również szereg wydawnictw unikalnych, których nie posiada żadna polska biblioteka. Innym niewątpliwie ważnym aspektem prowadzonej przez PTL wymiany wydawnictw jest popularyzacja działalności naszego Towarzystwa i jednocześnie promowanie etnografii polskiej w wielu krajach. Towarzystwo czyni starania o pozyskanie nowych kontrahentów. Aktywni członkowie wykorzystują tu swoje kontakty naukowe z różnymi instytucjami. Inną drogą jest pisemne składanie ofert wymiany, przy czym inicjatorem bywa zarówno nasze Towarzystwo jak i różne instytucje zagraniczne. Już po sporządzeniu wykazu przybyl nam nowy kontrahent na Węgrzech: Musee Departemental Dobó Istvan Varmuzeum, 3301 EgeI', Var l, który zaczął nam przysylać "Agria. Annales Musei Agriensis". �308 EUROPA ALBANIA Academie des Sciences de la Republique theque. Tirana. "Studia Albanica", "Culture Populaire Albanaise", "Ethnographie Albanaise". Populaire Socialiste d'Albanie. Biblio- AUSTRIA Institut fill' Volkerkunde del' Universitat Wien. 1010 Wicn, Univcrsitiitsstrassc 7. "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte"" "Wiener Beitrage WI' Ethnologie und Anthropologie". International Committee on Urgent Anthropological and Ethnological Research clo Institut fill' Volkerkunde. 1010 Wien, Universitatsstrasse 7. "Bulletin of the Committee on Urgent Anthropological and Ethnological Research", "Review of Ethnology". Muzeum fUr Volkerkunde. 1014 Wien, Neue Hofburg. "Wiener Volkerkundliche Mitteilungen", "Archiv fill' Volkerkunde". Osterreichische Museum fur Volkskunde, 1080 Wien, Laudongasse 19. "Osterreichische Zeitschrift fill' Volkskunde", "Veroffent1ichungen des Osterreichischen Museums fill' Volkskunde". Niederosterreichische Landesbibliothek. 1014 Wien, Teinfaltstrasse 8. "Unsere Heimat", "Jahrbuch fur Landeskunde". Osterreichisches Volk~liedwerk. 10aO Wien, Fuhrmannsgasse 18. "Jahrbuch des Osterreichischen Volksliedwerkes". Institut fill' Musikethnologie. 8010 Graz, Leonhardstrasse 15. "Musikethnologie Sammelbande". Land Tirol-Kulturreferat (Amt der Tiroler Landesregierung Kulturreferat). 6010 Innsbruck, Neues Landhaus, Zimmer 249. "Tiroler Kulturzeitschrift das Fenster". Ethnographisches Museum. 2421 Kittsee. "Kittseer Schriften zur Volkskunde", katalogi wystaw. BELGIA Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire. 1040 Bruxelles, 31, rue Vautier. - "Bulletin de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie et de Prehistoire". Federation Touristique de la Province de Brabant. 1000 Bruxelles, 61, rue Marche-aux-herbes. - "Brabant tourisme". Musee de la Vie Wallonne. B-4000 Liege, En Feronstree, 136. - "Enquetes du Musee de la Vie Wallonne". �309 BUŁGARIA Balgarska Akademija na Naukite. Centralna Biblioteka. vri" l. - "Balgarski Folklor", - "Balgarska Etnografija", - "Balkanistika", - "Sbornik za narodni umotvorenija i narodopis", - "Bibliographie d'etudes balkaniques". Bibliotheque de l'Universite. 1000 Sofia, 15, boul. Rouski. - "Studia Balcaniea". 1040 Sofija, ul. ,,7 noem- CZECHOSŁOWACJ A Slovenska akademie vied. Ustredna kniwiea. 886 19 Bratislava, ul. Klemensova 19. - "Slovensky Naroaopis". Kabinet etnologie. Filozofieka fakulta Univerzity Komenskeho, Gondova 2, 80601 Bratislava. - "Ethnologia Slavica". EthnografickY ustav Moravskeho musea v Brne. 65937 Brno, Gagarinova l. - "Folia Ethnographica". Katedra etnografie a folkloristiky fa kulty University J. E. Purkyne. 60200 Brno, Arne Novaka l. - "Lidova kultura a soucasnost". Polsky Svaz Kulturne OsvetovY. 737-21 Cesky Tesin, Leninova 28. - "Zwrot. Miesięcznik społeczno-kulturalny". Slovenske Narodne Muzeum. Etnografieky ustav. Martin. - "Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea. Etnografia". Matica Slovellska. Slovenska Narodna KniZnica - VYmena. 03652 Martin, ul. L. Novomeskeho C. 32. - publikacje zwarte. Univerzita Palackćho. Filozoficka fakulta knihovni stredisko. 771 76 O1omouc, Wurmova 7. - ,.Acta Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica. Historiea". Krajske vlastivćdne muzeum. 771 73 Olomouc, nam. Republiky 5. - "Zpravy lrrajskeho vlastivedneho muzea v Olomouei". Slezsky Ustav Ceskoslovenske Akademie Ved. 746-55 Opava, Nadraini olrruh 3l. - "Slezsky Sbornik". Slezske Muzeum. 74646 Opava, Tyrsova 1. - "Casopis Slezskeho Muzea. Serie B - historicke vedy", - "Vlastivedne listy". Ustav pro jazyk cesky CSAV. 11646 Praha 1, Valentinska 1. - "SIavia". 0stav pro etnografii a folkloristiku CSAV. 12000 Praha, Lazarska 8. - "Cesky Lid". - "Narodopisna Kniznice". Knihovna Narodniho Muzea. 11579 Praha, t!'. Vitezlleho unora 74. - "Sbornik Narodniho Muzea", - "Casopis Narodniho Muzea". Narodopisna spolecnost ceskoslovenska pri Ceskoslovenske Akademie Ved 14000 Praha 4, Pocatecka 2. �310 - "Narodopisny vestnik ceskoslovensk;Y". Edicni Komise Filosoficke Fakulty Karlovy University. armejcu 1. 11638 Praha, Nam. Krasno- - "Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et historica. Valasske muzeum v pi'irode. 75661 Roznov. - prace zwarte. Usta v lidoveho umeru. 69662 St.raznice. - "Narodopisne Aktuality". Muzeum ukrajinskej kultury. 08980 Svidnik, Leninova 258. - "Naukovij zbirnik". Monographia". DANIA Institut Danois des Echanges. Internationaux de publikations. 1256 Copenhagen K., Amaliegade 38. - "Folk", - "Skandoslavica", - "Danske Studier". Danish Folklore Archives. 2300 Kabenhavn, Birketinget 6. - "Folk ag Kultur", - "Dansk Folkemindesamling Studier". International Sekretariat for Research on the History of Agricultural Implements. National Museum, Brede Alle 69, 2800 Lyngby. - "Tools and Tillage". FINLANDIA Suomalaisen Kirjallisuuden - "Studia Fennica", - Seura. 00170 Helsinki 17, Hallituskatu 1. "Suorni". Suomalais-Ugrilainen Seura (Societe Finno-Ougrienne). 00170 Helsinki, Snellmaninkatu 9-11. - "Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toirnituksia" (Memoires de la Societe Finna-Ougrienne), - "Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakauskirja" (Journal de la Societe Finno-Ougrienne). Societas Scientiarum Fennica. Exchange Centre for Scientific Literature. Rauhankatu 15 B, 00170 Helsinki 17. - "Bid-rag till Kannedom av Finlands. Natur och Folk". - "Commentationes Humanarum Litterarum". Suomalainen Tiedeakatemia (Academia Scientiarum Fennica). Exchange Centre for Scientific Literature. Rauhankatu 15 B, 00170 Helsinki 17. - "FF Communications". Nordic Institute of Folklore. 20500 Turku 50, Henrikinkatu 3. - "NIF Newsletter". Institute of Folklore and Comparative Religion. University of Turku. 20500 Turku 2, Henrikinkatu 3. - "Temenos". �311 FRANCJA Musee national des Arts et Traditions populaires. 75116 Paris, 6, Avenue du Mahatma Gandhi. - "Ethnologie Francaise". Institute d'Ethnologie, Musee de l'Homme. 75116 Paris 16e Pal ais de Chaillot, Place du Trocadero. - "Memoires de l'Institut d'Ethnologie", - "Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie". HISZPANIA Institucion "Fernando el Catolico". 50004 Zaragoza, Plaza de Espana, 2. - "Cuadernos de Aragon", "Caesaraugusta", - "Archivo de Filologia Aragonesa". HOLANDIA P. J. Meertens-Instituut. Keizersgracht 569-571, Postbus 19888, 1000 GW Amsterdam. - "Volkskundig Bulletin". Bibliotheek der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Exchange Department, Postbus 41950, 1009 DD Amsterdam. - "Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van WetenschapP"n, Afd. Letterkunde". JUGOSŁAWIA Srpska Akademija Nauka i Umetnosti. Biblioteka. 11 001 Beograd, Knez Mihailova 35. - "Glasnik Etnografskog Instituta", - "Srpski Etnografski Sbornik", - "Posebna Izdanija Etnografskog Instituta". Etnografski Muzej u Beogradu. Beograd, 11 000, Studentski trg 13. - "Glasnik Etnografskog Muzeja", - "Etnoloski Pregled". Slovenski Etnografski Muzej, 61 001 Ljubljana, Presernova 20. - "Slovenski Etnograf". Slovensko etnolosko druśtvo. Univerza E. Kardeja, Filozofska Fakulteta, Oddelek za etnologijo. 61001 Ljubljana, Askerceva 12. - "Glasnik Slovenskcga etnoloskega drustva", - "Knijznica Glasnika Slovenskcga etnolośkega druśtva". Slovcnska Akademija Znanosti in Umetnosti - Biblioteka. 61001 Ljubljana, Novi trg 4 - 5. - "Letopis Slovenske Akademije Znanosti in Umetnosti", - "Viri za zgodovino Slovencev", - "Dela. Razred za zgodovinske in druzbene vetie", - "Razprave. Razred za zgodovinske in druzbene vede". Institut za Slovensko Narodopisje SAZU. 61 001 Ljubljana, Novi trg 3. - "Traditiones". Muzej Slavonije. 54 000 Osijek, Partizanski trg 6. - "Osjecki Zbornik". Vojvodjanski Muzej. 21000 Novi Sad, Dunavska 35. - "Rad vojvodjanskih muzeja". �312 Zemaljski Muzej. 71 000 Sarajevo, V. Putnika 7. - "Glasnik Zemaljskog Muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Etnologija". Narodni Muzej. 18500 Vranje. - "Vranjski Glasnik". Knjiznica Jugoslovenske Akadernije Znanosti i Umjetnosti. 41 000 Zagreb, Zrinski trg 11. - "Djela Jugoslovenske Akademije Znanosti i Umjetnosti", - "Problemi Sjevernog Jadrana", - "Grada za gospodarsku povijest Hrvatske", - "Zbornik za Narodni zivot i obieaje Juznih Slavena". Etnografski Muzej u Zagrebu. 41000 Zagreb, Mazuranićev trg 14. - "Etnoloska IstraZivanija". Hrvatsko etnolosko drustvo. Filozofski fakultet. 41 000 Zagreb, Dure Salaja 3. - "Etnoloska tribina. Godiśnjak hrvatskog etnolośkog drustva". Zavod za Istrazivanje Folklora Instituta za filologij u i folkloristiku. 41 000 Zagreb, ul. Socjalisticke Revolucije 17. - "Narodna Umjetnost". NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Akademie der Wissenschaften der DDR. Institut fur sorbische Volksforschung. 8600 Bautzen, Ernst-Thiilmann-Strasse 6. - "Letopis. Rjad A: ree a literatura", - "Letopis. Rjad B: stawizny", - "Letopis. Rjad C: ludoweda", - "Letopis. Rjad D: kultura a wumełstwo", - "Serbske narodne drasty", - "Sorbischer Sprachatlas". Akademie der Wissenschaften der DDR. Zentralinstitut fur Geschichte. 1100 Berlin, Prenzlauer Promenade 149 - 152. - "Jahrbuch fUr Volkskunde". Akademie der Wissenschaften der DDR. Zentralinstitut fUr Geschichte. VB Kulturgeschichte/Volkskunde. 801 Dresden, Augustusstr. 2. - "Demos. Internationale Ethnographische und Folkloristische Informationen". Staatliche Museen zu Berlin. Zentralbibliothek. 1020 Berlin, Bodestrasse 1 - 3. - Katalogi muzealne. Staatliches Museum fUr Volkerkunde. 8060 Dresden, Karl-M3.rx-Platz 11, Japanisches Palais. - "Abhandlungen und Berichte des staatlichen Museums fUr Volkerkunde, Dresden". - "Kleine Beitriige". Museum fUr Vo;lkerkunde. 701 Leipzig, Taubchenweg 2. - "Jahrbuch des Museums fUr VOlkerkunde", "Veroffentlichungen des Museums fUr VOlkerkunde", - "Mitteilungen aus dem Museum ..." BERLIN ZACHODNI Museum fUr Volkerkunde, 1000 Berlin 33, Arnimallee - "Baessler-Archiv. Beitrage zur Volkerkunde". 27 - Dahlem. �313 NORWEGIA Norks Folkemuseum. - "By og Bygd". Bibliotek. 0287 Oslo 2, Museumsveien 10. PORTUGALIA Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia. Faculdade de Ci.encias versidade do Porto. 4000 Porto, Prap Gomes Teixeira. - "Trabalhos de Antropologia e Etnologia". Instituto de Anthropologia. Universidade de Coimbra. 3000 Coimbra. - "Anthropologia Portuguesa". Uni- REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC Deutsches Volksliedarchiv. 7800 Freiburg i. Br., Silberbachstr. 13. - "Jahrbuch fUr Volksliedforschung". Arbeitskreis fur Ethnomedizin. 2000 Hamburg 20, Curschmannstr. 33. - "Ethnomedizin". Hamburgisches Museum fi.ir Vólkerkunde. 2000 Hamburg, Binderstr. 14. - "Mitteilungen aus dem Museum fi.ir VOlkerkunde Hamburg. N. F." Seminar fi.ir Vo\kskunde der Universitiit Kieł. 2300 Kiel, Olshausenstr. 40 - 60. - "Zeitschrift fi.ir Volkskunde". Kommission fi.ir ostdeutsche Volkskunde in der Deutschen Gesellschaft fi.ir VolksKunde c. V., 2300 Kiel, Olshausenstrasse 40 - 60. - ,.Jahrbuch fi.ir ostdeutsche Volkskunde", - "Schriftenreihe der Kommission fi.ir ostdeutsche Volkskunde". Bibliothek des J. G. Herder-Institut. 3550 Marburg, Lahn, Gisonenweg 5 - 7. - "Zeitschrift fi.ir Ostforschung". Bibliothek des Instituts fiir Europiiische Ethnologie der Philipps-Universitiit Marburg. 3550 Marburg, Elisabethstr. 9. - "Hessische Bliitter fi.ir Volkskunde". Germanisches National Museum. 8500, Ni.imberg, Kartiiusergasse 1. - "Bibliothek des germanischen Nationalmuseums Ni.irnberg". Anthropos-Institut. 5205 S1. Augustin, Arnold-Janssen-str. 20. - "Anthropos". Institut fi.ir Auslandsbeziehungen. 7000 Stuttgart, Charlottenp\atz 17. - "Zeit~chrift fi.ir Kulturaustausch". RUlVIUNIA Biblioteco Centrala Universitara (pentru Asociata Slavistilor din RS. Romania). 70018 Bucuresti, Str OnestL - "Romanoslavica". Biblioteca Centrala de Stat A Republicii Socialiste Romania. 70018 Bucuresti, Strada Ion Ghica 4. - publikacje zwarte. Academia RSR Institutul de Etnografie si Folklor. 7000 Bucuresti, Nikos Beloiannis 25. - "Revista de etnografie si folclor". Institutul de Istoria ArteL 71104 Bucuresti, Calea VicŁorici 196. �314 - "Studii si Cercetari de Istoria Artei. Seria Arta Plastica", - "Revue Roumaine d'Histoire de l'Art". Academia RSR Institut d'Etudes Sud-Est Europeennes. 71119 Bucuresti. - "Revue des :E:tudesSud-Est Europeennes". Muzeul Unirii. 2500 Alba Julia, str. Mihai Viteazul 14. - "Apulum". Biblioteca Centrala Universitara. 3400 Cluj-Napoca, str. Clinicilor 2. - "Studia Universitatis Babes-Bolyai. Historia", - "Anuarul de Folclor". Academia R.S. Romania. Fi1iala Cluj Biblioteca. 3400 Cluj, str. M. Kogolniceanu 12 - 14. - "Anuarul Institului de Istorie si Arheologie Cluj-Napoca", - "Forschungen zur Volks- und Landeskunde". Universitatea "Al. I. Cuza". CentruI de lingvistidi, istorie literara si folelor. 6600 Jasi - 6, strada T. Codrescu 2. - "AnaT de linguistica si istorie literara". Muzeul Brukenthal. 2400 Sibiu, 9 Republicii 4 - 5. - "Cibinium". Biblioteca Centrala Universitara. 1900 Timisoara, Bv. V. Parvan 4. - "Folclor literar". SZWAJCARIA Schweizerisches Museum flir Volkskunde. 4001 Basel, Miinsterplatz 20. - publikacje zwarte i katalogi. Schweizerische Gesellschaft fiir Volkskunde. 4059 Basel, Augustinergasse 19. - "Schweizer Volkskunde", - "Folklore suisse". Schweizerisches Institut fiir Volkskunde. 4051 Basel, Augustincrgasse 19. - "Schweizerisches Archiv flir Volkskunde". SZWECJA Góteborgs Etnografiska Museum. 41114 Goteborg, N. Hammgatan - "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck". Kulturhistoriska Museet. 221 04 Lund. - "Kulturen". Nordiska Museet. 11521 Stockholm. "Fataburen", - "Ethnologia Scandinavica", - "Rig". Universitetsbiblioteket. 75120 Uppsala, Box 510. "Studia Ethnologica Upsaliensia", "Uppsala Studies in Cultural Anthropology", "Occasional Paper". 12. WĘGRY Magyar Tudomanyos Akademia - "Ethnographia", - ,.Acta Ethnographica". Konyvtara. 1361 Budapest, Akademia utca 2. �315 Hungarian Academy of Sciences. Ethnographical Institute. 1250 Budapest. Orszaghaz u. 30. Postafiok 29. - "Documentatio Ethnographica". Neprajzi Muzeum Konyvtara. 1055 Budapest. Kossuth Lajos ter 12. - "Neprajzi Ertesito". - "Bibliographie del' ungarischen Volkskunde". Neprajzi Tanszek. Lehrstuhl fiir Volkskunde. Lajos Kossuth Universitat. 4010 Debrecen. POB 16. - "Miiveltseg es Hagyomany", - "Studia Folkloristica et Ethnographica". Herman ott6 Muzeum. 3529 Miskole. Felszabadit6k utca 28. - "A Miskolci Herman Ott6 Muzeum Kozlemenyei", - "Annales Musei Miskolciensis de Herman Otto Nominati (A Herman Ott6 Muzeum Evkonyve)". Arany Janos Muzeum. Nagykor6s, Cegledi ut. 19. - "Acta Musei de Janos Arany Nominati". Istvan Kiraly Muzeum. 8001 Szekesfehervar l. Gagarin tel' 3. - "Alba Regia". Veszprem Megyei Muzeumi Igazgat6sag. 8201 Veszprem. Lenin-liget 5. - "A Veszprem Megyei Muzeumok Koz1emenyei". WŁOCHY Cattedra di storia delIe tradizioni populari. Instituto di Filologia Moderna. Universit· degli Studi - BarL - "Lares". Museo Preistorico ed Etnografico "Luigi Pigorini". 00-144 Roma. Via Lincoln 1. - "Bulletino di Paletnologia Italiana". Instituto Italiano di Antropologia. Roma, 00185. Piazzale AIda Moro. - "Rivista di Antropologia". WIELKA BRYT ANIA University of London. School of Slavonic and East European Studies. London WC IE 7HU. - "The Slavonic and East European Review". Royal Anthropological Institute. Museum of Mankind Library. London WIX 2EX, 6, Burlington Gardens. - "Man", - •.Anthropology Today". Bodleian Library. Slavonic and East European Section. Oxford CX1 3BG. - wydawnictwa zwarte. National Museum of Antiquities of Scotland. Edinburgh EH2 lJD, Queen Street. - "Folk Life". - "Review of Scottish Culture". University of Edinburgh. School of Scottish Studies. Edinburgh EH8 9LD, 27 George Square. - "Scottish Studies". Welsh Folk Museum. SL Fagans Castle. Cardiff CF5 6XB. - katalogi muzealne. �316 Centre for Dance Studies. Les Bois, St. Peter, Jersey, Channel Islands. - "Dance Studies". ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH Akademija Nauk SSSR Institut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. 117036 Moskva W-36, Ulianova 19. - "Sovetskaja Etnografija". Gosudarstvennaja Biblioteka SSSR im. V. L Lenina. 121019 Moskva, ul. Krasikova 28/45. - publikacje zwarte. Akademia Nauk SSSR Institut Naucnoj Informacii po Obscestvennym Naukam. Moskwa 117418, ul. Krasikova 28/45. - "Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", - "Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", - "Russkij Folklor". Biblioteka Akademii Nauk SSSR 199164 Leningrad W-164, Birievaja Linia 1. - "Materiały k bibliografii ucenych SSSR". Centralnaja naucnaja biblioteka im. J. Kolasa Akademii nauk BSSR 220601 Mińsk, ul. Surgonova 15. - wydawnictwa zwarte. Centralnaja Naucnaja Biblioteka AN USSR 252601 Kijev, ul. Vladymirska 62. - "Narodna tvorcist ta Etnografija", - wydawnictwa zwarte. Lietuvos TSR Mokslo. Akademija. Centrine Biblioteka. 232632 Vilnius, K. Pożelos 28. - "Lietuvos TSR Moksiu Akademijos darbai. A serija. (Trudy Akademii nauk Litovskoj SSR Serija A)". - wydawnictwa zwarte. Latvijas PSP Zinatnu Akademija. Fundamentala Biblioteka. 226376 Riga, Komunala iela 4. - "Arheologija un Etnografij a", - wydawnictwa zwarte. Gosudarstvennyj Etnograficeskij Muzej Estonskoj SSR 202400 Tarto., ul. N. Burdenko 32. - "Etnograafiamuuseumi Aastaraamat", - wydawnictwa zwarte. Naucnaja Biblioteka Akademii Nauk ESSR 200104 Tallin, Bulvar Lenina 10. - "Izvestija Akademii Nauk Estonskoj SSR Ob~cestvennyjc nauki", - wydawnictwa zwarte. AMERYKA POLNOCNA KANADA National Museum of Man. Library. Asticon Centre KIA OM8. - "Canadian Centre for Folk Culture Studies", - "Canadian Ethnology Service Paper". Blocle 1600 Ottawa, Ontario �317 ST ANY ZJEDNOCZONE University of Massachusetts Library. Amherst, Massachusetts 01003. - "Research Report". University of Michigan Library. Exchange and Gift Section. Ann Arbor, Michigan USA 48108-1205. - "Memoirs of the Museum of Anthropology University of Michigan", - "Anthropological Papers", - "Technical Reports". University of California. General Library. Berkeley, California 94720. - "University of California Publications. Folklore and Mythology Studies", - wydawnictwa zwarte. Cornell University Libraries. Serials Department. Ithaca, New York 14853. - ,,Indonesia", - "Studies on Southeast Asia", - wydawnictwa zwarte. University of California. University Research Library. Los Angeles, California 90024. - "University of California Publications in Anthropology", - "Western Folklore". American Museum of Natural History. Serials Unit Library. Central Park West at 79th Street, New York, N.Y. 10024. - "Anthropological Papers of the American Museum of Natural History", - "Natural History". New York Public Library Exchange. Grand Central Station P.O. Box 2747, New York, N.Y. 10017. - wydawnictwa zwarte. Ukrainian Museum. 203 Second Avenue. New York, N.Y. 10003. - katalogi wystaw. Tatra Eagle. Stowarzyszenie Tatrzańskich Górali. 264 PaIsa Ave., Elmwood Park, N.J. 07407. - "Tatrzański Orzeł". University of Pittsburgh, Hillman Library G-72. Pittsburgh, PA 15260. - "Ethnology". Institute for the Study of Traditional American Indian Arts. Portland. - "American Indian Basketry". University of Arizona Librar'J, Tucson, Arizona 65721. - "Anthropological Papers of the University of Arizona". Smithsonian Institution. Washington, D.C. 20540. - "Smithsonian Contributions to Anthropology". Library of Congress. Exchange and Gift Division. Washington, D.C. 20540. - wydawnictwa zwarte. University of Guam. UOG Station, Mangilao, Guam 96913. - "Micronesica". AMERYKA ŚRODKOWA HAITI Institut National Haiticn de la Culture et des Arts. Bureau -Prince, Haiti. - "Bulletin du Bureau National d'Ethnologie". d'Ethnologie. Por-au., �318 KUBA Centro Cultural Juan - publikacje zwarte. Marinello. Oficios No. 420 esquina a Acosta. Rabana I. AMERYKA POŁUDNIOWA ARGENTYNA Universidad de Buenos Aires. Museo Etnogrśfico Buenos Aires 109I. - Juan B. Ambrosetti. Moreno 350, "Runa". KOLUMBIA Centro AntropoIogico - "Ethnia". Colombiano de Misiones. Cane 34 No. 6 - 61 3er Piso, Bogota. WENEZUELA Universidad CatoIica - "Montalban". Andres Bello. Canje AUSTRALIA Apartado 29068, Caracas 1021. I OCEANIA AUSTRALIA Australian Institute of Aboriginal Studies. G.P.O. Box 553, Canberra - "Australian Aboriginal Studies Newsletter", - "Annual Reports". Sydney University Library. Serials Department. Sydney, N.S.W. 2006. - "Mankind". GUAM, patrz Stany Zjednoczone Ameryki. A.C.T. 2601. NOWA ZELANDIA Polynesian Society (Inc.), c/- Anthropology Private Bag, Auckland, 1, New Zealand. - "The Journal of the Polynesian Society". Department, University of Auckland, AZJA INDIE Ethnographic and Folk Culture Lucknow 226007. - "The Eastern Anthropologist", Society. 7A. Ram Krishna Marg, Faizabad Road, �319 JAPONIA Association for the Ainu-Folklore. N-l, W-7, Sapporo. - "Reports on the Ainu Folklore". Anthropological Institute of Nanzan University. la, Yamazato-cho, Showa-ku, Nagoya. - "Asian Folklore Studies". Ethnological Foundation of Japan. 3-1-17, Higashicho, Hoya-shi, Tokyo, 202. - "The Japanese Journal of Ethnology". 4fl6 KATAR The Arab Gulf States Folklore Centre. P.O. Box 7996 Doha, Qatar. - "AI Ma'thurat al Sha'biyyah" ("Folk Heritage"), - prace zwarte. Opracowała Jadwiga Gerlach-Kłodnicka LETNIA SZKOŁA ETNOLOGICZNA Z inicjatywy Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Instytutu Etnologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zorganizowana została w dniach 20 - 22 września 19a9 w Dymaczewie koło Poznania etnologiczna szkoła letnia. Przedsięwzięcie to mogło być zrealizowane dzięki pomocy finansowej Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Turystycznej "Kontur" w Koninie, które już wielokrotnie wspierało badania etnograficzne Uniwersytetu Poznańskiego. Tematyka szkoły dotyczyła metod i problemów współczesnej etnologii i ich interdyscyplinarnych aspektów. Kilkudniowa sesja ukazała różnorodność podejść interpretacyjnych w etnologii, która wykorzystuje wiedzę i dorobek pokrewnych sobie dziedzin i dyscyplin naukowych. Zaprezentowano metody badawcze etnolingwistyki, etnosocjologii, etnomuzykologii, etnohistorii, etnoreligioznawstwa, wykazano zależności etnologii z ekonomią i literaturoznawstwem. Celem zintegrowania środowiska będącego na pograniczu różnych dyscyplin naukowych zaproszono do uczestnictwa w szkole etnologów, kulturoznawców, folklorystów, muzykologów reprezentujących ośrodki w Polsce, w ZSRR i RFN w tym; uniwersyteckie katedry etnografii w Poznaniu, Łodzi, Toruniu i Lublinie, zakłady etnografii Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu i Warszawie, Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR, Departament of Antropology University College w Swansea i Ludwig-Uhland-Institut fur Empirische Kulturwissenschaft Uniwersytet w Tubingen. W trwającej trzy dni szkole wzięło udział blisko 40 uczestników i wygłoszono łącznie 12 referatów, po wysłuchaniu których miała miejsce ożywiona dyskusja nad problematyką poszczególnych wystąpień. Wykładowcy krajowi i zagraniczni przekazywali słuchaczom swą wiedzę w oparciu o własne doświadczenia warsztatowe jak i najnowsze osiągnięcia światowej etnologii. Otwarcia szkoły dokonał Przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, a sprawy organizacyjne i programowe omówił �320 kierownik szkoły doc. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński. Problematyka obrad poświęcona była czterem głównym zagadnieniom a mianowicie: l) badaniom nad współczesnością, 2) studiom religioznawczym, 3) studiom etnicznym i 4) badaniom nad rodziną. Pierwszy dzień sesji rozpoczął doc. dr Wolfgang Kaschuba (Tiibingen) referatem na temat badań nad współczesnymi stylami życia i formami symbolicznymi w kulturze postindustrialnej, zwracając szczególną uwagę na konflikty na tle kulturowym i religijnym, związanymi z coraz liczniejszą emigracją grupy ludności z Włoch, Grecji, Turcji i Polski do RFN. Badaniami nad współczesnością zajęła się również prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) ukazując problemy etnologii miasta, jej główne kierunki badawcze w tym: migranci i ich adaptacja w nowym środowisku, życie codzienne ludzi miasta, mikrokontakty. Natomiast Natalia Daragan (Moskwa) w wystąpieniu Studia etnoretigioznawcze w ZSRR przedstawiła historię powstania i rozwój religioznawstwa w Związku Radzieckim, jego stosunek do tzw. ateizmu naukowego, powiązania z tradycją światową, oraz podjęła próbę odpowiedzi na pytanie jaki wpływ miał strukturalizm rosyjski na religioznawstwo. Obrady zostały zakończone odczytaniem szkicu nieobecnego doc. dr. hab. Jerzego Bartmińskiego (Lublin) poruszającego zagadnienie tekstu jako przedmiotu badań folklorystycznych, w którym to autor między innymi zwraca uwagę na znaczenie zapisu okoliczności w jakich dany tekst powstał dla jego analizy. Drugi dzień obrad był poświęcony problematyce studiów etnicznych i tak dr Regina Grigoriewa (Moskwa) zajęła się etnolingwistycznymi procesami w Związku Radzieckim, opierając swe spostrzeżenia na wynikach odbywających się co 10 lat spisów powszechnych. W swoim wystąpieniu poruszyła problem dwujęzyczności mieszkańców poszczególnych republik, powolnego zaniku języka narodowego w niektórych częściach ZSRR i ekspansji rosyjskiego, wspomniała o sytuacji językowej w Mołdawii i republikach nadbałtyckich oraz o mniejszości narodowej polskiej i niemieckiej. Podobną tematykę podjął dr Igor Griszajew (Moskwa) analizując stosunki międzyetniczne w ZSRR, zwracając uwagę na konieczność zmiany zasad współżycia między narodami w obrębie tego kraju, akcentując zwłaszcza trudną sytuację w republikach nadbałtyckich. Z perspektywy muzykologa szkic ze studiów nad kulturą muzyczną Litwinów w Polsce przedstawiła doc. dr hab. Sławomira Żerańska-Kominek (Warszawa). Autorka zaproponowała nie stosowaną dotąd przez etnomuzykologów kategorię "swój - obcy" w badaniach identyfikacji etnomuzycznej w kulturze ludowej. Na przykładzie mniejszości litewskiej w Polsce ukazała znaczenie zjawiska swojskości i obcości w muzyce dla zrozumienia istoty ciągłości i zmiany w kulturze ludowej. Natomiast doc. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński wygłosił wykład na temat specyfiki studiów etnicznych nad kulturą imigrantów, prowadzonych w ostatnim dziesięcioleciu w USA. Omówił sytuację etniczną w Stanach Zjednoczonych, nowe orientacje w polityce spo·łecznej względem imigrantów i etników oraz konsekwencje tych zmian dla prowadzonych obecnie studiów etnicznych. Ostatni dzień sesji dotyczący badań nad rodziną rozpoczął dr John Hutson (Swansea) referatem o gospodarstwach rodzinnych w ·Wielkiej Brytanii. Hutson ukazał jak zmiany zachodzące w r.odzinie pod wpływem ekonomii, polityki, procesu historycznego wpływają na funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych. Z kolei dr Susan Hutson (Swansea) poruszyła problem młodzieży i bezrobocia w Wielkiej Brytanii, formułując swe tezy na podstawie przeprowadzonych wśród walijskiej młodzieży wywiadów. Tematykę rodzinną podjął także prof. dr hab. Zbigniew Ja- �321 siewicz (Poznań) przedstawiając szkic Etnolo(Jiczne badania nad rodziną w Polsce, w którym wykorzystał wyniki badań prowadzonych od lat 50. na ziemiach zachodnich i Wielkopolsce. W swoim referacie próbował ukazać specyfikę rodziny polskiej, którą określają w znacznej mierze ogólne warunki materialnej egzystencji i silne więzy z szerokim kręgiem rodzinnym. Wprowadził także podział na kulturę rodziny ujawnianą i tę nie ujawnianą. Na zakończenie dr Wojciech Burszta (Poznań) zaprezentował wykład Etnologia - postfolkloryzm - postmodernizm, w którym poruszył niektóre dylematy etnologii polskiej jak na przykład metody badań folkloru i folkloryzmu oraz zastanawiał się nad istotą pojęcia kryzysu w etnologii. Etnologiczna szkoła letnia - pierwsze przedsięwzięcie tego typu w Polsce poświęcona była bardzo rozległej problematyce, a sam jej przebieg miał roboczy charakter. Zarówno obrady jak i burzliwa dyskusja, która wywiązywała się po wygłoszeniu każdego z referatów wykazały niezbicie celowość inicjatyw przyczyniających się do jakościowego umocnienia etnologii, rozszerzenia jej horyzontów badawczych oraz co nie jest bez znaczenia, integrującą polskie środowisko etn()graficzne. Dyskusja dotyczyła przede wszystkim problemów metodologicznych, współpracy interdyscyplinarnej i szczegółowych zagadnień merytorycznych. Mówiono między innymi o dyskusyjności terminu etnologii miasta, wpływie tradycji na ekonomikę farm w Wielkiej Brytanii, o wyznaniach religijnych w Związku Radzieckim, o problemach nauczania w języku narodowym w niektórych republikach ZSRR i o zasadności rozgraniczenia folkloru od folkloryzmu. Organizatorzy i uczestnicy na zakończenie szkoły wyrazili chęć kontynuacji w przyszłości takich spotkań, które mogłyby dotyczyć konkretnych już zagadnień etnologicznych. Iwona Chmielewska 65 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, OPOLE 15.09.1989 Otwarcia 65 WZD dokonała Prezes - Anna Kowalska-Lewicka. Powitała delegatów i gości w osobach Rektora WSP - St. Kochmana, kolegów z Brna - A. Sulitkę z SNS i M. Sramkovą z USA V oraz wszystkich zgromadzonych członków PTL Następnie Prezes dokonała wyboru przewodniczącego obrad powierzając tę funkcję prof. D. Simonides, która przedstawiła zgromadzonym następujący porządek obrad: 1. Otwarcie obrad 2. Wybór przewodniczącego 3. Wspomnienia o zmarłych członkach PTL 4. Odczytanie protokółu z 64 WZD w Bytomiu 5. Wybór KOmisji Matki 6. Wybór Komisji Wnioskowej 7. Wybór Komisji Skrutacyjnej 8. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z dzialalności w kadencji 1986/1989 9. Sprawozdanie finansowe 10. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 11. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej 21 Lud t. LXXIII �322 12. Sprawozdania oddziałów 13. Sprawozdania kół zainteresowań 14. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 15. Dyskusja 16. Przedstawienie wniosku o udzielenie absolutorium Zarządowi 17. Wystąpienie Komisji Matki 18. Wybory 19. Wystąpienie ustępującego prezesa 20. Przedstawienie wniosków delegatów 21. Ogłoszenie rezultatów wyborów 22. Zamknięcie zebrania. Przechodząc do następnego punktu WZD E. Fryś-Pietraszkowa pożegnała zmarłych w minionym roku kolegów w osobach: Krystyny Adamkowskiej, Alicji Dorjgiewicz, Jakuba Donigiewicza, Witolda Skubiejskiego z Warszawskiego Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Jana Piotra Dekows! ••iego, Danieli Mądrzak, ,1ózefa Jastrzębskiego z Oddziału Łódzkiego oraz Antoniny Chmielowskiej z Oddziału Leszczyńskiego. Po uczczeniu pamięci zmarłych minutą ciszy M. Niewiadomska odczyta/a protokół z 64 WZD w Bytomiu oraz omówienie realizacji ustalonych wniosków, przygotowane przez Zarząd P'l'L. Dane zawarte w powyższych ustaleniach uzupełniła Prezes informując, że w kwestii realizacji wniosku dotyczącego wznowienia Atlasu Strojów Ludowych Polskie Towarzystwo Ludoznawcze znalazło wydawcę w postaci Zakładu Wydawniczego "Galicja" Fundacji Artystycznych ZMW, który na bardzo korzystnych warunkach oferuje przygotowanie II wydania Atlasu (PTL ma zachować nadzór merytoryczny, wydawnictwo pokrywa koszty. Następnie A. Kowalska-Lewicka podziękowała A. Bartoszowi z MU:leum Okręgowego w Tarnowie oraz p. Marcinkowskiej z Miejskiego Domu Kultury w Krakowie, którzy niezależnie ocl siebie uzyskali środki na wydanie pracy J. Świętka (ma się ukazać w małej poligrafii w zeszytach - dzięki wspomnianym osobom Towarzystwo dysponuje kwotą ponad 2 mln na ten cel, kwota ta nie pojkryje w pełni kosztów, ale umożliwi rozpoczęcie edycji). Zarząd PTL pokłada pewne nadzieje na poprawę sytuacji wydawniczej Towarzystwa w przygotowywanej przez Sejm ustawie, która zwalniałaby społecznych sponsorów od płacenia podatków. Prezes powiadomiła zgromadzonych o zatwierdzeniu (po wielu latach starań) nowego statutu PTL. Statut został zatwierdzony w niezmienionej formie w 1987 roku o czym Zarząd został poinformowany dopiero wiosną 1989 1'. Prezes raz jeszcze zwróciła się do oddziałów o większe starania w płaceniu składek, za wz6r stawiając Oddział w Mszanie Dolnej i Opocznie. W ostatnim punkcie uzupełnień A. Kowalska-Lewicka poinformowała zgromadzonych o zgodzie uzyskanej przez Towarzystwo na sprzedaż wydawnictw PTL zagranicznym odbiorcom za dewizy. Przechodząc do następnego punktu dokonano wyboru członków Komisji Matki, Wnioskowej i Skrutacyjnej. Zarząd kierując się lepszą zJl<ljomością deiegatów. za zgodą zgromadzonych, zaproponował kandydatów jednocześnie prosząc o poda n:'? kandydatur z sali i tak: do Komisji ]I,-Tatkizapro;JoYlowano: B. Bazielich H. Mi;wlowską kandydatury przyjęto jcdEoglośnie; do Komisji Wnioskowej: T. Karwicką �Z. Kłodnickicgo z sali padła kandydatura J. Cieślaka zaakceptowano kandydatury przy dwóch wstrzymujących się głosach; do Komisji Skrutacyjnej: G. Skalskiego A. Zurowskq A. Małetę kandydatury przyjęto jednogłośnie. Następnie E. Fryś-Pietraszkowa z-ca Sekretarza Generalnego odczytała sprawozdanie Sekretarza Generalnego z prac Zarządu w kadencji 1986/1989. W sprawozdaniu została również omówiona działalność agend ZG - Archiwum Naukowego i Biblioteki Głównej PTL. W dalszej części zebrania Skarbnik PTL Z. Toroński odczytał sprawozdanie finansowe obejmujące kadencję ustępującego Zarządu. W uzupełnieniu wystąpienia Skarbnik zwrócił się z wnioskiem do Komisji Wnioskowej aby uchwalić urealnianie wysokości składek w styczniu każdego roku (np. biorąc pod uwagę ID-krotną wartość znaczka pocztowego). Dalej zostało odczytane przez B. Linette'a sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. M. Niewiadomska zapoznała zgromadzonych z zakresem prac wykonanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w minionej kadencji. W dalszej części zebrania zostały przedstawione sprawozdania z następujących oddziałów: Gdańskiego, Koszalińskiego, Krakowskiego, Lubelskiego, Łańcuckiego (wystąpieniu towarzyszył apel o wychowanie młodzieży w duchu poszanowania kultury ludowej), Łódzkiego, z Mszany Dolnej, Opoczyńskiego, Opolskiego, Poznańskiego, Rzeszowskiego, Szczecińskiego, Sląskiego, Toruńskiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Zakopiańskiego, Zielonogórskiego. Odczytano również telegram z życzeniami owocnych obrad nadesłany przez Profesora Gusieva. Następny punkt porządku dziennego dotyczył sprawozdania głównej Komisji Rewizyjnej, które w zastępstwie przewodniczącego odczytal A. Bartosz. GKR zgłosiła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. W dyskusji nad odczytanym sprawozdaniem głos zabrał delegat E. Hładkie\vicz, który poddał pod wątpliwość wniosek GKR o udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu w świetle obecnej sytuacji finansowej Towarzystwa. W dalszej części wystąpienia delegat wysunął szereg własnych propozycji dotyczących poprawy sytuacji PTL (m.in. nawiązanie żywszych kontaktów z Cepelią, Towarzystwem Łączności z Polonią, firmami polonijnymi w celu pozyskania funduszy dla Towarzystwa, wydanie znaczka pocztowego z emblematem PTL, skuteczniejsze upłynnianie zapasów wydawniczych, zwiększenie liczebności członków). W odpowiedzi głos zabrali: przewodnicząca zebrania D. Simonides oraz Z. Kłodnicki, E. Fryś-Pietraszkowa, A. Bartosz stwierdzając, że obecną sytuację finansową Towarzystwa spowodowała inflacja, sytuacja PTL jest analogiczna do sytuacji innych towarzystw i instytucji budżetowych, natomiast zgłoszone przez delegata propozycje wyciągnięcia PTL z impasu są realizowane przez Zarząd od co najmniej 20 lat. D. Simonides ponowiła wniosek GKR o udzielenie Zarządowi Głównemu absolutoriull'. W głosowaniu udzielono Zarządowi jednogłośnie absolutorium. Dalszą część WZD wypehiła dyskusja, w której głos kolejno zabrali: �324 A. Błachowski, którego zdaniem największym powojennym osiągnięciem PTL jest edycja Atlasu polskich Strojów Ludowych. Należy jednak pomyśleć o zmianie formuły atlasu, trzeba uwzględnić wariantowość stroju, czas jego występowania, podkreślić typowość. Nie rezygnując z profilu naukowego atlasu należy zwiększyć rolę utylitarną wydawnictwa (np. jako pomocy dla zespołów folklorystycznych). Przewodnicząca WZD D. Simonides zaproponowała aby powyższe propozycje skierować do Komisji Wnioskowej. P. Martynowski, który uważa, że realnym sposobem dopomożenia Towarzystwu w jego trudnej sytuacji może być zorganizowanie przez twórców ludowych aukcji prac, oraz rozpatrzenie możliwości zorganizowania przy PTL spółdzielni wytwórczości ludowej. M. Gumola przedstawił refleksje na temat współczesnego pojęcia ludoznawstwa, czy przy obecnym tempie przemian społecznych ludowość jest już tylko terminem kojarzącym się z przeszłością. Zarząd Główny powinien zainspirować dyskusję w środowisku etnograficznym nad ludowością. Należy również zainteresować RTV i prasę popularyzacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego aby zaistnieć w świadomości władz lokalnych. Z. Gajewski natomiast podzielil się refleksjami na temat zaniku niepowtarzalnych cech polskiej kultury ludowej, jego zdaniem nowoczesność nie powinna wykluczać przywiązania do tradycji. Uważa, że zadaniem PTL powinno być zapobieganie tym negatywnym tendencjom. J. Pieprzyk wystąpił z apelem o powstrzymanie ucieczki młodego pokolenia i zainteresowanie go dziejami wsi i miejscowej kultury. R. Tubaja stwierdził, że prowadzona przez poszczególne oddziały działalność gospodarcza może zaspokoić w pewnym zakresie potrzeby oddziałów, ale nie wpłynie w sposób znaczący na poprawę sytuacji finansowej Towarzystwa. Z. Toroński zwrócił uwagę, że w nowym statucie nie ma kół zainteresowań są tylko sekcje tworzone przez Zarząd, w związku z powyższym zwrócił się z prośbą do oddziałów aby zgodnie z nowym statutem ustalić status kół terenowych. Zarząd sukcesywnie będzie nadsyłał do oddziałów nową wersję statutu. Na zakończenie dyskusji głos zabrała Prezes A. Kowalska-Lewicka, nie kwestionując słuszności wniosków zgłaszanych przez przedmówców, wyjaśniła, że również PTL odczuwa brak ludzi chętnych do pracy społecznej i z tego powodu nie ma kto zająć się realizacją tych wniosków. Pozyskiwanie sponsorów jest bardzo trudne, gdyż instytucje takie jak "Cepelia" też mają ograniczone fundusze, natomiast szczodrość firm polonijnych jest złudna. Z. Kłodnicki przedstawił wnioski przygotowane przez komisję merytoryczną w składzie: St. 2urowski, H. Błaszczyk-2urowska, K. Wołos, Z. Kłodnicki, J. Kapłon, T. Lasowa, R. Tubaja, działającą na rzecz popularyzacji kultury wiejskiej: Naczelną ideą powinno być ugruntowanie w świadomości społecznej na wsi i w mieście, przekonania o wysokiej wartości kultury ludowej. 1. Należy wystąpić z memorandum do środków masowego przekazu o traktowanie w sposób odpowiedni kultury ludowej. 2. Wystąpienie do Ministerstwa Edukacji Narodowej o usunięcie błędów i tendencyjnych sformułowań dotyczących kultury wiejskiej w podręcznikach szkolnych. 3. Nawiązanie bliższych kontaktów z instytucjami działającymi w środowisku wiejskim tak aby spełniać rol~ inspirującą w zakresie oddziaływania kultury wiejskiej. W przerwie odczytywania sprawozdań i dyskusji w celu usprawnienia prze- �biegu WZD zostały przeprowadzone poszczególne etapy wyborów. Kierując się analogiczną zasadą jak przy wyborze Komisji Matki, Skrutacyjnej i Wnioskowej B. Bazielich przedstawiła nazwiska kandydatów do Zarządu Głównego PTL, byli to: R. Tubaja, Z. Toroński, J. Bohdanowicz, L. Dzięgiel, A. Bartosz, J. Kapłon, K. Kaczko, J. Cieśłak, Sto Chmielowski, Z. Jeż-Jarecka, J. Kucharska, St. Zurowski. Z. Kłodnicki, T. Smolińska, T. Baraniuk, J. Nijakowska, J. Łuczkowski, A. Kowalska-Lewicka, Z. Jasiewicz, E. Sadowska, M. Trzewik, U. Zembalska, E. Hładkiewicz, A. Walczak. Do Głównej Komisji Rewizyjnej: E. Fryś-Pietraszkowa, I. Wronkowska, J. Kamocki, Z. Gajewski, B. Kołodziejska. Równocześnie do zgłaszanych kandydatur Prezes przedstawiła kolejno sylwetki proponowanych osób. Następnie wystąpił przewodnicząmy Komisji Skrutacyjnej - G. Skalski, który poinformował delegatów o trybie głosownia. Dalej nastąpiło głosowanie. Po zakończeniu pracy Komisji Skrutacyjnej jej przewodniczący odczytał wyniki wyborów do władz PTL. Do głosowania uprawnionych było 58 delegatów, w wyborach udział wzięło 57. W głosowaniu do Zarządu Głównego oddano 55 ważnych głosów i 2 nieważne Kandydaci do ZG otrzymali następującą liczbę głosów; J. Nijakowska (54), J. Bohdanowicz (53), Z. Jasiewicz (53), Z. Kłodnicki (53) J. Łuczkowski (53), T. Baraniuk (52), A. Bartosz (52), St. Chmielowski (52), T. Smalińska (52), Z. Toroński (52), Z. Jarecka (50), A. Kowalska-Lewicka (50), Sto Zurowski (50), R. Tubaja (49), J. Kucharska (49), K. Kaczko (48), J. Kapłon (48). E. Sadowska (48), J. Cieślak (47); zastępcy członków: L. Dzięgiel (46), M. Trzewik (45), A. Walczak (41); do zarządu nie weszli: E. Hładkiewicz (40), U. Zembalska (35). W głosowaniu do Głównej Komisji Rewizyjnej oddano 57 ważnych głosów: T. Lasowa (56), M. Kopacz (52), K. Wołos (52), z-cy: J. Pieprzyk (51); M. Gumola 49. W głosowaniu do Sądu Koleżeńskiego oddano 57 ważnych głosów J. Kamocki (56), E. Eryś-Pietraszkowa (56), B. Kołodziejska (48), I. Wronkowska 48; zastępca: Z. Gajewski (43). Ustalono, że nowowybrany Zarząd ukonstytuuje się na zebraniu 16.09. Organizatorem następnego WZD będzie Oddział Zakopiański, Oddział Krakowski przy współudziale Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Zjazd odbędzie się na Orawie. Delegaci przy jednym wstrzymującym się głosie zaakceptowali powyższe ustalenia. Następnym punktem obrad było wystąpienie Komisji Wnioskowej. Przewodnicząca Komisji - T. Karwicka odczytała zgłoszone wnioski, które poddano ostatecznej redakcji i głosowaniu. T. Karwicka zobowiązała się dołączyć do protokółu z 65 WZD protokół Komisji Wnioskowej zawierający ostateczną redakcję wniosków ustaloną w dyskusji i przyjętą w ~łosowaniu. Na zakończenie M. Parnowska odczytała komunikat Tymczasowej Krajowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" Pracowników Muzeów i Biur Dokumentacji dotyczący spotkania ogólnokrajowego delegatów komisji zakładowych, które odbędzie się w Warszawie 20 października w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograiicznego, ul. Kredytowa logodz.10. Na tym obrady 65 Walnego Zgromadzenia Delegatów zostały zmaknięte. Iwona Grzelak owa Maria Niewiadomska �326 SPRA WOZDANIE SEKRETARZA GENERALNEGO Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KADENCJI 1986 - 1989 1. Działalność organizacyjna. Obradujące w Koszalinie (1986) 62 Walne Zgromadzenie Delegatów wybrało Zarząd Główny PTL w składzie: mgr Kalina Antonowicz, dr Janusz Bohdanowicz, prof. dr Józef Burszta (w związku ze śmiercią profesora (1987) w skład Zarządu wszedł doc. dr Leszek Dzięgiel), dr Stanisław Chmielowski, dr Wanda Czapran, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Marek Gawęcki, mgr Zofia Jeż-Jarecka, mgr Krystyna Kaczko, mgr Zygmunt Kłodnicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, doc. dr Jadwiga Kucharska, mgr Antoni Kuczyński, mgr Teresa Lasowa, doc. dr Adam Paluch, mgr Wanda Parnowska, mgr Zbigniew Toroński, mgr Roman Tubaja, dr Kazimiera Wołos. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład Prezydium weszli: dr Anna Kowalska-Lewicka - prezes, dr Stanisław Chmielowski - wiceprezes, dr Marek Gawęcki - wiceprezes, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz generalny, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa - zastępca sekretarza generalnego, mgr - Zbigniew Toroński - skarbnik i dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika. Ponadto Walne Zgromadzenie Delegatów wybrało Główną Komisję Rewizyjną, która po ukonstytuowaniu się powierzyła stanowisko przewodniczącego mgr. Grzegorzowi Skalskiemu, członkami zostali - dr Janusz Kamocki, mgr Adam Bartosz, mgr Władysław Błaszkowski, mgr Jan Łuczkowski. Sąd koleżeński ukonstytuował się w składzie: mgr Adam Pelczar, doc. dr Anna Szyfer, mgr Irena Wronkowska. Wybrane Prezydium ZG PTL zapewniało w pewnym sensie kontynuację prac z poprzedniej kadencji i mogło efektywniej planować działalność Towarzystwa znając jej uwarunkowania, potrzeby i kierunki. Dotyczyło to spraw o charakterze wydawniczym, organizacyjnym, administracyjnym i naukowym - np. opracowanie zbiorów Archiwum Naukowego, wymiana zagraniczna wydawnictw, kompletowanie księgozbioru, kontakty zagraniczne itp. Problemom tym poświęcono 7 posiedzeń Zarządu ZG PTL, 22 Prezydia ZG PTL, 3 posiedzenia Rady Wydawniczej oraz wiele indywidualnych roboczych spotkań z redaktorami naczelnymi serii wydawniczych Towarzystwa i dyskusji z pracownikami naukowymi. W okresie tym odbyły się dwie międzynarodowe sesje naukowe, pierwsza pod nazwą Tradycja i zmiana w życiu wiejskich spo~eczności lokalnych w krajach trzeciego świata - konferencja towarzyszyła 63 WZD w Poznaniu (1987) oraz druga w 1988 roku pod nazwą Funkcje muzealnictwa etnograficznego towarzyszyła WZD w Bytomiu. Inicjatywną działalność w zakresie sesji naukowych rozwijały także poszczególne oddziały Towarzystwa, które organizowały spotkania i odczyty poświęcone różnorodnej tematyce kulturowej. W zakresie tym występowała współpraca z muzeami, pracowniami konserwacji zabytków, towarzystwami regionalnymi. wydziałami kultury i sztuki rad narodowych itp. Rozwijała się także działalność Kół Zainteresowań Kulturą Ormian, Kół Zainteresowań Kulturą Łużyczan i Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjczyków l. Ponadto ZG PTL włączył się do prac przy powołaniu \ Koła te organizowały swoje wewnętrzne imprezy a charakterze naukowym, oświatowym i turystycznym. Te ostatnie dotyczyły przede wszystkim Kola ZainteresowalI Kulturą t,użyczan w Szczecinie, które zorganizowało parę wycieczek na Łużyce. Podkrcślić także należy ccnne inicjatywy edytorskie prowadzone przez Kolo Zaintercsowan Kultllr~ Ormian w Warszawie, którego nakładem ukazały się opracowania z dziedziny historii. re-ligii i klllt'.lry tego narodu. �327 W;eclaw2kiego Oddziału Związku Sybiraków oraz oddziałów w Legnicy, WałbrzyGórze i udzieleniu im wielorakiej pomocy merytorycznej i organizacyjnej. Przez pewien okres siedziba Związku Sybiraków (tzw. Okręgu Dolnośląsklcgol znajdowała się w lokalu ZG PTL, którego pracownicy włączyli się do różnych prac na rzecz sybirackiej społeczności 2. II. Działalność wydawnicza. Zgodnie z postanowieniami poprzednich Walnych Zgromadzeń nowowybrany Zarząd czynił starania na rzecz rozwoju działalności wydawniczej Towarzystwa. Kontynuowano prace nad wznowieniem poszczególnych serii, w ramach których ukazały się nowe publikacje. Obecnie obszar działalności edytorskiej Towarzystwa jest w pełni uporządkowany i gdyby nie trudności finansowe efektywność w tym zakresie byłaby znacznie większa. Postulowana od lat kwes~ia stworzenia Biura Wydawniczego PTL została zrealizowana. Funkcję dyrektora tej jednostki organizacyjnej powierzono mgr. Antoniemu Kuczyńskiemu, który jako Sekretarz Generalny ZG PTL zajmował się koordynacją prac wydawniczych prowadzonych w ramach Towarzystwa. Nowowybrany Zarząd Towarzystwa otrzymuje więc uporządkowaną pod względem organizacyjnym agendę wyda\'miczą PTL mogącą w pełni prowadzić efektywną działalność pod warunkiem zapewnienia jej środków finansowych. W zmieniającej się polityce dotacyjnej na działalność towarzystw naukowych i regionalnych niebagatelną w tym zakresie staje ~ię operatywność przyszłych władz PTL, które będą musiały pokonywać nowe trudności jakie niesie z sobą kryzysowa sytuacja w kraju. Od efektywności tej pncy zależy także ostateczny kształt przyszłej działalności Towarzystwa. J. Rocznik ,.Lud" - redaktor naczelny Zbigniew Jasiewicz, sekretarz redakcji ,Jan Palka, komitet redakcyjny w składzie: Ma.ria Bierr.acka, Bronisława Kopczyńs1.::a-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński. W związku ze śmiercią profesora Józefa Burszty (1987), wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", funkcję tę powierzono profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. W okresie sprawozdawczym ukazałv się dwa tomy rocznika tj. 71: 1987, 72: 1988. Tom za rok 1989 opracowany rec!al;:cvjnie nie może być przekazany do druku ze względu na brak pieniędzy, nl0żc więc dojść do sytuacji. że tom ten obejmuje dwa lata 1939/1990 aby złagodzić deficyt finansowy. Ze względu na przypadający w roku 1995 jubileusz IDO-lecia Polsldego Towarzystwa Ludoznawczego planowany jest cykl publikacji poświęconych historii etnografii polskiej ze szczególnym uwypukleniem merytorycznej i organizacy jnej roli Towarzystwa w tym zakresie. Ponadto planuje się się poszerzyć dział recenzji oraz wprowadzić blok tematyczny ukazujący rozwój światowych trendów w etnologii. Anonsowane poprzednio trudności finansowe Towarzystwa wymagaj'l szczególnej opieki nad ukazywapjem się "Ludu", podstawowego organu wyc!a,;,,-niczego PTL. Należy podjąć starania aby pismo miało pełne pokrycie potrzeh finansowych. Przyszły ksztalt działalności edytorskiej Towarzystwa po- ch\!, .Jeleniej Dzia~a.la~e w Poznaniu Kolo Zainteresowań Kulturą Asyryjczyków było współorganizatorem sesji naukowej towarzyszącej 63 Walncmu Zgromadzeniu PTL. Temat sesjI: Tradycja t zmiana w żuciu wiejskich spolcczl1o';cl loka!nych w krajach trzeciego świata. , Pozwoliło to na bliższe poznanie spraw i problemów ludzi, którzy byli deportowani l więzicroi na terenie ZSRR. a także na pozyskanie materialów wspomnieniowych. Przy okazji załatwlania spraw organizacyjnych np. zapisy do Związku Sybiraków, p"acownicy Biura ZG PTL przekazywali dodatkowe informacje o konku!'sie ogłoszonym przez PTL i "Literaturę Ludową" na wspomnienia Sybiraków i zach~cano do spisywania swych relacji. Byłoby r7.CC~~ w.,kazaną aby tam gdzie działaj" Oddziały Związku Sybiraków współpracowali z nilni członkow:c naszych kół. W len sposób iSlnieje możliwość pozyskiwania cennych materiałów wspomnieniowych do AIThhvuln Naukowego PTL. �328 wlmen przede wszystkim koncentrować się na staraniach w kierunku zapewnienia ciągłego ukazywania się czasopisma. 2. Dwumiesięcznik "Literatura Ludowa". Pismo redagowane przez Czesława Hernasa przy współpracy zespołu redakcyjnego powołanego w okresie sprawozdawczym przez Polską Akademię Nauk w składzie Jerzy Bartmiński, Helena Kapełuś, Antoni Kuczyński, Jolanta Ługowska, Dorota Simonides, Roch Sulima. Sekretarzem redakcji jest nieprzerwanie od roku 1979 Maria Bożena Kuczyńska. Zespół ten gwarantuje optymalne efekty pracy redakcyjnej zarówno pod względem merytorycznym oraz organizacyjnym i wykonuje prace opiniodawcze związane z drukowanymi materiałami. W okresie sprawozdawczym (1987 rok) nawiązano wspólpracę z Państwowym Wydawnictwem Naukowym Oddział we Wrocławiu, co wpłynęło na likwidację zaległości wydawniczych tj.: 1: 1986, 2: 1986, 3: 1986, 4 - 6: 1986, 1: 1987, 2: 1987, 3: 1987, 4 - 6: 1987, 1: 1988, 2: 1988, 3: 1988, 4 - 6: 1988. Tak więc pod koniec kadencji przy dużych staraniach redaktora naczelnego pisma i Zarządu Głównego PTL, dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" wszedł w bieżący tok wydawniczy i dalsze rokowania na tę systematyczność są uzasadnione ze względu na dobrze układającą się współpracę z Państwowym Wydawnictwem Naukowym. Należy jednak podkreślić stale zagrażający czasopismu brak środków finansowych, zarówno na bieżące opłacenie honorariów autorskich jak również opłacenie rachunków za druk. Aktualnie zaległości te sięgają 5502682 zł i dotyczą nieopłaconej produkcji drukarskiej za następujące numery pisma 4 - 6: 1987, 3: 1988, 4 - 6: 1988, 1: 1989, 2:1989.: 3: 1989. Mimo to dwumiesięcznik ukazuje się regularnie i jest drukowany "na kredyt". Redakcja dążąc do likwidacji deficytu finansowego Zarządu Głównego PTr.. podjęła działalność akwizycyjną i od 19'88 roku zamieszcza na łamach pisma oferty reklamowe, pozyskując w ten sposób nieco pieniędzy. Ten rodzaj działalności promocyjno-reklamowej będzie kontynuowany. Nie zapewnia on jednak wystarczającej ilości środków na pełne samofinansowanie się pisma. Potrzebna jest w tym względzie wydatna pomoc Zarządu Głównego, w przeciwnym wypadku pod znakiem zapytania zostaje dalsza systematyczność w wydawaniu pisma. Ważnym przedsięwzięciem redakcji "Literatury Ludowej" w 1988 roku byla ogłoszenie konkursu na wspomnienia PolakÓW z pobytu na Syberii, Dalekim Wschodzie w Kazachstanie i innych rejonach ZSRR w latach 1939- 1956. Pismo rozpocznie druk tych prac począwszy od nr 1 - 3: 1990. Planowane jest także wydanie oddzielnych pozycji książkowych stanowiących pokłosie konkursu l. Drugim przedsięwzięciem redakcyjnym jest przygotowany zeszyt monograficzny poświęcony Bronisławowi Piłsudskiemu, badaczowi kultury Ajnów i innych ludów nadamurskich ł. Planowany tok prac redakcyjnych zapewni w 1900 roku komplet materiałów do bieżących numerów "Literatury Ludowej", które ze względu na brak pieniędzy będą łączone w numeracji. 3. Rocznik "Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny Jadwiga Kucharska. Skład redakcyjny: Jan Piotr Dekowski (zmarł w 1989 r.), Anna Ko• Przewiduje się, że na konkurs wpłynie około 400 prac. Tytuły nadesłanych mate,.iaI6w. wspomnień, dzienników, zespoły zdjęć i dokumentów udostępnione zostaną w formie szczegółowej bibliografii, która drukowana będzie na łamach "Literatury Ludowej". • Koordynatorem prac redakcyjnych związanych z tym tomem jest Antoni KuczyńskJ. Do chwili obecnej pozyskano interesujące teksty od pracowników Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku. Wielką pomoc w zakresie dokumentowania dorobku B. Piłsudskiego w dziedzinie badań ludów nadamurskich otrzymuje redakcja "Literatury Ludowej" od Pana dr. W. M, Łatyszewa, dyrektora wspomnumego powyżej muzeum. �329 walska-Lewicka, Antoni Kuczyński, Ewa Nowina-Sroczyńska, Grażyna Ewa Karpińska - sekretarz redakcji. W okresie sprawozdawczym ukazały się trzy tomy rocznika tj.: 27: 1988, 28: 1988, 29: 1989. Pismo ukazuje się przede wszystkim z dotacji władz terenowych, jednak ma ono również trudności finansowe osłabiające tok prac edytorskich. Wydawca czyli Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi nie realizuje w terminie swych zobowiązań stąd zaznaczają się pewne opóźnienia wydawnicze. 4. "Prace Etnologiczne" - redaktor naczelny Leszek Dzięgiel i kolegium redakcyjne w składzie: Anna Kowalska-Lewicka. Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji, Aleksander Posern-Zieliński, Zofia Sokolewicz. W roku 1987 dokonano zmian na stanowisku redaktora serii ze względu na powierzenie dotychczasowemu redaktorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi funkcji redaktora naczelnego rocznika "Lud". Kierowanie redakcją "Prac Etnologicznych" przejął Leszek Dzięgiel. W okresie sprawozdawczym ukazał się 12 tom serii zatytułowany Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia, autorstwa Danuty Penkali-Gawęckiej. W przygotowaniu do wydania w końcu roku 1989 znajduje się tom 13 tej serii, którym jest praca Ryszarda Vorbicha, Daha. Górale północnego Kamerunu, z dużym streszczeniem w języku angielskim. Seria posiada materiały w tekach redakcyjnych na rok 1990. Ze względu na ważność merytoryczną tej serii należy zagwarantować jej priorytet w systematycznym ukazywaniu się, podobnie jak czasopismom wydawanym przez PTL. 5. "Prace i Materiały Etnograficzne" - redaktor naczelny Edward Pietraszek. komitet redakcyjny Janusz Bohdanowicz, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński sekretarz redakcji. Wznowienie serii po przeszło 10 latach ukazywania się rozpoczęto dzięki wysiłkom jej redaktora naczelnego pracą Kazimierza Pudło zatytułowaną Łemkowie. Proces wrastania w środowisko Dolnego Slqska 1947-1985. t. 28: 1987. Ponadto ukazał się tom 29: 1989 zatytułowany Wieś Dolnośląska. Studia Etnograficzne. Inne prace w przygotowaniu. 6. "Biblioteka Popularno-Naukowa" - redaktor naczelny Anna Kowalska-Lewicka. w miejsce jej dotychczasowego redaktora do roku 1987 - Leszka Dzięgla, kt6ry objął funkcję redaktora naczelnego "Prac Etnologicznych". Skład kolegium redakcyjnego -- Janusz Bohdanowicz, Marek Gawęcki, Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji. Ewa Fryś-Pietraszkowa. W druku znajduje się wysokonakładowa pozycja autorstwa Adama Palucha zatytułowana Zerwij ziele z dziewięciu miedz ...• która ukaże się pod koniec roku 1989. Nie wydrukowano natomiast zapowiedzianej wcześniej książki autorstwa Jana Piotra Dekowskiego pt. Encyklopedia pożywienia ludowego, której redaktorem jest Anna Kowalska-Lewicka. Z rozpoznania rynku wynika, że książka ta znajdzie szeroki krąg odbiorc6w zatem należy doprowadzić do pilnego ukazania się tej pozycji na rynku księgarskim co złagodzi deficyt finansowy Towarzystwa. W ramach serii pozyskano też ciekawy tytuł wydawniczy poświęcony erotykowi ludowemu, autorstwa Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej. Planuje się opublikowanie tej pozycji w latach 1990/91. 7. "Atlas Polskich Stroj6w Ludowych" - redaktor naczelny Barbara Bazielich. Komitet redakcyjny Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Janusz Kamocki, Antoni Kuczyński - sekretarz redakcji. W !roku 1988 opublikowano kolejny zeszyt tej serii autorstwa Jana Wielka pt. Strój Lachów Limanowskich. Pozycja ta była dotowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Spółdzielnię "Cepelia". Brak materiałów w tece redakcyjnej, a zapowiadana od paru lat praca pt. Strój Podhalański, autorstwa Anny Kowalskiej-Lewickiej nie wpły- �330 nęła do redakcji mimo trzykrotnego przekładania terminu. Ze względu na dużą popula:rność tej serii na rynku księgarskim należałoby dążyć do jej aktywnego redagowania. Rysuje się możliwość reedycji wydanych dotychczas "Atlasów Polskich Strojów Ludowych" we współpracy ze spółką wydawniczą "Galicja" w Krakowie, z którą prowadzone są pertraktacje. 8. "Archiwum Etnograficzne" - redaktor naczelny Janusz Kamocki. Komitet redakcyjny - Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyń:;ki - sekretarz redakcji. Krystyna Marczak, Anna Spiss. W okresie sprawozdawczym ukazało się pięć tytułów tj.: praca zbiorowa Materiały etnograficzne z powiatv. limanowskiego; Ewa Karpińska i Maria Niewiadomska, Bibliografia zawartości Literatury Ludowej za Lata 1957 - 1980, oraz tych samych autorek Bibliografia zawartości "Ludu" za Lata 1895 - 1985. Ponadto opublikowano pracę zbiorową pod redakcją Leszka Dzięgla pt. Na egzotycznych szLakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław 1987 i Wieś warmińska Brqswałd, autorstwa Jadwigi Pawłowskiej. Opracowano także redakcyjnie dwa zeszyty pracy Jana Świętka pt. Brzozowa i okoLice Zakliczyna. 9. "Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga" - redaktor naczelny Bogusław Linette, sekretarz redakcji Jan Pałka oraz pracownicy etatowi. W okresie sprawozdawczym zaistniały zmiany na stanowisku redaktora naczelnego DWOK w związku ze śmiercią prof. Józefa Burszty. Funkcję redaktora naczelnego powierzono doc. dr. hab. Bogusławowi Linette. Ukonstytuowała się nowa rada naukowa dla DWOK pełniąca również funkcję komitetu redakcyjnego w składzie: Gerard Labuda - przewodniczący, Bogusław Linette redaktor naczelny, członkowie: Jerzy 13artmiilski, Ludwik Bielawski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Bronislawa Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński, Władysław Kuraszkiewicz, Jan Stęszewski, Mieczysław Tomaszewski. Pracownicy redakcji wykonali wiele prac redakcyjnych nad tomami 76: 1, 67: 2. 68 i 69 "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Zakres tych prac obejmował czytanie do erraty, korekty muzyczne i szpaltowe, przeredagowywanie określonych partii materiału itp. ponadto dokonano pewnych uściśleń w zakresie koncepcji tomów suplementowych i komentarzowych, na co uzyskano akceptację komitetu redakcyjnego podczas posiedzenia w dniu 2 grudnia 1988 r. Podkreślono też wówczas. że prace nad tomami komentarzowymi i indeksami nie mogą opóźnić toku prac edycyjnych. Przedstawiciel ZG PTL mgr Antoni Kuczyński sugerował aby \V planach wydawniczych DWOK tak ustawić program redakcyjny by w pierwszej kolejności zakończyć druk tomów autorstwa· O. Kolberga. Sprawę tę poparli Władysław Kuraszkiewicz, Czesław Hernas. Jan Stęszewski, Jerzy Bartmiński. Ze względu na ciągnący się od lat tok prac nad ostatecznym wydaniem spuścizny materiałowej Oskara Kolberga, prez. ZG PTL stoi na stanowisku konieczności ·opracowania przez redakcję DWOK konkretnego planu prac redakcyjnych nad poszczególnymi tomami i przyjęcia zasady pełnego wykonawstwa tych zadań w wyznaczonych jednostkach czasowych. Pozwoli to na efektywniejszy rytm prac edytorskich i przyniesie szybsze opublikowanie źródłowych tomów "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". Ze sprawą tą koresponduje zaznaczaj'lcy się od paru I::>t brak środków finansowych na opłacenie kosztów druku po:;zczególnych tomów. Przeznaczone na ten cel środki ze strony PAN są ograniczone, stoimy na stanowisku, że sprawa ta powinna stanowić przedmiot szczegółowych negocjacji przyszłego Zarządu ZG PTL z władzami PAN oraz Ministerstwem Kultury i Sztuki. Od zabezpieczenia finansowego zależy bowiem planowy rytm prac edytorskich DWOK. �331 Dopeiniając informacji o działalności wydawniczej wspomnieć należy, że staraniem ZG PTL ukazała się (1989) książka pt. Adam Chętnik a współczesne badania kultury wsi kurpiowskiej zawierająca materiały z sesji towarzyszącej Walnemu Zgromadzeniu Delegatów, które odbyło się w Łomży w 1984 roku. Wydawcą tej pubEkacji jest Łomżyńskie Towarzystwo im. Wagów z siedzibą w Łom~y. W sumie w okresie sprawozdawczym opublikowano łącznie 377,50 arkuszy wydawniczych w ramach serii i czasopism. 'Wie1kość ta wyniosła w roku 1987 115,55 arkuszy wydawniczych, w roku 1988 - 113,24 arkuszy wydawniczych, a do września 1989 roku wydano 123,70 arkuszy wydawniczych. Osiągnięcie tych wielkości bylo możliwe dzięki aktywnej działalności ZG PTL, w zakresie pozyskiwania dotacji zewnętrznych np. z Narodowej Rady Kultury, Ministerstwa Kultury i Sztuki, Spółdzielni "Cepelia", Wydziałów Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie i Miasta Krakowa. Mimo tego, iż działalność tę prowadzono bez etatowej obsługi redakcyjnej, można byłoby ją powiększyć gdyby nie brak środków finansowych. Rysujące się trudności finansowe Towarzystwa rozciągają się na tok bieżącej działalności wydawniczej, a na dzień 1 września 1989 zobowiązanie ZG PTL na rzecz wierzycieli wynos.i 14518836 zł i dotyczy niepłaconych faktur za 72 tom "Ludu" za rok 1988, za 29 tom "Prac i Materiałów Etnograficznych", 67/2 tom ,.Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" i następujące nr nr "Literatury Ludowej" - 4 - 6: 87, 4 - 6: 88, 1 :88, 1: 89. Uwzględniając produkcję znajdującą się w drukarni tj. kolejne zeszyty "Literatury Ludowej", praca R. Vorbricha pt. Daba. Górale północnego Kamerunu, praca A. Palucha pt. Zerwij zie1e z dziewięciu miedz ... i opracowanie autorstwa J. Swiętka pt. Brzozowa i okolice Zakliczyna, anonsowany poprzednio stan zadłużenia PTL wzrośnie o około 11 milionów złotych. Doprowadzenie do końca rozpoczętej produkcji wymienionych powyżej tytułów jest konieczne, bowiem stan ich zaawansowania edytorskiego wynosi okola 90%• Wszystkie tytuły znajdujące się w planie wyda','miczym roku 1989 uzyskały zatwierdzenie Biura Wydawnictw i Bibliotek PAN. a środki na ich realizację preliminowane były w budżecie. Drastyczne podwyżki cen usług poligraficznych w ostatnim okresie, a także trudności finansowe PAN spowodowały powstanie powyższego deficytu. Jeśli jednak uda się doprowadzić do końca druk książki A. Palucha pt. Zerwij ziele z dziewięciu miedz ..., na którą istnieje pełne pokrycie zamówieniami na 50-tysięczny naklad, wówczas wpływy ze sprzedaży tej pozycji pozwolą na zmniejszenie deficytu. W przeciwnym wypadku wyjście z tej sytuacji wiedzie jedynie poprzez uzyskanie dodatkowych dotacji ze strony Polskiej Akademii Nauk bądź innych źródeł. W tej sprawie w<tępujący Zarząd poczyni l pewne starania w PAN i uzyskał zapewnienie pomocy finansowej. Wspomniany deficyt finansowy Towarzystwa łagodzony jest przez stale prowadzoną działalność akwizycyjną własnych wydawnictw. Wpływy z tego tytułu o,iągnęły w okresie sprawozdawczym wielkość 8497247 zł. III. Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prowadzi mgr Paulina Suchecka. Archiwum zawiera według starego inwentarza 1441 tek, z tego 250 tek Oskara Kolberga jest wyłączonych czasowo i znajduje się w dyspozycji redakcji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga". W okresie sprawozdawczym uporządkowano materiały archiwalne od nr 1 do 735 wykonując następujące prace: - określono stan faktyczny całości zbiorów ujętych w inwentarzu i sporządzono \vyk<:,zbraków, - zmienia się sukcesywnie numerację tek archiwalnych oraz zakłada się nową księgę inwentarzową, �332 opracowuje się szczegółowo kolejne materiały archiwalne sprawdzając dokładną zawartość, sporządzając karty katalogowe i karty archiwalne. W latach 1988/89 zbiory powiększyły się o archiwum ś.p. Jana Piotra Dekowskiego - materiały te (18 paczek), podobnie jak około 100 tek pochodzących z innych źródeł, zostaną opracowane i ujęte w inwentarzu. Archiwum zawiera wiele cennych materiałów szczególnie do opracowania historii etnografii - akta Towarzystwa (Towarzystwo Ludoznawcze - Lwów, Instytut Ziem Południowo-Wschodnich, Instytut Bałtycki) oraz bogatą korespondencję naukową i prywatną czołowych etnografów polskich i zagranicznych. IV. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego kierownik biblioteki mgr Jadwiga Kłodnic ka, starszy bibliotekarz - Jadwiga Iwan. Biblioteka stanowi wydzieloną agendę Towarzystwa i jest znaczącą specjalistyczną placówką w krajowej sieci bibliotek naukowych. W okresie sprawozdawczym opiekę nad działalnością biblioteki z ,ramienia Zarządu Głównego sprawował dr Marek Gawęcki. Biblioteka powiększa systematycznie zbiory poprzez zakupy, wymianę wydawnictw, dary oraz publikacje z własnej działalności wydawniczej Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym księgozbóir powiększył się o 1750 woluminów i liczy obecnie 17283 woluminów dzieł zwartych i 16080 woluminów czasopism i wydawnictw seryjnych. Zarząd Główny uznając gromadzenie zbiorów za działalność ważną nie ograniczał środków finansowych na zakup książek zarówno w sieci księgarskiej jak i antykwarycznej. W okresie sprawozdawczym wydatkowano na ten cel 457 154 zl. Z kwoty tej 155850.- przypada na zakup pozycji antykwarycznych. Niezwykle ważną stroną działalności biblioteki jest wymiana wydawnictw zapewniająca stały dopływ najnowszej literatury etnograficznej zwłaszcza czasopism ze strefy dolarowej. W ostatnim okresie nawiązano wymianę z 3 nowymi instytucjami tj. - Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe - Łomża, Musee Departamental Dobo Istvan Varmuzeum-Eger (Węgry), Zemedelske Muzeum Praha (Czechosłowacja). Prowadzi się wymianę z 43 instytucjami krajowymi i 180 instytucjami zagranicznymi. Książki wydane przez PTL docierają tą drogą do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i towarzystw zagranicznych. Mor Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny ZG PTL Opole, wrzesień 1989 rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00a672c015e853f463bb2bce8c3d5b0.pdf 3ff44d1deb955e5aaadb3046fb74c79a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1833 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.333-361 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989- 1990 V. IN MEMORIAM TANCRED BANAl'EANU (1922- 1987) 31 stycznia 1987 r. zmarł w Bukareszcie profesor Tancred Biiniiteanu, wybitny specjalista w zakresie historii i teorii sztuki ludowej, członek honorowy naszego Towarzystwa, zaprzyjaźniony z wieloma etnografami polskimi. Tancred Ovidiu Biinateanu urodził się w 1922 r. w mołdawskim Siret. Wpływ na jego późniejszą karierę naukową wywarła niewątpliwie intelektualna atmosfera rodzinnego domu w Czerniowcach, a później w Bukareszcie. Ojciec był filologiem, interesował się m.in. porównawczą gramatyką indoeuropejską, matka była historyczką sztuki, rodzice przyjaźnili się z wielu ciekawymi osobami. Tancred Bana~eanu, studiując na wydziale literatury i filozofii uniwersytetu bukareszteńskiego, specjalizował się w dziedzinie współczesnej literatury rumuńskiej i folkloru. Po studiach pracował w siedmiogrodzkim muzeum etnograficznym w Cluj i tam w 1946 r. zrobił doktorat w zakresie etnografii i folkloru. W 1951 r. przeniósł się do Bukaresztu, gdzie podjął pracę w Państwowym Muzeum Sztuki Ludowej. Wkrótce został dyrektorem tegoż muzeum i funkcję tę pełnił przez 24 lata (195378), a po połączeniu w jedną całość muzeum ze skansenem kierował tam działem wystaw do czasu przejścia na emeryturę (1982). W latach 1954-77, a więc równolegle, wykładał sztukę ludową w Instytucie Sztuk Plastycznych, gdzie uzyskał tytuł profesora. Zainteresowania naukowe prof. Banateanu koncentrowały się na rumuńskiej kulturze ludowej i muze(}logii etnograficznej. W zakresie kultury ludowej szczególnie zajmował się sztuką, strojem i garncarstwem. Prowadził wiele badań terenowych (łącznie przepracował w terenie, w kraju i za granicą ponad 2 tysiące dni), gromadząc obiekty dla muzeów i materiały do prac autorskich. Pisał sporo; opublikował kilkanaście opracowań ujmujących sztukę ludową całego kraju, bądź poszczególnych regionów, m.in. Bukowiny, północnego Siedmiogrodu, Vrancea; tezaurus ludowego stroju rumuńskiego i wiele jego monog,rafii regionalnych. Z opracowań problemowych wymienić trzeba przynajmniej przygotowany wspólnie z Marcelą Focsa Ornament w rumuńskiej sztuce ludowej 1. Najpoważniejszą pozycję w dorobku autorskim Tancreda Banateanu stanowią wydane w r. 1985 Prolegomena do teorii i estetyki sztuki ludowej 2. Pełna bibliografia jego prac zawiera 355 pozycji, w tym 22 większe prace syntetyczne i monograficzne, 92 studia i artykuły 3. Sporo czasu poświęcał prof. Banateanu na działalność popularyzatorską, t(}też znaczną część jego bibli(}grafii stanowią artykuły o rumuńskiej sztuce ludowej w czasopismach naukowych i kulturalnych w kraju i zagranicznych, w tym również 1 Ornamentul In arta populara romdneascd, Bucure~ti 1964. , Prolegomene la o teorie a esteticli artel populare, Bucure~t1 1985. , Revista de etnografie ~i Colclor, t. 32, 3, 1987: In memoriam Tancred Ovidiu apr. Boris Zderciuc. s. 295 - 300, Bibliografia lucrarilor stiintifice ab lui Tancred opr. Marica Popescu, S. 301 - 312. Bdnateanu, Baniiteanu, �334 w "Polskiej Sztuce Ludowej" 4, scenariusze i konsultacje filmów dokumcntabych komentarze do zestawów przeźroczy, etc. Aktywność naukowa i dorobek autorski zapewniły profesorowi Banateanu poczesne miejsce wśród etnografów zarówno rumuńskich, jak i europejskich. Pcłnił on wiele odpowiedzialnych funkcji społecznych w swoim kraju, należał do kilku towarzystw etnograficznych, m.in. do węgierskiego, jugosłowiańskiego, włoskiego, był członkiem królewskiej komisji folklorystycznej w Belgii, międzynarodowego instytutu archeocywilizacji w Paryżu. W listopadzie 1984 r. profesor Banateanu przyjechał do Krakowa na zaproszenie Komisji Etnograficznej PAN. Na posiedzeniu tej komisji przedstawił swoje przemyślenia dotyczące wędrówek wątków i motywów ornamentalnych oraz technik artystycznych na przykładzie ceramiki pokuckiej. Korzeni jej dopatrywał się w Armenii i Gruzji. Garncarze-Ormianie osiedli na Bukowinie w epoce jej świetności, a później przenieśli się na Pokucie i dalej na Ukrainę 5. Hipoteza ta została przyjęta z dużym zainteresowaniem, więc profesor obiecał przysłać wkrótce większy artykuł na ten temat z dokumentacją ikonograficzną. Niestety silne bóle mięśni, które utrudniały mu wówczas zwiedzanie Krakowa, a które uważał za chwilowe, były początkiem ciężkiej choroby, która przeszkodziła w realizacji tego i wielu jeszcze innych planów i w końcu zabrała go, w pełni sił twórczych. Ewa Fryś-Pietraszkowa STANISLA W BLASZCZYK (1906- 1989) W dniu 14 listopada 1989 r. pożegnaliśmy na cmentarzu miłostowskim w Poznaniu dra Stanisława Błaszczyka, honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego twórczość i działalność poświęcona głównie była wielkopolskiej kulturze ludowej. Stanisław Błaszczyk urodził się 14 czerwca 1906 r. w Konarach, w dawnym powiecie rawickim, a zmarł 8 listopada 1989 r. w Poznaniu. Spędzone dzieciństwo na wsi miało wpływ w późniejszym okresie na zainteresowania etnograficzne, choć po ukończeniu gimnazjum wybrał studia polonistyczne, a po studiach pracował jako nauczyciel. Zmarły od wczesnej młodości interesował się problematyką etnograficzną, a zwłaszcza ludową twórczością artystyczną, które to zaintcresowania w późniejszym okresie związały Go na trwałe z muzealnictwem. Zainteresowania kulturą ludową spowodowały, że pracując jako nauczyciel w Korpusie Kadetów w Rawiczu od 1930 L, wolne chwile poświęcał Stanisław Błaszczyk wędrówkom po wciach południowej Wielkopolski, w czasie których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i słupy. Tym właśni.e "Bożym Mękom" poświęcił swe pierwsze artykuły. • T. B1in1iteanu, J. Formagiu, KoszuLa kobieca. Ze studiów "ad rumuńsl<im strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 2, s. 101 - 112; T. Biinateanu, Rumuńslde ""cynie Ludowe, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3, s. 123 - 131. • Sprawozdania w r. 1984 (w druku). z czynności i posiedzeń Oddzialu Polskiej Akademii Nauk w Kn,;·;owie. �335 W 1945 roku, po zakohczeniu działań wojennych, powraca dr Stanisław Błaszczyk do pracy w szkolnictwie, ale równocześnie wiąże się z Instytutem Badań Starożytno~ci Słowiańskich Uniwersytetu Poznańskiego. Ten kontakt miał wpływ na późniejsz'l pract:) zawodową. Odżyły więc w tych trudnych czasach powojennych zainteresowania kulturą ludową, czego wyrazem był artykuł "Zabezpieczajmy dzieła sztuki ludowej" opublikowany w "Przyjacielu Ludu" w Kościanie. W 1949 r. wią;~c się ell' Stanislaw Bh:szczyk z działem etnograficznym Muzeum Wielkopolskiego (od Hl50 Muzeum Narodowego) jako wolontariusz, a od l stycznia 1950 r. ja1w pracownik etatowy. Był to początek związania się Zmarłego z muzealnictwem na trwałe. Sytuacja dział'.! etnograficznego Muzeum po 1945 roku była tragiczna. Zbiory etnograficzne, które w 1939 r. wynosiły około 3880 eksponatów, zostały przez okupanta hitlerowskiego rozproszone i prawie całkowicie zniszczone. Dział etnograficzny został be:cpośrednio po wojnie reaktywowany, ale faktycznie trzeba było na nowo zgromadzić obiekty. Praktycznie dopiero w 1949 r. zapadła decyzja a zlokalizowar.iu działu etnograficznego w Hogalinie. w związku z czym, rozpoczęto na szeroką skalę pene'trację terenową w Wielkopolsce dla uzyskania eksponatów potrzebn~'ch dla przygotowywanej wystawy. Dzień 24 lipca 1949 r. był wielkim wydarzeniem dla etnografii wielkopolskiej, gdyż została otwarta stała ekspozycja etnograficzna w Hagalinie, po której oprowadzał gości dr Stanisław Błaszczyk, jako przedstawiciel zespołu, który przygotował ekspozycję. Z dniem 1 stycznia 1950 r. dr Stanisław Błaszczyk został etatowym pracownikiem muzeum, jako kierownik działu etnograficznego, a zarazem jedyny pracownik działu. B<;dąc pracownikiem muzeum dr Stanisław Błaf.z.czyk rozpoczął systematyczną eksplorację terenu dla uzupełnienia zbiorów, a równocześnie rozpoczął prace badawcze nad rzeźbą ludową, strojem i rolnictwem. W krótkim czasie rozpoczął też On porządkowanie zbiorów, a po tym również przeprowadził reorganizację wystawy stałej i przygotował katalog wystawy, który ukazał się w 1952 r. Hozpoczęte porządkowanie zbiorów trwało kilka lat, gdyż w tym czasie miał On wieje innych zajęć między innymi wyjazdy w teren w celu pozyskania eksponatów, jak również zajmowanie się administracją całego zespołu pałacowego w Rogalinie. Należy podkreślić, że rozwój muzealnych zbiorów etnograficznych w okresie po II wojnie światowej nierozwiązalnie był związany z osobą dra Stanisława Błaszczyka, który poprzez swój ofiarny wkład pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu potrafił zgromadzić gros najcenniejszych muzealiów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Dra Stanisława Błaszczyka nurtowało zlokalizowanie zbiorów etnograficznych w Hogalinie, do której to miejscowości był utrudniony dojazd. W związku z tym od samego początku swej pracy w IVluzeum widział konieczność przeniesienia zbiorów etnograficznych do Poznania, co też nastąpiło po powrocie obrazów z galerii Haczyńskich w 1956 roku. Na przełomie 1956 i 1957 roku została zlikwidowana wystawa etnograficzna w Hogalillie i rozpoczął się okres przenoszenia zbiorów do Poznania. Finałem kilkuletnich starań dra Stanisława Błaszczyka było powołanie w 1962 roku Oddziału Etnograficznego z siedzibą przy ul. Grobli 25. Od tego czasu rozpoczął się długi okres starań o remont kapitalny otrzymanego budynku, a tal·.i:e dlug~ okres remontu. Przechodząc na emeryturę \V k0l1CU 1975 raku dr Stanislaw Bła~zczyk ni:; �336 zerwał więzi z muzeum. Nadal utrzymywał On żywy kontakt z Oddziałem Etnograficznym służąc radą i pomocą swym młodszym kolegom. W zasadzie większość swego dojrzałego życia dr Stanisław Blaszczyk związał z Muzeum. Tu właśnie włożył swój cały zapał i serce, by odbudować zbiory etnograficzne w Poznaniu, a będąc na emeryturze opiniował scenariusze wystaw stałych przygotowywanych na otwarcie Muzeum Etnograficznego w Poznaniu w czerwcu 1987 r. Otwarcie Muzeum było spełnieniem marzeń dra Stanisława Błaszczyka, w którym to otwarciu uczestniczył ciesząc się z zakończenia swych działań rozpoczętych wiele lat temu. Praca w muzeum wiązała się z zainteresowaniami Zmarłego. Tu mógł prowadzić badania, których wyniki publikował. Tu też mógł prezentować dorobek ludu wielkopolskiego szerokim kręgom społecznym w postaci wystaw. Dr Stanisław Blaszczyk pozostawił po sobie 140 publikacji. Publikacje Jego świadczą o wielostronnych zainteresowaniach. W głównej mierze prace swe pisał na temat sztuki ludowej, zwłaszcza wielkopolskiej. Najistotniejszą pozycją była Jego książka "Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce", wydana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w 1975 roku. Na szczególne podkreślenie zasługują: katalog wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Poznaniu w 1961 r. (prezentowanej również w Koszalinie i Lublinie), oraz w 1974 r. z okazji 25-lecia otwarcia stałej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Pracując w Muzeum Narodowym dr Stanisław Błaszczyk widział konieczność udzielania pomocy muzeom w Wielkopolsce. Pomagał więc gromadzić eksponaty oraz or-ganizować ekspozycje muzealne w Kaliszu, Szamotułach, Pyzdrach, Międzyrzeczu, Koszutach i w innych miejscowościach. Widział też konieczność zorganizowania w Wielkopolsce skansenu. To właśnie dr Stanisław Błaszczyk opracował założenia naukowo-programowe wielkopolskiego skansenu mającego powstać w Szreniawie, a które wykorzystane zostały ostatecznie w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Tu też od 1982 r. został konsultantem. Przechodząc na emeryturę w 19,75r. dr Stanisław Błaszczyk za ogromne osiągnięcia w pracy dla muzeum, został honorowym kustoszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minister Kultury i Sztuki. W powojennej historii Muzeum Narodowego był to pierwszy i jedyny przypadek nadania tego tytułu pracownikowi muzeum. Dr Stanisław Błaszczyk swej wiedzy nie zachowywał dla siebie, lecz przekazywał ją również studentom etnografii, dla których od 1960 r. prowadził wykłady z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a w latach 1974 - 1978 także na Uniwersytecie Wrocławskim. Zmarły brał aktywny udział w organizacjach związanych z etnografią. Był długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym od 1952 r. do 1983 r. pełnił różne funkeje w Oddziale Poznańskim jak też w Zarządzie Głównym. Był też członkiem Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. J ego wiedza, umiejętności i doświadczenie było powodem, że był członkiem rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictwa w Szreniawie i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, a także Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, Terenowej Artystycznej Komisji Kwalifikacyjnej Spółdzielczego Zrzeszenia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Także członkostwo Zmarłego w redakcji międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego "Demos" (Berlin-Drezno) j zespole badań po- �337 mników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu świadczyły o uznaniu Jego głębokiej wiedzy i umiejętności. Działalność Zmarłego była zawsze doceniana, o czym świadczą posiadane przez Niego odznaczenia państwowe, resortowe i wojewódzkie, a także nagroda im. Oskara Kolberga, którą otrzymują wybitni twórcy ludowi jak również ludzie zasłużeni dla popularyzacji twórczości ludowej. W zmarłym dr. Stanisławie Błaszczyku etnografia wielkopolska straciła wybitnego znawcę kultury ludowej. Zbigniew TOTOński NAJWAZNIEJSZE DANE Z :lYCIORYSU DRA STANISŁAWA Wykształcenie: 1918-1920 gimnazjum w Głogowie (Dolny Sląsk) 1920-1926 gimnazjum w Rawiczu - matura 1926- 1930 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu historii i historii sztuki 1932 magisterium - filologia polska (literatura XVII w.) 1933 dyplom nauczyciela szkół średnich 1950- 1952 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu etnografii kresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii 1971 doktorat z zakresu etnografii (specj. sztuka ludowa) BŁASZCZYKA literatury polskiej magisterium z za- Zatrudnienie: 1930-1939 Korpus Kadetów w Rawiczu, nauczyciel 1939 ewakuowany z Korpusem Kadetów do Lwowa 1940- 1941 po powrocie ze Lwowa - robotnik i taksator artykułów rolnych niemieckiej firmy powierniczej w Wolsztynie 111 .•1 maj - czerwiec: w więzieniu śledczym Gestapo w Kościanie 1941 - 1945 kasjer i księgowy w hurtowni kolonialnej i fabryce wód mineralnych w Wolsztynie 1945 od marca: organizator i p.o. dyrektor gimnazjum i liceum w Wolsztynie do powrotu przedwojennego dyrektora 1945 od maja do lipca nauczyciel gimnazjum i liceum w Lesznie 1945- 1946 od lipca: organizator i dyrektor gimnazjum i liceum oraz szkoły handlowej w Zielonej Górze 1946- 1948 organizator i dyrektor gimnazjum w Lubniewicach (Ziemia Lubuska) dla sierót po nauczycielach 1948- 1949 nauczyciel gimnazjum w Szamotułach 1950-1975 kierownik Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu Zatrudnienie 192~ 1945 1949 dodatkowe: Informator na Powszechnej Wystawie Krajowej w dziale szkolnictwa artystycznego pracownik naukowy Instytutu Badania Starożytności Słowiańskich Uniw. Pozn. - praca dorywcza współorganizator jako wolontariusz działu etnograficznego Muzeum Wielkopolskiego (późn. Muz. Nar.) 22 Lud t. LXXIII �338 1952 i 1953 1954 - 1954 1960 -1987 1974 - 1978 1982 -1989 instruktor na obozach etnograficznych dla studentów w Ostrołęce badania dla Polskiego Atlasu Etnograficznego wykłady zlecone z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa dla studentów etnografii DAM w Poznaniu wykłady z zakresu sztuki ludowej dla studentów etnografii Uniwersytetu we Wrocławiu konsultant muzeum skansenowskiego na Lednicy Członkostwo: Polskie Tow. Ludoznawcze Poznańsltie Tow. Przyjaciół Nauk (członek Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce) Komisja Weryfikacyjna Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Redakcja międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego DEMOS, Berlin-Drezno Zespół do badań pomników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu (Arbeitagemeinschaft fur Bildstock- und Flurodenkmalforschung) Rada Naukowa Muzeum Narodowego w Poznaniu Rada Naukowa Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie Rada Muzealna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Wojewódzka Rada Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie Terenowa Artystyczna Komisja Kwalifikacyjna Spółdzielczego Zrzeszenia Rqk:Jdzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu Udział w pracach 1952 1953 - 1976 1962-1965 1965 - 1968 1970 - 1976 1976 - 1979 1979 -1982 1985 PTL: członek zarządu oddziału w Poznaniu prezes i viceprezes oddziału PTL w Poznaniu członek Gł. Komisji Rewizyjnej PTL przewodniczący Gł. Komisji Rewiz. PTL zastępca skarbnika Zarządu Gl. PTL skarbnik Zarządu Gł. PTL członek Sądu Honor. PTL członek honorowy PUBLIKACJE STANISŁAWA BŁASZCZYKA 1933 1. Staropolski przekład "Prace polonistyczne nr 5 Poznań 1933, 92 str. Resume! "Sylwi" wersy te tu Poznańskiego" Mairet'a. Studentó\'1 Ur,j- 1934 2. Sur une traduction Comparee" en polonais de la SYLVIE de Mairet. "Revue de Litte;-aturf 14 1934 nr 1, s. 181 - 183 1935 3. Boże Męki nad Baryczq Olobokiem. "Kuryer Literacko-Naukowy" 1935 nr -IS. s. VIII - X, ilustr. 1937 4. Wielkopolscy świqtkarze. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 7, s. 5 il. �i rzeźbiarz. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 29, s. 5 (w obronie M. Rożka nnonimowo. Wyjaśnienie tamże nr 34 s. 3) 5. Sekwestrator 1938 6. Na 300-lecie miasta "Orędownik Rawicza. Rawicki", r. 20, 1938 nr 68 1939 7. Dorobek rzeźbiarski świątkarza Franciszka Nowaka z Raszew. "Kronika Go- stYl1ska", t. X nr 8. 1939, s. 113 -120, ilustr. 1946 8. Zabezpieczaj'.rty "Przyjaciel cyjny" (Powiatowy), Kościan 1946 nr 1 - 4 dzieŁa sztuki. Ludu - ludowej. Biuletyn Informa- Poznań 1952. Mu- 1952 9. Dzial Kult1try i Sztuki Ludowej zeum Narodowe w Poznaniu, w Rogalinie. Przewodnik. ss. 103, tabI. 32, ilu str. 1953 10. Z dzia/.alno.ki 152 etnografów 11. Sprawozdanie z działalności "Z Otchłani poznańskich. Wieków" 1953 z. 4 c J 50 - 1954 znawczego za rok z 12. Sprawozdanie Działu Kultury Oddziału Poznańskiego Pol. Towarzystwa L1:do- 1953: "Lud" t. 41 s. 1253 - 1254 dzial.alno.~ci i Sztuki Muzeum Ludowej. Narodowego w Poznaniu w zakresie "Lud" t. 41 s. 1178 - 1183 1956 13. KiUw o wielkopolskiej sztuce ludowej. Pięć lat na szlakach nych. Polskie Towarzystwo Turyst.-Krajoznawcze, Poznań 1956 14. Uwagi UWGa na marginesie badań w r. 1953 według wadzonych terenowych nad kwestionariusza rolnictwem nr i hodowlą 1 Polskiego ficznego ... Lud" t .42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 913 - 922, tab. 15. Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1.L1954 - 30.VL1955 Atlasu ttLrystyczprzeproEtnogw- r.). "Lud" t. 42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 955 - 957 16. Ludowe oblicze Poznania. "Dziesięć Wieków Poznania, Warszawa 1956 t. III s. 265 - 269, ilustr. 1957 z Grabonoga (pow. Gostyń). "Studia Muzealne" nr 3, Poznall 1957, s. 124 - 140, ilustr. res. dodatek s. 9 -10 18. [Rec.] Sztuka ludowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie obja.zdowej. opr. A. Klonowski, 1953. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", t. III, zesz. 2, 1957, s. 320 - 321 17. Kapliczka ludowa 1958 1958 nr 5 ss. 13 - 15, ilustr. "Polska Sztuka Ludowa" 1958 nr 1 ss. :3- 36, ilustr. mapa. Sum. dodatek s. 1 - 3 19. Wielkopolskie 20. Rzeźbiarze obrazki ludowi na szkle. poludniowej "Ziemia" Wielkopolski. r. 12, �340 21. Dział Kultury i Sztuki Ludowej t. 43 (1956), 1958 liS. 382 - 387 Muzeum w Poznaniu. Narodowego "Lud" nabytków etnog'raficznych. Muzeum Ziemi Kaliskiej, Kalisz 1958, Katalog ze wstępem W. Klepandego, ss. 4 -16, 6 ilustr. 23. Muzeum w Pyzdrach. "Muzealnictwo" nr 7 - 8, Poznań 1958, ss. 74 - 76, il. 22. Wystawa 1959 24. Z badań nad budownictwem ludowym na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. "Prace Działu Etnografii IHKM PAN", zesz. 3, Warszawa 1959 ss. 123 -149, ilustr., mapa 25. Les sculptures populaires du musee de Poznań. "Ethnographica l, (1959), Moravske museum v Brne, s. 118 -126, ilu str. 26. Une exposition de peinture et de sculpture. "Ethnographica" I (1959) Moravske museum v Brne, s. 260 1960 [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, ss. 563 - 650, ilustr., Sum., Rez. 28. Garncarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, s. 437 - 469, ilustr., Sum., Rez. 27. Plastyka. 1961 ludowa Ziemi Kaliskiej w świetle badań terenowych. wieków Kalisza", t. 3, Kalisz 1961, s. 385 - 459, iI., Rez., Sum. 29. Kultura 30. Zwierciadlo życia wsi. Na marginesie w wystawy Muzeum "Osiemnaście Narodowllm w Po- znaniu. "Gazeta Poznańska" - Magazyn 1961 nr 160 31. Wielkopolska sztuka ludowa. Sierpień - wrzesień 1961. Koszalin. rodowe w Poznaniu, M. Sikory 32. Sztuka znad Warty. Muzeum w Koszalinie, "Koszaliński Muzeum Na1961, 24 str. tabI. Słowo wstępne Głos Tygodnia", dod. do "Głosu Koszaliń- skiego 1961, nr 210 1962 (Z okazji 50-lecia zbiorów ludoznawczych). "Gazeta Poznańska - Magazyn", 1962 nr 118 34. Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych. Ziemia Nadnotecka 1962 nr 6 35. Zagroda wybraniecka w Russowie. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zes. l, s. 47 - 85, ilustr. i rysunki 36. [Ree.] Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur, Olsztyn 1957. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13). 1962. t. VII, zesz. 1, s. 369 - 371 37. [Rec.] T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958. .Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (12), 1962, t. VII, zesz. 1, s. 405 - 408 38. [Rec.] Warmińska rzeźba ludowa. Katalog wystawy oprac. H. Skurpski i F. Klonowski, Olsztyn 1958. "Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zesz. 1. s. 415 - 418 33. Skarbiec ludowej kultury. 1963 39. Wystawy wielkopolskiej "Muzealnictwo" sztuki ludowej w Poznaniu, 1963 nr 11, s .123 - 130. iI., Res. Koszalinie i Lublinie. �341 40. Wystawa współczesnej twórczości ludowej Wielkopolski Poznań (katalog). 1963, ss. 32, ilustr. Słowo wstępne T. Peksy 1964 41. Eksponaty dolnośląskie i opolskie w zbiorach Muzeum Narodowego w Pozna- "Prace i Materiały Etnograficzne" 1964, t. 23, s. 619 - 631, ilustr., rys. 42. Stolarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski", t. 2, Poznań 1964, s. 465 - 498, ilustr., rys., bibliogr., Rez., SUrn. 43. Kultura wielkopolskiego ludu. "Lite'ratura Ludowa" 1964, r. 8 nr 112, s. 9 - 13, ilustr. 44. Pamiętnik podróży do Ziemi Swięte; Józefa Wawrzynczaka. "Literatura Ludowa" 1964, nr 112, s. 96 - 103. niu. 1965 45. Jadwiga Szeptycka i Zofia "Literatura Szembekówna. Ludowa" 1965, r. 9 nr 2/3, s. 23 - 34, ilustr. 46. Sztuka starożytnego 47. Zagadkowa "Gazeta Chłopska" 1965, nr 31 "Literatura Ludowa" Meksyku. scena na kaflu kościańskim. 1965, r. 9 nr 2/3, s. 52, ilustr. 1966 48. Wielkopolski lU" haft ludowy na wystawie "Muzealnictwo" poznańskiej. 1966, 13, s. 125 - 132, ilustr., Res. 49. Wystawa sztuki starożytnego Meksyku w Poznaniu. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 487 - 490, ilustr. 1967 50. Przemiany kulturowe wsi dolnoślqskiej w okresie XX-lecia PRL. ..Muzeal- nictwo" 1967, nr 14, s. 90 - 98, ilustr., Res. Ul68 51. (Rec.] J. Grabowski, Sztuka ludowa fOTm'll i region'll w Polsce. Warszawa 1967, Arkady. [w:] "Nurt" 1968 nr 2, s. 45 - 46 52. Poznańskie obrazy z litografiami. "Polska Sztuka Ludowa" 1968 nr 4, s. 171180, ilustr., Sum., Rez. 1969 starożytnego Meksyku. Katalog wllstaW1/ oprac. S. Blaszczyk i M. Kwaliaszwili, Poznań-Bytom 1969. (Słowo wstępne J. Ligęzy, Kultura starożytnego Meksyku - M. Frankowskiej), ss. 46, ilustr., mapa 53. Sztuka 54. WlIstawa pokonkursowa współczesne; sztuki ludowej Wielkopolski, czerwiec 1969 (katalog), Poznań, Pałac Kultury, ss. 26, ilustr., Słowo wst. M. Prill 55. Zbiory realiów w świetle zadań Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" 1969 t. l, s. 181 -186 56. [Omów.] "Literatura Ludowa" 1957 - 1967 (Volksliteratur-Folklore). "Demos", Berlin 1969/2, s. 135 - 142 57. Rzeźby mistrza Gliwicza czy Pawła Brylińskiego. "Studia Muz,ealne" nr 7, Poznań 1969, s. 99 - 109, ilustr., Zsfg. 58. Wissenschaftliche -Kii.Stenland) Tagung in Słupsk. zu Fragen der Volkskultur in "Demos", Berlin 1969/3, s. 274 - 275 Pomorze (pommern- �342 59. Współczesne w dyskusji malarstwo ludowe. Materiały z Lublin konferencji. 1969, głos s. 17 - 19 i 23 Tagung unter dem Thema "Die Folklore im gegenwartigen Poznań 16 -17.6.1969. "Demos", Berlin 1969/4, s. 393 - 395 61. Sztuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych. "Lud" t. 53, 1969, s. 332 - 344 62. O plastyce widowisk folklorystycznych. "Teatr Ludowy" 1969, zesz. 12, s. 8 - 10 60. Gesamtpolnische Leben", 1970 63. Sztuka starożytnego Meksyku. lias zwili, Poznań-Szczecin tura 64. Rola starożytno Meksyku folkloryzmu 65. Współczesne w - przeobrażenia dyskusji przeobraże{t oprac. S. Blaszczyk i M. KwaSłowo wst. W. Filipowiak, Kul- sztuki [w:] "Folklor w ży- ludowej. Poznań 1970, s. 47 - 65 ska Sztuka Ludowa" 66. Głos wystawy 1970. Wznowienie. M. Frankowska w procesie ciu współczesnym", Katalog sztuki ludowej (Z bada?'t nad "Pol- folldoryzmem). 1970 nr 3/4, s. 131 - 143, Hustr. "Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki w Polsce". "Polska Sztuka Ludowa" 1970 nr 3/4, s. Hi4 - 168 67. Pomniki ludowej plastyki przydrożnej w rysunkaclt Wiktora nad niq Gosienieckiego i Jana Wronieckiego. "Studia Muzealne" nr 8, Poznań 1970, s. 88 - 106 68. [Rec.] Tomasz Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze. Poznań 1967, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 1970 t. 10, zesz. l, s. 190 -194 69. Gegenwiirtigen n. Leben (Material der gesa.mtpolnischen wissenschaftlichen Kon- Poznań 1970. "Demos", Berlin Hl70/3, s. 267 - 268 [Omów.] "Literatura Ludowa" 11 (1967- 68), nr 4 - 6. ,.Folklor warszawski" (Folldore von Warschau). "Demos", Berlin 1970/4, S. 318 - 319 ferenz in Poznań 1969), 1971 72. Drzeworyty wielkopolskie. "Polska Sztuka Ludowa" 1971 nr :l, s. 131- 154, ilustr., Sum., Rez. 1972 '73. Skansen Wielkopolski w "Muzea skansenowskie Sum. Szreniawie - założenia naukowo-programowe. [w:] w Polsce". Pozna:i'l 1972, s. 275 - 309, i1ustr., Rez., Res., rzeżba kultowa w Wielkopolsce. ,.Polska Sztuk:! LudGw~" 1972 nr 2, s. 69 - 82, ilustr., Sum., Rez.; nr 3, s. 131 - 152, ilustr., Sum., Rez. 75. Konferencja redakcji czasopisma "Demos" poświ-:;cona nowcj klasyfikacji systematycznej prac etrwgraficznych. "Lud" 1972 t. 56, s. 257 - 360. [Wspó!autor: Anna Kutrzeba Pojnarowa] 74. Ludowa 1973 1973. Katalog 76. Czerwiec wystawy pokonkl:.Tsowt':! Wstęp wie:;.:cp. s:::tuki lwI. po.'imlc~tnc [oraz] WY]:GZ s. 4 - 8 77. Tadeusz Wróblewski blikacji. "Lud" 78. Był duda, miał WS;Jomnienie pu- dudy... Wypowiedzi: Stanisław mas~czyk, liof/u,cQW Linette, "Nurt" 1973 nr 6, s. l, 16 - 19, ilmLr. (v.;idkol'o1. f;zt.uka lud.) Dokumentac.ii '1 Informacji EtnoQ1'a.ficzncj PTL w Loclzi (Zcntrum Maksymilian 79. Ośrodek (1914 - 1972). t. 57, 1973, s. 399 - 404 Prill. fiir ethnographische scha.ft Volkskundlichen Dokumentation 'Unci Injormaticn dCJ' Polnisdten Gesell(PTL) in Łódź. "Demos", Berlin 197'ł/1. s. 116- 118 �343 80. (Omów.] Franciszek Pawęski, Polskie 81. 10mów.] Literatura [= Folklore]. muzealnictwo Poznań nische Naturkunde-Museumswesen), s. 241 - 242 Ludowa. Dwumiesięcznik Wissenschajtlicheliterarische (Das polBerlin 3/1973, przyrodnicze "Demos", 1970. naukowo-literacki Zweimonatsschrift) (Volkslite- Nr. 1 (XVI), Verlag PTL, Wrocław Jan.-Febr. 1972, 4 ein- und mehrfarbige Abb. "Demos", Berlin 3/1973, s. 279 - 280 82. [Omów.] Józef Milka, Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Krzyże pokutne. (Steinerne Denkmiiler mittelalterlichen Rechts. Siihnekreuze). \Vroclaw 1968, 24 s. 23 Abb, 2 Zeichnungen. "Demos", Berlin 4/1973, s. 386 - 387 ratur 1974 83. Sztuka ludowa regionu wielkopolskiego "Ruch", Vłarszawa formacyjnym na obwolucie) znaniu. 84. Wiel/capolska sztuka ludowa. 1974. ze zbiorów (9 pocztówek Wystawa Muzeum jubileuszowa, dziernik 1974. Muzeum Etnograficzne oddz. ss. 25, ilustr. Wspólautor: Zofia Grodecka Narodowego wielobarwnych Muzeum Poznań Narodowego w Po- z tekstem wrzeswn in- - paź- w Poznaniu, 85. Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludowego. "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 1974 t. 2, s. 161 - 183, ilustr. 86. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji czasopisma "Demos", poświęconej wdrażaniu jednolitej klasyfikacji prac etnograficznYCh i folklorystycznych, 1973. "Lud" t. 58, 1974, s. 330 - 332. (Współautor: Anna Kutrzeba-Pojnarowa] In. Wystawa "Wielkopolska Sztuka Ludowa" ze zbiorów Muzeum Etnograficznego, oddzial 88. fl9. 9U. 91. 92. 93. 94. 95. 96. MlL.zeum Narodowego w Poznaniu, T,.zcianka lipiec - wrzesień 1975. Wyd. Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder 6 str. [Omów.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa (Die Volkskunst von Kociewie), Gdańsk 1973. "Demos", Berlin 111975, s. 58 fRee.] Barbara Kolodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem. PWN, Warszawa-Poznań 1973. "Lud" t. 59, 1975, s. 228 - 232 [Rec.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, Gdańsk 1973. Wyd. Muzeum Narodowego w Gdańsku. "Lud" t. 59, 1975, s. 235 - 233 [Omów.] ,'polska Sztuka Ludowa" (Polish Fol/c Art), an illustrated quarterly (1969 -1972). Publishers, The Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. Editor: Aleksander Jackowski, "Ethnologia Polana" vol. 1: 1975, s. 206 - 210 [Omów.] Barbara Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem (Tópferhandwerk im Gebiet von Zielona Góra), Warszawa-Poznań 1973, 212 s. 29 ABB. "Demos" 2/1975, s. 145. [Omów.] Edward Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie (SchWsische volkstiimliche Ilolzbildhauerei), Wrocław 1973, 42. S. 101 Abb. "Demos", Berlin 2/1975, s. 148. Konferencja plenarna Redakcji kwartalnika DEMOS. Poznań-Błażejewko 910 X 1974 r. "Lud" t. 5D, 1975, s. 302 Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. Poznań: Muzeum Narodowe 1975, 217 (4) str. ilmtr. Bibliogr. Res. Zsfg. [Omów.] Herbert Dąbrowski, Chalupa bytowska w świetle badań architektonicznych w latach 1968 - 1970 (Das Bauernhaus im Gebiet von Bytów im Lichte der Architekturforschung 1968 - 1970). "Koszalińskie Zeszyty Muzealne" 2 (1972), s. 116 -141, 20 Abb, l Karts. "Demos", Berlin 411975, s. 340 - 341. �344 1976 97. Ludowość w rękodzielnictwie. Materiały na krajową konferencję poświęconą Poznań 1976. Wydawn. Centralnego Zarządu Rzemiosła w Warszawie, s .13 - 21 98. Wiesława Cichowicz (l886 -1975). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud t. 60 1976. s. 368 - 370 99. ZOfia Szembekówna (l885 -1974). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud" t. 60, s. 370 - 373 100. [Omów.] St. Blaszczyk, Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludoproblematyce wego (Die rzemiosł Stellung artystycznych. von Skulsk in der Geschichte der polnischen volkstiim- "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 2 (1974), S. 161 - 183. "Demos", Berlin 3/1976, s. 220 - 221 101. [Omów.] Halina Cękalska-Zborowska, Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów (Das Dorf in der Malerei und Zeichnung unserer Kunstler), Warszawa 1974, 316 S., 152 Abb. 8 farbige Tafełn. "Demos", Berlin 3/1976, s. 221222 lichen Malerei). 1977 102. [Ree.] und Rudolf Weinhold, des Weinbaus. Edition Vivat Bacchus. Leipzig Eine 1975. "Lud" Kulturgeschichte des Weines t. 61 1977, s. 261 - 264 103. [Rec.] Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" 413. "Prace Etnograficzne", z. 8. Kraków 1975. "Lud" t. 61 1977, s. 267 - 270 104. [Ree.] Sofia KovaceviCova, Knizny drevorez v ludovej tradicii. Tatran. Bratysława 1974, "Lud" t. 61, 1977, s. 267 - 278 105. ,[Rec.] L. Malicki, Kociewska sztuka ludowa; Gdańsk 1973 . .,Polska Sztuka Ludowa" 1977 nr 4, s. 246 - 248 1978 na wielkopolskich malowidłach koś[w:] Tradycja i przemiana. "Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową". Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna Nr 9, Poznań 1978, s. 187 - 195, ilustr. 107. [Omów.] S. Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (ReligiOse Volksplastik in Grosspolen Vart plastique cultuel de type populaire en Grande Pologne), Poznań 1975, 220 S. 97 Abb. auf Tafeln (== Monografie Muzeum Narod. w Poznaniu XIV). "Demos". Berlin 3/1978, s. 207 - 208 108. Twórczość ludowa i pamiątkarska Pomorza Srodkowego, Koszalin 1978. Wstęp s. 3 -7. [Inni autorzy: Z. Szulc, H. Ostrowska-Wójcikowa, A. M. Mosiewicz] 106. Karczmarki i pijanice w mocy diabla cielnych. 1979 i kultury ludowej Wielkopolski, t. I, 1979. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia t. II. Mapy i komentarze na tematy: 11) Znaczenie wyrazu "Babula"; 37) Nazwa foremki do masła; 39) Nazwa stołka do wyciskania sera; 47) Nazwa pieca do gotowania; 48) Nazwa daszka nad paleniskiem pieca do gotowania; 50) Nazwa pojemnika w piecu do grzania wody; 87) Znaczenie wyrazu "kwas"; 92) Nazwa zupy z ziemniaków; 99) Nazwa chudego mięsa; 100) Znaczenie wyrazu "chabas"; 102) Nazwa surowego tłuszczu gęsiego; 103) Znaczenie wyrazu "okrasa"; 105) Nazwa galarety z nóżek; 106) Znaczenie wyrazu "kiszka"; 112) Lokalizacja i nazwa urzqd:::enia do wcdzenia 109. Atlas języka �345 110. Współpraca z redakcją "Demos". Uwagi po konferencji w Lubljanie. "Lud" t. 63,s. 369 - 373. Ill. Problemy dokumentacjt t informacji etnograficznej w Polsce. Autorzy: Stanisław Blaszczyk, Ewa G. Karpińska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Teresa Zakrzewska. "Lud" t. 63, s. 235 - 252 112. [Omów.] Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności (Volkskunst, C/tarakteristik Vergleiche Besonderheiten). Warszawa 1977. 330 S. 153 Abb., dafon 7 farbig. "Demos", Berlin 4/1979, s. 2!H- 273. 1980 113. [Omów.] Atlas domowe, języka Pożywienie Hauswirtschajt, i kultury (Atlas zur Nahrungswesen), ludowej Sprache Tom I: Gospodarstwo Grosspolens. Band I: 1979. "Demos", Berlin 4/1980, s. 206 Wielkopolski und Wrocław Volkskultur 1981 in Polen. [w:] ,,3. Internationale Tagung fur Bildstock- und Flurdenkmalforschung" 18 - 21 Juni 1981. S1. Georgen am Langsee, Karnten. Verein fur Volkskunde, Arbeitsgemeinschaft fur Bildstock und Flurdenkmalforschung. Wien. s. 5 - 6 116. Wielkopolski słownik biograficzny. PWN, Warszawa-Poznań 1981. Hasła: Cichowicz Helena s. 115; Szachowski Władysław s. 692; Szembekówna Zofia s. 737 - 738; Szeptycka Jadwiga s. 738 117. Austriacki zespół do badań pomników przydrożnych. "Lud" t. 65, 1981, s. 348349 118. [Omów.] Istvan Szilagyi, Architektur der ungarischen Kalvarien (Architektura węgierskich kalwarii). [w:] "Acta Technika Academiae Hungaricae" t. 88, 1979, s. 185 - 205. "Lud" t. 65, 1981, s. 315 - 316. 115. Mariazell-Bildnisse 1982 119. Wiejski rzeźbiarz Józef (1837 - 1930). Wydawn. Glanc nie. Strzelno 1982, ss. 16, ilustr. 120. [Omów.] Stanisław Blaszczyk, Karczmarki i pijanice Oddziału PTTK w Strzelw mocy diabła (Schank- In: "Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (Tradition und Verandering. Studien zur Geschichte und zur gegenwartigen Volkskultur)" (= Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna, Nr 9), Poznań 1978, S. 187 - 195, 4 Abb. Demos, Berlin 1/1982, s. 53 wirtinnen 121. Pokutne und Sćiuferinnen pomniki kamienne in der Hand województwa des Teufels). leszczyńskiego w świetle dawnego· [w:] "Rocznik Leszczyński" t. 6, Poznań 1982, s. 99 -123, ilustr. [Omów.] I. Kabat "Demos" 2/1987, poz. 164 122. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski t. III, 1982. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia T. IV. Mapy i komentarze: 269) Łopata do kopania ziemi; 288) Drqżki i nosidła do siana; 289) Nazwa drqżków i nosideł do siana~ 293) Nazwa beleczek podłużnych dawnej brony drewnianej; 294) Nazwa beleczek poprzecznych dawnej brony drewnianej; 295) Nazwa żelaznych zębów dawnej brony drewnianej; 316) Bronowanie wzdłuż skiby; 317) Nazwa bronowania w poprzek skiby; 318) Nazwa bronowania na ukos do skiby; 333) Nazwa ostatniego pokosu zboża; 334) Nazwa pojedynczych kłosów nie skoszonych przez. nieuwagę; 335) Kobieta odbierajqca i wiqżąca zboże za kosa prawa, zwyczajów i legend. �346 123. [Omów.] (recenzja): Antoni Kroh: Współczesna rzeźbia ludowa Karpat Polskich (Die gegenwćirtige volkstiimliche Bildhamerei in den Polnischen Karpathen), Wrocław, Warszawa 1979. "Demos", Berlin 3/1982, p. 206, s. 159-160 124. [Omów.](recenzja): Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy - Prace badawcze - Opieka i upowszechnienie (Polnische Volkskunst. Wissenstand - Forschungen-Pflege und Verbreitung). Łódź 1976, 164 s., 73 il. Ł.S.E. XVIII. "Demos" 4/1982, p. 332, s. 238 125. KrucYfiksy kujawskiego rzeźbiarza Józefa Glanca. "Pol. Sztuka Lud." rok XXXVI, 1982, nr 1 - 4, s. 79 - 86 1983 126. [Rec.] Josef Lanz, Krippenkunst in Schlesien. Verlag. [w:] "Lud", t. 67, 1983, s. 312 - 316 Marborg 1981, N. G. Ekwert 1984 127. Dziewięćdziesięciolecie czeskiego muzeum rolnictwa (ZemediHskeho muzea). "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", tom 14. 1984, Państw. Wydawn. Rolnicze i Leśne, Oddz. w Poznaniu, s. 319 - 321 127a. Pomniki pokutne na pograniczu wielkopolsko-ślqskim (Referat wygłoszony 19.5.1981. "Sprawozdania nr 19 - 99 za 1979-1981".) Wydział Historii i Nauk Społecznych. Pozn. Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1985, s. 83 - 85 128. Rzeźby Pawła Brylińskiego [w:] "Dawne Świątki Wielkopolskie. Muzeum Archidiecezjalne, Oddział Sztuki Ludowej, Poznań 1985, s. 5 - 12. (Katalog wystawy) 1986 129. Dlaczego 130. Twórczość miki "Wprost" 1986 nr 23 (8.6.86), s. 25 - 26 i amatorska [w:] Radość tworzenia Średzkie SejŚroda Wlkp. 1986, s. 5 - 16 zobrazowanie regionu międzyrzeckiego. "Lud", t. 70, 1986, s. 232- Skansen? profesjonalna Kultury. 131. Etnograficzne 238 132. Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka, Poznań-Gostyń 1986. Wydawcy: Gostyńskie Towarzystwo Kulturalne i Muzeum w Gostyniu, stron 32, ilustracji 18 + 2 na okładce 133. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, t. IV, 1986 PAN Oddz. w Poznaniu, Seria: Etnografia T. V. Mapy i komentarze. Mapa pomocnicza 10) Typ przestrzenny miejscowości, Mapa pomocnicza 11) Typ społeczno-gospodarczy zbadanYch miejscowości; 387) Znaczenie wyrazu obora; 388) Znaczenie wyrazu chlew; 391) Nazwy ogólne żywego inwentarza; 392) Handel i hodowla koni w latach 1920 - 1980; 393) Hodowla owiec; 394) Proces zaniku hodowli kóz; 398) Wiek konia wdrażanego do pracy; 419) Kaczor (w'ymowa); 423) Zawalania przy pędzeniu krów; 424) Zawołania na krOwę przy dojeniu; 425) Zawołania na kury; 426) Zawalania na kaczki; 427) Zawołania na gęsi; 436) Nazwy ula ze słomy. Dodatkowe materiały bez mapy: 5) Znaczenie wyrazu stajnia; 6) Osoby wdrażające konie do pracy; 8) Nazwy rodzenia zw£crzqt domowych 1987 134. Muzeum skiego. Ludu Polskiego "Etnografia w Poznaniu według koncepcji Eugeniusza. Frankow- Polska", t. XXXI: 1987, z. 2, s. 61 - 76, 2 ilustr .. stres?cz. ang. �347 1988 135. Wywiad na temat Wielkopolskiej Sztuki Ludowej przeprowadziła ze mną "Przewodnik Katolicki" 1988 nr 13 - 14 (27 III - 3 IV 1988), s. 3 - 9. Tytuł: A sztuka zawsze tu była 136. [Rec.] lIans Joachim Schauss, Es kommt alles aus mir selbst. Begegunngen mit polnischen Volkskunsstern. "Pol. Sztuka Ludowa" r. XLII: 1988, nr 1 - 2, s. 132 - 133 Ln. [Omów.] Stanislaw Blaszczyk: Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka (Das bildhanorscheschaffen des Meisters Andrzej Majchrzak) Poznań-Gostyń 1936, 32 S. 18 Abb auf TafeIn 2 Abb auf den Umschlag. "Demos" 4/1988, poz. 384 Alicja Drzewińska. 1989 i33. Zbój ze Strzelna. "Przegląd Wielkopolski". R. III: 1989 nr 1 (7), s. 38 - 41, 3 iI. 139.• Hlas jr;zyka i kultury lttdowej wielkopolski t. V Transport, mapy: mapy po'nocnicze, seria etnografia t. VI PAN Oddz. w Poznaniu mapy pomocno 442, 44:3, 44"1,458, 459, 462, 463, 464, 465, 466, 477, 478, 479, 494, 495, 496, 497, 510, 511 oraz komentarze do map o numeracji j.w. 1990 [40. Kultura ludowa miasta i regionu. rcgionu ostrowskiego Poznań 1990, LUBOMIRA S. (w:) Ostrów Wielkopolski - dzieje 471 - 503. MARIA BOBROWSKA (1960 - 1990) Dnia 22 stycznia 1990 roku zmarła nagle w Poznaniu Luba Bobrowska. Tak n~pra'Ndę, to człowiek nigdy do końca nie p<Jgodził się ze śmiercią. Jeszcze trudniej jest mu pogodzić się z nią wtedy, gdy zabiera z naszego grona osobę młodą, stoj'1Cą dopiero u progu swego dojrzałego życia. Jakże trudno pogodzić się ze śmiercią Luby tym wszystkim. którzy się z Nią zetknęli, poznali Ją, stali się Jej przy jacićlmi. Samą swą osobowościa sprawiała, że nie można było wobec Niej przejść obCJjęln-ie. Ktokołwiek znał Lubę musiał sobie zdawać sprawę, iż ma do czynienia 7. r;astacią wyjątkoWil. trudno poddającą się utrwalonym wyobrażeniom, a jednoccr:śnie nienagunnie ułożoną i kulturalną. Los spraw'ił, że znalazła również swą Droge; do środowiska etnograficznego, ale ten sam 103 chciał. iż opuściła je na z?w;:ze zanim zdążYla ~iG w nim zadomowić na dobre. Odeszła niespodziewanie, pozo~tawj<::jąc wiele rozpoczętych prac, zabierając ze sobą dzie:óiątki wspaniałych pomy,ł6w. które zamierzała realizować. Znając Lubę i Jej zdolności sądzić można, Ż2 zn;;lazłyby one swe urzeczywistnienie w formie zadziwiającej wszystkich swą odkry'Nczością, oryginalnością skojarzeń i naukową rzetelnością. Luba urodzil'l siG 13 kwietni<J. 1960 roku w Poznaniu. Już w latach szkolnych ;:",>,,'aula na siebie uwagG zdolnością do samodzielnego myślenia i poszukiwaniami, L:;6ro dalece wykraczały poza przyjęty progi"am nauczania. Była uczennicą Szkoły l'od~tawowcj nr l, a następnie III Liceum Ogólno!{.ształcące;:!o w Poznaniu. Być �348 może zainteresowania jej Ojca, profesora matematyki Uniwersytetu oraz Politechniki Poznańskiej, sprawiły, iż w szkole średniej uczęszczała do klasy matematyczno-fizycznej. Ukończyła ją w 1979 roku z wynikiem bardzo dobrym i została Lubomira Bobrowska (1960- 1990) bez egzaminu wstępnego skierowana na studia. I w tym momencie górę wzięły Jej zamiłowania humanistyczne ukształtowane niewątpliwie atmosferą domu i szkoły, w szczególności zaś przez nauczycielkę języka polskiego - panią mgr Branisławę Kaźmierską. Podjęła Luba studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lecz zawężenie zainteresowań nie mogło Jej satysfakcjonować. To najprawodopodobniej jej Matka, profesjonalnie zajmująca się kulturą ludową i folklorem oraz ich upowszechnianiem, przyczyniła się do tego, że drugim kierunkiem studiów Luby stała się etnologia. Ukończyła obydwa te kierunki z wynikiem bardzo dobrym. Tytuł magistra filologii polskiej uzyskała na podstawie pracy o literaturze emigracyjnej: "Wiersze religijne Józefa Wittlina wobec kulturowej tradycji judeochrześcijańskiej" (1986), pisanej pod kierunkiem doc. dr hab. Marii Adamczyk. Tytuł jej pracy magisterskiej z etnografii, której promotorem był prof. dr Józef Burszta (nb., była ostatnią magistrantką Profesora), brzmiał: "Współczesne postawy apokaliptyczne w Polsce" (1987). Każdorazowo bardzo wysoko oceniono poziom naukowy tych prac. Swiadczyć o tym może fakt, że praca o Wittlinie znalazła uznanie pani Haliny Wittlinowej, wdowy po Wittlinie na stałe zamieszkałej w Stanach Zjednoczonych, oraz profesor Zoyi Yurieff z Uniwersytetu w Nowym Jorku, wykładowcy literatury słowiańskiej, specjalistki od twórczości Wittlina; miał to być początek dalszej współpracy. Część jej pracy o postawach apokaliptycznych, tak upowszechniających się w pomroce lat stanu wojennego, została opublikowana w "Ludzie" (72: 1988 - Graviora Manent), a dalsze jej fragmenty były przez Lubę przygotowywane do druku. �349 Lecz na tym nie wyczerpują się "formalne" związki Luby z etnografią. Jeszcze w czasie swych studiów ukończyła trzyletni kurs dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury. Rozwinięciem tych zainteresowań był miesięczny wyjazd na stypendium elnochoreologiczne ufundowane przez Stowarzyszenie Kulturalne w Nijmegen w Holandii. Dla Muzeum Rolnictwa w Szreniawic przez szereg lat wykonywała prace dokumentacyjne nad zachowanymi zespołami pałacowo-parkowymi i folwarcznymi. W październiku 1987 roku podjęła prac~ w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców na Uniwersytecie Poznańskim. Natomiast od października 1989 roku rozpoczęła etnologiczne studia doktoranckie na Wydziale Historycznym tejźe Uczelni. Na początku 1989 roku została sekretarzem czasopisma "Lud" - organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania wzajemnymi wpływami literatury i innych dziedzin kultury oraz sposobu istnienia narodów żyjących w diasporze, których egzemplifikacją jest naród żydowski, mogła Luba rozwijać uzyskując trzymiesięczne stypendium w Jerozolimie (styczeń - marzec 1989), gdzie afiliowana była przy School of Cultural Studies, uczestnicząc równocześnie w zajęciach uniwersyteckich w Instytucie Semiotyki i Poetyki, Instytucie Literatury Hebrajskiej oraz współpracując z Centrum Badań nad Kulturą i Historią Zydów Polskich. Cala działalność i zamierzenia badawcze ujawniają Jej interdyscyplinarne zainteresowania. Jeden ich biegun stanowiły zagadnienia literackie. Praca o Wittlinie, której fragmenty przygotowywane były do miesięcznika "Zycie i Myśl" oraz artykuł o powieściach Milana Kundery, wydany w niezaleŻllym czasopiśmie "Czas Kultury" (13 -14: 1990 - Sen o gdzie indziej), stanowią jedynie ułamek Jej pracy, który zdążyła utrwalić. Całościowe studia nad Józefem Wittlinem miały być przedmiotem rocznych badań realizowanych dzięki przyznanemu Jej stypendium Fu1brighta w USA. Pozostawiła szkice pracy na ten temat, która miała się ukazać po angielsku, a także rozpoczęty przekład na język polski pracy profesor Yurief! pt. Józef WitHin. Na drugim krańcu lokowały się Jej zainteresowania etnologiczne. W ich ramach mieszczą się studia nad postawami katastroficznymi i problemami mniejszości narodowych. Te dwa kierunki badań łączy jednak wspólny wątek: z jednej strony była to kwestia dwóch ojczyzn, rozdarcia ludzi, którzy przynależą jednocześnie do dwóch światów kulturowych; ze strony drugiej jest to religia i postawy religijne, płynące z tradycji judeochrześcijańskiej, jako obszar objawiania siG i jednocześnie środek łagodzący pojawiające się na tym Ue napięcia emocjonalne. Nieuniknione podjęcie wątku śmierci w tak ukierunkowanych pracach Luby sprawia wrażenie, jak gdyby przeczuwała jej przedwczesne nadejście. Tak: nagle odejście przerwało ledwie rozpoczęte dzieło, a pisanie o Jej pracach w terminach potencjalnych właściwie możliwości i osiągnięć stanowi niewątpliwie niepowetowaną stratę dla humanistyki. Tragedia Jej najbliższych stała się udziałem Jej przyjaciól i współpracowników. Kroczyła przez życie "idąc po górach, przeskakując pagórki". Jeśli nawet nie zdołała utrwalić większości swych zamysłów, to zapewne zdążyła pozostawić w nas Jej przyjaźń i bezinteresowną serdeczność, pogodę ducha i wiarę w szlachetność człowieka, której była uosobieniem. Pozostaje nam jeszcze wiara w to, w co Luba wierzyła niezłomnie: że po swym ziemskim doświadczeniu narodziła się do nowego życia. Michal Buchowski �350 WSPOMNIENIE O DOKTORZE JANIE PIOTRZE DEKOWSKIM (1907 - 1988) Dnia 20 listopada 1988 r. zmarł w Łodzi dr Jan P. Dekowski - nauczyciel, etnograf, muzeolog, naukowiec i społecznik, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Należał do grona wybitnie zasłużonych dla ochrony dóbr kultury ludowej pracowników muzealnych. Wspomnienie, które pragnę Mu poświęcić, tylko w skromnym zakresie spełnić może potrzebę upamiętnienia Postaci i dorobku. Doktora Jana P. Dekowskiego poznałam na przełomie lat 1956/57, gdy zostd przeniesiony służbowo do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie dotychczas był kierownikiem Muzeum Regionalnego. Zdobywałam wówczas pierwsze doświadczenia w pracy muzealnej i z zainteresowaniem przyglądałam się poczynaniom starszego Kolegi, z którym wypadło mi dłuższy czas pracować przy sąsiednich biurkach. Zanim zwróciłam uwagę na Jego publikacje, do których w przyszłości miałam wielokrotnie odwoływać się z pełnym zaufaniem, zaciekawiała Jego osobowość ukształtowana - jak wynikało ze zwierzeń - na niełatwej, lecz świadomie i konsekwentnie ukierunkowywanej drodze życia. Zasadniczą pasją, realizowaną na tej drodze od lat młodzieńczych, była etnografia. Stanowiła ona dla Niego nie tylko sprawę zawodową, lecz także osobistą, zaspokajającą w pełni umysłowe i emocjonalne potrzeby. Do osiągania większych i mniejszych sukcesów naukowych w tej dziedzinie przyc:yniała się nie zwykła wprost pracowitość, wytrwałość oraz umiejętność stawiania sobie coraz nowych zadań i wypełniania ich z całym oddaniem i poczuciem odpowiedziz,lności. Dr Jan P. Dekowski pochodził z rodziny robotniczej. Urodził się 22 lutego 1907 r. w Tomaszowie Mazowieckim jako drugi syn Konstantego i AgT;ieszki z Kurzyców. W rodzinnym mieście ukończył Seminarium Nauczycielskie ~i;c':;;:ie im. Tadeusza Rejtana (1926 - 1931). W 1949 r. podjął studia etnograficzne 1'1". Upjwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-/\d~m:;kiej i w 1953 r. otrzymał dyplom magisterski na podstawie pracy: Strój p?otrkOlcski W 1968 r. doktoryzował się pod tym samym kierunkiem przedstawiając roznrawę: Pożywienie chŁopów Łowickich (1880 -1939). Oba opracowania ukazały się drukiem. Pracę zawodową rozpoczął jako nauczyciel szkół wiejskich, ale już w 1933 r. otrzymał przeniesienie do szkolnictwa w Tomaszowie Mazowieckim z obowiązkiem zaopiekowania się zbiorami zgromadzonymi przez tutejszych krajoznawców i ,:.prganizowania regionalnego muzeum. Pracę tę wykonywał społecznie. Równolegle działał też w harcerstwie jako drużynowy i komendant hufca. Podczas okupacji hitlcrowskiej zbiory muzealne uległy zagładzie, toteż w 1945 r. przystąpił do organizowania muzeum od podstaw. W 1946 r. otworzył pierwszą stałą wystawę et:l0graficzną. W 1951 r. wycofał się ze szkolnictwa i jako etatowy pracownik UP'.li"twowionego Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim kierował ni.m do 1956 r., kiedy to został służbowo przeniesiony do Łodzi. W Muzeum Archeol0gicznym i Etnograficznym w Łodzi, na stanowisku kustosza, prowadził Dzidł Stroju Ludowego, był kierownikiem zespołowych badań terenowych i w latach 1962 - 1968 kierował zespołem działów etnograficznych. W 1972 r. przeszedł na emc-y,urę. Rozwój zainteresowań etnograficznych datuje się od pobytu w seminarium nauczycielskim, stając się odtąd pasją całego życia. Inspiratorem był nav.czycieJ historii, wychowawca i opiekun uczniowskiego koła krajoznawczego Tadeusz Seweryn, artysta malarz, etnograf, późniejszy dyrektor Muzeum Etnograficznego �351 w Krakowie. Dzięki Sewerynowi rozpoczął po·szukiwania etnograficzne we wsiach opoczyilskich i opublikował, jeszcze jako uczeń, pierwsze wyniki. Samodzielne badania etnograficzne na tym terenie prowadził dalej jako nauczyciel i pracownik muzeum. Do dłuższych należały badania obrzędowości weselnej prowadzone w 1939 r. wraz z muzykologiem J. Kolasińskim, z ramienia Towarzystwa Przyjaci6ł Nauki, Literatury i Sztuki w Tomaszowie Mazowieckim. Projektując pracę o ziemi opoczyńskiej w dawnych wiekach prowadził rozległe poszukiwania archiwalne, a dokol1'lne wypisypozostaly jedynym śladem akt zniszczonych podczas wojny. Badania w Opoczyńskiem kontynuował w 1945 r. przy wspóludziale malarza S. Justa i w 1949 r. na rzecz Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Dotyczyły onc kultury materialnej i folkloru. Systematyczne badania indywiduc:Jne i zespołowe na szerszym terenie prowadził w latach 1956 - 1972 jako kustosz ł6dzkiego muzeum. W różnych rejonach środkowej Polski zajmował się gló"mie b'adycyjnymi dzialami gospodarki, strojem, pożywieniem, obrzędami, literature) ludową i sztuką. W rejonie Puszczy Kozienickiej zbierał materiały na temat pożywienia, wesela i znaczenia lasu w życiu wsi. Debiutem wydawniczym były artykuły: O przydrożnych kapliczkach w pow. opoczyilskim, "Siew", 1028, nr 48, s. 7 - 8, oraz Podkoziołek, Rzeczk6w (pow. Piotrków). ,.Ziemia", 1928. s. 278. W tym czasie ukazało się w "Ziemi" kilka dalszych, 'n życzenie redakcji opublikowanych pod pseudonimami: Adam Kalina i Jan Smęcir,a. Jeszcze przed ukoóczeniem seminarium drukował też drobne przyczynki \'1 ,.Orlim Locie" i w "Kurierze Literacko-Naukowym". Pełna bibliografia ogłoszonych prac obejmuje ponad 200 pozycji, w tym również książkowe. Są to rozprawy monograflcznc, zbioi'Y pieśni i opowieści, artykuły przyczynkarskie, biogramy, opisy miejscowości, sprawozdania, katalogi i przewodniki turystyczne. Do ważniejszych należą: z dzicdziny stroju ludowego ~ Str6j piotrkowski, Wrocław 1954, ss. 89, Str6j sicrr::dz!,:i. Wrocław 1959, ss. 75. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 84, Strój ludowy na obsZCLrzc Polski środkowej i jego przemiany, "Prace i Materiały Muzeum Arch801ogicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 20: 1979, s. 221 - 297; z dziedziny pożywienia Przemiany tradycyjnego pożywienia na ObS':-GTZe Polski !;rodkowej, tamże, s. 171 - 219, Z badań nad pożywieniem ludu lowickiego (1880 - UJ39). tamże, Seria Etnograficzna nr 12: 1968, ss. 245; z dziedziny gospodarki - UpTClwa Toli i rośliny uprawne w Opoczyi!skiem, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13: 1959, S. 19 - 98, Pasterstwo nad Pilicą, tamże, s. 149 - 277; z obrzędowości i folkloru - Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem, ..Łódz)·~je Studia Et:1ograficzne", t. 4: 1962, s. 131 - 145, Stan i problematyka bada11. nad obrzędowością ludową środkowego dorzecza PUicy, tamże, t. 5: 1963, s. 75 - 99, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, "Prace i Nlateriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 24: 1983, s. 195 - 267, Folklor regionu opoczyńskiego [wspólnie z Z. Hauke], Warszawa 1974, ss. 268, Folklor ziemi łęczyckiej [w~;póll1ic z Z. Hauke]. Warszawa 1981, ss. 480, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Materiał zawarty w publikacjach, nawet w drobnych artykułach, ma trwają wartość źr6dłową, gdyż pochodzi z wnikliwych, rzetelnych badań terenowych prowadzonych w ciągu z górą lat pięćdziesięciu, w tym kilkunastu z udziałem żony Bronisławy (poślubionej w 1950 r.), której przygotowanie muzyczne przyczyniło się do uzupełnienia nutami licznych tekstów pieśni. Materialy źródłowe stały się też podstawą do opracowania okolo 15 widowi.sk ludowych poświGconych tradycyjnym obrzędom, m.in. Tryptyk wesela opoczyńskiego i lIej tam w karczmie pod Opocznem (archiwum Muzeum w Opocznie). ;:-;rieulega wątpliwości, że bez osobistego wkładu J. P. Dekowskiego wiedza etnograficzna o regionach środkowej Polski byłaby znacznie uboższa. �Będąc od 1972 r. na emeryturze dr J. P. Dekowski nie przerwał pracy i kontaktów naukowych. Prowadził badania naukowe, kontynuował działalność wydawniczą jako autor i członek komitetów redakcyjnych, współdziałał z Katedrą Etnografii UŁ, z Muzeum Regionalnym w Opocznie, gdzie od momentu powstania w 1976 r. był stałym konsultantem, a także z Muzeum Okręgowym w Kaliszu, czego wynikiem było powstanie tam działu zabytków kultury miejskiej (1987). Rozwijał też dalej działalność społeczno-naukową i popularyzatorską z ramienia PTL, którego aktywnym członkiem był od 1958 r. Wymienić należy przede wszystkim powołanie i otaczanie opieką naukową środowiskowych grup miłośników współdziałających z etnograIami. Są to działające w ramach organizacyjnych PTL koła: Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (od 1958 r.) oraz Miłośników Miasta Opoczna i Regionu Opoczyńskiego (od 1979 r.), a także Koło Miłośn.ików Folkloru Miasta Kalisza (od 1976 r.), działające pod patronatem Towarzystwa Miłośników Kalisza i Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Kaliszu. Działalność kół nie tylko przyczyniła się do zebrania materiałów opisowych o nieprzemijającej wartości źródłowej, ale i pozwoliła zgromadzonym w nich ludziom ciekawiej żyć. Za swe zasługi dr J. P. Dekowski otrzymał honorowe odznaczenia, nagrody i tytuły. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1964) i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976), Odznaka Zasłużonego Działacza Kultury (1965) i Honorowa Odznaka Województwa Łódzkiego (1966), nagroda województwa łódzkiego za upowszechnianie twórczości ludowej i etnografii (1966), nagroda "Barw" im. O. Kolberga (1978), tytuł Honorowego Członka PTL (1975) i Honorowego Obywatela Miasta Kalisza {l980). Odszedł w łeczną funkcję grafów i osób wie odczuło tę pełni aktywności naukowej pełniąc powierzoną Mu w 1987 r. sporedaktora projektowanego przez PTL słownika biograficznego etnozasłużonych dla etnografii polskiej. Srodowisko etnograficzne dotklistratę. 2RODŁA K. Zawistowicz-Adamska: O doktorze Janie Piotrze Dekowskim i jego zasłuZ okazji 45-lecia badań naukowych [z bibliografią za lata 1928 - 1972 liczącą 193 pozycje], "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 17: 1973, s. 7 - 9 (tom z fotografią jubilata i dedykacją). B. Urbański: Jan Piotr Dekowski laureat nagrody PWRN w Łodzi, tamże, Seria Etnograficzna nr 11: 1967, s. 261. B. Wojewódzki: Jan Piotr Dekowski (w 65 rocznicę urodzin), "Chłopska Dro'ga", 1972, nr 50, s. 6 - 7 (z fotografią). J. P. Dekowski: Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego [w tym własna], "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17: 1975, s. 24 - 25 i 63 - 601 Iz bibliografią za lata 1973 - 1975 liczącą 26 pozycji]. Dr Jan Piotr Dekowski [w:] Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga .1978 (z fotografią). B. Szal: Doktor Dekowski i jego podopieczni, "Ziemia Kaliska", 1984, nr 42. M. Gumola: Niezwykle Kolo. 10 lat działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź 1984, ss. 115. A. Urbanowska: 10 lat działalności w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza, Kalisz 1986, ss. 69. gach dla polskiej etnografii. �353 M. Gumola: Sylwetki ludzi niepospolitych. Jan Piotr Dekowski, "Biuletyn Informacyjny", miesięcznik instruktorów, Łódzki Dom Kultury, 1986, nr 1, s. 12 -14. Wymagają tu sprostowania błędy autora Zamiast: Antoszewski, ks. Maciejewski, Zarembianka, powinno być: Tadeusz Antoniewicz, ks. Kazimierz Olszewski, Halina Zarembina, a ponadto: przeniesiony z Tomaszowa Mazowieckiego do Łodzi został nie w 1953 lecz w 1956. A. Urbanowska: Zjazd kól miłośników folkloru w Opocznie, Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 26: 1986, s. 157 - 163. BIBLIOGRAFIA JANA PIOTRA DEKOWSKIEGO KONTYNUACJA OD ROKU 1975 Skróty: ŁSE - "Łódzkie Studia Etnograficzne". PiMMAiEwŁ "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna. Wcześniejsze pozycje bibliograficzne znajdują się: za lata 1928 -1972 w PiMMAiEwŁ nr 17: 1973, s. 13 -19 (193 poz.); za lata 1973 - 1975 w ŁSE t. 17: 1975, s. 63 - 64 (26 poz.). Noty biograficzne pracowników Łódzkiego ośrodka etnograficznego, ŁSE, t. 17: 1975, s. 19 - 58. Bibliografia prac pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego, tamże, s. 59 - 83. Kuchnia regionalna wczoraj i dziś [wspólnie z B. Markuzą-Bieniecką], wyd. I, 1976, wyd. II, 1978, ss. 164. Zwyczaje i obrzędy weselne Łódzkich rodzin robotniczych [w:] Folklor robot- "Literatura Ludowa", 1976, R. 12/15, s. 31 - 84. Opoczno i okolice, wyd. I, 1977, ss. 128, wyd. II, 1983, ss. 124. Tade'usz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, ŁSE, t. 19: 1977, s. 125 -128. Ignacy Kamiński (1883- 1974), tamże, s. 128 - 131. Janina Smykowska, tamże, s. 131 -132. Opoczyński konkurs folklorystyczny, tamże, s. 141 -142. Sprawozdanie z działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi PTL (25 IX 1975- 25 VI 1976), tamże, s. 142 - 143. Z poetyckiej twórczości Koła MiŁośników Folkloru Robotniczej Łodzi, ŁSE. t. 20: 1987, s. 145 - 147. Muzeum Regionalne w Opocznie, tamże, s. 160 -161. Kolo Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (23 IX 1976 - 12 VI 1977), tamże, s. 165 - 166. niczej Łodzi. PokŁosie Przemiany konkursu, tradycyjnego (w:] Kultura wsi Polski 1979, s. 171 - 219. Strój ludowy Ciekawa, pożywienia środkowej na obszarze potrzebna polski wystawa Kalisz 1979, s. 1 - 3. Z obyczajowości rodzinnej (wyd. 1982), s. 55 - 58. w wiejskiego procesie na zmian, obszarze Polski środkowej t. 2, PiMMAiEwŁ, nr 20: i jego przemiany, tamie, s. 221 -299. wystawy pt. Pamiątki i starocia ro- środkowej (katalog dzinne], miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Wyjątki z prac Kola MiŁośników Folkloru Robotniczej Sprawozdanie z dzialalności KoŁa Miłośników Folkloru 23 Lud t. LXXIII ŁSE, t. 21: 1979 Łodzi, tamże, s. 121 - 127. Robotniczej Łodzi (1 IX! �354 1977 - 7 VI 1978), tamże, s. 140 - 141. W Kaliszu nad Prasną [zbiór pieśni,], Kalisz 1980, z. l, ss. 16, z. 2, ss. Hl. Region opoczyński, ŁSE, t. 22: 1980 (wyd. 1983), s. 5 - 16. Osadnictwo opoczyńskie w latach 1812 - 1864, tamże, s. 17 - 53. Zwyczaje i obrzędy sobótkowe w Opoczyńskiem, tamże, s. 103 - 147. Muzeum regionalne w Opocznie, tamże, s. 161 - 163. Kolo Milośników Folkloru Miasta Opoczna i Regionu Opoczynskiego, tamże. s. 171 - 172. [z Z. Hauke] Folklor ziemi łęczyckiej, Warszawa 1981, ss. 480. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 36, fot. i tab!. barwne s. 48. Wieś Bielowice w świetle taktów i liczb ,[katalog pt. Sztuka ludowa w bielowickich kręgach rodzinnych], Tomaszów Maz., 1983, s. 7 - 10. Zwyczaje i obrzędy rodzinne [w:] Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, t. 3, PiMMAiEwŁ, nr 24: 1983 (wyd. 1987), s. 195 - 267. Janina Szczurowska i jej zbiorll [katalog pt. Opoczno w świetle kolekcji historycznej Janiny Szczurowskiej], Opoczno 1984, s. 4 - 5. Opoczno w ostatnim pólwieczu, tamże, s. 8 - 12. Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego, ŁSE, t. 26: 1984 (wyd. 1986), s. 5 - 82. Kapela skrzyńska, tamże, s. 91 - 96. Doktor Maria Misińska (1908 - 1982), tamże, s. 147 -148. Jubileusz Muzeum Regionalnego w Opocznie, tamże, s. 148 - 152. Popularyzacja kultury ludowej wśród mlodzieży szkolnej (Izba Ludowa przy Szkole Rolniczej w Przedborzu), tamże, s. 163 - 165. Slowo wstępne [w:) J. Łuczkowski: Pieśni ludowe regionu opoczyńskiego, Łódź, 15185, s. 3 - 5. [z J. Łuczkowskim] Bibliografia regionu opoczyńskiego, Opoczno 1985, ss. 21. Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Encyklopedia pożywienia ludowego w Polsce, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej (w przygotowaniu do druku). Irena Lechowa PAMIĘCI JOZEFA JASTRZĘBSKIEGO (1920 -1989) Józef Jastrzębski urodził się 4 lipca 1920 r. w Radomyślu (woj. siedleckie), w rodzinie Jana Jastrzębskiego i Anny z Chrominskich. Była to rodzina o tradycjach drobnoszlacheckich, utrzymująca się z pracy na roli. W latach 1947 - 1951 studiował etnografię z etnologią na UMCS w Lublinie. Dyplom magisterski otrzymał na podstawie pracy: Sitarstwo bilgorajskie pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. Podczas studiów związał się ściśle z Zarządem Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającym wówczas swą siedzibę w Lublinie. Na zlecenie Towarzystwa przygotowywał w latach 1948-1951 materiały dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, początkowo z archiwaliów. m.in. z rękopisów prof. Kazimierza Moszyńskiego, a następnie prowadząc badania terenowe. Współpraca z Towarzystwem pozostawiła jak często wspominał trwały i cenny ślad w Jego życiu. �W grudniu 1952 r. rozpoczął pracę w Muzeum Lubelskim. W tym czasie Jego żona Mirosława z Kwiatkowskich (poślubiona w 1950 r.), absolwentka etnografii na UMCS, była asystentką prof. J. Gajka. Z ramienia PTL, a następnie Muzeum, J. Jastrzębski prowadził rozległe badania na terenie Lubelszczyzny. Dotyczyły one głównie rękodzieła i przemysłu ludowego, rolnictwa i hodowli. W 1956 r. rodzina przeniosła się do Tomasza Mazowieckiego, gdzie obojgu małżonkom otwierała się możliwość zatrudnienia w wielodziałowym Muzeum Regionalnym, z przewidzianą dla J. Jastrzębskiego funkcją kustosza i kierownika tej placówki. Na tym stanowisku z miejsca dał się poznać jako dobry organizator, sumiermy pracownik i działacz społeczny. Równolegle z uciążliwym i długotrwałym remontem, jakiego wymagał zabytkowy pałac Ostrowskich będący siedzibą Muzeum, J. Jastrzębski (z udziałem żony) prowadził pracę naukową i popularyzatorską. Prace badawcze objęły przede wszystkim bezpośrednie okolice Muzeum, tj. ówczesne powiaty: brzeziński, rawski i opoczyński. W pracy badawczej na dalszym terenie (np. w Wieluńskiem) współdziałał z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Wynikiem badań były pozyskiwane muzealia wzbogacające zbiory dotychczasowe, urządzane liczne wystawy i konkursy sztuki ludowej oraz publikacje. Kierowane przez J. Jastrzębskiego Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim stało się wzorową placówką naukowo-oświatową wyróżniającą się na terenie kraju. Z pracą zawodową J. Jastrzębski potrafił godzić różne funkcje społeczne. Z Jego inicjatywy powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzeum. Czas jakiś był miejskim radnym, przez wiele lat był członkiem Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury i Muzeów przy WRN w Łodzi. W różnych kadencjach należał do władz PTL, działał w komisjach rewizyjnych Zarządu Głównego. Był też czyrmym członkiem PTTK i Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa. W Stowarzyszeniu Twórców Ludowych przewodniczył Radzie Naukowo-Programowej. Za swą działalność J. Jastrzębski otrzymywał liczne nagrody, w tym (wraz z żoną) prestiżową nagrodę województwa łódzkiego (1971) oraz odznaczenia państwowe, resortowe i lokalne. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1980), Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1987), Złota Honorowa Odznaka PTTK (1977), Odznaka Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (1978), Odznaka Honorowa "Za zasługi dla archiwistyki" (1979), Odznaka "Za zasługi dla województwa piotrkowskiego" (1981), Medal "Za zasługi dla miasta Tomaszowa Maz." (1987). W 1982 r. J. Jastrzębski przeszedł na wcześniejszą emeryturę z powodu złego stanu zdrowia, a w 1984 r., gdy nastąpiła poprawa, ponownie podjął pracę muzealną w niepełnym wymiarze godzin. W 1988 r. zachorował na zawał serca, po czym znów nastąpiła znaczna poprawa zdrowia. Toteż pełnym żalu zaskoczeniem dla rodziny i przyjaciół był Jego nagły zgon, który nastąpił w dniu 13 maja 1989 r. Pochowany został w Tomaszowie Mazowieckim na cmentarzu przy ul. Smutnej, gdzie w 1982 r. spoczęła Jego żona Mirosława. Irena Lechowa �356 DANIELA MĄDRZAK (1926 - 1989) Daniela Mądrzak - długoleni członek Oddziału Łódzkiego PTL - urodziła się 4 stycznia 1926 r. w Łodzi, w rodzinie Stanisława Mądrzaka z zawodu stolarza i Władysławy z Boczkowskich, robotnicy fabrycznej. Pracę zawodową rozpoczęła w 16. roku życia jako robotnica w łódzkim zakładzie włókiennicznym. W 1951 r. przeszła do kadr administracyjnych. W latach 1955 -1968 pracowała w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, gdzie wcześniej znalazł zatrudnienie jako stolarz Jej ojciec. Daniela Mądrzak (1926 - 1989) Pracując w łódzkim Muzeum zdobyła ogólne uznanie i sympatię. Odznaczała się wielką sumiennością, ambicją, oraz dążeniem do pogłębiania wiedzy i podnoszenia kwalifikacji. Z dużym nakładem sił i wyrzeczeń, godząc naukę z pracą zawodową ukończyła technikum ekonomiczne (1964) i podjęła studia zaoczne na wydziale filologiczno-historycznym Uniwersytetu Łódzkiego. W zespole etnograficznym łódzkiego Muzeum najściślej była związana z działem dokumentacji oraz konserwacji stroju, tkanin i wytworów plastyki zdobniczej. Z zamiłowania włączała się do badań terenowych zespołu etnograficznego. Przeprowadzała wywiady w łódzkim środowisku robotnicznym (1963), co zaowocowało opublikowaniem dwóch wartościowych przyczynków: Dawne gry i zabawy łódzkich dzieci, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 191 - 194 i Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, tamże, s. 194 - 20D. W badanym ze- �357 społowo rejonie Puszczy Kozienickiej (1966 i 1967) zebrała szczegółowe materiały z zakresu stroju ludowego, przechowywane w muzeałnym archiwum. Nawet po odejściu z Muzeum i przejściu na emeryturę nie zerwała kontaktu z łódzkim środowiskiem etnograficznym pozostając w szeregach członków Oddziału Łódzkiego PTL. Po ciężkiej chorobie zmarła 17 kwietnia 1989 r. MARIA POLAKIEWICZ (1911- 1987) Maria Polakiewicz urodziła się 19 łutego 1911 r. w Tomsku na Syberii jako córka Bronisława i Anieli z Łastowskich, Polakiewiczów. Tam też rozpoczęła naukę w Podstawowej Szkole Polskiej. W 1922 r. w ramach akcji repatriacyjnej, przyjechała wraz z rodziną do Polski i po paromiesięcznym pobycie w Warszawie, zamieszkała na stale w Wilnie. Po ukończeniu nauki w szkole powszechnej uczęszczała do Państwowego Gimnazjum Zeńskiego im. Ks. Adama Jerzego Czartoryskiego w Wilnie. W 1932 r. zdała egzamin dojrzałości typu humanistycznego. W 1933 r. wstąpiła na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwerystetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1939 r. otrzymała absolutorium w zakresie geografii. Podczas studiów, w 1936 r., wstąpiła do Związku Harcerstwa Polskiego, z ramienia którego prowadziła szeroką działalność instruktorską przy Hufcu Wileńskim. W 1938 r. w zorganizowanym Pogotowiu Harcerek Chorągwi Wileńskiej podharc mistrzyni Maria Polakiewicz była zastępcą komendanta. Okres wojny uintensywnił tę działalność. Działała aktywnie w Szarych Szeregach, nieco później jako żołnierz Armii Krajowej okręgu Wileńskiego. Prowadziła pracę ideowo-wychowawczą wśród młodzieży harcerskiej, kierowała wykonywaniem różnych prac pomocniczych w zakresie informacji i propagandy, brała udział w pracach o charakterze wojskowym w służbie pomocniczej Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej. Szczególnie aktywnie uczestniczyła w organizacji i prowadzeniu tajnego nauczania jako jego organizatorka i kierowniczka na terenie jednej z dzielnic Wilna. W tym też okresie rozpoczęła pracę zawodową. W 1941 r. pracowała w Instytucie Geologicznym w Wilnie jako pracownik naukowy; do pracy tej powróciła w roku 1944 i kontynuowała ją do końca pobytu w Wilnie, tj. do maja 1946 r. W ramach akcji repatriacyjnej, w maju 1946 r., przyjechała wraz z rodziną do Bydgoszczy, a krótko potem do Torunia, z którym związała się na stałe. 1 sierpnia 1946 r. podjęła pracę na stanowisku asystenta w Dziale Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu, kierowanym przez dr Marię Znarnierowską-Priifferową. Od tego dnia począwczy związała się z muzealnictwem etnograficznym w Toruniu na ponad 35 lat. Wraz z podjęciem pracy rozpoczęła systematyczne zgłębianie wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa. W 1948 r. ukończyła kurs muzeologiczny w Krakowie. W latach 1948 - 49 uczęszczała również na wykłady i seminaria z zakresu etnografii prowadzone przez prof. dr Bożenę Stelmachowską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Na tejże uczelni, w 1949 r. otrzymała dyplom magistra filozofii w zakresie geografii �358 W okresie pracy w Dziale Etnograficznym prowadziła Maria Polakiewicz etnograficzne badania terenowe na terenie wielu regionów Polski północnej, głównie z zakresu kultury materialnej, ale także sztuki ludowej i folkloru. Prace te prowadziła częściowo z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego aktywnym członkiem była już od 1947 r. oraz w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Brała niezwykle czynny udział we wszystkich poczynaniach Działu Etnograficznego włączając się w akcję popularyzacji kultury ludowej, opracowywanie i realizację ekspozycji stałych i czasowych zarówno w Muzeum w Toruniu jak i w innych ośrodkach Polski północnej. W końcu lat pięćdziesiątych brała udział w pracach, których celem było stworzenie samodzielnego Muzeum Etnograficznego. Aktywnie uczestniczyła w działaniach Społecznego Komitetu Budowy tego Muzeum, a z chwilą jego powstania jako samodzielnej placówki była jednym z jego pierwszych pracowników. W Muzeum Etnograficznym w Toruniu pracowała Pani Maria Polakiewicz aż do 1982 r., w tym od roku 1971 jako emerytka. Z właściwą sobie pracowitością i energią od początku włączyła się w budowę i rozbudowę Muzeum, w prace mające na celu jego wszechstronny rozwój. Brała twórczy udział w wypracowywa.niu koncepcji i założeń tej placówki i w kierowaniu nią. Prowadziła nadal etnograficzne badania terenowe, szczególnie na Kujawach, Krajnie Złotowskiej i w Borach Tucholskich, których wyniki opublikowała w kilkunastu pracach, spośród których szczególnie cenne jest jedyne dotąd monograficzne opracowanie kultury ludowej Borowiaków Tucholskich oraz przewodniki po wystawach stałych Muzeum. Efektem tych badań było również zgromadzenie w Muzeum szeregu cennych, unikalnych kolekcji z :z.akresu różnych dziedzin kultury materialnej. Duży wkład wniosła Maria Polakiewicz w działalność wystawienniczą. Była także twórcą naukowej koncepcji magazynów zbiorów muzealiów i odnośnej dokumentacji, uważanej w owych czasach za najlepszą w Polsce. Ważną dziedziną Jej działalności była praca dydaktyczna i wychowawcza. Przez wiele lat kierowała praktykami muzealnymi studentów etnografii w Muzeum Etnograficznym, a także prowadziła zajęcia z zakresu muzealnictwa na Etnograficznym Studium Podyplomowym przy Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wniosła też olbrzymi wkład w wychowanie młodszych pracowników Muzeum. W bogatym dorobku zawodowym Pani Marii mieści siG także szereg konsultacji oraz pomoc przy urządzaniu muzealnych ekspozycji etnograficznych w wielu ośrodkach Polski północnej, m.in. w Klukach, Grudziądzu, Chojnicach. Kcyni i Golubiu. Maria Polakiewicz była w Toruniu aktywną działaczką wielu towarzystw naukowych i organizacji społecznych, przede wszystkim: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. We wszystkich tych towarzystwach przez wiele kadencji brała udział w pracach ich zarządów. Szczególne zasługi położyła w działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc przez szereg kadencji różne funkcje w zarządzie Oddziału Toruńskiego i w latach 60. w Zarządzie Głównym. Brała czynny udział we wszystkich naukowych i organizacyjnych poczynaniach tego Towarzystwa. Za zasługi w pracy zawodowej i społecznej Maria Polakiewicz odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia PRL; przez Ministra Kultury i Sztuki wy:-óżniona została złotą odznaką "Za opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony Działacz Ku!- �3iJ9 tury", przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu - nagrodą "Za zasługi dla ochrony, poznania i popularyzacji kultury ludowej w Polsce północnej". Mgr Maria Polakiewicz była osobą, która wniosła olbrzymi wkład w powstanie i rozwój Muzeum Etnograficznego w Toruniu, w budowę jego dzisiejszych podstaw. Z całą pewnością była jego współorganizatorem i współtwórczynią. Zmarła 24 grudnia 1987 r. w Toruniu. Roman Tubaja WANDA SKUŁA (1905- 1988) WANDA SKUŁA .- współorganizatorka i pierwsza długoletnia sekretarz Oddziału PTL w Mszanie Dolnej - nie żyje. Odszedł na zawsze człowiek szlachetnego serca i wielkiej dobroci, doskonały pedagog i przyjaciel młodzieży. Absolwentka Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie była profesorem Gimnazjum Sióstr Urszulanek w Tarnowie, Liceum w Mszanie Dolnej, piastowała urząd dyrektora Liceum w Ujanowicach, następnie była profesorem Liceum w Rabce, skąd przeszła na emeryturę po 34 latach pracy w zawodzie, jako biolog i geograf. Niesłychanie aktywna społecznie była współorganizatorką powstałego z inicjatywy prof. dr. Sebastiana Flizaka w 1947 r. - Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Praca sekretariatu Oddziału pozostawała w rękach mgr Wandy Skuły nieprzerwanie przez 29 lat. Będąc czynnym członkiem Towarzystwa brała udział w corocznych Zjazdach PTL, często jako delegat Oddziału. Za pracę w Oddziale otrzymała specjalne wyróżnienie. Od 1960 r. mgr Wanda Skuła pełniła również funkcje prezesa Oddziału Miejsko-Gminnego Ligi Ochrony Przyrody w Rabce, gdzie pracowała z najwyższym zaangażowaniem w dziedzinie ochrony przyrody. Współpracowała z dyrekcjami szkół podstawowych i średnich, z wieloma instytucjami, propagując akcje zadrzewiania miast, oczyszczania potoków górskich itp. Za prace te odznaczona została Honorową Srebrną i Złotą Odznaką LOP, a za całokształt pracy Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem 40-lecia PRL, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz innymi odznaczeniami państwowymi. Mgr Wanda Skuła ur. 30 XI 1905 r. w miejscowości Dobrotwór k. Tarnopola zmarła w Rabce dn. 11 XII 1988 r. Pochowana została w grobie rodzinnym w Mszanie Dolnej. LUBOMIRA SCHREIBER (l911 - 1988) LUBOMIRA SCHREIBER urodzona w 1911 r. w Tyśmienicy zmarła 25 ,XII 1988 r. w Nowym Sączu. Córka Anny i Kazimierza Schreiber, burmistrza w Tyśmii.'lticy - zamieszkała od 1949 r. w Rabce, gdzie zatrudniona była na stanowisku �360 wychowawcy najpierw w sanatorium im. Pstrowskiego, później w Instytucie Matki i Dziecka. Poza pracą, utalentowana muzycznie, oddawała się turystyce i folklorowi, stąd też Jej udział w pracach Oddziału w Mszanie Dolnej, którego członkiem była od 1979 roku. Łagodna i cicha (w gwiazdy chętnie patrzyłaś) całe skromne życie rodzinie i pracy poświęciłaś. Lubomira Schreiber pochowana została w Gdyni. JADWIGA ZELECHOWSKA (1915- 1988) Dnia 12 kwietnia 1988 r. odeszła od nas na zawsze mgr inż. Jadwiga Zelechowska, wieloletni członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, były pracownik Muzeum Etnograficznego w Toruniu ichtiolog oraz wspaniały znawca rybołówstwa tradycyjnego. Urodziła się 1.3.1915 roku w Bajarce k. Kijowa w rodzinie urzędniczej. Gimnazjum ukończyła w Toruniu. W 1937 r. uzyskała z wyróżnieniem dyplom inżyniera ichtiologa na SGGW w Warszawie. Swoją pierwszą pracę rozpoczęła w Wylęgarni Ryb na Wigrach. Tam też po raz pierwszy zetknęła się z życiem i pracą rybaków. Czas wojny przeżyła w Warszawie uczestnicząc w ruchu oporu, a następnie biorąc czynny udział w Powstaniu Warszawskim. Po zakończeniu wojny powróciła do Torunia wiążąc z tym miastem swoje życie rodzinne i zawodowe. Podjęła pracę jako inspektor rybactwa w Pomorskiej Izbie Rolniczej, później w Dyrekcji Lasów Państwowych jako kierownik działu rybackiego. Niezwykle czynna, pełna energii, równocześnie z pracą zawodową rozpoczęła szeroką działalność społeczną. Reaktywowała po wojnie Pomorskie Towarzystwo Rybackie w Toruniu, w którym prowadziła doradztwo zawodowe. Bardzo czynnie działała też w Lidze Ochrony Przyrody. W 1947 r. nawiązała kontakt z Działem Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu i od tego czasu rozpoczęła się jej trwała współpraca z tą placówką w zakresie pozyskiwania zbiorów rybackich. W latach 1962- 1965 pracowała w Muzeum Etnograficznym jako adiunkt w Dziale Rybołówstwa. Dzięki bardzo licznym kontaktom w środowisku rybaków. wśród których była bardzo ceniona i lubiana, przyczyniła się w ogromnej mierze do powiększenia muzealnej kolekcji rybackiej. Była też z prof. dr Marią Znamierowską-Priifferową współautorem scenariusza i komisarzem największej w kraju stałej wystawy tradycyjnego rybołówstwa w Polsce. Ze względu na trudne warunki materialne powróciła do pracy w Centrali Rybnej, ale do ostatnich tygodni swego Zycia nie zerwała kontaktów z Muzeum, czynnie uczestniczyła w działaniach Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego oraz w pracach Oddziału PTL. Jadwiga Zelechowska wnosiła w życie zespołu muzealnego nie tylko głęboką wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu rybołówstwa, ale i niezwykłą osobowość człowieka-humanisty otwartego na ludzkie sprawy. Przez wszystkie lata była oddanym przyjacielem profesor Marii Znamierowskiej-Priifferowej, o czym najpiękniej świadczą słowa autorki, napisane w przedmowie do książki Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce, Toruń 1988 - "Memu przyjacielowi, ichtiologowi, współtwórcy działu rybołówstwa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, ś.p. Jadwidze �361 Żelechowskiej, dziękuje; gorąco za to, że była stałym honorowym recenzentem moich prac, w tym także i tej, nie szczędząc czasu na dyskusje, cenne rady i różne inne formy pomocy". Jadwiga Zelechowska była również dla wielu z nas wspaniałym człowiekiem i przyjacielem. Za swą wszechstronną działalność została odznaczona: Brązowym Krzyżem Zasługi, Złotym Krzyżem Zasługi, Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury, Srebrną Odznaką Zasłużonego Pracownika Morza, Złotą Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody, Odznaką Honorową Zasłużonego dla Ochrony Przyrody oraz Medalem 40-lecia Polski Ludowej. ITena WTonkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ad3c3fbada157c151b6250a799457f.pdf 655b54ef08710e93b5e9f7bf3d707065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Wielkopolska folklor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1830 Title A name given to the resource Między Wartą a Notecią / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Historii DAM Poznań MIĘDZY WARTĄ A NOTECIĄ - EFElVIERYCZNOŚĆ FOLKLORU Każda rzeczywistość z racji swojego istnienia przynosi wydarzenia, które w mniejszym czy większym stopniu docierają do świadomości jednostki, stosownie do jej możliwości percepcyjnych. To właśnie na gruncie owych wydarzeń i z potrzeby chwili rodzą się treści folklorystyczne. Tak było w przeszłości, tak jest i dzisiaj. Z racji szybszego obiegu informacji tradycyjna kultura o charakterze ludowym zatraciła swój pierwotny kształt odżywając wybranymi formami w postaci folkloryzmu. Folklor, jak żaden inny integralny składnik tej kultury ulega przemianom w tempie tak zawrotnym, że niekiedy trudno w porę zreflektować się, że jakieś zjawisko zatraciło już swą obowiązującą moc. Mówiąc o efemeryczności folkloru mam tu na myśli oczywiście jego warstwę repertuarową l, bowiem sam folklor w całej swej masie jest organizmem niezwykle żywym, reagującym na wszystko to, co w otoczeniu człowieka ważne i niepokojące. Ową ulotność w przekroju gatunkowym spróbuję zilustrować materiałem, z jakim w ostatnich latach zetknąłem się w osadach rozsianych w Puszczy Noteckiej. Już w XIX wieku na oczach zbieraczy i miłośników "rzeczy ludowych" ubożały całe pokłady folkloru. Wysuwano stąd wniosek, że folklor jako zjawisko kulturowe ulega procesowi degradacji, co w końcu doprowadzić musi do jego naturalnej śmierci. Wniosek ten był jednak błędny, bowiem ówcześni badacze-kolekcjonerzy wyznający ortodoksyjną orientację odgrzebywania starożytności ludowych nie dostrzegali przemienności folkloru. Mimo to jednak uważali, iż celem polskiego ludoznawstwa "jest poznanie narodu polskiego we wszystkich jego warstwach społecznych, we wszystkich prowincjach, powiatach, miasteczkach, wsiach i przysiółkach" 2. Teza o niechybnym zgonie folkloru tak się Na zjawisko takie zwróciła uwagę Dorota Simonides, O procesie zmian w folksłownym, (w:) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesnq kulturą ludową, Poznań 1978, s. 267-274; taż, Zmiany w gatunkach współczesnych I lorze opowiadań ludowych, z ogólnopolskiej I (w:) naukowej Literatura sesji "Wisła" t. 1. 1887, s. 4. ludowa, folklorystycznej literatura 16-18.II.1973, chłopska. Lublin Materiały 1977, s. 81-89. �182 z czasem upowszechniła, że do dnia dzisiejszego pokutuje w opiniach nie tylko badaczy 3. Wobec wszelakich teorii, koncepcji i sugestii badawczych skupionych wokół folkloru dzielących go generalnie na naturalny i sztuczny, nie sposób pogodzić się z pomijaniem jego współczesnych przejawó·w. A przecież już w roku 1924 Mark Azadowskij określił folklor jako komentarz bieżącego życia 4, a wkrótce po nim Jurij Sokołow uznał go za żywy głos teraźniejszości 5. Dlatego też, a czego będę się starał tu dowieść, kategorycznie odrzucam generalne przeświadczenie, iż w dobie obecnej cywilizacji zdominowanej przez tzw. kulturę masową, nie ma miejsca na folklor, czyli spontaniczne uczestnictwo w kulturze. Bieżące spostrzeżenia natomiast pozwalają identyfikować się z tezą Dionizjusza Czubali, że "kultura masowa, tak jak religia i szkoła, dostarcza materiału dla przet\varzania go w spontanicznym i naturalnym obiegu. Tylko tym a nie żadnym innym (... ) sposobem przenika kultura masowa do folkloru. Owo przenikanie ani nie hamuje rozwoju folkloru, ani nie grozi jego istnieniu, ani nie obniża jego wartości" 6. Codziennie, spontanicznie rodzą się nowe zjawiska folklorystyczne, nowe repertuary, nowe fakty kulturowe, które właśnie z racji swej "nowości" i "inności" przez wielu badaczy nie są zauważane lub po prostu ignorowane. Obok nich, tj. treści i wartości zupełnie nowych, powstają też "nowe" aczkolwiek oparte na strukturze gatunków i przekonań, które wypadły już z żywego obiegu. Od nich rozpocznf;. Zdać by się mogło, że we współczesnym świecie, świecie zmaterializowanej i ztechnokratyzowanej rzeczywistości, nie może być mIeJsca na przekonania o charakterze wierzeniowym. Nic bardziej mylnego. Oto bowiem uważna obserwacja życia codziennego potwierdza istnienie olbrzymiej ilości różnorakich tematycznie \vierzeń. Komuż nie znana jest wiara w pechową trzynastkę, ferelny piątek. Powszechna jest wiara w siły magiczne przejawiająca się lękiem przed czarnym kotem lub zającem przebiegającym drogę. Częstokroć można się spotkać z fantastyczną ufnością w magię kamieni szlachetnych, mo\vę kwiató-,v, kolorów itp. Niekiedy wierzenia stanowią wyraz doznań paranormalnych i ma8 Sugestię taką przedstawił niedawno Dionizjusz Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym, Katowice 1985, gdzie obala powszech'1C przekonanie o martwocie folkloru ilustrując swe przemyślenia bogatym materiałem współczesnego żywego folkloru. ·1 M. Azadowskij, Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisyvanii pamjatnikow 1Lstnogo tworczestwa, Irkutsk 1924, s. 35. 5 J. Sokołow, Czto takoe folklor, Moskwa 1935. 6 D. Czubala, op. cit., s. 15-16. �183 nifestują się w podaniach wierzeniowych. Przytoczę tu kilka przykładów takich przekazów zawsze utrzymanych w konwencji relacji z przeżycia. Oto jeden z mieszkańców Błot w samym centrum Puszczy Noteckiej opowiadał: "W tym pokoju, w którym teraz śpię, w środku nocy, ogarnia człowieka taki pół sen, pół jawa, taki niepokój, nie potrafię tego dokładnie nazwać. Kiedyś zobaczyłem szarozieloną twarz kobiety, starej kobiety, która usiłowała przeniknąć przez okno do pokoju. Zielona, dlatego że wydawało się, że jest oświetlona zielonym światłem. W kOl1cU ta twarz przeniknęła i odniosłem wrażenie, że chce mi wyrządzić krzywdę, że jestem w niebezpieczeństwie i wtedy się odwróciłem do ściany, żeby nie patrzeć na to. Po jakimś czasie się uspokoiłem, potem twarz zniknęła, już jej nie było. Kilka miesięcy później, może nawet z pół roku później, w tym samym pokoju spali również moi znajomi: Piotr, Maciej i Ania. Nagle w nocy obudził nas krzyk Ani i strach, "laska" histeryzowała. Okazało się, że też zauważyła zieloną twarz pochyloną nad Piotrem, który spał na górnym łóżku. Mimo, że studiowała medycynę i niejedno widziała, bardzo się wystraszyła". Odnotować należy, iż we wszystkich przytoczonych tu przekazach podań wierzeniowych (wszystkie zapisane latem 1987) nie ma miejsca na wyszydzanie tego co się opowiada. Tu się po prostu wie, że otok świata realnego, postrzeganego zmysłami, jest jeszcze jeden świat, ten drugi, subiektywnie realny. To właśnie on w przekonaniu wielu ludzi decyduje o ich losie, to on wbrew ludzkiej woli kreuje życie człowieka. Swiadczy a tym mi(~dzy innymi konstrukcja tych przekazów. Wszystkie opowiadane były jako osobiste doświadczenie, bądź doświadczenie kogoś bliskiego. Nigdy zaś nie jest to utwór literacki zorientowany na artystyczne przetworzenie obrazu świata, jak ma to miejsce np. w bajce. - "W zeszłym roku moją ciocię w Pęckawie zabił piorun. Jak ją pochowano, to następnego dnia wszystkie wieńce na jej grobie były spalone. Mówiono, że ten prcld co w niej był spalił wszystko". W przekazie tym, który powstał na gruncie konkretnego wydarzenia mamy do czynienia z wyrazem magicznego, mitycznego myślenia odrzucającego jakąkolwiek realistyczną, rozumową próbę wyjaśnienia zaistniałego faktu. Dzieje się tak zresztą w znakomitej większości wypadków: - "Dawniej, jak żyła jeszcze pani Leciejewska, to ona opowiadała, że jak szła wieczorem z Chorzępowa do Zatomia, to jej przez drogę przebiegł czarny koń ziejący ogniem. To zdarzyło się wielu innym ludziom". - "Jak umarła moja babcia, to do mojej siostry często przychodziła. Siadała na jej łóżku, gładziła jej włosy. Siostra się jej nie bała". - "W Gogolicach rozebrano kiedyś cztery drewniane domy i zostały po nich tylko klepiska i kilka fundamentów. Teraz jeszcze widać tam nocą �184 pojawiające się światła, które tam tańczą, a czasem słychać koński tętent". - "Dawniej byłam telefonistką w Wieleniu. Naczelnik poczty często mówił, że tu straszy. Ja nie wierzyłam. Raz jednak zostałam na całą noc na poczcie. Słyszałam chodzenie, przesuwanie mebli, otwieranie i zamykanie drzwiczek od pieca. Rano wszystko było w porządku". Tego rodzaju podań i memoratów wierzeniowych przytoczyć można by znacznie więcej. Wszystkie one tkwią w sferze tradycyjnego myślenia o zjawiskach "z nie tego świata". Jednakże na stare wartości wierzeniowe o charakterze półdemonicznym, demonicznym lub niedemonicznym nakładają się nowe, a struktura pozostaje niezmieniona. Przykładem takich tematów jest opowiadanie o "jadzie trupim", które we wsiach Puszczy Notecldej pojawiło się prawdopodobnie w styczniu 1987, by szczyt rozwoju i popularności osiągnąć latem tegoż roku. Przekazy te oparte są na stosunkowo prostym schemacie, który w jednej z sfabularyzowanych wersji przedstawia się następująco: - "Jedna pani miała wziąć ślub. Ona rano ubierała suknię ślubną i gdy zapinano jej zamek na plecach, została skaleczona. Zaraz po tym umarła. Okazało się, że pan młody nie miał pieniędzy na kupienie nowej sukni ślubnej i dlatego poszedł nocą na cmentarz i zdjął suknię ślubną ze zmarłej dziewczyny. Suknia była zakażona jadem trupim i dlatego tak się stało". Nie na tym jednak koniec. "Jad trupi" zaznaczył swoją obecność nie tylko w folklorze, ale wpłynął również na psychikę ludzi stymulując zbiorową histerię. Otóż w lipcu 1987 roku w wielu wsiach położonych we wschodnich partiach Puszczy Noteckiej pojawiła się pogłoska, że jezioro w Lubaszu zostało skażone "jadem trupim", który spłynął doń z pobliskiego cmentarza. Lokalna społeczność kategorycznie zabraniała komukolwiek się tam kąpać uznając, że "jakby się kto w tym jeziorze wykąpał to by umarł". Opowiadano mi także, że tutejsi rolnicy przestali w jeziorze poić bydło. Niezależnie od zaistniałej w Lubaszu sytuacji spotkałem się tez z przekonaniem, że "nie wolno zmarłego całować w usta, bo on jest już zakażony jadem trupim i można od tego umrzeć". Nowym tematem wierzeniowym, który w przekonaniach tutejszej społeczności pojawił się w ostatnich latach jest tzw. "trójkąt śmierci". Jednocześnie zaistniał w repertuarach współczesnych narratorów tworząc mozaikę niezliczonych realizacji. Jedna z moich stałych informatorek powiedziała: "Przed śmiercią każdemu człowiekowi pod nosem do brody tworzy się trójkąt śmierci, taki siny plac. Tak siG stało mojemu wujkowi na trzy dni przed śmiercią. Wtedy już wszyscy wiedzieliśmy, że umrze". �185 Zrozumiałym jest, że w procesie zmian obok znanych już ze źródeł zastanych tematów wierzeniowych, pojawiają się opowiadania, w których narratorzy dokonują daleko idących przewartościowań genologicznych, ukazując tradycyjną formę opowiadania w nowym kontekście semantycznym. Ilustracją takich przeobrażeń niech będzie dość powszechna opowieść a wydarzeniu, jakie prawdopodobnie miało miejsce w Białej: - "Jedna taka, to panie miała iść przez cmentarz, nocą, a pan wie, że to straszy tam a północy. Chciała iść, ale się boi, no bo kto by się nie bał. Akurat, widzi pan, to szedł tam jakiś mężczyzna i ona go zapytała czy on też pójdzie tą drogą. Panie, oni to tu tędy szli. On mówi, że tam idzie i ona zapytała czy może pójść z nim, bo się tak bardzo boi. On mówi, że może i poszli. Panie, poszli razem, a strach tak wielki, bo północ. Jak już tak szli i szli, to ona się go pyta: »A wy się tak nic tero nie boicie?« »Łe, jak żyłem, to też się bałem!«. Przykład ten dowodzi w jakim stopniu dawne konstrukcje z powodzeniem przy odpowiednim spointowaniu mogą stanowić materiał \vyjściowy dla nowego opowiadania, służącego zupełnie inym celom. Nadmienić wypada, że dzisiaj już nie opowiada się tego przekazu. Zupełnie nową wartością zaistniałą w repertuarach, przede wszystkim dzieci i młodzieży, są makabryczne opowiadania osnute wokół AIDS. Latem 1987 roku z podsłuchu zanotowałem: - "Jedna dziewczynka miała ojca marynarza. On wszędzie pływał, a ta dziewczynka była chora na białaczkę. Ten ojciec przyjechał do Polski, ale coś mu nie poszło i musiał sprzedać swoją krew, a potem to już zawsze handlował swoją krwią. Potem się dopiero okazało, że jest chory na AIDS. Kiedyś jak już z tą dziewczynką było bardzo źle, to przetaczali jej krew ojca i tak ojciec zabił własne dziecko". Przekazy te w części zorientowane na wywołanie sensacji, w części oparte o schemat podania wierzeniowego, wyrażają zaskakującą, zdać by się mogło, dążność do opanowania przez folklor najintymniejszych stron życia codziennego. Okazuje się zatem, że dla folkloru nie ma tematów tabu, cenzurował się zawsze sam. Wobec wszystkiego tego a czym wyżej, można uznać, iż tradycyjna proza ludowa, ta jaką znamy z klasycznych dzieł folklorystyki polskiej, jest już niemalże przeszłością. Lukę powstałą w ten sposób wypełniały zawsze nowe treści wpisane niejako w stelaż form zamarłych. Wielką rolę w ich kreowaniu pełnią środki masowego przekazu. Między innymi dlatego z górą dwadzieścia lat temu zaczęto mówić o "folklorze człowieka zindustrializowanego" 7. 7 1967. M. Me Luhan, The mechanical bride: FolklOT of industrial man, Londyn �186 Obok tych treści, które niejako tkwią w stereotypach myślowych badaczy, pojawiają się stale nowe przekazy o charakterze humorystycznym. Humor ludowy to niezwykle obszerny rozdział folkloru, najżywieJ reagujący na codzienność. W kuluarowych opiniach folklorystów panuje zgodne przekonanie, że współcześnie anegdota, kawał czy facecja prawie zupełnie zdystansowały pozostałe gatunki folkloru. Niestety do ~zisiaj nie rozstrzygnięto kvvestii genologicznych humoru ludowego, co oczywiście w przypadku tego omówienia nie jest kwestią najistotniejszą. Właśnie w anegdocie znajdował wyraz mi~dzy innymi każdy widoczny przejaw urzędniczej głupoty, indolencji czy niekompetencji. Niekiedy jeszcze przywołuje się dowcipy o kuratorze asystującym przy pienvszej powojennej maturze międzychodzkiego Gimnazjum - "Wówczas padło pytanie z ust owego pana: »gdzie w hymnie Polski jest mowa o przemyśle włókienniczym?". Wszyscy kolejni maturzyści oblewali egzamin. W końcu jeden z egzaminowanych zapytał o co chodzi i otrzymał następującą odpowiedź: »Przędziem Wisłę, przędzie m Wartę, będziem Polakami,,". Charakterystyczną cechą anegdoty jest fakt ogniskowania się .jej wokół konkretnej osoby. Taką (folklorystyczną) popularnością cieszyli się zawsze funkcjonariusze administracji państwowej wszystkich szczebli, etatowi pracownicy organizacji politycznych. Jeszcze dzisiaj przywołuje się kuriozalne przykłady inteligencji takich postaci. Anonimowy informator powiada: - "W roku 1946 w Międzychodzie ówczesny sekretarz PPR otrzymał z województwa pismo z prośbą o charakterystykę miejscowej fauny i flory. Na pismo odpowiedział: »Flora to jeszcze jedna żyje w Lowyniu, a fauny to w powiecie nie ma żadnej,,". Pomysły humorystyczne podsuwa samo życie. Nie trzeba odwoływać się do zbyt odległej przyszłości, by przedstawić z jednej strony żywotność folkloru, z drugiej zaś jego efemeryczność. Wystarczy wszak wydarzenie, które swoim rozmachem, skalą problemu lub po prostu konstrukcją budzi zdumienie, niepokój, refleksję, a już "dzieje się" lawina kawałów, dowcipów reagujących na owe fakty. Mam tu na myśli np. wybory, referendum, etapy reformy gospodarczej itp. Wystarczy wezwać społeczeństwo do zbiórki śpiworów i kocy dla bezdomnych Nowego Jorku, a już następnego dnia, nawet tu, między Wartą a Notecią, pojawią się dowcipy wymierzone w ów absurd, bowiem folklor to także papierek lakmusowy nastrojów i opinii społecznych. A zatem "wydarzenie" i to wydarzenie niepośledniej miary jest najefektowniej kreującym folklor słowny czynnikiem zewnętrznym. Przed III Pielgrzymką papieża do Polski pojawiły się takie oto np. jego przejawy. Z nazwy papierosów "Popularne" odczytano: "Papież odwiedzi �187 Polskę, uzdrowi lud, a ruskich nawiedzi eids" 8. Rzecz w tym wypadku oparta jest na tym samym schemacie, co ten, kiedy z nazwy papierosów "Sport" odczytano: "Stalin prosi o resztę tłuszczu". Wydarzeniem takim jest także popularny film telewizyjny. Tu spontaniczna twórczość ludowa zadziwia pomysłowością. Kiedy kilka laŁ temu Telewizja Polska emitowała film pt. "Nie\volnica 1saura", w filmowym ojcu tohaterki serialu tutejsza społeczność doszukała się cech "chojańskich". Przypadek to szczególny, kiedy na treści tkwiące w pamięci ludu nakładają się inne, z jednej strony wywołujące nowe wartości, z drugiej samorodnie reanimujące dawne. Żywot takich opowiadań nie był nigdy dłuższy niż sam serial. Tak było w przypadku filmów: "Shogun", "Jak zdobywano dziki zachód" czy też popularnej kreskówki o "Smurfach". Nie ma takiego obszaru rzeczywistości, który nie byłby terenem penetracji folkloru. Po wyborach "Miss Polonia" w roku 1988 rocotnik leśny opowiedział o rzekomej rozmowie finalistek turnieju: "To, że masz dwie piersi, to widzimy, ale pokaż zęby, może też masz dwa!". Podobne przykłady można by wymieniać bez końca. Między Wartą a Notecią anegdota jest gatunkiem znanym i popularnym od bardzo dawna. Już Oskar Kolberg przytaczał w swoim dziele kilka o mieszkańcach Chojna 9. Anegdoty o "poprzecznych Chojnach" są czymś szczególnym w folklorze omawianego terenu. Nie wykazują żadnych cech regresu, a wręcz przeciwnie ,ciągle uzupełniane są nowymi tematami. Szczególne miejsce na omawianym terenie zajmuje folklor robotników leśnych, im tylko właściwy, przez nich tylko zrozumiały. Jeden z przedstawicieli tej grupy zawodowej opowiadał: - "Ja roz ide przez las, piłe mom, a tu pacze, leci caa watacha dzików. To jo za drzewo żeby mnie nie zauważyły. Odpalam te piłe i pierwszemu co koło mnie przeleciał obcinom głowe. Inne uciekły". Taki tekst mógł siG <:rodzić tylko w środowisku robotników leśnych i tylko tu mógł z powodzeniem funkcjonować. Podobnie jest z opowiadaniami o "zielonych" myśliwych, którzy po raz pierwszy przyjeżdżają na polowania. O jednym takim opowiadano, że gdy kiedyś przyjechał do lasu, całą nos przechodził nie strzeliwszy żadnej sztuki. Rano zdenerwowany powiedział, że po tym lesie biegają tylko same psy, bo słyszał jedynie szczekanie. Tutaj, podobnie jak w przypadku innych tekstów, jego istnienie możliwe jest tylko w właściwym sobie środowisku, bowiem 8 Wszystkie pielgrzymki Papieża do Polski odbiły się tak w folklorze, że, jak się wydaje, zasługują na osobne omówienie. 9 DWOK, t. 9, s. 55. szerokim echem �188 nigdzie indziej nie zostanie zrozumiany, a wśród robotników leśnych zawsze wyzwala salwy śmiechu. Folklor robotników leśnych Puszczy Noteckiej to ważny rozdział kultury duchowej mieszkańców Zachodniej Wielkopolski, zasługujący na osobne studia i szerokie omówienie. Ongiś kilka miesięcy spędziłem wśród tej grupy zawodowej, poznając fascynujące przejawy kultury "ludzi lasu". Zaistniałem wówczas w zupełnie naturalnych warunkach sytuacji folklorotwórczej. Mogła nią być np. przerwa śniadaniowa, czy też ucieczka w ostęp, by tam w ciszy "obciągnąć butelkę dykty". W sytuacjach takich rodziły się opowiadania przeróżnego autoramentu. Mówiono o duchach leśnych, miejscach tabu, czasach okupacji, o "życiu" Radusza i szeregu innych spraw, których przelotność jest równa czasowi, jaki je warunkuje. W wielu osadach rozsianych po Puszczy Noteckiej folklorystyczna realizacja najczęściej jednak skupia się wokół "ogniska domowego". Małe możliwości komunikowania się między domostwami sprawiają, iż w wielu sytuacjach rodzina jest jedynym nosicielem repertuaru folklorystycznego. Zwraca uwagę, że repertuar kreowany też jest przez porę roku. Inne treści dominują podczas długich zimowych wieczorów, inne wiosną. Co innego opowiada się w sezonie polowań, co innego podczas najazdu grzybiarzy. Komizm słowny i sytuacyjny wyrażony w opowiadaniach o sobotnio-niedzielnych zbieraczach grzybów równać można jedynie z humorem górników śląskich. Wszystko to bowiem nacechowane jest swoistą terminologią, właściwą gwarą oraz przekonaniem, że "kto w lesie drogi prostuje, ten w lesie nocuje". Gatunkiem folkloru, który na gruncie zaistniałej rzeczywistości jest szczególnie mocno reprezentowany, a cechuje się największą ulotnością jest plotka. Ta w przeciwieństwie do absolutnie fałszywej pogłoski może, lecz nie musi być oparta na faktach. Charakteryzuje się jednak niezwykle stabilną strukturą. Posiłkowana nowymi realiami odżywa i bez przeszkód krąży jakiś czas w ustnym obiegu, by po kilku, kilkunastu dniach umrzeć śmiercią zapomnienia. Szczególne tylko sytuacje pozwalają żyć plotce nieco dłużej. W lipcu 1987 roku w jednej z wsi w Puszczy Noteckiej położonej między Sierakowem a Międzychodem zmarła kobieta. Ponieważ była to postać szczególnie barwna, a okoliczności jej śmierci tajemnicze, już następnego dnia w okolicy mówiono, że umarła ponieważ: a. "stary zaciukał ją toporkiem", b. "stary rzucił w nią zupą w puszce, półtora kilograma, a potem walił ją po głowie tłuczkiem do mięsa", c. "zapaliła się wewnętrznie, bo wypiła duszkiem butelkę denaturatu". d. "połknęła odbezpieczony granat". �189 Mimo, iż w sytuacjach nawet tak makabrycznych ustna twórczość nie pozbawiona jest humoru, który niejako winien stymulować czy też reanimować żywot takich plotek, to już w październiku 1987 roku niewiele o tym wydarzeniu mówiono, zaś w styczniu 1988 roku fakt folklorystyczny przestał istnieć. Plotki tego rodzaju w obiegu ustnym funkcjonować mogą dłuższy czas oczywiście tylko w przypadku niewielkiej konkurencji innych plotek. Ich żywot jest znacznie krótszy w okresie niepokojów społecznych, kiedy pełnią funkcję pierwszego, nie zawsze prawdziwego źródła informacji wywołującego sensację. W kulturze ludowej plotka i pogłoska pełnią funkcję informacyjną, zaś jako "faktoidy" mogą stymulować emocje i zaburzenia społeczne 10. Plotki orientowane na wywołanie niepokoju społecznego są w naszej rzeczywistości zjawiskiem powszechnym. Z dzieciństwa przypominam sobie rozpowszechniane niepokojące wieści o mającej wybuchnąć wojnie światowej, o nadchodzących klQskach głodu, o niechybnym końcu świata. Informacje takie, co dziwne, aczkolwiek charakterystyczne, łatwiej znajdowały posłuch w środowiskach małomiasteczkowych niż wiejskich. O przemijaniu treści w folklorze niech świadczy jeszcze jeden fakt folklorystyczny, jaki tuż przed koMem okupacji hitlerowskiej pojawił się w niektórych wsiach Puszczy Noteckiej w pobliżu Sierakowa. Wówczas leśnictwem Jeziorno administrował Sylwester Kośmider, człowiek niezwykły, bo jak wszyscy ludzie zżyci z lasem rozumiał go na wskroś i pięknie o nim opowiadał. W tym czasie w południowej części lasu pojawił się dziwny jeleń. Dawno już nie był przodownikiem stada, a w olbrzymie poroże tuż przy samej nasadzie wplątany miał łańcuch. Wyglądał jakby mu ze łba wyrastał, zwyczajny łańcuch, taki od krów. Kiedy biegał dzwonił nim, a ludzie opowiadali cuda, że diabeł w nim siedzi, zaczarowany król lasu, jak się komuś pokaże to już po nim. To drwale początkowo roznieśli wieść, że czart po lesie biega i straszy. Ludzie nie wierzyli. Dopiero gdy kiedyś podszedł do wsi, zobaczyli go, posłyszeli dzwonienie, zaraz zaczęto mówić, że to polski jeleń, zerwał niemieckie kajdany, znaczy koniec okupacji bliski. Dowiedział się o tym sierakowski Kreisamtleiter, stary jeleniarz, który postanowił ustrzelić sztukę zadając kres patriotycznym gadkom. Podobno kilka dni i nocy leśniczy Kośmider prowadził Niemca po tych rozległych lasach nie wystawiwszy zwierzęcia na cel. Przypłacił to ciężkim pobiciem, ale wieść o "polskim jeleniu", zwiastunie polskości i leśniczym Kośmidrze jeszcze kilka lat funkcjonowała we wspomnieniach. Później zniknęła. Dziś już nikt jej nie pamięta. 10 R. L. Rosnow, O pogtosce, "Literatura Ludowa" R. 20: 1976, nr 2, s. 33-43. �190 Z pamięci mieszkańców tutejszych wsi zniknęły wieści o wielu niezwykłych wydarzeniach ubranych w ramy folkloru słownego. Któż dziś bowiem pamięta o przemarszu przez lasy Puszczy Noteckiej wojsk szwedzkich i pozostawionej przez nie w pobliżu Chojna olbrzymiej kasie wojennej. Któż pamięta o wojskach francuskich, które zatrzymały się tu w czasie odwrotu z Rosji, a stąd przecież "Francuskie Góry" koło Sierakowa. Któż mógłby opowiedzieć dzisiaj jeszcze o tajemniczym pustelniku z Mnisiej Góry, o duchach pokutujących na Rzecińskich Górach, o dzikim polowaniu pod Sierakowem lub Obrzyckiem, o osadzeniu pierwszych kolonistów w Raduszu, o zapadłych wsiach i kościołach, o "jeziorze dzwonów" i szeregu innych. Mało kto potrafi jeszcze opowiedzieć o komicznej sytuacji w Rosku podczas powstania wielkopolskiego, która spowodowała opuszczenie wsi przez Niemców. Te "historie" pozostały jedynie w zapisach. Obok folkloru słownego bezpowrotnie zniknęły całe obszary folkloru rodzinnego, obrzędowego. Jeszcze w 1939 roku w malowniczo położonym Gulczu odbywały się interesujące zwyczaje żniwne, jakich nie spotykano w innych regionach Wielkopolski. Dzisiaj nie pamięta się już o przybranych kolorowymi wstążkami żeńcach. Przemianom uległo domowe świętowanie Bożego Narodzenia, inaczej wygląda sylwestrowa zabawa. W okresie wielkopostnym nie noszą już Rosku "Smierciska" i nikt nie zaśpiewa: Smiercisko ze wsi, nowe lato Kto nie pójdzie za Smierciskiem Tego rzepa zajdzie. do wsi W Wielkanoc nie chodzą już z "Niedźwiedziem", a w Zapusty nikt nie oczekuje "straszków". Nigdzie w Wielkopolsce wesele nie wyglądało tak jak w Chojnie. Szczególnie jego zakończenie. "Wymiatanie" gości weselnych po kilkudniowych uroczystościach było charakterystyczne tylko dla tej miejscowości. Pijani parobcy wyciągali z ukrycia długie cienkie żerdzie, do których końców przywiązane były małe snopki słomy. Maczając je w błocie, wypędzali odjeżdżających z zagrody wołając: "Wy zgłodniałe psy, przyjechaliście namu tutaj wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, teraz w domu cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dłużej byście żarli, ale my wam damy na zapęd!" 11. Nie spotkałem się z informacją w żadnej innej wsi w Puszczy Noteckiej o podobnym zwyczaju. Dzisiaj nawet w Chojnie o nim zapomniano. 11 L. Skrzypczak, Zycie w dawnym Instytutu Etnologii UAM, nr 81, s. 25. Ch oj nie, 1981, maszynopis w Archiwum �191 W tym krótkim tekście chciałem pokazać, że życie folkloru wpisanego w życie każdej ludzkiej zbiorowości, jest przejściowe, ulotne, pozostawiające jedynie po sobie schemat, rusztowanie, wypełniane w sprzyjających okolicznościach przez nowe wartości. Wojciech Łysiak BETWEEN THE WARTA RIVER AND THE NOTEĆ RIVER THE EVANASCENCE OF FOLKLORE (summary) Folklore, as an integral component of the folk type culture, easily submits to the process of constant exchange of content and qualities fitted into the framework characteristic of it. The observation of the everyday manifestations of folklore proves that this process is a spontaneous one and the life span of particular forms may be only a few days or weeks. It seems that subject to that mutability are all kinds of texts from gossip and rumour through belief tales and nursery rhymes to political folklore texts. New folklore phenomena are being born every day, all rich with form and content. There arise new reportoirs, new cultural facts which because of their "novelty" and "difference", because they deviate from the conventional understanding of folklore remain commonly unnoticed by those professionaly dealing with it. The notification of the ephemeral character of folklore contradicts the common belief that folklore is absent from the contemporary reality. The article has been ilustrated with materials collected during last few years in the region between the two rivers Warta and Noteć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5b36c6b3442e6818f24cb90fe0fb5c.pdf 6942894948bc697a1fc3e631cb69f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1831 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.193-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 - 1990 III. RECENZJE Wojciech B u l' S 7. t a, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Praee Etnologiczne", t. 11, Wrocław 1986, ss. 151. Wydar,a w "Pracach Etnologicznych" książka W. Burszty jest wartościową interesującą rozprawą z pogranicza teorii kultury, teorii badań etnologicznych i dziejów myśli antropologicznej (etnologicznej). Jej tytuł trafnie i zarazem lapidarnie ujmujący przedmiot studiów autora wskazuje, iż zawartość książki poświęcona została krytycznemu przeglądowi etnologicznych koncepcji na temat wzajemnych związków między sferą kultury a obszarem języka. Ukazanie tych ob:.Jstronnych związków w ujęciu różnych szkół i orientacji nie byłoby w pełni mcżliwe i zrozumiałe, gdyby autor pominął relacje zachodzące między etnologią z jednej strony a językoznawstwem - z drugiej. Dzięki równoległemu ujęciu obu par tych relacji (język a kultura versus językoz.nawstwo a etnologia) powstała pożyteczna pr<:ca ukazująca jednocześnie zmienność i różnorodność opinii na temat kulturowego uwikłania języka i językow'ego uwikłania kultury oraz wzajemnych oddziaływań czy interferencji lingwistyki i antropologii kulturowej (etnologii). Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż problem obustronnych związków między językiem a kulturą należał zawsze do jednych z głównych zadań poznawczych nauk etnologicznych, a współcześnie w związku z ekspansją takich orientacji jak strukturalizm, kognitywizm i semiotyka stał się on szczególnie ważny. Stąd też należą się autorowi słowa uznania za to, iż podjął się tak trudnego zadania i przedstawił w sposób rzeczowy i kompetentny główne sposoby ujmowania języka i kultury w przebrzmiałych już, ale istotnych także dla współczesności nurtach, ja;Z i w nowszych orientacjach etnologicznych. Wybrane tak trafnie do analizy tytułowe zagadnienie nie było dotąd w polskiej fachowej literaturze przedmiotem rozważań. Dzięki temu autor wniósł istotny wkład do rodzimej myśli etnologicznej i kulturoznawczej likwidując ważne obszary białych plam i wytyczając potencjalne kierunki dalszych badań w podjętym przez siebie temacie. Książka W. Burszty wychodzi naprzeciw trzem głównym potrzebom widocznym wyraźnie we współczesnej refleksji kulturoznawczej. Po pierwsze spełnia ważną funkcję poznawczą przyczyniając się do pogłębienia i usystematyzowania wiedzy na temat rozwoju myśli etnologicznej odnośnie do związków języka z kulturą. Po drugie umożliwia ukazanie specyfiki etnologicznej interpretacji roli jęZykCl w kL:.lturze, a po trzecie dostarcza materiału i refleksji przydatnych do doskonalenia programu podmiotowej interpretacji języka jako formy kultury we współczesnych koncepcjach etnologicznych. ,Jest rzeczą oczywistą, iż wymienione tu cel"" nie mogły zostać spełnione w jednakowym stopniu. Pierwszy z nich zrealizow:1flY został najpełniej, zgodnie zresztą z planowanym zamiarem autora, dla drugiego stworzone zostały solidne podstawy, które wykorzystane być mogą w przyszłych studiach o profilu komparatystycznym, trzeci cel osiągnięty został jedynie w sferze postulatów i świadomej refleksji na temat możliwych dróg i sposobów doskonalenia teorii kultury w obrębie etnologicznych nauk szczegółowych. 13 Lud t. LXXIII �194 Podstawowym zadaniem W. Burszty było dokonanie przeglądu interpretacji i koncepcji tych kierunków etnologicznych, które zajmowały się językowym aspektem kulturowej rzeczywistości, po to by w oparciu o krytyczną analizę różnorodnych podejść wyodrębnić najbardziej znaczące i istotne stanowiska. Tak określony zamysł przybrał w tej książce udany kształt, dzięki czemu czytelnik niezorientowany w problematyce uzyskał dobre kompendium wprowadzające w sposób system<:tyczny w obszar etnologiczno-lingwistycznego pogranicza teorii kultury, a specjalista - interesujące studium rzucające nowe światło na szereg kwestii i inspirujące do dalszych obiecujących badań i refleksji. W obrębie zainteresowań autora znalazła się przede wszystkim angloamerykańska antropologia społeczno-kulturowa oraz francuska antropologia strukturalna, a więc te szkoły, które w istocie najbardziej zaważyły na kształcie współczesnej światowej myśli etnologicznej. Oczywiście możnaby zastanawiać się aad celowością rozszerzenia tej interpretacji na kierunki przez autora śVliadomie pominięte jak np. poststrukturalistyczna semiotyka francuska, czy postproppowska semiotyka radziecka, ale sądzić należy, iż dla postawionego przez W. Bursztę celu polegającego na id·zntyfikacji głównych stanowisk w nurcie refleksji nad językiem a kulturą dokonany przez niego wybór był logiczny i adekwatny do potrzeb. Jasną i zrozumiałą argumentację autorską wspiera bogata literatura przedmiotu zawierająca najbardziej reprezentatywne, a także i najnowsze prace antropologiczne, lingwistyczne i filozoficzno-teoretyczne. Busolą ułatwiającą krytyczną wędrówkę po meandrach różnorodnych koncepcji, idei, postulatów i konstrukcji, a jednocześnie instrumentem zapewniającym utrzymanie jednolitego kursu i interpretacyjnej konsekwencji stała się socjoregulacyjna teoria kultury .T. Kmity, której obecność na kartach recenzowanej książki zaznacza się przede wszystkim w formach aplikacyjnych, aniżeli przez bezpośrednie deklaracje i odwoływania się. Praca jest skonstruowana logicznie, choć poszczególne rozdziały stanowią dość samodzielne szkice, połączone ze sobą jedynie ideą przewodnią książki, tj. poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób traktowano relację język/kultura w obrębie poszczególnych etnologicznych kierunków. Oprócz ciekawego wprowadzenia i zawierającego naj istotniejsze elementy podsumowania książka składa się z pięciu rozdziałów, z których dwa - pierwszy i ostatni mają nieco odmienny charakter od pozostałych. Otóż rozdział zatytułowany "Język jako jedna z dziedzin kultury" traktuje o tych kierunkach etnologicznych, które nie czyniły z problematyki języka pola swej szczególnej refleksji teoriopoznawczej, choć dostrzegały wagę tego zagadnienia. Rozdział piąty poświęcony antropologii kognitywnej zapoznaje nas ze współczesnymi próbami podmiotowej rekonstrukcji kultury, których ważnym elementem strategii badawczej są studia nad komunikatami językowymi. Znalazły się w nim także omówienia poglądów W. Goodenougha - wybitnego reprezentanta "etnonauki", a także charakterystyka tzw. analizy składnikowej tj. metody mającej na celu dotarcie do autentycznych zasad klasyfikacyjnych tkwiących u podstaw badanej przez kognitywistów kultury. Między tymi dwoma spinającymi całość rozdziałami pokazującymi punkt vvyjścia i stan osiągnięć w dziedzinie refleksji nad kulturą i językiem w czasach num współczesnych znalazły się trzy bardzo ważne eseje poświęcone klasycznej etnolingwistyce amerykańskiej Sapira i Whorfa, brytyjskiemu funkcjonalizmowi Malinowskiego i francuskiemu strukturalizmowi Levi-Straussa. Na przykładzie każ.dego z tych kierunków W. Burszta ukazał specyfikę i odmienność trzech najważniejszych stanowisk w kwestii relacji wiążących język i kulturę. Lapidarnie ujmując pierwszy z nich to nurt zakładający pierwotność struktur językowych względem �195 kształtu kultury, drugi to nurt traktujący język jako integralną część kultury powiązaną funkcjonalnie z jej wszystkimi aspektami, oraz trzeci - to nurt zakładający wzorcowy charakter modeli językowych dla organizacji rzeczywistości kulturowej. Wybór tych trzech kierunków jako osi konstrukcyjnej pracy był w pełni udany umożliwiając ukazanie w sposób chronologiczny zmienność etnologicznej refleksji, przy jednoczesnym uwypukleniu typologicznej odmienności poszczególnych propozycji. Jest rzeczą całkowicie naturalną, iż w tak pozytywnie ocenianej książce znalazły się również mif'jsca pobudzające do krytycznych lub polemicznych uwag. Nie wdając się tu w szczegółową polemikę merytoryczną, chciałbym jedynie wskazać na kilka takich punktów, które w mojej opinii mogłyby być potraktowane w sposób c;cyniący tę interesującą książkę jeszcze bardziej wartościową. Na tle napisanych z prawdziwym znawstwem przedmiotu rozdziałów poświęconych amerykańskiej antropologii, nieco słabsze wydają się te części, które przedstawiają stanowiska etnologicznego strukturalizmu i to glównie klasycznego. Niepotrzebnie powtórzone tam zostaly elementarne zasady tego kierunku, wyraźnie kosztem analizy rekonstruowanych w tej orientacji związków łączących język i kulturę. Ze wzgh;du na niejednorodną wewnętrzną strukturę poszczególnych rozdziałów dopasowaną głównie do specyfiki omawianych w nim kierunków uległy w niektórych miejscach zachwianiu proporcje, w wyniku czego pewne kwestie ujęte zostały zbyt skrótowo jak np. współczesna angielska antropologia strukturalna i semiotyczna. Także inne zagadnienia nie doczekały się glębszej analitycznej dociekliwości. Dotyczy to np. słabego ukazania historycznych korzeni amerykańskiego kognitywizmu czy też niewystarczającego naświetlenia kontrowersji między podejściem typu "emic" a interpretacją typu "etic" i jej praktycznymi skutkami dla warsztatu współczesnego badacza. Dużą autonomiczność poszczególnych rozdziałów pogłębił niewielki stopień refleksji komparatystycznej ukazującej podobieństwa, nawiązania i rozbieżności między przedstawianymi orientacjami. Zadanie to pozostawił autor jakby samemu czytelnikowi. Wreszcie wspomnieć można także i o tym, iż autor większą wagę przywiązywał do oceny teoretycznych postulatów i założeń analizowanych szkół i kierunków, mniejszą zaś do praktycznych efektów zastosowanych w ich obrębie dyrektyw badawczych. Wymienione wyżej uwagi posiadają jednak znaczenie drugorzędne i nie umniejszają bezspornych walorów pracy W. Bu.szty. Podjęcie się tego tematu było przedsięwzięciem bardzo ambitnym, gdyż wymagającym poruszania się po pograniczach antropologii i językoznawstwa, dużej kompetencji w zakresie dziejów myśli etnologicznej, dobrej znajomości teoretycznych podstaw nauk o kulturze. Książkę W. Burszty uznać można za ważny wkład w dzielo rozpoznawania teoriopoznawczych podstaw klasycznych i współczesnych nurtów etnologii. Bezspornym sukcesem jej autora jest wykazanie istoty zróżnicowanych podejść do problematyki język/kultura, umożliwiających klasyfikację tych ujęć i dających dobrą podstawę do dalszych dociekaJ1. Ukazany przez W. Bursztę przedmiot badań okazał się nadzwyczaj interesujący dla historyka myśli etnologicznej, teoretyka kultury i każdego, któremu bliskie są kwestie podmiotowego ujmowania kulturowej rzeczywistości. Książka ta, której lektura nie tylko wzbogaca naszą wiedzę, ale inspiruje i pobudza do refleksji została napisana z dużą kompetencją. Zastosowana interpretacja w większej lTlierze syntetyczno-typologiczna, aniżeli analityczno-komparatystyczna dobrze wprowadza w meritum problematyki wyznaczając jednocześnie wyraźnie dalsze pole potencjalnych studiów. Aleksander Posern-Zieli71ski �196 Aron G u r ie w i c z - Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402. Znamiennym rysem współczesnej humanistyki jest, jak sądzę, żywe zainteresowanie się Biblią, literaturą mitologiczną, ludowymi eposami, literaturą hagiograficzną itp., w głębokim przeświadczeniu, że jest to nadal niewyczerpane pole ekspl:)racji i twórczych podniet. Do niedawna literatura ta traktowana była jako barwne opowiastki dodające historii pikanterii, dzisiaj sama stanowi niezwykle cenny material źródłozanwczy, otwierający przed badaczami coraz to nowe możliwości interpretacji zjawisk kulturowych. Można zaryzykować twierdzenie, że w ikonografii o zabarwieniu folklorystycznym, traktowanej czasami z pobła7.aniem, tlewi cala wielka tajemnica wiedzy o człowieku i nie trzeba jeździć daleko i szukać pierwotnych plemion, by się o tym przekonać. Aron Guriewicz inicjuje badania tego właśnie typu próbując spojrzeć na kulturę średniowiecza, o której mogłoby się zdawać, że napisano już chyba wszystko, od strony ludowych wizji, wyobrażeil, przedchrześcijal1skiej magii i przeciw~tawia to \',;s7.ystko kulturze elitarnej. Końcowy efekt wydaje się zaskakujący, bo oto średniowiecze jawi się nam zupełnie w innych kategoriach, pozbawione mrocznego patosu, wyzule z wszelkich generalizacji, targane licznymi sprzecznościami w walce o zawładnięcie ludzką duszą. Guriewicz zajmuje się wyodrębnianiem rzeczy ukrytych pod płaszczem ludowej mistyki, nadaje tym rzeczom rangę światopoglądu w przekonaniu, że był on kamieniem węgielnym epokL Punktem wyjścia swoich rozważań uczynił zderzenie dwu światów: chrześcijaJ1skiego i pogańskiego, w dobie - jak pisali o tym historycy imperialistycznego marszu tego pierwszego na zachód Europy. Przebudowa i chrystianizacja społeczeństwa wcze:mego średniowiecza wcale nie była tak oczywista i mimo trudu kościoła społeczeństwa te przyjęły specyficzny synkretyzm religijny, usprawiedliwione przcz życie połączenie dogmatów wiary chrześcijailskiej z rytuałami magicznymi Guriewicz podejmuje tym samym, jakby na marginesie książki, sprawę prawdy historycznej, jej zwodniczy rc~latywizm. Bada bowiem kulturę i mechanizmy jej funkcjonowania w oparciu o unikalne, dosyć powściągliwie traktowane przekazy zakladając, że żaden z do tej pory naszkicowanych obrazów średniowiecza nie jest do koilca prawdziwy, bo jest mocno fragmentaryczny i na dodatek skażony licznymi niedoskonałościami. Wracając do pytania zasadniczego: jaką była ta kultura wicków średnich i ludzie. którzy ją tworzyli? Machinalnie ciśnie się odpowiedź, że dosyć niespójna, amhiwalentna, bo niby chrześcijańska, ale też j heretycka, !Josqpna w niekończącej si~ pokucie z wiecznym poczuciem grzeszności; ale też .i karr.3walowa rozbawiona. I tak moglibyśmy przeciwstawiać jej cechy krańcowo odmienne i byłoby to zgedne z prawdą, ale jaki jcst kontekst tych pa;:-;:;doksalnych połączeń? Po upadku świ"ta klasycznego Europa stanęła na rozstajach. Zwycięzcy powinni stać ~ię uczniami pokonanych, którym w zakresie cywilizacji nie potrafili przeciwstawić nic, dlatego swoją zaczęli nieudolnie wznosić od podstaw. Ludzi dziesiątkowały epidemie, głód, szerzyło się bezprawie, rozbój, silnie akcentowany pogromami inr:;owierców, masowo szerzyły się zabobeny i czary, wszyscy bali się wszystkich, strach był głównym dyktatorem średniowiecznych poczynań. Społeczeństwo wyrosłe w takim klimacie było klasowo ściśle zhierarchizowane, pozbawione iluzji. Nauka o predestynacji, czyli o naturalnej, przyrodzonej kondycji k"źdego człowieka, pozbawiała jednostkę możliwości manewru w zakresie zmiany status �197 qu.o. Naturalnie, że nauka Kościoła wraz z całym arsenałem literatury adresowanej do ludu przyjęta była z entuzjazmem, ale jak się okazało później nie do końca. Ksi'lżkę Guriewicza można odczytywać rM.nie. Obok głównych wątków snuje autor niejako mistern'l nić mówiącą o przebiegłości ludu, który w desperackich staraniach o poprawę swego życia, jeżeli nie w tym, to świecie pozaziemskim, tworzy swój p<1llteon osób, rzeczy, czy praktyk sacru.m na zasadzie domniemanej skuteczności, czerpiąc z katolicyzmu. a jeszcze obficiej z pogaństwa. Kościół przyjmuje warunki tej gry i stara się być jeszcze bardziej przebiegłym, dopuszczając w swym łonie istnienie np. magii. Ciekawe wydają się być koleje tego specyficznego dialogu, wzajemnego wymuszania na sobie coraz to dalszych ustępstw, ku obustronnej korzyści. Jednak była to walka, ścierania się starego z nowym, raczej przekora i kcmpromisy ze strony Kościoła niż szarża i, jak pisze autor, Kościół był wtedy rzeczywiście siłą. Odwzorowaniem ducha epoki i łącznikiem pomiędzy ziemskością a wiecznością było zjawisko cudu. To najukochańsze dziecko wiary miało sens rzeczywiście tylko wtedy, gdy nic nie było zdeterminowane ziemską przyczynowością. Nawet odwieczne prawa natury wobec braku prób ich naukowej interpretacji były dzielem Wszechmocnego. Istotnie więc średniowieczne palące zapotrzebowanie na cud czyniło cuda. W tym świecie, tak okrutnym i beznadziejnym, lud za wszelką cenę pragnął cudu, będącego iskrą nadziei, nawet za cenę częściowego porzucenia dogmatów wiary chrześcijańskiej. Co więcej, owo zapotrzebowanie na akty magiczne cechowało także duchowieństwo, bo jak pisze Grzegorz z Tours, zakonnicy nader często śpiewali pieśni pogańskie i chętnie przyglądali się czarnoksięskim praktykom. Bylo to więc zjawisko powszechne, nad którym kościół nie panował, ale wykorzystywał wian:; w cuda dla własnych interesów. Obraz tej kultury, jaki wyłania się z żywotów świętych, penitencjałów, kazań czy kanonów, jest dosyć jednowymiarowy. Słyszymy tego, który poucza, moralizuje, rzuca gromy, strona przeciwna pozostaje przynajmniej częściowo milcząca. Paradoksalne, że lud, który tworzy tutaj historię najprawdziwszą, jest dla niej tylko tłem. Historia ta to popadanie z coraz to nowej skrajności w skrajność. Lud nie tylko jest owładnięty ostrą melancholią dramatycznej wizji końca świata, potrafi się także wspaniale bawić. Mówi o tym J. Huizinga: "Zycie było jaskrawe i różnorakie, że jednym wciągnięciem powietrza wdychano woń krwi i róż. Pomiędzy piekielnym strachem i dziecinnym żartem, pomiędzy okrutną zatwardziałością i skorym do łez wspólczuciem lud chwiał się to w tę, to w inną stronę jak olbrzym z głową dziecka. Wszystko się tutaj miesza, i fanatyzm religijny biczowników, któr:l:Y po odprawieniu swych wstrząsających egzorcyzmów, wieczorem giną w korowodzie karnawałowym i jest także obok siebie miejsce na śmiech, bluźnierstwa, profanację świętości i żarliwe modlitwy". Historycy twierdzą, że ta średniowieczna groteska była wentylem bezpieczeństwa dla ludzi i kluczem do zrozumienia epoki. Chyba jednak umysłowość ludzi tamtych czasów była mocno skażona poczuciem winy, grzechu. ostatecznej zagłady. Hieronim Bosch, wielki malarz i moralista schyłkowego średniowiecza, dopisuje kolejne cechy już nie tylko ludowej mentalności, takie jak: horrendalna głupota, beztroska, rozwiązłość. Swiat Boscha to jeden wielki kocioł w którym wre bezsensowne życie. Bosch całkiem na serio przestrzega: "patrzcie wszyscy co was czeka, jeżeli nie uporządkujecie swego życia", i roztacza apokaliptyczne wizje mąk piekielnych. Ale czlowiek rozdarty pomiędzy sprawy doczesne a wieczne nie potrafi znaleźć dla siebie �198 właściwej płaszczyzny odniesienia. Można traktować to wszystko jako fantasmagoryczne urojenie ludzi chorych, a można się tym wszystkim trochę przestraszyć. Człowiek współczesny odbiera problemy średniowiecznej kultury ludowej z odcieniem ironii jako jedno wielkie błazeństwo. Guriewicz traktuje ją bardzo poważnie, choć konwencja w większości raczej humorystyczna, ale przez to problemy tamtych czasów stają się bardziej wiarygodne i ludzkie. Ostatecznie jednak wątpliwości pozostaną nadal wątpliwościami. Jaka była ta epoka w całej swojej rozciągłości, bardziej elitarna, czy bardziej ludowa? Jeżeli bardziej ludowa, to dlaczego tak wiele wspaniałych treści przekazała potomnym? Autor zdaje sobie sprawę, że odpowiedzieć na v.rszystko nie sposób, ale przed mediewistyką - jak pisze - otwierają się nowe możliwości pełniejszego poznania, bo pierwszy wspaniały krok już został dokonany. SŁawomir Władimir Jakowlewicz wietstwiennyje riedaktory: ningradskogo Uniwersitieta, Bździuch P r o p p, Istoriczeskije korni wotszebnoj skazki. W. T. Jeremina, N. M. Gicnsimowa, Izdatielstwo Leningrad 1986, ss. 364. OtLe- Trzeba przyznać, że osiągnięcia strukturalistów rosyjskich zyskały rozgłos i uznanie w całym świecie. Ich prace uznały za interesujące i t'3 szkoły folklorystyczne, które dalekie były i są od podjęcia podobnej metody. Już do klasyki analizy strukturalnej przeszły prace 1 jednego z najwybitniejszych uczonych tego kierunku w Związku Radzieckim, jakim był Włodzimierz Jakowlewicz Propp, profesor Uniwersytetu w Leningradzie. Jego Morfologia bajki (Leningrad 1928; II wyd., Moskwa 1969) została przetłumaczona na wiele języków obcych, w ostatnich zaś latach wydano trzy jego książki: Folklor i diejstwitielnost' (Moskwa 1976), Problemy komizma i smiecha (Moskwa 1976), Russkaja skazka (Leningrad 1984>, a obecnie wznowiono wydaną po raz pierwszy w 1946 roku jego kolejn'ł pracę, tj. Historyczne korzenie bajki magicznej. Zanim jednak przejdziemy do przedstawienia nowej edycji pracy Proppa, przypomnijmy w skrócie pełną swady i rzetelnie udokumentowaną wypowiedź prof. Kiriłła Wasilewicza Czistowa, jednego z największych współczesnych folklorystów radzieckich. Na szczególną uwagę zasługuje jego "rozprawa" z tzw. "legendami". związanymi z nazwiskiem i pracą Proppa 2. W konsekwencji Czistow owych "legend" wyróżnił aż cztery, po kolei obalając każdą z nich. Rozprzestrzenienia się w świecie koncepcji badawczej Proppa upatruje on głównie w intensywnym rozwoju całej lingwistyki, teorii informacji, semiotyki, współczesnej teorii kultury oraz innych pokrewnych nauk, podważając tym samym mit o "barierze językowej" jako prze~zkodzie w znajomości metody Proppa. Zastanawia się on przy tym, dlaczego tacy uczeni, jak C. Levi-Strauss, M. Luthi i inni, dopiero w latach 60 - 70 naszego stulecia uznali M oTfologię bajki. Czistow przypomina bowiem, że informacje o książce ukazały się w 1929 r. w między• Por. dokładne zestawienie prac uczonego: Bibliogra/ija trudow W. J. Proppa. Sost. B. N. Putiłow, (w:) Tipologiczeskijc iSstiedowanija po /olkloru. Sbornlk staticj pamjatl Wladimira Jakowlewicza Proppa (1895- 1970),Moskwa 1975. , Por. K. W. Czistow, W. J. Propp issliedowatlcl skazki, (w:) W. J. Propp, Russkaja skazka. Olw. riedaklory K. w. Czistow, W. 1. Jeremina, Leningrad 1984, s. 3 - 22. �199 narodowej bibliografii etnograficznej Internationa!e Vo!kskundliche oraz w bibliografii slawistycznej Slavonic CoHection, a także opublikowano recenzje (w j. niemieckim D. K. Zielenina, w j. angielskim R. Jakobsona). Drugi mit, z którym rozprawia się Czistow, dotyczy wypowiedzi niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w świetle których koncepcja Proppa cieszyła się większą znajomością i popularnością na Zachodzie aniżeli w ZSRR. Uważa on, że rosyjska nauka lat 20 naszego wieku w żadnej mierze nie może zasługiwać na miano prowincjonalnej, odbiegającej od osiągnięć europejskich, dokumentuje jednocześnie swe wywody bogatą literaturą folklorystyczną tamtych lat. Według trzeciej "legendy" przejście Proppa od strukturalnych ("morfologicznych", synchronicznych) badarl w Morfologii bajki do problemów genezy i historii bajki (diachronii) w Historycznych korzeniach bajki magicznej nastąpiło pod wpływem krytyki "formalizmu" w historii literatury. Czistow jednoznacznie uznaje, że podobna ,,legenda" wypacza nie tylko proces kształtowania się i rozwijania Proppa jako uczonego, ale i samą istotę koncepcji bajki, jaką stworzył. Czistow ustosunkowuje się również do wypowiedzi w niektórych artykułach i nekrologach, w których to pisano, że Propp - mimo iż zdobył międzynarodową popularność - zmarł jako nieznany w swojej ojczyźnie. Owa czwarta "legenda" według Czistowa również nie może mieć racji bytu. W rezultacie przypomina on opublikowane w Związku Radzieckim prace Proppa oraz przedstawia sylwetkę tego nie tylko znakomitego naukowca, ale i nauczyciela, który jako kierownik Katedry Literatury Rosyjskiej w Uniwersytecie Leningradzkim przewodził dużej grupie uczonych. Spośród wychowanków Proppa wymienia on m.in. takich folklorystów, jak Jeremina i Niekryłowa. Dalszymi dowodami, w sposób bezpośredni podtrzymującymi obiektywizm sądów Czistowa, są ciągle wznawiane staraniem jego uczniów książki Proppa. Zarówno bowiem opublikowana ostatnio Bajka rosyjska, jak i nowe wydanie Historycznych korzeni bajki magicznej, zostały opracowane i przygotowane do druku przez wychowanków Proppa, zachowujących wdzięczną pamięć o swym nauczycielu. A pozostawił ich Propp wielu, zarówno w Uniwersytecie Leningradzkim, jak i w Instytucie Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk oraz w innych placówkach naukowych. Właśnie dwie pracownice Instytutu Literatury Rosyjskiej, a jego uczennice, Waleria Igorowna Jeremina (por. ostatnią jej pracę nt. Poetyckiej kompozycji ludowej liryki rosyjskiej, Leningrad 1978) i recenzent książki Anna Fiedorowna Niekryłowa (por. Rosyjskie ludowe święta miejskie, zabawy i widowiska końca XVIII i poczqtku XX w., Leningrad 1984) oraz Natalia Michajłowna Gierasimowa z Katedry Literatury Rosyjskiej Uniwersytetu w Leningradzie przygotowały nowe wydanie Korzeni ... Przypomnijmy w tym miejscu, że zasłużony dla kultury rosyjskiej i radzieckiej Instytut, tzw. "Puszkinskij Dom", powstał w 1903 r., a od 1930 r. na skutek reorganizacji stał się placówką naukowo-badawczą 3. Książka Proppa poświęcona Historycznym korzeniom bajki magicznej według uczonych jest tym dla nauki rosyjskiej, czym Zlota gałqź J. Frazera dla zachodnioeuropejskiej. Obie bowiem prace wykazały owocność analizy wierzeń ludowych i utworów folklorystycznych na tzw. "interetnicznym poziomie". IN Korzeniach Propp traktuje folklor jako zjawisko internacjonalne, które nie sposób badać w izolacji, wyłącznie w oparciu o jeden lud. Wypowiadając się na temat metody , Przy Instytucie jest Oddział rękopisów, chroniący unikalne zabytki piśmiennictwa starej Rosji oraz rękopiśmienne dziedzictwo pisarzy rosyjskich. W Domu Puszkina znajduje się również ogromna ilość eksponatów i rękopisów, związanych z zyciem, działalnością i twórczością takich literatów, jak np.: A. N. Radiszczewa, M. J. Lermontowa, N. W. Gogola. 1. S. Turgieniewa, F. M. Dostojewskiego, L. N. Tołstoja, A. M. Gorkiego, W. W. MaJaikowskiego i wielu innych. �200 i materiałów wykorzystanych w książce (por. s. 32 - 35), podzielił on zgromadzony materiał na trzy grupy. Do pierwszej, tzw. "podlegającej objaśnieniu", zaliczał taką bajkę magiczną, którą badacz winien znać doskonale, do drugiej zaś przydzielał "materiał wnoszący objaśnienia". Natomiast jako rezerwowy pozostawiał tzw. "materiał kontrolny", który może być wykorzystany później, m.in. do konir.retyzacji wcześniej ustalonych zasad. W konsekwencji "podstawą" Korzeni... stała ~ię bajka rosyjska. W wypadkach, gdy nie dysponował on dostateczną ilością materiałów rosyjskich bądź słowiańskich, wykorzystywał teksty innych narodów. Owo porównawczo-historyczne traktowanie folkloru było zgodne z pojmowaniem przez Proppa folklorystyki jako dyscypliny komparatystycznej, o czym pisał w wielu swoich pracach. Jak zwracają uwagę redaktorki wydania Korzeni, próba takiego oglądu materialów folklorystycznych przywiodła Proppa do - wydawałoby się całkowicie paradoksalnego w jego czasach wniosku, iż najbardziej cennymi mat~riałami okazały się nie te - terytorialnie bliskie (europejskie i azjatyckie), ale materiały amerykańskie, częściowo również z Oceanii i Afryki. Propp traktował bowiem Azję jako "kocioł", w którym to narody osiągnęły znacznie wyższy poziom kulturowy aniżeli ludy Ameryki i Oceanii, kiedy to zastali je Europejczycy i zaczęli zbierać etnograficzne i folklorystyczne materiały" (s. 29). W praktyce więc Propp spożytkowywał owe materiały z wielką ostrożnością, nie dysponował w5zak taką ilością zbiorów tekstów, jak współcześni folkloryści. Jeremina we wstępie pt. Ksiqżka W. Proppa «Historyczne korzenie bajki magicznej» i jej znaczenie dla współczesnych badań bajki próbuje uporządkować wnioski, do których doszedł w swej pracy Propp. Uznał on m.in., że w bajce znakomicie zachowały się ślady zanikających form życia społecznego. Podobną tendencję można wykazać, dokonując oglądu bajki pod kątem funkcjonowania w niej obrzędów, obyczajów, mitów (jako różnych przejawów religii), motywów charakterystycznych dla poszczególnych obrzędów, ich wzajemnych powiązań etc. W rezultacie Propp, traktując obrzęd i mit jako przejaw pierwotnego myślenia, doszedł do jeszcze jednej przesłanki, "że formy pierwotnego myślenia powinny również być uwzględnione przy objaśnianiu genezy bajki" (por. s. 31). Uczony, rekonstru·· ując mitologiczne podstawy wątków, analizował późniejsze materiały, które praktycznie utraciły już bezpośredni związek ze swoją przeszłością historyczną. Jak pisze Jeremina, ten kierunek badań znalazł w późniejszych latach odzwierciedlenie w lingwistyce, folklorystyce i etnografii. Porównawcza zasada w badaniach folklorystycznych, osobliwe podejście metodologiczne do klasyfikacji i analizy materiału pomogły uczonemu nie tylko ujawnić cały zespól prawidłowości charakterystycznych dla twórczości ludowej, ale i postawić nowe pytania na temat genetycznych źródeł i oddzielnych motywów oraz gatunków, jak i sztuki ludowej w ogóle. Propp, nie ograniczając się tylko do porównywania bajek, począł poszukiwać ich źródeł. W konsekwencji doszedł w "Korzeniach" do wniosku, że nie można rozgraniczać poszczególnych wątków. Niejednorodność i wielowarstwowość bajek stały się bezpośrednią przyczyną badań Proppa nad wszystkimi motywami wchodzącymi w ich skład. Taka analiza bajki jako całości pozwoliła mu wysunąć wniosek, że poważna część motywów bajki magicznej odzwierciedla obrzędy inicjacyjne. W rezultacie naj starszych podstaw bajki (por. s. 353) upatrywał on w obrzędach inicjacyjnych (poświęcających). Na konkretnych przykładach analizował przeobrażenia owych tradycyjnych form obrzędowych aż po współczesne religie. Propp bowiem, podobnie jak jego popTZcdnicy, transformacji bajki upatrywał nie tylko w jej "wnętrzu", ale i w zjawiskach pozabajkowych: w mitologii, rozmaitych wierzeniach, życiu itp. Jak wiadomo, Morfologia bajki jest klasycznym przykładem analizy struktu- �201 ralnej bajki, w kolejnej pracy (Bajka rosyjska) Propp przedłożył koncepcję pochodzenia, rozwoju i życia bajki rosyjskiej, zaś w Korzeniach odwołuje się przede wszystkim do źródeł bajki magicznej i jej historycznych uwarunkowań. Według Czisiowa 4 Korzenie są o.rganicznym przedłuźeniem Morfologii.. W konsekwencji uznaje on obie prace za jedną Z-tomową monografię, której nadaje - modyfikując ~łownictwo - tytuł "Struktura i geneza bajki magicznej". Przypomnijmy też za tym uczonym, że "Korzenie" w folklorystyce radzieckiej spotkały się z żywym oddźwiękiem. Obok recenzji W. M. Zyrmunskiego ("Sowietskaja Kniga" 1947, nr 5, s. 97 - 103) ukazała się książka E. M. Mieletynskiego Bohater bajki magicznej. Pochodzenie postaci (Moskwa 1958). Czistow uważa książkę Mieletymkiego za 1'0;';wijającą, a jednocześnie ograniczającą uniwersalność wywodów Proppa, poszerza ona bowiem pytanie o historyczne warianty, nie tylko w odniesieniu do typów bohatera, ale i samej struktury bajki. Propp, kończąc Korzenie w latach wojny, nie miał możliwości powtórnego sięgnięcia do źródeł w celu sprawdzenia cytatów i uściślenia aparatu bibliograficznego. Był zmuszony do wykorzystania poczynionych wcześniej notatek bądź też podawał pewne dane źródłowe z pamięci. W konsekwencji w nowym wydaniu Korzeni Mikaeła Jakowlewna Mielc uzupełniła wcześniejsze "zaniedbania" Proppa. W Przedmowie do drugiego wydania Jeremina i Gierasimowa wyjaśniają, że uściśliły również cytaty, sprawdziły i uzupełniły przypisy (opracowując je według nowych norm wydawniczych). Skontrolowane zostały także liczne odsyłacze do przeróżnych zbiorów bajek, poprawione błędy w cytowanych tekstach i numeracji wątków bajkowych. Numery bajek ze zbioru A. N. Afanasjewa (Ludowe bajki rosyjskie) uzupełniono według wydania przygotowanego przez Proppa (Moskwa 1957). Tu drobna komplikacja: w 3-tomowym wydaniu bajek Afanasjewa z lat 1936 - 40, jako tzw. białym kruku, nie sposób było przy cytowaniu wariantów tekstu zachować ciągłej numeracji dla tekstów podstawowych i tych z przypisów opracowanych przez Afanasjewa. W przygotowanym bowiem przez Proppa wydaniu wprowadzona została ciągła numeracja wszystkich tekstów, bajki zaś z Uwag Afanasjewa zostały oznaczone oddzielnymi numerami. Uwzględniając założenia Proppa, przedstawione w Przedmowie do I wydania (dołączonej w omawianej książce) redaktorki nie przytaczają numeracji typów bajek według systematyki. Odsyłacze do Złotej gałęzi J. Frazera przedstawione zostały według ostatniego wydania (Moskwa 1983). Sprawdzono ponadto słowa i nazwy uwzględnione p,rzez Proppa, dokonując ich przekładu w tekście książki. Rozszerzone zostały i uściśłone s!aóty, ukazano również późniejsze wydania przytoczonej przez Proppa literatury. Drobne s!aóty, które zostały dokonane. według Jereminej i Gierasimowej nie naruszają treści badań Proppa. Jak widać, otrzymaliśmy nowe, poprawione, niezwykle starannie opracowane drugie wydanie kolejnej książki radzieckiego strukturalisty. Teresa Kiriłł Leningrad Wasiliewicz Czist 1986, ss. 303. O w, Narodnyje tradicii folklor. Smolińska Oczierki tieorii, Najnowszą publikację leningradzkiego etnografa i folklorysty, profesora Czi~towa, można traktować jako pewną sumę jego przemyśleń, oscylujących przede • Por. K. W. Czistow, W. J. Propp - tssltedowattel .. " op. cit., s. 12. �202 wszystkim wokół problemów związanych z przedmiotem badań folklorysty!d, aczkolwiek nie wolną od wielu refleksji na temat etnografii, jej historii i metody badań oraz wzajemnych stosunków między nią a folklorystyką. Ten radziecki uczony o bogatym dorobku naukowym z perspektywy lat oraz własnych doświadczeń i badań próbuje bądź to uzupełnić wcześniejsze swe sądy, bądź w oparciu o nie podejmuje nowe tematy, imponując erudycją i rozległością zainteresowań. Kiriłł Czistow, członek-korespondent Akademii Nauk ZSRR, od prawie 30 lat kieruje Sektorem wschodniosłowiańskiej etnografii w Instytucie Etnografii Ak>.demii Nauk ZSRR w Leningradzie, jest nadto od 1981 roku redaktorem naczelnym "Sowietskoj Etnografii". Ten uczeń Marka K. Azadowskiego, urodzony w 1919 r .. jest autorem około 350 prac, w tym 13 książek 1. Przypomnijmy dla porządku choć najważniejsze z jego pozycji zwartych: Oczierki litieratury Ki" SSR (Pietrozawodsk 1954), Narodnaja poetessa I. A. Fiedosowa. Oczierki żizni i tworczestwa (Pietrozawodsk 1955), Russkije narodnyje socialno-utopiczeskije liegendy XVII - XIX wiekow (Moskwa 1967) 2, Russkije skazitieli KareW. Oczierki i wospom.inanija (Piet!'ozawodsk 1980). Teoretyczne rozważania Czistowa uzupełniają opracowane naukowo i opatrzone komentarzami antologie tekstów. takie na przykład jak: My po nowomli żiwiem, piesni nowy je pojem. (Pietrozawodsk 1952), Pierstienek Sborni1c - czastuszek, dwienadcat zapisannych stawiesznikow. w Karelskoj Izbra1myje ASSR russkije Podgotowka tiekstow, wstup. statja i kommentarii ... (Pictrozawodsk Podgotowka tiekstow. statja i primieczanija sowmiestno s B. E. Czistowoj (Leningrad 1960), I. A. Fiedosowa. Izbrannoje. Sost., wstup. st. i komment. Podgotowka tiekstow ... sowmiestno s B. E. Czistowoj (Pietrozawodsk 1981), Russkaja narodnaja poezija. Obrjadowaja poezija. Sost. i podg. tiekstow sowmiestno s B. E. Czistowoj, wstup. sL .. (Leningrad 1984). Prace Czistowa tłumaczone i wydawane były w wielu krajach (Anglii, Czechosłowacji, Bułgarii, Finlandii, USA. na Węgrzech). W Polsce - jak dotąd - przetłumaczono we fragmentach dwie jego rzeczy 8. Bibliografia prac Czistowa dokumentuje jego wielokierunkowe zainteresowania kulturą ludową, które to znalazły swój wyraz również w najnowszej książce o tradycji ludowej i folklorze. W rezultacie książka składa siq z trzech części. w których obrębie autor podejmuje szczegółowe zagadnienia. Niech nam bqdzie wolno przedstawić je kolejno, umożliwią one bowiem zorientowanie siC; w bogactwie tematycznym myśli Czistowa, którego nie sposób oddać w niniejszym z natury rzeczy ogólnym omówieniu: l. Folklor. Kultura etnosu. Folkloryzm (Etnos, świadomość etniczna i problemy kultury ludowej; Folklor i kultura etnosu; Tradycyjne i wtórne formy oraz problemy współczesnej kultury; Aspekty etniczne folklorystyki słowiańskiej; Bajarze północnorosyjscy i świadomość bylin ogólnoetnicznym dziedzictwem Rosjan), II. Tradycja. Stereotyp i wariantowość. Poetyka wariantu (Tradycja i wariantowość; Wariantowość jako problem teorii folkloru; Wariantowość i poetyka tekstu folklorystycznego), III. Folklor i historia (Dokument historyczny okresu feudalizmu jako źródło folklorystyczne; Z problemów zapisywania utworów folIdorystycznych; Legenda o "Zbawicielu" i problem powt:uzalności wątkó\1! skazki KareW. 1958), Priczitanija. 1 Szczegółowy wykaz prac Czistowa do 1960 r.: Spisak osnownych rabot po tolkłorlstikle I etnogTaJii doktora istorlczeskich nauk professora K. W. Czistowa (k 60-1ietlju so dnja ,"ożdienija), "Sowietskaja Etnografija" 1980, nr 1, s. 166 - 189. 'Monografia Czistowa poświ<:cona tegcndzie zostanie wydana w najbliższym czasie w j. polskim przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą. , Por. K. W. Czistow, Poezja lUdzkiej potrzeby czyli a zawodzeniach ludowych; Zawodzcnla, przeł. J. Litwiniuk, "Regiony" 1976, nr 4, s. 5 - 18; 19 - 41; Tcnże, Specyfika tolkloru w .~wietLe teorii informacji, przeł. E. Kosowska, ,.Literatura Ludowa" 1977, nr 6, s. 42 - 52. �203 folklorystycznych; Socjalno-utopijne ruchy w kręgu zainteresowań "wiedeńskiej szkoły etnograficznej"; Legenda o Maksymie Zeleźniaku). Punktem wyjścia dla teoretycznych refleksji Czistowa jest współczesny stan naszej wiedzy na temat zakresu bada!} i wzajemnego stosunku dwóch siostrzanych nauk społecznych etnografii i folklorystyki. W efekcie już we Wstępie formułuje on podstawowe pytania w tej mierze, na które w poszczególnych rozdziałach książki oraz w jej zakończeniu (por. Z historii etnografii radzieckiej 30 i 80 lat XX wieku; O niektórych zagadnieniach ogólnej teorii folklorystyki) próbuje dać odpowiedź. Czistow opowiada się za dalszym zbliżeniem obu nauk. Rozwój ich bowiem i wzajemny doń stosunek były na przestrzeni dziejów zróżnicowane i niejednolite, a tak;;c w różnych krajach przez rozmaite szkoły etnograficzne i folklorystyczne były one odmiennie interpretowane. Autor uznaje, że problem tkwi nie w tym, aby ustalić, którzy uczeni się pomylili, ale w tym, że etnograf i folklorysta jeden bez drugiego w swych badaniach obejść się nie może, A w Związku Radzieckim, jak podaje Czistow, sama sytuacja na rynku wydawniczym w tej kwestii jest dość skomplikowana i obrazuje tradycyjne podziały. Filologiczne pisma nie chcą publikować prac, w których widzą "etnograficzną folklorystykę", a etnograficzne "filologicznych". W k()nse!<wencji uczony leningradzki postuluje, aby folklorystyka w celu ostatecznego samookreślenia się przeskoczyła wreszcie "Scyllę filologii i Charybdę etnografii" (s. 7). Jest ona bowiem nauką według niego jednocześnie i filologiczną i etnograficzną. Pogląd ten szczegółowo uzasadnia on w poszczególnych rozdziałach swej najnowszej książki, dowodząc, że ani filologiczna ani etnograficzna alternatywa nie mają dostatecznie przekonujących podstaw i argumentów teoretycznych. Według Czistowa folklor tworzy specyficzny podsystem, spełniający bardzo ważną rolę w systemie tradycyjnej kultury ludowej, jest on jej swoistym "językiem", wyróżniającym się od innych .,języków" znakami umownymi i symbolicznymi informacjami, wspomagającymi kulturę materialną. W konsekwencji folklor pełni funkcję integracyjną, potęgującą i kształcącą tradycyjną kulturę, wyrażając etniczne jej funkcje, którymi w sposób szczególny interesuje się etnografia. Czistowa w kreśleniu przedmiotu badań folklorystyki i jednoczesnym akcentowaniu wzajemnych zależności i związków między nią a etnografią wspomagają - jak wspomniano - szczegółowe zagadnienia, które podejmuje on i analizuje w swej książce. W sumie seria teoretycznych szkiców o zróżnicowanym charakterze, które badacz leningradzki proponuje czytelnikowi, korzeniami sięgają do wcześniejszych jego prac, w sposób jednak zasadniczy uzupełniając je i wzbogacając. Teresa Smo!ińska N. A. Kry n i c z n a j a, Russkaja narodnaja istoriczeskaja Leningrad 1937, wyd. "Nauka", ss. 226. proza. Woprosy genezisa i struktury, Od czasu kiedy Aleksander Nikołajewicz Wiesiełowskij napisał pamiętną pracę pt. "Tri gławy iz istoriczeskoj poetyki" I, w folklorystyce rosyjskiej obserwuje się tendencję do wiązania folkloru historycznie uprofilowanego z dziejami narodu rosyjskiego. I A. N. Wiesielowskij, Tri glawy Proswieszczenija" , 1898, nr 4/5. iz lstoriczeskoj poetiki, "Żurnal Ministerstwa Narodnogo �204 Stworzona tą drogą koncepcja rosyjskiej szkoły historycznej w folklorystyce zaowocowała dziesiątkami opracowań. Daje się obserwować jej wzloty i upadki. Historyczność folkloru fzczególnie w ostatnich latach stała się przedmiotem licznych publikacji. Temu właśnie zagadnieniu poświęciła uwagę Neonila Artemowna Krynicznaja, która obraz ludowej wizji przeszłości próbuje zarysować na gruncie podań. Nie jest to zresztą pierwsza praca tej folklorystki z. Już we wstępie określa swoje stanowisko wobec przedmiotu badań uznając. że podanie, niezależnie od obecności w nim elementów fantastycznych, ze wzgl~du na stosunek do rzeczywistości jest opowiadaniem o realnych faktach (s. 5). Analizując historyzm rosyjskiego folkloru autorka pomija byliny, legendy, pieśni historyczne, uznając, że to właśnie podania "zawierają w sobie całokształt historycznych wiadomości" (s. 6). Czyni tak, chociaż przyznaje, że "utwory tego gatunku (tj. podall) stanowią nieodłączną część folkloru historycznego" (s. 6). Autorka zadaje sobie pytanie, "jaki to aspekt historycznej rzeczywistości znalazł się na dnie podania?" (s. 9). Wydaje się, że bardzo słusznie uznaje, iż skoro najpierw bylina, a później pieśń historyczna zorientowane były na wydarzenia o zasięgu ogólnorosyjskim, to przedmiotem podań były wyłącznic wydarzenia lokalnej historii. Uważa ponadto, że "początkowym zadaniem podania bylo przechowanie historii konkretnego rodu, następnie wspólnoty sąsiedzkiej, a w końcu historii określonej miejscowości" (s. 10). Dalej autorka pisze, że w proce,;ie długotrwałego funkcjonowania gatunku. zawarte w opowiadaniach wydarzenia uformowały się jako ustna kronika jednej lub grupy wsi. Czy na pewno była to ustna kronika? Mam co do tego poważne wątpliwości. Otóż folklor spontanicznie reagujący na każdy wyraz rzeczywistości zajmował się przede wszystkim tymi jej obszarami, które bezpośrednio dotyczyły lub głęboko poruszały społeczność. Wiadomo, że podstawowym tworzywem folkloru historycznego były wydarzenia o charakterze lokalnym, nie mające wpływu na szeroko rozumiany proces dziejowy. A zatem przypadkowa, zagadkowa śmierć bliskiego, pożar, powódź, budowa domu, karczmy, kościoła. Pierwszy przyjazd lokomotywy czy cyklisty. Jednakże skala tych wydarzeń okazywała się niewielką. Szybko o nich zapominano, a ,.puste" miejsce zajmowały nowe wydarzenia, które wpisane w konwencję właściwą folklorowi trwały do kolejnej zmiany. Ulotność ta zatracała swoje obowiązujące formy w przypadku wydarzeń o charakterze regionalnym, czy znacznie poza region wykraczających. Podkreślam. że chodzi tu o "wydarzenia", a nie o ich odbicie w folklorze. I chociaż miały one miejsce w określonych punktach, to wobec zakresu zjawiska st.awały się ogólnokrajowymi. Właśnie takim przykładem posługuje się Neoniła Krynicznaja mówiąc o marszu Piotra I w roku 1702 przez Zaoneże, wsie dzisiejszej Karelii, przez jezioro Onega, rzekę Swir i jezioro Ładoga ku zwycięskiej bitwie ze Szwedami. Fakt ten przerósł skalę wydarzenia lokalnego, stając się fakt.em ogólnorosyjskiej historii. Jednakże mówiące o tym przemarszu podania nie zatraciły swego lokalnego charakteru i ich zakres występowania ogranicza się do okolic tych miej~cowości, które tak czy inaczej "uczestniczyły" w danym wydarzeniu. Podobnie było z powstaniami Stiepana Razina lub Jemieliana Pugaczowa, które dalece wykroczyły poza ramy wydarzenia lokalnego, ale ich odbicie w folklorze znalazło wyraz tylko tam, gdzie się szczególnie zapisały. na obszarach byłego teatru działań powstańczych. 'Badania przypomnieć istoriczcskoj Petrozawodsk nad historycznością folkloru prowadzi Neoniła Krynicznaja od dawna, by lu jej artykuł pl. Otraźenije totemomifologiczeskich predstawlcnij w narodnoproze. K woprosu o struklurie i genezisie predanija, (w:) Folkloristika Karelii. 1983, s. 4 - 22. �205 Myśl Neonily Krynicznej o stosunku gatunków folkloru do rzeczywistości historycznej, różni się od tej, jaka w przeszłości zakorzeniła się w rosyjskiej folklorystyce, a rozważania swe snuje na gruncie prawdopodobieństwa z jakim wyraziły się lub mogły się wyrazić treści historyczne w poszczególnych gatunkach (s. 11 - 12). Zwraca też autorka uwagę na to, że często w omawianym folklorze tzw. motyw historyczny, charakteryzujący się wyjątkową wiarygodnością, w rzeczywistości wyrasta z pnia fantastycznego, z natury mitologicznego. Te natomiast motywy, które nazwać wypada "legendarnymi" często po weryfikacji okazują się być w pełni mitologiczne. I jest to zdaniem Krynicznej zupełnie zrozumiale, skoro mitologiczne było pierwotnc myślenie. Nie odrzuca przy tym sugestii wzajemnego przechodzenia motywów właściwych różnym gatunkom folklorystycznym, tzn. do podań przenikały motywy właściwe legendzie, np. prześladujący Iwana Groźnego święty Kornilo trzymający w n~ku swoją głowę obciętą z rozkazu cara. Innym razem pojawiają się w opowiadaniach motywy wlaściwe by1iczcc, np. gdy Piotr I wchodzi w konflikt z wodnikiem. (Oczywiście wszystko to dotyczy specyfiki folkloru rosyjskiego i terminologii stofowanej w radzieckiej folklorystyce). A zatem tzw. motywy fantastyczne w strukturze podania posiadają mitologiczne kopie, a VI innych, ich [)ojawienie się uwarunkowane jest koegzystencją różnych gatu.nków: podań z legendami, byliczkami, a niekiedy bajkami i bylinami. Orientacja podań na określony aspekt bytu społecznego warunkuje nie tylko treści, ale i strukturę gatunku. Swoistość tej struktury zdaniem autorki, jest jedną z ważniejszych oznak gatunku, dlatego w każdym z folklorystycznych gatunków jest ona inna. W dalszym ciągu swego wywodu Krynicznaja, dając przegląd dotychczasowych osiągnięć na polu systematyzacji folklorystycznej (Sokołowa, Eliasow, Lazariew, Krugliaszowa), stwierdza, że nie ma powszechnie przyjętej systematyki pOd2ń. Sama zaś w omawianej pracy stosuje klasyfikację poda!'l o przeszłości ujmując ją w następujijce grupy: 1) o zasiedleniu i zagospodarowaniu kraju, 2) o aborygenach kraju, 3) o "panach", 4) o skarbach, 5) o olbrzymach, bohaterach oraz siłaczach, 6) o walce z wrogiem wewnętrznym, 7) o rozbójnikach, 8) o schizmatykach, 9) o postaciach historycznych. Dalej autorka rozwodzi się na temat definiowania motywu i wątku przytaczając cały szereg różnych na ten temat opinii. Sama zaś wydaje się przychylać do sugestii wyrażonych przez Sokołową i Meletyflskiego. Dochodzi tu w końcu do przekonGlnia, że "dalsze badanie ludowej prozy historycznej bez rozpatrzenia jej struktury j,t!w jednej z ważniejszych cech gatunkowych i jako klucza do odkrycia gc:nczy danego gatunku dzisiaj jest już niemożliwe" (s. 20) i dlatego uznaje, że ów problem ..jest jednym z podstawowych celów naszej pracy" (s. 20). Ponieważ w folklo;-ystyce radzieckiej jest to rzecz bez precedensu toteż autorka przyznaje, iż niektóre jej sugestie badawcze mogą się okazać dyskusyjne. Swoje zadanie widzi w: l) aprobacie metody analizy strukturalnej, opracowanej do badania pc.dań, 2) wyjaśnieniu podstawowych motywów w systemie jakiegoś gatunku, 3) stwol'zeniu przybliżonych zarysów swego rodzaju systematyki rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Zrozumiałym siG zatem wydaje, :~e celem pracy jest wyjaśnienie genetycznych źródeł gatunku i poszczególnych jego motywów co w praktyce jest paralelne z badaniem struktury rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Prawdopodobnie ze względu na te wzajemne związki i wzajemne uzależnienia wspomnianych faktów, Władymir Propp rozpatrując strukturę bajki pisał: "badanie formalnych �206 prawidłowości predestynuje badanie prawidłowości historycznych C.. ). Dopóki nie ma właściwego metodologicznego opracowania nie może być prawidłowego opracowania historycznego" 3. Ale wcześniej zauważał, że "należy odpowiedzieć na pytanie - skąd pochodzi bajka, a potem należy odpowiedzieć na pytanie - co ona sobą wyraża" 4. Odpowiedziom na te pytania, oczywiście na gruncie podań o treściach historycznych, poświęcona jest praca Neoniły Krynicznej. Autorka po analizie podstawowych dziewięciu grup tematycznych rosyjskiej ludowej prozy historycznej stwierdza, iż wszystkie one sprowadz<:lją siC; do pewnej jedności i mogą się różnicować ku trzem systematycznym kategoriom: gospoda,rczej, wojennej i kapłańskiej. Zbliża to autorkę do "trójfunkcjonalnej teorii" zaproponowanej przez francuskiego uczonego Georgesa Dumezila 6, który na system mitologiczny ludów indoeuropejskich nałożył schemat struktury społecznej ich społeczeństwa we wczesnym etapie jego rozwoju. Ponieważ. zdaniem Krynicznej, ważniejsze strukturalne komponenty ludowej prozy historycznej mają swój początek w mitologii, dlatego uważa, że wraz z podstawowymi wydarzeniami podanie otrzymało w spadku ich semantyczną dyferencjację, a tym samym trójfunkcjonalność postaci. "Mało tego - pisze Krynicznaja - podanie otrzymało to w spadku i przechowało w trakcie swego rozwoju, jako określony system gatunkowy. Przecież także w takich późniejszych przekazach, jak podania o Piotrze I zasadniczy bohater występuje jako kapłan i mag, to jako wódz wojenny, to jako twórca porządku w źyciu gospodarczym swojego ludu. Gospodarcza działalność Piotra w podaniach została ukazana w planie synchronicznym i diachronicznym: przedstawiony został jako archaiczny "bohater kulturowy" i jako budowniczy konkretnych i zupełnie realnych obiektów" (s. 222). Autorka zauważa w podaniach następujące prawidłowości. Otóż znajduje w nich dwa wzajemnie połączone funkcjonalne rzędy odnoszące się do postaci w tych podaniach występujących. Pierwszy z nich jest obrazem boskiego przodka założycieła rodu (później wodza, cara), w którym funkcje formałnych postaci stanowią synkretyczną jedność. Każda z tych funkcji może istnieć sama dając liczne modyfikacje. Druga grupa funkcjonalna, obrazuje postacie antagonistyczne, które przeszły ewolucję, od wszystkomogących mitologicznych cudotwórców do zupełnie reałnych wrogów. Opowiada dalej Krynicznaja o sposobach organizacji poszczególnych motywów w konkretny temat folklorystyczny. Uznaje bowiem, że skoro "podanie wyrasta na łonie mitologii, można być przekonanym, że szczególnie w mitach o boskim przodku należy szukać podstaw organizacji strukturalnych składników w jedność. W następstwie, w procesie funkcjonowania podań motywy te rozwijają się i rozszerzają, podlegając określonej transformacji" (s. 224). Czym jest praca Neonily Krynicznej? Otóż obok drobiazgowych rozmyślań o gatunkowej specyfice rosyjskiej historycznej prozy łuaowej i problemach jej badania oraz pewnych osobliwościach tematycznego formułowania się tejże prozy, jest omawiana praca nowym spojrzeniem na folklor. Poprzez prace Levi-Straussa i Dumezila autorka schodzi w głąb struktury podań, by w końcu nadae swojej myśli daleko idące uogólnienie. Wojciech Łysiak , w. J. Propp, MOTfologija skazId, Moskwa 1969, s. 20 - 21. Tamże, S. 10 - 11. • G. Dumezil, Mythe et epopee, Paris 1968; tenże, Hcur et molhcur ł du guewicr, Paris 1969. �207 Vaclav F r o l e c a kolektiv. Vcinoce v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439. Przedstawiana praca, pod redakcją i z duiym udziałem V. Fralca, jest wynikiem całościowego, wieloaspektowego widzenia zjawisk kultury. V. Frolec i jego współpr2.cownicy postanowili bowiem pokazać z jednej strony jak jedno ze świąt (czy lepiej cały ciąg zachowa/l związanych z okresem zimowego przełomu zwanych cyklem świąt zimowych) Boże Narodzenie przebiegało w różnych warstwach czeskiego i morawskiego ludu. Z drugiej strony zaś pokazać odbicie tych świąt w literaturze, muzyce i sztuce. Sam V. Frolec zajął się częścią etnograficzną analizą niezwykle bogatego materiału zachowań kulturowych w czasie tego cyklu świąt, przygotowując równocześnie wprowadzenie i zakończenie. W książce znalazły się ponadto niezwykle ciekawe rozdziały Jitki Snizkowej o muzyce inspirowanej motywami świąt Bożego Narodzenia (Ceska vanocni hudba), Jana Cervenki o motywach bożonarodzeniowych w czeskiej literaturze ("Motiv v[moc w ceske literature") i Very Davidowej - motywy bożonarodzeniowe w sztuce ("Vanocni motivy v ceskem vytvarnem um{mi"). Niezwykle jest też interesujący esej Ladislava Dvorskego analizujący przemiany zwyczajów Bożego Narodzenia i ich dzisiejszy obraz ("Vanoce dnes"). Ze zrozumiałych względów, jako etnograf, chciałam nieco szczegółowiej omówić rozdział "Boże Narodzenie w tradycji czeskiego ludu" ("Vanoce v tradici ćeskego lidu") autorstwa Vaclava Frolca, znanego i cenionego, o bogatym dorobku, etnografa z Uniwersytetu w Brnie. Już samo wyeksponowanie w tytule tradycji wskazuje, że będzie ona w pracy główną kategorią traktowaną tak przedmiotowo jak i podmiotowo. Myślą bowiem przewodnią analizy jest obraz i znaczenie wszystkich zachowałl ludzkich związanych z cyklem zimowych świąt. Zachowań sacrum i profanum, prastarych, archaicznych i współczesnych, kontynuujących przedchrześcijańskie wierzenia i współczesne zachowania ludyczne. Autor eksponuje pochodzenie wielu z zachowań od przedchrześcijańskich świąt związanych z zimowym przelomem i nawiązujących do analogicznych świąt w kulturze grecko-rzymskiej (np. Saturnalia). Praca zawiera ogromny materiał opisowy (udokumel"ltowany w przypisach) dotyczący Czech i Moraw od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy, oraz nie mniej bogaty materiał porównawczy z całej właściwie Europy. Odnajdujemy tu też analogie do zwyczajów i obrzędów polskich. Autor, podkreślając trwanie form tradycyjnych aż po wiek XIX, próbuje wyodrębnić kilka wyrażnych warstw wskazując na typowe dla nich zmiany jakościowe:· 1. warstwa przedchrześcijańska, 2. warstwa od zderzenia się form pogańskich z chrześcijaństwem dająca w efekcie formy synkretyczne, 3. warstwa "mieszczańska" pod ogromnym wpływem reformacji i sekularyzacji, ale również rewolucji przem~nłowej. Za swoisty symbol tego czasu uważa V. Frolec przesunięcie obchodzenia świąt z plaszczyzny społecznej do rodzinnej. Stąd też wyprowadza tworzenie się nowych zwyczajów powstających w środowiskach małomiasteczkowych, szczególnie rzemieślniczych (cechach i rodzinach rzemieślniczych), a następnie roz:;zerzających się na inne warstwy (np. choinka wywodząca się z Niemiec, rozbudowana forma daru, czy rozkwit teatru ludowego typu Herodów, czy Jasełek). Omawiając wpływ różnych wyznań na tradycję i zmiany w obchodzeniu świąt autor zwraca uwagę, ilustrując to przykładami empirycznymi, że typowymi dla Kościoła Katolickiego był synkretyzm i "oswajanie" dogmatów kościelnych wplatanych w tradycje ludowe, Kościół Prawosławny uważa za najbardziej tolerancyjny dla przedchrześcijańskich wierzeń ludowych, wreszcie Kościół Prote- �208 stancki reformacja miała przenosić obchodzenie świąt Bożego Narod:~enia ze społeczności do rodziny. Cała rozprawa, bo chyba to najlepsze określenie dla tej liczącej ponad 120 stron pracy, składa się z 5 rozdziałów. Pierwszy - "Święto. Czas a kultura" jest wprowadzeniem do podejmowanej problematyki i usytuowaniu Świąt Bożego Narodzenia w przedchrześcijańskim rozumieniu czasu wiążącym się z przełomami roku słonecznego. Rozdział "Święte noce" to zarówno wskazanie na początek obchodzenia tych świąt oraz wzrost ich znaczenia, jak również próba etymologii czeskiej nazwy "V[moce" (wyprowadzając ją z formy niemieckiej Weihnachten). Rozdział "Czas przed bożonarodzeniowy" zawiera zwyczaje i wierzenia dotyczące adwentu z bogatym zestawem zwyczajów ("przebierańcy" i "maszkary", wróżby w dniu św. Barbary, Łucji, Andrzeja, Mikołaja itp.). Rozdział "Czas Bożego Narodzenia" to szczegółowa analiza rozbita na podrozdziały: wprowadzający ,.Sacrum i profanum", w podrozdziale "Chrześcijańskie elementy w BożY!1l Narodzeniu' tytu; zapowiada treść. Podrozdział "Wigilie w dobie Karola IV" zawiera bogate źródła i przekazy średniowieczne, między innymi ogromnie ciekawy tekst teologicznego traktatu Jana z Holesova z poł. XIV w. W 8 punktach średniowieczny mnich analizuje oobchodzenie Bożego Narodzenia w Czechach i na Morawach !lrytykuj~1c, ale i dokladnie opisując ich elementy pogail:okie (jego rękopis znajduje się w bibliotece UJ w Krakowie). Następne podrozdziały to "Między średniowieczem a nowożytnością" oraz .,Kolęda" - tu odnajdujemy analizę i przykłady kolęd, pastorałek, ale i znakomitą analizę pierwocin teatru ludowe£oo, jakimi były jasełka i Herody. Uwypukla w niej autor ogromną rolę kolęd i form teatralnych wyglaszanych i śpiewanych w języku narodowym, czeskim, w podtrzymywaniu świadomości narodowej wszystkich warstw w niesprzyjających okresach historycznych. Podrozdział "Symbole powodzenia" nawiązuje do zachowań magicznych stosowanych w tym okresie w celu sprowadzenia powodzenia i zabezpieczenia powodzenia i zabezpieczenia w nadchodzącym roku człowieka i dobytku (magi:l wegetatywna i apotropeiczna). Dalsze tytuły to "Bożonarodzeniowa zieleń a choinka" oraz "Wigilijny dar". Część "Święto ludzkiej miłości" jest ostatnią częŚCirt tej rozprawy. Podkreślono tu ogólnoludzkie wartości świąt Bożego Narodzenia. Z zestawionych części i rozdziałów widać wyraźnie zamierzenie wskazania kolejnych okresów historycznych. Ale równocześnie wyeksponowane jest w każdym z nich typowe zachowanie symboliczno-znaczące (np. "maszkary" symbol magii, choinka i dar symbol przesunięcia świąt ze społeczności do rodziny). Kończąc omawianie tej części książki należy zatrzymać się na sprawach warsztatowych. Szacunek budzi bogactwo zebranego materiału tak z Czech i Moraw, jak i pcrównawczego z innych krajów Europy. Przykłady te znalazły swe udokumentowanie w ponad 300 przypisach. Kończący książkę esej Ladislava Dvorskego "Boże Narodzenie dzisiaj" jest próbą spojrzenia na Święta Bożego Narodzenia w calej ich historii i ich rol:-! w życiu ludzkim, Interesują go również przeobrażenia zachodzqce w zwyczajac;1 świątecznych oraz ich perspektywa i rola we współczesnym społeczeństwie i rodzinie. Tradycji i ciągłości świąt upatruje L. Dvorsky w zespole wartości, jakie niosą, eksponując więzi rodzinne. ZWTaca uwagę, że poza znanymi czynnikami zmian należy uwzględnić cechujący dzisiejszego człowieka pośpiec:,. Mówiąc o współczesnych formach obchodzenia świąt stwierdza, że najlepiej zachowały się choinka i dar, czasem pamięć o przodkach. I chociaż, jak uważa, współczesne państwo kultywuje niektóre elementy świąt: choinka w miejscach publicznych. liczne audycje i artykuły w środkach masowego przekazu itp., jest to forma po- �209 \'iierzchowna. Zubożone, ale posiadające swe wartości święta obchodzone są w rodzinie i wzbogacane o formy ludyczne. W interesującym eseju jest też parę miejsc "przegadanych", np. zbyt szczegółowe analizy tekstów audycji i artykułów o tematyce bożonarodzeniowej. Kończąc omawianie tej książki należy zwrócić również uwagę na jej formę edycyjną. Wydana jest niezwykle starannie z przemyślanymi i służącymi tekstowi ilustracjami i przerywnikami rysunkowymi. Na uwagę zasługuje też tok narracji, szczególnie w części etnograficznej. Napisana jest ona barwnie i dostępnie z pełnym jednak wykorzystaniem warsztatu naukowego. Z pewnością jest pozycją, którą warto polecić czytelnikowi polskiemu-etnografowi i miłośnikowi tradycji. Tym bardziej, że odnajdzie na każdym kroku analogie do zwyczajów w Polsce. Anna Viera tendencie, G a s p a r i k o va, Slovensk<l. Bratislava 1986, ss. 359. l'udomi pr6za a jej sucasne Szyfer vyvinove Punktem wyjścia dla prac z zakresu historii folklorystyki, genologii folklorystycznej, a także komparatystycznych ujęć szczegółowych problemów charakterystycznych dla kultury ludowej są narodowe opracowania folkloru. Syntetyczno-analityczny charakter takich zindywidualizowanych narodowo monografii dostarcza wiele cennego materiału zarówno badaczom zajmującym się historycznym, jak i teoretycznym oglądem tradycji folklorystycznej. Do takich właśnie prac, na które czeka wielu uczonych, można zaliczyć książkę dr Viery Gasparikovej, wydaną przez Narodopisny Ustav SAV w Bratysławie. Praca poświęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym jest kolejną pozycją Gasparikovej, którą to dokumentuje ona swoje wieloletnie i zróżnicowane zainteresowania słowackim folklorem słownym. Zainicjowane prze7 nią przed laty badania nad folklorem zbójnickim znalazły swój wyraz w dwóch monografiach: Zbójnik Michat Vdovec v histórii a fotkl6re gemerskeho l'udu (Bratislava 1964) i Zbojnik MiSo VdovCIk (Bratyslava 1966) oraz antologii tekstów pt. Povesti o zbojnikoch zo s!ovenskych a pot'skych Tatier (polskie teksty wybrała T. Komorowska, Bratislava 1979). W wydanej zaś ostatnio z okazji 300-letniej rocznicy urodzenia Juraja Janosika epokowej edycji pn. Janosik. Obraz zbojnika v ncirodnej kulture (Bratislava 1988) Gasparikova przygotowała w oparciu a prace zespołu słowackich i czeskich specjalistów uwagi, komentarze oraz wybór opowieści. Efektem wieloletniej penetracji terenowej i archiwalnej tej słowackiej folklorystki są ponadto naukowo opracowane antologie prozy ludowej, takie, jak: Ostrovtipne pribehy i velike cigcinstva a zarty. Humor a satyra v Tozprcivaniach stovenskeho t'udu (Bratislava 1980), Zlata podkova, zlate pero, zlaty vIas. Carovne rozprcivky slovenskeho l'udu (t. I i II, Bratislava 1984- 85). Natomiast badania nad interetnicznymi związkami kulturowymi prowadzone w krajach słowiańskich zaowocowały wydanymi w Polsce antologiami tekstów, które autorka opracowala wspólnie z folklorystami polskimi, czeskimi i łużyckimi (por. Słoneczny koń. Bajki słowackie. Wstęp, wybór tekstów, układ zbioru, posłowie, komentarz i indeks ..., przekład T. Komorowska, Warszawa 1981; Zb6jnicki dar. Polskie i słowackie opo14 Lud \. LXXIII �210 wiadania Humor tatrzańskie ludowy (wespół z T. Komorowską), Warszawa 1976; Skarb w garncll. Zachodnich (pod red. D. Simonides), I wyd. Opo-Ie 1979, Słowian II wyd. Opole 1989). Jak widać, książka posWlęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym ma wyjątkowo solidną podstawę materiałową. Autorka posiada bowiem znakomitą orientację w zasobach materiałowych folkloru słowackiego, zarówno tego pomieszczonego w archiwach, jak i funkcjonującego w terenie. Gasparikova, zanim przystąpiła do omówienia funkcjonowania współczesnego folkloru słownego, odwołała się do korzeni, z których wyrósł. W konsekwencji omawiana książka składa się z dwóch podstawowych części i powiedzmy od razu - dokumentację wywodów teoretycznych stanowi oddzielny fragment pracy Dodatek tekstowy, w którym autorka pomieściła 50 opowieści. W poprzedzającym całość Wstępie słowacka folklorystka, pisząc o celach i za~ożeniach metodologicznych książki, zwróciła uwagę na takie zagadnienia, jak folklor a literatura, folklor a kultura masowa, tradycje zbieractwa prozy folklorystycznej na Słowacji. W rezultacie już w tej części pracy Gasparikova przedstawiła swoje stanowisko badawcze, pisząc o stabilności literatury i wariantowości folkloru, o odbieranych przez przekaz ustny impulsach przekazywanych przez środki masowego przekazu, o problemach związanych z tekstologią folklorystyczną, o specyfice folkloru słowackiego po 1945 r. W części I pracy pt. Tradycyjna proza ludowa do 1945 r. Gasparikova podzieliła folklor słowny na podstawowe rodzaje i gatunki, eksponując formę i elementy struktury tradycyjnych opowieści. Czyni to zgodnie z międzynarodową typologią, wyróżniając dwie podstawowe grupy tekstów: bajki (bajki zwierzęce. właściwe, tj. magiczne, legendy, nowele, żarty i anegdoty) oraz podania (historyczne, demonologiczne lub wierzeniowe i lokalne). Podstawą typologii materiału słowackiego stały się systematyka międzyrodowa Aarne- Thompsona oraz jej polska mutacja J. Krzyżanowskiego. Autorka, omawiając tradycyjne gatunki folkloru słownego, wiele uwagi poświęciła ich nosiciełom oraz okazjom i okolicznościom, które szczególnie sprzyjają przekazowi ustnemu (obok wyszczególnionych okazji według pór roku odwołała się ona do takich sytuacji, które funkcjonują przez cały rok, np. opowiadania przed snem, podczas drogi do pracy, podczas przerw w pracy, podczas rodzinnych uroczystości, w trakcie spotkań mężczyzn w karczmie itp.). W części II, traktującej o funkcjonowaniu opowieści ludowych we współczesności, Gasparikova poddała wielostronnej analizie słowacki folklor słowny według następującego planu: Uwarunkowania, przesłanki i podstawy studiów r!ad prozą folklorystyczną. Rodzaje, gatunki i typy prozy ludowej (tu: bezpośrednia konfrontacja ze starszym stanem, rejestracja na pcxistawie tematycznych i reg;onalnych badań szczegółowych, dodatek: badania kwestionariuszowe), stylistyczna strona współczesnych opowiadań, życie prozy folklorystycznej we współczesności. \vspółczesne tendencje rozwojowe i perspektywy opowieści ludowych. Jak już wspomniano, słowacka folklorystka swoje ustalenia dokumentuje Dodatkiem tekstowym, w którym pomieściła zróżnicowane gatunkowo opowieści. zapisane po 1945 r. Na szczególną uwagę zasługuje pięć pierwszych wariantów opowieści, które zostały zarejestrowane w odstępie 30-letnim bądź od tych samych narratorów, bądź od ich krewnych lub sąsiadów. Gasparikova poszła bowiem śladem studentów F. Wollmana, którzy prowadzili prace zbierackie na Słowacji w latach 30 naszego stulecia. Zgromadzone w antologii teksty zostały skla- �211 syfikowane według katalogów A. Aarncgo-S. Thompsona oraz J. Krzyżanowskiego, a także uwzględniono ich odzwierciedlenie w zbiorze J. Polivky. Ambicją Gasparikovej, mimo wielu istotnych ustaleń, nie jest opis dziejów prozy słowackiej, ale analiza uwzględniająca jej zmiany, trendy i tendencje rozwojowe. Autorka, realizując postawiony sobie cel, ustosunkowała się do zebranych wcześniej materiałów oraz poczynionych ustaleń metodologicznych, oceniając i rewidując dotychczasowe s~1dy słowackich folklorystów. W konsekwencji jej analizę cechuje wiele cennych wartościowań komparatystycznych (szczególnie w odniesieniu do folkloru czeskiego) oraz refleksji odwołujących się zarówno do najstarszych etapów zbieractwa folklorystycznego, jak i do jej własnych doświadczeń terenowych. Można uznać, że refleksje na temat doświadcza!l i efektów pracy zbierackiej Gasparikovej przede wszystkim stanowią o wartości naukowej omawianej książki, bogato ilustrowanej tekstami. Teresa Smo!ińska Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a V1astivedne Spolecnosti v Brne a k 60. narozeninam Ph dr. Vladimira Nekudy esc .. pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507., il. Praca zbiorowa Hodna zeme zredagowana przez znanego czeskiego etnografa V. Frolca, zasługuje na odnotowanie ze względu na powód, który spowodował jej wydanie oraz ze względu na swoją zawartość. Powód wyszczególniony został w podtytule, jest nim stulecie Towarzystwa Muzealnego w Brnie (zał. 1888 r.), a od 1979 roku działającego jako Towarzystwo Muzealne i Krajoznawcze. Drugi powód to 60-lecie urodzin archeologa Vladimira Nekudy, prezesa TMK i redaktora Morawskiego Przeglądu Naukowego ("Vlastivedny vestnik moravsky"), a także innych morawskich czasopism naukowych, kierownika historyczno-archeologicznego oddziału Muzeum Morawskiego w Brnie. O powstaniu i działalności Towarzystwa Muzealnego piszą A. Verbik i J. Jamik (s. 17 - 51). Powstało ono jako reakcja na działalność szowinistycznej części niemieckiej kultury w dziejach Moraw. Przedstawiciele inteligencji czeskiej pragnęli wykazać autochtoniczny charakter kultury slowiaó.skiej na tym terenie, jej rolę i tym samym utwierdzić świadomość narodową czeskiej większości na Morawach, większości nie majqcej pełnych praw i swobody działania. Towarzystwo podjęło prace naukowe z zakresu historii, archeologii i etnografii. Od 1897 roku zaczęła się ukazywać w fOl'mie zeszytów encyklopedia morawska, pod ogólnym tytułem Vlastiveda moravska (Morawskie krajoznawstwo). O tym i innych wydawnictwach Towarzystwa pisze J. Kubicek (s. 52-70), tam też znajdziemy szczegółową bibliografię, doprowadzoną do roku 1987. Wśród kilkudziesięciu mniej lub bardziej obszernych rozpraw zamieszczonych w omawianym tomie, przeważają prace archeologiczne i historyczne, ukazujące aktualny stan badaó. przeszłości Moraw. Mamy tu rozprawę o naj starszej mapie tej krainy, o kulcie świętych w okresie wczesnego feudalizmu, liczne prace na temat początków osadnictwa na Morawach, a także rozważania o humanizmie morawskim, czy o sytuacji ludności wiejskiej w okresie wojny trzydziestoletniej. Szereg przyczynków dotyczy budownictwa, zarówno z okresów archeologicznych, �212 jak i budownictwa historycznego, w tym sakralnego. Niektóre rozprawy mówią o działalności muzeum i jego zbiorach, jeszcze innc poruszają kwestie ustroju terytorialnego Moraw w XVIII wieku. Są i rozprawy o tematyce etnograficznej: o budownictwie i stroju morawskim. Bez wątpienia godna uwagi jest także rozprawa V. Svobodovej i M. Toncrovej na temat ludowej tradycji w życiu wielki('go miasta (s. 498 - 507). Dowodzi ona, że badacze morawscy, a przynajmniej etnografowie, nie zajmują się wyłącznie przeszłością rodzimej kultury, że interesuje ich również teraźniejszość. Nie sposób oczywiście omówić bliżej wszystkich zamieszczonych w tomie studiów, ze względu na ich wielki tematyczny wachlarz i z powodu ich często bardzo przyczynkarskiego charakteru. Bez wątpienia jednak są one dowodem prężności morawskiej nauki, a ich wartość docenią w peJni przcdstawiciele poszczególnych dyscyplin, zwła~zcza archeolodzy i historycy. Wydaje mi się, że opublikowanie obszernego i cennego tomu prac, obok którego nie przejdzie obojętnie nikt, kto interesuje się kulturą Moraw, tak przecież znaczącą wśród kultur słowiańskich, stanowi godny sposób uczczenia stulecia Towarzystwa Muzealnego i Krajoznawczego w Brnie, organizacji, której wartości dla nauki morawskiej i w ogóle słowiańskiej, ale także dla świadomości Morawian nie sposób przecenić. Jest to również godny sposób uczczenia zasług V. Nekudy, o którego pracy i dokonaniach pisze na wstępie tomu J. Poulik (s. 13 - 16). Ryszard Momcilo Z l a t a n o v i t, Epske narodne pesmc jugozapadne Kantor Srbije, Vranje 1987, ss. 104. Profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Wranje MomcHo Zlatanović należy dziś do czołowych folklorystów jugosłowiab.skich l. Skwapliwie zbiera on runo twórczości ludowej na ziemiach południowowschodniej Serbii. Jest także cenionym badaczem poezji i prozy ludowej w obwodach Wranje. Leskowac i Nisz. Omawiana książka zawiera ciekawe wątki epiki ludowej właśnie z tych terenów, które najdłużej pozostawały pod panowaniem Turcji. Książka zawiera 37 utworów epickich. Autor poprzedził ją zwięzłym wsh;pem 2, w którym podaje ogółne wiadomości o epice ludowej. Głównym jej tematem. to walka przeciwko Turkom. Według Zlatanovicia, pierwsze utwory epickie Słowian bałkańskich powstały na terenach, gdzie doszło do pierwszych starć zbrojnych zbuntowanej ludności przeciwko najeźdźcy azjatyckiemu, a mianowicie "w Macedonii. południowej Serbii i na Kosowym Polu" 8. Słusznie podkreśla on. że po IUGsce Wukaszina i Ugleszy nad brzegiem Maricy zaczęła się emigracja ludności z południa na północ, która przeniosła tam także i epickie pieśni ludowe, powstałe pierwotnie na ich ziemiach. Autor omawia prace naukowo-badawcze jego poprzedników - Svetislava Vulovicia (1847 -1898), Svetislava Simicia (1885 - 1911), M. Milicievicia OS:Jl - 1905) współczesnej badaczki Vidosavy Nikolić-Stojancević. Ta ostatnia prowadziła "Lud", t. 67, s. 295 - 304. M. Zlatanović, Epsl<e narodne , Ibid., s. 7. l pesme jugoistocne SrOlje. VranJe 1987. s. 7 - 20. �213 badania etnograficzne w latach 50. i 60. naszego wieku w obwodzie Wranje. Ona, jak i Dragoljub Simonović, notowała tu utwory epickie, które są podobne do motywów wydanych przez Vuka KaradZicia. Zlatanović zaznacza, że nosicielami epickich pieśni ludowych na ziemiach południowo-wschodniej Serbii są przeważnie starsze kobiety, starsi mężczyźni natomiast pamiętają jedynie fragmenty tych utworów. Potwierdziły to i badania wspomnianej Vidosavy Nikolić-Stojancević. Według Zlatanovicia epika ludowa nadal żyje na ziemiach południowo-wschodniej Serbii. Można ją usłyszeć na weselach, podczas świąt i na zabawach. Podoba się ludziom zarówno treść jak i melodia bohaterskiej pieśni ludowej. Jest ona, jak zaznacza autor, uodporniona na wpływy języka literackiego i w dużym stopniu zachowuje swe archaiczne cechy i dawne walory artystyczne. W porównaniu do zapisów z XIX wieku nowsze teksty są krótkie, sięgają od 100 do 150 wersów. Zdarza siG często, że mlodzież i kobiety skracają wykonywane epickie pieśni ludowe. Jeden z informatorów Zlatanovicia, stary pieśniarz ludowy Jovan Lukić oznajmił, iż pieśń pt. Od Nićka i Novaka była kiedyś dłuższa, miała bowiem około 360 wersów. Wśród tekstów występujących w zbiorach Karadzicia i aktualnie występujących na terenie tej części Serbii, zdarza się często, że pierwotny motyw zostaje zmieniony. Zauważył to w swoim czasie wspomniany Stetislav Vulović. Ulegają zmianie nawet te pieśni, których wykonawca nauczył się z wydanych dotąd zbiorów. Zlatanović przytacza informatorkę Milevę Jović (1893 -1986) ze wsi Golemo Selo, która była niepiśmienną, a utworu ze zbioru Karadzicia nauczyła się słysząc jak go czytano, wykonując go potem zmieniała go. To samo robi i wielu innych pieśniarzy ludowych, którzy zmieniają pieśni, których nauczyli się ze zbiorów Vuka Karadżicia. Dotyczy to motywów o średniowiecznych bohaterach epickich. Zlatanović pisze i o nowszych utworach bohaterskich, poświęconych walce narodowowyzwoleńczej podczas drugiej wojny światowej. Są to teksty ID-sylabowe opiewające heroiczną walkę narodu serbskiego z terenów południowo-wschodniej Serbii przeciwko okupantom. Gęślarz ludowy poświęcił tym bohaterom piękne i oryginalne wątk.i oddające wiernie atmosferę niedawnych czasów, kiedy tereny te były areną krwawych walk przeciwko hitlerowskim i bułgarskim okupantom. Po dziś dzień wzdłuż linii kolejowej Belgrad-Nisz-Sofia na terenie południowo-wschodniej części Serbii zachowały się bunkry, w których krył się okupant, by uniknąć śmierci od kul partyzanckich. Tory kolejowe na tym odcinku były często wysadzane w powietrze przez partyzantów serbskich, za co ludność zamieszkująca te ziemie doświadczała okrutnej zemsty okupanta. Wiele wiosek spalono podczas drugiej wojny światowej, zabito licznych niewinnych mieszkańców wiosek, które pomagały partyzantom. Naoczni świadkowie represji, którzy przeżyli wojnę, ujęli te tragiczne wydarzenia i okrucieństwo okupantów we wzruszających balladach, które rozbrzmiewają jak lamenty. Piszący te słowa był świadkiem wiosną 1968 r.,. kiedy w Domu Młodzieży w stolicy Jugosławii Serbska Akademia Nauk zorganizowała wieczór gęślarzy serbskich i czarnogórskich. Wśród nich byli i tacy, którzy' wywodzili ~;ię z obwodów Nisz, Leskowac i Wranje. Oni właśnie wykonywali długie ballady i elegie opiewające czasy grozy i cierpień ludu serbskiego z tych terenów Serbii. Odhvarzali bestialskie masowe mordy hitlerowców i ich sług kolaborantów bułgarskich. Te tereny Serbii graniczą z Bułgarią i Macedonią. Szczególnie ścisłe więzi kulturowe podcz2.s pięciowiekowej niewoli tureckiej istniały między południową Serbią a Macedonią. Przedostawały się motywy epickie z jednego do drugiego obszaru geograficzn2go. I teraz jeszcze w pogranicznych regionach Serbii i Mace- �214 donii oraz Serbii i Bułgarii dialekty są mozaiką gwar mieszanych co może świadczyć jak duże były wzajemne wpływy kulturowe na przestrzeni wieków. Momcilo Zlatanović nie tylko nie neguje, lecz przeciwnie popiera pogląd, że wraz z przemieszczaniem się ludności z jednego do drugiego obszaru przenosiła się i pieśń ludowa. Widzi on wyraźny wpływ na południowo-wschodnią serbską epikę ludową macedońskich tradycji ł. Szczególnie widoczne są te wpływy w cyklu o królewiczu Marku 6. Ten region Serbii był dotąd obiektem badań, poza wspomnianymi już, także Vladimira Nikolicia 6, Risti T. Nikolicia 7 oraz Jovana Hadzi Vasiljevicia 6. Pierwszy utwór z omawianej książki to ballada epicka pt. Bracia i siostra. znana także w poezji greckiej, macedońskiej i bułgarskiej pt. Zmarły brat prowadzi siostrę do matki. Zawarto tu znane utwory epickie cyklu kosowskiego (nr 4), a królewiczu Marku (nr 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12), a Chorym Dojczinie (nr 14), ballad a kazirodztwie pomiędzy bratem i siostrą (nr 17, 18). Momcilo Zlatanović włączył także wątki występujące jedynie na ziemiach tej części Serbii (nr 13, 15, 19, 20, 21. 23, 32, 33, 34, 35, 36, 37). Większość tych utworów, to zapisy Zlatanovicia. Lokalny charakter posiadają utwory opiewające działających i wywodzących się z tych terenów bohaterów walczących przeciwko Turkom do wyzwolenia (1878 r.) b'ldż też znanych bojowników o wolność i niepodległość kraju podczas drugiej wojny światowej. Wśród hajduckich pieśni ludowych są jednak i znane motywy ościennych ludów słowiańskich np. pieśń nr 22 opiewająca uschnit;ty las, który nie mógł przeboleć prowadzonych i okutych w kajdany niewolników, lub nr 25 o grzechach hajduka Jovana, który ze swoją drużyną spalił w zimie ikony, a igumenowi skrępował ręce i splądrował klasztor. Do wspólnych motywów południowosłowiańskich należy utwór nr 26 pt. Jovan Popović i Koruna vojvoda oraz jego wariant nr 27 pt. Stojan Popović i jPgo tuba. Tu żona hajduka staje po stronie wroga za co zostaje przez męża zabita, a jej rodzice dowiedziawszy się o tym nie karzą zabójcy za to. Również pieśń nr 28 posiada sporo odpowiedników w hajduckich pieśniach ludowych. Tu siostra i matka nie ujawniają kryjówki hajduka Dawida chociaż tracą oczy i kończyny górne i dolne, natomiast żona wydaje męża w ręce żołnierzy tureckich. Utwór z omawianej książki posiada nowe elementy fantastyczne. Siostra hajduka prosi Boga, by przywrócił jej wzrok, ręce i nogi, a potem przebrana za Turka dogania prowadzących brata wrogów i o7...0ajmia, że ma polecenie zabrać aresztowanego i zaprowadzić do sądu. Uwolniony brat dostaje od siostry szablę i wraz z nią zabija swych katów. Ten sam temat poruszają pieśni nr 29 i 30, które są wiernym odpowiednikiem znanej pieśni hajduckiej 9. Utwory nr 34 - 37 opiewają tragedię południowoo-wschod!liej wsi serbskiej podczas drugiej wojny światowej. Momcilo Zlatanović daje objaśnienia epickich piesni ludowych, podaje źr6dła skąd pochodzą te utwory oraz słownik wyrazów obcych. Omawiana książka jest ciekawa dla prac porównawczych i u;talcnia d,6g mi- • Ibid., s. 18. • Ibid., s. 19. • V. Nikolić, Iz Luznice i Nisave, "Srpski Etnografski Zbornik", knjiga XVI, Beograd 1910. 1 R. T. Nikolic, Kraiste i Vlasina, "Srpski Etnograiski Zbornik", knjiga VIII. Beograd 1912. • J. Hadzi Vasiljević, Juzna Stara Srbija, knjiga II, Beograd 1913; J. Hadzi Vasiljevic, Muzicke prilike u Vranju i okoloni za vreme oslobodjenja (1878), "Muzicki Glasnik", Beograd 1922. • K. Simiczijew, pieśń hajducka Słowian południowych, Wroclaw-Warszawa-Krak6wGdańsk-Łódź 1965, s. 356 - 360. �215 gracyjnych pewnych wątków, wspólnych dla Słowiańszczyzny południowej z jednej strony, a z drugiej ukazuje bogate tradycje epickie tego mało zbadanego regionu Serbii. Kole Simo M ł a d e n o w s k i, Makedonskite Skopje 1986, ss. 489. narodni pesni za NOB Simiczijew rewo!ucijata, Autor usiłuje przedstawić nowy rodzaj pieśni ludowych, poświęconych partyzantce macedońskiej, powstałych podczas II wojny światowej. Ruch oporu rozpoczął się tu 11 października 1941 r., kiedy w m. Prilep grupa śmiałków dokonała zbrojnego napadu na posterunek policji bułgarskiej. Na temat tych utworów ludowych pisano dotąd sporo. Autor omawianej pracy po krótkim wstępie (s. 5 - 10) omawia w 11 rozdziałach właściwości walk narodowo-wyzwoleńczych do 1941 r., mówi o faszystowskiej okupacji kraju, o rozwoju i osiągnięciach ruchu oporu. Następnie jest mowa a ruchu oporu jako inspiracji do powstawania utworów ludowych, z kolei omawia stan badań i zbieractwo pieśni partyzanckich oraz zajmuje się ich charakterem. Utwory te S. Mładenowski słusznie traktuje jako poetycką historię ruchu oporu i rewolucji. Znajdujemy tu zbieżność faktów historycznych z opiewanymi wydarzeniami w pieśniach ludowych. Opiewane są w tych wątkach wydarzenia i postacie historyczne. Utwory nie są oderwane od tradycji ludowych. Łączy je wiele wspólnego z pieśniami hajduckimi i powstańczymi. Autor podkreśla ich popularność wśród ludu. Warto zaznaczyć, co pominął autor, że twórcami i nosicielami partyzanckich pieśni ludowych byli partyzanci. Układali oni te utwory dla rozrywki oraz dla pamięci poległych dowódców i kolegów, opiewali ich czyny bohaterskie, znojne czasy ostrych walk z okupantem, bestialskie czyny faszystów i cierpienia bezbronnej ludności. W pieśniach tych zawarto zarówno elementy liryczne, jak też i epickie. Obszerny VIII rozdział autor poświęca poetyce tych utworów, która nie jest oderwana od poetyckich tradycji ludowych. Różni się tylko tematyką. Centralną postacią jest przywódca Tito. W rozdziale tym jest mowa o stylu, języku, walorach estetycznych tych pieśni. Mładenowski omawia obszernie społeczno-polityczne aspekty tych utworów ludowych oraz chronologię powstania poszczególnych motywów, poświęconych ruchowi oporu i rewolucji. Monografię zamykają wnioski ogólne oraz bogata bibliografia i indeksy. Słabo natomiast wypadła analiza wątków. Jest ona zbyt sucha i monotonna, nieciekawa. Niezbyt udane są zestawienia tych utworów z motywami poświęconymi powstaniu Ilindenskiemu z 2 sierpnia 1903 r. oraz z pieśniami hajduckimi. Czytelnik oczekiwał informacji o poetach ludowych. Jest to co prawda sprawa niełatwa, gdyż wielu z nich nie żyje, ale można było przeprowadzić badania i przy pomocy żyjących byłych partyzantów odtworzyć poczet autorów. Zabrakło też podania jednostek partyzanckich w których szeregach powstały poszczególne wątki. Nie ma ani słowa o rozprzestrzenieniu tych utworów wśród ludności, o ich wychowawczym znaczeniu, mobilizującym młodzież do walki z okupantem. Poza czynami bohaterskimi partyzantów zbyt mało miejsca poświęca się represjom �okupanta wobec bezbronnej ludności. Są częste powtórzenia. Czytelnik chciałby się dowiedzieć jakie podobieństwa czy różnice istnieją miqdzy omawianymi pieśniami ludowymi a utworami pozostałych narodów Jugosławii. Wiadomo np.. że \V Serbii zanotowano dotąd ponad 20 tys. partyzanckich pieśni ludowych, wśród których jest wiele ballad i elegii. Pieśń partyzancka jest kroniką burzliwych dziejów historycznych z jednej strony, a z drugiej nowym segmentem poezji ludowej. Kole Ryszard ss. 235, T o m i c k i, Tenochtitlan 1521, Warszawa Simiczijew 1984, Wydawnictwo MON, \V popularno-naukowej serii pt. "Historyczne bitwy", omawiającej najsłynniejsze w historii bitwy, pojawiła się nowa praca autorstwa Ryszarda Tomickiego "Tenochtitlan 1521". Autor tej książki już od wielu lat specjalizuje się w tematyce hispanoamerykallskiej a przedmiotem jego zainteresowaIl są przede wszystkim problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki. Oddana czytelnikowi książka poświęcona jest XVI-wiecznej kampanii wojsk hiszpańskich dowodzonych przez Hernan Cortesa, prowadzącej do zdobycia azteckiej stolicy - Tenochtitlanu. Kampania ta trwała dwa lata i zakoilczona została opanowaniem i zniszczeniem stolicy imperium, na której gruzach wznosi się obecnie Ciudad de Mexico. Celem autora było wyjaśnienie czynników które sprawiły, że w 1519 roku Hiszpanie zainteresowali się Tenochtitlanem, początkowo zajęli to miasto bez walki, a następnie prowadzili długotrwałe zmagania zakończone oblężeniem i ostatecznym jego zdobyciem. Zdaniem Tomickiego tylko w takim kontekście ukazać można rolę jaką w tej walce odegrał: przypadek, specyfika polityczna i religijna imperium azteckiego maz konflikt kulturowy. Bez uwzględnienia tych czynników obraz dalekich wydarzeil byłby zdaniem autora jednostronny i bardzo uproszczony. Rozegrana w 1521 roku bitwa o Tenochtitlan była bez wątpienia wydarzeniem epokowym, zarówno dla rozwiniętych cywilizacji Meksyku jak i Hiszpanii. Dla imperium azteckiego oznaczało całkowitą zagładę i hiszpańską kolonizację, natoIniast dla Hiszpanii początek ery dominacji na kontynencie amerykańskim. Autor książki pisze, że wraz ze zdobyciem Tenochtitlanu doszło do jednego z najbardziej ważkich epizodów w historii ludzkości - zainicjowania "fuzji dwóch światów", długotrwałego procesu stapiania się ras i kultur, którego efektem jest swoiste oblicze społeczno-kulturowe dzisiejszego Meksyku. Bitwa o Tenochtitlan ze względu na swoją dramaturgię i skomplikowany przebieg do dziś jeszcze pasjonuje wielu badaczy i pisarzy. Na naszym rynku czytelniczym ukazywały się już publikacje omawiające zarówno temat konkwisty jak i wczesną historię Meksyku. Można by tu przytoczyć nazwiska autorów zajmujclcych się tymi zagadnieniami jak: M. Leon-Portilla, G. C. Vaillant czy na gruncie polskim T. Milewski, T. Łepkow:iki. Jednak jedynie praca Tomickiego daje nam tak wnikliwą i szczegółową analizę przyczyn zdobycia przez Hiszpanów stolicy Azteków. Autor w swej książce powołuje się na teksty źródłowe Herm'm Cortesa, Diaz deI Castillo (uczestnika konkwisty), Bernardin de Sahaguna (franciszkailskiego zakonnika czasów podboju) oraz indiańskich kronikarzy (m.in. Fernando de Alva Ixlixóchitl). Różnorodność wykorzystanych w pracy zarówno tekstów źródłowych jak i współczesnych opracowail ba- �217 daczy meksykańskich i hiszpańskich pozwoliła autorowi nakreślić obraz jak powie historyk Charles Gibson .,jednego z najbardziej pamiętnych oblężeń w historii". Swoją pracę autor rozpoczyna od nakreślenia genezy konkwisty i opisu wyprawy kilkmet żołnierzy hiszpańskich ped wodzą Hernan Cortesa. Oficjalnie wyprawa Cortesa, jal~ pisze Tomicki, była jeszcze jedną wyprawą rozpoznawczo-handlową Rozmiary ck,pedycji były bez wątpienia zasługą zdolności organizacyjnych i autorytetu głównodowodzącego. z drugiej jednak strony świadczą wymownie o skali nadziei rozbudzonych ostatnimi odkryciami. Następnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest charakterystyka imperium azteckiego jego władcy Motecuhzomy (Montezumy) w przeddzień konkwisty. Tomicki zwraca szczególną uwagę na te fakty i wydarzenia, które odegrały ważną rolę w podboju Meksyku. W 1519 roku imperium zamieszkiwało 9 mln ludzi, ale jak pisze Tomicki, było ono swoistego rodzaju mozaiką językową, etniczną i kulturową. Kultury środkowoamerykańskie nie \vyszły nigdy poza koncepcję miasta-państwa. Ludy zamieszkujące te tereny nie miały, aż do czasów przybycia Hiszpanów, poważniejszych wrogów, nie wytworzyło się wśród nich poczucie solidarności i jedności, którego źródłem jest wspólnie prowadzona walka obronna. Niezwykłym zjawiskiem opisywanym przez Tor.1ickiego było istnienie w granicach imperium azteckiego suwerennego państwa Tlaxeallan. Przyczyny dla których Aztekowie nigdy nie opanowali tego państwa są niejasne. Autor pisze, że od czasów, gdy zapoczątkowano na wielką skalę tzw. wojny kwietne służące zdobywaniu jeńców, których przeznaczano na ofiarę, Tlaxcallan stało się niejako stałym dostawcą ofiar dla boga wojny Huitzilopochtli. Państwo to nie pokonane, a rozdrażnione długoletnią wojną, w czasie konkwisty stanęło po stronie Hiszpanów, co miało ogromne znaczenie strategiczne. Tomicki jako podstawowe atuty Azteków w walce z Hiszpanami wymienia: ich liczebność i nader korzystne położenie geograficzne w Dolinie Meksyku - z nieosiągalnym wlaściv;ie Tenochtitlanem na wyspie oraz podległymi miastami Tetzcoco i Tlacopan po obu stronach jeziora. Usytuowanie z kolei Doliny Meksyku w centrum kraju ułatwiało Aztekom dostęp do różnych jego regionów, zaś otaczające je ze \\'3zystkich stron góry przekreślały szanse ewentualnego agresora spoza doliny. Wraz z pojawieniem się ekspedycji Hernim Cortesa i buntem Totonaków dla azteckiego kolosa nadszedł czas sprawdzianu. Jego szanse Tomicki określa jako bez porównania większe niż kilkusetosobowej grupy przybyszów na których niekorzyść działały wszystkie wymienione czynniki. Autor w swojej książce wysuwa hipotezę, że gdyby Moteeuhzoma zdecydował się wówczas na rozpoczęcie wojny, hiszpańskie atuty uważane zazwyczaj za podstawę ich późniejszych sukcesów, a mianowicie broń palna, konnica i taktyka walki miałyby o wiele mniejsze znaczenie niż się na ogół sądzi. Decydujące znaczenie zyskałaby miażdżąca przewaga liczebna, możliwość odcięcia dostaw żywności, a także warunlti geograficzne olbrzymie przestrzenie dzielące wybrzeże Zatoki Meksykańskiej od Doliny Meksyku o 3ilnie zróżnicowanej rzeźbie terenu uniemożliwiającej często użycie koni i armat. Ryszard Tomicki porusza również najbardziej chyba kontrowersyjną kwestię w histo~iografii podboju Meksyku, a mianowicie przyczyny niezwykłej pod każdym względem postawy Motecuhzomy wobec białych cudzoziemców. Toczone cd lat dyskusje i spory oscylują pomiędzy absolutnie przeciwstawnymi wyjaśnieniami. Autor przytacza dwie skrajne teorie dotyczące tej kwestii. Pierwsza z nich to interpretacja tłumacząca pasywność Meksykanów fatalizmem indiańskiej wizji �218 świata, która rzekomo zmuszała do pogodzenia się z każdym wyrokiem losu. Natomiast druga interpretacja odrzuca całkowicie udział czynników światopoglądowych czy ideologicznych w kształtowaniu postawy Indian, kładąc nacisk na szok jakim był kontakt z cywilizacją europejską, oraz mistrzowskie wykorzystanie przez Cortesa słabości imperium azteckiego. Tomicki uważa, że obie krańcowe interpretacje zawierają w sobie ziarno prawdy, aczkolwiek praprzyczyny reakcji Motecuhzomy na przybycie i poczynania Hiszpanów szuka w skomplikowanym splocie uwikłań politycznych, religijnych i psychologicznych w jakim wladca Tenochtitlanu znalazł się w przeddzień konkwisty. Zdaniem autora zachowanie władcy stanowiło uboczny i mimowolny, przez nikogo nie przewidziany efekt konfliktów drążących meksykańskie państwa. Na kilka lat przed dotarciem europejskich statków do brzegów Meksyku, Tenochtitlan stał się areną wydarzeń, które przybrały dość specyficzną formę. Mocarstwowa i absolutystyczna polityka Motecuhzomy wywołała w pewnym momencie falę krytyki ze strony tzw. arystokracji plemiennej. Krytyka ta z czasem przerodziła się nieomal w wojnę psychologiczną przeciwko władcy. Jak trafnie zauważył autor, pewną w tym rolę odegrał także motyw "powrotu bogów", silnie zakorzeniony w tradycji ludów Mezoameryki. Tomicki pisze, że władca uwierzył, iż przybysze (flotylla Cortesa) są istotami boskimi, a sam Cortes zapowiedzianym przed setkami lat Quetzalcoatlem, który miał odzyskać utracone niegdyś panowanie nad ziemią. Taka jednoznaczna identyfikacja Cortesa, jak dalej wyjaśnia autor, była dziełem przypadku. Ten bowiem sprawił, że lądowanie Hiszpanów nastąpiło ostatecznie w roku oznaczonym w kalendarzach indiańskich jako rok 1 - Acatl, który powtarzał się co 52 lata. Zgodnie z tradycją toltecką rok ten miał być datą powrotu Quetzalcoatla. Co więcej, opuszczając Meksyk Quetzalcoatl oddalił się na wschód, z tego też Iderunku przypłynęli Hiszpanie. Sam wygląd cudzoziemców, ich broń, konie, duże psy, a także wiadomość o łamaniu przez nich dawnych zwyczajów i praw, wywołały wśród mieszkańców Meksyku prawdziwie apokaliptyczne nastroje. Przedłużający się pobyt Hiszpanów sprzyjał jednak oswajaniu się Indian z ich obecnością. Kolejne rozdziały pracy Tomicki poświęca kilkumiesięcznym działaniom wojsk hiszpańskich zmierzającym do opanowania imperium. Autor kolejno relacjonuje: najpierw wymarsz wojsk Cortesa w głąb kraju, dotarcie do stolicy, a następnie zajęcie jej bez walki. Opisuje uwięzienie Motecuhzomy a póżniej jego śmierć, oraz wydarzenia nocy, którą Hiszpanie nazwali "la noche triste" (smutna noc). W wyniku indiańskiego buntu, Hiszpanie tej nocy zostali wyparci ze stolicy i schronili się w Tlaxcallan. Nasuwa się w tym miejscu refleksja, jak inaczej potoczyć by się mogły losy konkwisty gdyby Tlaxcallanie wtedy nie udzielili schronienia pobitym Hiszpanom, a zjednoczyliby się z Meksykanami. Ale stało się inaczej. W dalszej części pracy autor opisuje przygotowania Hiszpanów do ponownego podjęcia walki oraz oblężenie Tenochtitlanu. Oblężenie stolicy trwało 67 - 68 dni. Walki toczono na groblach, na jeziorze i wewnątrz miasta, które powoli zmieniało się w zwalisko gruzów i ogromny cmentarz. Tomicki dzieli ten okres na trzy zasadnicze etapy. Każdy z tych etapów cechował odmienny rytm wydarzeń i swoista dramaturgia. Pierwszy etap to trwające przez czerwiec walki toczone w centrum Tenochtitlanu. Drugi etap charakteryzował się cyklicznym niszczeniem miasta przez Hiszpanów, natomiast trzeci był okresem całkowitego upadku Tenochtitlanu i zakończył się 13 VIII 1521 roku wraz z ujęciem Cuahtemoca - nowego władcy imperium. Datę tę Tomicki uznaje jako umowny dzień, w którym imperium azteckie przestało istnieć, a faktem stała się Nowa Hiszpania, pierwsza wielka kolonia hiszpańska na kontynencie amerykańskim. �219 Omawiana praca wydana jest w ramach batalistycznej serii i czytelnik interesujący się XVI-wieczną wojskowością zarówno hiszpańską jak i indiańską znajdzie w niej wiele cennych informacji. Autor książki z dokładnością historyka opisuje szczegółowo przyczyny i przebieg zdobycia przez Hiszpanów imperium azteckiego, oraz ukazuje również tło kulturowe i społeczne rozegranych wydarzeń. Tomicki tą wnikliwą analizą obala wiele mitów i stereotypów m.in. takich jak ten, że imperium azteckie zostało zdobyte w ciągu przysłowiowego "jednego dnia". Książka ukazuje jak trudne i krwawe były dwuletnie zmagania wojsk hiszpańskich o zdobycie stolicy azteckiej. Trzeba również dodać, że upadek Tenochtitlanu nie zakOlIczył całkowicie hiszpańskiej konkwisty. Opanowanie innych głównych polityczno-wojskowych ośrodków Mezoameryki przypadło dopiero na lata 15211550. Autor w swojej pracy porusza również interesujące zagadnienia historyczne - porównania dwóch światów, dwóch przeciwstawnych światopoglądów: przeciwstawia wyobrażenia właściwe światu indiańskiemu, przesyconemu wierzeniami magicznymi - praktycznej i przenikliwej mentalności Hiszpanów. Tomicki kreśli również portrety psychologiczne "bohaterów" tych wydarzeń a mianowicie Motecuhzomy i Cortesa. Chciałabym podkreślić również znaczenie faktu, że autor w swojej pracy cZGsto powołuje się na kroniki indiańskie. Bogactwo informacji zawartych w relacjach indiańskich i sam sposób ich przedstawienia otwiera niewątpliwie drogę do podjęcia badań nad wieloma nowymi problemami dotyczącymi konh.-wisty. Wszechstronna ocena starcia dwóch światów indiańskiego i hiszpańskiego z którego to związku wywodzi się Meksyk, pozwala nam lepiej poznać oblicze dzisiejszego narodu meksykailskiego i jego kultury. Książka dodatkowo wzbogacona jest słowniczkiem i rycinami pochodzącymi z kodeksów indiańskich. Iwona Ghita El K h a y a t - B e n n a i, Le monde L'Harmattan, ss. 325. arabe au feminin, Chmielewska Paris 1985, cd. Sytuacja kobiety arabskiej w wyniku różnorodnych ruchów społecznych uległa zmianie, jednak owe przekształcenia nie mają charakteru radykalnego. W wielu krajach nowoczesne ustawodawstwa pozostają jedynie dokumentem, ustępując miejsca obyczajom i szeroko pojętej tradycji. To zderzenie świata przeszłego z teraźniejszym stało się podstawą dociekań Marokanki Ghita El Khayat-Bel"'.nai w rozprawie pt. Le monde arabe au feminin, (Kobiecy świat arabski) wydanej w Paryżu w 1985 r. n::lkladem wydawnictwa L'Ha,rmattan. Książka składa się z części wprowadzającej i trzech rozdziałów. We wstępie autorka definiuje pojęcie Arab i wymienia terytoria zamieszkałe przez tę nację. Rozdział pierwszy zatytułowany L'Heritage substantiel du passe (Dziedzictwo przeszłości) ukazuje zagadnienie płci, struktury rodziny arabskiej i pozycję kobiety. W rozdziale drugim pt. La rupture (Przerwanie) przedstawiono problem kolonializmu i jego wpływ na styl życia, a także zaprezentowano wyznaczniki charakteryzujące Maghreb i Machrek. W ostatnim rozdziale ograniczonym do formuły Troisieme partie (Trzecia część) nakreślono źródła ruchów emancypacyjnych w krajach arabskich oraz zaprezentowano bojowniczki Arabki walczące o prawa kobiet. Swoje rozważania w rozdziale pierwszym autorka rozpoczyna od nakreślenia �220 wyróżników arabskiego świata kobiet. Analizuje zatem istotę zasłony na twarz, haremu, niewolnictwa, honoru i dziewictwa. Zagadnienia te rozpatruje w kontekście historycznym. W świetle przytoczonych argumentów dowodzi, iż zjawiska te nie stanowią wyznacznika stylu życia Arabów i Muzułmanów, albowiem zostaly przejęte z wcześniejszych cywilizacji (Grecja, Rzym). Podkreśla związek haremu z klasami wyższymi uprzywilejowanymi. Charakteryzując zasłonę na twarz akcentuje jej związek z miastem, ponadto sygnalizuje jej różnorodne formy i niejednolite nazewnictwo. Wymienia safsari tunezyjskie, adjer algierski I, purdah pakistański, chadri afganistańskie i czador irański. Wspomina również a istnieniu pojqcia wspólnego jakim jest hijab; termin ten ujawnia szeroką konotację. Oznacza on nie tylko woalowanie, ale także ochronę przed tym co złe, perwersyjne lub zakazane. Pierwotnie hijab pełnił funkcję elementu sakralizującego namiot nomada, następnie przeistoczył się w zwyczaj, który z kolei rozpowszechnił się symbolizując osłonę i najlepszy sposób zabezpieczenia duszy i ciała kobiety (s. 26). Obyczaj zamykania kobiet w obrębie domostwa autorka tłumaczy niebezpieczeństwem jakie groziło ongiś kobiecie mieszkającej w mieście. a zatem norma ta genetycznie przynależy miastu, a podobnie jak zasłona, znalazał recepcję w środowisku wiejskim dopiero w naszej epoce. Autorka analizuje powszechny w wielu krajach muzułmańskich, chociaż prawnie zakazany, obyczaj obrzezania dziewczynek. Zasięg "wycinania" i "zaszywania" jest bardzo szeroki i obejmuję całą Afrykę. Spośród krajów Maghrebu występuje jedynie na południu Algierii (s. 42.). Obecność tego zachowania autorka wyjaśnia stałością obyczaju i świadomością konieczności jego praktykowania. Ma on ścisły związek z kultem dziewictwa. \V środowisku muzułmańskim utrata błony dziewiczej przed ślubem powoduje skazę na honorze nie tylko dziewczyny, ale również jej rodziny, co w konsekwencji musi być pomszczone. Przypadki torturowania i morderstw młodych dziewcząt, które sprzeniewierzyły honor, nie należą do rzadkości. Ta szczególna wrażliwość wyrasta z nakazów obyczajowych, gdyż w świetle tradycji honor stanowi klucz cementujący rodzinę arabską. Dlatego też, aby zapobiec tragediom, już od wczesnego dzieciństwa dziewczynkę wychowuje się w atmosferze kultu dziewictwa, skromności, poczucia wstydu. Z uwagi na obowiązującą separację płci jej edukacją zajmują się kobiety w podeszłym wieku. Mężczyźni ingerują jedynie w okolicznościach zawierania związku małżeńskiego, bądź wówczas, gdy zachowanie panny narusza przyjęte normy. W niektórych krajach w momencie redagowania kontraktu ślubnego odnotowuje się na podstawie zaświadczenia lekarskiego stan fizyczny narzeczonej (s. 49). Wiele uwagi autorka poświęca specyficznej strukturze rodziny arabskiej. Jej istotę rozpatruje w aspekcie pokrewieństwa, które z kolei cechuje system patrylinearny. Z tego punktu widzenia podstawę stanowi nie para małżcllska, lecz grupa krewnych odpowiedzialna za kobiety przynależne do rodu. Preferencją obejmowane są małżeństwa endogamiczne, gwarantujące trwałość społeczności wiejskich, osiadłych i miejskich. Chronią one nie tylko sferę majątkową, ale również utrwalają więzy krwi. Oddanie kobiety lub dziewczyny obcemu czyni skazę na honorze. Koncepcja honoru wynika z uczucia niesłychanej zazdrości mężczyzn. Model rodziny arabskiej, podobnie jak europejskiej, ulega ewolucji. O zmianach świadczy m.in. zachwianie autokratycznej pozycji ojca. Fakt ten należy tłumaczyć powszechnością nauczania i ingerencją środków masowego przekazu. 1 W Algierii odpowiednikiem tunezyjskiej safsarii jest haik. dekoracyjna chusteczka koloru białego lub ecri okrywająca dolną Natomiast adjer to malutka część twarzy - głównie usta. �221 Sledząc pozycję kobiety w łonie rodziny tradycyjnej, autorka stwierdza, iż mimo pojawiających się zmian, życie Arabki od narodzin do śmierci jest twarde, pełne bólu i cierpienia. Zmu~za się ją do ukrywania własnego ciała, wdzięku, kobiecości, pozwala się jej "królować" dopiero w wieku bardzo dojrzałym, a zatem w momencie, gdy minęła młodość, urok i czar (s. 69 - 70). Swoją argumentację wzmacnia maksymą: "La femme n'a que trois sorties dans Ie monde, du ventre de sa mere, vel'S san mari et vers Ie cimetiere" (Kobieta trzykrotnie ogląda świat, w momencie morodzin, zamążpójścia i w drodze na cmentarz (s. 74). Zgodnie z przyjętym k;:nonem przeznaczeniem kobiety jest maEeństwo i macierzyństwo. Ten nakaz tradycji funkcjonuje w wielu środowiskach do dzisiaj. Wiele kontrowersji wywołują praktykowane współcześnie tzw. małżeństwa wymuszane. Opierając się na najświeższych badaniach socjologicznych autorka stwierdza, iż w rejonie Marrakech (Maroko) w końcu lat 70 zarejestrowano 75% związków tego typu (s. 74). Przyczyny takiego stanu dopatruje się w trudnej sytuacji materialnej rodzin, a także lęku o honor córek. Najbardziej groźne w skutkach są małżeństwa młodziutkich dziewcząt, niekiedy nawet niepełnoletnich, ze starcami. Wprawdzie w Kodeksie Rodzinnym określono wiek zezwalający na zawarcie małżeństwa, jednak nakazy te nie zawsze są przestrzegane. Rozdział pierwszy zamyka autorka rozważaniami o pracy kobiety. W świetle tradycji zatrudnienie kobiet poza ogniskiem domowym pozbawiało je prestiżu. Wyjątek stanowiły akuszerki, masażystki w hammam (łaźnia), osoby czuwające nad ceremoniałem weselnym oraz trudniące się myciem ciała po śmierci. Szacunek wynikał z lęku, gdyż przypisywano im moce magiczne. Kobiety te pochodziły z nizin społecznych, zarówno w mieście jak i na wsi. W Maroku określa się je pojęciem "Qabla", a w Egipcie "Daya" (s. 108). W rozdziale drugim, charakteryzując Mauretankę, autorka podkreśla wysoki procent analfabetyzmu wśród dziewcząt, a także powszechność zawierania przedwczesnych związków małżeńskich. SIedząc ruchy emancypacyjne dostrzega wiele elementów zbieżnych między Tunezyjką a Marokanką. Uważa, że w Maghrebie najsłabiej zmienia się pozycja Algierki. Akcentuje duży przyrost naturalny wśród populacji arabskich, co zgodnie z mentalnością społeczeństwa ma symbolizować uprzywilejowaną funkcję kobiety i rzeczywistą witalność mężczyzny oraz spełnienie obowiązku religijnego. Swoje poszukiwania autot"1m zamyka prezentacją historii emancypacyjnego ruchu kobiet arabskich. Przywołuje z nazwiska postać May Ziyade, pierwszej Arabki, która podjGla się opracowania problemu kobiety arabskiej. Sygm<1izuje działalność zajmuj<jcej sip' polityką Flory Tristan, urodzonej w Egipcie w arystokratycznej rodzinie muzułmańskiej. Wiele uwagi poświęca Hoda Chaaraoui, zwanej Ceres Wis,ea-Was,ef. Ukazuje jej osiągnięcia w dziedzinie ekonomii, polityki i problemów społecznych Egiptu oraz świata arabskiego. Przypominając o jej wkładzie w prace organizacji kobiecych, uznaje ją za jedną z n~1jwiększych w swoich czasach. W XX w. walka feministek przybrała charakter narodowy i międzynarodowy. Ich zasługą są utworzone w wielu krajach związki narodowe kobiet. Niewątpliwie dużą niespodziankę stanowią obejmowane przez kobiety stanowiska w wielu rządach, jednak te przedsięwzięcia nie mają charakteru powszechnego. Sygnalizuje różnice w uposażeniu między mężczyzną a kobietą za tę samą pracę. Równieź często pod byle jakim pretekstem pozbawia się je zatrudnienia (s. 293). Prawo równości płci ogłoszone w niektórych konstytucjach nie zawsze znajduje odbicie w praktyce. �222 Uogólniając autorka podkreśla nierówne traktowanie kobiet w zestawieniu z mężczyzną. Dyskryminacja ta tkwi zwłaszcza w społeczeństwach konserwatywnych, w których eksponuje się niebezpieczeństwa, jakie czyhają na dziewczynę czy kobietę po opuszczeniu obrębu domostwa. Przypomina się, że świat zewnętrzny to "królestwo" podłości i opętania. W tym kontekście zrozumiałe stają się protesty zwalczające prawa kobiet. Ortodoksi uważają, że "kobieta przynależy do płci słabej; jej posłannictwem jest macierzyństwo, a jej temperament podporządkowany jest bardziej uczuciu niż rozsądkowi" (s. 297). Tę trudną, a niekiedy wręcz bolesną sytuację kobiety, autorka tłumaczy obyczajami, które przekazywane przez babki i wiekowe ciotki młodym dziewczętom, konstytuują trudny do przełamania światopogląd. Współcześnie problem kobiety arabskiej uchodzi za jecie!'! z najtrudniejszych. Odsłania on głęboki kryzys społeczeństwa arabskiego, ujawnia ciągle niedostateczną komunikację wzajemną między mężczyzną a kobietą. Polecana książka zawiera wiele cennych uwag i spostrzeżeń, które niesposób przedstawić w krótkiej recenzji. Zainteresuje ona zapewne socjologa, etnologa, politologa, a także miłośnika kultury arabskiej. Anna Celia sidential H a i g - B r o w n, School, Vancouver Resistance and Renewal. Surviving the Barska Indian Re- 1988, ss. 164. Celia Haig-Brown, pracownik University of British Columbia, podjęła interesującą próbę przedstawienia dziejów szkół z internatem, które od początku XIX wieku aż po lata sześćdziesiąte XX wieku, stanowiły podstawową formę instytucjonalnego oddziaływania białych kolonizatorów na ludność tubylczą Kanady. Autorka (od 1976 r. koordynator programu dla nauczycieli pracujących z tubylcami - "Native Teacher Education"), posiadająca bogate doświadczenia w pracy pedagogicznej z młodzieżą indiańską, zaproponowała nowatorskie ujęcie podjętego problemu. O ile bowiem dotychczasowe opracowania dotyczące szkolnictwa dla ludności tubylczej Kanady (i inne prace związane ze zjawiskiem "zderznnia się" kultur - białej i indiańskiej - na terenie tego kraju) oparte były przede wszystkim o badania archiwalne 1, to Celia Haig-Brown założyła, iż podstawowym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu szkół z internatem będą dla niej informacje uzyskane w toku wywiadów z ich byłymi wychowankami. W związku z tym, 13 tubylcom, wychowankom Kamloops Residential School, głównie (w 11 przypadkach) - przedstawicielom plemienia Shuswap (którzy przebywali w szkole od roku do dwunastu lat, najstarszy - w latach 1907- 1908, najmłodszy - w latach 1965 - 1967) zadano dziewięć pytań, dotyczących m.in. adaptacji do kulturowo obcego środowiska szkolnego, codziennego życia w szkole i zasad je regulujących, stosunków między wychowawcami i wychowankami oraz wśród wychowanków, a także wpływu, jaki pobyt w szkole wywierał na świadomość indiańskiej młodzieży. Wypowiedzi uzyskane w toku wywiadów zainspirowaly autorkę do wyeksponowania dwóch kategorii pojęciowych, stanowiących nie tylko oś konstrukcyjną 1 Jedynym wyjątkiem jest praca J. Redforda, Attendance at Indian Residential Schools tn British Columbia 1890- 1920, British Columbia Studies, No 44, Winter 1979-1980, jednak wyniki badań przedstawione tam są wyłącznie w formie wykresów l tabel. �223 jej pracy, ale również swoistą antynomię teoretyczną: "kulturowa inwazja białych" "kulturowy sprzeciw tubylców" (skorzyst.ała ona przy tym świadomie z dorobku brazylijskiego pedagoga, jednego z twórców współczesnego modelu pedagogiki antyautorytarnej P. Freire, dla którego "kulturowa inwazja" jest "prz2nikaniem kulturowego kontekstu" danej grupy przez kulturę "najeźdźców", którzy narzucają jej własny pogląd na świat i świadomie powstrzymują jej t\'Ilórczość i ekspresję 2). Przedstawiając specyfikę "kulturowej inwazji", w kontekście funkcjonowania szkoły z internatem, autorka ukazuje przekonywająco genezę tego typu szkół. Z jednej strony złożyło się na nią dążenie chrześcijaliskich misjonarzy (prowadzących szkoły) do chrystianizacji i "cywilizowania" ludności tubylczej, przy czym wprowadzenie katolicyzmu było procesem relatywnie łatwym z uwagi na częściowe podobieństwo wie;-zeil tubylców z wiarą katolicką (m.in. duchowe podobieństwo Boga-ojca i Chrystusa-syna do "Old-one" i "Coyote"). Z drugiej strony rząd federalny widział w szkołach z internatem środek przystosowania migrujących plemion Indian do agrarnego stylu życia - jako wstępu do ich asymilacji w euro-kanadyjskie społeczeństwo. Oficjalni przedstawiciele rządu wyrażali więc wprost swoje przekonanie, iż edukacja Indian powinna przyczynić się do "wyleczenia" ich z "nałogów i uczuć ich przodków", w związku z czym wszystkie realne problemy w ciągu ponad stuletniej historii szkół z internatem redukowano w polityce oświatowej do jednego: konieczności "zmiany istniejącej społeczności indiańskiej w społeczność kanadyjską" (wypowiedzi odpowiednio z 1847 r. i z lat pięćdziesiątych XX wieku, podaję za: C. Haig-Brown, op. cit., s. 25, 69). Z kolei autorka przedstawia życie codzienne w szkole z internatem, ilustrując swoje tezy licznymi cytatami z wypowiedzi wychowanków. Czytelnikowi wyłania się obraz totalnie represywnego środowiska, w które z dnia na dziel'! "wrzucano" oderwane od rodziców, kilkuletnie dzieci, dążąc świadomie do destrukcji wyniesionych przez nie wzorów zachowania i systemów wartości, przy czym najistotniejszymi elementami "kulturowego szoku", któremu poddawano dzieci były: bezzwłoczny zakaz używania rodzimego języka, segregacja wiekowa i separacja płci. Autorka książki sugestywnie ukazuje wspomniane zjawisko "zderzenia się" kultury wnoszonej przez dzieci do szkoły z narzuconymi przez białych misjonarzy wzorami i normami. Niezależnie od odrzucenia tej podstawy każdej kultury, jaką jest język, dążono także do eliminacji wszystkich wcześniejszych doświadczeń życiowych dzieci, m.in. swoistego rozumienia zjawiska wladzy, wierzeń, obyczajów w zakresie świętowania oraz okazywania dowodów uznania, a także rytów "przejść". Edukacja Shuswap, opierająca się o odpowiedzialność całej społeczności (a szczególnie dziadków) za wychowanie, o udział w codziennych pracach domowych, o uczucia rodzinne i związki z naturą, a przede wszystkim O kultywowanie poczucia wolności każdego członka plemienia (przy minimum stosowania przemocy fizycznej przez dorosłych) zastąpiona została przez wychowanie sformalizowane, u którego podstaw leżało przekonanie, iż najlepsze efekty wychowawcze przynosi kara (ze szczególnym upodobaniem stosowano publiczne upokarzanie w kulturze Shuswap uważane za najgorszy rodzaj kary). "Redukowano" przy tym dzieci do wypisanego atramentem na przegubie ręki numeru, a dziewczętom ścinano fantazyjnie ułożone. długie włosy, odgrywające znaczącą rolę w wydarzeniach I Par. P. Freire, Pedagogy of Oppressed, New York 1970, s. 150. �224 związanych z dojrzewaniem płciowym (w kulturze Shuswap ścinanie włosów bylo z kolei karą za cudzołóstwo). Jednocześnie w system pojęć moralnych dzieci, jasny prosty, wprowadzono "obce i straszliwe" - jak pisze autorka - pojęcia winy, grzechu, ognia piekielnego etc. Prowadzący szkołę misjonarze "w systematyczny i nie ustępliwy SpOSÓi) demonstrowali, iż wzory kulturowe Shuswap nie są akceptowane" (s. 52). Poczucie frustracji u wychowanków miało być więc wstępem do odrzucenia wzorów kulturowych ich plemienia i przyjęcia systemu wartości białych. W tym kontekście szczególnie destruktywny wpływ na psychikę dzieci miało zastąpienie typowych dla Shuswap stosunków międzyludzkich, opartych o współpracę, rywalizacją i dążeniem do zwycięstwa w celu uzyskania nagrody (z jednej strony przyczyniało się do wzrostu napięcia w grupach, z drugiej, zwiększało kontrolę misjonarzy nad wychowankami). W drugiej części pracy autorka przedstawia wspomniane zjawisko "kulturowego sprzeciwu" dzieci indiańskich wobec represywnego oddziaływania kultury białych w szkole z internatem. Autorka dokonuje tu znacznej idealizacji przebywających w szkole dzieci, motywów ich postępowania oraz stopnia świadomości plemiennej (przykładem tej idealizacji jest przekonanie, iż "uczniowie w swojej mądrości uświadomili sobie niesprawiedliwość systemu, który próbował ich kontrolować i przekształcać", dzięki czemu "mimo bólu, głodu i cielesnych kar", "pozostali potomkami swoich przodków" (s. 114 i 115). Wyraźnie emocjonalne podejście autorki do problemu "kulturowego sprzeciwu" powoduje, iż ta część pracy pozbawiona jest rzeczowych analiz, zawiera natomiast wiele mało wiarygodnych uogólnień. Podane przez autorkę przykłady "kulturowego sprzeciwu" dowodzą jednak, iż w szkołach z internatem tworzyły się, w oparciu o wartości wyniesione z domu rodzinnego, subkultury młodzieży, których celem był m.in. opór wobec represywnych działań misjonarzy (ale także walka o dominację w międzygrupowej rywalizacji). Uczniowie używali więc w kontaktach między sobą rodzimego języka, wyrażali swój sprzeciw poprzez bierność i milczenie, łamanie zasad separacji płci i segregacji wiekowej, a także uciccz':i ze szkoły. Celia Haig-Brown uważa, iż opór wobec systemu wartości narzucanego w szkołach z internatem przyniósł sukces, bowiem plemię Shuswap oparlo się procesowi asymilacji i przetrwało do dzisiaj. \V stwierdzeniu tym uderza, charakterystyczne dla prowadzonej przez kanadyjskiego pedagoga narracji, izolowanie zjawiska konfrontacji rodzimej i obcej kultury na terenie szkoły z internatem od analogicznego zjawiska, występującego w środowisku pozaszkolnym (fakt, iż autorka nie konfrontuje działalności szkoły z innymi płaszczyznami ekspansji kulturowej "najeźdźców" powoduje, iż otrzymujemy obraz jednostronny i statyczny). Występuje więc tu podwójna absolutyzacja roli szkoły. Z jednej strony czytelnik odnosi wrażenie, jakoby najważniejszą (a nawet jedyną) płaszczyzną represywnego oddziaływania kultury białych była szkoła z internatem, a jednocześnie - z drugiej strony - jakoby swoista kontrkultura, którą tworzyła w szkole młodzież indiańska, stanowiła główny czynnik kulturowego oporu plemienia Shuswap. Jednocześnie brak informacji na temat zmia.n w populacji Shuswap na przestrzeni dziesięcioleci nie pozwala na wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków na temat możliwego, wynaradawiającego wplywu szkół, tym bardziej że autorka nie podaje też żadnych danych liczbowych, dotyczących zasięgu obejmowania przez szkoły ich wpływem "wychowawczym" dzieci indiańskich. �225 Z kolei niewątpliwym walorem pracy są rozważania autorki na temat wpływu szkół z internatem na psychikę ich wychowanków, choć i tu trudno nie zauważyć, że szkola nie była jedynym czynnikiem zmian w tym zakresie. Ludność tubylcza odrzucila swój tradycyjny styl życia na rzecz swoistej "mieszanki" kulturowej -europejsko-indiai1skiej. W sferze religii wierzenia Shuswap oparte są zarówno na tradycjach katolicyzmu, jak i s[)irytualizmu, jednocześnie duża część wychowanków szkół z internatem utraciła wiarę całkowicie. W sferze języka zaakceptowano język angielski jako podstawowy (wielu wychowanków szkół z internatem uniemożliwiło swoim dzieciom naukę języka rodzimego aby nie były one w przyszłości narażone na kary w związku z jego używaniem w szkole), choć język tubylczy nie wyszedł całkowicie z obiegu. Dezorganizacja życia społecznego Shuswap, w związku z rozbiciem przez szkoły z internatem tradycyjnych struktur rodzinnych, spowodowala też wystąpienie zjawiska alkoholizmu i liczne samobójstwa. W rezultacie oddziaływania szkoły z internatem całe pokolenia, jak twierdzi Celia Haig-Brown (wbrew swojemu, wielokrotnie w różnych miejscach książki wyrażanemu optymizmowi) utraciły swoją tożsamość plemienną, nie przejmując jednak w pełni wzorów kultury białych. Stąd znaczna część współczesnych Shuswap nie jest już Indianami, lecz nie jest też jeszcze zeuropeizowanymi Kanadyjczykami. I w związku z tym, w swojej części postulatywnej, jest książka Celii Haig-Brown wezwaniem do "odrestaurowania" kultury indiańskiej. Głównym źródłem tworzenia poczucia identyfikacji z własną grupą etniczną ma być w tym kontekście szkoła, której organizacja, oparta o autentyczny dialog międzykulturowy ma pozwolić Indianom na "kontrolę" edukacji swoich dzieci (autorka ukazuje \V tym miejscu kontrowersje wokół problemu zdefiniowania pojęcia owej "kontroli", bowiem część teoretyków i działaczy oświatowych redukuje ją do zgody władz na umieszczenie w programie nauki języka rodzimego, podczas gdy inni domagają się oparcia nauki niemal wyłącznie o "program indiański"). Sama autorka w pełni podziela wyrażone przez R. Freda we wstępie do jej książki przekonanie, iż ksztalcenie Indian powinno opierać się o zasadę "edukacja wewnątrz kultury", a nie - "kultura wewnątrz edukacji" (s. 20). Celia Haig-Brown wprowadza też, za P. Freire pojęcie "kulturowej syntezy" (jako przeciwieństwa ..kulturcwej inwazji"), która ma miejsce wówczas, gdy przybyli kulturowo odmienni aktorzy nie zachowują się jak "kulturowi najeźdźcy", lecz próbują "uczyć się z ludźmi o ludzkim świecie" (s. 148). Punktem wyjścia i podstaw<1 realizacji idei "kulturowej syntezy" jest, zdaniem autorki, właściwe kształcenie nauczycieli, którzy pracują z ludnością tubylczą i wykształcenie w nich umiejętności rozpatrywania edukacyjnych problemów tej ludności przede wszystkim z punktu widzenia wzorów miejscowej kultury. Autorka postawiła sobie za zadanie przedstawienie edukacji w szkole z internatem i jej wpływu na świadomość "oczyma" ludności tubylczej. Wydaje się, że mimo nikłej liczby respondentów, książka spełnia to zadanie. Jednocześnie jednak trudno nie zauważyć, że wbrew wyrażonej opinii, iż w związku z tym że "natura g.up (uczniów przyp. mój Z. M.) zmieniała się przez lata", "Uogólnienia opierające się na jakimś poszczególnym odcinku czasu mogą być niedokładne" (s. 97) autorka bardzo dowolnie ilustruje poszczególne tezy wypowiedziami wychowanków szkoły z internatem z początku XX wieku, a także z lat sześćdziesiątych, co sprawia wrażenie, jakby sposób funkcjonowania szkoły i jej kulturowe 15 Lud t. LXXIlI �22G oddziaływanie na przestrzeni całego XX wieku miały charakter jednorodny. Jest to poważny brak książki. Na zakończenie warto dodać, że książka Celii Haig-Brown stanowi nie tylko próbę przedstawienia jednego z aspektów problemu indiańskiego na terenie Kanady, ale jest także ona ciekawą egzemplifikacją antyautorytarnych, humanistycznych tendencji we współczesnej myśli pedagogicznej - w zastosowaniu do tego problemu. I jest to bez wątpienia jedna z najbardziej godnych podkreślenia wartości omawianej pozycji. Zbyszko Irena w B u k o w s k a - F lor społecznościach industrialnych Sląskiego nr 909, Katowice e ń s k a, Społeczno-kulturowe Górnego Śląska, Prace Melosik funkcje Naukowe tradycji Uniwersytetu 1987, ss. 175, tab!. Mimo dużego zainteresowania tradycją wśród etnografów polskich, pozostają· cych pod wpływem ważnej pracy J. Szackiego z roku 1971, niewiele jest dotąd badań, które wykorzystują rozwiniętą teoretycznie koncepcję tradycji jako kategorię etnograficznych badań empirycznych. Niewiele jest także studiów nad kulturą społeczności industrialnych podjętych ze świadomością jej odrębności. ,}edną z takich prac jest książka Ireny Bukowskiej-Floreńskiej. Celem tej pracy jest przedstawienie roli tradycji w tworzeniu specyfiki kultury Górnego Słąska, poprzez wskazanie na tradycję jako na silę postawotwórczą i czynnik sprawczy funkcjonowania społeczności okresu zarówno preindustrialnego jak i industrialnego tego regionu. Książka obejmuje zatem długi okres czasu, którego opracowanie wymaga wykorzystania nie tylko źródeł etnograficznych ale również innych rodzajów danych. Pojawia się ponadto cel dodatkowy, jakim jest przygotowanie założeń badań tradycji w społecznościach industrialnych. Przystępując do lektury pracy zainteresowany byłem uzyskaniem odpowiedzi na następujące pytania: 1. W jaki sposób autorka analizuje i jak przedstawia rozwój i charakter społeczności i kultury śląskiej; 2. Jak radzi sobie z połączeniem w jednym studium czasów odległych i bliskich; 3. W jaki sposób godzi regionalne i uniwersalne cele pracy; 4. Jaką przyjmuje koncepcję tradycji i w jaki sposób przekształca dyrektywy teoretyczne dotyczące tradycji w narzędzie badań empirycznych; 5. Jak rozumie funkcje tradycji. Przedmiotem monografii są rodzime społeczności i kultura Górnego Śląska traktowane w ich historycznej zmienności, poczynając od XVIII wieku. Autorka przyjmuje założenie, że właśnie \V historii, w procesach długiego czasu mających miejsce na tym terenie, należy szukać przyczyn odmienności kulturowej regionu. Poszukuje ich przede wszystkim w długotrwałych procesach industrializacji i urbanizacji, przekształcających stopniowo dawny kształt społeczności i kultury ludowej tego terenu, a jednocześnie zachowujących wiele elementów tej kultury. Jako ważny dla badanego zjawiska kształtowania się odrębności kulturowej regionu uznaje ponadto związany z industrializacją proces migracji, powodujący napływ ludności z zewnątrz, w tym ludności niemieckiej, i tworzący u Ślązaków mechanizm obrony własnej tożsamości kulturowej. Uwzględnia również znaczenie ~tosunków politycznych, a mianowicie fakt pozostawania Górnego Śląska, przez długi olcres czasu, w granicach państwa pruskiego i niemieckiego. �227 Przedstawienie zmi;:n spowodowanych industrializacją i urbanizJ.cją pozwala autorce skoncentrować się na warunkach pracy i życia powstałych w spoleczno~ci3ch zindustrializowanych i uznać niektóre spośród nich za ważne dla kształtowania się specyfiki kulturowej Śląska. Są to m.in. warunki pracy w kopalni~ch lub innych zakbdach przemysIowych oraz warunki życia w osiedlach miejskich, przed~ wszystkim w osiedlach przy fabrykach. VIspółzależność tych waru.n" Ó\v i innych sfer kultury, m.in systemu wartości, organizacji życia rodzinnego i sposobu spędzania wolnego czasu. bardzo intere~ująco ukazana VI dołączonej do pra,::y tabeli nr 3, ś\viadczy o przyjGtym założeniu o systemowym a zarazem adaptacyjr.ym charakterze kultury. Świadczy także o umiejętności idealizacji badanej rzec::ywistości i syntetycznego jej ujmowania. Rezygnacja z kolei z udowadniania twierdzell. dotyczących specyfiki kulturowej regionu, np. przy pomocy materiałów statystycznych, choć nie przeszkadza w zrozumieniu tych twierdzeń i ich przyjęciu, to jednak każe my:Heć o możliwościach sprawdzenia przyjętych sądów. Zajęcie się długim okresem czasu spowodowalo konieczność poslugiwania się różnymi rodzajami żródeł. Czasy odlegle omówione zostały przy pomocy danych zaczerpniętych z prac historycznych, natomiast czasy nam bliskie przy pomocy literatury etnograficznej, socjologicznej i ekonomicznej, a także na podstawie własnych badań terenowych. Autorka pragn(~ła. jak się wydaje, w różnych poziomach chronologicznych stawiać źródłom te same pytania i rozpatrywać te same zagadnienia. Nie można bylo tego jednak zrobić ze względu na inne możliwości zawarte w materiałach. Pamir~tać należy o tym, że autorka nie przeprowadziła własnych badań archiwalnych. Przyjęty uklad chronologiczny pracy służy zatem nie tyle r6wnomiernemu omówieniu różnych okresów dawnej i bliż~zej przeszłości co odnalezieniu w przeszło~ci przyczyn kształtujących współczesność i przedstawieniu modelu zmienności kultury. Książka I. Bukowskiej-Floreńskiej jest monografią regionalną. Odrębność historyczna i gospodarcza regionu jest, zdaniem autorki, przyczyną jego odrębności kulturowej. W granicach badanego obszaru wyróżnia zresztą dwa podregiony: Górnośląski OKręg Przemysłowy i Rybnicki Okręg Węglowy, o nieco odmiennym przebiegu historii i intensywności procesów industrializacji i urbanizacji. Porównanie tych dwóch podregionów służy gdzieniegdzie w pracy formułowaniu wniosków na temat wspólzależności między industria!iz2.cją a kulturą. Regionalny charakter monografii nic obniża jed:1ak jej walorów uniwersalnych. Bardziej ogólną wartość mają przede wszystkim twierdzenia dotyczące związków między pracą i st05unl~ami ~polccznymi a pozostałymi dziedzin::lmi kultu.ry w społecznościach indu:"trialnych. Wyjaśnienie funkcji tradycji to główny cel omawianej pracy. Autorka przy jmuje tu koncepcję .J. Sz<,ckiego, tak pożyteczną i inspirującą w obrębie etnologii i socjologii pol"kicj, mówiącą o trzech aspektach i znaczeniach tradycji. Koncepcja ta pozwala na posługiwanie się alba uogólnionym pojęciem tradycji albo na podkreślenie autonomii trzech wyodrębnionych jej aspektów. I. Bukowska-Floref1ska, zainteresowana przede wszystkim podmiotowym aspektem tradycji, 1".1dycją jako \o\'artością, tradycją "po prostu" - używając określenia J. Szackiego, ,i~ga także elo pozostałych jej wymiarów. nie zawsze podkreślając ich odrębność, tak wyr3źną w materiale empirycznym. Nie przekształciła bowiem w spo~ób konsekwentny ogólnych dyrektyw teoretycznych przyjętych oel J. Szackiego WZałożenia empirycznyeh badań nad kultuf<l, W których odróżnienie tego co zostało przejęte z prze:'z!ości od mechanizmu przekazu i od sposobu warto~ciowania, ma zasadnicze znaczenie. Pewnym tu usprawiedliwieniem jest przyjęty cel pracy, �228 jakim jest wYJasmenie funkcji (roli) tradycji, szczególnie dobrze czytelne w :ipOłecznościach industrialnych przede wszystkim wówczas, kiedy zajmiemy się tradycją jako wartością, Oczywiście badania tradycji ujmowanej przedmiotowo dziedzictwa kulturowego, wymagałoby innych metod pracy terenowej i prezentacji materiału, Tradycja w pracy L Bukowskiej-Floreńskiej przedstawiona została jako v,cartość o dużym znaczeniu dla badanych społeczności, Interesująco zaprezentowane zostały historyczne warunki uzyskiwania przez tradycję wysokiego miejsca pośród innych wartości cenionych przez ludność Górnego Śląska. Autorka jednocześnie jest świadoma tego, że tradycja jako wartość nie ma waloru autonomicznego (choć może się tak niekiedy wydawać) a instrumentalny. Służy bowiem realizacji innych ważnych celów zbiorowych i indywidualnych. Określenie tych celów, jakimi w kulturze ludności śląskiej była adaptacja do warunków życia i pracy w regionie uprzemysłowionym oraz kontestacja wobec treści i formom wnoszonym z zewnątrz i zagrażającym tożsamości kulturowej i wartościom grupy, należy do ważnych osiągnięć pracy. Cenne ponadto jest stwierdzenie nie tylko konserwatywnych ale i kreatywnych, stymulujących tworzenie nowych rozwiązań, skutków wysokiego wartościowania tradycji, Orientacja autorki nie tylko ku przeszłości lecz również ku teraźniejszości, wyraźna także w innych jej publikacjach, pozwoliła jej ponadto na dostrzeżenie specyfiki współczesnych potrzeb kulturalnych ludności Górnego Śląska, związanych z warunkami życia i właśnie z wysokim wartościowaniem tradycji, Wśród kilkakrotnie powtarzanych wyjaśnień funkcji (roli) tradycji zabrakło jednak stwierdzenia, że funkcja ta polega na wypełnianiu pewnego zakresu kultury (tradycja - dziedzictwo) oraz na chronieniu i selekcjonowaniu dziedzictwa, a także na takim doborze innowacji, aby zgodne były z ważnymi celami i wartościami grupy. Wybór tradycji i jej funkcji jako głównej dziedziny obserwacji i analizy okazał się interesujący i trafny. Rozważania nad miejscem tradycji i stosunkiem do tradycji w kulturze ludności rodzimej Górnego Śląska pozwoliły uzyskać nowy i bardziej pełny obraz tej kultury i procesów dokonywujących się w niej. Książka L Bukowskiej-Floreńskiej jest jednocześnie kolejną interesującą próbą, choć nie było ich zbyt wiele, zastosowania tradycji jako kategorii etnograficznych badań terenowych, uzupełniającą dotychczasowe prace w tym zakresie. Zbigniew Jacek przykładzie B e d n a r s k i, Seria Etnografia Zróżnicowanie rodzinnych Uniwersytet nr 13, Poznań 1987, ss. 124. rodzin w Poznańskiem, środowisk Jasiewicz kult.urowych. im. A. Mickiewicza Na w Poznaniu, Rodzina stanowi zawsze żywy problem zainteresowań różnych naukowych dyscyplin, a zwłaszcza socjologii, psychologii, pedagogiki i etnografii . .Jest to z,'oZllmiałe z racji jej miejsca w życiu społecznym i kulturowym, w którym ja:;o podstawowy element struktury społecznej odzwierciedla szereg proccsów o szerszym zasięgu, wykraczającym poza jej ramy i jednocześnie skupia je w sobie. Będąc ponadto jednostką twórczą, oddziaływuje na te procesy wpływając na jakość i kierunek zmian. W pracy Jacka Bednarskiego rodzina rozpatrywana jest z pozycji ksztalto- �wanego przez nią środowiska kulturowego. Zakres omawianego zagadnienia wyznacza przyjęte przez autora pojęcie środowiska, które rozumiane jest jako całość obiektywnych warunków, w jakich przebiega życic zbiorowe i kształtują się praktyki i świadomość jednostek. W przypadku środowiska kulturowego wyznacza je kultura. Srodowisko kulturowe rozpatrywane jest w swoich trzech wymiarach: - materialnym, rozumianym przede wszystkim jako mikrośrodowisko mieszkalne w aspekcie materialnym, przestrzennym i społeczno-kulturowym; - społecznym, obejmującym interakcje członków rodziny, ich role, pozycje, statusy; kulturowym, węziej pojętym, pod czym autor rozumie te czynności kulturowe i ich rezultaty, "które mają charakter autoteliczny i są związane ze sferą kultury symbolicznej i uczestnictwem w niej" (s. 5). Materialny i społeczny wymiar środowiska kulturowego z uwagi na cel pe:rspektywiczny pracy, potraktowane są marginalnie, raczej jako wstępna charakterystyka warunków w jakich ksztatłuje się środowisko kulturowe węziej pojęte. Głównym zainteresowaniem autora są te aspekty środowiska kulturowego, które ściśle wiążą się z funkcją kulturalną i enkulturacyjną rodziny, z uczestnictwem w kulturze jej członków i kulturową transmisją. Przyjęte przez autora selektywne rozumienie uczestnictwa w kulturze, wyznaczające ramy analizowanych potrzeb i zachowań kulturowych, nie jest jednoznaczne z uczestnictwem w kulturze symbolicznej (koncepcja A. Kłoskowskiej), nie wyczerpuje go, ale jednocześnie przekracza. Wykracza także poza nurt kultury masowej i zinstytucjonalizowanej, które w analizie tworzą raczej ramy odniesienia dla ukazania organizacji życia kulturalnego rodziny. Ponadto łączy się z kategorią czasu wolnego i czasu pracy i ze wszystkimi układami kultury (wyróżnionymi przez A. Kłoskowską). Ma charakter domowy i pozadomowy, zaś jeśli chodzi o uczestnictwo w treściach - polikulturowy. Drugi z rozpatrywanych aspektów środowiska kulturowego węziej pojętego, jakim jest transmisja kulturowa, związany jest z funkcją enkulturacyjną rodziny. W pracy odnosi siG głównie do kształtowania rodzinnego świata wartości, zwyczajów i tradycji i do pośrednictwa rodziny i rodziców w tym procesie. Te wstGpne założenia teoretyczne znajdują odzwierciedlenie w układzie pracy, która poza wprowadzeniem określającym przedmiot pracy i procedury badawcze zawiera trzy zasadnicze rozdziały poświęcone w kolejności charakterystyce środowiska mieszkalnego i społecznego rodziny, uczestnictwa rodziny w kulturze, rodzinie jako czynnikowi kulturowej transmicji oraz podsumowanie. Dla pokazania zróżnicowania kulturowych środowisk rodzinnych autor przyjmuje dwojakie kryteria: obiektywne, zewnętrzne, jakimi są środowisko zamieszkania, przynależność społeczno-zawodowa, struktura rodziny, poziom wykształcenia: inuywidualne, wewnętrzne, czyli uznawane normy, wartości, zachowania różnicujące środowisko kulturowe wewnątrz danej kategorii. Podstawowym celem tej analityczno-porównawczej pracy jest charakterystyka środowiska kulturowego wyróżnionych kategorii rodzin w zakresie, jaki został wyżej sformułowany, określenie różnic międzyśrodowiskowych i ustalenie obszarow homogenizacji i dyferencj3cji. Ponieważ czasem przyjętym dla omawianego zagadnienia jest współczesność, zmiana pokazana jest poprzez pokolenia wewnątrz poszczególnych rodzin. Wydobyciu tej zmiany służył celowo skonstruowany kwestlonari~lsz kierowany do rodziców i do dz:cci. �230 Podstawą opracowania zagadnienia są materiały z badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników (w tym również autora) i studentów Instytutu Etnologii DAM pod kierunkiem prof. dra hab. Z. Jasiewicza, w ramach projektu "Kultura" (badania porównawcze o zakre3ie europejskim llad aktywnością kulturalną i przekazem kultury w rodzinie) oraz badarl uzupełniających, zrealizowanych w obrębie problemu węzłowego W.1L9 do tematu "Hodzina jako środowi;ko kulturowe", również kierowanym przez prof. dra hab. Z. Jasiewicza. Badania podstawowe prowadzone były na obszarze woj. poznaJlskiego w latach 1979- 1980, uzupełniające w latach 1982 - 1984. \V doborze próby badawczej uwzględniono nastc;puj'lce kryteria: typ strukturalny rodziny - rodziny podstawowe lub p03zerzone, wspólnie zamieszkałe, z pracującym ojcem, niekoniecznie Jnatk;-ł, z dwojgiem dzieci, w tym z jednym w wieku szkolnym; miejsce zamieszkania - środowisko wielkomiejskie, zurbanizowane, małe miasto urbanizujące się lub tylko male miasto oraz wieś; przynależność społeczno-zawodowa rodziny chłopskie, robotników rolnych, robotnicze, zatrudnionych w prywatnym i uspołecznionym sektorze usług i inteligenckie. W badaniach podstawowych (w ramach projektu "Kultura") posłużono się kwestionariuszem ankietą dla rodziców i dzieci, które zrealizowano w 300 rodzinach, a następnie, przy pomocy kwestionariusza o wybranym zestawie tematycznym, przeprowadzono badania pogłębione w 79 rodzinach. Badania uzupełniające, mające charakter pogłębionych, przeprowadzono w 35 rodzinach, używając kwestionariusza o postaci ogólnyCh wskazówek dla swobodnego wywiadu. Badania wielkomiejskie dotyczą Poznania, konkretnie dzielnicy Wilda, najbardziej uprzemysłowionej, robotniczej dzielnicy tego miasta. Jako środowisko urbanizowane wybrano miasteczko Oborniki i kilka wsi podmiejskich oraz w badaniach uzupełniających - miasteczko Nowy Tomyśl i Srem. Środowisko wiejskie reprezentuje w sumie 13 wsi położonych na obszarze gminy Czempiń, Kuślin i Kórnik. Wstępnej charakterystyki badanej populacji autor dokonuje poprzez o~ueślenie przynależności spoleczno-zawodowej rodzin o różnych typach środowiska zamieszkania, określenia typu strukturalnego, cech demograficznych, wykształcenia i pochodzenia terytorialnego. Następnie - zgodnie z wcześniej wyłożonymi racjami omawia wybrane cechy środowiska materialnego i społecznego rodziny, któI'e bezpośrednio warunkują jej funkcję kulturową. Wśród tych cech interesuje go stan techniczny i ogólne aspekty użytkowania mieszkania (co dotyczy środowiska mieszkalnego) oraz układ ról i pozycji wewnątrzrodzinnych, a także rytmika dnia codziennego (wyróżnionych w charakterystyce środowiska społecznego). Charakterystyka środowiska kulturowego w przyjętym prze:'. autora węi:szym znaczeniu obejmuje co powtórzmy uczestnictwo w kulturze oraz przekaz kulturowy w rodzinie. Pierwsze z zagadniell rozpatrywane jes~ w domowym i pozadomowym układzie kultury. W domowym układzie kultury interesuje autora uczestnictwo poprzez masowe środki przekazu, w czym najpoważniejszą rolę odgrywa telewizja, a dalej radio ze swoją informacyjno-muzyczną funkcją Of2Z czytelnictwo prasy. W dalszej kolejności autor omawia zainteresowania i upodcbania kulturalne członków rodziny, co dotyczy czytelnictwa książek, upodobań muzycznych i upodohaJ} teatralnych. Na koniec zaś informuje a indywidualnych praktykach i zajęciach kulturalnych członków rodziny analizując ich użytko¥r.r i artystyczrJy sens. �Pozadomowy układ uczestnictwa kulturalnego rodziny, to udział w kulturze poprzez wybrane instytucje kulturalne. Spośród instytucji o tym znaczeniu, ale je nazywa "wyższego rzędu", autor wybiera kino, teatr, filharmonię i muzea. Natomiast aktywność kulturalną w środowisku lokalnym (zamieszkanie) rozważa w oparciu o działalność domów kultury, świetlic i szkół poprzez udział członków rodzin w różnego rodzaju zespołach amatorskich czy kołach zainteresowań. W podsumowaniu analizy uczestnictwa w domowym układzie kultury znalazły się także rozważania autora o stopniu identyfikacji z trzema wyróżnionymi nurtami kultury masowej, tradycyjnej ludowej i tzw. "kultury wyższej". Prowadzą one do interesujących wniosków o niezróżnicowanym poziomie identyfikacji z treścią kultury masowej i o zróżnicowaniu tego poziomu z treścią "kultury wyższej" i tradycyjnej. Owo zróżnicowanie tworzy w wymiarze środowiskowym kontinuum wielkomiejsko-wiejskie, zaś w wymiarze społeczno-zawodowym kontinuum inteligencko-chłopskie. Rolę kulturowej transmisji w rodzinie autor analizuje w trzech różnych sferach speretrowanych wybiórczo: sferze rodzinnych wartości i postaw, roli rodziny w procesie przekazu kulturowego oraz kontynuacji "małej" tradycji rodzinnej. Wśród wyróżnionych wartości interesują go między innymi takie, jak szczęśliwe życie rodzinne, pokój, wywkie zarobki, interesująca praca, czas wolny, bardziej równe i sprawiedliwe społeczeilstwo, możliwość udziału w decydowaniu w miejscu pracy, możliwość udziału w decydowaniu w życiu społecznym oraz ocena tych wartości w różnych kategoriach rodzin. Odpowiada także na pytanie pod czyim wpływem kształtuje się świat warlości dzieci i jaką rolę w tym procesie można przypisać rodzicom i rodzinie. To ostatnie zagadnienie wiąże się bezpośrednio z pośrednictwem kulturowym w rodzinie, rozważanym w następnym podrozdziale i odnoszonym do sfery polityki i spraw społecznych, sfery religii i sfery wąsko rozumianej kultury. Kontynuację tradycji "małej" wiąże autor ze świadomością posiadania tradycji rodzinnych i z chęcią ich podtrzymywania. Ta samoświadomość dotyczy posiadania pamiątek rodzinnych, określonych prac domowych, specjalnych umiejętności, hobby, umiejętności artystycznych, ustnej tradycji i zwyczajów rodzinno-domowych. Nawet to syntetyczne omówienie zawartości pracy ukazuje bogactwo tematyki, która służy autorowi do analizowania i prezentowania środowiska kulturowego rodziny. Możliwość korzystania z obliczeń komputerowych dodatkowo wzbogaca ją o ukazanie rozlicznych zależności i przekrojów, a zastosowanie metody analizy skupień i "największego rozpiętego drzewa" pozwoliło ustalić pewną typalogię rodzin jako środowisk kulturowych. Potwierdziła ona wstępną hipotezG o bardzo istotnych dla owego zróżnicowania obiektywnych cechach położenia społecznego rodzin. Z pozycji przyjętych obiektywnych kryteriów zróżnicowania tworzą one kontinua od środowiska wiełkomiejskiego do wiejskiego i od rodzin inteligenckich do chłopskich i robotników rolnych. Podobnie stopień wewnętnnej dyferencjacji czy homogenizacji tworzą także kontinua w wymiarze środowiskowym od rodzin wielkomiejskich do rodzin wiejskich i w wymiarze społeczno-zawodowym od rodzin inteligenckich do rodzin chłopskich i robotniczych. Poza bogactwem analizowanej treści zaprezentowanej w pracy, na uwagę zasługuje wnikliwość analizy i bardzo głęboka penetracja życia rodzinnego, mająca na celu ukazanie przyczyn i wewnętrznych uwarunkowań omawianych zjawisk. Podobnie dużą wartością jest też precyzja, z jaką autor określa zakres swoich zainteresowań i ramy pracy oraz konsekwencja wobec postawionych celów pracy, �a w związku z tym także jasność myśli. Omawiane w pracy zo.gadnicnia przemyślane są przez autora do końca i dlatego porusza się wśród nich swobodnie zdradzając jednocześnie gruntowną znajomość problematyki związanej w ogóle z rodziną. Praca ma więc dużą wartość w sensie pok:E<lIJia bogatego war:;ztatu naukowo-badawczego oraz w sposób znaczny wzbogaca nurt badarl nad rodziną. Trochę żal jednak, że jako etnograf tak mało miejsca przeznaczył na analizę treści owej "małej" tradycji, a zwłaszcza ustnej tradycji rodzinnej i zwyczajów rodzinnych. \-Vobec innych ważkich form i treści, które charakteryzują kulturowe środowisko rodzinne, te oczywiście mogą mieć marginalne znaczenie. Lecz tak się jakoś dzieje, że coraz częściej podejmowane są tematy badawcze, którc coraz bardziej odsuwają w cień zjawiska zajmujące wcześniej poważne miej,~ce w etnograficznych badaniach. Bożena Janine P o n t y, Polonais meconnus. Histoire des France dans l'entTe-deux-quenes, "Serie Internationale" Pantheon Sorbonne, Paris 1988, ss. 474. Beba travai([enTs immigres en 34, Universite de Paris L Z dużym zainteresowaniem francuskie środowiska historyków, etnologów i socjologów przyjęły, wydaną w końcu 1988 roku przez wydawnictwa Sorbony, pracę Janine Ponty ,'polacy nieznani" 1. Przyczyn zainteresowania było wiele. Po pierwsze publikacja wypełnia lukę w badaniach społeczności polskiej we Francji. Problem polskiej imigracji analizowany był dotychczas wycinkowo 2. Praca Ponty jest pierwszą monografią badacza francuskiego poświęconą polskim robotnikom we Francji w latach 1919 - 1939. Zauważmy również, że książka odpowiada współczesnemu zainteresowaniu Polską, wagą spraw rozgrywanych w kraju oraz polskością w szerszym pojęciu, a więc także polską diasporą. I wreszcie studium polskiego wychodźstwa robotniczego we Francji ciekawi z obecnego punktu widzenia narodowych kultur państw zachodnich. To przecież zagadnienia integracji czy asymilacji, kulturowych wpływów, zadań i wyzwań stawianych państwom przyjmującym imigranta, budzą coraz to większe emocje nie tylko etnologów i socjologów ale również polityków. Dlatego też "Polacy nieznani" są ciekawym głosem w dyskusji nad migracjami, w czasie coraz większych i łatwiejszych ruchów ludności i zderzeń kulturowych na szeroką skalę. We wstępnej części pracy Ponty przedstawia polską emigrację zarobkową poprzedzającą "wielką falę lat dwudziestych". Lata 1907- 1918 są okresem spontanicznych, choć liczebnie mniej ważnych, sezonowych ruchów migracy jnych. przede wszystkim z Galicji do południowo-wschodnich krajów Cesarstwa Niemieckiego. Do rangi symbolu urastają, organizowane przez niemieckie agencje najemeze, 1 Polacy pisaną pod tutu Hi"torii nieznani są wydan"t z nieznacznynli znlianami pracc1 dokt.orską Janine Ponty kierunkiem nestora francuskich historyków Jean:J-Bap1.iste Duroscllc'a z InslyWspółczesnych Stosunków Międzynarodowych (I.H.H.I.C.) w Paryżu i obromoną \V 1985 Toku. 2 Przykładenl mogą być prace prowadzone nad polskilTIi górnikarni z;:1głl,'biu pOlaSO\Vego Miluzy przez socjologów i etnologów Uni\vcrsytctu w Strasburgu (Genevieve Hcrberich-Marx i Freddy Raphael publilzujących w "Revue Sciences Sociales·') oraz przez Ecotllus00C de la Mine ct de la Potassc en Alsace. �233 wyjazdy ,.na Saksy", to jest do słynącej z przemysłowej uprawy buraka cukrowego Saksonii. Hok 1908 przynosi powstanie trzech instytucji galicyjskich 3, które za sprawą posłów lwowskich próbują ukierunkować emigrację w stronę Francji. Ma to stanowić remedium na germanizację, czy też w stosunku do poddanych carskich, rusyfikację Polaków. Mimo silnej akcji propagandowej Skołyszewskiego, Stapińskiego, Bupki i innych rezultaty są znikome. Przeważa emigracja do Niemiec gdzie bliżej, łatwiej i lepiej 4. W przededniu wybuchu wojny pracuje we Francji, według Ponty, niespełna 10 tysięcy Polaków, przeważnie obywateli państwa austro-węgierskiego. Przełomem w historii polskiego wychodź~;twa jest przybycie do Francji pierwszych robotników wykwalifikowanych (rok 1909). Dotyczy to zwłaszcza górników i hutników polskich pracujących do tej pory w Zagłębiu Ruhry, tak zwanych .,Westfalczyków". Znajdują oni zatrudnienie na północy kraju lub we francuskiej części Lotaryngii. Nie bez znaczenia jest tu działalność księcia Witolda Czartoryskiego. deklarowanego obroilcy polskości, ale również dużego finansisty, mającego silne udziały we francuskim przemyśle wydobywczym. Czteroletni konflikt światowy zasadniczo zmienia polityczną mapę Europy. Polska niepodległa staje przed problemami narodowościowymi, społecznymi, a ponad wszystko ekonomicznymi. Z wyjątkiem Wielkopolski, Pomorza i polskiego Sląska, wieś polską charakteryzuje przeludnienie, zacofanie i bieda. Analizując fenomen emigracji, Ponty przedstawia mapę stopnia analfabetyzmu w Polsce w roku 1921. W Poznańskiem obowiązkowe szkolnictwo podstawowe obniżyło poziom analfabetyzmu do 3"/0. To właśnie Poznaniacy stanowili trzon .,Wesfalczyków" - wykwalifikowanych robotników z Nadrenii i Westfalii. Wschodnia Polska z ponad 600/0 analfabetów na Polesiu i Wołyniu jest strefą wyjątkowej nędzy, pogłębionej działaniami pierwszej wojny i wojny polsko-radzieckiej. To stąd oraz z Polski południowo-wschodniej (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) emigruje się najwięcej, do obu Ameryk, do Niemiec i od 1908 do Francji. W tym samym czasie francuski rynek pracy dusi się z nadmiaru ofert. Wojna jest katastrofalna dla kraju. Zołnierze zabici, zaginieni i wojenni inwalidzi poważnie obniżają francuski potencjał siły roboczej. Zaznaczająca się od dziesięcioleci silna denatalizacja oraz poszukiwanie życia łatwiejszego i lepszego w mieście ("exode rural") nie pozostają bez wpływu. "Prawodawstwo pracy rozszerzające ośmiogodzinny dzień pracy na wszystkie zawody drugiego sektora oraz opóźnienie w mechanizacji w dobie przemy:':łowego rozwoju lat dwudziestych zmuszają do nieustannego poszukiwania imigranckich rąk do pracy" 5. Jest to moment, w którym polska emigracja okresu "brazylijskiej gorączki" należy już do przeszłości. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej poprzez "Literacy Test" ograniczają napływ nowej siły roboczej, a Niemcy pogrążone we własnych problemach politycznych i gospodarczych państwa pokonanego nie chcą i nie mogą odpowiedzieć polskim potrzebom. Pozostaje Francja. Motywacja ekonomiczna skierowania wielkiego ruchu migracyjnego w tę stronę przysłaniana jest coraz 'Galicyjski Komitet Emigracyjny, Polskic cle placement; J. Panty, PolonaLe; mćconnus ... , s. • Niemieckie statystyki graniczne z roku 1907 l 50 tysiącach Ukraiilców pracujących sezonowo w li Tam,że, s. 35. Towarzystwo Emigracyjne, Office central 8 - 10. mówią o 300 tysiącach Polaków galicyjsl<ich Niemczech; tamże, s. 7 - 31. �234 bardziej oficjalną frazeologią polityczną i patriotyczną. "Polska woli wysłać swoich do sprzymierzonego narodu i chciałaby widzieć swoich robotnik6w na ziemi, na kt6rej przelała się krew za polskie wyzwolenie i niepodległość." 6 Rozpoczynają się polsko-francuskie negocjacje uwieńczone konwencją z 3 września 1919 roku "o emigracji i imigracji", uzupełnione konwencją z 14 października 1920 roku "o opiece i ubezpieczeniach społecznych". Najciekawszą dla nas, etnolog6w, jest dalsza część studium Janine Ponty poświęcona położeniu i życiu codziennemu polskich robotników rolnych i przemysłowych we Francji. Liczne wywiady z byłymi robotnikami pochodzenia polskiego, z ich francuskimi towarzyszami pracy, publikacja rodzinnych listów, zarządzeń administracji państwowej i regionalnej, dokument6w pracodawców, czy też związków zawodowych sprawiają, że mamy do czynienia z pr;:lcą rzetelną i jedyną w swoim rodzaju. Autorka uwagę swoją skupia kolejno na samym procederze rekrutacji w Polsce, na transporcie i przybywaniu grup do Francji. Bliżej analizuje największe skupiska robotnicze w Pas-de-Calais, w Nord, w Lotaryngii i we Francji środkowej, dużo pisze o wysiłkach rekonstytucji narodowego środowiska polskiego w tych regionach. Mowa tu o narodowych aspektach kościoła katolickiego, religijnych praktykach Polak6w, o konfliktowej kwestii pol 'kiego szkolnict'w'a we Francji, o ruchu stowarzyszeń harcerskich, sportowych i innych, o polskiej działalności wydawniczej. W tej ostatniej sprawie Ponty podkreśla niepowodzenia polskiej prasy paryskiej i rozkwit dwóch wielkich dzienników północy: "Wiarusa Polskiego" i "Narodowca". Obie te gazety założone zostały w Zagłębiu Ruhry i z grupą "Westfalczyków" przywędrowały do Francji. To właśnie polscy górnicy i hutnicy przybyli masowo z Niemiec do Francji po zakończeniu wojr;y nadali, twierdzi autorka, ksztalt polskiemu życiu kulturalnemu. "Westfalskie dziedzictwo" zaznaczyło się również w działalności związków zawodowych i ograniczonej aktywności politycznej środowiska polskiego. Druga wielka część pracy opisuje okres od 1926 do 19:39 roku, "erę niepewności", Jeszcze koniec lat dwudziestych, mimo poprzedzającego je kryzysu gospodarczego z lat 1926 - 27, jest momentem najliczniejszej obecności polskiej we Francji. W pięciu latach społeczność polska w tym kraju rozrasta się o 64,21l/o; oficjalnie w 1926 przebywa we Francji 309312, a w 1939 roku 507811 obywateli polskich Taj.: znaczny wzrost nie jest tylko rezultatem napływu nowych robotników aL spowodowany jest również łączeniem rodzin (imigracja kobiet i dzieci) i niezwykle wysokim przyrostem naturalnym pracujących we Francji Polak6w. Lata 1931 - 36 to czas wielkiego kryzysu światowego, który z pewnym op6źnieniem opanowuje francuską gospodarkę. "I,Vielki kryzys, wielki dramat" to tytuł rozdziału, w którym Ponty przedstawia położenie pierw:;zych ofiar gospodarczego kataklizmu - robotników obcokrajowców we francuskim przemyśle. Mnoż~i się konflikty w ruchu związkowym i samym środowisku robotniczym. Wybuchowe stają się stosunl<.i między pracodawcą i zatrudnionym. Autorka ilustrUje sytuację opisem strajku w Leforest w sierpniu 1934. I oczywiście, sprawa masowych repatriacji robotników do Pols!d, kwestia, która przez dzicsiGciolecia był:' tematem tabu, starannie omijanym przez badaczy francuskich. Ponty nie operuj2 • C. Kaczmarek, L'emigration J. Panty, op. cit., s. 50. polonaise en France apres la guerre, Paris, 1927, s. 96, za �235 tutaj samymi tylko liczbami ale podaje szczegóły przymusowych wyjazdów, rodzinnych tragedii, cytuje wzruszający fragment Terre des Hommes Antoine'a de Saint-Exupć-ry, literackie odbicie tamtych wydarzeń. Ost:ltnim analizowanym okresem ~ą lata 1936 - 39. Front Ludowy z entuzjazmem przyjęty zostaje przez polską społeczność robotniczą. Zaznacza się gwałtowna aktywizacja Polaków w związkach zawodowych. Krótko trwa jednak polski optymizm przygaszony nowymi dekretami i represjami, kontrowersyjną kwestią słu;;:by wojskowej, napiętą sytuacją międzynarodową w przededniu drugiej wojny światowej. JanirlC Panty we wstępie do swojej książki pisze: "Niniejsza praca poddaje w wątpliwość różową legendę polskiej imigracji ulegającej łatwej asymilacji, dobrze przyjętej przez robotników francuskich, dobrze widzianej przez władze państwowe, jednym słowem imigracji bez problemów" 7. Autorce niewątpliwie udało się osiągnąć wytyczony cel. Przede wszystkim Panty udowadnia, że Polacy czujący dużo sympatii dla Francji, kraju sprzymierzonego z ich własną ojczyzną, kraju który ich przyjął i dał im pracę, skutecznie stawiaj<l opór wszelkim próbom romanizacji. Błędem jest dla Panty częste, szablonowe i ogólniające porównywanie we Francji Polaków do Włochów. Daje ona liczne przykłady zasadniczych różnic dzielących obie grupy imigrantów. Zachowanie Polaków jest dla autorki szczególne, uformowane przez doświadczenia rozbiorów i walki o zachowanie narodowej tożsamości. "Od czasów rozbiorów Polacy, których trudności polityczne, czy też bieda zmuszały do opuszczenia ziemi ojczystej, zabierają ze sobą umiłowo.nie ojczyzny i wolę kultywowania narodowych wartości na obczyźnie, w oczekiwaniu chwili powrotu" 8. Pielęgnacja tego co polskie przyczynia się do prawdziwego rozkwitu życia społeczno-kulturowego. Jego instytucjonalnym kośćcem są: polski kościół, szkola i harcerstwo, chóry i zespoły taneczne, kłuby sportowe, spółki wydawnicze itp. Srodowisko polskie, kulturowo samowystarczalne, odcina się wyraźnie, nie tylko językowo, od społeczności lokalnej. Polacy wydają się wyobcowani, a kulturowa wymiana między nimi a otoczeniem prawie nie istnieje; kontakty z sąsiadami francuskimi, a nierzadko włoskimi czy belgijskimi, ograniczone są do koniecznego minimum. Ponadto Panty na podstawie szczegółowej analizy statystycznej gminy SalI aumines kolo Lens stwierdza, że środowisko polskie ma charakter wybitnie endogamiczny. Autorka podaje przykład częstej "endogamii podwójnej". Polacy nie tylko że żenią siG miqdzy sobą, ale wewnątrz grupy "Westfalczyk" żeni się z Polką z Zagłębia Ruhry, "Ukrainka" wychodzi za "Ukraitlca", a nierzadko chłopak poślubia dziewczyn(~ z tej samej wsi w Polsce. Grupę polską charakteryzuje powolny awans społeczny JeJ członków. Typowo polski jest zawód górnika: trudny, niebezpieczny i źle płatny. Oferuje on ograniczone możliwości kariery i stanowi kategorię z której trudno wyjść, by polepszyć swoją pozycjq społeczną. Wyjątkiem są przedsiębiorczy "Westfalczycy", którzy wykazują mrjwiGkszą dynamikę zawodową wśród francuskich Polaków. Otwierają oni małe sklepik.i, zakłady rzemieślnicze: rzeźnicze, wędliniarskie, piekarnicze, krawieckie i inne. Z braku innych perspektyw częsty jest awans społeczny przez sport. Wiele J. Panty, op_ cit., s. 1. s Tamźe, s. 1. 7 �236 mówiącym przykładem są zawodowe kariery czterech "Westfalczyk6w" grających przed drugą wojną we francuskiej ekipie repn'zcntacyjncj piłki nożnej. Dembicki, Kowalczyk, Nowicki i Wawrzyniak zdobyli nie tylko pieniądze ale również silną pozycję społeczną, uznanie swoich rodaków i zainteresowanie francuskiej opinii publicznej. Integracja polskich robotników z ich otoczeniem we Francji jest powolna i jej rezultaty w przededniu wojny są znikome. Jeśli można mówić a pewnej integracji grupy polskiej, to wykluczyć należy pojęcie jej asymilacji. W odróżnieniu od asymilacji, p{)legającej na całkowitym wchłonięciu imigranta przez przyjmujące go środowisko, integracja zasadza się, według Ponty, na harmonijnym przystosowaniu się do nowych warunków, bez wyrzekania się własnych wartości. Tacy też byli polscy robotnicy okresu międzywojennego - wierni swojej szczególnej polskości i "nieznani" francuskiemu społeczeństwu g. Kończąc prezentację pracy Janine Panty należy wyrazić nadzieję na możliwe naj szybsze tłumaczenie i wydanie "Polaków nieznanych" w Polsce. Stworzy to czytelnikowi w kraju doskonałą okazję do spojrzenia na problemy polskiej emigracji chłodniej, trzeźwiej, mniej emocjonalnie oczyma rzetelnego badacza francuskiego, jakim jest pani Ponty. J<;drzej Adam Wal a s z e k, Zjednoczonych Ameryki, Polscy robotnicy, praca i związki zawodowe Kośmicki w Stanach 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250. Dwudziesty już tom Biblioteki Polonijnej, serii znanej szeroko nie tylko wśród badaczy Polonii, stanowi praca A. Walaszka o polskich robotnikach w Stanach Zjednoczonych, ich udziale w ruchu związkowym, ale także pośrednio, acz nieuchronnie - a przemianach Polonii w tym kraju, przemianach, których kierunek jawi się wyraźnie. Od 1880 roku, data ta przyjmowana jest w nauce jako początek masowego, głównie chłopskiego wychodźstwa z ziem polskich do USA, do roku 1922, kiedy to załamała się powojenna fala strajków, wiele się zmieniło zarówno pod względem sytuacji ekonomicznej i społecznej polskiego imigranta w Ameryce, jak i pod względem poziomu narodowego, etnicznego a i do pewnego stopnia także klasowego uświadomienia. Polonia amerykańska przebyła w tym czasie długą drogę, od amorficznej grupy wychodźców, w ogromnej przewadze robotników niewykwalifikowanych, do grupy etnicznej, obecnej i liczącej się w życiu wieloetnicznego społeczeństwa amerykańskiego. W procesie przyspieszania i ukierunkowywania tych przemian wielką rolę odegrało miejsce pracy imigranta. Los jego był właściwie od początku zdeterminowany dynamicznym rozwojem Stanów Zjednoczonych w latach 1870-1929, w którym to okresie produkcja przemysłowa wzrosła tam 14-krotnie, nastąpił niebywały rozwój miast, a kraj odczuwał wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą. Częściowo było ono zaspokajane przez ludność przenoszącą się ze wsi do miast, jednakże w pełni mogło być zaspokojone dopiero przez przybyszów spoza granic państwa. Także z ziem polskich. Szacuje się maksymalnie, że z tych terenów do roku 1914 wyjechało co Stanów Zjednoczonych 4 miliony osób. Ci - w przeII Ta1nże. s. 351. �237 wadze - chłopi z zapóźnionych terenów europejskich, po kilkutygodniowej podróży przez Ocean trafili w sam środek najbardziej dynamicznego, nowoczesnego przemysłu, przenosili się z feudalizmu (nieomal) w kapitalizm. Rzecz jasna, nie bez poważnych konsekwencji. Pozycja robotnika niewykwalifikowanego była w tym okresie w Stanach Zjednoczonych plynna. Dziś zarabiał, jutro podlegał redukcji, nie miał praktycznie ż::!dnych praw, był jednak niezbGdny w systemie produkcji. Jeszcze pod koniec XIX wieku 90% Polaków w Chicago należało do tej kategorii pracowników. Z czasem jednak rytuacja zaczęła się zmieniać, wzrastająca liczba Polaków zatrudnionych w char;:;kterzc robotników p6łwykwalifikowanych, czy nawet wykwalifikowanych, była dowodem stabilizacji części imigrantów, faktu, iż pozostawali na dłużej (bądź już na ~tałe) w USA. Wyko'rzystując możliwości podnoszenia kwalifikacji w postaci licznych kursów, polepszali swoją pozycję wśród własnej grupy, ale także wchodzili w obręb społeczeństwa amerykańskiego, stawali się jego częścią· Praca A. Walaszka ukazuje rozmaite a~pekty życia imigrantów, owej masy niewykwalifikowanych robotników polskiego pochodzenia, żyjących w etnicznych gettach dynamicznie rozwijających się amerykańskich miast przede wszystkim w Chicago. Drobiazgowy opis warunków pracy, stosunków robotnik-majster, problemów językowych, które trapiły imigrantów i utrudniały mu egzystowanie w społeczeństwie amerykańskim, wreszcie analiza różnic między pracą na emigracji a pracą w kraju, przede wszystkim na roli, zajmuje w omawianym dziale wiele miejsca i są to fragmenty godne uwagi, podobnie jak te, które mówią o życiu rodzinnym imigrantów, o ich mieszkaniach w etnicznej dzielnicy, o kontaktach sąsiedzkich i towarzyskich, o działających wśród imigrantów instytucjach i organizacj;::ch polonijnych. Jednakże najbardziej rewelacyjne są te stronice pracy, które ukazują Polaków w konflikcie z pracodawcą, ukazują ich nie jak to dotychczas przyjęło się w nauce jako "potulnych przybyszów", lecz jako "krnąbrnych" robotników, wałczących nie tylko o poprawę warunków pracy i płacy, ale - może przede wszystkim o wejście w charakterze równoprawnego partnera w obn;b społeczeństwa amerykaIlskiego, poprzez, między innymi, udział w amerykańskim ruchu związkowym, ruchu o charakterze ekskluzywnym. Walka ta niejednokrotnie wymagała krwawych ofiar. Temu zagadnieniu poświęcona jest zasadnicza część studium A. Walaszka, oparta na poszukiwaniach archiwalnych, prasie i wspomnieniach uczestników walk, i ona nadaje pracy oryginalność, stanowi o jej pierwszorzędnej wartości. Ona też może budzić pewne wątpliwości, gdyż - na przykład - autor nie jest w stanie określić, czy aktywna postawa wobec ruchu związkowego i jego walki charakteryzowała na tyle liczącą siG część Polonii, by w istocie stanowisko takie moglo w procesie przemian polskiej grupy etnicznej odgrywać rolę impulsu. W ka±dym razie nie były to zjawiska marginalne i dla grupy obojętne. Już ta kon~tatacja ma znaczenie. Sytuacja Polaków w Stanach Zjednoczonych nie różniła się zasadniczo od sytuacji innych grup etnicznych wywodzących się z Europy Środkowej, Południowej czy Wschodniej. Wiele uwag autora może zatem odnosić się także do Słowaków, Litwinów, Ukraińców czy Włochów tym bardziej, że przytoczone przez niego fakty świadczą, iż Polacy niejednokrotnie występowali z nimi solidarnie w walce klasowej, łączyły ich bowiem zarówno problemy jak i aspiracje. Ukazanie krzepnącej świadomości polskiego imigranta-robotnika w USA na tle zmieniającego się kapitalizmu w tym kraju, na tle przemian w organizacji �238 pracy, na tle walki związków zawodowych o prawa, to w rzeczywi' tości ukazanie jednego z aspektów procesu asymilacji, asymilacji wychodźcy poprzez prace;, być może aspektu najistotniejszego w tym pl'occsie. Praca A. Walaszka to studium pionierskie, u!caL:ujące zjawiska dotychczas bardzo słabo znane. Forma pracy zasługuje na uznanie, wyvvód przeprowadzony został rzeczowo, a jednocześnie atrakcyjnie dla czytelnika, jasno i ~- na ogół przekonywująco. Można stwierdzić, że literatura na temat Polonii amerykallSkiej wzbogaciła się a pozycję niezwykle wartościową. Ryszard Kantor Zofia G r a d e c k a, Stroje ludowe LV dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1936, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII. red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115. Odległe wydają się czasy, kiedy wśród etnografów toczyły się dyskusje czy w obręb badań prowadzonych przez tę dyscyplinę należy włączyć miasto. Termin "ludowy" rezerwowali niektórzy tylko dla kultury chłopskiej. Trzeba tu je:::lnak wspomnieć, że już w latach międzywojennych taki pogląd nie był powszechny; i tak np. znany historyk kultury i etnolog Jan St. Bystroń w swym podręczniku "Wstęp do ludoznawstwa polskiego" wskazywał etnografom również kulturę miejską jako pole badawcze. Trudno się temu dziwić - przecież znaczna część mieszkańców miast od XIX wieku poczynając rekrutowała się spośród warstwy chłopskiej, a to z dwojakich przyczyn: 1. w miarę rozwoju przemysłu fabrycznego i gospodarki towarowej wkraczającej także na wieś, chłopi przybywali do miast w poszukiwaniu zarobku. 2. miasta rozbudowując się poszerzały swe granice i obejmowały swym zasięgiem dotychczasowe wsie. Ewidentnym przykładem obu tych faktów był Poznań przełomu XIX i XX wieku, może jedyne miasto poza Lowiczem, w którym tradycyjny strój ludowy posiada swój walor do dnia dzisiejszego. Tcgo właśnie zagadnienia, tak interesującego nie tylko dla etnografów ale także dla socjologów i historyków kultury dotyczy książka Z. Grodeckiej. Autorka we wstępie słusznie zauważa, że tematyka strojów winna być be',dana w kontekście społeczno-kulturowym, gdyż to pozwala na wyjaśnienie mechanizmów powodujących trwanie lub zanik tradycyjnych ubiorów na określonym terenie. Konieczne jest spojrzenie na stroje od strony ich funkcji w określonym środowisku i zmienności tych funkcji, tak jak to czynił VI swych badaniach Piotr Bogatyrev rozpatrując zagadnienie przede wszystkim od jego strony znakowej. Tak też uczyniła w swej pracy autorka stosując w swych badaniach model Bogatyreva przetwarzając go jednak i uzupełniając, by w ten sposób dostosować go do konkretnej sytuacji. Omawiane przez autorkę zagadnienie jest ostrzeżeciem przed tworzeniem pewnych stereotypów zmian zachodzących w strojach ludowych. jak np. pogląd, że w środowisku l'niejskim zanikają ono :';~ybko. Tymczasem, jak pisze autorka, omawiane przez nią stroje "są przykładem pozornej niezmienności i w długim czasie, nawet w innym środowisku niż wiejskie, odporności na dyktat mody miejskiej". Stroje o jakich mowa, to: 1. strój bamberski, który do końca XIX wieku utrzymywał się i rozwijał VI podmiejskich wsi2ch w okolicach Poznania zamieszkałych przez Bambrów zamożnych rolników i ogrodników pochodzenia niemieckiego i częściowo polskiego. 2. strój tzw. poznański wprowadzony �239 do Pozn2.nia przez kobiety ze wsi. które przybywały do miasta w poszukiwaniu pracy i zatrudniały sic: głównie j.:lko pomoce domowe. Same nosicielki określały go je',:-;cz(; po n wojnie światowej jako .,wiejski ubiór poznarlski". Podstawę jego stunowil ubiór ludowy środkowej Wielkopolski okresu schyłkowego. O ile strój bamberski ja.ko bardziej dekoracyjny został zauważony w pracach badaczy, to poznal1ski jako mniej efektowny nie doczekał się opracowania aż do ukazania się niniejszej książki. Autorka wykorzystała wszystkie publikacje wzmiankujące a ~:troju bamberskim poczynając od Kolberga aż po opracowania współczesnych etnologów, jak M. Paradowska (autorka monografii Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania i innych artykułów na temat tej grupy etnograficznej) czy S. Chmielowski. Korzystała również z maszynopisów prac doktorskich pisanych w Katedrze Etnografii UAM w Poznaniu, przewertowała prasę poznańską z lat międzywojennych i po II wojnie światowej a także literaturę pamiętnikarską. Przeprowadziła również kwerendę w Archiwum Państwowym Miasta Poznania i Województwa oraz w Archiwum Arehidiecezjalnym w Poznaniu. Uzyskała te;:~ nieco danych liczbowych dotyczących pomocy domowych w międzywojennym Poznaniu. Wykorzystała teki Krystyny Klęsk znajdujące się w Archiwum Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Podstawę do prac analitycznych i ~·tw();·;:enia typologii omawianych strojów dała autorce przede wszystkim unikatowa kolekcja licząca około 500 okazów i zbiór przekazów ikonograficznych znajdujące się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Kolekcja ta została zgromadzona głó'.vnie przez autorkę podczas jej poszukiwań terenowych w ostatnim 20-leciu i obejmuje Elementy ~·trojów od końca XIX wieku po czasy współczesne. CZ(~Ść eksponatów i fotografii pochodzi ze zbiorów Heleny i Wiesła"wy Cichowicz - inicjatorek kolekcji etnograficznej w Poznaniu. Uwzględniła również autorka eksponaty znajdujące się w kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu, jć,k też w rękach prywatnych a także znajdujące się w rękach prywatnych pocztówki i fotografie. Do ustalenia funkcji społeczno-kulturowych posłużyły dane z wywiadów przeprowadzanycl1 między innymi w domach pomocy społecznej i ośrodkach parafialnych oraz źródła ikonograficzne i literatura. Dla pełniejszego zrozumienia funkcji strojów konieczne było omówienie pochodzenia, środowiska, wa·" runków życia użytkowników obu rodzajów stroju. Teren badawczy został ogranjczony do obszaru Poznania. Dość szczegółowo omawia więc autorka początki i dzieje osadnictwa bamberskiego \v okolicach Poznania. (Z czasem wsie te zostaly włączone w obrqb miasta). Podkreśla przy tym, że za wsie bamberskie należy uznać nie tylko te, które zostały zasiedlone przez kolonistów niemieckich, ale również osadzane przez Polaków na tym samym specyficznym prawie czynszowym. Zachodzi tu podobna sytuacja jak w tzw. wsiach "olenderskich", w których mieliśmy do czynienia początkowo z osiedlaniem się Holendrów, ale póżniej także i Polaków. Polacy a szczególnie kobiety - Polki we wsiach bamberskich przejqły także reprezentacyjny strój od Niemek. Nawet niemiecki autor z końca XIX wieku :ótwierdza, że większość ubranych "po bambersku" kobiet na ulicach ?ozriania - to Polki. Jeszcze b::n-dziej stało się to widoczne w wieku XX. Było to róvmie;: rezultatem polonizowania się niemieckich Bam.brów, często na skutek P.1ałżehstw mieszanych, które umożliwiało w;;pólne wyznanie katolickie. Rzecz godna podkrdlenia, że w ciągu 150 lat spolszczyli się Bambrzy do tego stopnia. że występowali przeciw polityce germanizacyjnej w szkołach. Można więc już w E połowie XIX wieku traktować ich jako polską grupę etnograficznę z wyraźnym jednak poczuciem swej odrębności i pewną niechęci<.~ do obcych - nie-Bambrów. Podtrzymywała to poczucie stosunkowo duża zamożność. Zostali oni �240 stosunkowo wczesrue uwłaszczeni a specjalizując się w ogrodnictwie zn::l!eźli w Poznaniu chłonny rynek zbytu. Wyraz "bamber" stał się z czasem synonimem bogacza wiejskiego. Tak więc trój bamberski trwał do lat międzywojennych w prawie niezmienionym środowisku a po odzyskaniu niepodległości na czoło wysunqła się jego funkcja stroju uroczystego. głównie podczas uroczystości kościelnych. Taki charakter miał juź zresztą w czasach zaborów, gdy noszenie go przez kobiety podczas uroczystości kościelnych miało charakter manifestacji narodowej i było podkreślaniem polskości. Po II wojnie światowej, kiedy wymarły już autentyczne Bamberki, stał się strojem a właściwie kostiumem noszonym na uroczystościach przez starsze poznanianki. Autorka bardzo szczegółowo omawia poszczególne fragmenty stroju Bamberek (kobiet i dziewczynek) oraz mężczyzn. Oczywiście ze względu na bogatszy materiał i dłuższe jego trwanie bardziej szczegółowo został omówiony strój kobiecy w różnych jego odmianach tj. jako ubiór do pracy, codzienny-wyjściowy, półodświętny, odświętny. Omawia też wykonanie, konserwację i zdobienie stroju, jego fazy rozwojowe i funkcje w nich dominujące. W fazie wstępnej, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte XIX wieku, dominowała funkcja praktyczna stroju. Nie był on jeszcze wtedy tak dekoracyjny. W fazie szczytowej (lata osiemdziesiąte, do I wojny światowej) ubiór coraz bardziej przekształca się w strój uroczysty i pełni funkcję przynależności narodowej. W fazie pośredniej (lata międzywojenne) na czolo wysuwa się funkcja stroju odświętnego, noszonego podczas uroczystości religijnych. Strój podkreśla przynależność regionalną użytkowniczek. W fazie schyłkowej (po II wojnie światowej) (w okresie okupacji strój Bamberek zniknął z ulic Poznania) stroje pozostają w tradycyjnym kręgu obrzędowości kościelnej. Od lat pięćdziesiątych XX wieku można już właściwie mówić o fazie kostiumowej, która w latach siedemdziesiątych cechuje się wzmożeniem zainteresowania, przebieraniem się w ten strój kobiet i dziewczynek, przy czym należy tu podkreślić stymulującą rolę źsięży z niektórych poznańskich parafii. Dużą rolę odgrywa obecnie funkcja estetyczna. Autorka uważa ją w tej fazie za decydującą, na następnym miejscu wymienia funkcję podtrzymywania tradycji. Bodźce te są jak widać dość silne, gdyż przygotowanie strojów, jak i ubieranie się w nie wymaga wiele wysiłku. Autorka próbuje też znaleźć analogie stroju bamberskiego z innymi strojami regionalnymi. Nie wgłębiając się w to zagadnienie zwraca uwagę na podobieństwo stroju poznańskiej Bamberki do pewnych elementów kobiecych strojów ludowych występujących w paśmie od Górnej Frankonii przez południową Saksoniq i Dolne Lużyce do Ziemi Lubuskiej. Za najbardziej zbliżony do ubioru Bamberki uważa autorka kobiecy ubiór dolnołużycki. Obszerny wstęp społeczno-historyczny otwiera również część drugą książki dotyczącą stroju wiejskiego poznańskiego, który w odróżnieniu od bamberskiego charakteryzował uboższą część mieszkanek Poznania. Rekrutowały się one spośród małorolnego i bezrolnego chłopstwa, które od połowy XIX wie1<::unapływało do Poznania w poszukiwaniu pracy. Mężczyźni podejmujący pracę w mieście porzucali prędko swój ubiór wiejski, natomiast większość starszych kobiet, niepracujących mężatek i dziewczyn pełniących funkcje słuźących zatrzymywała ubiór wiejski. Nawet robotnice pracujące w fabrykach nosiły często nadał ubiór łudowy. Autorka podaje fragmentaryczne dane łiczbowe dotyczące służących domowych w łatach przed i po I wojnie światowej. Omawia równieź ich zarobki i warunki pracy a także stowarzyszenia roztaczające nad nimi opiekę. Byly one zwykle inicjowane i prowadzone przez instytucje kościelne. Przynależność do niektórych z tj-ch stowarzyszeń nakładała obowiązek sprawiania odpowiednich strojów obrzę- �241 dowych. Instytucja pomocy domowych zaginęła po II wOJrue światowej. Przyczyniło się to również do zaniku ludowego stroju poznańskiego. W latach międzywojennych był on jednak jeszcze żywy, do czego przyczyniał się fakt, że panie domu sprzeciwialy się nieraz ubieraniu się służących po miejsku. Nosiły ten strój również sprzątaczki w urzędach, salowe i kucharki w szpitalach i przytułkach. Był to już jednak ubiór szczątkowy pozbawiony ozdób. Natomiast w odświętnych strojach poznańskich, podobnie jak Bamberki, występowały kobiety na procesjach. Strój ten został przez autorkę omówiony z podobną dokładnością i według tego samego schematu, co bamberski. Podkreśla też autorka, ile trudu i pracy musiały kobiety włożyć w jego przygotowanie i konserwację (pranie, prasowanie), na co miały przecież tak mało czasu. Ubiór ten był kwintesencją ubiorów środkowowielkopolskich z okolic samego Poznania, Śremu, Środy, Szamotuł, Obornik czy Wrześni. Można w nim było zauważyć, mimo cech wspólnych, pewne zróżnicowanie. Jednak przekształcanie się go w ubiory procesyjne powoduje ujednolicenie. W strojach noszonych na procesjach wzrasta funkcja estetyczna - rozbudowuje się zdobnictwo, zwłaszcza haft. Kolorystyka stroju stawała się uzależniona od statusu danej osoby w procesji. Jednakowo musiały być ubrane kobiety niosące wstęgi sztandaru, jak i te, które niosły feretron. Kolor ubioru uzależniano też od barwy sztandaru lub zdobiących go wstęg. Zależał też od pory roku (jaśniejsze barwy latem, ciemniejsze zimą) i od wieku nosicielek. Najważniejszą rolę odgrywały kolory maryjne to jest biały i niebieski. Strój świąteczny pełnił też niekiedy funkcje obrzędowe (czarny - żałobny, brązowy - pokutny). I tu również stara się autorka ustalić dominacje funkcji w poszczególnych fazach rozwoju stroju. Za dominującą w fazie pierwotnej i szczytowej to jest od połowy XIX w. do II wojny światowej uważa funkcję wyróżnienia grupy zawodowej czy przynależności regionalnej a na następnym miejscu stawia funkcję praktyczną i dopiero po niej - stroju uroczystego. W fazie schyłkowej (od II wojny światowej do lat osiemdziesiątych XX wieku) mamy do czynienia z reaktywowaniem strojów uroczystych. Na zakończenie daje autorka zestawienie porównawcze kobiecego stroju bamberskiego i poznańskiego oraz ich funkcji. Całość pracy stanowi ilustrację uzależnienia przemian stroju w czasie, w zależności od zmiany jego funkcji. Opisy wzbogacają bardzo dobre ilustracje - fotografie poszczególnych elementów stroju, jak również ich użytkowników w różnych okolicznościach, niektóre oparte na dawnych rycinach i zdjęciach, kopiach dawnych obrazów. Książka jest cenna nie tylko jako przyczynek do wyjaśnienia mechanizmów rządzących zmianą kulturową w dziedzinie stroju, ale także może służyć pomocą przy rekonstrukcji stroju bamberskiego i poznańskiego. Teresa Karwicka Jadwiga P a w low ska. Wieś warmińska Brqswald w województwie otsztvit1945- 1967, Wrocław 1986, ss. 199; Maria Z i e n t a r a - M a l e w s k a, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235. skim w latach Brąswałd, położony około 10 kilometrów na północ od Olsztyna, przechodził w związku ze swoim geograficznym umiejscowieniem różne koleje losu, dzięki czemu stał się bardzo interesującym obiektem badań zarówno dla etnografów jak i historyków czy socjologów. Historia Brąswałdu jest nierozerwalnie związana 16 Lud t. LXXIll �242 z dziejami Warmii, stanowi w mikroskali odbicie złożonej przeszłości tego regionu. Wieś została założona w roku 1337, na prawie chełmińskim, jako osada kościelna należąca do dóbr kapituły warmińskiej. Przywilej lokacyjny otrzymała w roku 1363, wtedy też zwiększono ilość przynależnych jej gruntów do 50 włók. Poważniejszy napływ osadników polskich na te tereny odbywał się w XIV wieku i związany był z działalnością biskupów kapituły warmińskiej pochodzących przeważnie ze Śląska. Wielkość osadnictwa nie była stała, zmieniała się periodycznie. Ważną cezurą określając'l jego wzrost jest przejście Warmii z rąk Krzyżaków pod zwierzchnictwo polskie po roku 1466. Osadnictwo polskie na War'mii, rozpoczęte w pierwszej połowie XIV wieku przez Krzyżaków, dosiedlających często przybyszów do istniejących jeszcze wsi pruskich. kontynuowane było przez biskupów warmińskich. Osadzano na prawie chełmińskim; proces zasiedlania przebiegał w kilku falach do końca XVI wieku. Najliczniejsze grupy osadników przybyły z Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Mazowsza. Po roku 1772, na mocy traktaków rozbiorowych, Warmia (i, siłą rzeczy. Brą· swałd) włączona zostaje do Prus, ponosząc wszystkie konsekwencje tego faktu. Brąswałd do końca XIX wieku pozostaje wsią zamieszkałą prawie wyłączniE" przez Polaków, stanowi jeden z najbardziej czynnych ośrodków walki o polskość Warmii. Znajduje to odzwierciedlenie w głosowaniu plebiscytowym. Spośród okolicznych wsi właśnie Brąswałd oddał najwięcej głosów za przyłączeniem Warmii do Polski. Z tego też powodu wieś została objęta długotrwałymi, ostrymi represjami. Obie wojny nielitościwie obeszły się z Brąswałdem. Masowe, przymusowe wcielenia do niemieckiego wojska, częste rekwizycje i rabunki, przyczyniły się do zaburzenia równowagi demograficznej i prawie kompletnej ruiny ekonomicznej wsi. Nielekkim okresem były pierwsze powojenne lata w granicach Polski. Nieprzemyślana, dyskryminacyjna polityka realizowana w stosunku do ludzi okreśłonych nieszczęsnym mianem "autochtonów" wielu z nich wręcz zmusiła do wyj2Zdu za granicę, głównie do RFN. Część Warmiaków wysiedlono wcześniej za Odrę, inni wywiezieni zostali przez Rosjan do pracy w kopalniach na Uralu, skąd niewielu powróciło. \V czasie masowego napływu osadników na Ziemie Odzyskane dokonywały się bardzo złożone procesy przemian, mieszania się elementów kulturowych, asymilacji, tworzenia zupełnie nowych wartości, ostatecznego zanikania innych. Brąswałd zawsze leżał w bezpośrednim zasięgu procesów kształtujących obraz Warmii, tkwił w środku aktualnych przemian. W jego historii i teraźniejszo~ci odbijają się skomplikowane zjawiska społeczne, gospodarcze, polityczne, które były udziałem ziemi warmińskiej, nic więc dziwnego, że właśnie ta wieś stała l'ię tematem szeregu prac o charakterze popularyzatorskim, czy też ściśle etnograficznym. O dwóch z nich, wymienionych w tytule, chciałbym napisać. Jakkolwiek obie prace dotyczą tego samego obiektu i za temat mają coś. co bardzo ogólnikowo można określić jako szeroko pojęty opis miejscowości, to jednak różnią się od siebie zasadniczo, mogą być przykładem dwóch skrajnie odmiennych ujęć tematu, dostosowanych do celu, który w tych pracach nie jest jednakowy. Książka Marii Zientary-Malewskiej jest pracą o charakterze osobistym. Nic cziwnego, Brąswałd to wieś rodzinna autorki, tutaj pod wpływem atmosfery rodzinnego domu, miejscowego środowiska, ukształtowała siq osobowość pisarki. Osobiste zaangażowanie autorki w sprawy, o których pisze, znajduje odbicie �243 w charakterystycznym toku narracji, chwilami beletryzowanym, wzbogaconym elementami pieśni i baśni warmińskich, momentami mającym cechy pamiętnika lub autobiografii. Wspomnienia (bo na osobistych wspomnieniach autorki głównie oparte są opisy) nie dotyczą jakiegoś określonego czasu, często obok zupełnie realnych i ściśle osadzonych w rzeczywistości faktów spotykamy opisy zdarzeń z zamierzchłej, nieokreślonej przeszłości. Jak już wspomniałem, wiadomości o życiu wsi, jej folklorze, autorka czerpie ze wspomnieil własnego dzieciństwa, z opowiadań zasłyszanych od rodziców, od babki. Duży dystans czasowy wygładz::l co ostrzejsze krawQdzie davmej rzeczywistości, a często osobisty udział w opisywanych zdarzeniach z jednej strony sygnalizuje autentyczność faktów, z drugiej powoduje ich oglądanie przez pryzmat własnych uczuć, prowadzi do zarysowania subiektywnego, czasem wręcz wyidealizowanego obrazu wsi swojego dzieciństwa. Ale czy można to uznać za wadę tego typu pracy? Wyłania się więc pytanie o cel i sposób jego realizacji oraz kwestia w jakim zakresie ksiqżka Wie.~ nad łąkami może służyć jako źródło informacji etnograficznych. Celem ksiqżki jest przedstawienie folkloru, tradycyjnej kultury Warmii, przybliżenie zwykłemu czytelnikowi piękna warmińskiej ziemi, miejscowych obyczajów i obrzędów, których w większości obecnie już się nie spotyka. Nie jest to praca ściśle naukowa i nigdy nie miała taką być, jednak mimo to można ją uznać za źródło interesujących, rzetelnych informacji etnograficznych, przydatnych amatorom jak i znajdujących wykorzystanie w pracach naukowych. Dzięki temu praca nie ma charakteru naukowej rozprawy, który zawsze nakłada określone rygory, zwłaszcza co do stylu i języka, można ją czytać jak powieść, odnosząc nie tylko korzyści poznawcze ale i ciesząc się ciepłym, przystępnym stylem pracy. Stronę poznawczą książki wzbogacają rozdziały traktujące o brąswałdzkim kościele, szkole, oraz zamieszczony słowniczek gwary warmińskiej. Zupełnie in!1.Ycharakter ma praca Jadwigi Pawłowskiej. Jest to profesjonalna, wielodziałowa monografia wsi, napisana według metodycznie ułożonego, klarownego planu. Dotyczy dokładnie określonego przedziału czasu; są to lata 1945 - 1967. Jej celem jest wszechstronne, dokładne zdjęcie etnograficzne stanu społeczności wiejskiej Brąswaldu z ujęciem zachodzących w3półcześnie procesów. Jednak ze względu na zastosowany schemat podziału atomizujący w znacznym stopniu obraz kultury wiejskiej, należy ją zaliczyć do prac typu tradycyjnego. Mamy więc do czynienia z dwoma publikacjami, dotyczącymi tej samej mIeJscowości, różni;,!cymi się między sobą w zasadniczych kwestiach. Różny jest cel tych prac i sposoby jego realizacji. Maria Zientara-Malewska w swojej osobistej, zawierającej elementy biograficzne ksiqżce przekazuje informacje na temat folkloru, obrzędów, ogólnie życia ludzi w dawnym Brąswałdzie. Styl jest chwilami zbeletryzowany, w tekście zawarte są wiersze poetki bliskie omawianym zagadnieniom. Problemem. któremu autorka poświęca wiele uwagi jest sprawa walki o polskość Warmii i o jej powrót w granice naszego państwa. Inny jest cel publikacji Jadwigi Pawłowskiej. Jest to określona w czasie naukowa praca ujmująca aktualny obraz kultury wsi Brąswald i procesy zmian zachodzących w społeczności wiejskiej. Zadania, w układzie charakterystycznym dla wielostopniowych monografii typu tradycyjnego, są konsekwentnie realizowane za pomocą takich metod jak wywiad etnograficzny czy metoda statystyczna zastosowana w opisach i analizie procesów demograficznych. Rzeczowe przedstawienie faktów, połączone z ich ścisłym udokumentowaniem, stanowi o wartości pracy jako źródła. �244 Sposób traktowania czasu jest kolejną cechą różniącą te prace. W książce Wieś nad łqkami trudno niekiedy ustalić okres do jakiego odnoszą się opisy, dotyczą "przeszłości" i mają niejednokrotnie charakter swobodnych rekonstrukcji historycznych. Jadwiga Pawłowska natomiast pisze o współczesnym obrazie wsi. wprowadzając jednocześnie elementy opisów historycznych dostarczających podbudowy omawianym faktom. Styl jest zwięzły i rzeczowy, podporządkowany charakterowi publikacji. Prace, choć mówią o jednej miejscowości, dotyczą właściwie dwóch różnych formacji społecznych: tradycyjnej, należącej już do przeszłości i współczesnej, ukształtowanej między innymi przez powojenne warunki Ziem Odzyskanych. Publikacje należą do dwóch różnych typów opracowań, niemożliwe jest więc ich porównanie na zasadzie lepsza - gorsza. Można je oceniać jedynie w ramach kategorii, do których należą. Aby uzyskać całościowe spojrzenie na Brąswałd. ujmujące zarówno stan obecny jak i formy tradycyjne, należące już do przeszłości, trzeba przeczytać obie prace. Dopełniają się one w wielu płaszczyznach, chociażby czasowej. Konfrontacja rzeczowego, naukowego opisu współczesnego Brąswaldu z osobistą, zawierającą elementy biografii, czasem subiektywną lub zbeletryzowaną relacją o przeszłości, umożliwia stworzenie sobie wszechstronnego, pełnego i w rezultacie prawdziwego obrazu warmińskiej wsi. Wojciech Tabor Helmut O t t e n j a n n, Lebensbilder aus dem !ći.ndlichen Biedermeier, seumsdorf Cloppenburg - Niedersiichsisches Freilichtmuseum, 1984, ss. Ill, tab!. 21. Muił. 57, Obrazy z wiejskiego biedermeieru, czyli odświętne ubiory na wsi północno-zachodniej Dolnej Saksonii przedstawione w wyciętych i malowanych sylwetach Caspara Dilly, to nie tylko w oryginalny sposób urządzona wystawa w Muzeum 'Wsi Dolnosaksońskiej w Klopenburgu, ale także albumowa książka przygotowana przez dr. Helmuta Ottenjanna dyrektora tegoż Muzeum. Książka oprawiona w czarną obwolutę frapuje już umieszczoną na niej ilustracją z wyraźnie widocznym podpisem artysty i datą ,,18 August 1818". Artysta w swoim "obrazowym" pamiętniku utrwalił stroje różnych regionów Dolnej Saksonii, które są odbiciem czasów empiru (1790 - 1815) i biedermeieru (1815- 1848). Ponadto w niekonwencjonalny sposób prezentuje szczegóły dnia codziennego na wsi oraz funkcjonujące w tym środowisku zwyczaje, odnosząc je do poszczególnych osób czy rodzin znanych z nazwiska i dokładnie przez niego opisanych. Autor książki podaje mapę Dolnej Saksonii (graniczącej od północy z Morzem Północnym, a na zachodzie z Holandią), na której zaznaczył okręgi i miejscowości, gdzie przebywał artysta podczas swoich podróży w latach 1815- 1839. Nie są jednak znane daty urodzin i śmierci Caspara Dilly. Prawdopodobnie jego śmierć przypadła na lata pełnej dojrzałości twórczej. .Jego podróże koncentrowaly się zasadniczo w trzech rejonach pomiędzy rzeką Ems i Wezerą, tj. w okolicach Osnabrock nad rzeką Hase, w rejonie oldenburskiego Ammerlandu i we wschodniej Fryzji. Twórczość artystyczna w postaci sylwet nie była w tamtych czasach odosob- �245 nionym przypadkiem. Z takiej działalności znany byl np. Ferdinand Trumpelmann z Hannoveru, czy inne osoby, lecz nie wszystkie nazwiska się utrwaliły. Jednak sylwety Dilly'ego mają największą wartość ze względu na charakter niezwykle cennych i wiernych realiów. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku, autentyzm scenerii i zachowań różnych postaci, reprezentujących bogatych chlopów i rodziny pastorów wschodnio-fryzyjskich i dolno saksońskich. Szczególnie interesująco przedstawiają się tutaj wnętrza mieszkalne, meble i iIU1e sprzęty domowe oraz odzie2, które prawie niczym nie różniły się od mieszczańskiego wzoru kultury w tym czasie. Dla potwierdzenia autentyczności tych faktów, autor książki konfrontuje ilustracje Dilly'ego z eksponatami muzealnymi datowanymi na początkowe i środkowe lata XIX w. Są to więc przykłady dwuczęściowych i kulistych czepców haftowanych złotem i ozdabianych koronkami oraz inne oryginalne części odzieży, jak jupy, jaki, zapaski, skórzane spodnie, trójkątne i cylindrowatc kapelusze, przedmioty galanteryjne w postaci grzebieni do włosów, lasek, parasolek, nadto portrety mężczyzn i kobiet z tamtych czasów oraz późniejszych, np. z przełomu XIX i XX w. Stanowią one dowód, jak dalece w czasie i w terenie i w jakiej formie wszystkie te fakty się utrwaliły. Poza częścią wstępną z szerokim komentarzem, obejmującym połowę książki, drugą jej część stanowią kolorowe tablice, reprodukujące oryginalne ilustracje Dilly'ego. Są to, oprócz całościowych przedstawień także ich fragmenty. Obrazują one bądż same postacie lub detale ich stroju, czy fryzury, bądź przedmioty albo zwierzęta z najbliższego otoczenia człowieka. Sceny rodzajowe, już to kilku- już wielosobowe, przedstawione są we wnętrzach pokoi wcale niebanalnie urządzonych, lub na tle krajobrazu w różne dnie tygodnia. Są to nie tylko pary: mężczyzna i kobieta, lecz często całe rodziny o trzech generacjach. Charakterystycznym strojem dla mężczyzn jest frak i koszula o stojącym kołnierzyku, spodnie do kolan i przeważnie buty z cholewami, lub płytkie obuwie z klamrą oraz skarpety do kolnn, a na głowie cylinder. Niemal każdy trzyma w ręce długą fajkę lub laskę. Stosunkowo rzadko występują oni we fraku, żabocie, w koszuli z żabotem czy tzw. Vatermorderze i długich spodniach. Jak się okazuje, w ten sposób ubierali się pastorowie. Długie spodnie nosili także chłopcy w różnym wieku. Natomiast ich odkryte głowy prezentują fryzury z różnego okresu: z warkoczem jeszcze z samego początku XIX w., a la Titus - z około lat dwudziestych ubiegłego wieku, sczesane gładko wokoło głowy - z nieco późniejszego czasu, czy w lokach opadające na kark - z lat trzydziestych. O wiele bardziej urozmaicone są stroje kobiet i dziewcząt oraz małych dziewczynek. Noszą one długie. podwyższone w stanie sukienki w stylu Empire, z delikatnych bawełnianych tkanin w pionowe, wzorzyste pasy i naramienne, spięte z przodu chustki "Fichu", w białym lub ciemniejszym kolorze. Mężatki mają na głowie złotem haftowane czepce, wykończone koronkową białą krezą, albo czepce z delikatnej białej koronki z ozdobnym stroikiem. Z gołą głową występują tylko dziewczęta, przy czym włosy mają albo krótko, po męsku ścięte, albo w lokach w dół sczesane, czasem ozdobione stroikiem. Ewidentnymi przedmiotami dekoracyjnymi płci żeńskiej są koliste lub elipsowate, zwisające kolczyki i naszyjniki, a u mężczyzn - sprzączki u nogawek spodni i breloki przy zegarkach. Pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku młode kobiety mają również odsłonięte głowy, a wlosy w skomplikowany sposób sczesane do góry w czub. Zona pastora ma do tego wymyślny, koronkowy stroik. Innym często powtarzającym się elementem są długie, stosunkowo wąskie zapaski, zawiązywane na linii pod- �246 wyższonego stanu i nierzadko przytrzymywane paskiem. Również białe krezy lub szerokie, ozdobne kołnierzyki są nierzadkim zjawiskiem zarówno u starszych, jak i młodszych. Wszystkie przy tym kobiety i dziewczęta mają białe pończoszki, widoczne spod sukienki i czarne pantofelki, podobnie jak mali chłopcy, noszący przeważnie długie spodnie. W prezentowanych obrazach ciekawym szczegółem wszystkich postaci są ich zajęcia i przedmioty trzymane w ręce. U mężczyzn są to przeważnie długie fajki, laski, nakrycia głowy, strzelba, bukiecik kwiatów, który ofiarowują kobiecie, modlitewnik lub owoc podawany dziecku. U kobiet są to dzieci trzymane na ręku, naczynie lub pożywienie, gdy siedzą przy nakrytym stole, chusteczka, otwarty modlitewnik, bukiecik kwiatów, torebka, ciastko bądż precelek podawane dziecku. Dziewczęta trzymają zazwyczaj igły do robienia dzi:min - poczwórne przy robieniu pończoch, czy inną robótkę z igłą i nitką, bukiecik kwiatów, koszyczek, albo ciastko, czy owoc. Natomiast chlopcy mają także otwartą książkę, bacik, ptaszka. Ludziom towarzyszą psy, koty, ptaki, a także upolowane zwierzęta. Prezentowane postacie i sceny, poza licznymi detalami, związanymi ze sferą materialną codziennego życia, oddają również klimat i atmosferę stosunków międzyludzkich. Odnoszą się one nie tylko do kręgu rodziny i wnętrza mieszkalnego, w których uczestniczy także służba, ale i do tego, co działo się poza nimi, głównie w obrębie obejścia i ogrodów. To barwne i bardzo swojskie tło dodaje całości szczególnego uroku. Warto podkreślić, że autor książki zadał sobie niemało trudu, aby objaśniającym komentarzem ułatwić zrozumienie treści obrazów i życia ludzi minionej epoki. Barbara S. K. botanists, J a i n, P. E. M i n n i s, N. C. S h a h. A World Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52. Directory Bazie/ich of Ethno- Opracowanie niniejsze nie pretenduje do miana recenzji. jest jedynie abstraktem, informacją o pozycji, która trafiła do polskiej biblioteki etnograficznej, a której istnienie pov.rinno być zasygnalizowane nie tylko badaczom pracującym na pograniczu m.in. etnologii i botaniki. Tego rodzaju pomysl edytorski nie jest zamierzeniem nowatorskim. Wydawanie ksiąg adresowych ma już swoje tradycje w etnologii/antropologii (w tym miejscu trzeba wspomnieć np. o Fifth International Directory of Anthropologists wydanej w serii "Current Anthropology Resource Serie:;" pod r~d. Sol Taxa, Chicago i London 1975). Niemniej jednak w etnobotanice jest to rzecz prawie nowa. Pomimo, że etnobotanika jest ju.ż subdy~cypliną obrosłą tradycją i literaturą, to ostatnie dziesięciolecia przynoszą szczególny wzrost zainteresowań jej przedmiotem badań w wielu krajach. Świadczy o tym chyba zalożenie w 1981 r. Society of Ethnobotanists z siedzibą w Lucknow (Indie), z którego to inicjatywy wydano prezentowaną księgę adresową. Punktem wyjścia dla realizacji podjętego zadania była przygotowana. powielona i puszczona w obieg w 1976 r. Directory Of Ethnobotanists, której twórcą był P. E. Minnis (Ann Arbor, USA). Obejmowała ona około 150 nazwisk etnobotaników świata z ich adresami i zainteresowaniami badawczymi. Kiedy powołano do życia Towarzystwo Etnobotaników okazało się, że naukowców pracu- �247 jących na tym polu jest o wiele więcej. Dało to asumpt do zweryfikowania istniejącej księgi oraz uzupełnienia jej o nowe nazwiska. Omawiana publikacja zawiera 488 nazwisk etnobotaników świata, ich imiona, ponadto nazwę kraju, z którego pochodzą, miejsce pracy wraz z adresem (czasami jest to tylko adres prywatny), dalej wskazano dyscyplinę, którą reprezentują, po czym wymieniono szczegółowy przedmiot badań z podkreśleniem obszaru zainteresowań pod względem etnicznym lub geograficznym. Wśród zarejestrowanych etnobotaników zdecydowanie przeważają naukowcy indyjscy (245), drugą najbardziej liczną grupą są badacze ze Stanów Zjednoczonych (151). Pozostali naukowcy wywodzą się głównie z krajów europejskich (61), w tym księga zamieszcza nazwiska trzech etnobotaników polskich. W opublikowanym wykazie etnobotaników znaleźć można przedstawicieli wielu dyscyplin: antropologii fizycznej, medycznej i społecznej, archeologii, botaniki, ekologii (kulturowej), etnografii, farmacji, folklorystyki, psychiatrii i in. oraz subdyscyplin: etnobiologii, etnofarmakologii, etnolingwistyki, etnomedycyny, mykologii, paleobotaniki i in. Jeżeli chodzi o zainteresowania badaczy, to są one najróżniejsze, żeby wymienić dla przykładu: taksonomie (ludowe) roślin, rekonstrukcja środowiska prehistorycznego, archeologiczne pozostałości roślinne, rośliny lecznicze, psychotropowe, halucynogenne, aromatyczne, ekonomiczne, folklor "roślinny", systemy ogrodnicze, medycyna ludowa, ceremonialne i lecznicze używanie roślin, rośliny w praktykach żałobnych, leksykografia etnobotaniczna, lekarstwa ziołowe, narkotyki i in. Zwraca się także uwagę na badanie poszczególnych gatunków roślin, np. palm czy grzybów. Natomiast lokalizacja wymienionych zainteresowań pod względem etnicznym i geograficznym obejmuje niemalże wszystkie zakątki kuli ziemskiej. Twórcy A World Directory of Ethnobotanists zdają sobie sprawę z niedoskonałości swojego dzieła. Niedoskonałość ta polega nie tylko na bardzo skromnej szacie graficznej wydawnictwa, ale także na różnych niekonsekwencjach w zapisach, skrótach, w nierzadkim braku ich objaśnień, błędach w nazwiskach czy adresach, czasem w braku podania zainteresowań wymienionego etnobotanika. Autorzy omawianej księgi adresowej zapewniając, że niedociągnięcia zostaną usunięte, a wykaz etnobotaników zweryfikowany i uzupełniony w przewidywanej następnej edycji, mają nadzieję jednak, że przygotowana publikacja będzie pomocna w komunikacji międzyetnobotanikami na świecie. Irena Dialog serdeczny. Korespondencja do druku przygotował, Warszawa 1988, ss. 184, ił. skiej, Władysława przedmową Kabat i Katarzyny Smreczyńopatrzył Franciszek Ziejka, arkana i przypisami W ogromnym archiwum po Władysławie Orkanie, przechowywanym w Bibliotece Jagiellońskiej, wśród kilku tysięcy listów jego autorstwa i jeszcze liczniejszej korespondencji, którą podczas swego krótkiego przecież życia otrzymał, jest zespól stosunkowo niewielki, ale godny szczególnej uwagi. Są to listy arkana do matki, Katarzyny Smreczyńskiej i listy od niej do syna, dyktowane różnym krewnym i sąsiadom, gdyż nie umiejąc pisać (ale czytać potrafiła), musiała Smreczyńska korzystać z ich pomocy. �248 Przypomnijmy, Franciszek Ksawery Smaciarz (Szmaciarz) tak bowiem nazywał się człowiek, który do historii polskiej literatury wszedł pod pseudonimem Władysław Orkan, urodził się w ubogiej wsi w Gorcach, w Porębie Wielkiej, w roku 1875. Był młodszym synem, tym samym. zgodr,ie z tradycją, przeznaczonym na "dziedzica" ojcowskiej zagrody. Jego starszy brat Stanisław poszedł do szkół, by mogły się urzeczywistnić nadzieje rodziców, widzących w nim przyszłego księdza. Marzenia te nie spełniły się jednak, Stanisław został nauczycielem, z czasem dyrektorem gimnazjum w Krakowie. W ślad za starszym bratem ruszył także w świat po nauki Franciszek. To bez wątpienia matka wyczuła w nim zdolności, pokonała upór męża niechętnego kształceniu syna i Franciszek skończył najpierw ludową szkołę w Porębie, potem uczył się u 00. Cystersów w Szczyrzycu, aby na koniec trafić do Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matury jednak nie uzyskał, pociągnęło go mocno środowisko literackie, odkrył w sobie talent prozatorski i oddał mu się na usługi z takim sukcesem, że wiele lat później wydawca jego dzieł zebranych, profesor Stanisław Pigoń napisał, iż Orkan: "zjawił się na tle swego czasu jako fenomen wysoce odrębny... miał życie trudne, warunki pracy wyjątkowo ciężkie ... z tyloma musiał się mocować zawadami, zanim przyrodzoną siłą dźwignął się na jaką taką wyżynę - drugiego (pisarza) nie umielibyśmy takiego pokazać". Do historii literatury przeszła również matka arkana, o której tenże sam Pigoń napisał, iż "była indywidualnością ze wszech miar niepospolitą, odcinającą się wyraźnie od otoczenia i czasu". Posiadała naturalny talent narracyjny, o czym świadczą dyktowane przez nią listy oraz drobne opowiadania i wspomnienia, z których część została ogłoszona drukiem, a część spoczywa w zbiorach archiwalnych. Matka arkana stała się ponadto symbolem wszystkich chłopskich matek, których wyrzeczenia i hart ducha, finansowe i przede wszystkim moralne wsparcie umożliwiło ich synom wybicie się, wyrwanie z nędzy, zajęcie często wysokiej pozycji społecznej, czasem osiągnięcia znaczącej rangi w polskiej kulturze. Tym matkom złożył hołd popularny w XIX wieku pisarz Sewer (Ignacy Maciejowski), w szeroko znanej, choć zdaniem historyków literatury niezbyt udanej powieści Matka. Pierwowzorem postaci tytułowej była właśnie Katarzyna Smreczyńska, matka arkana. Zostawmy na uboczu powieść Sewera, zresztą protektora i przyjaciela arkana, skoncentrujmy się na listach pisarza do matki i jej odpowiedziach, pięknie wydanych ostatnio przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą z rzeczową przedmową i komentarzami Franciszka Ziej ki. Z listów tych, na ogół krótkich, w dużej części poświęconym materialnym i rodzinnym kłopotom, których życie nie szczędziło Orkanowi i jego rodzicielce, pełnych drobnych, lecz niezmiernie wartościowych szczegółów, przyczynków do orkanowej biografii, emanuje niezwykły czar, czar moralnego ładu. Matka arkana, świadoma iż syn miota się i łamie pod ciosami życia, w piekle niezrealizowanych ambicji i nadziei, że gubi się w obcym sobie świecie, nie skąpi mu rad i duchowego wsparcia. Czyni to z niezwykłą subtelnością, z iście matczyną intuicją. Jej przewodnikiem jest Bóg, mocna i szczera wiara. Z niej wynika jasny i niewzruszony system wartości, wskazujący drogę życiową matce i synowi, jednocześnie budując między nimi więż daleko wykraczającą poza związek biologiczny. Lektura korespondencji między matką a Orkanem pobudzić może do wielu refleksji, może zadziwić i wzruszyć, dobrze się zatem stało, że listy te zostały wreszcie opublikowane. W ich świetle jawi się godny uwagi i najwyższego szacunku portret kobiety-matki, góralki z zapadłej wsi galicyjskiej, "wizerunek kobiecy - jak pisze Franciszek Ziejka - która zna �249 wartość macierzyńskiej miłości, która wie, w jaki sposób można pomóc swemu dziecku w życiu". I trzeba się zgodzić, że jest to "portret wszystkich matek-chłopek, które nie tylko na przełomie XIX i XX wieku oddały narodowi to, co miały naj cenniejszego: własne dzieci". Pamiętajmy i o tym czytając "serdeczne listy" Orkana i jego matki. Ryszard KantaT � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c3213f3f60c9877efd0ee81947c667a.pdf 651fb076c8d40eb29100ed112283b74f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1975 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1834 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.362-366 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESeI I. STUDIA Christopher H a r r i s, Rodzina i pokrewieństwo. Współczesne postępy w teorii i badaniach Wiktor S t o c z k o w s k i, Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii. Szkic z antropologii nauki etnologicznej Hanna P a w l a c z y k, Ugrupowania rodzinne w okresie wczesnego średniowiecza na terenie Polski. Możliwości wnioskowania na podstawie materiałów archeologicznych 7 41 50 II. ARTYKUL Y I MATERIAL Y Bożena B e b a, Rodzina małomiasteczkowa. Specyfika przemian Bożena D o m a g a ł a, Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce Irena K a b a t, Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim Michael A b d a 11 a, Małżeństwo j obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku Kole S i m i c z i j e w, Kazirodztwo w poezji ludowej Słowian południowych Stanisław B ł a s z c z y k, Jak żniwowa no i jak plonów pilnowano. Fragment wspomnień. Wojciech L y s i a k, Między Wartą a Notecią. Efemeryczność folkloru 85 101 ll;; 12,1 147 169 181 III. RECENZJE Wojciech Burszta, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Prace Etnologiczne" t. lI, Wrocław 1986, ss. 151 (Aleksander Posem-Zieliński) Aron Guriewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402 (Sławomir Bździuch) Wladimir Jakowlewicz Propp, Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki. Otwietstwiennyje riedaktory: W. J. Jeremina, N. M. Gierasimowa, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1986, ss. 364 (Teresa Smolińska) Kiriłl Wasiliewicz Czistow, Narodnyje tradycii i folklor. Oczerki tieorii, Leningrad 1986, ss. 303 (Teresa Smolińska) N. A. Krynicznaja, Russkaja narodnaja isstoriczeskaja proza. Woprosy genezisa i struktury, Leningrad 1987, wyd .. ,Nauka", ss. 226 (Wojciech Łysiak) Vaclav Frolec a kolektiv, Vanocc v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439 (Anna Szyfer) 19:1 106 198 201 20,{ 207 �364 Viera GaSparikova, Slovenska l'udova próza a jej śu<':asne vyvinove tentencie, Bratislava 1986, ss. 359 (Teresa Smolińska) Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a Vlastivedne Spoleenosti v Brne a k 60. narozeninam Ph. dr. Vladimira Nekudy Csc., pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507, i!. (Ryszard Kantor) Momcilo Zlatanović, Epskie narodne pesme Jugozapadne Srbje, Vranje 1987, ss. 104 (Kole Simiczijew) Simo Mładenowski, Makedonskite narodni pesni za NOB i rewolucijata, Skopje 1986, ss. 489 (Kole Simiczijew) Ryszard Tomieki, Tenochtitlan 1521, Warszawa 1984, ss. 235 (Iwona Chmielewska) 211 212 21::; 216 Ghita El Khayat-Bennai, (Anna 20!J Le monde arabe au feminin, Paris 1985, ss. 325 Barska) 219 Celia Haig-Brown, Resistance and Renewal Survivung the Indian Residential School, Vancouver 1988, ss. 164 (Zbyszko Melosik) Irena Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Sląska, Prace Uniwersytetu Sląskiego nr 909, Katowice 1987, ss. 175, tab!. (Zbigniew Jasiewicz) Jacek Bednarski, Zróżnicowanie rodzinnych środowisk kulturowych. Na przykładzie rodzin w Poznańskiem, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia nr 13, Poznań 1987, ss. 124 (Bożena Beba) Janine Ponty, Polonais meconnus. Histoire des travailleurs immigres en France dans l'entre-deux-guerres, "Serie Internationalle" 34 Universite de Paris I. Panthwn Sorbonne, Paris 1988, ss. 474 (Jędrzej Kośmicki) Adam Walaszek, Polscy robotnicy, praca i związki w Stanach Zjednoczon;rch Ameryki, 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250 (Ryszard Kantor) Zofia Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1986, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII ,red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115 (Teresa Karwicka) Jadwiga Pawłowska, Wieś warmińska Brąswałd w województwie olsztyńskim w latach 1945 -1967, Wrocław 1986, ss. 199, Maria Zientara-Malewska, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235 (Wojciech Tabor) Helmut Ottenjann, Lebensbilder aus dem landlichen Biedermeier, Museumsdorf Cloppenburg-Niedersachsisches Freilichtmuseum, 1984, s~. 111, il. 57, tab!. 21 (Barbara Bazielich) S. K. Jain, P. E. Minnis, N. C. Shah, A World Directory of Ethnobotanists, Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52 (Irena Kabat) Dialog serdeczny. Korespondencja Władysława arkana i Katarzyny Smreczyńskiej, do druku przygotował i przypisami opatrzył Franciszek Ziejka, "Lud" Warszawa 1988, ss. 184, i!. (Ryszard Kantor) 222 226 228 232 236 238 241 244 246 247 IV. KRONIKA Działalność dydaktyczna Katedry Historii i Etnologii Religii KUL (ks. Henryk Zimoń SVD) Sympozjum naukowe "Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian" Katolicki Uniwersytet Lubelski, 18 - 19 listopada 1988 r. (Krzysztof Gladkowski) "Centrum 2.51 :'55 i peryferie" konferencja etnograficzna w RFN (Jadwiga Kucharska) 260 �365 Dziesiąte Warsztaty 1989 (Janusz Konferencja na (Barbara Naukowe poświęcone problematyce indiańskiej. Wiedeń Mucha) temat 263 odzieży i strojów. Lienz Austria 26 - 30 maja 1986 BazieHch) 266 Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN (Bożena Kural) Tematyka albańska w polskim muzealnictwie (Anna Bartosz) VI Przegląd Filmów Etnograficznych "Etnologia a film" (Grzegorz Pełczyński) Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie w roku 1987 (Eugeniusz ŚHwka SVD) Grzeszczak Pieniężnieńs1de spotkania SVD) z religiami (Sławomir 274 Janowicz SVD) 277 czyński) 280 280 283 286 289 Działalność Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu w okresie od 1.07.1987 do 30.06.1988 roku (Jan M. Pałka) Sprawozdanie z działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL za okres wrzesień 1987 - kwiecień 1989 roku 291 294 Abdalla) Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1985, 1986, 1987, 1988 roku (Maria Niewiadomska) . Wymiana zagraniczna wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Stan w czerwcu 1988 roku) (Jadwiga 273 275 "Dni Buddyjskie" Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej (Eugeniusz Śliwka SVD) Sesja naukowa z okazji 90 rocznicy powstania Oddziału Krakowskiego PTL, Kraków 9 grudnia 1988 roku (Anna Spiss) Konferencja naukowa pt. "Funkcje muzealnictwa etnograficznego" towarzysząca 64 Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL w Bytomiu, 16 - 17 września 1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) 64 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bytomiu, 16.09.1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1987 do września 1988 roku (Antoni Ku- (Michael 271 273 Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku (Leszek Niewdana SVD) Wystawa "Kultura i Sztuka" w Olsztynku (Mirosław Dorosz) Dni Hinduistyczne w Pieniężnie - zbliżenie duchowe czy intelektualne (Władysław 268 270 Gerlach-Klodnicka) Letnia Szkoła Etnologiczna (Iwona Chmielewska) 65 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole 15.09.1989 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kadencji 1986 -1989 (Antoni Kuczyński) 296 307 319 321 326 V. IN MEMORIAM Tancred Banateanu 1922 - 1987 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) Stanisław Blaszczyk (Zbigniew Toroński) Lubomira Maria Bobrowska 1960 -1990 (Michał Buchowski) 333 334 347 �366 Wspomnienie o Doktorze Janie Piotrze Dekowskim 1907- 1988 (Irena Lechowa) Bibliografia Jana Piotra Dekowskiego. Kontynuacja od roku 1975 (Irena Lechowa) . Pamięci Józefa Jastrzębskiego 1920- 1989 (Irena Lechowa) Daniela Mądrzak 1926- 1989 (Irena Lechowa) . Maria Polakiewicz 1911-1987 (Roman Tubaja) Wanda Skuła 1905- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Lubomira Schreiber 1911- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Jadwiga Zelechowska 1915- 1988 (Irena Lechowa) :;:,0 :1;'4 :Jfj(j :1;'7 3,,9 ::i;!) :HiO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b7753afae60c909c0cb75f26e81960.pdf 881bb1254d954d6053664f872317b9d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4800 Title A name given to the resource Pierwsze strony, spis treści / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K T O M X C I Z A R O K 2007 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I Z A R O K 2007 P O LS KIE TO WA R ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2007 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Tarzycjusz Buliński, Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Robert Kasza, Waldemar Kuligowski, Izabella Main, Katarzyna Marciniak, Bożena Muszkalska, Arleta Nawrocka-Wysocka, Grzegorz Pełczyński, Adam Pomieciński, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2007 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.free.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu �Lud, t. 91, 2007 SPIS T R E Ś C I Od redakcji 13 I. STUDIA I MATERIAŁY Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych Marcin B r o c k i , Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza N o w a k o w s k a , Socjologia ciała. Próba charakte­ rystyki młodej subdyscypliny socjologii Joanna Jessa, Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Adam P o m i e c i ń s k i , Pomiędzy glokalizacją a świadomością globalną. Kilka uwag na kanwie twórczości Józefa Chełmowskiego Marcin Andrzej Kafar, Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego współczesne zastosowania Piotr Szarota, Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy?. . . . Zbigniew Szmyt, Buriaci w Mongolii. Dylematy tożsamości etnicznej i narodowej . . Maciej Kurcz, Między rzeką a pustynią. Kategoria graniczności w kulturze północnosudańskich muzułmanów Kacper Świerk, Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (wschodnie Peru) Urszula Lehr, „Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych . . . . Bożena D o m a g a ł a , Ukraińcy na Warmii i Mazurach. Między zachowaniem tożsamości językowej a językową asymilacją Sabina Jakubowska-Kocot, Wpływ lokalnych kultów świętych na imiennictwo w Jadownikach Podgórnych (Małopolska) Barbara Pabian, Tradycja „ziela" w Ślęzanach (Częstochowskie) 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. POGLĄDY I OPINIE Tarzycjusz B u l i ń s k i , Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś. O polskich przekładach prac antropologicznych w latach 2002-2007 295 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Anna Kowalska-Lewicka, „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza 305 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Renata E. Hryciuk i Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. M . Bierca i in., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereotypenforschung, red. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Euro­ päischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt a/M 2007 (GrzegorzPełczyński). . . 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretchen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (AgnieszkaPrycik) . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (IzabellaMain) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (Mariusz Filip) 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, t. 1, 2004; t. 2, 2005; t. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Akademii Świę­ tokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego, Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Etnograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła wszystkie, t. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 (Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 �7 V. KRONIKA 83. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Mszana Dolna, 20 września 2007 (Elżbieta Jaworska) Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2007-2010. Wyborcze posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 22 czerwca 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Bristol, 18-21 września 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58. Doroczna Konferencja ICOM's Costume Committee - „Costume: Design and Decoration", Kopenhaga, Lund, 9-13 października 2006 (Barbara Bazielich) . . . Konferencja „Antropologiczne spojrzenie na globalizację - doświadczenia i wyzwania", Poznań, 23-24 października 2007 (HannaKossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . III Poznańska Konferencja Azjanistyczna „Azja w początkach X X I wieku. Tożsamość — społeczeństwo — kultura", Poznań 18-19 maja 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Wilno, 13-15 września 2007 (Janusz Kamocki) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Po słonecznej stronie Karpat", Opole, 21¬ -22 maja 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Konferencja naukowa „Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne", Mszana Dolna, 21 września 2007 (Halina Solecka) VII Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Kształtowanie tożsamości etnicznej i narodowej na pograniczu polsko-ukraińskim", Lublin, 19-20 kwietnia 2007 (Agnieszka Chwieduk) „Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej — problemy ochrony i upowszechniania", Starbienino, 7-9 grudnia 2006 (Anna Weronika Brzezińska) 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Łuskowiec i Al-Kaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). Antropologiczne życie w fascynujących czasach (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). Relatywista od dobrej nadziei (Waldemar Kuligowski) . . 449 456 464 465 467 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 473 477 ��Lud, t. 91, 2007 CONTENTS Editorial 13 I. STUDIES AND MATERIALS Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano on fieldwork Marcin B r o c k i , The cultural image of the body and its modern transformations Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza Nowakowska, Sociology of the body. An attempt at describing a young subdiscipline of sociology Joanna Jessa, Consumer struggle for „semiotic laurels" Adam P o m i e c i ń s k i , Between glocalisation and global awareness. Some remarks on the basis of Józef Chełmowski's work Marcin Andrzej K a f a r, Kazimiera Zawistowicz-Adamska's „Ethnography of experience" project and its modern applications Piotr Szarota, The Japanese smile: an Oriental invention or a cultural script? Zbigniew S zmyt, Buryats in Mongolia. Dilemmas of ethnic and national identity. . . Maciej Kurcz, Between river and desert. The category of border in the culture of North Sudanese Muslims Kacper Świerk, Slash-and-burn cultivation and cultivated plants of the Matsigenka Paquirianos Indians (eastern Peru) Urszula Lehr, „I am hungry". Space as a context for everyday events Bożena D o m a g a ł a , Ukrainians in Warmia and Mazury. Between the preservation of linguistic identity and linguistic assimilation Sabina Jakubowska-Kocot, The influence of the cult of saints on names in Jadowniki Podgórne (Małopolska) Barbara Pabian, The tradition of „herb" (ziele) in Ślęzany (Częstochowa Region) . . 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. VIEWS AND OPINIONS Tarzycjusz B u l i ń s k i , Tell me what you are translating and I will tell you who you are. On Polish translations of anthropological works between 2002-2007 295 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Anna Kowalska-Lewicka, „Our modern social and cultural anthropology should not detach itself from the roots". An answer to Zbigniew Jasiewicz's questions . . 305 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii [History and Theory in Anthro­ pology], translated by S. Szymański, foreword by J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny [Culture. The Anthropologists' Account], translated by I. Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna [Gender. An Anthropological Perspective], vol. 1: Organizacja społeczna [Social Organisation], ed. Renata E. Hryciuk and Agnieszka K o ś c i a ń s k a , translated by M . Bierca et al., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereo­ typenforschung, Hrsg. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007 (Grzegorz Pełczyński) 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretschen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy [From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich], translated by T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów [Turning Back the Clock. Hot War and Media Populism], translated by J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (Agnieszka Prycik) . . . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted! ". Postsocialism, Neoliberalism, andEuroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (Izabella Main) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości [Alsatians. The Dilemmas of Identity], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (MariuszFilip) . . . . 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, vol. 1, 2004; vol. 2, 2005; vol. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania [An Anthropology of Holidays and Celebrations], Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego [Concentration Camp Diaries as a Specific Form of Historical Writing], Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego [Death as an Eschatic Event. Funeral and All Souls Day's Customs, Rituals and Beliefs of the Inhabitants of the Opoczno and Radom Regions], Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa [Committed to Memory. On an Ethnographer's Research], Prace Komisji Etnograficznej, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 �11 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36, Dzieła wszystkie [Volhynia. Supplement to vol. 36. Collected Works], vol. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku [Annual Rituals in the Peasant Culture of Southern Warmia in the 16 -18 c.], Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 {Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, text A. K o walska-Lewicka, photos J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 th th V. CHRONICLE 83rd General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Mszana Dolna, 20 September 2007 (Elżbieta Jaworska) Elections of members of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, for the 2007-2010 term of office. Electoral plenary meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 22 June 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Conference of the European Association of Social Anthropologists (EASA), Bristol, 18-21 September 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58th Annual Conference ICOM's Costume Committee — „Costume: Design and Decoration", Copenhagen, Lund, 9-13 October 2006 (Barbara Bazielich) Conference „An Anthropological look at Globalisation — Experiences and Challenges", Poznań, 23-24 October 2007 (Hanna Kossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . . . 3rd Poznań Conference „Asia at the Beginning of the 21st Century. Identity — Society — Culture", Poznań, 18-19 May 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Vilnius, 13-15 September 2007 (Janusz Kamocki) International Scientific Conference „On the Sunny Side of the Carpathians", Opole, 21-22 May 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Conference „Poland — Slovakia. A Borderland of Culture and Ethnicity", Mszana Dolna, 21 September 2007 (Halina Solecka) 7th International Scientific Conference „Development of Ethnic and National Identity on the Polish-Ukrainian Borderland", Lublin, 19-20 April 2007 (Agnieszka Chwieduk). . „The Heritage of Kashubian Folk Culture — Problems of Protection and Popularisation", Starbienino, 7-9 December 2006 (Anna Weronika Brzezińska). . 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Pangolin and Al-Qaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). An anthropologist's life in fascinating times (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). A relativist of good hope (Waldemar Kuligowski) 449 456 464 465 467 Notes about the Authors Information for Authors 473 477 ��OD REDAKCJI „Lud" jest znany i ceniony od lat, jako czasopismo o ponad stuletniej histo­ rii i bogatej tradycji, odzwierciedlającej dzieje polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Wiele pokoleń polskich etnologów zostawiło w nim ślad swej dzia­ łalności, zarówno w zakresie etnograficznej dokumentacji kultury, jak i na polu teoretyczno-metodologicznym. Jest to jedyne etnologiczne czasopismo o takiej „głębi genealogicznej" w Polsce i jedno z niewielu podobnych w Europie. Co in­ teresujące, szacowny brytyjski „Journal of the Royal Anthropological Institute", przedstawiany jako najstarszy — ukazujący się od 1848 roku — periodyk antro¬ pologiczny, kilkakrotnie zmieniał nazwę, podczas gdy „Lud" przez całe swoje dzieje pozostał wierny nazwie oryginalnej. Od momentu założenia pisma w 1895 roku, było ono ściśle związane z Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, instytucją, której rola w rozwoju polskiej etnologii jest nie do przecenienia. Od 1992 roku „Lud" jest jednocześnie orga­ nem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, co dodatkowo wzmocniło pozycję czasopisma. Objęcie redakcji tak zasłużonego czasopisma jest zadaniem odpowiedzialnym i niełatwym. Zdając sobie sprawę z odpowiedzialności, jednocześnie nie chcia­ łabym, aby stała się ona dla mnie brzemieniem, pod którym łatwo się ugiąć. Są¬ dzę, że najlepszym rozwiązaniem jest po prostu solidne zabranie się do pracy, ze świadomością, że należy robić wszystko, by nie zawieść zaufania, którym mnie obdarzono. Oczywiście, nie jest możliwe spełnienie wszystkich, niejednokrotnie sprzecznych oczekiwań odbiorców. Niemniej chciałabym, aby hasłem „Ludu" była różnorodność — stanowisk teoretycznych, podejść metodologicznych, wi¬ zji uprawiania etnologii i antropologii w dzisiejszym świecie oraz sposobów ich realizacji. W takim postrzeganiu zadań czasopisma przejawia się, moim zdaniem, kontynuacja jego profilu z ostatnich kilkudziesięciu lat. Kartkując kolejne tomy „Ludu" z lat 80. ubiegłego wieku, gdy pismo redagował Profesor Józef Burszta, można łatwo dostrzec, że publikowano w nim teksty prezentujące znaczące nur¬ ty teoretyczne ówczesnej antropologii, nie pomijając jednocześnie opracowań opartych na badaniach terenowych, prowadzonych tak w Polsce, jak i w innych �14 Od redakcji częściach Europy oraz na obszarach pozaeuropejskich; dopuszczano również do głosu etnologów z innych krajów. Ten profil czasopisma utrzymał i rozwinął, podczas swojej blisko dwudziestoletniej pracy (od 1988 roku) jako redaktor na­ czelny „Ludu", Profesor Zbigniew Jasiewicz. W tym czasie, na łamach „Ludu" przewijały się ważne dla rozwoju naszej dyscypliny debaty na temat „kultury lu­ dowej" czy tożsamości etnologii/antropologii kulturowej. Jednocześnie Profesor Jasiewicz doceniał znaczenie materiałów dotyczących historii polskiej etnologii, prezentując je między innymi w cyklu rozmów z zasłużonymi jej postaciami. Idąc śladami moich poprzedników i nie obawiając się zarzutu eklektyzmu, pragnę, by „Lud" pozwalał zabrzmieć różnym głosom, różnym „pieśniom" i róż¬ nym historiom, opowiadanym z rozmaitych perspektyw, przez uznanych na¬ ukowców i badaczy dopiero rozpoczynających swoją naukową przygodę. Będzie w nim miejsce i na opracowania kontynuujące tradycyjne nurty zainteresowań etnologicznych, jak i na prace proponujące nowe tematy i nowatorskie koncep¬ cje. Zapraszam szczególnie autorów artykułów łączących perspektywę teoretycz¬ ną z pogłębionymi badaniami empirycznymi. Dobrze byłoby, gdyby udało się wypełnić pewną lukę, którą stanowi brak opracowań dotyczących antropologii stosowanej, dyskusji na temat roli antropologów w diagnozowaniu i próbach roz¬ wiązywania ważnych problemów społeczno-politycznych współczesnego świata. Jednocześnie chciałabym kontynuować publikację tekstów ukazujących historię etnologii i antropologii kulturowej, pamiętając o już dość zbanalizowanym, acz¬ kolwiek wciąż nie w pełni docenianym twierdzeniu o roli historii w zrozumieniu współczesności i perspektyw przyszłości. Uważam, że warto zaznaczać interdy¬ scyplinarne związki antropologii, nie tylko prezentując punkt widzenia naszej dyscypliny na te zagadnienia, ale także zamieszczając artykuły reprezentantów bliskich nam dyscyplin, którzy ujmują z innej perspektywy problemy interesują¬ ce antropologów. Zachęcam autorów do prezentowania komentarzy i poglądów na różnorodne sprawy, które budzą ich niepokój, nie pozwalają milczeć, prowo¬ kują do dyskusji. Nie należy jednak zarzucać informacyjnej funkcji pisma, której służą sprawozdania z takich wydarzeń życia naukowego, jak konferencje — i te międzynarodowe, i te na poziomie lokalnym — a także z działalności wystawien¬ niczej muzeów. Ważny pozostanie również dział recenzyjny, którego znaczenia nie trzeba chyba uzasadniać. Bieżący tom „Ludu" w znacznej mierze realizuje powyżej przedstawione za¬ mierzenia. Są w nim artykuły młodszych i doświadczonych już badaczy; teksty dotyczące teorii i metodologii badań, nieraz w interesujący sposób łączące per¬ spektywę ogólną z próbami realizacji teoretycznych koncepcji we własnych ba¬ daniach autorów. Znalazły się w tym woluminie zarówno opracowania dotyczące Polski, jak i terenów pozaeuropejskich. Szereg tekstów porusza tak ważne współ¬ czesne problemy, jak globalizacja i glokalizacja, tożsamość etniczna i językowa, kultura konsumpcyjna czy ubóstwo. Wypowiedzieli się także przedstawiciele po¬ krewnych dyscyplin — głosy socjologów i psychologa społecznego uzupełniły �Od redakcji 15 w znaczący sposób spojrzenie antropologa na problematykę ciała, w jego aspek­ tach kulturowych i społecznych. Ważna i zapewne pobudzająca do dyskusji jest wypowiedź na temat polityki tłumaczeń prac antropologicznych na język polski. Kontynuacją wspomnianego wyżej cyklu jest rozmowa Profesora Zbigniewa Ja­ siewicza z Doktor Anną Kowalską-Lewicką która może zaciekawić czytelników różnych pokoleń, pragnących dowiedzieć się czegoś więcej o „drogach polskiej etnologii" powojennej. Zapraszam zatem serdecznie do współpracy wszystkich, którzy chcieliby mieć wpływ na kształt naszego wspólnego czasopisma, zapewniając jednocześnie, że najważniejszym kryterium przyjęcia dostarczanych tekstów do publikacji jest ich wartość merytoryczna. Danuta Penkala-Gawęcka Redaktor naczelny ��Lud, t. 91, 2007 I. STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a01d847e76ca02687461dc57fb9e05b.pdf d1d7e0ffb28618e9dc72dc5423bd6436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource etnologia - teorie badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4801 Title A name given to the resource Vincent Crapanzano o badaniach terenowych / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostojska, Eliza Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 I . STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. �Eliza Ostojska 18 odzwierciedla uznanie faktu, przyjmowanego przez coraz szersze kręgi, że „mówić jak jest" jest sloganem (...) nieadekwatnym w etnografii (...). Nieadekwatność słów wobec doświadczenia i ta ich tendencja prowadzenia do coraz to innych słów jest czymś znanym od dawna matematykom i poetom, lecz etnografów to raczej nowe dla nich odkrycie wprawiło, niektórych w każdym bądź razie, w stan rozstroju, być może permanentnego, choć raczej doraźnego (Geertz, 2000, s. 185-186). I nawet, jeśli tak radykalne pomysły na zreformowanie antropologii jak Tylerowski uznać możemy za dyskusyjne , to polemika z tradycją etnograficzną, która niewątpliwie pojawia się także w projekcie amerykańskiego antropologa , zainicjowała w ramach autorefleksyjnego nurtu tej dyscypliny odmienne spojrze­ nie na pewne zagadnienia praktyki badawczej. Celem mojego artykułu nie jest rozpatrywanie kwestii reprezentacji pod ką­ tem — tak jak czyni to część przedstawicieli wspomnianego już nurtu krytycz­ nego — retorycznego uwarunkowania etnograficznego pisarstwa . Chciałabym raczej skupić się nad kwestią nadal, moim zdaniem, istotną i ostatecznie nie roz¬ strzygniętą, a mianowicie nad sposobem badania rzeczywistości społecznej, jaki miałby obowiązywać w antropologii. Idea naukowego panoptikum, w którym następowało całkowite oddzielenie obserwatora i obserwowanych, a życie tych ostatnich było przedmiotem nieprzerwanej inwigilacji, odeszła już chyba bezpo¬ wrotnie w zapomnienie . Co jednak miałoby zająć jej miejsce? Jednoznacznej odpowiedzi udzielić nie sposób. 2 3 4 5 Część antropologów — a wśród nich Vincent Crapanzano, którego poglądy chciałabym tu przybliżyć — upatrując w spotkaniu z Innym punkt wyjścia an¬ tropologicznej działalności, opowiedziała się za tym, by docierać do tego, co odmienne poprzez dialog. Należy jednak pamiętać, iż takie podejście badawcze nie jest procesem pozbawionym etycznych wątpliwości — w każdym dialogu uczestniczy przecież jakieś konkretne ,ja" i konkretne „ty". Konieczna zatem, w moim odczuciu, stała się refleksja nad tym, jakich norm należałoby w tej sy¬ tuacji przestrzegać. Co więcej, rozmowa między antropologiem i Innym jest nie tylko dialogiem między określonymi kulturami, ale także między historycznie 2 Ramy tego artykułu nie pozwalają mi na podjęcie szczegółowej dyskusji z Tylerem, którego podej­ ście ściśle wiąże się z zastosowaniem na gruncie antropologii dekonstrukcji spod znaku J. Derridy. Tyler tak chociażby pisze o postmodernistycznych etnografiach: „postmodernistyczne etnogra­ fie uprzywilejowują «dyskurs» nad «tekstem», wysuwają na pierwszy plan «dialog» przeciwstawiony «monologowi» i kładą nacisk na opartą na współpracy i współudziale naturę sytuacji etnograficznej, kontrastując j ą z ideologią transcendentnego obserwatora" (Tyler, 1986, s. 126). Rozważania antropologów — wychodzących z założenia, iż „etnografia jest z konieczności pi­ sana" (Pool, 1999, s. 288) — skupiły się w ramach tego podejścia przede wszystkim na technikach, jakie sami stosują, aby przekonać nas do swojego „bycia tam", czy to za pomocą konstruowania an­ tropologicznego autorytetu (Clifford, 2000), czy też powołując do życia „zaświadczające ja" (Geertz, 2000). Innymi słowy, antropolog stał się tubylcem (Rabinow, 1999, s. 98), a osią, wokół której toczy się dyskusja, jest tekst etnograficzny. Wystarczy chociażby prześledzić rozważania na ten temat J. Clifforda (2000). 3 4 5 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 19 osadzonymi jednostkami, obarczonymi odmiennym bagażem doświadczeń i od­ mienną pamięcią , co powinno być rozważone przy wyborze metody. Wśród źródeł inspiracji dla tego dialogicznego podejścia badawczego można z całą pewnością wymienić filozofię , co dziwić nie powinno, wszak nauki spo­ łeczne cechuje skłonność do interdyscyplinarnych zapożyczeń. Szczególnie po­ pularne okazało się zwrócenie ku tej myśli filozoficznej, u której podstaw znalazł się zwrot lingwistyczny i konstruktywistyczny model poznania. Zwrot lingwistyczny pozwolił w odmienny sposób spojrzeć na przebieg oraz uwarunkowania procesu komunikacji. Jego konsekwencją — choć oczywiście nie we wszystkich obszarach myśli filozoficznej — było umieszczenie w centrum zainteresowania języka wraz z jego przygodnością i skończonością. To zaintere­ sowanie pragmatyką języka (przy równoczesnym porzuceniu spojrzenia czysto logiczno-semantycznego) zaowocowało trzema obszarami zainteresowań. I tak, skupiono się na pragmatyce języka naturalnego, usiłowano zbudować ogólną te¬ orię komunikacji językowej (jako pragmatyki transcendentalnej oraz pragmatyki uniwersalnej), a także podjęto analizy pragmatyki gier językowych (Kaniowski, 1990, s. 101-103). Źródło odmiennego spojrzenia na dialog między tym, co oswojone, i tym, co obce, odnajdujemy, jak już wspomniałam, także w konstruktywistycznym mo¬ delu poznania, w ramach którego — jak twierdzi Andrzej Zybertowicz — opo¬ wiedziano się za porzuceniem obiektywistycznego modelu poznania wraz z jego poznawczym optymizmem, założeniem dualizmu podmiotu i świata, ahistoryczną i indywidualistyczną koncepcją autonomicznego podmiotu poznającego, prze­ konaniem o ciągłości rozwoju wiedzy, a także przeświadczeniem, iż konfronta­ cja z zewnętrznymi faktami jest wystarczającą weryfikacją wiedzy (Zybertowicz, 1995) . Inspiracje płynęły jednak także z autorefleksyjnej myśli na gruncie antropo­ logii. Praktyka etnograficzna pokazała, iż w procesie pozyskiwania danych nie można widzieć „neutralnej" działalności. Zaczęto głośno podnosić takie kwe¬ stie jak asymetryczny i negocjacyjny charakter relacji badawczej oraz aktywny w niej udział informatorów i osób trzecich (jak chociażby tłumacze czy asysten¬ ci), zmiany w świadomości, a nawet tożsamości osób biorących udział w bada¬ niu, obecność pierwiastka subiektywnego oraz przemocy w procesie poznania. 6 7 8 6 Por. „Konteksty" — numery poświęcone zagadnieniu pamięci (Pamięć i zapomnienie, 2003), a także Crapanzano (1999). B. Sierocka (2003), analizując podejście badawcze B. Malinowskiego, zwraca uwagę na przeciw­ ny kierunek inspiracji — to filozofia posiłkowała się antropologią. Posługuję się tutaj rozróżnieniem modeli poznania, jakiego dokonał A. Zybertowicz (1995), uzna­ jąc jednocześnie za zasadny komentarz A . M . Kaniowskiego, który zwraca uwagę na konieczność odróż¬ nienia przed- i pokantowskiego modelu poznania obiektywnego. Konstruktywistyczny model poznania umieszczony zostaje tutaj w optyce stanowiska transcendentalnego, gdzie uznaje się, iż „wszelka pod¬ miotowość (współ-)konstytuowana jest przez podmiot (...), ale jednocześnie bynajmniej nie rezygnuje się z dostarczania uprawomocnień odwołujących się do — osadzonych w podmiocie czy w samych praktykach społecznych — form rozumności" (Kaniowski, 1998, s. 180). 7 8 �Eliza Ostojska 20 Podsumowuje to dość trafnie Maranhâo: „Pytanie o to, w jaki sposób dyskutanci dochodzą do określonych konkluzji, stało się ważniejsze od tego, czego konklu­ zja ta dotyczy" (Maranhâo, 1990, s. 1) 9 Vincent Crapanzano o praktyce badawczej Jednym z antropologów, którzy wskazują na te problemy metodologii badań etnograficznych i równocześnie proponują pewien określony sposób uprawiania etnografii, jest profesor antropologii i literatury porównawczej — Vincent Crapan­ zano. W niniejszym artykule próbuję zrekonstruować jego sposób myślenia o prak­ tyce badawczej, czyniąc centralnym punktem odniesienia kategorię dialogu. Sam Crapanzano zresztą podkreśla w swojej pracy Hermes' Dilemma and Hamlet's De­ sire. On the Epistemology of Interpretation (1992) fakt, iż antropolog jest podobny Hermesowi — znajdując się pomiędzy dwoma światami, przekazuje wiadomość z jednego z nich do drugiego, a wiadomość ta uzyskiwana jest właśnie na drodze dialogicznej. Taka forma uzyskiwania danych w terenie znajduje odzwierciedlenie w tekstualizacji doświadczenia, która częściowo przybiera formę zapisu przepro¬ wadzonych rozmów. Autor pragnie nam w ten sposób uzmysłowić, jak przebiega proces interpretacji, oswajania obcości i rozumienia tego, co odmienne, a także czym jest on uwarunkowany. Na spotkania, jakie mają miejsce w trakcie badań, możemy bowiem, jego zdaniem, reagować w różny sposób, zależny od naszych własnych założeń odnośnie do znaczenia (signification) tego spotkania, znaczenia (meaning) języka i natury rozumienia (Crapanzano, 1990, s. 274). Dialog antropologiczny — polemika z Dennisem Tedlockiem Wyróżnianie dialogu antropologicznego jako uprzywilejowanego, co starał się wykazać Dennis Tedlock (1983), wydaje się Crapanzano czymś nieuzasadnionym (Crapanzano, 1990, s. 270). Dialog antropologiczny nie różni się przecież, jego zdaniem, od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym — jest on zawsze (mocą definicji) wychodzeniem poza obszar wspólnie podzielanych prze¬ konań i pojawia się dopiero wraz z różnicą zdań między rozmówcami. Crapanzano nie bierze tu jednak pod uwagę, jak sądzę, kilku kwestii. Nie dostrzega, iż deskrypcja dialogu antropologicznego poczyniona przez Tedlocka nie kończy się wraz z sugestią natury ogólnej, iż dialog — także ten (a nie tylko ten) prowadzony w terenie — charakteryzuje odmienność stanowisk rozmówców. Autor The Spoken 9 Jeśli chodzi o prace anglojęzyczne, dotyczące metateoretycznego spojrzenia we współczesnej an¬ tropologii, wciąż nie doczekaliśmy się przekładów wielu ważnych pozycji — jedynie C. Geertz cieszy się dość znacznym zainteresowaniem. Z tego też powodu wszystkie cytaty z anglojęzycznych publika¬ cji, z wyjątkiem Geertza właśnie i Crapanzano (1999), zamieszczam w tłumaczeniu własnym. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 21 Word and the Work of Interprétation idzie przecież dalej, uzupełniając to stwier­ dzenie o kolejne wnioski. I to dopiero one — w moim odczuciu — czynią dia¬ log antropologiczny uprzywilejowanym. Po pierwsze, Tedlock podkreśla, iż dialog antropologiczny stanowi konieczne uzupełnienie dla podejmowanych w terenie obserwacji. Po drugie, za jego pomocą wkraczamy w sferę intersubiektywności, rozumianą w tym wypadku jako sfera wspólnie podzielanej wiedzy i oczekiwań. W ten sposób wytwarza się płaszczyzna, na której dochodzi do „rozumienia różnic pomiędzy dwoma światami" (Tedlock, 1983, s. 323). I właśnie taki dialog może¬ my postrzegać jako odmienny od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą na co dzień — gdyby tak nie było, konkluzja mogłaby być tylko jedna: każdy z nas byłby an¬ tropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji, mógłby zyskać status etnograficznego. Tymczasem dialog antropologiczny cechuje samoświadomość badacza, świadomość o uwarunkowaniach komunikacji, w tym komunikacji międzykulturowej, a także pewna intencjonalność, jaka stoi za podję¬ ciem rozmowy z Innym — pragnienie zrozumienia odmienności kulturowych. Spotkanie z obcością — polemika z Hansem-Georgiem Gadamerem Przekonanie Crapanzano co do sposobu prowadzenia badań terenowych ma swe źródło także w krytycznym odniesieniu się do hermeneutycznego, czy jak on sam je nazywa — fenomenologicznego myślenia o dialogu jako dochodzeniu do porozumienia równorzędnych partnerów. Myślenie o tak ujętej integracyjnej funkcji dialogu zdaje się dla autora Hermes 'Dilemma and Hamlet's Desire zbyt daleko idącym uproszczeniem, nieoddającym w pełni jego dynamiki. W tym kontekście przywołać należy polemikę, jaką podejmuje Crapanzano z Hansem-Georgiem Gadamerem. Swoje odczytywanie rozważań tego filozofa — powołując się na lekturę Prawdy i metody (Gadamer, 1993) — rozpoczyna Crapanzano od sugestii, jakoby celem rozmowy (pojmowanej w sposób idealny) było wzajemne zrozumienie się. Jest ona, jak sądzę, nie tylko nieuzasadniona, ale także prowadzi do wniosków, które znacznie odbiegają od propozycji filo¬ zofa z Heidelbergu. Crapanzano twierdzi, iż Gadamer wyróżnia trzy sposoby rozumienia Innego. Zbyteczne wydaje się jednak amerykańskiemu antropologo¬ wi wskazanie podstaw, które pozwalają na wykorzystanie tych przemyśleń na gruncie antropologii. Zamiast tego przechodzi od razu do opisania, na czym te sposoby rozumienia miałyby polegać. Zanim jednak przejdę do przedstawienia wniosków autora On Dialogue na ten temat, chciałabym przywołać ten fragment rozważań Gadamera, który został przez Crapanzano niesłusznie, w moim odczu¬ ciu, pominięty. Brak uwag na temat statusu doświadczenia hermeneutycznego uniemożliwia, moim zdaniem, zrozumienie jego istoty. Teoria Gadamera określana bywa często jako refleksyjna teoria świadomości. Świadomość historycznych oddziaływań (wirkungsgeschichtliches Bewufiseiń). �Eliza Ostojska 22 bo to o nią konkretnie chodzi, jest tu rozumiana jako uformowana i formowana przez dzieje i , co więcej, świadoma obu tych procesów. Jej analiza rozkłada się na rozważania dotyczące, po pierwsze, granic filozoficznej refleksji, po drugie, poszukiwania istoty doświadczenia, i wreszcie — po trzecie, hermeneutycznego prymatu pytania (Gadamer, 1993, s. 319-351). W kontekście polemiki Crapanza­ no z Gadamerem interesować mnie będzie przede wszystkim wątek drugi. Gadamer pisze wprost, iż „świadomość (...) ma strukturę doświadczenia" (Ga­ damer, 1993, s. 324). Czym jednak jest owo doświadczenie? Otóż, doświadczenie hermeneutyczne ma strukturę podobną do struktury rozumienia i jest podstawo¬ wym sposobem odnoszenia się człowieka do świata. Przeciwstawione empirycystycznemu pojmowaniu doświadczenia , staje się ono w oczach niemieckiego filozofa sposobem prowadzenia dialogu z tradycją, przy czym tradycja jest tu ro­ zumiana jako „rzeczywisty partner komunikacji" (Gadamer, 1993, s. 334). Ozna­ cza to, iż doświadczenie tradycji staje się doświadczeniem „ty", które: 10 może dokonywać się w płaszczyźnie behawioralnej, przez uznanie tego, co dla niego typowe, bądź w płaszczyźnie osobowej, przez uznanie „ty" za osobę i rów­ noczesne odniesienie go do siebie (...) i własnego punktu widzenia, bądź w płasz­ czyźnie rzeczywistego otwarcia się na „ty" i to, co ma nam ono do powiedzenia. Tylko ta trzecia możliwość jest słuszna (Bronk, 1988, s. 153). Crapanzano właśnie do tych trzech rodzajów doświadczenia odnosi się w swo¬ im artykule On Dialogue (1990). Pierwszy z nich ma na celu — jego zdaniem — zrozumienie natury ludzkiej (Crapanzano, 1990, s. 272). Kiedy jednak pró­ bowałam odnaleźć u Gadamera wniosek podobny, napotkałam opór tekstu nie pozwalający na taką interpretację. Doświadczenie to — które określić chciała¬ bym mianem „wiwisekcji", używając terminu zaproponowanego przez Joannę Tokarską-Bakir — charakteryzuje się, zdaniem niemieckiego filozofa, poszuki¬ waniem w człowieku typowości i prawidłowości po to, by móc lepiej przewidy¬ wać jego przyszłe zachowania. Na gruncie rozumienia tradycji oznaczać to musi — powiada Gadamer — złudzenie obiektywnego i całościowego w nią wglądu. Poznający podmiot postrzega tu siebie jako niepodlegającego historycznym uwa¬ runkowaniom i będącego w stanie wyeliminować (choć jest to, według filozo­ fa z Heidelbergu, jedynie pozór) wszelkie subiektywne momenty towarzyszące procesowi poznania. Postawa ta prowadzi w konsekwencji do nierezygnowania z podejścia metodycznego, a także bezkrytycznej wiary w jego skuteczność, co 11 10 H.-G. Gadamer zwraca tutaj naszą uwagę na próby ukształtowania nauk humanistycznych na wzór i podobieństwo nauk przyrodniczych. Przeniesienie na grunt nauk o duchu metodologicznych ustaleń nauk przyrodniczych prowadziło de facto do pominięcia odrębności nauk humanistycznych i niedostrzeżenia konieczności wypracowania swoistej dla nich metody. Prace I . Tokarskiej-Bakir (1992, 1995) są jednym z ciekawszych odczytań filozofii Gadamera, poczynionych na potrzeby antropologii i upatrujących w niej panaceum na problemy związane z inter¬ pretacją innych kultur. 11 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 23 sprawia, iż uzasadnione zdaje się stosowanie w naukach społecznych metody na wzór metody przyrodoznawczej (Gadamer, 1993, s. 334-335). A gdzie natura ludzka? Doprawdy, nie wiem. Wydaje mi się jednak, iż Crapanzano wychodząc od stwierdzenia Gadamera, iż rozumienie drugiego człowieka sprowadza się do poszukiwania w nim typowości i prawidłowości, w sposób nieuprawniony do­ szukuje się w tym rodzaju doświadczenia mechanizmów charakterystycznych dla nowożytnych koncepcji natury ludzkiej. U podstaw tych koncepcji — ujmując problem lapidarnie — leży przecież założenie, jakoby możliwe było ustalenie takich powtarzalnych zachowań ludzkich, które są niezależne od uwarunkowań historycznych czy też kulturowych. Nie wydaje mi się jednak, żeby Gadamer, pisząc o znajomości człowieka, miał na myśli znajomość jego natury. Moje wąt¬ pliwości biorą się chociażby stąd, iż uprzedmiotowienie i instrumentalne potrak¬ towanie człowieka, jakie ma miejsce w ramach „wiwisekcji", nie dotyczy rodzaju ludzkiego, a kontaktu z konkretną jednostką. Drugi sposób rozumienia Innego, rozumienia Innego jako osoby, można, jak twierdzi autor On Dialogue, porównać do „rozumienia, jakie większość antropo¬ logów uzyskuje wówczas, kiedy zaczynają się czuć jak w domu w obcym społe¬ czeństwie" (Crapanzano, 1990, s. 272). Raz jeszcze spróbuję zrekonstruować wywód Gadamera. W przypadku „ra­ portu" — tu znów odwołam się do typologii zaproponowanej przez Tokarską-Bakir (1995, s. 14) — partnerzy dialogu zdają się znać roszczenie swego rozmówcy, nim zostanie ono wyartykułowane, co więcej, rozumieją go lepiej, niż on sam byłby w stanie kiedykolwiek to uczynić. Oznacza to relację przenikniętą chęcią dominacji, próbę — często podejmowaną nie wprost — nakłonienia do uznania własnych racji za wiążące („stale trwa walka o wzajemne uznanie", Gadamer, 1993, s. 335), przy równoczesnym (nie zawsze uświadamianym) odebraniu za¬ sadności roszczeniom Innego. Oczywiście, poziom dominacji w tak przebiega¬ jącym procesie może być zróżnicowany, przyjmując w najbardziej radykalnej formie postać całkowitego opanowania jednego z uczestników przez jego interlo¬ kutora. Na poziomie doświadczenia hermeneutycznego to przeszłość rozumiana jest tak, jak rozumiana jest osoba w doświadczeniu „ty". W tej formie rozumie¬ nia obecny jest ideał obiektywnego poznania — poznający podmiot uwalnia się (we własnym mniemaniu) w formułowanych przez siebie sądach od historycz¬ nych uwarunkowań, przekonany jest bowiem, że uleganie przesądom jest tylko pewnym mitem, który można przezwyciężyć. Brak tu, jak ujmuje to Gadamer, uwzględnienia własnej dziejowości (Gadamer, 1993, s. 336). Być może — zbyt duży skrót myślowy Crapanzano nie pozwala mi na osta¬ teczne wnioski co do jego intencji — niektórzy antropologowie faktycznie w wy¬ niku narzucenia Innym własnej interpretacji ich kultury zaczynają odnajdywać się w niej jak w swojej własnej. Nie potrafię jednak jednoznacznie ustalić, czy chodzi tu o „swojskość" badanej kultury, jaka pojawia się wraz z postrzeganiem jej przez pryzmat kategorii narzuconych przez kulturę własną. Innymi słowy, czy �24 Eliza Ostojska nie jest tak, iż Crapanzano opisuje tu etnocentryczne podejście w badaniu obco­ ści, które zapewnia błogi stan posiadania obiektywnie uzyskanej wiedzy i po­ czucie, że oto chwyciliśmy Pana Boga za nogi — odmienność znika, pojawia się za to dobrze znany świat. Tekst Crapanzano, poprzez jedynie sygnalizowanie pewnych zjawisk, otwiera się na konieczność dopowiedzeń, które być może roz­ mijają się z zamysłem autora. Tak oto dotarliśmy do — jak nazywa je Gadamer — najwyższego rodzaju doświadczenia hermeneutycznego (Gadamer, 1993, s. 336). Ten rodzaj doświad­ czenia — „rozmowa" — możliwy jest za sprawą świadomości historycznych od­ działywań wraz z jej specyficznie pojmowaną otwartością na to, co odmienne. W dialogu tym gramy niejako własną integralnością (integralnością poznającego podmiotu), ponieważ pozwalając Innemu nas zagadywać, zgadzamy się także na usłyszenie czegoś, co wypowiadane jest niejako przeciwko nam (Gadamer, 1993, s. 336) — „przesądy kierujące (...) przedrozumieniem są stale narażone na konfrontację" (Gadamer, 2003, s. 94). Nie jest to zatem ten rodzaj otwartości, z jakim mieliśmy do czynienia wcześniej — nie chodzi tu bowiem jedynie o to, żeby usłyszeć głos Innego, chodzi tu także o to, by głos ten zintegrować. Tym samym konieczne staje się nie tylko otwarcie na to, co inne, ale także uznanie, że to inne ma nam coś do powiedzenia. A godząc się na taką perspektywę, godzimy się równocześnie na ewentualność, iż ze spotkania tego wyjdziemy odmienieni, bo, jak zauważa Andrzej Bronk: Partnerzy prawdziwej rozmowy nie ograniczają się do wymiany zdań na temat dobrze już określonych stanów rzeczowych, lecz chcą wspólnie dojść do prawdy [podkr. E.O.] przez otwarcie się na szerszy i bogatszy horyzont drugiej osoby" (Bronk, 1988, s. 134). Ten aspekt Gadamerowskiej rozmowy ginie w stwierdzeniu przywoływanym już wcześniej, w którym to pojawia się sugestia, jakoby rozumienie Innego pole¬ gało przede wszystkim na wzajemnym zrozumieniu się. To zrozumienie jest co prawda konieczne, ale nie jest punktem docelowym, a raczej punktem wyjścia do porozumienia co do jakiejś kwestii. Gadamer jest też przeświadczony o tym, iż w trakcie „prawdziwej" rozmo¬ wy konieczne jest poddanie się jej. Winno nią kierować poszukiwanie wspól¬ nej prawdy, a nie forsowanie własnych argumentów. Jeśli rozmowa przebiega we właściwy sposób, powoduje, iż niemożliwy staje się powrót do odmiennych zdań, które pojawiły się w punkcie wyjścia. Strony biorące udział w rozmowie odnalazły bowiem zagubiony wspólny język. Warto teraz zastanowić się, czy można za trafny uznać komentarz Crapanzano, który ma na celu przekonanie czytelników, iż w sytuacji badań terenowych rzadko mamy do czynienia z dialogiem przyjmującym formę „prawdziwej" rozmowy. Argumenty autora Tuhami skupiają się na podkreśleniu, iż w sytua¬ cji badań terenowych nie możemy mówić o egalitarnym statusie uczestników rozmowy, będących w pełni świadomymi własnych uwarunkowań, a posługując się językiem Gadamera — własnych uprzedzeń i prze(d)sądów. Wskazuje on na �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 25 fakt, iż naukowa intencja i wymagana postawa obserwacyjna taki dialog wy¬ kluczają, podobnie jak pozostawanie w relacjach władzy czy wybór konwencji, w jakiej dialog się odbywa . Tylko czy argumenty te możemy uznać za zasadne? Jeśli w ogóle mielibyśmy rozważać ich wiążący charakter, w pierwszym rzędzie musielibyśmy uznać, iż intencją Gadamera było ujęcie dialogu na płaszczyźnie deskryptywnej, a nie idealnej. Po drugie, konieczne byłoby przyjęcie, iż na po¬ ziomie normatywnym antropologia określa swój cel jako odzyskanie utraconego porozumienia pomiędzy podmiotami. Po trzecie w końcu, trzeba by założyć, iż celem hermeneutyki Gadamera jest wskazanie metody postępowania dla nauk humanistycznych, w tym antropologii, a nie stworzenie ontologii rozumienia . 12 13 Asymetria relacji antropolog — Inny Nie tylko dyskusja z Gadamerem, ale również przekonanie o asymetrycznej relacji antropolog — Inny w znaczący sposób określa stanowisko Crapanzano odnośnie do badań terenowych. I choć zagadnienie to można rozpatrywać pod różnym kątem, to jednak w kontekście rozważań amerykańskiego antropologa szczególnie istotne wydaje mi się wskazanie na tak zwaną Trzecią. Pomijając częściowo niezrozumiałe dla mnie fragmenty , dotyczące relacji między post­ modernizmem i postkolonializmem, chciałabym wydobyć z tekstu Crapanzano Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć (1999) te argumenty, które wnoszą coś — w sposób bardziej jednoznaczny — do jego koncepcji badań te¬ renowych. 14 15 12 W sytuacji wywiadu antropolog narzuca Innemu specyficzną formę dialogu, jaką jest wywiad etno­ graficzny. Badany godzi się na taki sposób prowadzenia rozmowy, choć nie zawsze zdaje sobie sprawę ze wszystkich implikacji, jakie niesie ze sobą ta konwencja i częstokroć rozumie ją inaczej od badacza (choć ten milcząco zakłada, iż w tej kwestii panuje pełna zgodność) (Crapanzano, 1990, s. 279). Prawda i metoda stanowi próbę dowiedzenia, iż problem dziejowości rozumienia jest central­ nym pojęciem nie tylko dla hermeneutycznej koncepcji filozoficznej, ale dla myślenia filozoficznego w ogóle. Oto bowiem, na wzór Kantowskiego pytania o warunki ludzkiego poznania, Gadamer zapytuje o warunki ludzkiego rozumienia. I nie chodzi mu tutaj, co zresztą sam zauważa we wstępie, o stwo¬ rzenie nauki o sztuce rozumienia, czyli pewnej metody postępowania, lecz, mówiąc językiem Heideg¬ gera, o uzmysłowienie tego, iż „rozumienie nie jest jednym ze sposobów zachowania podmiotu, lecz sposobem bycia samego jestestwa. Pojęcie «hermeneutyki» (...) oznacza (...) podstawowy charakter jestestwa, stanowiący jego skończoność i dziejowość, i dlatego obejmuje całość jego doświadczenia świata" (Gadamer, 1993, s. 25). Literackość (żeby nie napisać brak przejrzystości i przytłaczająca wręcz ilość metafor) tekstu Crapanzano nie pozwala często na podjęcie interpretacji typowej w przypadku tekstów naukowych. Nie chciałabym jednak rozpoczynać tutaj dyskusji nad standardami, jakie winny dotyczyć teoretyzujących tekstów antropologicznych. Crapanzano wskazuje, iż jedyną właściwą wykładnią świata jest wykładnia postmodernistyczna z charakteryzującymi j ą czterema kryzysami: kryzysem mimesis, kryzysem znaku, kryzysem hermeneu¬ tyki i kryzysem podmiotu (Burzyńska, 2001, s. 97). 13 14 15 �Eliza Ostojska 26 Aby wyjaśnić znaczenie „Trzeciej", postanowiłam posłużyć się dłuższym — reprezentatywnym dla stylu Crapanzano — cytatem, który pozwoli mi na swo¬ bodniejsze nawiązywanie do pewnych poruszanych w nim założeń. Chodzi mi o autorytarną funkcję, którą nazwałem „trzecią" — tę, która jest media­ torem interlokucji. W każdym dialogu, konwersacji czy wymianie zawsze zawiera się odwołanie do złożonej, stabilizującej instancji, która autoryzuje konkretny kod językowy, gramatykę, zbiór konwencji komunikatywnych, podział władzy między interlokutorami, kryteria intra-, inter-, czy poza-tekstualnej relewancji i odpowied¬ nich strategii interpretacyjnych. Jest to, by posłużyć się pojęciem technicznym, funkcja metapragmatyczna, bowiem określa ona sposób, w jaki komunikacja po¬ rządkuje samą siebie, swoich współuczestników, kontekst i możliwe interpretacje. Wierzę, że symbolizująją w sposób abstrakcyjny takie pojęcia jak prawo, gramaty­ ka czy tradycja, a bardziej konkretnie: totemy i fetysze. Może ją ucieleśniać ojciec, król czy kapłan—rzadziej postacie kobiece, duchy i bóstwa, a nawet trzecia osoba (publiczność) w jakiejkolwiek binarnej wymianie. Można się do niej odwołać bez¬ pośrednio lub pośrednio w każdym z jej symbolicznych przebrań. W normalnych wymianach zazwyczaj przyjmuje się je za oczywiste lub łatwo na nie przystaje. W niektórych wyjątkowych wymianach (międzykulturowych, zanim ulegną rutynizacji, czy w wymianach zachodzących w okresach kryzysu, czy też mniej zro¬ zumiałego artystycznego ferworu twórczego), nie istnieje żadna wzajemnie uznana Trzecia, do której można się retorycznie odwołać. Kiedy Trzecia jest po prostu pustą funkcją, nie może zaistnieć żadna komunikacja (Crapanzano, 1999, s. 164-165). Podsumowując wywód Crapanzano, można na temat „Trzeciej" powiedzieć, iż (1) jest ona mediatorem interlokucji, (2) określa konwencje komunikacyjne i interpretacyjne, (3) jest symbolizowana przez prawo, gramatykę, tradycję, tote­ my, fetysze, ojca, króla, kapłana, duchy, bóstwa, trzeciego uczestnika rozmowy , (4) mamy możliwość pośredniego i bezpośredniego odwołania się do niej, (5) w sytuacjach, kiedy nie mamy zinstytucjonalizowanej „Trzeciej", niemożliwa jest komunikacja. Konstruując swoją wizję „Trzeciej", Crapanzano odwołuje się do koncepcji interakcjonizmu George'a Herberta Meada . W teorii tej odnajdu¬ jemy podobny sposób myślenia na temat komunikowania się i działania jedno¬ stek. Jednym z ważniejszych założeń interakcjonizmu Meada jest przeświadcze¬ nie o kształtowaniu jaźni na drodze interakcji. Jaźń ma tę zdolność, iż „sama 16 17 18 16 Kwestii trzeciego uczestnika rozmowy poświęca Crapanzano sporo miejsca w swojej marokań­ skiej etnografii (Crapanzano, 1985, s. 143-152). Podejmuje tam problem, jak sam to wprost nazywa, użyteczności asystenta, który towarzyszył mu w trakcie spotkań z jego głównym rozmówcą, Tuhamim. Występujący w roli „Trzeciej" pomocnik spełniał, zdaniem Crapanzano, funkcję mediacyjną między nim a Tuhamim, zapewniał pewien rodzaj „«znajomego dystansu» potrzebnego dla szczerości (...) dys­ kursu" (Crapanzano, 1985, s. 12), a także wpływał na charakter wzajemnej relacji pomiędzy wszystkimi uczestnikami prowadzonych rozmów. W książce Tuhami odwołanie to przyjmuje nawet formę bezpośrednią (Crapanzano, 1985, s. 9). Decyduję się na użycie terminu „jaźń", a nie „osobowość", choć w polskim przekładzie Umysłu, osobowości i społeczeństwa Z. Wolińskiej pojawia się ta druga ewentualność (Mead, 1975, s. XXV). 17 18 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 27 dla siebie jest obiektem" (Mead, 1975, s. 191), co umożliwia jej podejmowanie refleksji i oceny samej siebie. Jest to możliwe dzięki temu, iż jednostka ma zdol¬ ność spojrzenia na samą siebie z perspektywy innych. Mead wyróżnia dwie po¬ staci jaźni: „jaźń refleksyjną" (me) i „jaźń spontaniczną" (7). Pierwsza z nich, to zinternalizowane przez jednostkę oczekiwania innych wobec niej samej, druga — to zindywidualizowana i kreatywna odpowiedź jednostki na postawy innych. Te dwie postaci jaźni wchodzą ze sobą w nieustanną interakcję. Jeśli zaś cho¬ dzi o etapy kształtowania jaźni, to wyróżnić możemy trzy fazy, w zależności od sposobu, w jaki jednostka odgrywa poszczególne role. I tak, wyróżnia się fazę „zabawy" (tu jednostka imituje zachowania konkretnych osób), fazę „gry" (tu jednostka musi brać pod uwagę zachowania grupy społecznej i postępuje w zgo¬ dzie z ustalonymi regułami, i to tu pojawia się „uogólniony inny") oraz fazę „ab¬ strakcyjnego odgrywania ról" (stanowi ona podstawę sukcesu podejmowanych interakcji, dzięki umiejętności przewidywania zachowań innych) (Mead, 1975). Tym, co u Meada określa zachowania jednostki, w tym, podejmowane przez nią akty komunikacji (także dialog), jest system przyjętych reguł. Oczywiście, reguły te mogą sankcjonować pewien hierarchiczny układ partnerów rozmowy. Crapanzano — tak przynajmniej go interpretuję — pokazuje, że tym, co wy¬ znacza pozycje osób biorących udział w dialogu, może być zasadniczo wszystko, począwszy od konwencji komunikacyjnych, a skończywszy na symbolach; tu zachodziłoby pewne pokrewieństwo z Meadem. Ale autor Kryzysu postmoderni­ stycznego idzie też o krok dalej. „Trzecia" — tak przynajmniej było w czasach modernizmu — przyjmowała, jego zdaniem, także postać Lyotardowskich metanarracji (Lyotard, 1997). Przykładami takich metanarracji są dla Crapanzano historia czy też pewne prądy filozoficzne (w omawianym przez niego przykładzie komunikacji między Wschodem a Zachodem, pojawią się dyskursy, w których rolę „Trzeciej" odgrywają takie kategorie, jak zindywidualizowane „ja" czy też orientalizm). 19 Do tej pory starałam się pokazać, iż koncepcja „Trzeciej" inspirowana jest myślą Meada i Lyotarda. Jest to z pewnością oryginalne, acz ryzykowne połącze¬ nie. Ryzykowność polega, w moim odczuciu, na próbie połączenia ze sobą dwu odmiennych porządków. Rozważania Meada na temat kształtowania jaźni miały nam uzmysłowić, iż jednostka nabywa umiejętności życia w społeczeństwie po¬ przez interakcje. Metanarracje Lyotarda zaś pełnić miały funkcję legitymizującą dla działań społecznych i poszczególnych dyskursów. W jaki sposób jedno łą¬ czy się z drugim, trudno jest mi powiedzieć — weźmy chociażby chrześcijańską metanarrację, która niewiele ma przecież wspólnego z rolą społeczną księdza. Crapanzano decyduje się jednak — takie przynajmniej odnoszę wrażenie — na 19 Ze względu na charakter tego artykułu nie podejmę tu z Crapanzano dyskusji na temat wyznacz­ ników postmodernizmu ani tego, czy możemy mówić o postmodernistycznej antropologii jako dominu­ jącej formie praktyki naukowej. �28 Eliza Ostojska połączenie tych koncepcji z następującej przyczyny: poprzez przywołanie interakcjonizmu stara się pokazać, w jaki sposób możliwa jest skonwencjonalizowana komunikacja między jednostkami; dzięki poszerzeniu „Trzeciej" o ideę metanarracji próbuje uzmysłowić czytelnikowi, dlaczego przestała ona — podobnie jak metanarracja — obowiązywać w świecie postmodernistycznym. Przyjrzyjmy się teraz, jakie są konsekwencje tego, iż „Trzecia" stała się „po prostu pustą funkcją" (Crapanzano, 1999, s. 165). Crapanzano sugeruje, iż „Trzecia" aż do momentu postmodernistycznego zwrotu była formą autorytatywnej konwencji, zapewniającej antropologom złudne przekonanie, iż w kolonialnych dialogach mamy do czynienia z egalitarnym cha¬ rakterem relacji między jego uczestnikami. Jednakże zmiana paradygmatu, także w antropologii, doprowadziła do zakwestionowania „Trzeciej" (została ona czꜬ ciowo „wyczerpana, symbolicznie zredukowana; Crapanzano, 1999, s. 167), a tym samym do obnażenia rzeczywistej relacji między partnerami rozmowy. Oto stanęły przed sobą jednostki o odmiennym pochodzeniu, odmiennym wyobrażeniu na te¬ mat konwencji komunikacyjnych, charakteryzujące się brakiem stałego, wzajemnie akceptowanego punktu odniesienia. Antropolog i jego Inny znaleźli się w sytuacji, w której zamiast przyjętych (czy jak zapewne wolałby Crapanzano — narzuco¬ nych) konwencji komunikacyjnych pojawiła się konieczność ich ponownego wy¬ negocjowania. To negocjowanie wiąże się ściśle z kwestionowaniem konwencji przyjętej przez partnera dialogu. Można w tej sytuacji — powiada Crapanzano — udawać, iż takie kwestionowanie nie ma miejsca, można potwierdzić już istnie¬ jące konwencje bądź wypracować nowe, można też podjąć każde z wymienionych działań. Antropolodzy wciąż pragną, by dialogi, jakie prowadzą w terenie, nadal nosiły znamiona egalitarności, ale — zauważa Crapanzano — nie sposób już ukryć starymi sposobami nierówności ich uczestników. Crapanzano, jak pamiętamy — profesor literatury porównawczej, aby poka¬ zać, w jaki sposób w dobie postmodernizmu wypracowywany jest egalitaryzm dialogu, sięga po kategorie literaturoznawcze i stosuje je (w żaden sposób tego nie uzasadniając) do opisania dyskursów międzykulturowych. Otóż — zdaniem autora On Dialogue — różnice między uczestnikami dyskursu (odmienne war­ tości, cele etc.) stają się dla nich swoistym wyzwaniem. Każdy z rozmówców może, jak już wspominałam, (1) zignorować faktyczne różnice, (2) uznać wyż¬ szość dyskursu partnera, (3) narzucić dyskurs własny, albo (4) negocjować jakąś wspólną konwencję (Crapanzano, 1999, s. 169). Zabiegi, jakie podejmują uczest¬ nicy dialogu w tym celu, Crapanzano określa jako metaparodię (3) lub metastylizację (2 i 4). Mamy z nimi do czynienia wówczas, gdy brak jest wzajemnie podzielanych sposobów interpretacji i oceny, gdy: obserwator z zewnątrz — publiczność, do której można, być może, zaliczyć auto¬ refleksję interlokutora — nie może określić hierarchicznych związków, leżących u podłoża tych dwóch stylistycznych reakcji. (...) Tam, gdzie nie można określić �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 29 sankcji semantycznej, mamy do czynienia z metaparodią. Kiedy nie możemy okre­ ślić związku między stylizowanym dyskursem i jego odniesieniem, mamy do czy­ nienia z metastylizacją (Crapanzano, 1999, s. 169, 170). Crapanzano uznaje, iż rozmówcy muszą posługiwać się, przynajmniej w mi­ nimalnym wymiarze, tym samym językiem, choć nie muszą już podzielać tych samych stanowisk. W takim właśnie przypadku wypowiedzi zyskują status antytetyczny, charakterystyczny dla parodii. Chcąc zachować pozory egalitarnej wymiany, uczestnicy dialogu nie mogą przyznać otwarcie, iż ich wypowiedź ma wyższą wartość semantyczną. Tymczasem wymiana, która faktycznie ma miej­ sce, polega na ciągłej re-kontekstualizacji Innego (Crapanzano, 1999, s. 171) — na dowolnym, zgodnym z własnym zamysłem, przekształcaniu przez rozmówcę znaczenia wypowiedzi interlokutora. Autorefleksja i samoświadomość W opisie badań prowadzonych przez Crapanzano w Maroku pojawia się także ślad hermeneutycznego przeświadczenia o „poznaniu siebie samego okrężną dro­ gą przez innego" (Ricoeur, 1989). Ten rodzaj poznania dotyczy zarówno badane¬ go, jak i badacza, choć oczywiście w różnym stopniu i na różnych poziomach. Jako rozmówca Tuhamiego stałem się aktywnym uczestnikiem w jego historii ży­ cia, nawet jeśli sporadycznie pojawiam się bezpośrednio w jego recytacjach (reci­ tations). Nie tylko moja obecność, ale i moje pytania przygotowały go do tekstu, który miał stworzyć, ale również — przynajmniej ja to tak odbieram — wywołały zmianę jego własnej świadomości. Wywołały one także zmianę w mojej świado¬ mości. Nasze założenia, co do natury codziennego świata i nas samych, budziły w nas obu poruszenie (we jostled from); obydwaj po omacku szukaliśmy wspól­ nych punktów odniesienia w tej otchłani interakcji (Crapanzano, 1985, s. 11). W przypadku Crapanzano zmiana świadomości pojawiła się na gruncie re­ fleksyjnego uchwycenia siebie w roli badacza. W trakcie rozmów z Tuhamim, i dzięki tym rozmowom, antropolog porzucił etnograficzny dystans (początkowo wydawał się on konieczny dla zachowania pozycji badawczej), którego retorycz¬ na funkcja polega — według niego — na równoczesnym ukrywaniu własnej pozycji i jej racjonalizowaniu (Crapanzano, 1985, s. 134). Podobnie dzieje się z innymi „narzędziami", w jakie wyposażyła badacza nauka (Crapanzano, 1985, s. 141). W momencie, kiedy dialog między Crapanzano a Innym przyjął formę 20 20 Nie wiem, w jaki sposób funkcja retoryczna, która oznacza oddziaływanie na odbiorcę za pomocą określonej „wypowiedzi" w celu zmiany jego zachowania czy też wywołania jakiejś określonej reakcji, znalazła zastosowanie na poziomie działania. �Eliza Ostojska 30 relacji terapeutycznej, antropolog nie musi dłużej chronić siebie samego — te¬ raz zajmuje przede wszystkim pozycję uzdrowiciela (Crapanzano, 1985, s. 133). Zdystansowanie nie jest dłużej możliwe, a dotychczasowe podejście relatywi¬ styczne zostaje zweryfikowane. Jeśli zaś chodzi o Tuhamiego, to zmiany w jego świadomości były wynikiem konieczności zajęcia przez niego postawy autorefleksyjnej, wymuszonej niejako poprzez opowieść o własnym życiu. Chcąc przekonać antropologa nie tylko do siebie samego, ale też do własnej wyjątkowości, informator musiał tak konstruo¬ wać opowieść o własnym życiu, aby wyłoniła się z niej spójna tożsamość narra¬ tora. Tym samym, musiał niejednokrotnie korygować sprzeczne wersje wydarzeń i swoje w nich miejsce, a wszystko po to, by ugruntować swą własną wartość (Crapanzano, 1985, s. 81). Warto zapytać w tym miejscu, gdzie leży źródło zmian, jakie zachodzą w uczestnikach dialogu? Crapanzano twierdzi, że są one wynikiem, między inny¬ mi, negocjacyjnej formy dialogu. „Pomiędzy antropologiem i ludźmi, z którymi pracuje, zawsze obecne jest zmaganie o właściwą formę dyskursu" (Crapanzano, 1990, s. 278). Nie chodzi tu, według Crapanzano, wyłącznie o negocjacje do¬ tyczące tego, jaka rzeczywistość jest, ale także tego, w jaki sposób (w ramach jakiego dyskursu i na podstawie jakich założeń ontologicznych) jest wyrażana . Problematyczną w wypadku takich negocjacji staje się zatem „rzeczywistość", która, wbrew obiegowym opiniom, nie jest wspólna dla obu stron dialogu, lecz — pośród innych aspektów etnograficznego spotkania — staje się przedmiotem negocjacji. Wynegocjowana rzeczywistość traktowana jest — powiada autor Kryzysu postmodernistycznego — jako rzeczywistość informatora (Crapanzano, 1985, s. x). 21 Wnioski Chcąc podsumować propozycje Crapanzano określające dialogiczny charak¬ ter badań terenowych, należy stwierdzić, iż opierają się one w znacznej mierze na wynikach jego własnych doświadczeń terenowych, a także na kreatywnej próbie interpretacji myśli filozoficznej. Czy próbę tę możemy uznać za udaną? Niestety, częstokroć dostrzec można w niej zbyt pobieżną lekturę przywoływanych pozy¬ cji, co znajduje odzwierciedlenie w nieuzasadnionych polemikach (piszę: nie¬ uzasadnionych, bo autor polemizuje z czymś, co w oryginalnym tekście trudno odnaleźć). 21 Za takim sposobem myślenia stoi przekonanie Crapanzano, iż rzeczywistość jest pewnego ro¬ dzaju konstrukcją, co więcej, iż jest to konstrukcja mniej lub bardziej udana (Crapanzano, 1985, s. 7). Niestety, w żadnym miejscu Crapanzano nie podaje kryteriów, które pozwalałyby określić, czy już osiągnęliśmy „konstrukcyjny sukces". �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 31 Prace Crapanzano przenika duch postmodernizmu. Jego poglądy na temat re¬ toryki tekstu, zainspirowane w dużej mierze przeświadczeniem o kryzysie pis¬ ma i znaku, znajdują odzwierciedlenie w jego własnym pisarstwie. Przekłada się to na trudności interpretacyjne — zamiast tradycyjnie skonstruowanego tekstu otrzymujemy bowiem literacką próbę przedstawienia antropologicznych proble¬ mów, a sensy plenią się zupełnie tak, jak postulował to Derrida. Nie jestem jed¬ nak pewna, czy można to uznać za zaletę w przypadku tekstu z zakresu metodo¬ logii. Tam bowiem, gdzie wymagana jest klarowność wywodu i pewien porządek argumentacji, mnożą się — za pośrednictwem poetyckiego języka — metafory i niedopowiedzenia. Taka konstrukcja pozwala zaś, w moim odczuciu, na pew¬ ną swobodę w obchodzeniu się z wnioskami, które często zamiast wyłaniać się w formie jednoznacznej konkluzji, muszą zostać „wytropione" i okiełznane. W moim artykule nie podjęłam dyskusji z wątkiem psychoanalitycznym tego ujęcia. Psychoanalityczne inspiracje, wyznaczając charakter spotkania antropo¬ log — Inny jako relacji terapeutycznej, określają również sposób prowadzenia dialogów. Oczywiście, aby w pełni uchwycić pomysł tego antropologa na praktykę badawczą, powinno się wziąć pod uwagę także wymiar retoryczny jego prac, w których stara się on utrwalić dynamikę dialogicznego spotkania. Istotniejsza wydała mi się jednak polemiczna dyskusja, jaką podjął Crapanzano z poglądami Gadamera i Meada. Słowa kluczowe: Crapanzano, antropologia dialogiczna, badania terenowe, „Trzecia", samoświadomość BIBLIOGRAFIA Bronk A. 1988 Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Burzyńska A. 2001 Dekonstrukcja i interpretacja, Universitas, Kraków. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Wydawnictwo KR, Warszawa. Crapanzano V. 1985 Tubami.: Portrait of a Moroccan, The University of Chicago Press, Chi­ cago, London. 1990 On Dialogue, w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago, London, s. 269-292. 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge MA, London. �32 1999 Eliza Ostojska Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 160-179. Gadamer H.-G. 1993 Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Inter Esse, Kraków. 2003 Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. Geertz C. 2000 Dzieło i życie, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. Hammersley M. 1992 What's Wrong with Ethnography?, Routledge, London-New York. Kaniowski A.M. 1990 Filozofia po „ lingwistycznym zwrocie ", „Teksty Drugie" nr 5-6, s. 93-105. 1998 Rec. Andrzej Zybertowicz, Przemoc i poznanie, „Kultura Współczesna" nr 2-3, s. 179-192. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa. Maranhao T. 1990 Introduction; w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The Uni­ versity of Chicago Press, Chicago, London, s. 1-22. Mead G.H. 1975 Umysł, osobowość i społeczeństwo, przeł. Z. Wolińska, PWN, Warszawa. Pamięć i zapomnienie 2003 Pamięć i zapomnienie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3-4. Pool R. 1999 Etnografia postmodernistyczna, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 268-290. Rabinow P. 1999 Wyobrażenia sąfaktami społecznymi: modernizm i postmodernizm w antro­ pologii, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 89-122. Ricoeur P. 1989 Język, tekst, interpretacja, przeł. P. Graff, K. Rosner, PIW, Warszawa. Sierocka B. 2003 Jedność performatywno-propozycjonalna a perspektywa antropologiczna, w: Przełom komunikacyjny afilozoficznaidea kosensusu, red. B. Sierocka, Atut, Wrocław, s. 166-183. Tedlock D. 1983 The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsylva­ nia Press, Philadelphia. Tokarska-Bakir J. 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 3-17. 1995 Dalsze losy syna marnotrawnego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 13-22. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 33 Tyler S.A. 1986 Post-modern Ethnography: From Document of the Occult to the Occult Document, w: Writing Culture:The Poetics and Politics of Ethnography, ed. J. Clifford, G.E. Marcus, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, s. 122-140. 1999 Przed-się-wzięcie post-modernistyczne, w: Antropologia postmodernisty­ czna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 67-87. Zybertowicz A. 1995 Przemoc i poznanie, Wydawnictwo UMK, Toruń. Eliza Ostojska VINCENT CRAPANZANO ON FIELDWORK (Summary) The article discusses Vincent Crapanzano's position on the methods of anthropolo­ gical research. This American anthropologist and literary scholar considers dialogue to be the basic instrument of fieldwork. He formulates a number of interesting observa­ tions about research practice. The main focus in the article is on Crapanzano's views on dialogue, which arose out of the polemic with the theories advocated by Hans-Georg Gadamer and Georg Herbert Mead. Crapanzano discussed the types of meetings with foreignness identified by Gadamer and pointed to the relation between the concept of symbolic interactionism (particularly with reference to the processes of communication and activities pursued by individuals) and the conditions of anthropological dialogue. Crapanzano's conclusions formulated on the basis of his own empirical experience have also been discussed. These conclusions pertain mainly to the self-awareness of dialogue participants, connected with the adoption of the self-reflexive attitude by them. The arti­ cle critically analyses the accuracy and practical validity of Crapanzano's conclusions. Key words: Crapanzano, dialogical anthropology, fieldwork, the „Third", self-awareness �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65d42663128d18780700157d714294d6.pdf 90084abf3f0dd2d69d3b707ac96acb03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3670 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.133-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA W Y D A W A N Y PRZEZ DWUMIESIĘCZNIK PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ: str. Wanda Telakowska przemysłowego Aleksander Tadeusz Zofia Czasznicka Roman do wzornictwa Wycinanka sannicka 142 . Ludowy 159 haft śląski 165 T a ń c e ludowe w Szwecji Wystawa sztuki 172 i rękodzieła ludowego wojewódz­ 178 Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania . Reinfuss Recenzja albumu „Architektura polska do 186 połowy X I X wieku" Roman 1 9 5 Reinfuss 149 153 Zdobione gorsety ludowe Maria Przeździecka twa łódzkiego Adam Glapa ludowej Nieznany drzeworyt ludowy Bazielich Zaręba twórczości Niszczenie dzieł sztuki w y n i k i e m zabiegów magicznych Przeździecka Alfred włączenia 135 Wojciechowski Seweryn Maria Barbara Próby 187 Recenzja teki „ M á n e s o v é n á r o d o p i s n é studie" . . . . 189 Roman Reinfuss Recenzja „ K a t a l o g u garncarstwa ludowego w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego" A d a m Glapa Recenzja przewodnika S t a n i s ł a w a Błaszczyka „Dział k u l t u r y i sztuki ludowej w Rogalinie" • . . . 190 Maria Grzeszczak Recenzja k s i ą ż k i : M P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" • 192 3 A N S T W O W Y M A J - C Z E R W I E C I N S T Y T U T 139 NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a904212f834d1596b4b7422a44befaa.pdf e42b2492eb62d02199b22cfbd8bd9709 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3855 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �str. T R E Ś Ć : Stanisław Błaszczyk Rzeźbiarze l u d o w i południowej W i e l k o p o l s k i . 3 Stanisław Helsztyński U rzeźbiarza w i e j s k i e g o . 37 Janina Bukowska Pisanki polskie z X - Maria Przeżdziecka Zofia B a r b a r a Głowa Rss. Maria Roman Reinfuss Aleksander Jackowski XIII wieku 45 Jan Rudowski 50 Kraków pod z n a k i e m s z o p k i 54 Siegfried S i e b e r : Przeżdziecka Andrzeja Majchrzaka Die Spitzenklóppelei im Erzge¬ birge 55 M i k a l i n a Glemżaite: L i e t u v i u T a u t i n i a i Drabużiai. 56 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli 58 K r o n i k a . Przegląd p r a s y 59 Na okładce: M a r i a M a g d a l e n a u stóp Ukrzyżowanego. F r a g m e n t krzyża przy­ drożnego, Kulików, pow. K r o t o s z y n . Fotografował St. Błaszczyk. N a stronie tytułowej: odzierana część krzyża rzeźbionego, Kulików. Fotografował F . L i n e t t e �'ii: polska sztuka ludowa KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XII Nr 1 1958 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , mgr K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z prof. dr K s a w e r y P i w o c k i prof. dr R o m a n Reinfuss prof. dr T a d e u s z Seweryn ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), mgr A n n a K u D c z y n s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , prof. dr R o m a n R e i n f u s s (zastępca r e d a k t o ­ r a naczelnego), m g r B a r b a r a Radziwiłł (redaktor tech­ n i c z n y ) , Józef Wilkoń (okład­ k a i układ graficzny), K r y s ­ t y n a Żmijewska ( a d i n s t a c i a -i W e k t a ) , E u g e n i a T a r e k a (tłumacs). R E D A K C J A I ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY I N S T Y T U T SZTUKI, W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf 1d70ffd98945e3b10867a59d08079f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource haft ludowy haft śląski Śląsk - zdobnictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3676 Title A name given to the resource Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.165-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDOWY HAFT ŚLĄSKI BARBARA BAZIELICH Ryc. 1. Halt na wykładzie koszuli męskiej wykonany ściegiem krzyżykowym, bawełną czarną, brązową i czer­ woną. Pow. Koniaków, Śląsk Cieszyński. Muzeum Kul­ tur Ludowych w Młocinach. Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna­ czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho­ du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf­ ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf­ cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo­ t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem, Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól­ nie w Beskidzie Ś l ą s k i m . Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim, ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić na dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u ­ giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w ­ szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for­ mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę ­ tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty­ wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi­ ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna jest znacznie luźniejsza. I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz­ ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo­ bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod­ k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą czerwoną. Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te­ matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry­ zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a ­ szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod- 155 �Ryc, 2. Halt wykonany bawełną, ściegiem krzyżyko górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo­ metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w ­ nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty­ kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś­ ciach Polski na ogół się nie spotyka. Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty­ lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko­ licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du­ żej mierze oparte są na wzornikach haftowanych bądź drukowanych, pochodzenia zachodnio-europej­ skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w XVIT1 i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob­ nicze. Przy rozpatrywaniu haftu jakiegokolwiek regio­ nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona­ nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do chronologii i pochodzenia haftu. U ż y w a n i e technik hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę­ sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście­ giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny, dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest 166 wym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point piat, Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y (point de chainette, Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar­ sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e ­ ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o ­ szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y ­ ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j Europie p o ł u d n i o w e j , Azji południowo-zachodniej i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j " Niemniej jednak w Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o ­ wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz z ornamentem r o ś l i n n y m . P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob­ nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna­ mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a . 2 1 K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w 1939, I I , 2, 804. A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy: S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936; T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro­ j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia­ ły r ę k o p i ś m i e n n e . 2 �Ryc. 3. Haít na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym żykowym. Pow. Biłgoraj. Muzeum Kuliur Ludowych w Młocinach. A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych, a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra­ ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n 3 4 5 3 Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego. Grupa etnograficzna zamieszkująca poł.-zach. część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego. Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki. 4 5 Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem — ścięgien? krzy­ K i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l ­ nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś ­ ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego rodzaje, poczynając od białego l u b jednobarwnego haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a ­ ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6 Grupa etnograficzna zamieszkująca pow. opol­ ski. krzyżykowym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. 167 �Ryc. б. „ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka, w pow. Cieszyn. Ze Stalinogrodzie. t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y ­ m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach. I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek, tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia („zaniedrza") koszul m ę ­ skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n ­ kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i ­ nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec­ nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna. W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e ­ 168 zbiorów Woj. Wydz. Kultury i Sztuki lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo­ rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy haft w stroju pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor­ setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien­ nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j ­ nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz­ kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust­ kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l ­ nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe, fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to głównie na gorsetach i fartuchach. �Ryc. 7. Halt na gorsecie Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak­ że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o . Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski, pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y . Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta­ je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar­ tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y ­ szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze­ de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą ­ tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf­ t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf­ cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an­ opolskim. Muzeum w Opolu. gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni­ kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od­ rębna. P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e ­ go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau­ ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od­ działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej­ skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a ­ nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo­ metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie, jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na pozostałych obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo­ t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz­ ne tylko dla tego terenu. W y k r a c z a j ą one bowiem poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa- 160 �Яус. 8. Rodzaje kowy, ściegów: 1. stębenkowy, 2. wodny, 3. okrątkowy, 4. dziergany, 5. łańcuszkowy, 6. 7. kwadratowy, 8. gałązkowy, 9, płaski, 10. pełny, 11. szczebelkowo-meandrowy. krzyży­ towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto­ wane wzorniki, tzw- „pytle". n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u ­ stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow. sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko­ l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo­ tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej roślin. Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po­ k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d ­ niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy­ nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę­ dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio- Zależnie od sposobu wykonania ornament — jak wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y . Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i ­ ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor­ malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto­ sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l ­ ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie, Яус. 170 9. Halt na mankiecie przy koszuli kurpiowskiej. Ze zbiorów P.I.S. w Warszawie. �znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a ­ ny — z odzieży Górali Śląskich. W haftach starszych zachowany jest pewien umiar, k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar­ wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó ­ rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u ­ je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską, k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po­ przednimi. P o n i e w a ż haft występuje najczęściej wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta­ rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za­ r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar­ wie. Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star­ szego i młodszego typu. Wprawdzie m a t e r i a ł rze­ czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po­ r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię­ gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen­ tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra­ fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz­ chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami, a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h , jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska Fotogralie wykonał Ryc. 10. Halt na fartuchu wykonany kolorową wełną. Opole. Muzeum w Opolu. ba­ stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie­ indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no­ w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o ­ biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo­ bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do codziennych potrzeb i w y m a g a ń . Stelan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1ab05fef633cbb0db16428245271dd.pdf 003501ac1560ceb58d7aaf9af9ec886a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource grupa etniczna ubiór tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1896 Title A name given to the resource Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dankowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOANNA t. 75, 1992 DANKOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ". .. idu u swit neznanymy sztachamy, soroczku maty wyszyła melli czerwonymy i czornymy nytkamy." Pawlyczko UBIÓR TRADYCYJNY JAKO WYRÓŻNIK GRUPY ETNICZNEJ W artykule niniejszym pragnę ukazać jak zmieniły się funkcje odzieży tradycyjnej ludności ukraińskiej przesiedlonej na tereny Polski północno-wschodniej. Spośród wielu funkcji ubioru ludowego (por. P. Bogatyriew, 1979; B. Bazielich, 1987) w szczególności chciałabym się zająć jego funkcją narodową. Pełni bowiem ona rolę dominującą w strukturze funkcji ubioru tradycyjnego Ukraińców zamieszkałych na wymienionym obszarze. Na tę utrwalającą się, a nawet rozwijającą po II wojnie światowej rolę wpłynęły dwa zasadnicze czynniki. Po pierwsze, były to warunki społeczne wynikające z faktu zamieszkiwania tej ludności przez wiele pokoleń w strefie kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Po drugie, były to czynniki historyczne, a głównie przymusowe przesiedlenie Ukraińców w 1947 roku w ramach Akcji "Wisła" i ich rozproszenie w środowisku polskim. Dominacja funkcji narodowej nie wyklucza oczywiście współwystępowania innych funkcji takich jak: estetyczna, praktyczna, wyznacznika płci, stanu i wieku, choć są one coraz bardziej podporządkowane owej funkcji naczelnej. Następuje też wyraźne przechodzenie funkcji obrzędowej w funkcję narodową. W tytule, jak i w dalszej części artykułu używam słowa "ubiór" na określenie wszystkich części odzieży zarówno odświętnej, jak i codziennej wraz z przynależnymi jej dodatkami. Terminem "strój" obejmuję natomiast jedynie odzież odświętną i obrzędową. Określenie "ubiór ukraiński" stosuję jako pojęcie ogólne mieszczące w sobie wszystkie regionalne odmiany tego ubioru spotykane w terenie. Podobnie terminem "Ukraińcy" obejmuję całą ludność ukraińską, która podlegała wysiedleniu łącznie z takimi grupami jak Łemkowie, Bojkowie czy Dolinianie (A. Kwilecki, 1964, 379). Pomimo bowiem wieloletnich sporów na temat przynależności tych grup (a w szczególności Łemków) do ukraińskiej wspólnoty etnicznej ich związki historyczne i kulturowe z obszarem Ukrainy wydają się być niepodważalne (por. K. Pudło, 1987, s. 178; R. Reinfuss, 1990; W. A. Serczyk, 1990, s. 424). Użycie terminu "grupa etniczna" w stosunku do części narodu ukraińskiego, która mieszka w Polsce, znajduje swe uzasadnienie. Samoidentyfikacja etniczna tej grupy mniejszościowej związana jest z terytorium "ojczyzny �80 ideologicznej" (S. Ossowski, 1967), a nie z aktualnym miejscem zamieszkania. Ponadto Ukraińcy polscy postrzegani są tak od wewnątrz (przez samych siebie), jak i od zewnątrz (przez innych) jako grupa o odmiennej w stosunku do większości mieszkańców Polski kulturze. Podtrzymują oni własne wzory kulturowe, pojmując je jako wartości grupowe, nierzadko manifestowane w zachowaniach. Posiadają również skrystalizowaną świadomość etniczną (por. Słownik etnologiczny, 1987, s. 144; A. Posem-Zieliński, 1979; K. Kwaśniewski, 1982, s. 207, 303-304) wzmocnioną ostatnio faktem powstania niepodległego państwa ukraińskiego (K. Kwaśniewski, 1982, s. 217). W zamieszkiwanych obecnie wsiach Ukraińcy stanowią grupy etniczne w sensie węższym, tworząc społeczności lokalne o silnych więzach wewnętrznych. W artykule niniejszym wykorzystano dane uzyskane w trakcie własnych badań autorki, przeprowadzonych w latach 1987-1988 na terenie wsi i gminy Banie Mazurskie (województwo suwalskie, dawny powiat Gołdap) dokąd wysiedlono w czasie Akcji "W" głównie Ukraińców z dawnego województwa lubelskiego. Ze względu na politykę mniejszościową władz PRL nie prowadzono na tych terenach przez bardzo wiele lat po wojnie żadnych badań etnograficznych i nie są znane żadne opracowania dotyczące stanu zachowania i przemian w ubiorze tradycyjnym Ukraińców tam zamieszkałych. Na temat przemian w funkcjach odzieży repatriantów zza Bugu i przesiedleńców na teren Śląska pisała B. Bazielich (1987). Nie wyróżniała jednak Ukraińców jako oddzielnej grupy. Wspomniała jedynie o wciąż żywej wśród ludności zabużańskiej sztuce haftu krzyżykowego, z czego wynika, że także na terenie Śląska ludność ta nie zarzuciła całkowicie dawnej tradycji w zakresie stroju. * Wieś Banie Mazurskie założona została przez Polaków już w połowie XVI wieku. Jednak po najazdach tatarskich i klęsce dżumy w 1709 roku tereny te wyludniły się, a prowadzona później kolonizacja niemiecka doprowadziła do ich germanizacji. W 1939 roku gmina Banie Mazurskie liczyła 1970 mieszkańców, w przeważającej większości Niemców (A. Wakar, 1971, s. 60-107). Ludność ta opuściła wieś jeszcze przed końcem II wojny światowej. Po wojnie próbowano zaludnić te ziemie, jednak akcja osadnicza prowadzona na zasadzie dobrowolnych zgłoszeń nie dała oczekiwanych rezultatów ze względu na duże zniszczenia i małą atrakcyjność gospodarczą tutejszych gleb. W końcu 1946 roku w Baniach mieszkało zaledwie 6 rodzin. O stałym osadnictwie można mówić dopiero w 1947 roku, kiedy to w ciągu maja i czerwca przybyły do Bań 54 rodziny ukraińskie przesiedlone głównie z terenów przygranicznych leżących między Włodawą a Ustrzykami Dolnymi, to jest z dawnych województw rzeszowskiego i lubelskiego, a obecnie chełmskiego, zamojskiego i przemyskiego (por. A. K wilecki, 1964, s. 381; A. Wakar, 1971). Ta prawosławna lub greckokatolicka ludność pochodziła w większości �81 z zamożnych, dużych, liczących nawet po 500 numerów wsi kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Wsie te, często w całości ukraińskie, były względnie izolowane od otaczającego je środowiska, zaś procesy cywilizacyjne rozpoczęły się tu później niż w wielu innych częściach Polski. Czynniki te zdawały się sprzyjać zachowaniu tradycyjnych ubiorów, natomiast zamożność przyczyniła się do rozbudowy form odzieży, a szczególnie stroju (por. Bogatyriew, 1979, 185). We wsiach położonych bliżej większych miast i poddanych ich wpływowi ubiór tradycyjny zarzucono już w okresie międzywojennym. W wioskach bliższych granicy austriackiej i dawnej Galicji spotykało się go częściej, a jego zdobienie było bogatsze i charakteryzowało się archaicznymi technikami wykonania. Mieszkańcy tych wiosek wysoko cenili swój tradycyjny ubiór jako zgodny z obowiązującym kanonem piękna. Ponadto wykonanie poszczególnych jego części było bardzo pracochłonne i niejednokrotnie kosztowne 1. O wysokim statusie ubioru (szczególnie stroju) świadczy również fakt, że wiele osób przywiozło go ze sobą do Bań Mazurskich, często wbrew wyraźnym zakazom eskortujących przesiedleńców żołnierzy polskich. Ci, którzy zdecydowali się go zostawić, zanieśli wyszywane koszule, ręczniki i tkane dywany do pobliskich cerkwi 2. We wsiach rodzinnych ubiór ten nie pełnił aż tak silnie funkcji narodowej, ponieważ ludność ukraińska stanowiła większość na tych terenach. Wprawdzie jedynie w okolicach Hrubieszowa zwarte osadnictwo ukraińskie przekraczało Bug, jednak w okresie przed II wojną światową procent ludności ukraińskiej na tym obszarze wahał się w granicach 60-75,5%. A jeśliby brać pod uwagę tylko ludność wiejską, procent ten byłby jeszcze wyższy (A. Fischer, 1928, s. 3 i 13; Monografia ... , 1932, s. XVII). Jednak już w okresie II wojny za pomocą stroju podkreślano własne sympatie polityczno-narodowe. Mężczyźni, a zwłaszcza kawalerzy, na znak swych postaw patriotycznych i dążenia do proklamacji niepodległego państwa ukraińskiego nosili pod kołnierzykiem odświętnej koszuli błękitną wstążeczkę3. Bezpośrednio po przybyciu na nowe tereny, w odróżnieniu od pozostałych Ziem Odzyskanych i wbrew wszelkim założeniom deportacji mającej na celu rozbicie skupisk ukraińskich, ludność ta znalazła się w okolicach Bań Mazurskich w większości. Zdarzały się nawet wsie w całości ukraińskie. Stało się tak głównie ze względu na uprzednio bardzo słabe zaludnienie tych obszarów, jak również na znaczne przekroczenie planowanej liczby przesiedlonych. Do wsi takich należały Banie Mazurskie. Pobliskie Lisy, Wróble, l Znamienna Hrubieszów: "W Luba Kuszel, lat 2 Informacja 3 Informacja } - Lud 1. LXXV jest tu wypowiedź jednej z informatorek pochodzącej z Honiatyna, powiat naszej wsi to wszystkie dziewczyny wyszywały, że aż im krew z palców szła". 68. pochodzi z okolic Hrubieszowa. pochodzi z okolic Hrubieszowa. �82 Budry i Kuty miały również, co było zjawiskiem unikalnym w skali kraju, przewagę ludności ukraińskiej (A. Kwilecki, 1964, s. 380 i 382)4. Po roku 1956 część przesiedlonej ludności wyemigrowała wracając na swe dawne ziemie. Byli to głównie Łemkowie. Na ich miejsce coraz liczniej zaczęła napływać ludność polska, czy to wskutek przyrostu naturalnego, czy migracji z mniejszych miejscowości. Obecnie trudno jest ustalić dokładnie ile jest rodzin pochodzenia ukraińskiego, a ile polskiego. Dane w księgach meldunkowych są często niepełne i niewiarygodne ze względu na późniejsze poprawki i uzupełnienia. Spośród rodzin mieszanych polsko-ukraińskich część zachowuje tradycje polskie, a część ukraińskie. Są i takie, które starają się łączyć obie. Faktem jest jednak, że ze względu na dużą liczbę osób narodowości ukraińskiej (około 55%) Banie nazywa się często przenośnie "stolicą polskiej Ukrainy". Struktura zatrudnienia sprzyja zachowywaniu wzorców tradycyjnych, gdyż aż 74% tutejszej ludności utrzymuje się wyłącznie z rolnictwa (D. Waluś, 1983). O silnym środowisku ukraińskim świadczy fakt, że we wsi ma swoją siedzibę Ośrodek Kultury Związku Ukraińców w Polsce oraz zbiorcza szkoła gminna prowadząca lekcje języka ukraińskiego. Niedawno wybudowano kościół grekokatolicki pod wezwaniem św. Mikołaja. Wystrój tego kościoła świadczy o wciąż żywej tradycji typowego dla Ukrainy haftu krzyżykowego. We wsi istnieją: dziecięcy zespół pieśni i tańca ukraińskiego "Sokoły" i zespół folklorystyczny dla dorosłych "Zorepad", prowadzone przez nauczycielkę tutejszej szkoły, panią Annę Nazarowicz. Były one nagradzane na Festiwalach Kultury Ukraińskiej w Sopocie. Niektórzy mieszkańcy wsi tańczą i śpiewają w innych zespołach amatorskich, między innymi w "Czeremoszu". Tak więc atmosfera kulturalna wsi, jak również odmienność kultury mieszkających w niej Polaków, jest czynnikiem stymulującym wyraźne uświadamianie i manifestowanie odrębności etnicznej. Sprzyja to zachowaniu tradycyjnych wzorów kultury, przejawiających się między innymi w stroju ludowym. * Po II wojnie światowej obserwujemy na terenie całej Polski szybkie zanikanie ubiorów tradycyjnych lub zmianę funkcji poszczególnych ich części. Systematyczne zastępowanie starych elementów odzieży nowymi, zazwyczaj kupowanymi, powodowało powstawanie zestawień "wiejsko-miejskich", które jednak stosunkowo szybko ustąpiły miejsca odzieży całkowicie miejskiej. Ubiór tradycyjny stopniowo przyjmował rolę kostiumu noszonego jedynie na specjalne okazje. 4 Ze wszystkich województw kraju największą liczbę rodzin - 13.621, to jest około 51 tysięcy osób, osadzono właśnie w województwie olsztyńskim (M. Winnicki, 1965, s. 3 i 13). Należy jednak pamiętać, że chociaż w dwóch powiatach, na których granicy znajdowały się Banie Mazurskie (Gołdap i Węgorzewo) odsetek ludności ukraińskiej był najwyższy w Polsce, to wynosił zaledwie 15-16% ludności całego powiatu. Tym wyraźniej widać niezwykłe skupienie Ukraińców w okolicach Bań (A. Kwilecki, 1964, s. 380), nawet jeśli wziąć poprawkę na celowe zaniżanie statystyk mniejszościowych w tamtym okresie. �83 Wszelkie gwałtowne zmiany dodatkowo przyspieszają procesy przeobrażeń zachodzące w życiu codziennym ludzi i ich kulturze. Bardzo wyraźnie jest to widoczne przy zderzeniu kultur odmiennych, co jest jednym z podstawowych skutków każdej migracji (por. K. Kwaśniewski, 1982). O ile więc do 1947 roku przekształcenia zachodzące w odzieży ukraińskiej uznać można za naturalną, wynikającą z wielu różnorodnych przyczyn ewolucję, to po przesiedleniu nastąpiły gwałtowne przemiany gdyż ludność ta znalazła się w zupełnie odmiennym kontekście kulturowym. Jednorodne i silne grupy lokalne, połączone związkami krwi i powinowactwa oraz mające w swych wioskach świadomość przewagi kulturowo-narodowościowej, a zatem traktujące swe dziedzictwo jako rzecz oczywistą, jedynie słuszną, a nawet będącą powodem dumy 5, całkowicie rozbito rozmieszczając zaledwie po 3-4 znajome rodziny w każdej ze wsi mazurskich. Odmienne środowisko naturalne, zmiana otoczenia społecznego i stosunki, w których Ukraińcy zajmowali pozycję grupy podejrzanej i niebezpiecznej, poddanej ścisłemu nadzorowi UB i pozbawionej części praw obywatelskich (por. A. Sakson, 1991, s. 7), stworzyły warunki, w których nastąpiły głębokie przemiany w całej sferze kultury, a więc również i w ubiorze. Na przemiany te oddziaływały dwie przeciwstawne siły. Z jednej strony specyficzna sytuacja "obcych", izolowanych od reszty osadników ze względu na silny stereotyp Ukraińca-"Upowca" sprawiła, że zamknęli się oni wewnątrz własnej grupy etnicznej. Sprzyjało to niewątpliwie petryfikacji wzorów kulturowych, szczególnie w sferze społecznej i umysłowej (J. Burszta, 1967, s. 161). Z psychologicznego punktu widzenia wyobcowanie wzmocniło naturalną ludzką skłonność do gloryfikowania przeszłości, tym bardziej, że miało ono silne oparcie w tak podstawowej dla kultur rolniczych kwestii, jak bez porównania gorsza na nowym miejscu zamieszkania kategoria gleby. W świadomości przesiedleńców problem ten żywy jest do dziś i ujawnia się w pełnych goryczy stwierdzeniach odnoszących się do stron rodzinnych: "W naszej wsi to były najlepsze ziemie, ani jednego kamyczka" 6. Jak już wspomniałam, liczebność Ukraińców przesiedlonych na Mazury była dostatecznie duża, by na miejsce rozbitych wspólnot lokalnych zaczęło się tworzyć poczucie ponadwioskowej i ponadregionalnej wspólnoty opartej na jedności etnicznej (por. W. Czapran, 1987). Jedność ta została zresztą jednoznacznie określona przez Polaków zarówno sąsiadów-osadników, jak i oficjalne władze stosujące w czasie deportacji kryterium narodowościowe, a nie rzeczywistą przynależność czy wspomaganie oddziałów UPA. W pierwszym okresie po przesiedleniu odmienność ubioru ukraińskiego od nie ukraińskiego (zwykle polskiego) tworzyła istotną przesłankę do sytuo5 Wiele informatorek uważało strój ze swoich okolic za najładniejszy. Wyraźnie świadczy o tym wypowiedź Teodory Pupiec, lat 87: "W naszej wsi to chodzili mocno ładnie ubrane, a w drugiej to już nie tak", fi Informatorka Teodora Pupiec. �84 wania nieznajomych osób w tak istotnej dla kultur tradycyjnych opozycji "swój-obcy". Pozwalała ona na łatwe klasyfikowanie w kategoriach "Ukrainiec - nie Ukrainiec (polak)". W tym momencie ubiór tradycyjny w pełni zaczyna odgrywać rolę jednego z podstawowych wyróżników grupy etnicznej. Różnice regionalne w ubiorach ukraińskich umożliwiały natomiast rozpoznawanie "krajan" i formowanie grup towarzyskich w oparciu o tę kwalifikację. W ten sposób ujawniła się funkcja regionalna ubioru, która jednak wobec znacznego przemieszania ludności ukraińskiej i zaniku grup regionalnych uległa szybko podporządkowaniu funkcji etnicznej (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 183). Powyższe względy przyczyniły się do powszechnego w pierwszych latach po przyjeździe, noszenia przez Ukraińców ubioru tradycyjnego, szczególnie w dni świąteczne. Sprzyjały temu także trudne warunki ekonomiczne. Obejmowane gospodarstwa były często zdewastowane i zrujnowane w 50-70%, pozbawione mebli, narzędzi i inwentarza żywego. Gleby, uboższe od żyznych czarnoziemów i lessów Lubelszczyzny, wymagały zupełnie innej uprawy i przynosiły dużo niższe plony. Przesiedleńcy musieli więc maksymalnie wykorzystać wszystkie przywiezione ze sobą dobra, w tym i odzież (por. B. Bazielich, 1987, s. 122-123; J. Burszta, 1967, s. 161). Niezależnie od tego, podsycany przez politykę i propagandę rządową antagonizm polsko-ukraiński i przymusowe przesiedlenie, odczuwane powszechnie jako bardzo krzywdzące (K. Pudło, 1987, s. 177), sprzyjały ujemnemu waloryzowaniu kultury polskiej we wszystkich jej przejawach (jako kultury "obcej" i ekspansywnej). Na zasadzie kontrastu, tym bardziej wynoszono kulturę własnej grupy etnicznej. Wszelako antagonizm powyższy prowadził też do skutków odwrotnych niż opisane powyżej. Część Ukraińców obawiając się represji ze strony władz lub kpin i wrogości Polaków, próbowała zlikwidować przynajmniej zewnętrzne, a więc dotyczące głównie języka i kultury materialnej, oznaki odmienności narodowej. W tym celu zarzucano charakterystyczną, tradycyjną odzież i kupowano nowe, standardowe ubrania fabryczne upodabniając się do pozostałych osadników. Powyższa tendencja wskazuje na istotną wartość semiotyczną tradycyjnego ubioru jako wyróżnika etnicznego, dostrzeganą także przez jego właściciela. Na unifikację ubioru codziennego duży wpływ miała też szkoła i zakłady pracy. Sprzyjały jej również ogólne tendencje unifikacyjne charakterystyczne dla kultury masowej. Resztki odzieży tradycyjnej przeznaczano więc do prac gospodarskich lub przerabiano - z damskich koszul szyto letnie bluzki (wyszywane rękawy przeznaczając na poduszki), spódnice skracano i zwężano, a z fartuchów szyto dziewczęce spódniczki (por. B. Bazielich, 1987). Natomiast zawieranie związków małżeńskich z osobami z innych grup narodowościowych powodowało kontaminację ubiorów odświętnych. * Obecnie ubioru ukraińskiego jako całości nie nosi się już zupełnie w życiu codziennym. Zaniknęła jego funkcja praktyczna i coraz bardziej staje się on �85 znakiem. Pełni więc funkcję kostiumu, używanego przez zespoły folklorystyczne, które na lokalnych świętach ludowych (Zielone Świątki, Dożynki) reprezentują mniejszość ukraińską. Uwidacznia się tu przekonanie, że rolę tę godnie pełnić możne jedynie ubiór "najpiękniejszy", a więc naj bogatszy strój odświętny. Stąd zespoły występują w kostiumach złożonych z elementów strojów noszonych przed II wojną przez bogatszych chłopów (na przykład gorsety naszywane są zwykle cekinami, a nie kolorową lasetą, jak to było u biedniejszych). Funkcja wyróżnika zamożności ustąpiła więc funkcji narodowej. W skład tych kostiumów wchodzą autentyczne części odzieży sprzed 50-70 lat, cźasem jedynie, w zależności od potrzeb, przerobione. Są to głównie wyszywane koszule o dawnym kroju i motywach zdobniczych, zapaski i serdaki. Elementów tych nie stara się już kompletować według kryteriów regionalnych. Oznacza to, że straciły one funkcję wyróżnika regionalnego na rzecz manifestacji specyfiki narodowej. Pomimo że gros zespołów ludowych, szczególnie tancerzy, tworzą osoby młode nie uszyto dotąd nowych kostiumów, lecz nadal używa się tradycyjnych. Choć czasem trochę zniszczone, cieszą się one większym szacunkiem i uważane są za "ładniejsze" i "odpowiedniejsze" na występy. Występuje tu podporządkowanie funkcji estetycznej funkcji narodowej. Członkowie zespołów, jeśli nie posiadają własnej autentycznej koszuli, gorsetu czy zapaski, starają się skądś je zdobyć, czasem pożyczając od właścicieli tylko na występy (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20-21). Natomiast brakujące elementy stroju (na przykład spodnie) uzupełnia się zgodnie z wyobrażeniem o "stroju typowo ukraińskim", utożsamianym obecnie ze strojem z tak zwanej "Wielkiej Ukrainy" (Ukrainy Centralnej). W ten sposób zespoły "Czeremosz" i "Sokoły" uszyły dla mężczyzn bardzo szerokie spodnie i szarfy do przewiązania w pasie, a dla dziewcząt krótkie spódniczki w kwiaty, nie znane wcześniej na terenach wschodniej Lubelszczyzny. Nosi się je obecnie do tradycyjnych (pod względem kroju i zdobienia) na tym terenie koszul. Powstało więc zestawienie sztuczne, mające jednak w intencji nosicieli kostiumu odzwierciedlać strój ukraiński (Fot. 1). Nastąpiła zmiana funkcji ślubnego nakrycia głowy panny młodej - wianka ze sztucznych kwiatów przyozdobionego szarfami, który obecnie noszony jest w czasie występów przez wszystkie dziewczęta i uważany za charakterystyczny dla młodych Ukrainek. Buty uważane za "ukraińskie" różnią się znacznie zarówno fasonem, jak i kolorem od obuwia noszonego we wsiach rodzinnych. Również kobiety, które zmuszone były uszyć i wyhaftować nowe bluzki, dostosowały ornamentykę i kolory do wzorów zamieszczanych w drukowanych na Ukrainie pismach poświęconych wyszywaniu. Najwyraźniej więc następuje zlewanie świadomości regionalnej ("swój") ze świadomością narodową ("ukraiński") i przyznawanie łącznej kategorii "swój-ukraiński" wszelkim elementom kultury, które kojarzone są z którąkolwiek częścią Ukrainy. Obecnie, po powstaniu niezależnego państwa ukraiń- �86 Fot. I. Zespół Pieśni i Tańca Ukraińskiego "Czeremosz". Występ z okazji Zielonych Świąt ("Święta Ludowego"). Kuty woj. suwalskie. Fot. J. Dankowska, czerwiec 1987. skiego, procesy s. 20 i 33-34). te uległy jeszcze wzmocnieniu (por. M. Wojciechowska, 1990, * Trochę inaczej przedstawia się kwestia żywotności pojedynczych elementów odzieży tradycyjnej. Starsze kobiety noszą powszechnie fartuchy, choć są one znacznie już przeobrażone pod względem kroju, rodzaju tkaniny i zdobienia. W zimniejsze dni wkładają czasem starą kurtkę sukienną lub kabat. Te części odzieży traktowane są jednak jako stare i mało wartościowe, noszone głównie z oszczędności. Choć ich specyfika wskazuje wyraźnie, że właścicielka jest Ukrainką, to jednak funkcja narodowa nie jest tu intencjonalna i - w przeciwieństwie do zespołów ludowych - ujawnia się mimo woli. Istnieją również pojedyczne elementy tradycyjnego ubioru, które nie tylko przetrwały migracje i upływający czas, ale zaczęły żyć własnym życiem tworząc formy nowe, odmienne od tradycyjnych i często zaskakujące, a zgodne ze współczesną modą i gustem. Dotyczy to przede wszystkim sposobu zdobienia tkanin wyszyciem krzyżykowym. Technika wykonania pozostała tu nie zmieniona, ale widać wyraźne zmiany w kolorystyce. Coraz większą przewagę zyskują kolory ciepłe - czerwony i pomarańczowy, zestawiane z kontrastową jasną zielenią i czernią. Wskazuje to na odchodzenie od typowych dla wschodniej Lubelszczyzny kolorów ciemnych głównie czarnego (rzadziej ciemnej �87 zieleni, fioletowego, wiśniowego z małym dodatkiem żółtego, pomarańczowego lub błękitnego) i czerpanie wzorów z drukowanych wzorników, w których kolory czerwony i czarny prezentowane są jako "typowo ukraińskie". Pogląd taki przejawia się nawet w popularnych piosenkach ludowych. Znów więc na plan pierwszy wysuwa się funkcja narodowa tych haftów. Trzeba przy tym zauważyć, że każdy przedmiot zdobiony haftem krzyżykowym niejako automatycznie nabiera w świadomości tutejszej ludności mocy symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Spośród wytworów kultury tradycyjnej niektóre przetrwały do dziś, jednoznacznie odróżniając domy ukraińskie od polskich (por. M. Wojciechowska, 1990, J 9). Dzieje się tak szczególnie tam, gdzie gospodynie same lubią wyszywać i ozdabiają dom własnymi robótkami. Do przedmiotów takich należą tak zwane "portiery", na które składają się dwa pasma płótna, o szerokości 30-40 cm każdy, wiszące po obu stronach okna i jedno rozwieszone wzdłuż nad jego górną futryną. "Portiery" wyszywane są krzyżykami we wzory geometryczne o kolorycie czarno-czerwonym, według przekonania informatorek "typowo ukraińskim". W domach starszych osób spotyka się sporadycznie do dziś ręcznie tkane "dywany" służące do przykrywania ław i łóżek oraz obrusy ozdobione haftem przewlekanym lub tkanym. Interesującym przeobrażeniom uległy wyszywane ręcznie na surowym płótnie makatki o motywach kwiatowych i zwierzęcych. W latach dwudziestych wyszywano je różnobarwną lasetą stosując ścieg płaski-atłaskowy 7. Obecnie spotkać można podobne makatki wyszywane wełną lub muliną, podwójnym ściegiem krzyżykowym (zwanym tu "bułgarskim") na szarym, kupnym płótnie. Ozdobione są wzorami powstałymi ze zwielokrotnienia elementów geometrycznych, stosowanych do przyozdabiania koszul i zapasek. Przeważającym kolorem jest znów kolor czerwony z dodatkiem czerni i zieleni. Widać więc odwrócenie najczęściej spotykanego kierunku rozwoju haftów od krzyżykowych, zazwyczaj geometrycznych, do atłaskowych, zwykle kwiatowych (rzadziej zwierzęcych) i od jednobarwnych do wielobarwnych. Jest to więc powrót do techniki, ornamentyki i kolorystyki bardziej archaicznej, ale uważanej za czysto ukraińską. W roli makatek występują też czasem bogato wyszywane zapaski pozbawione wiązadeł. Jednak najbardziej charakterystycznym wyposażeniem wnętrz domów ukraińskich są wyszywane krzyżykami poduszki, ich liczba sięga nawet 20 sztuk8. Część z nich przerobiona została z rękawów starych koszul, niektóre powstały współcześnie. Pomimo zmiany formy przejawiającej się w przeniesieniu wyszycia z boków na część przednią i znacznego zmniejszenia wielkości zachowały nadal swoją ozdobną i prestiżową funkcję. Ich masowa ekspozycja w mieszkaniach 7 Na obszarze tym tuż przed II wojną światową znany też był haft richelieu stosowany głównie do pościeli i bielizny stolowej. 8 Można je też czasem spotkać jako ozdobę siedzeń w samochodach osobowych. �88 ukraińskich świadczy, że zachował się dotąd dawny kanon piękna oraz oceny pracowitości gospodyni 9. Obecnie zyskały one jeszcze dodatkowo funkcję narodową, której nie pełniły w wioskach ukraińskich przed wysiedleniem 10. W niektórych domach przetrwały do dziś niezwykle oryginalne dzieła ukraińskiej sztuki ludowej, jakimi są wyszywane krzyżykami na płótnie obrazy święte. Umieszczone za szkłem i oprawione w ramki, wyobrażają najczęściej Matkę Bożą lub Jezusa Chrystusa. Pod postacią świętą czasami znajduje się napis wyszyty krzyżykami w języku ukraińskim z prośbą o opiekę i błogosławieństwo. Obrazy takie powstają i współcześnie. Obok obrazów świętych, charakteryzujących się większą stylizacją postaci (Fot. 2), pojawiają się prace o tematyce kwiatowej lub zwierzęcej. Następuje więc dostosowanie dawnej formy do wymogów współczesnej mody i światopoglądu. Wszystkie wyżej wymienione przedmioty wraz z innymi dodatkami (takimi jak: wyszywane serwetki i bieżniki) nadają wnętrzom jednoznacznie ukraiński charakter. Fot. 2. Współczesny obraz wyhaftowany krzyżykami. Nad nim zawieszony w tradycyjny sposób ręcznik "paradny". Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, wrzesień 1987. 9 Spotkałam się w Baniach z opinią, że jak dziewczyna "nie umie wyszywać, to tak jakby gotować nie umiała - męża nie znajdzie". Informator Bohdan Nazarowicz. 10 Jest to element wyposażenia wnętrza, który również spotyka się w domach polskich. Ornamentyka jednak odbiega znacznie od typowych wzorów ukraińskich. To samo dotyczy kolorystyki. �89 Następnym charakterystycznym elementem domów ukraińskich, zupełnie nie spotykanym u Polaków, są ręczniki "paradne" wyszywane krzyżykami na białym płótnie. Mają one szerokość 25-35 cm a długość około 200 cm i wyszywane są na obu węższych końcach w wielobarwne "szlaki". Takie rozmieszczenie haftu spowodowane jest wciąż zachowaną funkcją użytkową i estetyczną ręcznika, który wiesza się nad ikonami tak, aby oba zdobione końce zwisały ku dołowi (Fot. 2) lub okalały górny i prawy bok obrazu. Ręczniki takie, choć rzadziej, wyszywa się również obecnie, głównie dla potrzeb Fot. 3. Para młoda w strojach z Centralnej Ukrainy. Banie Mazurskie. listopad 1988. Fot. S. Bernatowicz, �90 cerkwi. Straciły one większość ze swoich niegdyś bardzo istotnych funkcji obrzędowych. Jednak nadal dawnym obyczajem wiesza się wyszywany ręcznik na krzyżu niesionym w kondukcie pogrzebowym. Jest wtedy jednoznacznym określeniem narodowości zmarłego. Wyszywany "paradny" ręcznik podniesiono w kulturze ukraińskiej do rangi symbolu narodowego i w tej roli pojawia się w trakcie występów zespołów folklorystycznych, jako niezbędny atrybut wielu tańców i pieśni ludowych. Powraca także czasem jako rekwizyt symbolizujący dawną tradycję i przynależność narodową w trakcie obrzędowości ślubnej, ale w zupełnie nowej, zapożyczonej z kultury warstw elitarnych, roli. Mianowicie państwo młodzi wychodząc z cerkwi przechodzą Fot. 4. Krawat męski haftowany krzyżykami. Wróble. Fot. J. Dankowska, lipiec 1988. �91 Fol. 5. Koszule pierwszokomunijne naszytym na nową tkaninę. uszyte z płótna fabrycznego i ozdobione starym haftem Banie Mazurskie. Fot. 1. Dankowska, lipiec 1988. pod ręcznikami trzymanymi nad ich głowami przez druhny i druhów (Fot. 3, por. M. Wojciechowska, 1990, s. 38). Zdarza się, choć rzadko, że para młoda pragnie jeszcze silniej podkreślić swą przynależność narodową występując na ślubie w stroju ukraińskim lub ozdabiając suknię ślubną, chusteczki do trzymania koron, krawat lub muszkę haftem krzyżykowym (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 21), czego zupełnie nie spotyka się u Polaków. Inną formą zastosowania haftu krzyżykowego dla wyodrębnienia własnej grupy etnicznej (nie mającego zresztą odpowiednika w kulturze tradycyjnej) są wyszywane krzyżykami krawaty, które mężczyźni zakładają na wesela i większe uroczystości (Fot. 4). Noszą je również w dni świąteczne mali chłopcy, a powszechny jest zwyczaj, że zakładają wyszywane koszule w Dniu I Komunii Świętej, czy idąc z rodzicami na wesele (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20). Przed ł Wojną Światową koszule dziecięce rzadko kiedy zdobiono wyszyciem. Natomiast pod koniec okresu międzywojennego i do roku 1947 dzieci miały stroje haftowane prawie tak samo jak dorośli. Współczesne koszule szyte są z płótna fabrycznego, zbyt cienkiego do wyszywania i dlatego naszywa się na nie pasy haftowanego krzyżykami grubszego płótna (czasem jeszcze samodziałowego) odcięte od starych koszul dziecięcych. Zdobi się nimi zwyczajowo stójkę, pazuchę i mankiety koszuli (Fot. 5). Nastąpiło więc przejście od stroju �92 Fot. 6. Wystrój głównego ołtarza w cerkwi grekokatolickiej. wrzesień 1987. Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, świątecznego do obrzędowego (I Komunia Św., wesele) i równoczesne nałożenie na funkcję obrzędową funkcji narodowej 11. Zastosowano przy tym archaizację zarzucając znany już przed II wojną krój koszuli z kołnierzem wykładanym i wracając do "typowo ukraińskiej" stójki (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 167). Przynależność do Cerkwi, zarówno prawosławnej jak i grekokatolickiej, określa przynależność narodową. Naturalnym skutkiem takiego utożsamienia 11 Zjawisko powyższe zdaje się podważać twierdzenie dziecięcy nigdy nie pełni funkcji narodowej. Bogatyriewa (1979, s. 207), że ubiór �93 jest podkreślanie w wystroju świątyni elementów narodowych. Funkcję tę pełnią wyszywane krzyżykami szaty liturgiczne, sztandary, obrazy i całe komplety bielizny cerkiewnej w różnych kolorach, które zmienia się stosownie do świąt i okresów roku liturgicznego (Fot. 6). Wszystkie wyżej wymienione przedmioty powstały zaledwie parę lat temu, w oparciu o dawne techniki i wzory. * Duża różnorodność i pomyslowość w adaptacji starych form do wymogów współczesnej mody świadczy, iż pewne elementy stroju (głównie haft krzyżykowy) starano się zachować a nawet rozwijać. Najwyraźniej, w sposób bardzo silny, łączył się on z poczuciem tożsamości narodowej. Świadczy o tym również zmiana funkcji wielu obiektów, które zatraciły swe pierwotne funkcje praktyczne, estetyczne czy obrzędowe na rzecz symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Również zmiany w technikach, ornamentyce i kolorystyce haftów w kierunku ujednolicenia ich z haftami Ukrainy Centralnej świadczą o silnych związkach emocjonalnych z "ojczyzną ideologiczną" i zaniku poczucia odmienności regionalnej na rzecz jednorodnej ukraińskiej identyfikacji narodowej. BIBLIOGRAFIA Bazielich B. 1987 Odzież i strój tradycyjny ifolklorystyka nich i północnych, Bogatyriew stroju Ziemie ludowego, na ziemiach zachod- kultury ludowej, Warszawa. Studia w: Przemiany i Materiały społeczne na Ziemiach Zachodnich, nr 9, Poznań. W. ifolklorystyka zachodnich w kształtowaniu się społeczności wobec problemu tworzenia i północnych, lokalnych się nowego na Dolnym społeczeństwa Śląsku, w: na ziemiach Opole. A. 1928 Zarys Kwaśniewski etnografii Rusi, Lwów. K. 1982 Zderzenie kultur, Warszawa. A. 1964 Liczebno.~( "Przegląd Monografia ... i rozmieszczenie Zachodni" 1932 Monografia Ossowski w: Semiotyka i ich typ kulturowy, ludności Zachodnie. Etnologia Kwilecki po 1945 roku, w: Etnologia społeczellstwa Opole. 1987 Rola więzi krewniaczych Fischer Śląsku się nowego J. 1967 Kategorie Czapran zmian na Dolnym tworzenia P. 1979 Funkcje Burszta w procesie wobec problemu grup mniejszosCl narodowych na Ziemiach statys.tyczno-gospodarcza województwa lubelskiego, red. I. Czuma, S. 1967 Analiza Posem-Zieliński socjologiczna poJrcia ojczyzny, w: Dzieła, t. 3, Warszawa. A. 1979 Koncept ja etniczności Zachodnich, nr 4, Poznań. w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud", t. 63. Lublin. �94 Pudło K. 1987 Łemkowie. Proces wrastania w środowi.~ko Dolnego Śląska 1947-1985, Wrocław. Reinfuss R. 1990 Śladami Warszawa. Łemków, Sakson A. 1991 Mniejszo.~(' niemiecka i inne mniejszo,~ci "Przegląd w Polsce, Zachodni" nr 2 (259). Serczyk W. A. 1990 Historia Wrocław-Warszawa-Kraków. Ukrainy, Słownik etnologiczny 1987 Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa - Poznań. Wakar A. 1971 Goldap. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn. Waluś D. 1983 Życie spoleczno-gospodarcze lala 1976-1980, w świetle analizy bud::ecólV gminy za gminy Banie Mazurskie praca dyplomowa, maszynopis. Winnicki M. 1965 Osadnictwo Wojciechowska 1990 Tożsamość kulturowa przykladzie Instytut Joanna ludno.~ci ukraińskiej w wojelVódzcwie olsztyńskim, Olsztyn. M. mniejszości rodzin pochodzenia Etnologii ukrańskiej IV Polsce ukrailiskiego IV miejscolVo.vl'i Miascko), IV oparciu li wybrane wyró::niki (na praca magisterska. UAM, Poznań. Dankowska TRADITIONAL COSTUME AS A DISCRIMINANT OF AN ETHNIC GROUP (Summary) In the article I tried to present changes in the function of costumes of the Ukrainians since their resettlement to the territories of North-Eastern Poland. The disappearance of the traditional costume has been accompanied by changes of functions of those of its elements which have proved most durable. They include objects ornamented with cross-stitch embroidery and costumes used by folklore performance groups, often composed of authentic parts of traditional clothing. In both cases, those elements have survived since they acquired a new function - to represent Ukrainian culture. Besides, new forms, not to be found in the traditional culture, have appeared both in the material (men's ties, embroidered table covers) and ritual sphercs (passing of the groom and the bride under towels held by groomsmen and bridesmaids, embroidered shirts as the first communion costume). They were intended to emphasize the national identity of their owners. As a result, the national function of the Ukrainian costume has proved the most vital - it assimilated and repressed many of its original functions. It happened so because that function has allowed to maintain and even develop the sense of the national identity of Ukrainians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cef3611f3d13623d2a0575989cc58bb8.pdf b1424a181887955bee9cf8dfe7e84941 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2045 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource Lapończycy Szwecja - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1898 Title A name given to the resource Lapończycy w Szwecji / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.113-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin LAPOŃCZYCY W SZWECJI Lapol1czycy są najstarszą grupą etniczną Szwecji (także całej Skandynawii); zasiedlili jej obszar na długo przed przybyciem innych plemion skandynawskich. W szwedzkiej literaturze etnologicznej i językoznawczej występują pod nazwą - "samer" albo "lappar". Określając ich miejsce w społeczel1stwie, etnologia szwedzka używa terminów: "grupa narodowa" (folkgrupp) t, "grupa etniczna" (etniska grupp)2, "mniejszość etniczna" (etniska minoriteten)3, "pramieszkal1cy", "mieszkal1cy pierwotni" (urinvanare)4. Ogólna liczba Lapol1czyków wynosi obecnie około 60 tysięcy: 15-\7 tysięcy mieszka w Szwecji 5, 40 tysięcy w Norwegii, 4 tysiące w Finlandii oraz ok. 2000-\800 w Rosji. Lapol1czycy zamieszkują arktyczną, subarktyczną i borealną strefę wymienionych krajów (około 3/4 ludności), jak również pozostałe obszary Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji, co wiąże się z wewnętrzną migracją w obrębie tych krajów, spowodowaną przechodzeniem do innych zawodów niż hodowcy reniferów czy rybacy, bądź zmianą sytuacji rodzinnej lub ekonomicznej. Nadal jednak miejsce zamieszkania ludności lapol1skiej zarówno w Szwecji, jak i innych krajach skandynawskich, wiąże się ściśle z obszarem ich dawnego osadnictwa i gospodarowania, określonym środowiskiem przyrodniczym. Można wyróżnić następujące "strefy" osadnictwa lapońskiego: strefa leśna północnej Szwecji, Norwegii, Finlandii, Rosji, obszar wybrzeża Norwegii, obszar dolin i gór Finnmarku. l Zob. T. G. Svensson, De renskótwll/e handbok som kartliiywr in('andrinyspolitikell sal1lhiillel, pod red. D. Sehwarza. samemas stal/niny i Sueriye, och bejólkninysmilloritetemas w: Suenska minorileter. stal/niny En inom det suenska Sztokholm 1967, s. 223. H. Johansson. Samemas sprdk och kultur, w: Samerna i Sueriye. Stad at sprak och kultur, Sztokholm 1975, s. 272. 3 l. Ruong, Samem a i hisloriell och Iluliden, Sztokholm 1982, s. 7. Inni autorzy np. E. Bergman i B. Svedin zauważają, że "mniejszościami etnicznymi w Szwecji są wszystkie grupy etniczne poza szwedzką. Mniejszością etniczną w Szwecji jest grupa etniczna, która nie dominuje w szwedzkim społeczeństwie", Solidariler och konflikt. Etniska relati(JI1er i Sueriye, Halsingborg 1986, s. 31. 4 H. Swedner, Soóolo{fiska syllpunkler prl millorilelsproblem, w: Svenska monorileter, s. 87. 5 Ph. Fjcllstrom, Samemas samhal/e i lradilion och nutid, Varnamo 1985, s. 17. 2 Lud t. LXXV �114 Wiele elementów charakterystycznych dla kultury i języków lapońskich odnajdujemy na terenach wschodnich - w arktycznej i subarktycznej Europie i Azji. Inne i nie mniej istotne cechy kultury lapońskiej są rezultatem bliskich kontaktów kulturowo-ekonomicznych z mieszkańcami Skandynawii6. Odległe dzieje lapońskiej kultury ilustrują ryty i i malarstwo naskalne występujące na obszarze Skandynawii, pochodzące z epoki kamienia. Najwcześniejsze źródła pisane o Lapończykach odnajdujemy w dziele Tacyta - Germania (98 r. n.e.), który wspomina o ludzie zamieszkującym obszar Skandynawii - "Fenni" oraz u Prokopiusa (500 r. n.e.), który Lapończyków nazywał - "Skrithifinoi". W okresie średniowiecza wzmianki o Lapończykach pojawiają się w pracach Adama z Bremy (rok 1066) i Saxo Grammaticusa (1200 rok) 7. W literaturze etnologicznej Lapończyków dzieli się na następujące grupy: a) norwescy Lapończycy morscy, b) szwedzcy i fińscy Lapończycy leśni, c) norwescy i szwedzcy Lapończycy górscy. Ten zespół Lapończyków zaliczany jest do tzw. Lapończyków zachodnioskandynawskich, którzy zamieszkują trzy państwa skandynawskie: Norwegię, Szwecję i Finlandię. Grupa tzw. Lapończyków wschodnich (najmniej liczna) obejmuje: a) Skoltsamer, tj. Lapończyków zamieszkujących leśne obszary nadgraniczne Związku Radzieckiego i Finlandii oraz b) Kolasamer, tj. ludność lapońską zamieszkującą obszar nad Morzem Białym. W kulturze Skoltsamer i Kolasamer są silne wpływy kultury rosyjskiej i fińskiej. Ważną rolę w kolonizowaniu obszarów ich zamieszkania odgrywali rosyjscy kupcy 8. W Szwecji osadnictwo lapońskie rozciąga się od prowincji Dalarna na południu poprzez prowincje Jamtland, Vasterbotten i Norrbotten na północy. Z 17 tysięcy Lapończyków szwedzkich około 2.500 zajmuje się hodowlą reniferów, których ogólna liczba w Szwecji wynosi około 250.000 sztuk. Większość Lapończyków jest dziś zatrudniona w innych sektorach gospodarki (leśnictwo, turystyka, rybołówstwo), część zamieszkuje miasta położone poza kręgiem Dalarna - Norrbotten. Hodowla reniferów występuje na terenach zachodniego Norrbotten i Vasterbotten, zachodniego Jamtland i Harjedalen oraz na północno-zachodnim obszarze Dalarny. Istnieją dwie formy hodowli reniferów w Szwecji: leśna oraz górska. Pierwsza jest bardziej stacjonarna, w górskiej występują długie wędrówki między środowiskiem leśnym a wysokimi górami. Rozwijający się na obszarze szwedzkiej Laponii przemysł ciężki oraz szybko postępujący rozwój turystyki poważnie zagrażają stadom reniferów i prowadzonej hodowli. Każdego roku zmniejsza się powierzchnia gruntów przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (hodowlanej). 6 7 M E. Walląvist, K. Kihlberg, Lapparnas handasliijd, Lulea 1979, s. 12. I. Ruong, Historisk aterblick riirande samerna, w: Samerna i Sverige. Stód at sprak ... , s. 382. Ph. Fjellstriim, Samernas ... , s. 91. �1t 5 Można powiedzieć, że szwedzcy Lapończycy zostali całkowicie wchłonięci przez szwedzkie spoleczdlstwo. Strój lapoński jest noszony jedynie przy okazji świąt, festynów oraz targów lapOłlskich (fot. I); językiem lapońskim mówi nieliczna tylko grupa Lapończyków. W roku 1975 szwedzkie Ministerstwo Oświaty opublikowało interesujący raport pod tytułem - "Samema i Sverige. Stad at sprak och kultur" (LapOłlczyCY w Szwecji. Poparcie dla języka i kultury), w którego redagowaniu wzięli udział także pracownicy naukowi reprezentujący etnologię. Z obszernego materiału jaki przedstawił H. Johansson wynika, że w grupie Lapończyków zajmujących się hodowlą reniferów około 5% ludności nie rozumie języka lapońskiego, 20% nie umie mówić po lapońsku, 45% nie umie czytać po lapońsku, około 80% nie umie pisać po lapońsku 9. Ryc. I. Laponka sprzedająca obuwie skórzane na targu w Jokkmokk Kopczyński (Szwecja). Fot. Waldemar Charakteryzując pod względem znajomości języka lapońskiego ludność lapońska, wykonującą zawody inne niż hodowcy reniferów, szwedzki badacz przytacza następujące dane: około 20% Lapończyków z tej grupy nie rozumie języka lapońskiego, 40% nie umie mówić po lapońsku, ponad 65% nie umie czytać po lapońsku oraz około 85% nie umie pisać. Z danych uzyskanych 9 H. Johansson. SIII11l'I'/WS ... , s. 344. �116 podczas badań wynika, że zainteresowanie nauką języka lapońskiego wśród młodego pokolenia przeważa u tych, których podstawowym zajęciem jest hodowla reniferów. Także ta grupa Lapończyków wykazuje większe zainteresowanie w poznawaniu rodzimej kultury i jej przeszłości. Interesującego materiału etnologicznego, traktującego język lapoński jako instrument tożsamości grupowej (etnicznej), dostarczyły badania I. Kuoljok zatytułowane - "Samer i Umea, en studie av livs - viIIkor i urban miljo" (Lapończycy w Umea, studium warunków życia w środowisku miejskim). Badania te przeprowadzono pod koniec lat 70. w ramach projektu dotyczącego tożsamości kulturowej i tradycji (tradycja jako przekaz kultury). I. Kuoljok wykazała, że najbardziej istotną rolę w podtrzymywaniu znajomości języka lapońskiego odgrywa kontakt z grupą rodzinną, która języka lapońskiego używa na co dzień. Autorka podkreśliła rzecz istotną, mianowicie, "język lapoński jest niezastąpioną bronią dla szwedzkich Lapończyków w walce o zachowanie i ożywienie kultury lapońskiej. Język lapoński działa inspirująco na poczucie tożsamości oraz wzmacnia i poszerza wspólnotę pomiędzy Lapończykami" 10. Od roku 1944 istnieje w Szwecji specjalna szkoła dla Lapończyków, od 1950 roku mieszcząca się w Jokkmokk. Samernas folkhogskola została utworzona przez Szwedzkie Towarzystwo Misyjne. Placówka ta odgrywa ważną rolę w podtrzymywaniu i wzmacnianiu wspólnoty lapońskiej w Szwecji. Szkoła stała się niejako centrum rozwoju kultury lapońskiej w Szwecji. Studiować w niej mogą nie tylko Lapończycy, ale także wszyscy, którzy chcą poznać język lapoński, lapońskie rękodzieło, obyczaje i środowisko przyrodnicze szwedzkiej Laponii. Oprócz tego szkoła prowadzi ożywioną działalność oświatową i wystawienniczą dotyczącą historii Lapończyków; współpracuje z placówkami naukowo-badawczymi, które zainteresowane są kulturą lapońską (Nordiska Museet w Sztokholmie, Samemuseum Ajtte w Jokkmokk, Etnologiska Institutionen Uniwersytetu w Umea). Regularne badania nad kulturą lapońską podjęto w Szwecji w roku 193911. Polegały one przede wszystkim na gromadzeniu zbiorów etnograficznych w placówkach muzealnych. Największy zbiór zabytków etnograficznych reprezentujących kulturę lapońską znajduje się w Nordiska Museet w Sztokholmie. Kolekcja obejmuje około 8.500 eksponatów, z których większość pochodzi z okresu ubiegłego stulecia. Największy zbiór zabytków ofiarował dla Nordiska Museet H. Samzelius (1867-1918). Wśród przekazanych przez H. Samzeliusa eksponatów dominują części stroju lapońskiego, wyroby sztuki użytkowej wykonane z drewna, rogu, skóry i srebra. Z tego samego okresu pochodzi interesujący zbiór przedmiotów codziennego użytku, który zgroma10 11 Ph. Fjellstrom, Samernas samhiille i tradition ... , s. 536. B. Sommarstram, Lappmarksinventeringarna, "Fataburcn" 1965, s. 129. �117 dzil podczas swoich podróży po obszarach szwedzkiej Laponii H. Nordlunds kolekcja zabytków etnograficznych z końca XIX wieku posiada jednak pewne wady, mianowicie, dane o zabytkach, miejscu występowania, funkcji są niepełne i często nieścisłe. Lapidarność opisu świadczy o przypadkowości zbiorów, które przekazywali niektórzy zbieracze - entuzjaści. Nic w tym dziwnego, albowiem jeszcze w początkach naszego stulecia badania etnograficzne nad kulturą lapońską traktowano w Szwecji jako uzupelnienie badań językoznawczych i przyrodniczych. Oprócz Nordiska Museet imponujące kolekcje zabytków etnograficznych z obszaru szwedzkiej Laponii znajdują się w Silver Museet w Arjeplog, Dalarnas Museum w Falun, Jokkmokks Museum w Jokkmokk, Norrbottens Liins Museum w Lulea. W okresie 1943- I947 prowadzono w Szwecji etnologiczne i archeologiczne badania nad kulturą nomadów Laponii, co w rezultacie dało dobrze opracowaną dokumentację terenową (fotografię etnologiczną, rysunki, wywiady, nagrania fonograficzne). Do dziś materiały zgromadzone podczas tych badań przechowywane są w centralnym archiwum etnologicznym, zajmującym się badaniem kultury Lapończyków w Szwecji, które mieści się w Nordiska Museet. Pracami badawczymi nad zagadnieniem kultury nomadów Laponii kierował E. Manker, etnolog związany z Nordiska Museet. W latach następnych (1947-1958) E. Manker wyodrębnił w swoich badaniach etnograficznych dwa tematy główne: a) badania nad miejscami kultu i pochówkiem u Lapończyków, oraz b) badania nad życiem codziennym i warunkami bytowania. W tym okresie powstają znane prace E. Mankera, między innymi De svenska (41O pozycji). Ta imponująca jjiillapparna (Szwedzcy Lapończycy górscy, 1947), Nagra lapska kultplatser (Niektóre lapońskie miejsca kultu, 1947), Lapparna som konstniirer (Lapończycy jako arty.ki, 1947), Lappmark (Laponia, 1953), The Nomadism of the Swedish Mountain Lapps (Nomadyzm szwedzkich Lapoń.czyków górskich, 1953). W póź- niejszym okresie zainteresowania badawcze E. Mankera ukierunkują się na symbolikę i funkcję sztuki lapońskiej, o której mówił, że "... w swoich formach pochodzenia jest to sztuka tak samo naturalistycznie prymitywna jak ryty skalne z okresu epoki kamienia" 12. Zasługą E. Mankera było wydanie w języku szwedzkim pracy Johannesa Schefferusa pl. Lapponia, która została napisana w języku łacińskim w 1673. Szwedzki przekład ukazał się dopiero w 1956 roku (wydanie angielskie w 1674, niemieckie w 1675, rrancuskie w 1678 roku), wydawcą było Nordiska Museet. Praca Schefferusa opiera się na relacjach szwedzkich misjonarzy protestanckich (S. Rheen, O. Niurenius, J. Torneaus) działających w Laponii w okresie XVII wieku. Ukazała się w serii "Acta Lapponica", poświęconej kulturze lapońskiej, którą publikuje wspomniane muzeum. 12 E. Manker, Niiidkonsl. Trolltrummans biLdvar/d, Halmstad 1965, s. 16. �118 Innym badaczem, którego nazwisko zapisalo się znamiennie w zakresie badań nad kulturą Lapończyków w Szwecji jest I. Ruong. Jego dociekania dotyczą przede wszystkim studiów nad tożsamością etniczną i kulturową Lapończyków, ich językiem i środowiskiem przyrodniczym, w którym żyją. Przez wiele lat T. Ruong przewodniczyI Krajowemu Związkowi Lapończyków Szwedzkich, który reprezentuje interesy ludności lapońskiej w kontaktach z rządem szwedzkim. Z inicjatywy L Ruonga została utworzona w roku 1962 instytucja rzecznika praw Lapończyków (samisk ombudsman). Jego zadaniem jest skuteczna ochrona praw Lapończyków szwedzkich w kontaktach z administracją terenową. Prace, które publikował L Ruong między innymi Samerna. ldentitet och identiletskriterier (Lapończycy. Tożsamo.{-ć i kryteria tożsamo.vci, 1981 Samerna i historien och nUliden (Lapo/lczycy w historii i wspólczesno.\~ci, 1982) uświadomiły czytelnikom i badaczom kultury lapońskiej w Szwecji, iż rekonstrukcja kulturowego dziedzictwa mniejszości lapońskiej jest obowiązkiem nie tylko samych Lapończyków, ale również władz szwedzkich. Od roku 1919 ukazuje się w Szwecji czasopismo "Samefolkets Egen Tidning" (własny Dziennik LapOllczyków), które w 1961 roku zmieniło tytuł na - "Samefolkets". Jest to najstarsze czasopismo lapońskie ukazujące się w Skandynawii. "Samefolkets" redagowany jest w języku szwedzkim, część zamieszczanych w nim informacji, recenzji i artykułów pisana jest w języku lapońskim. W języku lapońskim zamieszczane są przede wszystkim wiersze i opowiadania. Regularnie drukowane są informacje dotyczące sytuacji etnicznej Indian Ameryki Północnej, z którymi Lapończycy utrzymują bliskie kontakty. Znajduje to wyraz we wspólnie organizowanych konferencjach, sesjach naukowych, wystawach sztuki, wymianie stypendialnej. To, że językiem dominującym we wspomnianym czasopiśmie jest język szwedzki spowodowane jest sytuacją, że wielu Lapończyków ma poważne trudności w czytaniu tekstów w języku lapońskim. Należy bowiem pamiętać, że lapoński język pisany powstał późno w porównaniu z mającym długą tradycję językiem mówionym. Innym, i jak się wydaje nie mniej ważnym czynnikiem powodującym wydawanie czasopisma w języku szwedzkim (szwedzki jest językiem uniwersalnym dla wszystkich Lapończyków zamieszkujących ten kraj), jest duże zróżnicowanie samego języka lapońskiego. Język lapoński dzieli się na trzy zasadnicze grupy: I. centralną (centralsamiska), 2. południową (sydsamiska), 3. wschodnią (6stsamiska). Stosowanie pojęcia "język lapoński" jest nieco zwodnicze. Pamiętać należy, że Lapończycy używający na przykład sydsamiska (południowa grupa języka lapońskiego występująca w okolicach na poludnie od miejscowości Arvidsjaur i Arjeplog w Szwecji) nie rozumieją Lapończyków zamieszkujących ten sam kraj a mówiących na przykład centralsamiska (centralna grupa języka lapońskiego występująca w Szwecji na północ od miejscowości Arjeplog, którą �119 mówi większość Lapończyków szwedzkich oraz większość całej ludności lapońskiej zamieszkującej Skandynawię). Co więcej, w obrębie samej tylko grupy centralnej, podzielonej z kolei na trzy podgrupy: nordsamiska, lulesamiska, pitesamiska, występują znaczne różnice w zasobie słów oraz gramatyce. Niektórzy badacze postulują aby mówić nie o jednym ale o wielu, różniących się między sobą, językach lapońskich należących do ugrofińskiej grupy językowej 13. Na uwagę zasługuje fakt, że granice państwowe nie są żadnymi wyznacznikami języka lapońskiego i jego dialektów, których jest ponad pięćdziesiąt. Systematyczne badania językoznawcze wśród Lapończyków prowadzą uniwersytety w Uppsali i Umea. W Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru w Uppsali zgromadzono materiał lingwistyczny obejmujący dialekty lapońskie; podobnie w bibliotece uniwersyteckiej Carolina Rediviva. Ciekawym przykładem badań etnologiczno-językoznawczych jest program realizowany przez Instytut Etnologii w Umea zatytułowany Nordsvensk och samisk folkkultur (północnoszwedzka i lapońska kultura ludowa), poświęcony badaniom wzajemnych kontaktów kulturowych szwedzko-lapońskich na obszarze północnej Szwecji. Badania te wykazały między innymi, że każdy dialekt języka lapońskiego stanowi rozległy i odrębny system wzorców, sankcjonujący kulturowe kategorie i formy, za których pośrednictwem Lapończycy nie tylko porozumiewają się, ale co więcej, analizują rzeczywistość. Według L Ruonga to właśnie język jest kluczem do zrozumienia kultury lapońskiej. Ma on doniosłe znaczenie w codziennym życiu jako środek komunikacji między starszymi a młodszymi generacjami Lapończyków, jest ważnym składnikiem w bliskich kontaktach między Lapończykami 14. Współczesna Szwecja jest interesującym przykładem "mozaiki kulturowej". W tym kraju mówi się dzisiaj 126 językami. Svenska minoriteter czyli szwedzkie mniejszości Uest ich coraz więcej i już obecnie stanowią ważny w obrębie etnologii szwedzkiej temat badawczy) posiadają swoje organizacje kulturalne, prasę, programy radiowe i telewizyjne nadawane w rodzimych językach. Od 1953 roku także szwedzcy Lapończycy mają możliwość emitowania programu radiowego (210 minut tygodniowo) oraz telewizyjnego, co ma przybliżyć społeczność lapońską do szwedzkiej i stworzyć możliwość ich poznania. Trzeba jednak przyznać, że w świadomości wielu Szwedów Lapończycy pozostają kulturowo niżej rozwiniętą społecznością. Przylgnęła też do nich falalna nazwa "szwedzcy Indianie" (svenska indianer), co jest wyrazem patrzenia na Lapończyków i ich kulturę w kategoriach egzotyki. 13 Zob. N. E. Hansegard, Samernas sprak, w: Samerna - ett folk i fyra lander, pod red. L. Svonni Lund 1976. s. 32. 14 l. Ruong, Samernas verklighet, Sztokholm 1981, s. 20 i in. �120 W sierpniu 1971 roku odbyła Się w szwedzkiej miejscowości Gał1ivare konferencja naukowa poświęcona badaniom kultury lapońskiej w krajach skandynawskich. Na konferencji tej ustalono i ogłoszono program kulturalnopolityczny Lapończyków; podkreślono w nim dążenie do pielęgnowania swojej własnej, autochtonicznej tradycji i kultury oraz spójności międzypokoleniowej. Jednym z autorów programu był etnolog i językoznawca 1. Ruong. W deklaracji czytamy - " ... Jesteśmy ludem z własnym miejscem zamieszkania, z własnym językiem, własną kulturą i strukturą społeczną. Jesteśmy ludem w mniejszości, podzielonym między pallstwa, z małymi możliwościami wpływu na naszą własną sytuację. Musimy uzyskać miejsce w społeczeństwie dla naszych własnych hierarchii wartości, naszej kultury i naszego stylu życia" 15. E. Dahlstrom w swoim ciekawym artykule Den samiska minoriteten i Sverige 16 (M niejszo.fć lapO/iska w Szwecji) poświęconym historii Lapończyków zamieszkujących Szwecję wprowadza pojęcie "nordisk kolonialism", zwracając uwagę, że w historii szwedzkiej zapomina się o zjawisku kolonizowania Lapończyków przez szwedzkie państwo i Kościół protestancki. Wspomniany autor uważa, że obecnie mamy do czynienia z nową, ukrytą formą wypierania Lapończyków z ich ziem, z tak zwanym "wariantem technokratycznym" (teknokratiska varianten), polegającym na uprzemysławianiu obszarów zamieszkałych przez ludność lapońską. Każdego roku szwedzkie biura turystyczne reklamują targi lapońskie w Jokkmokk i Gallivare. Na kolorowych afiszach i mapach drukowanych przez firmę Sormlands Grafiska AB z Katrineholm dostrzec można uśmiechniętych Lapończyków. Te materiały przypominają jednak o drugiej rzeczywistości społecznej, zawierającej w sobie pytanie o miejsce Lapończyków i ich etniczną tożsamość w obrębie stechnicyzowanej kultury szwedzkiej. Waldemar Kopczyński LAPPS IN SWEDEN (Summary) The article draws the reader's attention to the place of Lapps in contemporary Swedish society. stressing their endeavor to maintain their own culture. The author indicates that the most important role in keeping their ethnic identity is played by the contact with a family group using Lappish in everyday life. The cultural heritage of Lapps is cultivated by museums (Nordiska 15 1(, l. Ruong. Samerna i historien ...• s. 258. A. Dahlstrom. Den samiska minoriteten i Sverige. w: Samerna - et! Pl/k .... s. \02-140. �J 21 Museet in Stockholm. Norrbottens Lans Museum in Lubi, Jokkmokks Museum in Jokkmokk) as well as institutions of research (Institute of Ethnology of the University of Ulmea, ULMA in Uppsala, Samernas Folkhogskola in Jokkmokk) presenting the achievements of many generations of Lapps - the oldest ethnic group in Scandinavia. The author also emphasizes that linguistic and ethnological studies on Lappish culture have been a traditional field of research of Swedish scholars such as, in particular, E. Manker and I. Ruong. Those scholars advocated regular research on the Lappish culture which is important to understand cultural and ethnic processes in today's Sweden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49df64f075d339eac653a8eadb8ec811.pdf 18aef261f13960be4834bac665deb107 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1338 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.407-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Angełow Bazan 2~7 Antonowski M. 1. 11 Arciszewski K. :J·H) Arnaudow Michaił :l25, 374 Azbelew S. N. 365-:166 Azdowski M. K. 10 Baliński K. 71 Bandarczyk Wasilij K. 1:31-147 13arag L. G. :l68 Bar jaktarović Mirko :177 Barszczewski J. :J9 Bausinger H. !)5, 102 Bąk Stanisław 177-200 f1cncdicti .T. B. 24 Berwiński R 71, 74, 7fl, 81 Bessonow P. /I.. 24 Biegeleisen Henryk 59, 82, 85, 245, 247 Bielski Marcin 122 Blomkwist J. E. 137 Błachowski Aleksander 301-318 Blaszczyk Stanisław 399-402 Bobrovskij P. :19 Bogatyrew Piotr Grigorjewicz 159-176, 378 Bohdanowicz Janusz 201-211 BoHin 1. N. 11 Bratanić B. :179 Brudnyj W. :~Ol,:306, :lO8 Bruk S. 1. 379 Bujak Jan 385 Burin L 374 Burlasowa Sonia 3'60 Burszta Józef 5-32, 37, 107, 112 Caplovic J. 39 Chaburiew G. A. 143 Chętnik Adam 390 Child F. James 337 Chodźko Aleksander 361 Ciborowski Edmund 390 Cocchiara Giuseppe 17, 334, 338, 339 Cochin J . .i80 Czacki Tadeusz 1:~ Czaplowicz Jan 16 Czarnowska M. 25 Czeczot J. 25 Czekanowski Jan 215, 216, 241 Czelanowski F. W. 24 Czerwiński L Lubicz 39 Danielewski L. 81 Daniłow K. 25 Delaveaux L. 39 Dinekow P. 375 Dobrowski Józef 16 Dołęga Chodakowski Zorian 23, 24 25, 26 Domeyko L 349...• 350 Domiańska Henryka 342, 343 Droppowa Lubica 360 Dybowski Benedykt 372 Dzendzelivśkyj .J. O. 379 Dzordzević Tihomir 246 Eniczerow N. G. 326 Erben Karol Jaromir 24, 361 Fial Karol 383 Fiłatow A. 305 Fischer A. 230 Flizak Sebastian 406 Frolec Vachav 376 Gajek Józef 219 Galtier Ch. 382 Ganekaja Olga 376 Gasparikova Viera 360, 36'2, 363 Gamarecki W. H. 39 �KoUar J. 24 Kołas Jakub 145 Kołłątaj Hugo 1:3, 3H)--:323 Komorovskij Jan 378 Kondratjewa S. 368 Konopczanka Antonina 83 Kopczyńska-Jaworska Bronisława Gierodnik G. :302, 304, 307, 311 Giovanni Gaetano 336 Gliński A. J. 71 Gloger Z. 47 Gładysz Mieczysław 385 Godin Amelia 361 Gorki I. G. 11 Gracianskaja Natalia 376 Granowski T. N. 31 Grigorowicz W. I. 24, 25 Grimm J. i W. 19 Grohsl Margit 384 Grynbłat M. J. 137, 143-144 Guilcher J. M. 382 176, 387-398 Kopernicki Izydor :l6 Korniewa A. :307 Korniłowicz A. 26 Korzun I. P. 140 Korytko Emil 24 Kostkova Anna 359 Kostrzewski J. 218 Kotula Franciszek 263-300 Kozłowski K. 39 Kowalska-Lewicka Anna :377 Krasińska Ewa 385 Kraszennikow S. 372 Kraszewski J. I. 73, 75 Krauss F. S. 38 Królikowska Elżbieta 405 Krygar H. 24 Kuba L. 38 Kukuljević-Sakcinski L 24 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 41, 390 Hanka Wacław 23 Haupt L. 39, 40 Heikel A. D. 220 Heimerl Werner 383 Herder J. G. 18, 20 Herrmann Joachim 351 I-lilferding A. 38 Hnatjuk Wołodymir 359 Horak Jiti 261 Horvatkowa Emilia 359 Ikonomow Wasyl 248 Lafitan Fr. 8 Latković Vido 261 Lebiediewa N. L 137 Ligęza Józef 406 Limet E. 381 Linette Bogusław 379-382 Ljubić S. 24 Lompa Józef 53 Jagieła Kazimierz 213-243 Jahoda Gustaw 96, 105 Jasnosz Stanisław 351-358 Jason Heda 383 Jech Jaromir 360, 362 Jezierska Renata 333--340 Jezierski F. S. 13 Joisten Ch. 382 Jordan Ivanow 253 Jordan J. P. 24 Jucewicz L. A. 39 Jung Carl Gustaw 263 Kamarow A. M. 139 Kamocka Maria 405 Kapełuś H. 362, 363 Karadżić Vuk St. 23 Katranow N. N. 24 Kawielin K. D. 31 Kirkor A. H. 39 Klaproth J. 372 Klimova Dugmar 378 Kolberg Oskar 33-94, 111-117, Łęga W. 237 Łomonosow M. W. 11 214 Maepherson J. 17 Mader J. 16 Majkow W. N. 31 Maksymowicz M. A. 25 lVIakulski Krzysztof 390 lVIałczanowa L. A. 139 Małczanowa L. lVI. 137 lVIarcinkowska Halina 342, :347 Marcinkowski A. 39 Masłowa G. S. 1:)7 Maurizio A. 214 159- �40~} Melzer J. Hj Michalek Jim 360 Mickiewicz Adam 123, 125-128 Miladinow D. 24 Miller Elżbicta 71-94 Miller W. 366 Minkow Cwetan :175 Mioduchowska Marianna 390 Moszyński Kazimierz 214, 216, 235, 241, 242, 261 Mozejko E. 302 Mukarovsky J. 164 Murayama Shichir6 372 Murko Matija 261 Muśinski Mikulaś 358 Rakowiecki 1. B. 24 Ramanow E. 144 Raulin H. 382 Richl W. H. 22, :31 Romanska C. 375 Rudzka Aldona 384-385 Rylski Neofif 24 363- 368, 373-376 Simonides Dorota 95-109, 358-363 Simwierstow J. 306 Skrukwa Agata 55-68 Smirnow J. 366 Smolerj J. E. 24, 39, 40 Sniegiriew 1. M. 25 Sobisiak Walerian 370-371, 383-384 Sobotka P. 38 Sriezniewski Ismail Iwanowicz 25, 149- Ognjanowa E. 375 Okazaki Krystyna :i72-:n:l Optołowicz Janusz 406 Osinin Dymitr :174 Ozgowicz Edward 405 158, :1l9-:323 152 Sabalenko E. R. 145 Sacharow l. P. 27 Sasińska-Klas Teresa 368-370 Schlegel F. 19 Schneeweis Emil 384 Seguin Elise 380 Sekuła Michał 343 Serżputowski A. K. 144 Seweryn Tadeusz 388--389 Sharp Cecil 381 Siedow W. W. 142, 143 Siemieński L. 71 Simiczijew Kole 245-262, 325-332, Nadieżdin N. 1. :31 Naruszewicz Adam 13 Nasz Adolf 387-398, 405 Naumow E. P. 364-365 Nechmenin N. 247 Nedo Paul 361 Niederle Lubor 209, 247 Niehorska E. 385 Nikifarowski M. .J. 144 Nikolski M. M. 139 Nizio Krystyna 117-129 Palacki F. 24 Paradowska Maria :341-350 Pauli Ż. 24 Pilichowska Bogdana :18:) Pitoń Jan 342, 344-346 Pitrć Giuseppe 333-:140 Podoh'lk Jan :359, :177 Pol Wincenty 31 Połujański A. :19 Popiel L. 217, 211 Popowicz R. 24 Pranda Adam 359 Primowski Atanas 3H Prus-Chąciński T. M. 312, 346 Pszczółkowska-Simiczijevi Janina PuHkowa E. 81 Purkynie Jan Ewangelista Putiłow B. 366 158 H9- Staró-Moravcova Miriam 377 Steininger H. 383 Steller G. W. 372 Stojanović M. 24 Stożek Władysła\v 406 Stryjkowski Marcin 122 Suboczowa Maria 405 Surowiecki W. 26 Suszil F. 24 Sutter August 384 Svobodova Vlasta 370 Szafarzyk J. P. 24, 26 Szafel' Władysław 269 SZ:H~iawski Klemens 96 Szapkare\v Kuzman 325-332 �<110 Szaulicz Nowica 120 Szpilewski P. 25 Srehhik Svetozar 360 Święcki T. 39 Tarko Medard 33-54, 299, 376-379 Tatiszczew W. N. 11 Tereszczenko A. W. 31 Toch H. J02 Tokariew S. A. la, 141, 142 Torii R. 372 Tremaud H. 381 Trietiakow P. N. 142, 143 Tułtus T. 307 Tyszkiewicz E. 39 Urbancova Viera 16, 30 Verković Stefan 326 Vlachos Theodoros 383 Vlahović Petal' 111-117 Vraz S. 24 Wacław z Oleska (Zaleski) 24 Wakarelski Christo 374 Wali górski Andrzej :385 Weber-Kellermann I. 21 Wenelin J. I. 24 Wieliczka Zygmunt 342, :346 Wieresajew Wikientij :101 Wierzbicki F. 349 Winigradowa L. :367 Wogorow I. 24 Wojnacki W. :349 Wódz Jacek 368 Wójcicki K. W. 24, 71, 72. 87 Wróblewski Tadeusz 41, :376. :399-404 Zaleski A. I. 138-139 Zejler H. 24 Zelenin D. K. 166 Zien kiewicz R. 25 Zilynskyj Orest 378 Zmorski R. 71 Znamierowska-Prlifferowa Maria 390 Żuczkiewicz W. A. 142, 143 Żurawski Tadeusz 390 �INDEKS adaptacyjne vt1a:;y procesy 309 eblO~rilficzne -- 37D form:{ -- - ukrilińskie budownictwo spichrze, budownictwo p. zabudowa ludowe chatą, domy, wsi ;J;j, 40, 47, 1:]7, 288; 11--12 słowiailscy współżycia 23-25 społeczności lokalnej :'85 50, ,51, 71-94, 77 ludowe rosyjska folkloryści 281, :J60 88 ludowe 35, 40, 46-48, :301-363, 374-375 -- białoruskie 368 51 foH:Jorystyka 2!1 382 :3:'4·335 --- ukraiński słowiań:;1de ballada ludowa bajkil magiczna "LO, 275, 278, 280-281, siowny :;ycylijski In badania terenowe - języko:cnawcze bajki HZECZOWY garncarstwo p. majolika garncarstwo 272, 277 gospodarstwa chłopskie 287 grafika ludowa 380 gry i zabawy 35, 40, 45,381 370-377 by liny :lG5-:Hl!i chata 180 1<JSOWSk,l czarownice 181 :l8 l c kalendarz demonologia :3;;, 40, :38:]-384 di,llekty ludowe 2G domy przy~;łup()we 277 drukowanie płótna drzew~o ;;ycia 384 etnogeneza etnografia - białoruska ---- słowiańska radziecka - włoska 135 ·145 5-:J2 ludowa :364-:368 ludowa bułgarska macpdońsbl - plebejski ewolucyjny komputer 380 :335 w etnografii komunikacja 186-187 kosa 17n korowaj :311, :n:~ kutia 374 32-5--3:32 farbowanie tkanin :n1 folklor dziecięcy :35 jugosłowiański 40, 56 kierunek - 385 -- k;lrczma kultura 1:31-1:;5 epika - 141-144 181 epika - 385 382 kolt;dy 273, 281, :J07 kołomyjki 47 Białorusinów 8, 30-:31, -- :370 obrazkowy kapliczki nadrzewne ,;łupowe :J84 111-117 rnaterialna plebejska :38:3 1 :)';, Białorusinów J:JH 380 -213 kuznia 382 J.;-wC',c,tionarillsz legendy literatura liny, ki, 35, 40, 50; e175, 378 ludowa p. bajka, epika, legendy, 1:3 etnograficzny folklor, literatura ballada, kolędy, by- kołomyj- straganiarska, �412 opowiadania, pleSI1l, pieśniarze, podania, poezja, przysłowia, zagadki - straganiarska 274 ludowość 27-29 ludoznawstwo 6, 20 - łużyckie 15 - polskie 12.-14 magia 47, 95, 108, 163, 169, 282, 288, 359 majolika rzeszowska 277 meblarstwo polskie 277 medycyna 35, 40, 51 metoda funkcjonalno-strukturalna 161-176 miedza 377 mitologia 35, 40, 336 monografie kołchozów 1:37 muzyka ludowa 192, 375 muzyczne instrumenty 35, 356 rańtuehy 278 region etnograficzny regionalizm 29:3-295 rolnictwo 35:3 narzędzia do obr{jbki włókna 377 narzędzia rolnicze p. kosa, stępa, wozy obrzędy ludowe 35, 40, 47, 288, 301-318 - - doroczne 163 - - chrzcinowe 311-:312, 315 - - narodzinowe :;59 - - pogrzebowe 117, 378 - - weselne 44, 50, 51, 135, 139, 189, 245-260, ludowe 17, 23, 35, 40, 44-50, slawizm 29 spichrze ziemne 201-211 stępy 21:3-24:3 strój ludowy 137, 165-166, 187, 277 sztuka ludowa p. grafika, plastyka sztuka ludowa 357 - sakralna 384 bułgarskie 3n··374 buntownicze 60 jugosłowiańskie 114 miłosne 374 mityczne 374 niemieckie 19 obrzędowe 374 odpustowe i jarmarczne patriotyczne 60 - - rosyjskie 25 - - rzeszowskie 281, 283 - - weselne 245-262, 374 pieśni systematyka 89 l~ieśniarze, bajarze 378 plastyka ludowa 283 tańce ludowe :35, 44, 49, 50, 381, :382 teatr ludowy 172 tkactwo 1:37, :356, :;7 J tradycje ludowe sycylijskie :j;Hi - - włoskie :3:34 55-68, 375, 381 - :37, 294-295 310, 359, 374 - - zaduszkowe 316-317 ogień, sposoby niecenia 359, 377-378 opowiadania ludowe 35, 44, 4.5, 47, 49, 87 - - słowackie 360 pieśni podania 35, 40, 45-47, !J5-109 - wierzeniowe 96-108 poezja ludowa 25-26 pożywienie ludowe p. korowaj, kutia pożywienie 35, 47, 181-186, 377, 382 - obrzędowe 190, 21:; prawo 35 proza ludowa :359-360 prozy ludowej katalog :378 przechowywanie ziarna 201-211 przemiany społeczne wsi 368-:\70 przemysł ludowy 273-280 przesądy 95-J 08 przędzalnictwo 40 przysłowia 25, 35, 40, 44-47, 50, 368, :375 ubiór p. strój, rańtucb ubiór :35, 40, 45, 47, :356 uprav"a migdałów :382 - 274, 360 wiedza lGdowa o glebach :38:i wierzenia 40, 45, 50, 95-108 - białoruskie 140-141 - słowiańskie 357 wozy 187 wyrób mas!<:l :;77 z<lhawa ludowa :178 biegi lnagiczne 2g:~ zabudowa wsi '~5 Za z;'łgadki :~5J 44, 47, 375 zagrody wiejskie 288 �413 zakazy magiczne 359 zawodzenia żałobne 117 znachorka 102 zwyczaje rodzinne p. obrzl;dy zwyczaje i obycz<.ljc 288 rodzinne zwyczaje doroczne 49, 312-313 - sobótkowe 44 - kolędnicze 302 - weselne 383 - prawne 64, :~77,383 �I,~'-;El(S ETNO-GEOGRAFICZNY Iluś Amcryl,a Pldn. i\rauk:::inic -. :350 Dr"azYlia :541-:~50 Indianie brazylij:;cy 1'31',-:na :--:crbia, łużyccy ~;łowacja 16, 24-2(i, 35 i -358, Syc:/lia ij 17, 201-207 383 Bałkany Ukraina, 35) :364--367, 378 Baskowie Besarabia :382 208 Białoruś, Białorusini \'i~gry .'34, 47, !iI, 12:1-124, 16, 24, 26, 30, 210, 371 Cyg,mie 40-41 :.W'l, Fr8ncja 208, :380-382 0-:31], :ll 377 Litwa, Litwini Łotwa 304, :311 Łużyce :34, 41, 47, 51-52, 14, 245-262, 325-332, 373-376 Morawy 210, 359 12:3 15, 24, 26, 40, 377 Macedonia 24, 163, 165,210 Niemcy 18-22, N.H.F. 99 Zakarpacie 117, l:~-H" 34-53, 49 227 364-365, 47 Kaliskie K~lszuby 46 21f) Kieleckie 46 Krakowskie [\:ujawy 44 'H Lubelskie Lernkowie 46 49 Lt;czyckie 46 Ma~opolska 215, :185 r,,1azowsze 47 Podhale 49 46-47 P07n<lńskie Rumunia 210 Przemyskie 50 Haoomskie 4G 10-12, 311, 131-135, 208, 210, 50 7Viią~ek Radziecki :301-:318, :j7!) Pokucie Rosja 208, :,4, 108 377 24, 26, 111-117, :378 40, :n5 Brytania Bojkowice Kaukaz 21 :l, 2];', WłodJY 209, :38" Wołyń 51 Chdmskic Karpaty 209, (j 38:3 Huculi 50 Jugosławia 62, 376- :17n 208 I'olsl,u, Grecja :W4-36:i, Zyd~~i 41 Estolii:: :j] 260, :;0, 16:!, :;59 5-158, Ukraińcy:!;', Wielka 135-147, 208, 302 Bułgari:J, Bułgarzy 14, 26, 260, :373-:376 Czechy 1:.W, 40 361-:168, 209, ·"17 'i'c.:i;H'Zy Europa 14, Serbowie Sło\viailszczyzl1<l Azj~, 209. :379 i\jnoVl./ie ;jri2·_·;)7~i Ausiria l u:! Serbowie :377 :;48-:~50 :342 Sybcrić-. l"~'.l.T\lJ(J!1~i ;) i Podlwrp<lck,\ 24-27, 31, 120 4.5 208, 210, 213-243, �Rzeszowskie 49, 277-288 Sandomierskie 4:3 Sanockie-Krośnieńskie 49 Śląsk 48, 84, 96, 100-107, 151-1:')8, :385 Tarnowskie 49 Tatry 49 Warmia i Mazury Ziemie Zachodnie Żydzi 268 Indeksy opracowała 48 106, ]07, 125, 21:l J. Gerlach-Klndni.cka ��SPIS ILUSTRACJI 1. Ostatni skrzypek wiejski w Grębowie (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) 2. Typy jam na ziarno (tabI. rys.) . 3. Jama na zboże wyłożona słomą (Słowacja); wg J. Kudrnaca 4. Model zrekonstruowanej jamy na ziarno z miejscowości Klucov (Czechy); wg J. Kudrnaca . 5. Niektóre typy archeologicznych jam na ziarno odkryte w Europie, zestawione przez J. Kudrnaca (tabI. rys.) . 6. Prymitywna stępa kielichowata. Zada brze, pow. Kozienice. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 662/5127; fot. B. Jankowska, 1969 1'. . 7. Otłukiwanie w stępie kielichowatej stęporem a wydłużonym uchwycie. Siostrzytów, pow. Lublin. Badania PAE, kwest. 6, 1965; fot. G. Klaska, 1965 r .. 8. Stępa kielichowata z niską podstawą. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. A. Kuczyński, 1964 1'. . 9. Stępa kielichowata z uchem u dołu. Istebna, pow. Cieszyn. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr inw. 54/1; fot. K. Wecel . lO. Stępa kielichowata z uchem u góry. Borki, pow. Zwoleń. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 929/5720; fot. B. Jankowska, 1969 1'. • 11. Stępa cylindryczna z dwustronnym stęporem a długim uchwycie. Dzbanów, pow. Ząbkowice Sląskie. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2564; fot. E. Witecki, 1971 1'. . 12. Stępa kielichowata ze stęporem młotowym. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej Wsi w powiecie Oświęcim • w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów ...- Lud. t. LVII 205 210 222 223 224 225 225 227 prawnych w XIX w. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1968, nr 3, s. 57, ryc. 27; [ot. J. Czajkowski, 1967 1'. • 1:3. Stępa cylindryczna z jednostronnym stęporem z uchwytem w formie poprzeczki. Stubienko, pow. Radymno. Badania PA E, kwest. 6, 1964; fot. M. Kurek, 1964 1'. • H. Tłuczenie w stępie cylindrycznej jednostronnym stęporem. Bartne, pow. Gorlice. Badania PAE, kwest. 6, 19,64; fot. J. Kłodnicka, 1964 r .. 15. Stępa przysiadkowa z dwustronnym stęporem. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, op. cit., s. 56, ryc. 26; fot. J. Czajkowski, 1967 r .. 16. Stępa kamienna o formie walcowatej. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Badania PAE, kwest. 4, 1961; fot. T. Skarżyński, 1961 1'. '!'i 193 202 205 227 229 229 230 231 �418 17. Stępa nożna połączona ze stęporem. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna, t. 4, 1960, tab!. V/2; fot. K. Wecel . Ul. Stępa nożna o samorodnej formie. Komorów, pow. Kolbuszowa. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. J. Pyzik, 1964 r. . 19. Ciężka stępa nożna. Pracze, pow. Milicz. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2053 . 20. Stępa mechaniczna tzw. na wiatTaku. Miasteczko Mikstat, pow. 05trzeszów. Reprod. [z:] L. Popiel, Stępa w Polsce, "Luci" J ~n{i, t. :H, s. :no, ryc. 7 . 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula w terenie (rys. Jerzy Sienkiewicz) 2:3. Giuseppe Pitl'Ć (1841-1916). Reprodukcja 7. Enciclopedia italiana. t. XXVII. Roma 1935, s. 44:3 24. Tadeusz Wróblewski . 237 238 239 241 263 298 333 399 SPIS MAP L Formy stęp ręcznych i stęporów . 2. Stępy nożne jej formy wyjściowe i pochodne 221 236 �.. ILL USTRA TIONS 1. 2. :l. ·L 5. 6. 'l. o. D. lO. II. 12. The !,lS! village fiddler at Grębów (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) T.\·pes "r holes ror grain (table fig.) . Hole LII' grain strewn with straw (Slovakia); ace:. to J. Kudrnac Model ur recon,tl"llcted hole roI' grain [rom Klucov (Bohemia); ae:c. to .T. Ku<!rnac Some t.vpes or archeologic:al holes for grain, discovered in Europe. Compiled hy J. Kudrnac (table fig.) . Pl'imilivp cup-y.shaped grain cmshing mill. Zadobrze, pow. Kozienice. From tIll' colleclion or the Radom MUiieum No. 622/5127. Photograph by B.. Jankowska in l!J'6fJ Crushing glain in Uw grain crushing mill with the help of crusher with elongated handle. Siostrzytów, pow. Lublin. Examinations of PAE, kwest. fi. HHi5. Photograph by G. Kloska, 19165. Cup-shaped grain crushing mill with a low base. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Examinations of PAE, kwest. 6, 1!}64. Photograph by A. Kuczvńsk i 19fi-ł . Cup-shaped grain crushing mill with CI handle at the bottom. Istebna, pow. Cieszyn. From the collection of the Archeological and Ethnographic: Museum in Łódź, exhibit No. 54/1. Photograph by K. Wecel CLip-shaped grain crusing mill wilh a handle at the top. Borki, pow. Zwoleń. From the collection of the Radom Museum, exhibit No. 929/5720. Photograph by B.• Jankowska 1969 . Ban'e[-shaped grain crushing mill with two-sided crusher. Dzbanów, pow. Ząbkowice SI. From the collection of the Wrocław Ethnographical Mu,cum, exhibit No. E-2;564. Photograph by E. Witecki 1971 . Cup-shaped grain crushing mill with hammer crusher. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Rcproduction from J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej W:;i 111 powiecie Oświęcim w świetle testamentów, inwentarzy prawnych 10 XIX 205 210 222 2'2'3 22-1 225 225 227 i innych (Folk Culture of Stara Wieś, District of Oświęcim in the Light of Testaments, Stock-Books and Other Legal Act in XIX c.). "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", No.3, p. 'i7. rig. 27. Photograph by .J. Czajkowski, 1967 . H. BillTel-shaped grain crushing mill with one-sided crusher; handle in the shl1pe of cross-bcam. Stubienko, pow. Radymno. Examinations of PAE, k,vest. fj, 1964. Photograph by M. Kurek, 1964 . l-ł. Crushing grain in the barrel-shaped grain crushing mill with the help oE one-sided crusher. Bartne, pow. Gorlice. Examinations of PAE, kwest. H, 1964. Photograph by J. KłQdnicka, 1964 . aktów 193 202 205 w. 227 229 229 �-1:30 15. Grain crushing mill with two-sided crushcl'. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reproduction from J. Czajkowski, op. cit., p. 5ri, fig. 26. Photograph by J. CzajkowskJ., 1967 . 16. Cylindrical grain crushing mill made of stone. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Ęxaminations of PAE, kwest. 4, 1961. Photograph by T. Skarżyński, 1961 17. Pedal grain crushing mill linked with crusher. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" (Works and Materials of the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź), Ethnographic Section, 1960, vol. 4, tab. V/2. Photograph by K. Wecel 18. Pedal grain crushing mill of natural shape. Komorów, pow. Kolbuszowa. Examinations of PAE, kwest. 6, 1964. Photograph by J. Pyzik, 1964. 19. Heavy pedal grain crushing mill. Pracze, pow. Milicz. From the collection by Ethnographic Museum in Wrocław, exhibit No. E-2053 . 2/J. Mechanical grain crushing mill, so-called "on wind-mill". Mikstat, pow. Ostrzeszów. Reproduction from L. Popiel, Stępa w Polsce (Grain Crushing Mil! in Poland), "Lud" (Folk) 1936, vol. 34, p. 270, fig. 7 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula at work (drawn by Jerzy Sienkiewicz) . 23. Giuseppe Pitre (1841-1916). Reproduction from Enciclopedia italiana, vol. 27, Roma 19'3'5, p. 443 24. Tadeusz Wróblewski . 23C 2:11 231 238 na 241 263 293 333 39~ INDEX OF MAPS 1. Forms of hand grain crushing mills and crushers 2. Pedal grain crushling mills - initial forms and derivatives 221 236 �Spis I. treści NA VII MIĘDZYNARODOWY KONGRES SLAWISTOW Józef B u l' S z t a, Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia l folklorystyka . Medard T ark o, Regionalne monografie etnograficzne Oskara Kolberga i ich znaczenie dla rozwoju badań słowianoznawczych Agata S k l' U kwa. Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga Elżbieta M i 11 e 1', Bajka ludowa w zbiorach Kolberga (Z problemów warsztatu zbieracza i wydawcy) Dorota S i m o n i d e s, Współczesne podanie wierzeniowe . Petal' V l a h o v i ć, Jugosłowiańska kultum ludowa i folklor w pracach Oskara Kolberga Krystyna N i z i o, SŁowiańskie tradycje pogrzebowe a "śpiew" Pani w Liliach A. Mickiewicza Wasilij K. B a n d a l' c z y k, Etnografia BiaŁorusi okresu powojennego . Janina P s z c z ó ł k o w s k a - S i m i c z i j e w, Ismail Iwanowicz Sriezniewski o polskości Sląska II. STUDIA, ROZPRAWY, 5 33 55 71 95 111 117 131 149 ARTYKULY Bronislawa K o p c z y ń s k a - .J a w o r s k a, Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P. G. Bogatyrewa . Stanislaw Bąk, Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza Janusz B o h d a n o w i c z, Spichrze ziemne . Kazimierz J a g i e ł a, Formy stęp w Polsce i ich Występowanie Kole S i m i c z i j e w, Macedońskie ludowe pieśni weselne . 159 177 20l. 213 245 HI. MATERrAL Y r OMOWIENIA Franciszek K o t u l a, Z doświadczeń, prac i przemyśleń regionalisty . Aleksander B l a c h o w s k i, Stosunek do starych zwyczajów i obrzędów ludowych oraz tworzenie nowych \V Związku Radzieckim . Janina P s z c z ó l k o w s k a -S i m i c z i j e w, Hugo Kołłątaj o roli etnografii Kole S i m i c z i j e w, Zbieracz i wydawca macedońskich ludowych utworów epickich Kuzman Szapkarew (1834-1909) . Renata J e z i e r s k a, Giuseppe Pitre - sycylijski Oskar Kolberg. Maria P a r a d o w s k a, Polonica brazylijskie - Kalendarz "Ludu" 26:3 301 319 375 333 341 �422 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW l CZASOl'ISlVI Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und VineLa. (Fl'uhe Kullure cler Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971 (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota Simonides) . Śpiewająca lipka. Bajki Slowian zachodnich. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) . Slavjanskij i ba1kanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz, Przeobrażenia spoleCime wsi Pleszów, wlqczonej cło Nowej Huty, 1949-1969. Ossolineum, vVroclaw-Warszawa-Kmków-Gdańsk !!J71 (Teresa Sasińska-Klas) 351 358 361 363 3('8 . Vlasta Svobodova, O horackcm modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1m2 (Walerian 370 Sobisiak) Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. (Język Ajnów pólnocnokul·ylskich). Wyd. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) . B'lgarsko narodno tvorcestvo, t. I-XIII, SoCija 1961-196;) (Kole Simiczijew) . Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tal'/w) . Arts et Traditions Populaires. Revue tl'imestrielle de la Societe d'Ethnographie francaise. Annee 17, Paris 1969, z. 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Osterreichische Zeitschrift fu,r Volkskunde. Nowa Seria, t. 2;;, ogólnego zbiol'U t. 74, Wiedeń 1971, z. 3-4 (Walerian Sobisiak) . Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", t. XXIXXIII, z. 5, Kraków 1971 (Aldona Rudzka) . 372 373 376 379 383 384 V. KRONIKA XLVII Walne (Medard Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja n,lukO\v,1 \\' O~t ro!<,:('(' 387 Tarko) Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL 7. dzialalności w ukresie od do 31 maja 1972 1'. (Adolf Nasz, Bronislawa Jaworska) lipca lD7! 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Wspomnienie cji (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz) . Maria Kamocka (Elżbieta Knilikows!ca) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (piotr Kaleciak) Władysław Stożek (piotr Kaleciak) Indeks osobowy Indeks rzeczowy Indeks etno-geograficzny Spis ilustracji map Illustrations pośmiertne i wyl,az publikH39fJ 405 405 405 406 406 406 407 411 414 417 419 �Contents I. PROBLEMS OF VII INTERNATIONAL CONGRESS OF SLAVISTS .J()zcl: B u r s z t a, Slavonic Ethnography and Study ol: Folklore in the Period of Enlightment and Romanticism . Medard T a r Je o, Regional Ethnographic Monographs of Oskar Kolberg and Their Importance in the Development of Slavistic Research . Agata S k l' U k \V a, Social Problems in the Song Collection of Oskar Kolberg Elżbieta M i II e 1', Folk Fable in Kolberg's Collection (the problems of collector and publisher) . Dorota S i m o n i d c s, Modern Superstitious Beliefs . Petal' V I a h o v i ć, Yugoslav Folk Culture and FolklOl'e in the Works of Oskar Kolberg . Krystyna N i z i o, Slavonic Funeral Traditions and "Song" of Lady in the poem The Lilies by A. Mickiewicz. Wasilij B a n d a r c z.y k, Ethnography of Byelorussia in the Post-War Period Janina Pszczólkowska-Simiczijew, I. I. Srezniewski About the Polish Character of Silesia 5 33 5!) 71 95 111 117 131 149 II. STUDIES, REVIEVS, ARTICLES Bronislawa K o p c z y n s k a - J a w o r s k a, Functional-Structural Method in Ethnographical Research of P. Bogatyrew . Slanislaw Bąk, Changes in the Forest Village in the Last Fifty Years ,Janusz B o h d a n o w i c z, Earth Granaries Kazimierz J a g i e I <I, Forms of Grain Crushing Mills in Poland and Their Occurrence . Kole S i m i c z i j (' w, Mncerlonian Wedding Folk Songs III. MATERIALS 159 17'1 201 213 245 AND PAPERS Franciszek K o t u I n, A Regionalist's Work, Experiences and Considerations Aleksander B ł a c h o w s k i, Attitude to Old Folk TradHions and Rites and Birth of New Ones in the Soviet Union. Janina Pszczólkowskc:-Simiczijew, Hugo Kolłątaj's Opinion on the Function of Ethnography . Kole S i ill i c z i j (' w, Kuzman Szapkarew (1834-1909) - Collector and Ed.itor o( Mncedonian Folk Epic \\'orks . Renata J c z i e r s li. a, Gi Llseppe Pitre the Sicilian Kolberg . Maria P a r <I d a w s k a, Brasilinn Polonka (the Calendar of "Folk") 263 301 319 327 333 341 �42L IV. CRITICISM, REVIEWS OF PUBLICATIONS AND PERIODICALS Joachim H e l' l' m a n n, Zwischen Hradschin und Vineta. (Frlihe Kultlll'e der Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971, (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota SimOnides) Singing Linden-Tree. Tales of West Slavs. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) 358 36) Slavjanskij i balkanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz Social Changes of the Village Pleszew, Annected to Nowa Huta, 1949-1969. Ossolineum, Wroclaw-Warsaw-Cracow-Gdańsk 1971 (Teresa Sasińska-Klas) 3~1 . 363 368 Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum, Nowe Miasto in Morawy 1972 (Walel'ian Sobisiak) . Shichiro Murayama Kita-chishima-ainu-go. (Language of North KuriI Ainu). Ed. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) B'lgarsko narodno tvorcestwo, vol. I-XIII, Sofija 1961-1965 (Kale Simiczijew) Ethnologia Slavica, vol. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tarko) . Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Societe d'Ethnographie fraDl;:aise. An-nee 17, Paris 1969, fas.cicles 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Ijsterreichische Zeitschrift fUr Volkskun-de. New Series, vol. 25; vol. 74 of the whole collection, Vienna 1971 fascicles 3-4 (Walerian Sobisiak) . Ethnographical Works. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" (Scientific Publications of the Jagiellonian University) vol. 21-23, fascicle 5. Cracow 1971 (Aldona Rudzka) . 37() 372 373 376 3';"9 383 384 V. CHRONICLE XLVII General in Ostrołęka Account of the ciety for the nislawa Meeting and Scientific (Medard Tarko) Session of Polish Folkloroistic Society . 387 activities of Administrative Board of Polish Folkloristic So,period since July 1, 1971 !-ill May 31. 1972 (Adolf Nasz, Bro- Jaworska) . 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Posthumous cations (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz~ . Maria Kamocka (Elżbieta Królikowska) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (Piotl' Kaleciak) Władysław Stożek (Piat?' Kaleciak) Index Illustrations recollection and index of publi399 405 405 405 406 406 406 407 419 �"LITERATURA LUDOWAH Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: WROCLAW. UL. SZEWSKA 36, TEL. 438-32 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo--literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materialy związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.) Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu 'kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL Wrocław, ul. Szewska 36, tel. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYsTWA w latach 1895-1973 013 T57/ . 1\(.373 LUD (1895-1973) Tomy I-LVII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1973) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1973) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1973) Zeszyty 1-31 część I POMOHZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 . część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZF. i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MALOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1973) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1973) Tomy I-VII LITERATURA LUDOWA (1957-1973) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1973) Tomy I-XV DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Recdycjct - POLSKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1973) 36 tomów. Edycja - 21 tomów Zamówienia przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. ul. Sze'Nska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57f75d2abc7b58288fac64527ead175b.pdf bbbd30e78bba88a5dc9fb3e149d79031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1335 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.351-386 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. c E R E z N E J Lud, t. 57, 1973 .Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und Vineta. (Friihe Kulturen Urania-Verlag, Leipzig-Jcna-Berlin 1971, ss. 285, 79 ryc. oraz flO zdjęć czarno-bialych i barwnych na osobnych tablicach. Westslawen). der w tekście Badania nad wczesnośredniowieczną Słowiańszczyzną, zajmującą obszary między Labą i Dnieprem i od Bałtyku po Dunaj, prowadzono podczas ostatniego ćwierćwiecza z olbrzymim rozmachem. Nastąpił szeroki rozwój prac archeologicznych, a nieliczne z tego czasu przekazy i źródła pisane mediewiści poddali ponownym wnikliwym studiom. Do badań - zwłaszcza nad nazewnictwem - włączyli się językoznawcy, nie mówiąc już o innych dyscyplinach pomocniczych, które przyczyniły się do rozwiązania wielu skomplikowanych zagadnień dotyczących przebie-. gu procesu dziejowego na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery. Częstokroć badania te ujęto \V odpowiednie ramy organizacyjne i instytucjonalne dla sprawniejszej realizacji przedyskutowanych uprzednio i ustalonych programów badawczych. Oparcie tych ostatnich na marksistowskich założeniach metodologicznych doprowadziło do zmiany dawnych poglądów i przewartościowania ocen dotyczących prawidłowości, jakie zachodziły w procesach historycznych, a więc również i w rozwoju kulturowym plemion słowiańskich. Powstała obszerna literatul"a pl'zedmiotu, w której obok publikacji źródłowych i rozpraw o charakterze monograficznym pojawia się coraz więcej prób całościowego ujęcia problematyki i syntetycznej prezentacji dotychczasowych osiągnięć. Podstawowe prace na ten temat ukazały się w krajach słowiańskich, przede wszystkim w Polsce, Związku Radzieckim i Czechosłowacji. Duży wkład wniosły w tym zakresie także badania prowadzone w innych krajach, w tym również Niemieckiej Republiki Demokratycznej, gdzie do czołowych reprezentantów archeologii zachodniosłowiańskiej należy prof. dr habi!. Joachim Herrmann, dyrektor Centralnego Instytutu Historii Starożytnej i Archeologii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Znany jest on w równej mierze z prowadzonych przez siebie badań terenowych (np. prace wykopaliskowe na wczesnośredniowiecznym kompleksie osadniczym w Tornow, pow. Kalau), jak i doskonałych st\ldiów na temat Słowiańszczyzny Połabskiej. Wypada tu wymienić jego podstawowe dzieła: Siedlung, Wirtschaft und gesellschaftliche Verhiiltnisse del' slawischen Stiimme zwischen Oder/Neisse und (Berlin 1968) i Die Slawen in Deutschland (Berlin 1970). Stanowią one oryginalne i wnikliwe próby syntetycznego ujęcia wyników badań archeologicznych i nauk pomocniczych nad strukturą osadniczą, gospodarczą i społeczno-polityczną plemion zachodnioslowiańskich w okresie od VI do XIII wieku. Duża ilość dokładnie przeanalizowanych materiałów rzeczowych z terenu NRD oraz konieczna a równocześnie doskonała znajomość rezultatów podobnych prac z obszarów polskich i czechosłowackich ułatwiły J. Hermannowi przedstawienie szeElbe �Recell,'Zje. pr-;eqlądy wydawnictu: 'i C?C1$opism rokiemu kręgowi czytelników swego kraju calokształtu kultury Słowian zachodnich. zasiedlających we wczesnym średniowieczu rozległe tereny od wybrzeży Bałtyku po Czechy i Morawy. Uczynił to w interesującej książce pod tytułem: Zwischen Hradschin und Vineta. W opracowaniu tym postawił autor przed sobą niezwykle ambitne zadanie prezentacji, w sposób przystępny a jednocześnie zgodny z ostatnimi osiągnięciami naukowymi, rozwoju historycznego oraz kultury materialnej i duchowej mieszkańców ziem "między Hradczynem i Winetą" (dzisiejszym Wolinem). U polskiego czytelnika publikacja ta budzi zrozumiałe zaintel'esowanie z kilku względów. Po pierwsze dlatego, że znane mu są z literatury niemieckiej sprzed ćwierć wieku niepochlebne - oględnie mówiąc - sformułowania na temat Słowian i ich kultury; zresztą jeszcze i w obecnie ukazujących się pracach niektórych autorów zachodnioniemieckich można spotkać się z 'Poglądami, że Słowianie właściwie nie wytworzyli własnej kultury i zawdzięczają ją głównie impulsom zachodnim. Po drugie, czytelnik polski orientujący się dobrze - w wyniku szerokiej akcji badawczej podjętej z okazji Millennium o poziomie kultury swoich przodków w początkowym okresie powstawania państwa i narodu polskiego, z ciekawością porówna poglądy badaczy wschodnioniemieckich na ten sam temat, oparte równie:i: na bogatych źródłach archeologicznych. J. Herrmann stara się w sposób obiektywny wprowadzić czytelnika w interesujący rozdział dziejów związany z genezą i początkowym rozwojem państw zachodniosłowiańskich. Czyni to poprzez ukazanie nie tylko wzrostu gospodarczego widocznego w osiedlach wiejskich, grodach i powstających pierwszych miastach. ale również materialnych warunków życia codziennego mieszkańców, ich obyczajów, wierzeń, sztuki i wszelkich dających się uchwycić śladów ich własnej i oryginalnej kultury. Rozdział pierwszy poświęcony jest wzmiankom historycznym o ludach słowiańskich, ich drogach i kierunkach wędrówek na zachód i południe, omówieniu walk z Hunnami i Awarami i o rozmieszczeniu poszczególnych plemion zachodniosłowiańskich. Nie zawsze były to plemiona niezależne politycznie, a ich wzajemnych stosunków nie cechowało stałe i harmonijne współżycie. Dopiero z biegiem czasu łączyły się one w większe związki o charakterze obronnym lub zaczepnym. W wyniku wewnętrznych procesów i przemian udawało się stworzyć często terytorialnie rozległe, ale nie dość trwałe organizacje typu protopaństwowego, jak np. państwo Samo na czy państwo Wiślano Pierwszą właściwą, w pełni rozwiniętą organizację tego właśnie typu stanowiło Państwo Wielkomorawskie, a po jego upadku państwa polskie i czeskie, a na płn.-zach. obotryckie. Autor słusznie podkreśla, że mimo znacznego zróżnicowania wewnętrznego plemiona słowiańskie wykazywały wiele cech wspólnych, przede wszystkim w zakresit! rozwoju ekonomiczno-społecznego, organizacji produkcji i rzemios( w tworzeniu ośrodków miejskich itd. W odniesieniu do Słowian zachodnich stwierdza, że zapoznali się oni z osiągnięciami antycznych cywilizacji zarówno od promieniującego na wschodzie ośrodka bizantyjskiego, jak również przyswoili sobie wiele z sukcesji kultury zachodnio-rzymskiej za pośrednictwem frankońskim. Nie ogranicza się bynajmniej do podkreślenia wpływów zewnętrznych na kulturę Słowian zachodnich. Dobitnie podkreśla znaczenie związków kulturowych, wynikających z własnej, kształtującej się w ciągu tysiącleci tradycji. Wstępny rozdział, poświęcony okresowi wielkich przemieszczeń się grup plemiennych, kończy omówieniem wyodrębnieni:} się trzech wielkich grup: Słowian zachodnich, południowych i wschodnich, wyróżniając w ramach pierwszej grupy około 7{) l'óżnvch plemion poświadc7.0n~·ch �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 353 źródłowo w ciągu IX-XI wieku. Dowiadujemy się z niego również o zajmowaniu obszarów opuszczonych przez plemiona germańskie przesuwające się na zachód i południe lub o osiedlaniu się Słowian wśród rzadko rozsianych osad pozostałej ludności germańskiej na terenach na zachód od Sali (Saale), graniczących z państwem najpierw turyńskim, a potem frankońskim, o charakterze tego osadnictwa, o powstających okręgach grodowych (opolach) itd. Tę bardzo interesującą próbę odtworzenia geografii plemiennej przedstawia autor na tle naturalnego krajobrazu, przy równoczesnym uwzględnieniu całokształtu przemian zachodzący,ch w ciągu IX-XII wieku. Właściwą podstawę warunkującą rozwój kultury Słowian upatruje autor w rolniczo-hodowlanym typie gospodarki, przy czym odpowiednio ważną rolę przypisuje rzemiosłu wyodrębniającemu się z przemysłu domowego oraz wzrastającej wymianie handlowej. O tych zagadnieniach traktuje następny rozdział książki, poświęcony uprawie ziemi i różnym systemom tej uprawy, hodowli i myślistwu, wytopowi żelaza, sposobom uzyskiwania soli, różnym gałęziom rzeiniosła, kupcom i handlarzom i wreszcie szlakom handlowym. Autor słusznie stoi na stanowisku, że dla poznania i stwierdzenia, w jakim stopniu osiągnięcia kulturowe są istotne dla rozwoju życia społecznego, konieczna jest znajomość wzajemnych powiązań między gospodarką a strukturą społeczną i polityczną. Wyrazem tego są między innymi legendy o rolniczym pochodzeniu dynastii Przemyśl idów w Czechach i Piastów w Polsce. Można przyjąć, że poziom rolnictwa w zakresie technicznym (tzn. zestaw narzędzi oraz systemy upraw) a nie przestrzennym, gdyż ten uległ zwiększeniu, utrzymał się wśród Słowian zachodnich aż do średniowiecza. Zastosowanie okutego żelazną radlicą pługa umożliwiło wydatne zwiększenie produkcji rolnej pod względem uprawianego areału i wydajności plonów. Chów zwierzą t domowych stanowił drugi zasadniczy człon gospodarki; hodowano głównie bydło i nierogaciznę. Hodowla koni nabierała z czasem dużego znaczenia w związku z powstawaniem drużyn zbrojnych. Na tak obszernym terytorium w dorzeczu Odry i Laby musiały istnieć oczywiście różnice zarówno w zakresie, uprawy ziemi i chowu zwierząt, zależnie od właściwości naturalnych zasiedlanych obszarów. Np. na terenach nad Szprewą i Hawelą, czy na piaszczystych polanach Meklemburgii, plony zbóż nie były tak obfite, a stada bydła tak liczne, jak na lessowych glebach Śląska, Małopolski czy Moraw. Dlatego też w materiałach kostnych uzyskanych z obiektów badanych na terenie np. Brandenburgii prawie połowę stanowiły kości zwierząt dzikich. Rozwoju rolnictwa nie można wyobrazić sobie bez zwiększenia asortymentu odpowiednich narzędzi żelaznych; radlic, krojów, półkosków, sierpów, toporów i siekier, produkowanych przez wyspecjalizowanych hutników i kowali. Uzyskiwanie żenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średzania żelaza (stal), pozwalający na znaczne polepszenie jakości narzędzia i przedłużenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średniowieczu. W XI w., w związku z dużym zapotrzebowaniem na broń, zaczęły powstawać, zwłaszcza w Polsce i w Czechach, wyspecjalizowane w kuźnictwie osady produkujące na potrzeby zbrojnych drużyn, utrzymywanych przez władców lub ich pełnomocników. Wśród społeczności zachodniosłowiańskiej proces podziału pracy występoWał coraz wyraźniej od VII-VIII w., kiedy można było już wyróżnić 7-3 odmiennych rodzajów produkcji (rolnictwo, chów zwierząt, kuźnictwo, garncarstwo, tkactwo, obróbka drewna, bartnictwo); w X wieku liczba ta wzrosła do około 25 rodzajów, 23 - Lud, t. LVII �35J Recenzje, przeglądy wydawnictw i cza~opism a w XII w. - do ponad 30 (m. in. metalurgia kolorowa, szklarstwo, bursztynim'stwo, produkcja kamieni żarnowych itd.). W wyniku wzmożonego rozwoju produkcji i specjalizacji rzemiosł mógł rozwijać się handel zarówno dalekosiężny, jak i lokalny. Od X w. na obszarach zajętych przez Słowian zachodnich obserwuje się bardzo aktywną działalność handlową kupców orientalnych i zachodnioeuropejskich. Szlak z Kijowa przez Kraków do Pragi z odnogą na Wrocław-Erfurt-Frankfurt n. Menem zaliczał się we wczesnym średniowieczu do najważniejszych dróg handlowych o charakterze transkontynentalnym. Tą drogą na ziemie słowiańskie dostawał się chiński jedwab (Opole), arabska broń (Stara Koufim w Czechach) i przede wszystkim monety srebrne. Ogromny przypływ srebra przyczynił się do powszechnej produkcji ozdób i biżuterii, nieraz o dużej wartości artystycznej. Liczne skarby srebrne z tego czasu (IX-XI w.), ważące często kilka kilogramów cennego kruszcu w postaci ozdób, monet lub stopionych brył (np. skarb z Gellenthin w NRD ważył 12 kg), są dowodem nie tylko wzrastającego znaczenia kupców jako nowej warstwy społecznej, lecz także stanowią wyraźny i wymierny wyznacznik archeologiczny, świadczący o uzyskiwaniu poważnych nadwyżek produkcyjnych umożliwiających gromadzenie bogactwa. Na Morawach zjawisko powyższe można obserwować już od IX w., w Czechach, Polsce, na Pomorzu w ciągu X w., a u Obotrytów i Słowian nadłabskich w XI w. Skarby znajduje się również w mniejszych osiedlach, co świadczy o kształtowaniu się rynku lokalnego i o stopniowym bogaceniu się także ludności wiejskiej. Bardzo interesujące są stwierdzenia autora o istnieniu propol'cji zachodzących między wzrostem produkcji (około 5/6-krotnie od VIII/IX do XII w.) a powiększaniem się liczby ludności na poszczególnych obszarach zachodniej Słowiańszczyzny. W trzecim rozdziale została szeroko omówiona mechanika powstawania feudalnych organizmów państwowych i tworzenia się narodowości. Autor wykorzystuje w tym zakresie wszelkie dostępne źródła pisane i koreluje je z wynikami badań archeologicznych. W jasnym i zrozumiałym wykładzie przedstawia skomplikowaną drogę procesów społeczno-politycznych prowadzących do wytworzenia się - w wyniku społeczno-ekonomicznych i historycznych uwarunkowań - różnych form organizacji społeczno-politycznych jak: oligarchia plemienna (Wieleci), państwa-miasta (np. Wolin - legendarna, użyta w tytule książki - Wineta), organizmy protopaństwowe i państwowe, np. wspomniane już wyżej pierwsze zachodniosłowiańskie państwo Samona, następnie Państwo Wielkomorawskie ze stolicą w Mikulcicach, któremu po stuletnim istnieniu śmiertelny cios zadali Węgrzy. Po jego upadku, na terenie Czech powstało państwo Przemyślidów ze stolicą w Pradze. W tym samym prawie czasie pojawiło się na obszarach nadwarciańskich państwo Polan, które szybko powiększało swoje terytorium. Twórcy obu tych państw, Wacław i Mieszko, zdawali sobie sprawę ze znaczenia chrześcijaństwa przyjmując je jako nową ideologię, bardzo pomocną przy utrwalaniu władzy państwowej. Wnikliwie i obszernie przedstawia autor tendencje zróżnicowań społecznych i powstawanie form organizacji państwowej na obszarach leżących na zachód od Odry, zasiedlonych przez Lutyców-Weletów, Obotrytów, Ranów itd. Chociaż tendencje te pojawiły się dosyć wcześnie również i wśród tych plemion, w rezultacie niepomyślnej konstelacji politycznej (najazdy Franków w IX w. i Niemców w X w.) nie doszło tutaj do powstania trwałych organizmów państwowych. Następny rozdział, a właściwie nowa część pracy pt. "Pochód cywilizacji" (Gang der Zivilisation) posiada charakter bardziej szczegółowy i przypomina w pewnym stopniu znany cykl publikacji "Zycie codzienne ..." �Hcccn.:jt', przcqfqdy wydallJnlctwi czasopisn1 355 W interesujący sposób autor mówi o tym,. jak społeczny podział pracy, rozwarstwienie społeczne i powstanie centralnej władzy państwowej zmieniły życie i kulturę ludów zachodnioslowiańskich. Na skutek pojawiających się coraz ostrzejszych sprzeczności, prawie jednakowy dotąd charakter kultury materialnej, a także i duchowej, zaczął ulegać coraz szybszym przemianom. Ludność rolnicza i po części także rzemieślnicza mieszkała głównie w ziemiankach lub jednoizbowych domach naziemnych, zaś w grodach, zwłaszcza centralnych, związanych często z ośrodkami kultu religijnego, zaczęła pojawiać się architektura kamienna. Obronne wały i wieże grodów 'służyły nie tylko jako zabezpieczenie władzy przed wewnętrznymi i zewnętrznymi nieprzyjaciółmi, ale równocześnie budziły respekt przed nią. Autor podaje wiele szczegółów dotyczących budowy pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, różnych sposobów ich konstrukcji, urządzeń i wyposażenia wnętrz. Przechodzi następnie do przestrzennego rozplanowania osad, będącego - według niego - niewątpliwym produktem społecznogospodarczego procesu rozwojowego niezależnego od etnicznego charakteru mieszkańców. Czytelnik dowiaduje się w dalszym ciągu tego rozdziału, że na terenie Słowiańszczyzny zachodniej w okresie od VI do XII w. powstało około :3 000 grodów o różnych rozmiarach, kształtach i funkcjach, w zależności od stopnia rozwoju gospodarczego i politycznego. Łączył je jeden schemat konstrukcyjny, to znaczy budowano je na planie koła lub owalu (z tego obszaru znane są też grody wieloboczne - S. J.), albo form do nich zbliżonych. Grody książęce wyróżniały się wielkością, potężniejszymi umocnieniami, a także zróżnicowaną zabudową, na którą składały się pomieszczenia księcia lub jego namiestnika, mieszkania wojów, kwatery rzemieślników, chaty służby oraz budynki i urządzenia gospodarcze, jak spichrze, stajnie, studnie itp. Od X w. w grodach centralnych eksponowane miejsce zajmowała budowla kościelna, najczęściej kamienna. W części poświęconej początkom miast, po ogólnym przedstawieniu tendencji miastotwórczych, autor szerzej omówi! ośrodki miejskie dzisiejszych Moraw (np. Mikulcice, Stare Mesto i in.), Czech (Praga, Levy Bradec), Polski (Gniezno, Gdańsk, Opole, Wolin), północnych Niemiec (Lubeka, Teterow i in.), by w podsumowaniu podkreślić postępowy wpływ takich ośrodków na kulturę najbliższego zaplecza i promieniowania na dalsze środowisko. Jedną z charakterystycznych cech osad wczesnomiejskich było pojawienie się architektury kamiennej. Z nowego budulca wznoszono przede wszystkim świątynie, na wzór tradycjonalnych budowli sakralnych na obszarach śródziemnomorskich, oraz budowle świeckie (palatium). Na omawianym terytorium można wyróżnić pięć dużych ośrodków przedromańskiego budownictwa kamiennego: morawski, czeski, saksoński, małopolski i wielkopolski. Kolejną część opracowania poświęca autor "... człowiekowi, jego kulturze i obyczajom". Prezentuje typy antropologiczne mieszkańców, mówi o dręczących ich chorobach i poziomie ówczesnej higieny. Przy opisie wyglądu rekonstruowanych mieszkań dłużej zatrzymuje się nad ich wyposażeniem, z którego zachowało się najwięcej naczyń glinianych. Poświęcenie im większej uwagi jest zrozumiałe, ponieważ ceramika stanowi dla archeologa bardzo ważny relikt, ułatwiający nie tylko ustalenia chronologiczne, ale pozwalający także wyciągać wnioski o wzajemnych, nieraz bardzo odległych oddziaływaniach kulturowych. Swoje rozważania o kulturze materialnej większych grup ludności na przykładzie rozwoju garncarstwa uzupełnia autor przejrzystym zestawieniem przewodnich typów zachodnio-słowiańskiej ceramiki naczyniowej od VI do XII w. (s. 186-189). Nawiązując do wyposażenia domostw autor wspomina o rozmaitych naczyniach �356 Recenzje, przeglądy wy(tawnictw ; czasopism drewnianych: talerzach miskach, kubkach i czerpakach, wiadrach i beczkach, a następnie o skrzyniach często zaopatrzonych w kłódki, plecionych kobiałkach, koszach itp. Wiele uwagi poświęca technikom tekstylnym, przędzeniu przy pomocy przęślików i tkaniu na pionowych i poziomych warsztatach tkackich. Przytacza opinie polskich badaczy dzielących europejskie tkaniny wczesnośredniowieczne na cztery klasy; na omawianym obszarze produkowano materiały lniane i wełniane zaliczane do dwu ostatnich klas, niemniej wyraża pogląd, że jakość tkanin zachodniosłowiańskich w IX-XII w. niewiele odbiegała od średniej europejskiej, a ilościowo w pełni pokrywała miejscowe zapotrzebowanie, zarówno w zakresie własnej konsumpcji, jak i danin świeckich i kościelnych, stanowiąc często namiastkę środka płatniczego. Stroje większości ludności nie były wielce zróżnicowane, a uzupełniały je dodatki w postaci pasów z okuciami u mężczyzn, drobne aplikacje i ozdoby u kobiet. Ubiór przedstawicieli warstw wyższych był oczywiście okazalszy, a u kobiet strojniejszy, uzupełniony srebrnymi naszyjnikami, koliami z paciorków szklanych i bursztynowych, do których dochodziły srebrne pierścienie, wisiorki, a zwłaszcza brązowe lub srebrne kabłączki skroniowe, tak charakterystyczne w zestawie ówczesnej biżuterii słowiańskiej. Wykonane ze skóry obuwie odznaczało się, zwłaszcza u mieszkańców znacznych grodów i miast (np. Opole, Gdańsk i in.), doskonałością wyrobu i bogatym zdobnictwem. Z uwagi na wysoki koszt wytwarzania, dużą wartość przedstawiała broń, szczególnie miecze i zdobione topory bojowe. Najwyraźniej różnice społeczne uwidaczniały się więc w rodzaju uzbrojenia: prostym wojownikom musiały wystarczyć topory, włócznie i łuki, członkowie starszyzny nosili miecze, głównie importowane z obszarów nadreńskich oraz okazale topory, często inkrustowane srebl·em. Książęta słowiańscy starali się tworzyć dobrze uzbrojone oddziały konne. Np Mieszko I posiadał drużynę liczącą ok. 3000 jeźdźców, a Mścisław pomorski (981 r.) na czele tysiąca rycerzy towarzyszył Ottonowi II do Italii. Podobnie postępowali inni. Swiadczą o tym liczne wędzidła, strzemiona a zwłaszcza ostrogi, znajdywane prawie w każdym grodzisku, nie rzadko także w osadach wiejskich. W okresie od VII do XI w. gruntownym przemianom uległy normy moralne i tzw. stosunki międzyludzkie. Przed powstaniem organizacji państwowych panowały stare obyczaje i pojęcia, powstałe jeszcze w bezklasowej społeczności. Należały do nich udział w wiecach i zgromadzeniach publicznych, obrona obszaru należącego do plemienia, obowiązek zemsty rodowej itp. Przysłowiowa dziś jeszcze słowiańska gościnność wywodzi się z obyczajowości typowej dla okresu wspólnoty. Ludność słowiańska tworzyła społeczność skorą do wspólnych zabaw. Z wykopalisk znane są liczne instrumenty muzyczne, głównie strunowe (gęśłe, harfy), grzechotki gliniane i drewniane, fujarki i piszczałki. Jak wiadomo ze źródeł bizantyjskich i arabskich, Słowianie znali przynajmniej 30 do 40 różnych instrumentów muzycznych, przy któl'ych akompaniamencie śpiewano i tańczono podczas różnych obrzędów i uroczystości, z okazji świąt, początkowo pogańskich a później chrześcijańskich. Innymi przejawami życia publicznego były zgromadzenia i wiece, na których podejmowano decyzje w sprawach ważnych dla grupy; silnie z nimi związane były zgromadzenia łączące się z kulturowo-religijnym światem pojęciowym mieszkańców. Przyjęcie chrześcijaństwa przez warstwy panujące nie oznaczało wcale porzucenia pogaństwa przez wszystką ludność. Znane są liczne wałki zbrojne, u których podłoża znajdowała się chęć powrotu do starych norm społeczno-obyczajowych i wie- �Rl'cenz)e. przeglądy wydawnictw i czasopism 357 rzeń, np. powstanie Wieletów w roku 91l3, tzw. bunt Masława w Polsce w 1038 r., powstanie Obotrytów w 1066 1'. i inne. Większość obrzędów praktykowanych jeszcze do niedawna na obszarach słowiańskich posiada metrykę sięgającą właśnie tych odległych czasów. Sporo uwagi poświęcił autor wczesnośredniowiecznym bóstwom i wierzeniom słowiańskim. Szczególnie z terenów NRD znane są słynne świątynie pogańskie, jak Arkona na Rugii poświęcona Swantewitowi, Retra w pobliżu Neubrandenburg; znane są także inne miejsca kultu, np. Trzygława w Szczecinie i na Wolinie, kultowy ośrodek nad jez. Libu.sa w grodzie St. KoUJfim w Czechach itd. Znaleziska posągów kamiennych lub drewnianych (np. w Altenkirchen na Rugii, w Tollensee w NRD, w Jankowie, pow. Mogilno i in.), małe figurki ludzkie i zwierzęce (te ostatnie związane z kultem wołu i dzika, a zwłaszcza wróżebnego konia), postacie wycinane ze skóry, maski obrzędowe (Opole) wzbogacają zestaw wiadomości o mitologii i obrzędowości Słowian zachodnich. Niemniej - pomimo bardzo obfitej literatury na ten temat - jest ciągle jeszcze trudno wyrobić sobie właściwy obraz w tym zakresie. W każdym razie jest Caktem bezspornym, że jeśli Słowianie nie tworzyli gospodarczej ani politycznej wspólnoty, to nie mogli też posiadać jednolitego systemu wierzeń ani wspólnych bóstw. Autor przytacza mnóstwo przykładów ilustrujących kult przodków, obrzędy pogl'Zebowe, otaczanie czcią świętych gajów i drzew, składanie ofiar, wróżby, wiarę w demony, duchy opiekuńcze i szkodliwe, kult płodności itp. Przedstawia liczne dane uzyskane w drodze wykopalisk (groby ciałopalne i szkieletowe z wyposażeniem zmarłego), a także liczne z tego okresu wypowiedzi podróżników i kupców oraz misjonarzy działających wśród ludności słowiańskiej. W nawiązaniu do kultu pogańskiego autor szeroko omawia przebieg chrystianizacji plemion, związków plemiennych lub państw zachodniosłowiańskich i znaczenie tego Caktu dla rozwoju kultury materialnej i duchowej oraz z organizacyjno-politycznych konsekwencji wynikłych z przyjęcia nowej ideologii i wreszcie roli kościoła w całokształcie wczesnofeudalnych organizacji państwowych. Słusznie podkreśla, że przyjęcie chrześcijaństwa w Polsce, w Czechach i na Morawach w rzeczywisty sposób przyczyniło się do umocnienia państwa powstalego w toku wewnętrznego rozwoju, natomiast chrystianizacja plemion na zachód od Odry byla równoznaczna z bezpośrednim wcieleniem tych ziem i ich mieszkańców w obręb państwa niemieckiego. Końcowy rozdział poświęcony jest zagadnieniom twórczości i sztuki ludowej, rozpatrywanej w różnych układach i kierunkach: jako powszechna twórczość dotycząca formy i zdobnictwa przedmiotów codziennego użytku, artystyczna twórczość warsztatowa (wyrób ozdób z metali szlachetnych i szkła, toczenie przedmiotów z drewna, bursztynu i kości), oraz ukierunkowana twórczość w zakresie sztuki reprezentatywnej (okazałe lub mniejsze rzeźby w drewnie i kamieniu, odlewnictwo brązowe na dużą skalę, architektura kamienna). W podsumowaniu autor podkreśla, że wczesne średniowiecze na obszarach Słowiańszczyzny zachodniej bylo okresem wielkich sprzeczności, w wyniku których ukształtowało się feudalne społeczeństwo klasowe, przy czym celem klasy panującej było scentralizow,lllie władzy w postaci organizacji państwowej. W wyniku tego procesu powstały narody, zaczęły się rozwijać języki narodowe i kultury narodowe. Podczas burzliwych stuleci wczesnego średniowiecza ukształtowały się prawie wszystkie narody i państwa Europy, w tym też i słowiańskie. Treści zawarte w omawianej książce, pomyślanej jako synteza rozwoju kultury zachodniosłowiańskiej, SCj tnk obfite, że nie sposób wymienić na t.ym miejscu �351') Recenzje, przeglqdy w.tIclawnictw i cza..'\CJpism wszystkich poruszonych i doskonale przez autora ujętych zagadnień. Podkreślić przy tym należy przystępność wykładu, ponieważ autor skorzystał z prawa dokonania starannej selekcji dowodów rzeczowych. Nie można co prawda w takim opracowaniu pominąć spraw dyskusyjnych, np. genezy nazwy Słowianin - Slawe - Sklawe (niewolny), a nie od "słowo" (s. 5Q); w innych przypadkach zbytnia generalizacja. zresztą nie do uniknięcia w tego typu pracy, prowadzi czasem do uproszczenia obrazu bardzo przecież skomplikowanego procesu rozwojowego. Wartość pracy polega jednak przede wszystkim na tym, że stanowi ona udaną próbę przedstawienia złożonego procesu dziejowego na rozległym terytorium i w dużej rozpiętości czasowej. Ponadto ukazano w niej możliwości i sposoby interpretacji historycznej dokumentów archeologicznych, które nie pozwalają ubierać przeszłości. jakakolwiek by ona była, w mity. W tym właśnie widzieć można zysk naukow~' i zysk społeczny tej publikacji. Na uwagę zasługuje również jej niezwykle staranny kształt edytorski i okazała szata graficzna. Przejrzysty układ treści podkreślony jest rozbiciem na rozdziały poprzedzone wyliczeniem poszczególnych zagadnień, co w dużym stopniu ułatwia korzystanie z książki. Z wielką znajomością przedmiotu dobrane ilustracje, zarówno rysunki w tekście, w tym wiele rekonstrukcji (nie zawsze przekonywających), jak i czarno-białe oraz barwne wybornej jakości l·eproc1ukcje. znakomicie uzupełniają bogaty tekst. Cennym uzupełnieniem publikacji, pl·zeznaczonc.i w za,adzie dla szerokiego kręgu odbiorców, jest załączona kronika historii politycznej i historii kultury oraz przypisy, w których czytelnik pragnący dokładniej zapoznać się z w.vbranymi ZHgadnieniami, znajdzie wskazówki o najnowszej litel'aturze fachowej. Stanislaw Slavistika Ved, Bratislava Etnografia, folklol'istika. Vydavatelstvo Słovenskej Jasnosz Akademie 1970. Instytut Etnografii bratysławskiej Akademii Nauk wydał z okazji VI Kongresu Slawistów w Pradze interesującą pracę zbiorową, stanowiącą z jednej strony tematyczne uzupełnienie referatów wygłoszonych na Kongresie, zwłaszcza w Komisji Folklorystycznej, z drugiej zaś reprezentującą dorobek pracowników naukowych Instytutu. Publikacja przynosi 10 artykułów i rozpraw mieszczących się w dość szerokiej skali tematycznej. Krótki wstęp redaktora naukowego, Jana Mjartana. przypominający dorobek słowackich pionierów slawistyki i ludoznawstwa, stanowi zarazem dobre tło dla zawartych w tomie prac naukowych. Na pierwszy rzut oka wydaje się, iż księga przedstawia osobliwe silva l'el'U11!. Znaleźć tu bowiem można sposoby krzesania ognia obok Łypów pieśni balladowych: rozprawę o robotnikach sezonowych obok prozy ludowej; zwyczaje związane z narodzinami dziecka obok pieśni jarmarcznych. Mimo tych dość luźnie tematyczni p związanych rozpraw całość jest spięta mocną klamrą. którą stanowi szeroko pojęta twórczość ludowa, przejawiająca się w dużej inwencji i zanwśle twórczym nil' tylko ludu słowackiego, lecz - w myśł koncepcji wydawcy - także innych ludów słowiańskich. I tak, artykuł Mikułasa Musinskiego przedstawia ukraińsko-słowackie k(lntakt~· �Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZQ.sopis1n 359 folklorystyczne na przykładzie znanego zbieracza ukraińskiego, Wołodymira Hnatjuka. Ponieważ Hnatjuk interesował się folklorem Ukraińców osiadłych od lat na Słowacji - siłą rzeczy w badaniach jego musiał stanąć problem narodowości, a więc zagadnienie w II połowie XIX wieku mocno dyskutowane i stojące w ogniu wielu polemik. Szkoda, że artykuł nie zwraca uwagi na brak w ówczesnych czasach metod badawczych pozwalających w oparciu o redakcję wątku, wersji opowiadania oraz o analizę struktury wątku wnioskować o jego narodowym pochodzeniu lub przynależności. Hnatjuk jest równocześnie pierwszym folklorystą, który zwrócił także uwagę na folklor zbójnicki, w tym wypadku słowacki, a więc ten najbardziej bogaty w wątki zbójnickie. Ze względu na coraz częstsze badanie folkloru interetnicznego, przypomnienie pracy W. Hnatjuka jest rzeczą celową i ważną. Praca Adama Prandy - to już w zasadzie duża rozprawa, której temat: Interetniczne kontakty wiejskich robotników sezonowych, zaprezentowano i tak chyba w dużym skrócie. Autor przedstawia swe interesujące studium w trzech aspektach: a) najpierw historycznie, dając rzut oka na powstanie problemu pracy sezonowej; b) potem analitycznie, referując typy pracy, do jakiej najmowali się robotnicy; c) wreszcie socjologicznie, ukazując szczegółowo wpływ i zasięg tych migracji na kulturę ludową w jej naj rozmaitszych postaciach (budownictwo, ubiór, folklor i zwyczaje). Stale jednak odnosi się wrażenie, iż jest to skrótowe ujęcie obszerniejszej pracy, w której autor mógł operować' większym materiałem dowodowym, tu natomiast jak gdyby był zmuszony do ograniczenia się do wniosków natury ogólniejszej. Stąd np. niezmiernie interesujące i wnikliwie podane tezy końcowe o wpływie prac sezonowych na zanik granic regionalnych oraz na proces integracji i unifikacji kulturowej, a nawet interetnicznej, są jakby lekko zawieszone w próżni. Artykuł Jana Podolaka o starodawnych sposobach krzesania ognia u pasterzy karpackich eksponuje przede wszystkim stronę wierzeniowo-magiczną zagadnienia, różne zakazy magiczne mające na celu utrzymanie ognia - symbolu życia. Uzyskany drogą starodawnych sposobów ogień pełnił przez długie jeszcze wieki rolę magicznego środka leczniczego. Artykuł jest zwięzły i bogaty w przykłady. starannie dobrane i przekonujące. Na uwagę zasługują także dwa dalsze studia. Pierwsze - Emilii Horvatkowej o zwyczajach ludowych związanych z narodzinami dziecka, drugie - Anny Kostkowej - dotyczące ceremonii weselnych w ukraińskiej grupie etnicznej w Bace w Jugosławii. Polskiego czytelnika zainteresują głównie rozważania wstępne dotyczące enklawy słowackiej na Węgrzech. Komlos - o którym mowa jest bowiem osadą na Węgrzech liczącą 90·/0 Słowaków. Reprezentują oni różne poziomy, także różne regiony słowackie. Jednak w stosunku do ludności węgierskiej występują jako zwarta całość. Autorka, Emilia Horvatkowa, zrefeI'Owawszy główne zwyczaje związane z przyjściem na świat dziecka, dochodzi do wniosku, że Słowacy nie przyjęli żadnego zwyczaju obcego ich kulturze i tradycji. Podobne tematycznie, i w końcowych wnioskach, stanowisko reprezentuje Anna Kostkowa. Odrębność etniczna Ukraińców uwidoczniała się najbardziej w ceremoniach weselnych. Jednak Ukraińcy ci wywodzą się z Węgier, tam zaś żyli w środowisku etnicznie słowackim. Te nawarstwienia kulturowe doprowadziły wśród mieszkańców Backi do świadomej ochI'Ony własnych Wal'tości etnicznych, co wyraża się w tym, że np. żenią się wyłącznie w obrębie własnej grupy. Chroni ich także inne od pozostałej ludności wyznanie. Obie autorki potrafiły w sposób dyskretny, bez "łopatologii" ukazać ważną rolę kultury ludowej w podtrzymaniu narodowości. Pozostałe mzprawy dotyczą wyłącznie folkloru i stanowią nowe przyczynki do dziejów poszczególnych gatunków i kategorii prozy ludowej. Praca Viery Gaspari- �Recenzje. kovej, znanej folklorystki te'retnicznego punktu przeglqdy wydawnictw i c.!u.o::opism słowackiej, pt. Opowiadania słowackie z etnicznego i inwnosi wiele nowych spostrzeżeń. Autorka wychodzi z założenia, że oba wymienione punkty - aspekty, są dwoma stronami tego samego zagadnienia. Gasparikova, niewątpliwie w oparciu o własne doświadczenia, przestrzega przed zbyt pochopnym uznaniem jakiegoś wątku za narodowy. Zwraca uwagę na międzynarodowe pochodzenie wątków oraz na ich narodowe realia, ich konkretyzację w danym regionie etc. Przedstawione przez nią zagadnienie transformacji i adaptacji wątków międzynarodowych zostało zaprezentowane wraz z nowymi postulatami badawczymi. Autorka w pełni zdaje sobie sprawę z tego, jak należy badania prowadzić, jednak ze względu na bardzo rozległy temat ogranicza się w dużej mierze do zasygnalizowania potrzeb badawczych nad wyżej wzmiankowanym problemem. Wiadomo, iż od lat blisko 10-ciu mówi się w folklorze o nobilitacji wspomnieniowej opowieści. Już w 1956 1'. wybitny folklorysta czeski, Jaromir Jech, zaprezentował w "Ceskoslovenskiej Etnografii 1956, t. 6, 202 swe "vypraveni ze zivota". Za nim poszli następni, O. Sirovatka, M. Kolecanyj-Kosowa. W ślady te poszedł także Jim Michalek pisząc swój artykuł: Z problemów opowieści wspomnieniowej. Autor omawia tu trzy grupy tego gatunku, a mianowicie: a) historyczne opowiadania wspomnieniowe; b) opowieści realistyczne; c) opowieści komiczne. W podziale tym raz jeszcze ujawniły się trudności klasyfikacyjne opowieści wspomnieniowej. Wiadomo, że zarówno opowiadania historyczne jak i komiczne są w tym gatunku opowiadaniami realistycznymi, tzn. opowiadaniami. w których brak elementów irracjonalnych. Słusznie przeto autor z ostrożnością zaznacza, że starał się zasygnalizować dalsze nasuwające się folkloryście aspekty badań nad tym współcześnie szczególnie żywotnym gatunkiem. Podobną sygnalizacją ciekawego tematu może być artykuł Svetozara Svehlaka o ludowych grach balladowych. Widzimy tu bardzo interesujące (ormy dramatyzowania ballady przeistaczającej się w teatr. Autor omawia trzy warstwy materiałowe: a) wątki międzynarodowe; b) wątki słowackie; c) wątki literackiego pochodzenia. Najbardziej, słusznie zresztą, wyeksponowane zostały tu najrozmaitsze sposoby inscenizacji ballady ludowej, w wyniku których udramatyzowana ballada zbliża się do teatru ludowego. Natomiast praca Soiii Burlasowej poświęcona jest nie tyle literackiej, co muzycznej stronie ballady. Artykuł Do charakterystyki melodii słowackich ballad ludowych jest ponownym przypomnieniem ważnych w folklorze postulatów. a mianowicie zwraca uwagę na konieczność interdyscyplinarnego badania, w tym wypadku ballady. Winni się nią zainteresować historycy literatury, muzykolodzy, etnografowie-folklol-Yści. Specjalizacja osiągnięta w wyniku połączenia wspomnianych dziedzin nauki musi - jak pisze Burlasowa - doprowadzić do kontaktów międzynarodowych. Te z kolei wymagają usystematyzowania materiałów krążących w przekazie ustnym nie tylko od strony wątku, ale także od strony melodii. Dla muzykologów szczególnie cenne są te partie artykułu, które zostały poświęcone wyłącznie melodiom ballad. Tom Slavistika zamyka ostatni artykul Lubicy Droppowej O pieśniach jaTmarcznych. Jest to specyficzna forma literatury, przez którą rozumie się pieśni zapisywane na luźnych kartkach, często ilustrowane, sprzedawane na odpustach, pielgrzymkach, jarmarkach. Dla szybszej ich percepcji sprzedawcy śpiewali je dla reklamy i pokazywali ich treść w obrazkach. Autorka ukazuje etapy rozwojowe pieśni jarmarcznej i porównuje je z sąsiednimi narodami. Dzieli je na epiczne widzenia �Recenzje. pLJ.cf}lądy lvyrl.awnictw 361 i czasopisl'n i liryczne. W Czechosłowacji występują przeważnie liryczne, w Niemczech epiczne. I tu - jak w większości artykułów omawianej książki - spotykamy wskazówki metodologiczne dla wszystkich tych, którzy zechcą podjąć dalsze badania nad rozpoczętymi tu problemami i tematami. W sumie otrzymaliśmy bardzo ciekawy zbiór o dużej wartości naukowej zarówno dla etnografów, jak i folklorystów. Niektóre z omawianych artykułów sygnalizują białe plamy na mapie współczesnej folklorystyki, inne próbują je usunąć. Książka jest zarazem cenną informacją tematyczną, przedstawiającą warsztat naukowy pracowników Instytutu Etnografii słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dorota Simonides Spiewająca lipka. Bajki Słowian zachodnich. Opracowanie zbiorowe pod kierownictwem prof. dr Paula Nedo. Komitet Redakcyjny: dr Viera Gaśparikova (CSRS - Bratysława), dr Jaromir Jech (CSRS - Praga), dr Helena Kapełuś (Polska - Warszawa), prof. dr Paul Nedo (NRD - Lipsk). Ilustracje: Helena Zmatlikova (CSRS - Praga). Wydawnictwo VEB "Domowina", Budziszyn 1972, ss. 341. Wersje czeska i słowacka w kooperacji z wydawnictwem "Mlade leta w Bratysławie, wersja polska w kooperacji z wydawnictwem "Śląsk" w Katowicach. Próbę zaprezentowania w jednym tomie bogactwa ludowej twórczości Słowian spotykamy już w romantyzmie. Karol Jaromir Erben wystąpił w 1865 1'. ze swym słynnym zbiorem Sto prostoncirodnich pohcidek a povesti slovanskych, który miał pełnić w ramach koncepcji panslawistycznych funkcje głównie językowe, miał bowiem zapoznać młodzież z językiem i mową wielkich narodów słowiańskich. Z tych też względów znajdujące się w zbiorze bajki nie zostały przetłumaczone na język czeski, lecz pozostały w oryginale. Rok wcześniej pojawiła się w Paryżu książka Aleksandra Chodźki Contes des Paysans et des Patres Slaves mająca także ambicje zaprezentowania bajek słowiańskich. W 1878 r. wychodzi w Lipsku zbiór Amelii Godin Slavische Miirchen, który w drugim wydaniu brzmi już tylko: Polnische Miirchen. Zbiorów podobnych jest wiele i sięgają one korzeniami do idei słowianofilskich. Współcześnie jednak żaden z wymienionych tomów nie jest dostępny dla czytelnika, zaś dobór znajdujących się w zbiorach tekstów pozostawia wiele do życzenia. W tej sytuacji z ['adością należy powitać realizację wydania niniejszego zbioru bajek Słowian zachodnich, przygotowanego przez wytrawnych bajkoznawców, a przeznaczonych głównie dla szerokich rzesz miłośników bajki ludowej. Zbiór zostaje wydany w pięciu wersjach językowych: czeskiej, słowackiej (z tej pochodzi recenzja). polskiej, łużyckiej i niemieckiej. Całością toku prac kieruje prof. dr P. Nedo, zasłużony łużycoznawca, były kierownik Instytutu Łużyckiego Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku oraz były dyrektor Instytutu Etnograficznego Akademie der Wissenschaften w Berlinie, poza tym autor licznych publikacji folklorystycznych. W omawianej tu edycji P. Nedo jest także autorem opracowania łużyckiego i niemieckiego . . Na treść zbioru bajek $piewająca lipka (tytuł za jedną z bajek łużyckich: Klinkotata lipka) składa się 13 bajek z etnicznych terenów czeskich, 17 z terenów �RECENZJE. PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 1 CZASOPISM słowackich, 21 z polskich oraz 11 7. terenów łużyckich (obszar' dwujęzyczny - zatem również ze źródeł w języku niemieckim). Razem zbiór obejmuje 62 pozycje Wersję czeską przygotował znakomity folklorysta czeski Jaromir Jech. autor wielu zbiorów folklorystycznych i rozpraw bajkoznawczych ; słowacką Viera Gasparikova, autorka znanej rozprawy o zbójniku Miszo Wdowczyku. Wyboru ze źródeł oraz opracowania (21) tekstów polskich dokonała H. Kapełuś, autorka interesujących rozpraw bajkoznawczych i zbiorów bajek, wybitny znawca polskiej poezji i prozy ludowej. Przy selekcji materiału autorzy kierowali się z jednej strony zamiarem ukazania specyfiki i odrębności narodowych i łokalnych, z drugiej - wykazania, jak dalece twórczość ludowa (tutaj w dziedzinie bajek) jest wspólna całej grupie Słowian zachodnich. Dlatego też tak się złożyło, że niektóre bajki występują w zbiorze ni~ tylko w jednym wariancie; było to zamierzenie celowe. Prezentowany tutaj wybór bajek, dokonany przez doświadczonych specjalistów twórczości ludowej poszczególnych regionów etniczno-językowych, jest zatem wyborem reprezentatywnym dla terenów zachodniosłowiańskich. Zbiór Spiewająca lipka nie jest zbiorem naukowym. Jest to książka - jak wyżej powiedziano w zasadzie przeznaczona dla młodych czytelników i miłośników bajki ludowej. Niemniej jednak, jako zawierająca teksty autentyczne. może stanowić cenną pozycję dla folklorystów: na końcu książki znajduje się starannie opracowany wykaz źródeł dla każdej bajki oraz zestawienie typologiczne klasyfikacji tekstów usystematyzowanych według międzynarodowych katalogów bajek: Aarne-Thompsona, Bolte-Polivki, J. Krzyżanowskiego, Polivki i Tillego. Na tym też trzeba było ograniczyć oprawę naukową tekstów ze względu na to. że wydawnictwa, kierujące się raczej potrzebami czytelników. na ogół niezbyt chętnie uwzględniają bardziej wyczerpujące i obszerne opracowania naukowe. Folkloryści wydają więc z reguły swe teksty w takim opracowaniu, jakiego wymaga wvdawnictwo. Oprócz bibliograficznego wykazu źródeł i systematyki. wszystkie wersje językowe zaopatrzone są w Przedmowę względnie Posłowie, w któl'ych omówiono cel książki, zwrócono uwagę na cechy charakterystyczne tekstów - na ich specyfikę, powiązania i odrębności tematów czy wątków itp., przedstawiono również (w sposób skrótowy) historię źródeł, zbieractwa bajek oraz szkic historyczny danego etnikum, wreszcie problemy związane ze stroną techniczną przy opracowaniu tej kilkujęzycznej edycji, jak sprawy przekładu, obróbki stylistycznej itd. Tutaj można wspomnieć, że najwięcej trudności przysporzyły sprawy językowe. Wybrane bajki pochodzą bowiem i z różnych epok, i z różnych źródeł. i jak wspomniano z różnych regionów językowych, przedstawiały więc dość zróżnicowany styl czy poziom opracowania. Zapis każdego tekstu należało opracować według wymaganych kryteriów i norm językowych (a także wymogów w~'dawnictwa), kładąc jednak również nacisk na to, aby poszczególne bajki nie zatraciły swoich cech indywidualnych i kolorytu lokalnego, a nawet o ile to było możliwe - również i gwary. Wybór bajek polskich dokonany przez H. Kapełuś nie był zadaniem łatwym. Bajki polskie to wyłącznie autentyki prozy ludowej (Malinowski, Kolberg. teksty z "Ludu", "Wisły", MAAiE, ZWAK). Jako takie odbijały dość wyraźnie surowością, czasem nawet chropowatością czy lapidarnością ujęcia od pozostałych tekstów. które językowo były bogatsze i gładsze. gdyż w wielu przypadkach pochodziły ze zbiorów już literackich okresu romantyzmu (np. niektóre bajki słowackie). 'IN wyborze polskim nie ma ani jednego tekstu pochodzącego ze zbiorów �Hecen zje. pr:e9/qdy lVydawnictwi :w:~ czasopism już litel'acko wystylizowanych, typu: Wójcickiego, Glińskiego, Siemieńskiego, Balińskiego czy innych. Zadanie wyboru utworów nie było łatwe m. in. i dlatego, ż:> ostatnio ukazało się dwkiem sporo polskich zbiorów bajek, mogła więc zachodzić obawa, że pewne teksty, zwłaszcza te najbardziej reprezentatywne, są już dość spopularyzowane. Tymczasem wybór H. Kapełuś jeszcze raz dowiódł, jak mało znany jest nasz własny skarbiec bajek ludowych. W przygotowanym wyborze znalazły się teksty mało znane współczesnemu czytelnikowi, gdyż pochodzą one ze źródeł aktualnie już trudno dostępnych; oprócz nich są również i teksty popularne, ale w najlepszych, oryginalnych wariantach. Nie ma tu, co należy podkreślić, ani jednej pozycji tzw. pseudotwórczości ludowej. Oddanie specyfiki tych właśnie oryginalnych bajek, ich języka, gwary, dialogu, narracji, napotkało chyba na największe trudności w przekładzie na języki obce, o czym wspomina Zl'esztą V. Gasparikova w swoim Poslowiu (do wydania słowackiego). Mimo, iż widać starania w oddaniu tekstów polskich według poetyki bajki ludowej, to jednak - ze względu na wyżej wspomniane trudności, zapisy fonetyczne itp. przekład jest miejscami dość dowolny; tak np. wprowadzono dialogi, skrócono wtrącenia narratora, skreślono częściowo opisy. W wyniku tych zabiegów i przeróbek bajki polskie w tej wersji obcojęzycznej odbiegają miejscami od swoich oryginałów, a tym samym umniejszają nieco ich wartość dokumentalną. Bajki z innych etników językowych, zwłaszcza te opracowane już stylistycznie i lilteracko, takich trudności raczej nie nastręczały. Wszystkie wersje językowe Spiewającej lipki mają identyczny układ treści, identyczną szatę graficzną oraz obwolutę. Ilustracje H. Zmatlikovej z Pragi są barwne, żywe, znakomicie oddają atmosferę bajki ludowej. Nic więc dziwnego, że nakłady poszczególnych wydań cieszą się wielkim powodzeniem, a np. zbiór w wersji niemieckiej (Die gliiserne Linde), który ukazał się ostatnio w NRD, został już całkowicie wyczerpany. W sumie jest to ciekawy, intel'esujący i wartościowy zbiór prozy ludowej Słowian zachodnich, będący zarazem dokumentem i obrazem wzajemnych kontaktów kulturowych tych ludów - Czechów, Słowaków, Łużyczan i Polaków. Książka w przekładzie polskim, którego dokonała wyśmienicie Ligia Jasnosz, ukazała się na naszych półkach na 1}()Czątku19'n r. D01'ota Simonides Slavjanskij i balkanskij folklo1', Izdatelstvo "Nauka" Moskva 1971, ss, 252, Wydana przez Instytut Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Akademi Nauk ZSRR omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju pozycją, jaka ukazała się dotąd w Kraju Rad. Jest to zbiór prac 9 autorów, znanych folklorystów radzieckich. Jak wiadomo, w 12 tomach serii "Russkij Folklor" (1956-1971) umieszczoni) sporo materiału poświęconego twórczości ludowej Słowian. I w carskiej Rosji nie brak było pl'ac powszających poszczególne zagadnienia poezji i prozy ustnej Słowian. Jednak wszystkie te prace miały ""ąski charakter. bowiem autorzy rozpatrywali kulturę duchową Słowian \\' ramach raczej etnicznych. rzadko nawiązu- �Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism jąc do dorobku kulturowego innych Słowian, szczególnie ich sąsiadów. Natomiast prace zawarte w omawianej książce poświęcone są, jak mówi tytuł, słowiańskiemu oraz bałkańskiemu folklorowi, a centralne miejsce w tych pracach zajmuje - według autora wstępu - "zagadnienie wspólnego i specyficznego słowiańskiego ludu bałkańskiego areału folklorystycznego" (s. 3). Obszary Bałkanów były od VII wieku polem długich i krwawych starć zbrojnych, a jednocześnie areną, na której rozwinęły się kultury zamieszkujących je ludów. Pojawienie się tu Słowian miało decydujące znaczenie dla ukształtowania się nowej kultury słowiańskiej Serbów, BułgaróW, Macedończyków, Chorwatów, Czarnogórców i Słoweńców, a także ich sąsiadów. Szczególnie w okresie wielowiekowego panowania tureckiego ludy zamieszkujące tereny południowo-wschodniej Europy łączyły wspólne dążenia. Podobne warunki bytu zbliżyły ich, razem bowiem walczyły przeciwko Turkom. Stąd i wiele wspólnych cech w ich folklorze. Rozpatrzona więc na tej płaszczyźnie twórczość ludowa Słowian i innych ludów bałkańskich ujawni nie tylko ich podobne cechy, lecz i ich odrębności. Tematyka ta jest nader ciekawa, ale jednocześnie i niełatwa, albowiem trudności wynikają przede wszystkim stąd, że i we własnych krajach folkloryści bałkańscy nie zdołali dotąd syntetycznie opracować wszystkich gatunków swej tWórczości ludowej. Przed badaczami zaś zagranicznymi stoją jeszcze większe trudności, wynikające z braku źródeł oraz z nieznajomości języków narodów bałkańskich. Dlatego biorąc do rąk książkę Slavjanskij i balkanskij folklor cqtelnik ma uzasadnione pytania: czy treść pokrywa się z tytułem książki, czy rzeczywiście folklor ludów słowiańskich i innych ludów bałkańskich rozpatrzony jest na tle porównawczym. Otóż obawy te sprawdzają się, gdyż poza jedną pracą, gdzie omawiane są paralele arumuńsko-słowiańskie, brak innych zestawień. Przed drugą wojną światową o pracach tego typu badacze mogli tylko marzyć, bowiem sytuacja polityczna w krajach słowiańskich i innych bałkańskich nie pozwalała na swobodne badanie danego regionu obcego kraju. Nie było także dostatecznej współpracy kulturalnej. Dziś również nie jest sprawą łatwą korzystanie z księgozbiorów i materiałów archiwalnych Grecji, Turcji i Albanii, nie mówiąc już o prowadzeniu badań tel'enowych w tych krajach przez folklorystów obcych. Trudności te odbijają się w pracach badawczych folklorystów usiłujących ująć pewne zagadnienia na tle porównawczym. Luki te, mimo szlachetnych zamiarów i włożonego trudu autorów radzieckich, widoczne są i w omawianej książce. Tematyka zawartych tu prac jest pociągająca, lecz bezmiernie trudna, dyskusyjna. Z tego powodu, mimo dużego nakładu pracy autorów, znajduje się sporo spraw problematycznych i niesłusznie ujętych, świadczących o niewyst.arczającej znajomości rozwoju kultury ludowej danego ludu bałkańskiego. Być może, wynika to także stąd że niektórzy z autorów tej l(siążki niezbyt krytycznie odnieśli się do opracowań nielicznych folklorystów bałkańskich, posiadających mylne poglądy nie tylko o genezie i rozwoju twórczości ludowej, lecz nawet negujących przynależność narodową niekt.órych narodów słowiańskiego południa. Nil szczęście nie dotyczy to wszystkich prac zawart.ych w tej edycji, bowiem wiele z nich ujmuje prawidłowo zagadnienia, jakie postawił przed sobą autor. E. P. Naumow w rozprawie Poludniowo-slowiU11ski epos i problemy serbskiego średniowiecza (s. 5-:>3) opracował solidnie ten ważny okres historii Serbii, który zostawił głębokie ślady w epice ludowej wszystkich Słowian bałkańskich, zwłaszcza zaś Serbów, Macedończyków j Bułgarów. Naumow ocenił obiektywnie dzieje historii Serbii i Macedonii. Na ziemiach t.ych dwóch krajów, szczególnie w Macedonii, poza niektórymi lokalnymi władcami feudalnymi rZijClzili w XIV �Recenzje. przeqlą(/y wydawnictw "i c.rasopisrn wieku władcy wywodzący się z dynastii Nemanićów i Mrnjavcevićów. W okresie tym, jak wiadomo, l"Ozegrały się ważne wydarzenia historyczne, które zaważyły na dalszym losie Bałkanów, a na kanwie tych wydarzeń zbudowany został w dużej mierze bohaterski epos ludowy Słowian południowych. Wąskie ramy rozprawy nie pozwoliły autorowi nawiązać do genezy epiki ludowej tych ludów słowiańskich, przedstawić ich wspólne i odrębne cechy. Dane historyczne z XIV i początku XV w., któl'e podaje Naumow, są ważnym materiałem dla badaczy epiki ludowej Słowian południowych, bowiem osnuta jest ona w dużym stopniu na wydarzeniach historycznych tego okresu. Na podstawie tych właśnie danych autor pokusił się o zbadanie wydm"zeń historycznych z tego okresu zawartych w niektórych wątkach ludowych pieśni epickieh, opiewających czyny bohaterskie władców Serbii i Macedonii. Co do wiarygodności tych danych i słuszności tez autora nie ma najmniejszej wątpliwości. Autor przedstawił obiektywnie i rzeczowo panoramę tego burzliwego okresu. Szkoda jednak, że ograniczył się jedynie do niektórych serbskich wątków epiki ludowej i nie wykorzystał bogatych cyklów macedońskiego ludowego eposu bohaterskiego, w którym t.e wydarzenia historyczne odbiły się bardziej bogato. W macedońskiej epice ludowej, obszerniej niż u Serbów i Bułgarów, opowiada się o MomcziIu, Vukaśinie, Królewiczu Marku, Nowaku, Chreli, Bogdanie. Jest to całkiem zrozumiałe, ponieważ byli oni władcami Macedonii i ludowe pieśni epickie opiewające ich czyny bohaterskie i życie pl-ywatne mogły powstać najpierw na ziemiach macedońskich. Bohaterowie ci są popularni także w epice serbskiej i bułgarskiej. Naumow słusznie podkreśla, iż brak wielu dokumentów źródłowych o władcach średniowiecza, gdyż mogły one ułec zniszczeniu podczas wielowiekowej niewoli tureckiej. Co do pewnych anachronizmów, które występują w ludowych utworach epickich i o których wspomina Naumow, jest to sprawa normalna dla twórczości ludowej. Pieśni te bowiem ulegały nieustannej przeróbce aż do wieku XIX, kiedy to po raz pierwszy zostały ogłoszone przez zbieraczy. Co do postaci Chreli oraz Bogdana (Lutycy, Jug-Bogdana), których prototypów Naumow szuka w postaciach działających w Serbii i Hercegowinie, jest to zagadnienie sporne. Wiadomo, że byli oni władcami Macedonii w II połowie w. XIV (zachowała się baszta Chreli w klasztorze Rilskim, nazwy geograficzne związane z Bogdanem w południowej Macedonii), tak że nie można się zgodzić z autorem, iż Pl"Ototypem Chreli był Stefan Chrelja z Raszki. Pieśniarz ludowy nie trzyma się granic historycznych. Do postaci historycznych, działających w II połowie wieku XIV, włączał czyny bohaterskie postaci z I połowy lub z początku w. XN (np. wraz z Królewiczem Markiem współdziałają Momczil, Skender-beg i in.). a cyklu bitwy na Kosowym Polu Naumow nie przytoczył żadnych utworów ludowych. Ograniczył się jedynie do omówienia danych historycznych opiewanych bohaterów ludowego eposu serbskiego i ominął ciekawe wątki macedońskie, nieznane u pozostałych Słowian bałkańskich oraz oryginalne wątki zawierające wiele lokalnych elementów z życia Macedończyków, spisane w II połowie XIX w. oraz po II wojnie światowej. W rozprawie S. N. Azbełewa Motywy zabicia wrogiego króla w bylinach i w pieśniach kosowskich (s. 53-74) znajdujemy wiele ciekawych wypowiedzi. Azbelew stara się ustalić typologiczne i genetyczne podobieństwa w motywach niektórych bylin rosyjskich poświęconych walce ludu rosyjskiego z bohaterskimi ludowymi pieśniami epickimi Słowian bałkańskich, opiewającymi bój na Kosowym Polu. Obu te wydm'zenia historyczne miały decydujące znaczenie dla losu Rusi oraz królestwa serbskiego. Najazd Tatarów i klęska Rusi stały się ulubionym �3titi Hecenzje. przcf.7lqriy wyda.wnictw i czasopism, tematem pJesmarzy ludowych. Ślady tych walk nie zacierały sir: ,,,. pamięci ludu rosyjskiego na przestrzeni długich wiekó\v. Wiele wątków tych bylin opowiada, jak zostaje zabity wódz wroga przez bohatera rosyjskiego, który wtargnął do jego namiotu. Uważano dawniej, że motyw ten przedostał się do rosyjskiego eposu bohaterskiego drogą migracyjną z irańskiej epiki ludowej. Czołowy przedstawiciel szkoły historycznej, W. Miller, uważał, że w wątku bylin rosyjskich widać naśladowanie motywu pojedynku między Rosternem i Kolunem eposu Szach Name. Azbelew nadal podtrzymuje, iż motyw ten dostał się do bylin rosyjskich drogą migracyjną, lecz nie z epiki irańskiej, i że "źródłem zapożyczeń była tradycja jugosłowiallska" (s. 55), mianowicie zabicie sultana Murada I w dniu 15 czerwca 13139r. w bitwie na Kosowym Polu przez witezia serbskiego. Milosa Kobilića. Zabójstwo to jest według autOl"a kulminacyjnym punktem bohaterskich pieśni Serbów, Chorwafów, Bułgarów i Macedończyków, opiewających bój na Kosowym Polu. Autor buduje swoją tezę na podstawie synchronizacji dwóch bitew, które rozegrały się w latach 80 wieku XIV: na polu Kulikowskim, kiedy to w roku 13110 wojsko Rusi rozgromiło armię chagana Mamaja, oraz na Kosowym Polu w roku 1389, kiedy Serbowie ponieśli klęskę walcząc przeciwko najeźdźcy tureckiemu. Jakkolwiek wyniki obu tych bitew różnią się diametralnie, Azbelew widzi w nich wiele wspólnego. Rosjanie co prawda zwyciężyli, lecz zapłacili za to drogą daninę, bowiem na polu walki poległo dwie trzecie wojsk rosyjskich. Na Kosowym Polu natomiast zwyciężyli Turcy, jednak mimo to nie mogli oni wykorzystać w pełni plonów swego zwycięstwa, gdyż Serbia zachowała niezależność aż do roku 1459, czyli przez 7Qlat po tej klęsce. Pierwsze informacje o bitwie na Kosowym Polu przyniosly do Moskwy w roku 1390 osoby, które towarzyszyły metropolicie rosyjskiemu, Pi menie, w jego podróży do Konstantynopola. Dokładniejsze jednak wiadomości a tej klęsce uzyskali Rosjanie od Serbów i innych Słowian południowych, którzy zaczęli przyjeżdżać na Ruś począwszy od końca XIV wieku. Zapożyczenie motywu o zabiciu wrogiego króla przez bohatera narodowego Azbelew odnosi do okresu drugiego wpływu południowo-słowiańskiego na plsmiennictwo i kulturę rosyjską (s. 60) oraz do czasów późniejszych, kiedy więzi Rosjan ze Słowianami bałkańskimi ulegały dalszemu zcieśnianiu (s. 72-73). Na tle porównawczym zbudował także B. Putilow swój artykuł Tematyczna zamkniętość oraz plan tematyczny w eposie slowiańskim (s. 75-94). Aut.or omawia właściwości tekstów pieśniowych bylin rosyjskich i ut.worów epickich Słowian zadunajskich. Według niego, co zresztą jest. słuszne, st.ruktura, kompozycja i stylist.yka każdej z tych pieśni jakby była niezależna od innych i st.anowiła wątek samorodny. Put.iłow przytacza nieliczne przykłady z cyklu o Królewiczu Marku i Ilji Muromcu aby udowodnić, że każdy z tych utworów jest zamknięty. J. Smirnow z kolei zajął się zagadnieniem podobieństwa opisów w słowiańskich ludowych pieśniach epickich (s. 95-123). Pisze on także o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej (s. 171-181). W rozprawie pierwszej autor w wielu problemach minął się z prawdą. Zaskakujące jest stanowisko Smirnowa odnośnie do ludu macedońskiego. Sam zaznacza, że korzystał z pieśni zawartych w zbiorach Stefana Verkovića, braci Miladinowów oraz Rybnikowa, ponieważ ukazały się one prawie w tym samym czasie. Ponadto zbiory te zawierają pieśni ludowe pochodzące, jak pisze autor, "z Macedonii i Bułgarii, Zaśnieżija i Uralu, znaczy z ziem odległych od siebie, i że w ten sposób nie można mówić o jakimś wpływie tradycji epickich jednego z tych obszarów na inne, odległe od siebie regiony" (s. 97-98). Dalej, w rozprawie Smirnowa za- �Recenz.je. przeglqdy l.vy(l.au;.nict"w i czasopis'n nika nazwa Macedonii, którą zastępuje nazwa: Bułgaria, a wszystkie cytowane przezeń macedońskie pieśni ludowe traktowane są jako bułgarskie. Z podanej bibliografii widać, że autorowi znany jest Pokazalec Antona P. Stoiłowa (Pokazalec na pećatanite prez XIX vek b'!garski narodni pesni ot Anton P. Stoilov, t. 1 Sofija 1815-1860, 1'91'6; t. 2, Sofija 11861-1878, l!H8). Wystarczyło mu więc sprawdzić u Stoiłowa, skąd pochodzą cytowane przezeń pieśni ludowe i uniknąłby subiektywnego traktowania przynależności narodowej Macedończyków. Jeżeli natomiast świadomie zalicza folklor macedoński do bułgarskiego, to podchodzi do spraw nienaukowo, subiektywnie, nie po marksitowsku. Ponadto cytowane teksty pieśniowe jakoś się nie łączą w jego rozprawie. Autor dość powierzchownie odnosi się także do serbskiej twórczoścl ludowej. Jakkolwiek cytuje wersety z pieśni serbskiej a pojedynku Królewicza Marka z Murzynem (s. 78), to jednak podaje, że jest to pieśń bułgarska (s. 77). Poza tym poprzyklejał cytaty tekstów pieśniowych bez komentarzy, a wspominając jedynie rosyjskie oraz bułgarskie pieśni ludowe, zaprzecza tytułowi swej rozprawy. W drugim artykule Smirnowa o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej znajdujemy obiektywne traktowanie poruszanych zagadnień. Autor podkreśla powstawanie i rozwój bałkańskiej kultury ludowej, która na skutek współistnienia w danym kraju różnonarodowych elementów i dzięki nieprzerwanej wymianie dóbr kulturowych, nabrała specyficznych cech. Auto~' słusznie stwierdza, że w nowym środowisku Słowianie zachowali odziedziczony poswoich przodkach folklor. który rozwinął się w nowym środowisku epickim. Dla ukształtowania więc twórczości ludowej Słowian południowych dużą rolę odegrały kontakty i wymiana kulturalna z innymi sąsiednimi narodami niesłowiańskiego pochodzenia. Przedmiotem jego badań naukowych w tej pracy są słowiańskie pieśni epickie, rozpatrywane na tle porównawczym z odpowiednikami występującymi w epice ludowej rumuńsko-m01dawskiej. Omawia on zaledwie kilka utworów (pieśni Arumunów macedońskich o Ali Paszie z Janniny oraz pięć tekstów serbskich i chorwackich Arumunów o znanych bohatera~h eposu średniowiecza - Milosa Kobilića, Królewicza Marka, Gruji, Nowaka, oraz o postaci epickiej - Chorego Dojczina). Oczywiście, material, jakim dysponował autor, był ograniczony, korzystał bowiem jedynie ze zbioru W. Gacaka, wydanego w Moskwie w roku 1967 (V. M. Gacak, Vostocnoromanskij geroiceskij epos. Iss!edovanije i teksty, Moskva 1967). Ten artykuł Smirnowa byłby pełniejszy. gdyby można było porównać teksty z utworami epickimi Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Wtedy można by było odkryć, z jakiej epiki ludowej te warianty przedostały się do Arumunów, znaleźĆ" ich pierwotne wątki wspólne, ewentualne odchylenia od nich itp. Opracowanie ciekawego zagadnienia z folklorystyki słowiańskiej podjęła L. Winogradowa, mianowicie przeprowadza ona analizę kompozycyjną polskich obrzędowych kolęd (s. 124-157). Autorka przyjmuje dawne twierdzenia folklorystów, że ludowe pieśni tej grupy utraciły w Polsce swój charakter obrzędowy jeszcze na początku minionego stułecia, kiedy zastąpiono je kolędami religijnymi. Aby odtworzyć repertuar dawnych polskich utworów świeckich, Winogradowa porównuje stare zapisy tych tekstów z kolędami ukraińskimi i białoruskimi. Główny nacisk kładzie ona na kompozycję tych utworów. Zastąpienie dawnych tekstów kolęd polskich tekstami kościelnymi Winogradowa wiąże z tym, iż obyczaje ludowe były tak silne, że kościół, aby móc je wykorzenić, musiał wpierw wzmocnić tradycje ludowe przy pomocy obrzędów chrześcijańskich, zastępując dawne teksty ludowe swoimi psalmami i hymnami �368 Recenzje. przeglądy wydawnict,v i cwsapism wyraza]ącymi motywy i idee biblijne (s. 126). Dlaczego religia nie potrafiła osiągnąć tego w innych krajach słowiańskich, autorka nie podaje. Następny artykuł pióra S. Kondratjewej, pt. O muzycznych pamlelach w pieśniach poludniowej Rosji i poludniowo-zachodniej Bulgal'ii (s. I!)B-170), oparty jest o materiały z badań terenowych autorki z lat 1950-1960 we wsi Kurkowiczy, powiatu starodubskiego, okręgu Brjańskiego. Kondratjewa porównuje melodie pieśni ludowych z tego obszaru z macedońską pieśnią ludową "Koe cvekje e naj rano" z miasta Gostiwar. Autorka uważa pieśń tę za bułgarską (z poludniowo-zachodniej Bułgarii, s. 159), a przecież Gostiwar - to miasto macedońskie, leżące 50 kilometrów na południowy zachód od stolicy SR Macedonii - Skopje. Z tego powodu należałoby zmienić tytuł "pieśń bułgarska" na "pieśń macedońska". Tak samo za bułgarskie autorka uważa i inne cytowane przez nią macedońskie pieśni ludowe. Jest to jednak naruszenie norm obiektywności, bowiem sama twierdzi. że w folklorze ludów słowiańskich występują różnice wynikające "ze swoistego rozwoju historycznego" (s. 162). Do wspólnych cech w muzyce ludowej Rosji południowej i południowo-zachodniej Bułgarii (tj. Macedonii K.S.), zalicza ona wąskość diapazonu (tercja i kwarta). Podobieństwo to uważa za relikt dawnej kultury (s. 168). W artykule autorka omawia także pieśni bułgarskie, szkoda jednak, że pomieszała z nimi macedońskie. Na uwagę zasluguje układ systematyczny tematów i motywów białoruskich bajek fantastycznych dokonany przez L. G. Baraga (s. 182-2:~5). Systematyka ta odkrywa wiele wspólnych motywów białoruskich bajek fantastycznych z rosyjskimi, ukraińskimi, polskimi, litewskimi i łotewskimi, co jest wynikiem wzajemnych wpływów kulturowych tych narodów. Zbiór Slavjanskij i balkanskij folklor zamyka artykuł A. Żygulewa Podobidtstwo przyslów slowiańskich (s. 236-251). Autor omawia rosyjskie, polskie i bułgal'skie przysłowia o wiedzy, nauce, dążeniach ludzi do oświaty. o pracy na roli. stosunkach społecznych, o duchownych, o cechach zwierząt nadawanych ludziom itp. Ponadto autor porusza zagadnienia związane z metaforą w przysłowiach rosyjskich, polskich i bułgarskich, która może być czasownikiem, rzeczownikiem lub inną częścią mowy. Porusza także sprawę personifikacji, ironii, hipel'boli, antytezy. gradacji. Jak sam przyznaje, przedmiotem jego rozważań jest tylko część zagadnień związanych z podobieństwem tematyki i poetyki tych przysłów, zaznaczając, iż dalsze prace badawcze nad tym gatunkiem twórczości ludowej są jednym z najaktualniejszych zadań folklorystyki słowiańskiej. Na zakończenie należy zaznaczyć, iż mimo wspomnianych braków i mankamentów niektórych rozpraw, książka ta jest poważnym wkładem do dorobku folklorystyki słowiańskiej. Dalsze badania na pewno wyjaśnią wiele spornych poglądów badaczy twórczości ludowej Słowian. Kole Jacek Wódz, Przeobrażenia 1949-1969. (Studium Gdańsk 1971, ss. 80. z socjologii spoleczne prawa). wsi Pleszów, Ossolineum wlączonej do Simiczijew Nowej Huty, Wroclaw-Warszawa-Kraków- W polskiej literaturze etnograficznej i socjologicznej można znaleźć wiele prac poświęconych analizie wpływu procesu industrializacji na pI'zeobrażenia wsi. Czę;ć .spośród tych prac - to monograficzne ujęcia przeobrażeń tI'udycyjnej społeczności �nccen:)f'. pT':eolqcl,lJ W,ljdawni.ctlt' r c.zaso/Jism 3()9 wiejskiej wywołanych bliskością wielkomiejskich ośrodków przemysłowych. Praca Jacka Wodza, kolejna pozycja serii wydawniczej Komisji Socjologicznej krakowskiego oddziału PAN, podejmuje problem zmian społecznych we wsi Pleszów, która w 1949 r. została włączona w obszar Nowej Huty. Tytuł książki obiecuje wiele. Czytelnik sugerujący się tylko tytułem oczekuje, iż znajdzie w niej wyczerpujący opis przeobrażeń Pleszowa w okresie powojennym. Faktyczna zawartość pracy jest znacznie węższa. Autor wybrał tylko jeden problem do rozważań, mianowicie społeczne skutki wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Procesy, które wpłynęły na przeobrażenia Pleszowa, można rozpatrywać z dwóch punktów widzenia. Pierwszy z nich to zamierzona i wywołana odgómie akcja wywłaszczenia ziemi dla celów przemysłowych i urbanistycznych. Równolegle obserwujemy powstawanie nowych zjawisk i procesów społecznych. Dotyczy to np. procesów adaptacyjnych badanej społeczności. Prześledzenie ich może przyczynić się do pogłębienia wiedzy dotyczącej rozwoju społecznego we współczesnych warunkach ustrojowych. Jest dużą zasługą pracy Jacka Wodza, iż problematykę tę podjął i w swoim studium rzetelnie opracował. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które omówię kolejno. W części I autor przedstawia tematykę i cel pracy, założenia metodologiczne i teoretyczne ramy, w których zawierają się rozpatrywane problemy. Dopełnia tę część omówienie instytucji prawnej wywłaszczenia, jako narzędzia zdobywania ziemi dla potrzeb budownictwa przemysłowego. W części II zreferowano wyniki badań empirycznych dotyczących wywłaszczenia,' które J. Wódz przeprowadził \V PIeszowie w latach 1968-1969. Przed wywłaszczeniem Pleszów był stosunkowo dobrze rozwijającą się wsią, dlatego wiadomość o mającym nastąpić wywłaszczeniu ziemi wywołała nastroje niezadowolenia wśród jej mieszkańców; 51010 badanych odpowiedziało, że przyjęto tę wiadomość z rozgoryczeniem. Ze zrozumiałych względów najbardziej niezadowoleni i krytyczni byli ci rolnicy, którzy posiadali większe gospodarstwa rolne. Zaledwie SOio badanych okazało zrozumienie sytuacji i zaaprobowało wywłaszczenie. Byli to w większości ludzie młodzi; " ...może to łączyć się - pisze autor - z opuszczaniem przez młodych zajęć rolniczych i tendencją do migracji do ośrodków przemysłowych i miast. Można to też tłllmaczyć większą zdolnością młodych do wyuczenia się nowych zawodów i w ogóle do adaptacji w nowym środowisku społecznym" (s. 31). Wywłaszczanie rolników pieszowskich rozpoczęło się w połowie 1949 r. i objęlo łącznie 16:~ gospodarstwa. Okres wzmożonych wywlaszczeń przypada na lata 1949-1953. Zabrano wówczas ziemię połowie badanej zbiorowości. Pierwsze wywłaszczenia przeprowadzano zbiorowo na zebraniach, gdzie omawiano sposób i procedurę działania. Późniejsze wywłaszczenia opierają się na postępowaniu indywidualnym. Ziemię zabierano dopiero po upływie jakiegoś okresu czasu. Uniknięto w ten sposób zatargów, jakie miały miejsce w okresie pierwszych wywłaszczeń, gdy inwestorzy zabierali ziemię często bez wiedzy rolników. W dalszych partiach książki przedstawia Wódz przebieg procesu przeobrażania się rolników pieszowskich w nowohuckich robotników, trudności adaptacji do nowego zawodu, ocenę pracy w zawodach pozarolniczych i pracy na roli, zadowolenie z. nowej pracy. Terminu "adaptacja" używa autor w celu określenia procesu przystosowania badanej społeczności do nowych warunków środowiska. Obejmuje on adaptację do nowych warunków pracy, a więc do środowiska fizycznego zakładu oraz przystosowania do pracy w zesp·ole. Praca zawodowa w przemyśle poN - Lud. \. LVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisrn czątkowo sprawiała badanym pewne trudności. "Wykonywanie pracy w zorganizowanym zespole było dla dawnego rolnika, przyzwyczajonego do samodzielnego dysponowania swym czasem i swą niezależnością, sytuacją nową, wymagającą przystosowania" (s. 41). Z biegiem lat narasta przyzwyczajenie do nowego typu pracy, część badanych zdobywa wyższe kwalifikacje zawodowe, następuje zżycie z członkami własnej grupy roboczej. Wszystkie te zjawiska świadczą o przystosowaniu się badanych do środowiska zakładu pracy. Gdy w trakcie badań zadano rozmówcom pytanie: "Czy chciałby Pan (i) wrócić do uprawy roli jako samodzielnego zajęcia?" - 63% badanych odpowiedziało przecząco. Równocześnie większość badanych pragnie, aby ich dzieci w przyszłości pracowały w zawodach nie związanych z rolnictwem. Przeobrażenia w strukturze agrarnej i społeczno-zawodowej wywołane wywłaszczeniem spowodowały znaczne zmiany w sposobie życia. Przyjmując, że "sposób życia" to: "ogół zachowań określonej społeczności ludzkiej ukształtowany między innymi przez warunki geograficzne, historyczne, ekonomiczne. polityczne' (s. 48), autor analizuje zmiany w stosunkach i kontaktach rodzinnych i sąsiedzkich, w sposobach spędzania wolnego czasu oraz w kontaktach z Krakowem i Nową Hutą. Ostatnia, III część pracy zawiera wnioski, uogólniające materiały przedstawione w całej książce. Przechodzenie od zajęć rolniczych do zawodów nie związanych z rolnictwem, zmiana struktury ekonomiczno-społecznej wsi, tworzenie się nowych kategorii ekonomiczno-zawodowych, to tylko część zmian społecznych, jakie dokonały się w tradycyjnej społeczności lokalnej w rezultacie wywłaszczenia ziemi. Równolegle, autor wskazuje na doniosłą wagę czynników zewnętrznych, związanych z budową ustroju socjalistycznego, dla wewnętrznych przemian wsi. W omówieniu niniejszym skupiłam uwagę tylko na niektórych aspektach przeobrażeń tradycyjnej społeczności lokalnej. Jest to naj cenniejsza warstwa pracy Jacka Wodza. Książka zasługuje na uwagę także ze względu na fakt, iż jest to pierwsze w Polsce opracowanie dotyczące społecznych skutków wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Teresa Sasińska-Klas Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wydawnictwo Horackiej Galerii Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1972. ss. 32, lU ilustr. Autorka, znana w Czechosłowacji specjalistka z włóknoznawstwa, przedstawia czytelnikowi kolejną swóją pozycję, tym razem na temat barwienia i drukowania płócien. Problematykę tę rozwija Svobodova już od kilkunastu lat w ramach działalności badawczej zakładu etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk w Brnie. W swoim dorobku, co warto przypomnieć, ma kilka pozycji dotyczących drukarstwa płócien z różnych regionów Czech i Moraw, obok kilkunastu innych dotyczących przerobu roślin i włóknodajnych, przędzenia i tkactwa. Ostatnio ukazało się albumowe wydawnictwo tej autorki, co prawda niewielkie, zawierające jednak bardzo interesujące ujęcia syntetyzujące, dotyczące zarówno historycznego rozwoju, jak i współczesnych przemian w zakresie ludowych �Reccn:jc, pr? egląr1y tvydawnictw 371 i czasopism sposobów drukowaniCl płócien, z którymi warto zapoznać naszego czytelnika. Pmca obejmuje swym zasięgiem terytorialnym płaskowyż Czesko-Morawski zwany "Horackó", wyjątkowo interesujący jeżeli chodzi o wytwórczość włókienniczą. 'vV terenie tym występuje bowiem bardzo żywa tradycja wyrobu płócien. W chwili obecnej kontynuuje się nadal ludową produkcję płótna i jego drukowanie, względnie tylko fClrbowanie. Patronuje temu Centrala Artystycznych Wyrobów Ludowych Oddział w Brnie (Ustredi lidove umelecke vyroby - skrót "ULUV"), odpowiednik naszej "Cepelii". Instytucja ta po prostu podsuwa wytwórcom zamówienia, sugeruje modne wzory i kolory, wykupuje następnie całą produkcję przeznaczając ją na zaspokojenie rynku wewnętrznego i na eksport. Dzięki inicjatywie wspomnianej centrali, zaniJ,ające stopniowo farbiarstwo i drukowanie płócien ma na jakiś czas jeszcze szanse utrzymania się, tym bardziej, że sprzyja temu również moda. Dużym wzięciem cieszy się bowiem modna drukowana bielizna stołowa i pościelowa oraz materiały na ubiory męskie i damskie. W recenzowanej pracy autorka przedstawiła skrótowo, ale zupełnie wystarczająco, historyczny' rozwój tkactwa i farbiarstwa na " Honicku", dając następnie wyczerpujący wykład na temat technologii i techniki farbowania. Rozważania swe oparła Svobodova na wynikach własnych badań terenowych i interpretacji znalezionych przy tej okazji zabytków (wzory, wycinki tkanin i księgi tkackie) oraz na danych zebranych w archiwach. Tekst pracy uzupełniają ciekawe i trafnie dobrane ilustracje narzędzi drukarskich, procesu produkcyjnego, rzemieślniczych znaków farbiarskich oraz reprodukcji wzorów drukowanego płótna pochodzących z tzw. "musterbuchów". Jest ich jednak za mało, aby mogły w pełni zilustrować poszczególne fazy drukowania i farbowania materiałów, tak jak to widzimy np. w pracy M. Bachmann i G. Reitz, Der Blaudruck. Tekst pracy tchnie nowatorskim ujęciem. Svobodova z dużą swadą rekonstruuje przebieg drukowania i farbowania tkanin umiejętnie wiążąc techniczną stronę produkcji z zagadnieniami społecznymi oraz z magią. Interesująco przedstawia również sposoby rozpowszechniania klocków drukarskich () wzorach geometrycznych i roślinnych. Podobno początkowo sporządzali je sobie sami farbiarze, później nabywali je od miejscowych ludowych rzeźbiClrzy i wędrownych przekupniów. Przynosili je również ze sobą wędrujący terminatorzy. Przedstawione w pracy sposoby odciskania wzorów, farbowania j apretury niewiele różnią się od znanych nam z terenów polskich. Wedlug Svobodovej far'bowanie tkanin, w tym także w różne wzory, zaczęło przyjmować się na "Horacku" w XVII w. (na ziemiach polskich było w tym czasie w rozkwicie) za pośrednictwem osiadłych w Czechach emigrantów niemieckich. Stosowali je początkowo tylko rzemieślnicy miejscy, w XVIII w. przejęli także wiejscy. Podobnie jak u nas, początkowo barwiono tylko płótno i sukno w kolorach: niebieskim, czarnym, zielonym, żółtym i czerwonym. Tajemnicą pozostała nadal sprawa przygotowania farby i uzyskania jasności i stałości barwy, której nie chcieli zdradzić badani informatorzy, a także sposób przyrządzania masy, tzw. "pop-sarsinu", w której maczano klocki drukarskie zanim odciśnięto wzory na płótnie. Autorka omawia także społeczną organizację rzemieślniczą. Warto dodać, L farbiarze i drukarze tkanin tworzyli dawniej własny cech, do którego należało w niektórych okresach XVIII w. aż 21 mistrzów z 14 osad tego małego przecież regionu, co świadczy wymownie o roli tej gałęzi wytWÓITZOści. Obecnie pracuje tam zaledwie kilku mistrzów we wsiach Oleśnicy i Strażnicy. Ci stosują nadal archaicznc narzędzia prac.v i tradycyjne sposoby przerobu. W sumie ciekawa lektura dla osób zajmujących się włókiennictwem. Walerian Sobisiak �3'"'" '.:.J t. Recenzje. pr2:eqlqrly tvyd(f.l.un-icf"w Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. wyd, Yoshikawa-kobunkan, 1971, ss, 353, i czn.sopism (Język Ajnó\V pólnocnokurylskich), Praca prof. Shichiro Mmayamy jest obszernym studium bibliograficzno-porównawczym, Autor postawił sobie za cel usystematyzowanie maleriałów dotyczących języka północnokurylskich Ajnów. Zdaniem Murayamy, język tej grupy etnicznej jest dotychczas najsłabiej poznany. Jest on językiem całkowicie zanikłym i dlatego językoznawcy z konieczności korzystać muszą z materiałów wtórnych, nie zawsze godnych zaufania. W Japonii jedynymi rodzimymi materiałami są prace Torii Ryuzo (1870-1953). Torii, japoński archeolog i etnograf, w 1399 1'. opracował słownik Ajnów z Szumszu, zamieszkujących Shikotan (słownik ten został opublikowany w 1903 1'.). Przez długi czas autentyczność materiału zebranego przez Torii nie była potwierdzona. Badania europejskie w tej dziedzinie mają dość długą tradycję. Zapoczątkował je S, Kraszennikow, uczestnik drugiej wyprawy Beringa. Jego Opisanie ZiemI i Kamczatki, wydane w latach 1755-56 w Petersburgu, a zwłaszcza Vocabularium latino-cUl'ilice, są, zdaniem japońskiego współczesnego językoznawcy, Kindaichi Kyosuke, cennym materiałem dla poznania języka nie istniejącego już narodu. Prace Kraszennikowa do niedawna były w Japonii nieznane. Dopiero w 1968 r. japońscy naukowcy dowiedzieli się o istnieniu Vocabularium, przechowywanego w leningradzkim archiwum. Również stosunkowo niedawno stwierdzono fakt, że zbiór słów opracowany przez Kraszennikowa, choć włączony przez niego do opisu Kamczatki, reprezentuje język północnokurylskich Ajnów. Podobnie i Asia Polyglotta J. Klaprotha (1823) praca powstała bezpośrednio pod wpływem publikacji Kraszennikowa (lub też będąca po prostu jej kopią) traktuje o języku "kamczackim", lecz w istocie chodzi tu o język mieszkańców północnych Kuryli. Słowniczek G. W. Stellera (1774), opracowany na podstawie matedałów zebranych na przylądku Łopatka i północnych Kurylach, ma obecnie dużą wartość informacyjną, ponieważ przedstawione w nim słownictwo jest J:>rawie na pewno autentyczne. Przypuszcza się, że Klaproth w Asia Polyglotta wykorzystal również prace Stellera. Inny materiał niezmiernie ważny dla współczesnych japońskich językoznawców, to prace Benedykta Dybowskiego, który zebrał wiadomości o języku Ajnów z wyspy Szumszu. Wydaje się prawdopodobne, że informatorzy Dybowskiego pnybyli z Szumszu na Kamczatkę w tym samym mniej więcej czasie, co informatorzy japońskiego badacza Torii Ryuzo. Publikacje Dybowskiego są 'w wielu punktach zbieżne z relacją Torii, co potwierdza autentyczność tej ostatniej. Książka prof. Muryama jest przede wszystkim zestawieniem wspomnianych wyżej materiałów europejskich badaczy. Zostały tu obszernie omówione prace Kraszennikowa i Stellera, a także Klaprotha, wraz z ich szczegółową chronologią. Murayama włączył tu np. japońskie tłumaczenie łacińskiej części Vocabularium latino-curilice, oraz omówienie Opisania Ziemli Kamczatki i fotokopie niektórych stron tekstu. Podobnie przedstawione są prace Steli era i Klapl'Otha. Przy prezentacji słownictwa Ajnów północnokurylskich według wymienionych badaczy Murayama posługuje się porównawczo innymi źródłami, takimi. jak An Ainu-English-Japanese Dictionary By the Ven. Dr John Batchelor (Sapporo 1926l. opracowania Torii i innych językoznawców japońskich. Obszerny rozdział książki traktuje o badaniach Benedykta Dybowskiego. Obok danych biograficznych autor reprodukuje niektóre strony polskiego wydania �ReCe1l2je. Slownika narzecza Ajnów, pn;eal(~<.l!J wydawnictw zamie~zkujqcych wyspę :)73 i czasopism Szumszu w Zaitcuchu Kuryl- Prezentuje też zbiór sIów opracowany przez Dybowskiego, a zestawiony z brzmieniem odpowiednich słów u Kraszennikowa i Torii. Inne problemy poruszone w książce, to: przykłady wplywu języka Ajnów na język rosyjski (kalki językowe) oraz szczegółowe informacje o pierwszych bezpośrednich kontaktach rosyjsko-japońskich. Książkę zamyka przedruk słowniczka Ajnów z Szumszu według Torii i krótki esej w języku angielskim Ainu in skim przy Kamczatce. Kamchatka. Praca prof. Murayamy jest typowym zestawieniem o charakterze bibliograficznym, nie opatrzonym przez autora żadną konkluzją. Jedyny sygnalizowany tu ogólniejszy problem to zagadnienie kierunku "migracji językowej". Dla Murayamy przedstawione wyżej materiały językoznawcze są przede wszystkim podstawą do rozważań na temat, czy migracja Ajnów odbywala się z Sachalin u na północne Hokkaido i Szumszu, czy też z Hokkaido w kierunku kontynentu. Odpowiedź na te pytania jest niezmiernie istotna dla badań nad historią Japonii, ponieważ zagadnienia z\yiązane z pobytem Ajnów na Wyspach Japońskich i zasięgiem ich wędrówek w obrębie archipelagu nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Autor podkreśla pokrewieństwo językowe Ajnów z Szumszu i Poromuszir z Ajnami z Sachalinu i Hokkaido; postawione wyżej pytania pozostawia na razie bez odpowiedzi. Kryst.yna B'Zgarsko na rodno tvorcestvo, Okazaki t. l-XIII, Sofija 1961-1965. Bułgal'ia należy do przodujących krajów słowiańskich jeśli chodzi o wydawanie edycji folklorystycznych. Jakkolwiek na Uniwersytecie Sofijskim nie ma katedry etnografii czy folklorystyki, jednak w tym kraju ukazało się dotąd kilka ciekawych prac folklorystycznych i etnograficznych, a także sporo zbiorów pieśni ludowych i innych utworów literatury ustnej. Do najciekawszych pozycji należy niewątpliwie wydany po drugiej wojnie światowej I:~-tomowy zbiól' prozaicznych i poetyckich utworów ludowych. Ukazał się on w okresie 1961-1965, z tym, że tomy I-XII wydało wydawnictwo "B'lgarski pisatel", a tom XIII wydawnictwo "Nauka i iskustvo". Zbiór ten, bodaj że pierwszy tego rodzaju w krajach słowiańskich, jest pewnego rodzaju antologią twórczości ludowej Bułgarii i Macedonii, bowiem znalazło się w nim sporo utworów macedońskich pochodzących ze wszystkich zakątków tego kraju. Do kolegium redakcyjnego wchodzą prof. Michaił Arnaudow, Iwan Burin, prof. Christo Wakarelski, prof. Petal' Dinekow oraz Dymitr Osinin, który jest i redaldorem naczelnym. Zawarty materiał w tych tomach jest starannie ułożony tematycznie, podane są warianty niektórych utworów. Jest to dość ważne dla folklorystów zajmujących się badaniem bułgarskiej i macedońskiej twórczości ludowej. Materiały umożliwiają badaczom ustnej literatury Słowian odnalezienie odpowiedników występujących u innych ludów słowiańskich. Tom I (ss. 718) zawiera pieśni epickie a czynach bohaterskich postaci historycznych i fantastycznych. Utwory te opiewają walkę z Turkami i innymi wro- �374 Recenzje, przeglądy u)yc1awntctw i C,ZQSOpiSnl gam i ludu bułgarskiego oraz macedońskego. Znany pisarz bułgarski akacl. Georgi Karasławow napisał krótką przedmowę (s. 5-11), a wstęp pióra r. BUI'ina (s. 1397) pt. Ludowy epos bohaterski daje ogólną charakterystykę bułgarskiej epiki ludowej. Autor wymienia bohaterów i omawia poszczególne cykle i wątki. Wstęp Burina nie ma ściśle naukowego charakteru, jest raczej popularnonaukowy. Na końcu tomu zamieszczono ciekawe objaśnienia biograficzno-historyczne o opiewanych bohaterach, komentarze, dane bibliograficzne i wal'ianty poszczególnych utworów (s. 667-708). Teksty pieśniowe, z wyjątkiem 8 utworów publikowanych po raz pierwszy, były ogłoszone drukiem w różnych zbiorach lub periodykach. Tom II (ss. 716) pod red. pisarza Dymitra Osinina, zawiera 225 pieśni hajduckich buŁgarskich i 6 macedońskich. Również i te utwory były już drukowane przedtem. Wstęp Hajductwo w pieśniach ludowych (s. 5-64) napisał Osinin. Treść wstępu także popularnonaukowa. I tu, jak w tarnie piel'wszym, na końcu znajdują się komentarze, dane bibliograficzne oraz metryczki o zawaltych pieśniach ludowych. Kolejny tom III, zredagowany przez Ch. Wakal'elskiego. zawiera pieśni historyczne w liczbie 200 (z których 28 jest macedońskich). Wstęp Bulgal'ska ludowa pieśń historyczna (s. 5-73) pióra Wakarelskiego w sposób przejrzysty omawia pochodzenie i periodyzację pieśni oraz dokonuje systematyki wątków. Autor korzystał z bogatej literatury fachowej. Wakal'elski jest także autorem komentarz.v (s. 603-654), dając ciekawe informacje o bohaterach, wątkach i motywach. Tom IV zredagowany zostal przez akad. M. Arnaudowa. Zawarto tu pieśni mityczne w liczbie 225, w tym 30 tekstów macedońskich. We wstępie (s. 5-76) Arnaudowomawia gatunek pieśni ludowej, jej oryginalność, piękno i kompozycję. Pieśni te, występujące na całym obszarze Bułgarii i Macedonii, poświęcone Są silom nadprzyrodzonym, osobom świętym i zwykłym ludziom. Arnaudow sporządził także komentarze do tych utworów (s. 607-671). Następny V tom, zredagowany przez M. Arnaudowa oraz Ch. Wakarelskiego. zawiera pieśni obrzędowe. Wstęp (s. 5-61) napisał Arnaudow, który dał także krótką charakterystykę poszczególnych gmp utworów obrzędowych (s. 283-2811; 292; 295-296; 304; 308-310; 318-320; 329-334; 437-439; 450-454; 4£5-467; 471-475; 476- Arnaudow jest również autorem cennych komentarzy (s. 591--626). Wakarelski natomiast napisał wstęp pt. Wesele ludowe, wprowadzający do działu pieśni weselnych (s. 487-501). On także przygotował notatki i dane bibliograficzne do tych utworów (s. 627--641). Wesele ludowe rozpatruje on z punktu widzenia etnograficznego. W sumie tom zawiera 195 utworów ludowych, z których aż 1.11 to teksty macedońskie. Kolejny VI tom, zawierający 650 pieśni miłosnych (w tym 90 macedońskich), zredagowany .został przez D. Osinina oraz 1. Burina. Wstępem opatrzył go Osinin (s. 5-54), a komentarzami obaj redaktorzy (s. 587-634). W tomie VII bogato reprezentowane są utwory ludowe o stosunkach międzyludzkich (332 teksty, wśród nich 26 macedońskich). Wybór oraz pracę I'edakcyjną wykonali D. Osinin i Elena Ognjanowa. Pierwszy jest autorem wstępu (s. 5-41), komentarze zaś przygotowali oboje (s. 543-585). Redaktorem VIII tomu jest pracownik Muzeum Etnograficznego w Sofii, Atanas Primowski. Tom zawiera 330 pieśni, w tym 20 macedońskich, poświęconych ·pracy ludzkiej. Primorski jest autorem wstępu (s. 5--60) oraz komentarzy i bibliografii (s. 547-595). ·Tom IX, pod red. Angela Karalijczewa' i Weliczko W'lczewa, zawiera bajki oraz anegdoty. Wybór 120 bajek (20 macedońskich), fantastycznych i o zwierzę483). �Recenzje, pn:eglqdy wydawnictw i czasopism 375 tach, przedstawia bogate tradycje ludowe Bułgarów i Macedończyków na tym polu. W'lczew jest autorem wstępu (s. 5-77) oraz komentarzy (s. 473-534). Bajki o ludziach i anegdoty zawiera tom X, zredagowany przez akad. P. Dinekowa. Pośród 3 LO tekstów 63 są macedońskie. Tom zaopatrzony jest wstępem Dinekowa, który w sposób wnikliwy omawia ten gatunek utworów ludowych (s. 5-51). Jako współredaktor występuje etnograf bułgarski, Stefana Stojkowa, Która napisała komentarze do tych bajek (s. 606--651). Tom XI, zredagowany przez nieżyjącą już profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetanę Romanską, oraz E. Ognjanową, zawiera 285 klechd i legend ludowych, \V tym 66 macedońskich. Autorem wstępu jest Romanska (s. 5--46), komentarzy (s. 415-50:3) Ognjanowa. Kolejny XII tom zawiera ponad 15000 krótkich utworów ludowych - przysłów, przypowieści, zagadek, wśród których pokaźną część, bo ponad 4000 pozycji zajmują utwory macedońskie. Wyboru utworów ludowych dokonał Cwetan Minkow, który jest redaktorem tomu oraz autorem wstępu (s. 5-59). Utwory są różnorakie, ułożone według klasyfikacji dolconanej przez pisarza bułgarskiego a zarazem wielkiego wielbiciela i zbieracza utworów ludowych Petki R. Sławejkowa. W układaniu zagadek Minkowowi pomagała E. Ognjanowa, która wybrała najlepsze i naj ciekawsze utwory tego gatunku ludowej kultury duchowej. Ostatni, XIII tom, zredagowany przez Rajnę Kacarową, El. El. Stoina, N. Kau[mana, T. Bojadiijewa i D. Osinina zawiera teksty i melodie 731 różnorodnego gatunku pieśni ludowych, z których 46 to teksty macedońskie. Wstęp, omawiający cechy muzyki ludowej, napisała Kacarowa (s. 5-44). Tenże wstęp wydrukowano w języku angielskim (s. 45--62). Idea wydania całego zbioru zrodziła się w łonie Komisji Folklorystycznej przy Związku Pisarzy Bułgarskich. Zamierzenia jej zostały zrealizowane m. in. dzięki pomocy, jaką ukazali folkloryści bułgarscy oraz pl'acownicy Bułgarskiej Akademii Nauk. Decyzja wydania tomów zapadła w roku 1960 i począwszy od następnego roku, w którym ukazały się pierwsze cztery tomy, do roku 1963 oddano do rąk czytelnika zaplanowanych 12 tomów. Edycja ta - poza ostatnim XIII tomem - zawiera 2466 pieśni (z których 347 to utwory macedońskie), 430 bajek (83 macedońskie), 292 klechdy i legendy (66 macedońskich) należy do ciekawych pozycji folklorystycznych. Włączenie jednak utworów macedońskich do folkloru bułgarskiego można potraktować jako ujemną jej stronę. Grono redaktol'ów, które dokonało wyboru utworów ludowych, włożyło wiele pracy dla przezwyciężenia wszystkich trudności, na jakie napotyka się zazwyczaj w podobnych opracowaniach. Redaktorzy musieli bowiem przekartkować wiele wydanych dotąd zbiorów pieśni, bajek i innego materiału folklorystycznego oraz "przeorać" wszystkie zbiory rękopisów przechowywanych w archiwach bułgarskich. Szczególnie starannie, jak już powiedziano, opracowane są komentarze. Przy każdym utworze podano miejsce jego pochodzenia, imię i nazwisko informatora i zbieracza, bibliografie zbioru względnie czasopisma, w którym utwór zostal ogłoszony po raz pierwszy, sygnaturę teczki archiwalnej itp. Poza tym badacz znajdzie tu krótkie dane o postaciach historycznych lub bohaterach epickich występujących w utworach, warianty poszczególnych tekstów poetyckich bądź prozaicznych. Często podawany jest cały tekst odpowiedników lub przynajmniej duży fragment. W komentarzach tych czytelnik znajdzie także objaśnienia poszczegółnych fragmentów. �37G . Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Niełatwa była praca redaktorów i przy wyborze tekstów, bowiem różne mogfl być upodobania. Jeden lubi zwartą treść, inny bardziej poetycką. Również niemalo trudności mieli oni w Pl"zygotowaniu tych tekstów do druku, w większości wypadków spisane były one bowiem przez niedoświadczonych zbieraczy. Sporo tekstów roiło się od błędów językowych (nie zawsze przekazywana była przez zbieraczy gwara tekstu) itd. Redaktorzy pokonali wszystkie te trudności i przekazali badaczom folkloru bułgarskiego i macedońskiego cenną pozycję, jakich brak w innych krajach. Toteż utwory te, stanowiące wyselekcjonowany zbiór wszystkich gatunków folkloru obu narodów słowiańskich, służą w pełni pracom naukowym w tej ważnej dziedzinie kultury duchowej. Kole Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava Simiczijew 1971, ss. 304. Drugi tom rocznika słowackich et.nografów i folklorystów, pOswlęconego kulturze ludowej Słowian, zawiera łącznie 12 artykułów o różnej tematyce oraz w dziale "Recensio librorum" - dwie recenzje pozycji książkowych i 11 przeglądów czasopism. Vaclav Frolec (Brno) w artykule Die gemeinsamen und differenzierenden Elemente in der Volksbaukunst des Donaugebietes przedstawia z pomocą 35 ilustracji i 6 map różnice i podobieństwa w budownictwie ludowym obszaru naddunajskiego, badając proces rozwoju kulturalnego narodów zamieszkujących tę część zróżnicowanej pod wieloma względami Europy, złączoną wspólną rzeką. Jako najstarszą warstwę kulturową doc. dr V. Frolec przyjąl ziemianki, tj. obiekty porównywalne z dokumentami archeologicznymi. Analiza przestrzenna i chronologiczna składników budownictwa - materiału budowlanego zależnego od naturalnych zasobów środowiska rozplanowania budynku mieszkalnego, konstrukcji i spadu dachu, sposobu zabudowy zagród, systemu ogrzewania, kuchni itd. pozwala dostrzec cechy wspólne i odrębności zarówno pod względem intensywności rozwoju u poszczególnych narodów (najprostsze formy zachowały się w dolnej przybałkańskiej części obszaru naddunajskiego), jak też w charakterze odrębności kulturalnych i in. Tradycyjny dom wiejski na tym obszarze - wnioskuje autor - ma jednak wiele cech świadczących o znacznej kulturowej całości tego obszaru, będącej rezułtatem wielostronnych wzajemnych wpływów. Szkoda, że w swych rozważaniach autor pominął obszerną pracę T. Wróblewskiego Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy (Poznań, 1964), omawiającą m. in. poruszoną problematykę. Olga Ganckaja, Natalia Gracianskaja (Moskva), Zur Typologie des volkstiimlichen Wohnhauses bei den Westslawen. Autorki omawiają swe badania w pokrewnej dziedzinie. W wydzieleniu typów zachodniosłowiańskich domów mieszkalnych przyjęły za poqstawę najnowsze zasady klasyfikacji obiektów, tj. rozwój planu wewnętrznego i odrębności systemu ogrzewania. Jednak zarówno w analizie porównawczej tradycyjnych form mieszkania chłopskiego, jak też w wypracowaniu jednolitej ich typologii trudność stanowi - jak stwierdzają autorki - problem chronologizacji obiektów. U każdego narodu słowiańskiego okres rozpow- �Recenzje, przegl.q<1y wydawnictw i c;z:asopisnl 'J.'; 'I '-'II szechnienia sit; poszczególnych form budownictwa był inny z rozmaitych przyczyn, np. w Polsce działały trzy różne systemy administracyjne w czasie zaborów. l mimo, iż niwelacja tradycyjnych form wiejskich pod wpływem miasta spowodowała bardzo duże zmiany w kulturze materialnej wsi, zwłaszcza w okresie jej nasilenia (najwcześniej, bo już w XVIII w. zaczęła się w Górnych Łużycach), do dziś istnieje duże bogactwo form tradycyjnych oraz regionalnych odrębności w stosowaniu materiałów, technik itd. Autorki wydzielają 6 typów chłopskich domów mieszkalnych w zachodniej Słowiańszczyźnie: dwa wąskofrontowe z asymetrycznym planem i ogrzewaną bądź nie ogrzewaną sienią oraz cztery szerokofrontowf', w tym dwa z symetrycznym planem i sienią 'chłodną bądź ciepłą i dwa z planem asymetrycznym, również z sienią chłodną lub ciepłą. Miriam Stara-Moravcova (Praha), Tools for Processing Spinning Fibers among Western and Easter Slavs in the Early Historical Period. W oparciu o liczny materiał drewniany zgromadzony przez archeologów w toku systematycznych badal'!. osad zachodnich i wschodnich Słowian z wieków IX-XIV autorka przedstawia narzędzia do obróbki włókna roślinnego i runa zwierzęcego oraz inne przyrządy służące do wyrobu przędzy itd. i dochodzi do wniosku, że narzędzia używane w tym okresie w Polsce i u wschodnich Słowian odpowiadały północnoeuropejskim, zaś w Europie zachodniej były one bardziej rozwinięte. Zbiór narzędzi z okresu średniowiecza wskazuje na nie pokrywanie się granic linearnych i chronologicznych rozpowszechnienia pojedynczych odmian ich form, znanych w okresach późniejszych, aż do naszych dni. Anna Kowalska-Lewicka (Łódź) w artykule La production traditionnelle du. beurre en Pologne obszernie i dokładnie opisuje technologię polskiego maślarstwa. Bazą źródłową są materiały archiwalne i terenowe z lat 1870-1968 oraz starsze druki. Opis zawiera wszystkie fazy technologiczne - udój i mieszanie mleka od różnych gatunków zwierząt, cedzenie go, zbieranie śmietany, sposób wyrobu masła, użytkowanie produktu w celach spożywczych, leczniczych, kosmetycznych i in. Marginesowo o handlu masłem i sposobach użytkowania produktów ubocznych. Opis narzędzi i sprzętu wzbogacony terminologią ludową. Artykuł omawia zarówno maślarstwo grup nizinnych, jak i górskich. Na uwagę zasługuje interesujący dobór 28 ilustracji. Mirko Barjaktarović (Beograd) w Land Baulks among the Serbs omawia własne materiały opublikowane wcześniej w książce O zemljisnim medjama u Srba (Beograd, 1952). Z miedzą polną - pisze autor - jako granicą oddzielającą indywidualne gospodarstwa rolne lub obszary dworskie czy wsie wiąże się bardzo dużo wierzeń i zwyczajów. Ale nie tylko to. Po wyzwoleniu Sel'bii spod okupacji tureckiej (początek XIX wieku) problem granic gruntowych uległ zaostrzeniu wskutek nowych podziałów ziemi, i miedza, a właściwie poszanowanie autorytetu trwałych znaków granicznych, stało się zjawiskiem społecznym lub nawet politycznym. Rzeczą charakterystyczną było łagodzenie i rozstrzyganie sporów granicznych według dawnego zwyczaju przez zespoły starszych, poważanych mieszkańców wsi. Po drugiej wojnie światowej ziemię uspołeczniono i miedze zatraciły dawne znaczenie. Jan Podolak (Bratislava), Uralte Arten des Feuerbereitung bei den Hirten des Karpatengebietes, przedstawia interesujące wyniki swych badań terenowych w Słowacji, Zakarpackiej Ukrainie i Rumunii nad dawnymi sposobami niecenia ognia, praktykowanymi przez pasterzy karpackich. Autor zwraca szczególną uwagę n;] funkcję' tzw. "żywego ognia" mającego znaczenie w kulturze duchowej ludu. "Zywy ogień" zachował się już tylko jako tradycja u pasterzy w związku z prakty- �Recen,je. przeglqdy wydawnictu) ; czasopism karni magicznymi. Dawniej był nieoddzielną częścią kultur'y rolniczej. Najstarsze sposoby niecenia ognia: tarcie drewna o drewno, kamienia o kamień lub krzemienia o metal, dotrwały w Karpatach aż do lat trzydziestych naszego wieku. Jan Komorovsky ,(Bratislava), Kaukasische Parallelen der Beg7'ćibnis-Geb1'uuch'! von Crna Gora (Montenegro). W nawiązaniu do Kultury ludowej Slowian K. Moszyńskiego, autor pogłębia własnymi badaniami studia nad obrzędowością pogrzebową. Stwierdza m. in., że wspólne ludom Bałkanu i Kaukazu były przejaw\' smutku po śmierci bliskich osób, jak np. lamenty (odbywano je także nad częściami ubioru lub broni, a treścią lamentów bywały losy i zasługi zmarłego), śpiewy żałobne we wspólnym kole, kaleczenie sobie twarzy, targanie włosów, bicie się mężczyzn pięściami po głowie itp. Wspólne także były uczty przy katafalku. U wschodnich Słowian tradycyjne obrzędy pogrzebowe zachowały się do ostatnich czasów i możliwość ich porównawczego badania, jak też poznawania odpowiednich obrzędów na Kaukazie, pozwala rozwiązać wiele problemów bałkańskiej kultury ludowej. P. G, Bogatyrev (Moskva) w artykule Improvisation et nOl'mes des procedes artistiques sur Ie materiel des histoires du XVIII siecle, des inscriptions dans des et Foma ukazuje formy improwizacji i artystycznego przekazu treści tradycyjnych. P. G. Bogatyrev przyjął za podstawę rozważań pieśni, bajki, powieść XVIII-wieczną i inne materiały o znanych niemal w całej Europie postaciach Jeromie i Fomie. Badania wykazały, że wykonawcy utworów folklorystycznych (zarówno plesnlarze, jak i bajarze) improwizują treść i tworzą nowe warianty zamieniając słowa, lecz bezbłędnie i wiernie naśladują normy środków artystycznych swych pmdziadów. Powstanie utworów o Jeromie i Fomie autor datuje w XVII w. (zapisy tekstów pieśni pojawiły się w zbiorze Sokołów na początku XX w.). Na uwagę zasługuj;.\ także zdolności improwizatorskie przepisywaczy powieści o Jeromie i Fomie, którzy tak samo jak wykonawcy utworów nie nal'uszali wzorów wydanych drukiem i rozpowszechnionych. Orest Zilynskyj (Praha), Das ostslawische volkstiimliche Spiel "Drache-Enterich". Zabawa ludowa w "Jaszczura" albo "Kaczora", znana od póżnego średniowiecza w folklorze wschodnich Słowian, wiąże się z istniejącym niegdyś rytualnym wyborem dziewczyny na żonę. Z biegiem czasu zabawa uległa istotnym zmianom, chodziło o grę erotyczną wyobrażającą poprzez formy tekstowe i ruchowe wyładowanie popędu płciowego. Stare dokumenty językowe, zwłaszcza z Polski, oraz detale tekstowe niektórych wariantów umożliwiają identyfikację aktorskiego jaszczura ze smokiem, którego głównym zadaniem było porywanie i gwałcenie dziewcząt. Odległe echo tej zabawy przejawia się we wschodniej Słowacji. Dagmar Klimova (Praha), Les guerres turques dans les narrations populaires. Les legendes historiques. Catalogue. Jest to pierwsza część wielodziałowego katalogu prozaicznych tekstów ludowych (historycznych powieści i legend) na temat wojen z Turkami. Katalog powstał na podstawie wypisów z literatury i archiwów rękopiśmiennych towarzystw ludoznawczych w Bmtysławie, Brnie, Ljublianie i Zagrzebiu z uwzględnieniem materiałów muzealnych w Wiedniu, atlasu ludowego w Bonn, archiwum prozy ludowej w Marburgu i Gottingen, w Berlinie, Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie, a także w oparciu o własne badania i zbiory terenowe na Morawach, w zachodniej i południowej Słowacji, wśród Słowaków na Węgrzech oraz o zbiory terenowe V. Gasparikovej, M. Kosovej, J. Michalka i B. N. Putilova, którzy nadesłali je na podstawie ankiet autorki. Katalog uwzględnia także teksty o Tatarach, Kurucach i Psiogłowcach (w Czechach). images Populaires (louboks), des contes et chansons SU1' Ierioma �Recen?je. lJn:efjlqclu ·wydawnictw i JIg C?G.SOpiSl1l. Oprócz treści autorka wyszczególnia charakterystyczne motywy. Pierwsza część katalogu zawiera 300 tematów wraz z komentarzami. J. O. Dzendzelivśkyj (Uzhorod), Uber das Problem des Linguistisch-ethnographischen Atlasses der Kultur des Karpatengebietes. Ogólne założenia atlasu językowo-etnograficznego kultury tzw. obszaru karpackiego przedstawił autor na V Kongresie Slawistów w Sofii w 1963 1". W czasie dyskusji nad Etnograficznym Atlasem Słowiańskim. Obecnie, przedstawiwszy trudności w dziedzinie koordynacji wysiłków językoznawców i historyków z etnografami, wynikające m. in. z różnorodności postaw i metod badawczych, prof. dr J. O. Dzendzelivśkyj proponuje rozważenie aktualnych głównych problemów atlasu, jak: dokładny podział obszaru pod względem językowo-etnograficznym, wyznaczenie grup etnograficznych i pogranicza kulturowego, określenie stosunku kultury karpackiej (pojęcie to wymaga dokładniejszego zdefiniowania) do kultur narodów ukraińskiego, rumuńskiego, słowackiego, czeskiego, polskiego i in. Zdaniem autora już dziś powinno się przystąpić do utworzenia międzynarodowej komisji atlasowej i pod jej kierunkiem zebrać i wydać material, ponieważ dialekty oraz zjawiska etnograficzne ulegają zanikowi. S. 1. Bruk (Moskva), Prinzipien der Zusammenstellung regionaler historisch-ethnographischer Atlanten in der UdSSR. Autor omawia dokładnie badania i prace atlasowe prowadzone przez Akademię Nauk ZSRR. Prace zmierzają w dwóch kierunkach: demograficzno-etnograficznym historyczno-etnogr'aficznym, o którym mowa w artykule. W ZSRR opracowuje się kilka atlasów. W 1961 r. ukazal się atlas historyczno-etnograficzny Syberii, w 1961 r. wyszedł 3-częściowy atlas "Rosjanie (odmienny typ atlasu), rozpoczęto już opracowywanie etnograficzno-historycznych atlasów Ukrainy, Białorusi i Mołdawii, Bałtyku, Kaukazu, Azji Środkowej i Kazachstanu. Główne zasady zestawiania atlasów regionalnych, to: przedstawienie zjawisk w rozwoju historycznym; ujęcie ich w skali całego terytorium w trzech granicach chronologicznych: połowa XIX w., przełom XIX i XX w. oraz połowa XX w. (razem 100 lat). Koordynatorem prac jest stała międzynarodowa komisja pod przewodnictwem prof. dr B. Bratanića (Jugosławia). Kieruje ona również pracami przygotowawczymi do sporządzenia atlasów etnograficzno-historycznych poszczególnych kr'ajów Europy i innych krajów sąsiednich. Medard Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle fran<;aise. Annee 17, Paris 1969, zesz. 1-2, 3-4, ss. 3'94. Tarko de la Societe d'Ethnographie 17 rocznik kwartalnika etnografii francuskiej ukazał się w dwóch podwójnych zeszytach zawierających, jak zwykle, trzy podstawowe działy: artykuły (articles de fond), komunikaty (Notes et materiaux) oraz dział sprawozdawczo-informacyjny obejmujący recenzje, kroniki i zestawienia katalogowe - bibliografii (blisko 800 pozycji), dyskografii, filmografii za rok 1968 oraz nabytków dzieł obcych w Bibliotece ATP. Omawiany rocznik zawiera materiały o różnorodnej tematyce, z różnych regionów i obszarów społecznych historycznej i współczesnej Francji. Przeważa oczywiście tematyka folkloru i szeroko pojmowanej sztuki ludowej, lecz nie �380 Rccen:je. pr::cgiąriy wyrlawnict.w i cza,c,opis111 brak również prac z dziedziny kultur'y materialnej oraz z pogr'anicza socjologii Pominięte natomiast zostały rozprawy o charakterze teoretycznym. Znamiennym rysem w treści rocznika jest wychodzenie autorów szeroko poza tradycyjny krąg kultury chłopskiej i wkraczanie na obszary nie docenianej dawniej przez etnografów kultury mieszczańsko-proletariackiej lub, mówiąc ogólniej - plebejskiej. Badania tego właśnie obszaru należą już - jak można sądzić według publikacji - do stałego programu prac etnografów francuskich śmiało podejmujących tematy leżące niejednokrotnie na pograniczu zainteresowań historii sztuki lub socjologii. Omawiany rocznik zawiera kilka tego rodzaju pozycji. Największą z nich jest obszerne studium historyczno-socjologiczne o życiu społecznym w Lille i towarzyszących mu formach plebejskiej plastyki l. Autorka tego dwutematycznego, trochę niespoistego studium zajmuje się niektórymi zinstytucjonalizowanymi formami życia publicznego mieszczańsko-proletariackiej społeczności dużego ośrodka przemysłowego w okresie wczesnego kapitalizmu, a następnie na tym tle omawia tWórczość Louisa Melino, najwybitniejszego w tamtych latach międziorytnika lillejskiego. Lille, liczące w trzecim dziesięcioleciu XIX w. ok. 70 tys. mieszkańców, stanowiło już wówczas duży ośrodek p1·zemysłu włókienniczego, a także tytoniowego i browarniczego. Zatrudnieni tam robotnicy w połączeniu z liczną rzeszą rzemieślników i drobnego proletariatu stanowili silne ugrupowanie socjalne przejawiające dużą aktywność społeczną i kulturalną, której dowodem była działalność licznych (w 1828 r. było ich 113) stowarzyszeń wzajemnej pomocy, mających na celu zabezpieczenie swych członków od wypadków losowych. Skupiały one ludzi różnych profesji, gdyż ówczesne prawo zabraniało tworzenia stowarzyszeń ściśle zawodowych. Jedynie włókniarzom, najsilniejszej w mieście grupie zawodowej, udało się - wbrew zakazom - stworzyć kilka stowarzyszeń zawodowych będących zapewne zaczątkiem robotniczego ruchu związkowego. Prócz tego działały również stowarzyszenia o charakterze sportowym, skupiające przede wszystkim łuczników, kuszników i kręglarzy. Wszystkie one miały własne regulaminy, sztandary, patronów i doroczne święta obchodzone bardzo okazale; składały się na to uroczyste pochody z kapelami ludowymi, zabawy, wspólne uczty i śpiewy. Społeczność Lilie wytworzyła zatem bogate tradycje folkloru mieszczańsko-robotniczego - jednego z najstal'szych w Europie. Z tradycjami tymi wiąże się twórczość wspomnianego miedziorytnika, zaopatrującego miejscowe stowarzyszenia w niewielkie obrazki-godła odbijane na papierze i kolorowane. Miały one kształt liścia i noszone były w dniach świąt patronalnych na kapeluszach lub w butonierkach przez członków stowarzyszeń. Emblematy te wyobrażały postacie patronów oraz realia życia codziennego. W ten sposób L. Melino stał się wyrazicielem tradycyjnej kultury środowiska wielkomiejskiego w okresie formowania się kJasy robotniczej. Pracę zamyka inwentaryzacja kilkudziesięciu zachowanych emblematów z krótkimi opisami ich formy i treści oraz lista stowarzyszeń, o których była mowa. Kulturze robotniczej (górniczej) tegoż miasta w Jatach późniejszych poświęcony jest komunikat na temat Jilłejskich tradycji teatrzyków marionetkowych 2. W kręgu podobnych zagadnień porusza się J. Cochin, piszący o specyficznym gatunku "ludowej" grafiki przedstawiającej "świat na opak" ". Autor omawia temat na podstawie kilkunastu zachowanych sztychów z XVIII i XIX w. z<Jwiera.i<;- 1 Elise Seguin, lmagerie et vie sociale a LilZe, Louis Melina 1790-1859,s. 179-232. 2 Pierre Soulier, Les marionnettes Zilloises. Le theatre Louis et Gustave ue Boot, 3 Jacques Cochin. Mondes a Z'envers, mondes a l'endro;t, s. 233-257. s. 2G7-~'f7. �Rt'ccn:je, jJr:eqląd,/1 w,ljclawnicttc i c,:'Gsopis'm :)~l cych serie 'l-iti rycin, a przedstawiających sceny zaskakujące niezwykłością sytuacji. Tradycyjnymi motywami są przedstawione na opak stosunki międzyludzkie, w świecie zwierząt oraz w relacji człowiek-zwierzę. Autor zalicza te drukowane przez popularne wydawnictwa i rozpowszechniane przez wędrownych handlarzy plansze do kręgu kultury ludowej ze względu na inspiracyjną rolę odbiorcy wiejskiego, do którego zbiorowej wyobraźni były one adresowane. Z tegoż kręgu wywodziła się zresztą ich tematyka (motywy polowania, rybołówstwa, ptasznictwa, rolnictwa itp.). Na koniec autor próbuje' uczenie, acz nieprzekonywająco, wyjaśnić przyczyny zaniku omawianego gatunku anonimowej twórczości. Pozycją dotyczącą zagadnień kultury ogólnej jest studium historyczne H. Tremaud na temat trwałości francuskich gier 4. Opierając się na źródłach pisanych -literackich (m. in. Rabelais, relacje podróżników), archiwalnych (akta administracyjne i sądowe), wreszcie leksykograficznych (encyklopedie zwłaszcza XVIII-wieczne, glosaria językowe) - autorka omawia rodowód, tło kulturowe i tradycje narodowych gier francuskich, przede wszystkim o charakterze sportowym, lecz także i hazardowych. Stwierdza ona, że większość znanych do dziś gier i zabaw wywodzi się ze średniowiecza, podlegając w ciągu wieków różnym przeobrażeniom. Niektóre z nich cieszyły się poparciem władz - np. gry o charakterze militarnym, jak łucznictwo, kusznictwo, strzelectwo - inne, uważane za grzeszne lub niemoralne - jak np. gry hazardowe (karty, kości) lub brutalne (gra w pilkę poprzednik futbolu i rugby) podlegały roznym ograniczeniom i zakazom. O trwałości gier i zabaw decydowały zresztą różnorodne czynniki, jak walory widowiskowe, moda, związek ze świętami lub porami roku, atrakcyjność towarzyszącego rytuału, wreszcie znaczenie magiczne, aktualne aż do XIX wieku. W ciągu lat zmieniała się technika poszczególnych gier, lecz tradycje i reguły przetrwały w świadomości zbiorowej; treść ideologiczna i społeczna pozostała niezmieniona. Wiele gier zostało z czasem skodyfikowanych i s[ederalizowanych w postaci zawodów ogólnopaństwowych, zbliżając się w tym do sportu. Niektóre przekształciły się w dyscypliny sportowe, takie jak golf, piłka nożna, rugby, tenis - zachowując równocześnie lokalnie swe pierwotne formy gier regionalnych. Ponadto do dziś zachowało się wiele specyficznie francuskich gier regionalnych, np. prowansalskie, langwedockie i liońskie pojedynki nawodne" pojedynki bretońskie, walki byków w Landach i Langwedocji oraz szereg regionalnych odmian gry z kulami, piłką itd. Niektóre tradycyjne gry francuskie zachowały więc żywotność wbr'ew i mimo niwelującej roli kosmopolitycznego sportu. Z kolei warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na interesującą biografię angielskiego folklorysty, Cecila Sharpa, omówioną w ATP przez E. Limeta ,:. C. Sharp (1859-1924) był z wykształcenia matematykiem, następnie stał się nauczy·cielem muzyki, by wreszcie poświęcić się całkowicie zbieraniu ludowych pieśni i tańców angielskich i amerykańskich. Jego droga do folkloru była zatem podobna do tej, jaką odbył u nas O. Kolberg. Podobieństwo tych dwóch postaci uwidoczniłCl się i w tym, że Sharp podobnie jak Kolberg poświęcał na badania wszystkie swe skromne środki nie dbając o zysk. Sharp był jednak nie tylko zbieraczem, lecz także teoretykiem folkloru i metodologiem. I te aspekty jego działalności wydobył z pracy i uwypuklił Limet, podkreślając obecną aktualność pogląTremaud. Perennife des jeu]: Irarv·ois. s. 259-2f;;:;. 5 Por. H. Tren1aud, Les joule,'.,' lanqucdociennes, ATP. R. 1G, 19fi8. s. 3-4G. nec. [w:1 •.Lud" 1972, t. 56. s. :lO9. 6 Eric Lin1et. A propos (}'une hioqraphie: CecU Sharp, his life ond tVo r/;" (Lond'.>n 1967). 4 Hel(~ne S. 131-134. �Recenzje. przegląd-y 1.vyda.wnictw j czasopisrn dów Sharpa. Z kilku wzmiankowanych sformułowań można się zorientować, że omawiana praca mogłaby dać polsl{iej folklorystyce i etnomuzykologii niejedną cenną wskazówkę. Warto by ją więc przyswoić polskiej literaturze, zważywszy zwłaszcza, że teorie zagraniczne lepiej się u nas przyjmują niż rodzime, choćby były identyczne. Przechodząc do zagadnień tradycyjnej kultury wiejskiej wymienić trzeba wyczerpujące studium z dziedziny kultury materialnej o zbieraniu i kruszeniu migdalów w Prowansji 7. Autor bardzo drobiazgowo opisuje caly proces technologiczny, używane narzędzia, organizację pracy i stosunki społeczne oraz praktykowane zwyczaje. Nie pomija również towarzyszących form folkloru zwi4zanych z uprawą i przeróbką migdałów, przytaczając przysłowia, porzekadła, pieśni, opisując gry z migdałami i zabawki robione przez dzieci, wierzenia magiczne, wreszcie sposoby użytkowania migdałów (formy konsumpcji, wykorzystanie odpadów). Tak więc ta wzorowa pod względem metodologicznym praca ukazuje wszechstronnie lokalny typ kultury związanej z uprawą migdałów i wykształconej w regionie będącym ś'vviatowym centrum ich produkcji. Drugą pozycją dotyczącą kultury materialnej jest ujęty historycznie komunikat H. Raulina na temat młotów kuźniczych o napędzie wodnym, ich tl'adycji i rozwoju technicznego". Urządzeń tych zachowa lo się we Francji tylko kilka; autor opisuje jeden z zabytków - kuźnicę zachowan4 w Górnej Sabaudii. Wreszcie sprawy folkloru. Tu odnotowujemy kolejny artykuł z serii zapoczątkowanej w poprzednim roczniku ATP !I, poświęconej ludowym tal1com pirenejskim, a mianowicie J. M. Guilchera Les formes basques de la dan~e en chaine (s. l-54). Kontynuując swe rozważania nad tańcami korowodowymi autor przenosi się obecnie do Kraju Basków, gdzie tradycyjny repertuar taneczny jest a raczej był bardzo bogaty. Omawiane formy branIe i farandole, odznaczały się w Kraju Basków wyjątkową rozmaitością rozwiązań choreotechnicznych (drobiazgowo przez autora opisanych) oraz interesującym kontekstem uwarunkowań społecznych i kulturowych. Obecnie tańce te zachowały się już tylko w pamięci nielicznych jednostek i w kilku nieoryginalnych wersjach folklorystycznych. Z kolei folklorem slownym zajmuje się Ch. Joisten, opisujący na przykladzie pewnej narratorki ludowej mechanizm międzyregionalnej dyfuzji wątków literackich l0. Pozostale pozycje rocznika są drobnymi przyczynkami na temat sztuki ludowej, m. in. o kapliczkach nadrzewnych w północnej Francji i o dekoracyjnych dachówkach we Wschodnich Pirenejach. Nas mogą natomiast zainteresować (wprawdzie ubogie) polonica zawarte w omawianym roczniku: wykaz nabytków dzieł obcych podaje 2 polskie pozycje - Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt orawski, oraz katalog wystawy ikon warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Trudno oprzeć się wrażeniu, że pozycje polskie trafiają do Biblioteki ATP najzupełniej przypadkowo i absolutnie nie odzwierciedlają naszego r~;nku wydawniczego w zakresie etnografii. Bogu~lalV Linette 7 Charles Galtiel'. De ta rćcolte au ca:::sage cles runan(lcs en .Alpillcs et Crau, s. 55-93, fot. s łlenri RauEn. Note sur [es 1nartinets. s. D5-10(.i. g Por. ATP, R. J6, 1968, S. 259-292. Rec. [w:1 .•Luc!" J972, t. 51;. s. :309-3J1. 10 Charles Joisten, Un cas (Je Tnigration de contes populaire.o..;: (ill- LanUIl(,([()(: (lU Dllllpl/ine. S. 279-2BIl. �Recenzje, Osterreichische Zeitschrift przeglądy wyda.wnictw fur Nowa Seria t. 25, ogólnego Verein flir Volkskunde. Volkskunde. t. 74. Wiedeń 1971, z. 3--4. Wydawnictwo: i czasopisnt 38:5 zbioru Profil tematyczn~· dwóch ostatnich zeszytów recenzowanego rocznika potwierdza w dalszym ciągu sygnalizowaną wcześniej tendencję publikowania w nim tego, co aktualnie wpływa do redakcji, bez jakiegokolwiek doboru i ukierunkowania. Drukowane prace, z jednym wyjątkiem, mają tym razem charakter raczej materiałowy. Przysłowiowym rodzynkiem, notabene bardzo interesującym, jest artykuł Heda Jason, Volkskunde und Computer - eine Auseinandersetzung (z. 3). Autorka sygnalizuje w nim, w oparciu o bogatą literaturę światową oraz własne doświadczenia, korzyści jakie może oddać komputer w badaniach etnograficznych. Można go wykorzystywać, zdaniem Jason, przy zbieraniu bibliografii, zwłaszcza przy obecnym zalewie literatury, dalej - zestawieniu danych źródłowych o identycznej lub podobnej treści, Łącznie z dokonywaniem obliczeń statystycznych. Komputer może wreszcie sŁuż.vć, według autorki, nawet przy wypracowywaniu problemów badawczych, zwŁaszcza historyczno-geogl·aficznych. Przy jego pomocy można w końcu prowadzić na bieżąco rejestr kart archiwalnych dotyczących zabytków, rycin, diagramów i map. W sumie zachęcające informacje. Tradycyjnej kultury społecznej, a w szczególności zwyczajów prawnych, dotyczy krótka l"Ozprawka Herrnanna Steiningera, Die Prechel als Strafmittel im niederosterreichischen Viertel ober dem Wi.enerwald (z. 3). O stosowaniu kary pręgierza Steininger informuje Skl·ótOWO,na podstawie zebranych przez siebie danych źródłowym z XVI-XVIII \Y. Podaje miejsca stawiania po wsiach i miasteczkach pręgierzy, m. in. przed koś·cielnymi drzwiami, na rynku, ·cmentarzu. Ustala także rodzaje przewinień względnie przestępstw, za które stosowano karę pręgierza. Autor nie pokusił się o ustalenie genezy powołania do życia tej instytucji prawa zwyczajowego, jak i pl"Zyczyn jej zaniku. Komunikat Karla Fiala, Freundschajt. Uber Freunde und Gefreunde im Lande Salzburg (z. 4) jest jego odpowiedzią na ankietę przesłaną mu przez Towarzystwo Ludoznawcze w Wiedniu. Dotyczyła ona definicji i zastosowania terminu "przyjaźń", rozumianego jako swego rodzaju formy współżycia pomiędzy krewnymi i znajomymi. Inicjatorom ankiety chodziło o uzyskanie odpowiedzi na temat definicji oraz na pytania - na czym polega przyjaźń w życiu codziennym danej społeczności lokalnej. Zdaniem Fiala, w środowisku salzburskim pod tym terminem przyjaźń rozumie się: wzajemne odwiedzanie się, uczestniczenie w uroczystościach rodzinnych (chrzcinach, I komunii, '.veselach, pogrzebach) oraz świadczeniu sobie nawzajem różnego rodzaju usług. Odpowiedź informatora nie ogranicza się do prostych odpowiedzi. lecz poparta jest w każdym punkcie licznymi bardzo ciekawymi przykladami różnych form przyjaźni. Kolejni.) pozycję stanowi wzmianka Wernera Heimerl, Absperren als Brauchtum bei der Goldenen Hochzeit in Obersteiermark (z. 3) z zakresu zwyczajów weselnych. Autor opisując przebieg uroczystości obchodu złotych godów pożycia małżeńskiego, zwraca szczególną uwagę na występy przebierańców. Jednym z nich jest zwyczaj zatrzymywania jubilatów, podobnie jak i nowożeńców, przy na poczekaniu zrobionym plocie. Przy tej okazji nawiązuje się wesoly dialog, który kończy się obdarowaniem zatrzymujących. Kulturę duchową reprezentuje artykuł Theodor·o.s Vlachos, Geister UM Diimonenvorstellungen im siidosteuropiiischen Raum griechischer Sprachzugehorigkeit (z. 3). Daje on przegląd różnych występujących w kulturze wsi i miasteczek Grecji irracjonalnych postaci - duchów i demonów. Opierając się na bogatej literaturze oraz �38J Recen.zje, przeglądy lvydawnictw i cUlsopism własnych badaniach, autor staral się zrekonstruować rozwój historyczny oraz stan c.zisiejszy demonologii. Vlachos wyróżnił kilkanaście grup demonów oraz złych duchów (Neraides, Wrikolakes, Anaskelades, Lamies, Telania, Kalikantzari, Strigles, Gorgone, Gello, Empousa, Wrachnas, Aerika, Drimes, Koutzo), podobno szkodzących ludziom, zwierzętom i roślinom. Analizując każdą grupę omówił kolejno: pochodzenie oraz warianty nazw, miejsce występowania postaci (w wodzie, powietrzu, ziemi, drzewie), rodzaje demonów pod którymi występują, czas ukazywania się, skutki oddziaływania oraz środki zaradcze. Szkoda, że autor ograniczyI się tylko do przeglądu, a nie dał monograficznego opracowania. Niektóre z omawianych demonów, jak np. Wirkolak, są odpowiednikiem naszego wilkołaka. Następne pozycje, to w swej większości krótkie komunikaty. Pierwszy Margit Grohsl, Das Symbo~ des Lebensbaumes auf Sparbehiiltern (z. 4), informuje o umiejscawianiu stylizowanych wzorów symbolicznego drzewka życia na skarbonkach i woreczkach do pieniędzy. Umieszczony na tego rodzaju obiektach pomnaża i przysparza pieniędzy. Kolejny - Augusta Sutter, Zu den Sagen aus Trofaiach (z. 3), podaje krótką wzmiankę na temat opowiadań o tzw. Wildfrauen, tj. swego rodzaju "złych kobietach" - czarownicach. Następne dwa - Emila Schneeweisa, specjalisty od etnografii religii, dotyczą tym razem sztuki sakralnej. Pierwszy z nich, krótszy, pt. St. F~orian a~s So~datenpatron, przedstawia opisy dwóch szerokosłupowych kapliczek przydrożnych zawierających napisy, świadczące o kulcie św. Floriana jako patrona żołnierzy. Drugi, ZUl' re~igiOsen Vo~kskunde des siidlichen Stadtrandes von Wien. Die Bi~dstOcke, Kreuze und Wegsiiulen von Ober- jest swego rodzaju sprawozdaniem z badań terenowych, do którego dolączono odręcznie wykonane ryciny. Autor opisuje znajdujące się na przedmieściach Wiednia przydrożne krzyże, kapliczki i kapliczki słupowe. Dane o każdym zachowanym obiekcie uwzględniają: genezę postawienia figury, fundatora, konstrukcję, wystrój i obecnego opiekuna. Wymienione kapliczki stanowiły kiedyś nieodzowny element kultowy wsi. Obecnie są jednym z niewielu reliktów tradycyjnej kultury ludowej znajdujących się w obrębie dużego ośrodka miejskiego. Poruszona tamże problematyka wchodzi, zdaniem autora, w zakres tzw. etnografii wielkiego miasta (GTosstadtvolkskunde). W recenzowanym roczniku wyczuwa się, zarówno przy lekturze poszczególnych prac jak i zamieszczonych w nim recenzji, duże zainteresowanie etnografią religii. Dział ten zajmuje w etnografii austriackiej ważną pozycję, w przeciwieństwie de naszej, w której jest raczej pomijany. Warto więc. chociażby z tego względu, zapoznać się bliżej z zawartością ostatnich zeszytów. und Unter~aa sowie Rothneusied~, Walerian Sobisiak Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" ków 1971, t. XXI-XXIII. z. 5. Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Kra- W ostatnim zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy zestaw 6 prac o dość zróżnicowanej tematyce. Pierwszą z nich jest Andrzeja Wali górskiego, Kierunek ewolucyjny w etnografii (1860-1890), następną Jana Bujaka. Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa d~a rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, dalszą Bogdany �380 Pilichowskiej. Z l1i.~(orii nauk etnograficznych we WIoszech, kolejną Ewy Niehorskiej, Z badali nad J~1.il(ll1'(f:ludową Sląska CieszYl!skiego, piątą Mieczysława Gładysza. Chlopski kalendarz ideograficzny i wreszcie ostatnią Ewy Krasińskiej, Wiedza ludowa (J (jlciJach i jej znac:::enie dla pl'aktyki l'olniczej. Artykuł A. Walig{lrskiego bardzo wnikliwie i wyczerpująco zaznajamia czytelnika z l;icrunkiem ewolucyjnym. Temat jest, moim zdaniem, doskonale opracuwany. Artykuł informuje o podstawowych założeniach teoretycznych oraz o największych ctnognfad1-ewolucjunistach podanego w tytule okresu. Praca jest dalszą informacją doLycząq przeglądu ruzwoju nauki - etnografii i antropologii. Doniesienie J. Bujaka przedstawia rozwój regionalizmu krajoznawczego ze szczególnym podkreśleniem ruchu krajoznawczego w Karpatach, Tatrach, Pieni. nacho Ruch ten mial wg autOl·a dwa aspekty: naukowy i artystyczny. Bujak podkreśla wielki wkład pracy działaczy ruchu krajoznawczego i Towarzystw Krajoznawczych. ZWl·aca uwagę na współczesne poglądy dotyczące istoty krajoznawstwd i regionalizmu, które warle sc~rozpropagowania. B. Pilichowska podaje w swej pracy krótki przejrzysty, chronologiczny przegląd rozwoju nauk etnograficznych we Włoszech począwszy od drugiej połowy XIX w. do czasów nam wspólczesnych. Wymienia wybitnych naukowców, którzy wnieśli sw(ij wkład do historii rozv.roju tej dyscypliny, podaje także warunki rozwoju etnografii w poszczególnych latach. Zwraca również uwagę na wyraźny podzial naukowców na etnologów i antropologów kulturowych, jaki zaznaczył się w drugiej polowie XX wieku. Praca daje raczej ogólny tylko pogląd na rozwój tej nauki we Włoszech. Przybliża ją jednak polskiemu czytelnikowi, który nie ma możności bliższego poznania etnografii włoskiej, Z pracy E. Niehorskiej dowiadujemy się o stanie badań nad kulturą ludową Sląska, a zwłaszcza () zt"óżnicowaniu wewnątrzregionalnym pod względem administracyjnym, terytorialnym, językowym i etnograficznym. Praca jest swego rodzaju przegl<j(1l'rn dorobku etnograficznego tego regionu Polski. Artykuł M. G laclysza wpnJwadza czytelnika w malo znaną problematykę kalendarzyobrazkowych. Autor przedstawia konstrukcję i symbolikę kalendarza sporZ'ldzonego pl·zez ciJlOIJa-anall'abetę. Kalendarz mial służyć do celów gospodarczych. Eksponat przechowuje sic: obecnie w Muzeum w Cieszynie. Według autora, je.;t on Wil'lk'l rzadkością w skali europejskiej. M. Gładysz podaje m. in. miejsce i czas powstania kalendarza, technikę wykonania, system rachuby czasu, adnotacje zjawi<;k meteorolugicznych i astronomicznych. Pracę ilustrują interesujące ryciny. Ciekawym przyczynkiem do wiedzy ludowej o glebach jest wystąpienie E. Krasińsldej, stanowi<\ce fragment więk'>zej rozprawy naukowej na temat Tradycyjne i nowoczesne źródło omz środki przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w Małopolsce południowej w d1'Ugiej polowie XIX i XX w. Autorka na podstawie wywiadów prz(·~pr(Jwaclzony('h na Polskim Spiszu i w Limanowskiem określa rozwój hisluryczny wiedzy ludowej z dziedziny klasyfikacji gleby. W swoich rozważaniach wykorzystała także źródla z X:VII i XVIII wieku. Z przeprowadzonej przez ni,! analizy wynika, iż zarównu w minionych wiekach, jak i w obecnej dobie za kryleri um klasy fikacji gleby lud przyjmuje nadal jej skład mechaniczny, który łączy z warunkami ekologicznymi. Właściwości gleby określa ponadto na podstawie znajomości roślin na niej rosnących. Czasopismo "Pmce Etnograficzne" jest przeglądem wartościowych prac ośrodka krakowskiego. Aldona 25 -- LucI. t. LVII Rudzka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/980dbbd89ac039dc3220ee23b4129434.pdf 94146c5744ffcf1bb2670bb3ad748165 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1337 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.399-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 57, 1973 TADEUSZ WROBLEWSKI WSPOMNIENlE (1914-1972) POSMIERTNE W dniul~ lipca 1972 roku zmarł w Poznaniu jeden z najbardziej znanych i popularnych w Wielkopolsce etnografów, docent dr Tadeusz Wróblewski. Znali go wszyscy radiosłuchacze z coniedzielnych audycji, w których swobodnie, w gawędziarskim stylu, wolnym od ciężkiej uczoności, omawiał niby pospolite, ale charakterystyczne zjawiska kulturowe. tłumaczył ich sens i uczył patrzeć na nie jako na dokumenty wiecznie zmiennego życia. Byl najbardziej "poznańskim" ze wszystkich poznańskich etnografów. Urodził się w Poznaniu 10 lutego 1914 roku. Tu chodził do szkoły i uzyskał w r. 1933 w Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego świadectwo maturalne. W 1'. 1936 podjął w Poznaniu pracę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zapisał się na studia etnograficzne. Przerwała je wojna i wy- �400 1n Hł(:morianć siedlenie do Ostrowca Świętokrzyskiego. Po powrocie do Poznania kontynuuje studia, pelniąc równocześnie funkcje asystenta-wolontariusza. Zajęcia \V Katedrze Etnografii wypełniały mu cały wolny czas poza godzinami urzędowania w Zakładzi'2 Ubezpieczel1 Społecznych, gdzie zarobkowo nadal pracował do r. 19!)O. Roboty w Katedrze Etnografii bylo wtedy sporo. Należało po wojnie wszystko organizować od nowa. Pomagał więc profesorowi Frankowskiemu przy re;lytuow:\niu katedry. Szczególnie dużo wysiłku wlożyl \V gromndzenie księgozbioru, urqdzanie pomieszczeri Katedry i zdobywanie najniezbt~dniejszych :;prz(:lów. Przsllużają się więc studia Wróblewskiego. KOliczy je w r. 1048 dyplomem magistra ril,)zofii "w zakresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii". W I'. 19~O uzyskuje w Katedrze etal sLarszego a'iystenta i odtąd może bez reszty zaj'lć siq pracą naukową. IN 1'. 195:) awansuje na stanowisko adiunkta. W trzy lata później doktoryzuje się na podstawie pracy Chlopski dom w Wielkupolsce -- jego rozwój i p1·zeobl'ażenia. W'reszcie w r. 1964 uzyslmje na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu stopiel1 naukowy docenta. Tematem pracy habilitacyjnej były Wspólne elementu w ludowych ktllturach środkowej Europy. \V trzy Jata później powierzono mu w Katedrze UAM kierownictwo Zakładu Folklory:;Lyki. Wróblewski należał do naukowców, którzy nie gromadzili wiedzy na własny tylko użytek, dlatego lubił zajęcia dydaktyczne. Dawały mu one okazję do przekazywania swoich osiągnięć badawczych młodemu pokoleniu etnografów, do wdrażania studentów w dyscyplinę naukową. Dba! o rzeczow4 treść i staranną [orm,~ wykladu. Lubil rzetelną robotę i tylko taką ceni!. Sam starał się pracować rzetelnie, nie tylko w zakresie swej dyscypliny, ale r6wnież na odcinku społecznym w Związkach Zawodowych czy organizacjach naukowych, między innymi jako długoletni członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego czy jako sekretarz Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przy jaci6ł Nauk. Vł pracy naukowej był Wróblewski zwolennikiem stopniowego rozszerzania problematyki badawczej i systematycznego doskonalenia warsztatu. Na tej zasadzie zainteresowania naukowe Wróblewskiego rozwijają się wszerz i w głąb z rzadko spotykaną kOll3ekwencją. Zł'azu koncentrują się na budownictwie wielkopolskim, a nawet na wąskim jego odcinku - budownictwie podcieniowym. HeJiktowe okazy tego budownictwa Wróblewski sumiennie zinwentaryzował i zanalizował. Doszedł wtedy do przekonania, że wok6ł problemu chłopskiego budownictwa wielkopolsJ<iego naroslo wiele nieuzasadnionych poglądów, gł6wnie z powodu podejścia do tego zag3dnienia interesujących się nim badaczy niemieckich z pozycji nacjonalistycznej. Rozszerzając tedy studia, poddaje analizie różne formy dom6w chłopskich występujących w Wielkopolsce. \Vyniki swych dociekal1 przedstawil we wspomnianej pracy Chlopski dom w Wielkopolsce jego l'ozwój i pl'zeobmżenia. Wróblewski dał w niej - jak to podkreśli! prof. BUl'szta - krytyczny przegląd dotychczasowych ujęć przedmiotu i to z obu stron barykady dzielącej polskich i niemieckich badaczy. Oddzielił i odrzuci! stronę polityczną w interpl'etacji naukowej. W obiektywnej analizie wy\,aza! błędy w dotychczasowych założeniach badawczych i bt"aki faktograficzne w publikacjach. W szerokiej perspektywie przestrzennej i czasowej uwypuklił problem rodzimości. Obalił hipotezę o wschodnio-niemieckim rodowodzie domu wielkopolskiego. Zwrócił uwagę na elementy niezmienne domu, które mimo wielowiekowej ewolucji jego kształtu i mimo różnorakich wpływów przetrwaly do naszych czasów. Wróblewski przestrzega jednak przed traktowaniem rodzimości form w wąskim aspekcie regionalnym i zwraca uwagę na występowanie rzekomo typowych, tylko dla określonego regionu, zjawisk na obszarach daleko większych niż tereny zasiedlone przez różnorodne ludy i narody. �401 In memoriam Problem t:lki zachęcał do badań nie tylko na polu budownictwa. Wróblewski, który chciał drogc! precyzyjnej analizy faktograficznej dojść do odróżnienia tego co wspólne, od tego co właściwe tylko dla etno su czy regionu, podjął się zadania prześledzenia poel tym kątem widzenia zasobów kulturowych ludów otaczających polski obszar etniczny. Rezultatem tych dociekań była wymieniona rozprawa Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Autor wyszedł z założenia, że ustalenie elementów wspólnych warunkuje dopiero wykazanie różnic j:lko zja-· wisk znamiennych ella określonych regionów. Podjęcie przez Wróblewskiego tak szeroko zakreślonej problematyki, wymagającej znacznej znajomości faktograficznej i wielkiej erudycji, było możliwe dzięki wielokierunkowym studiom szczegółowym. Rezultatem tych dociekań są prace i artykuły poświęcone szczególnie kulturze Po-morza i pogranicza polsko-niemieckiego, liczne recenzje i omówienia aktualnych publikacji polskich i obcych, jak i hasła opracowane dla Słownika starożytności słowiańskich. Wymienić tu przykładowo można takie tytuły, jak: Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych (Szczecin 1959), Germaliskie elementy w kulturze słowiańskiej ([w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2), Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych ("Lud" t. 50) czy Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego ([w:] Pomorze Zachodnie - nasza ziemia Poznań 1960). Wróblewski zdawał sobie sprawę z ogromu zamierzeni:ł badawczego i ze skromnych wyników własnych dociekań. Swą pracę traktował też jedynie jako wskazującą kierunek badań. We wszystkich swych badaniach Wróblewski dążył do zajęcia właściwej postawy wyjściowej, do poprawnego procesu myślowego, do prawidłowego i rzetelnego wnioskowania i do wysuwania hipotez dostatecznie uzasadnionych oraz twierdzeń w pełni udokumentowanych. Nie zadawalał się jednostronnym naświetleniem zjawiska, jednokierunkowym ujęciem problemu. Starał się przedstawić to samo zagadnienie w aspekcie różnych szkół i kierunków badawczych i wykazywać zależność rezultatów dociekań od celów badawczych i związanych z nimi założeó metodologicznych. W ten sposób zwracał uwagę na względny charakter ustaleó i potrzebę nieustannej ich rewizji jako warunku postępu w nauce. Często też dostrzegał i tropił w obcych publikacjach metodyczne błędy, a chcąc ich sam uniknąć, poświęcał wiele uwagi zagadnieniom metodologii i starał się nią zainteresować na wykładach i seminariach swoich studentów. Bezustannie podkreślał przy tym konieczność uściślania pojęć, precyzowania nazewnictwa, właściwego interpretowania treści znaczeniowej tkwiącej w słowie, nazwie, terminie. I rzecz znamienna - gdy dał studentom do ręki opartą na obszernej literaturze i własnych przemyśleniach część I swego Wstępu do etnografii (poznań 1969), obejmującą rozważania nad zakresem i przedmiotem etnografii jako nauki o kulturze, to wysunął na czoło rolę języka w poznaniu naukowym, czyli zagadnienia terminologii. Smied przerwała Wróblewskiemu pracę nad II częścią Wstępu do etnografii, która miała objąć zasady klasyfikacji przedmiotu badań oraz omówienie głównych kierunków badawczych i ich założeń metodologicznych. Smierć nie pozwoliła mu też zrealizować opracowań syntetycznych, do których zmierzał po licznych i roz-ległych studiach szczegółowych nad ludową kulturą polską jako składową częścią środkowoeuropejskiego obszaru kulturowego i jej powiązań z kulturą tego obszaru. Usiłował te związki wykazywać już nie tylko w kulturze materialnej, od której badania rozpoczął, lecz coraz szerzej w kulturze społecznej i duchowej, w naj-szerzej pojętym folklorze. O rozległej erudycji Wróblewskiego w tych dziedzinach świadczą omówienia publikacji polskich, zwłaszcza zaś zagranicznych, zamieszczane w czasopismach etnograficznych, np. w "Ludzie", czy hasła we wspomnianym Słowojczysta, "fi Lud. L LVll �402 niku In memoriam starożytności tUTze ludowej slowial1skich Wielkopolski, (Egzo- i endogamia, którego to wydawnictwa oraz at'tykuly w Kulbył jednym z głównych ini- Demony) cjatorów (Pojęcia o świecie, Demony i wyobrażenia demonologiczne). W jego folklorystycznych zainteresowaniach i dociekaniach niepoślednie miejsce zajmował świat wyobrażeil. i wiel'Zeń ludowych, świat zjawisk wykraczających poza zmysłową rzeczywistość, stanowiących jednak na równi z realiami islolne elementy w kulturze ludzkości. Dostrzegał je szczególnie w kulturach Wschodu i nimi si<~ interesowa!. Już w młodości, zanim zaczął studia etnograficzne, kontaktował sit; z nielicznymi w Polsce wyznawcami buddyzmu. To pozwoliło mu później napisać do cejlońskiej Encyklopedii buddyzmu rozprawkę-hasło Buddyzm w Polsce (1957). Chęć naukowego poznania owych rozległych światów, pełnych niezbadanych tajemnic, była chyba powodem zapisania się młodego U1'zędnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na fascynujące etnograficzne wykłady prof. Frankowskiego i wreszcie oddania się bez reszty umiłowanym studiom. Zatapianie się w bezbrzeżnych dziedzinach ludzkiej myśli, ludzkiej działalności, a nade wszystko ludzkiej wyobraźni jako głównego motoru kulturotwórczego, odrywało go od świata realnego i przenosiło w świat irracjonalny, w którego istotę, nie tylko metodami naukowego poznania, wniknąć usiłował. To czyniło z Wróblewskiego naukowca, człowieka nieco zagadkowego. Jego sądy cechowa lo zwykle jakieś niedopowiedzenie, wyczuwało się w nich nie tylko ostrożność, ale też wahanie, rozległe obszary wąlpliwoś:i naukowych. Z tymi wątpliwościami odszedł w zaświaly. Stanislaw PUBLIKACJE TADEUSZA Zestawił Blaszczylc WROBLEWSKIEGO S. Blaszczyk 1954 Etnografia 1'adziecka znawstu;ie, "Lud" 1954, t. 41, s. 36-65. Kilka uwag a zagadnienie o geograficznym zasięgu etnogenezy występowania w świetle prac Stalina krosien poziomych o języko- i pionowych, "Lud" 1954, t. 41, s. 677-698. Rec.: "Anthropos" t. 48, 1953, "Lud" 1954, t. 'H, s. 977-98!l. Rec.: "Sol'ets;~aja EtnograJUa" z. 4, 1951, "Lud" 1954, t. 41. s. 8/0-888. 1956 Budownictwo 111dowe w pracach O. Kolbe1"ga, "Lud" 1956, 1. 42, s. 115-142. 1957 Buddhism in Poland, [w:] Encyclopaedia of Buddhism, t. 2, Paradenia (Ceylon) 1957, s. 186-194. Starożytne krosna egipskie, "Z Otchłani Wieków" 1957, z. 4, s. l!J6-204. 1958 budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w., "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza", Al'cheologia, Etnografia, z. 1, Poznań 1958, s. 99-222. Jeszcze o krosnach i tkactwie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1958, t. 6, z. 1-2, s. 61-32. Zagadkowe ślady na ścianach kościolów w Wielkopolsce, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1958, t. 4, z. 2, s. 195-205. Uwagi do a1"tykulu J. Tomaszewskiego "Z badań nad integmcją spoleczną na Ziemiach Zachodnich", "Przegląd Zachodni" 1958, R. XIV, t. 3 (nr :1-6), s. 450-45:ł. Chlopskie �403 in 71wrno";'am Rec.: Antropologia w tomach SS-57 (R. czasopisma 1953-1955) "Ame1'ican lugisC', "Czlowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, t. 1, z. :3, s. 162-164. Ret:.: ,J. I3lat:hnio, Ozriuby nariszczytowe na Ziemi Chelmi1iskiej .,Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolsl<;i i Pomorza" 1958, Anthropo- i Michałowskiej, t. 4, s. 446--449. 19,;9 Zac/wdnie UJ niemieckich atlasach etnogwricznych, "Szczecin. Miesięcznik Pomorza Lachociniego" 1!l59, z. 8··9, s. J 37-155. Rec.: J\. Dobl"Owolska, Budownictwo ludowe na Pomorzu Zachodnim, "Studia i Materialy tlo Dziej,'"", Wielkopolski i Pomorza" 1959, t. 5, s. :36:;-368. Pomorze 1960 Dom i za(J1'Oda, Iw:] Etnograficzny zarys Kultum Pomorza ludowa t. 1, Poznań Wielkopolski, Zachodniego, [w:] Poznar, l!J(jO, s. 19B-Z20. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Slupska" (Poznań) 1960, t. 5. Pomorze Zachodnie 1960, - s. 107-162. nasza ziemia ojczysta, Sprawozdanie z dzialalności poznaliskiego Budownictwo oddzialu "Biblioteka Słowiltców, Polskiego Towarzystwa Ludo- znawczego, "Lud" 1IWO, t. 45, s. 5:'i1l-560. Hec.: t. 50, 1955, "Lud" 1!H:iO, t. 4:;, s. ;j411··;3:'iB. "Anthropos" Ret:.: "AntiLmpos" t. S " 1D!Jii, "Lud" HloO, l. 4\ s. :35ll-:36B. 1961 Budowle nawodne, tzw. palafity, [w:] Slownik starożytnoŚC"i słowiańskich, t. 1, 1961, s. 173-174. Budulec. Sciany. Budynki mieszkalne, Chlopski dom w Wielkopolsce, UAM, Hec.: Rec.: Hec.: Rec.: ,.Lud' Rec.: Hec.: Rec.: Dach, [w:] [w:] Słownik Slownik starożytności starożytności jego rozwój t. 1, 1961, S. 182. t. 1, 1961, s. 186-18B. Wydawnictwo Naukowe słowiańskich, slowia1iskich i przeobmżenie. Poznań 1961. t. 52, 1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 378-388. t. 53, 1958, "Lud" W61, t. 46, s. 388-397. "Baessle1' Archiv", t. I-III i V, 1952-1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 416-424. T. P. Bank, Botanical and ethnobotanical Studies in the Aleutian Islands .. 19{ij, t. 46, s. 4:~;~-4:~4. "L'J.:thnouraphie" t. 50, 1955, "Lud" 1n61, t. 4H, s. ~397-40:3. "L'Ethnof}l"apl!ie" t. 51, H156, "Lud" 1961, t. 46, s. 403-408. :S. Erixon, A. Hultkranz, L. Bodker, International D"ictionary of reg"ional Euro·· peen .!lnth1"Opology and FolkloTe, "Lud" 1961, t. 46, s. 428-430. Rec.: L. P. Potapov, Narody juznoj Sibiri, "Lud" 1961, t. 46, s. 358-:361. "Anthropos" "Anthmpos" 1962 Ciesielstwo, Demony, Egzo- I w:] [w:j Słownik sta1'ożytności Słoumi1c starożytności i endogamia, [w:] Słownik t. 1, z. 2, 1962, s. 268-269. t. 1, z. 2, 1962, s. 335-338. slowiańskich, t. 1, z. 2, 1962, s. 446- słowiańskich, słowia'hskich, sta1'ożytności 44B. Prof. dr g Fran]wwski. t. 30, s. 94-96. Z badań nad zabytkami Wspomnienie drewnianego pośmiertne, "Kronika budownictwa Miasta Poznania" chłopskiego tv 1962, Wielkopolsce, "Sprawy Oświc\ty i Kultury Województwa Poznańskiego" 1962, t. 2, s. 103-107. Rec.: J. Burszta, Dawne budownictwo na sochy w Wielkopolsce i jego zanik; "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 355-:356. Rec.: L'Ethnographic" t. 52, 1957, "Lud" 1962, t. 47, s. 571-578. Rec.: S. W. Kiselev, Kratldj ocerk drevnej istorii Chakasov, "Lud" 1962, t. 47, s. 540·-544. �404 lnentorianŁ In Rec.: Z. Radacki, Budownictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim, .,Studia i Matel'jały do Dziejów Wielkopo1s1,i i Pornot'za" 1962, t. 7, s. :195-:m7. Rec.: J. Stankiewicz, Piotr Loewen budowniczy żulalOski, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i PomOl'za" 1962, t. 7, s. 40H-409. Rec.: J. Stankiewicz, Zabytki a1'chitektul'y i budownictwa na 2ulnwach, ,.Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 411-41:J. 1963 Witold Klinger. Wspomnienie pośmiertne, "Luci" 196:1, t. 4H, s. 571-577. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Słowii!cy i ich kulturn, ,.Biblioteka Słupska" (Poznań) 1963, t. 11. Prof. 1964 Budownictwo gospoda.rcze, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 2, Poznań Germańskie slowiańskiej, [w:] elementy w kulturze t. 2, PoznaJ'! 1D64, Wielkopolski, s. 52--111. Współautor: .J. Burszt<l. Ciesielstwo. [w:] Kultura ludowa s. 447-46·1. 1964, Słownik starożytności slO1uiall- skich, t. 2, z. l, 1964, s. 97-99. Wspólne elementy kulturach środkowej Europy, "Prace Wydziału UAM". Sel'ia EtnograCiczna, nr 3, Poznań HJl;4. Filo- "Lud" 1966, w ludowych zoficzno-Historycznego 1966 Pogranicze lJolsko-niemieckie w świetle materinlów etnograficznych, t, 50, cz. II, s. 431-466. Przemiany Zngadki "Argumenty" 1966, nr 17, s. 4, "Mówią Wieki" 1966, R. IX. nr 11, s. 1-:1. w ob1'Zędowośc-i rodzinnej, histOl'ii kultury, Ill. 1967 Demony i wyobrażenia demonologiczne, znań 1967, t. 3, s. 437-455. Pojęcie o świecie, [w:] Kultura Rozwój ludowa zaintereso1L'a1'! ludoznawczych Z dziejów pojęcia Z zagadnień budownictwa KultuTa wiejskiego ludowa Studia "Lud" Etnograficzne" Ziemi Kamieńskiej, Wielkopolsce, Po- Wielkopolski, L :1, Poznań Wielkopolski, UJ "Łódzkie etnografii, [w:] 1!W7. s. 505-540. lOG7, UHj7, s. B:~-9Z. 1. 51. l. ,.Hocznik n. s. 11-21. Kamivński" 1967, t. 2, s. 107-151. 1968 Zarys historii badali. nad duchową kulturą ludową w Polsce, "Lud" H)Gll, t. 51, cz. II, s. 45:3·-484. 1969 Katedra Etnogmfii t. 13, s. 129-143. U AM w Poznaniu li' latach 1945-1967, "Etnografia Polska" l n69, w ujęciu Bruno Schiera, "Lud" 1969, t. ;;:l, s. :323-:ł:n. cz. I, Etnografia, lud, kultum, Poznań 19G9. Rec.: "Anthropos" t. 61, 1966, "Lud" 1969, t. 53, s. 402-406. Rec.: "Anthropos" t. 62. 1967, "Lud" 1969, t. 53, s. 406-411. Rec.: L'Ethnogmphie" t. 60-61. 1966-1967, "Lud" 1969, t. 53, s, 39B·-400. Niemiecka "MitteletLropa" Wstęp do etnog'rafii, 1970 Rec.: "AnthTOpos" t. 63-64, 1968-1969, "Lud" H170, t. 54, s. 26:~--269. 1972 Rec.: salen Teodor Wilhelm Systematik del' Danzel, Ethnologische Kulturwissenschaften, Kulturkunde. Hamburg s. 292-295. Rec.: R. Śmialowski i E. Dąbska, Budownictwo Ziemi Lubuskiej, "Rocznik Lubuski" 1972, t. a. Vel'such 1967, drewniane "Lud" i mlyny einer univert. :16, wi.etrzne na 1972, �In menHH'ialn ADOLF NASZ Dnia 7 kwietnia 1973 roku zmarł w wieku 57 lat, po ciężkiej chorobie, doc. dr Adolf Nasz, znakomity znawca kultury ludowej Śląska Dolnego i Opolskiego. Nauka polska straciła wybitnego nauczyciela i uczonego, fakt ten szczególnie boleśnie dotknął wrocławskie środowisko akademickie. Adolf Nasz po ukończeniu studiów na kierunku prehistorii i etnologii, a następnie uzyskaniu stopnia doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie wyjeżdża w 1946 roku do Wrocławia aby na stałe związać się z Uniwersytetem. W 1954 r. uzyskuje stopień docenta. Na Uniwersytecie Wrocławskim pełni szere2, funkcji, a mianowicie: kierownika Katedry Etnologii (od 1952 r.), kierownika Zakładu Etnografii Polski 0955_1969 r.), kierownika Katedry Etnografii Polski O %0-1969 r.), prodziekana Wydziału Filozoficzno-Histerycznego a oskltnio kierownika połączonych katedr etnografii (od 1972 r.). Głównie Jemu Uniwersytet Wrocłmvski zawdzięcza zorganizo\vanie i rozwój kierunku etnografii. Był pedagogicm wybitnym, wykształcił i wychował wielu magistrów i doktorów. Pod Jego opieką powstało szereg rrac naukowych i popularno-naukowych. Wykładał również na Wyższ,-'j Szkole Pedagogicznej w Opolu. Od początku swej działalności naukowej doc. dr A. Nasz był członkiem i działaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełnił szereg odpowiedzialnych funkcji, a mianowicie: Zastępcy Sekretarz<l G eneralnego, ostatnio Wiceprezesa Zarządu Głównego PTL i Prezesa Oddziału Wrocławskiego PTL. Był członkiem Towarzystw naukowych i regionalnych Wrocławia i Opola. Jego i przez niego inspirowane liczne publikacje pozwalają nam bliżej poznać kulturę ludową Sląska. Okrutna choroba nagle przerwała życie doc. dr A. Nasza w okresie, kiedy rozwijał szeroko zakrojone badania naukowe indywidualne i zespołowe nad kulturą ludową Śląska, której był najwybitniejszym znawcą. Odszedł w chwili, kiedy środowisko akademickie Wrocławia potrzebowało najbardziej Jego pomocy. Pomimo ciężkiej i długotrwałej choroby do ostatnich godzin swego życia zajmował się dydaktyką, pracami naukowymi młodszych kolegów oraz uczestniczył w pracach redakcyjnych przygotowywanej do druku "Wsi śląskiej". Nie zdążył napisać podręcznika etnografii śląskiej i wielu innych prac. Jego nagłe odejście jest bolesną stratą dla nauki polskiej i naszego Towarzystwa. Edward Ozgowicz MARIA KAMO CK A W dniu ):) marca 1072 r. zmarła w Krakowie mgr Maria Kamocka, pracownik naukowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. Zmarła była autorką kilku rozpraw z zakresu stroju ludowego. Była długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, w którym ostatnio pełniła funkcję członka Komisji Rewizyjnej. Elżbieta JOZEF Królikowska LIGĘZA Dnia 24 grudnia 1972 r. zmarł nagle w wieku 62 lat doc. dr Józef Ligęza, dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, wybitny badacz folkloru i kultury ludowej SJilska. autor i ]'C,ilizalor licznych, cennych inicjatyw h:ulturalnych i badaó naukowych, zasłużony dla regionu śląskiego działacz społeczny. �{OH In memoriam Ze Śląskiem związal się trwale w 1934 r. po ukol1czeniu studiów historycznych etnograficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był jednym z pierwszych, którzy w latach międzywojennych podjęli badani,) i gromadzenie śląskich pieśni ludowych wznowionych, znów dzięki Jego inicjatywie, w 1950 r. i utrwalonych w zapisie magnetofonowym. Zmarły pracował w wielu towarzystwach naukowych, regionalnych i kulturalny,ch. Z Jego inspiracji śląskie placówki muzealne prowadzą własne prace badawcze, wydawni·cze i oświatowe, W latach 1959--,1962 był jednym 7. organizatorów Śląskiego Instyt.utu Naukowego w Katowicach, jako .ieg<) wicedyrektor i przewodniczący Komisji Etnograficznej. Polem Jego szczególnie umiłowanej działalności były bn.dania naukowe w zakresie kultury ludowej na Śląsku, folkloru robotniczego, folklGl'u muzycznego i literatury ludowej. Tematom tym poświęcił wnikliwe i cenne publik<1cje. Doc. dr Józef Ligęza należał do tych pracowników naukowych, którz.y SW~l wiedzę i doświadczenie oddali do dyspozycji społeczel1stwu, Jego odejście jest dotldiwą stratą w nauce i w /izeregach nas:'.Cgu Towar7.ystw~l, Maria Suboczowa JANUSZ OPTOŁOWICZ W dniu 14 września 1972 r. zmarł mgr Janusz Optołowicz, kustosz Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie, wieloletni, zasłużony członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. K,. !lsi!f SEBASTIAN IW .\1areal; FLIZAK Dnia 28 listopada 1972 1'. zmarł dr Sebastian Flizak, Honorowy Członek PTL. Zmarły był współzałożycielem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, któremu przewodniczył przez całe ćwierćwiecze. WLADYSŁA W STOŻEK Dnia 29 listopada 1972 r. zmarł Władysław Stożek. Był zapalonym entmjastą ludoznawstwa oraz długoletnim członkiem Oddzialu PTL w Mszanie Dolnej. Piotr Kale(;ial~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a545fc1d1bcfabe41137527f5fe5869c.pdf 4ef0783863a80e28fbec039ae214f3e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1336 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.387-398 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. o R K N K I A t. Lud, XLVII \VALNl<: XLVII oobyło ,,(O nała prof. ty: l li-liI dr Kazimiera obrad, -- doc. dr niego WZD: nego; 5. Adolfa Oddziałów PTL; i - prezes - przewidywał 4. S. Zatwierdzenie przyszłego WZD; 10. 1. MinuUj ciszy - członka Rudnickiej z Warszawy, uczczono pamięć honorowego 2. -- jako zmarłych PTL, literatki z sklad jako Ad XLVI dr byłego Janiny Ad Komisji L odbytego Ja'worska Porządek prof. dr Bolesława Towarzystwa; z mgr Warszawy, mgr sekretarz Janiny Karola Lutosławy Gdańsku-Oliwie \V - Słu- Hajówny we generalny 3 osoby: powołano dr z działalności :l. Sprawozdanie Ocenił on z Longina listy - Kraków, \Vanda - mgr Skuła - Warszawa, - Zarządu doc. prac pozytywnie llal';:\llalnienie Januszkiewicz recka obrad. członków: prezesa PoraziJ1skiej Wnioskowej przedstelwiła rZ'ldowi. Ar! H. Spr,l\vozdania mgr WZD, Bronisława pl·zewodnicz;.jcego, 4. Sprawozdanie strzębski. ski wnio- wrzesnlU PJ'L. Tekst prof. Malickiego dr i mgr Franciszka Zofię Neyman członków. du :31 maja lfJ72 na s. :j(J:J-400. lował oraz Głównemu; bez zastrzeżeń. ;{. W Ad Wokroja - Protokół L. odczyta !:l doc. Pl'zyj(;to bilansu Zamknięcie Głów- Sprawozdania Zarządowi go(:kiego z Poznaniu, mgl' Marii Kamockiej z Krakowa, i Czesława WiU,owskiego z oddziału I.;:rakowskiego. Ad 6. bez zmian. Olszewicza l!)71 punk·· z poprzed- Zarządu Rewizyjnej; absolutorium PTL. następujące protokołu Sprawozdanie Komisji udzielenie Głównego przewodnicząceg') 2. Odczytanie Dyskusja; OSTROŁĘCE Ludoznawczeobrad doko- Zarządu jednomyślnie Wnioskowej; 7. miejsca PTL Głównej Wnioskowej, terminu ten przyjęto Ad Komisji W 1972 R. wybranego członków; wnioski NAUKOWA Polskiego Towarzystwa w Ostrołęce. Inauguracji wicepr'ezesa zmarłych i i Komisji 9. Ustalenie przez Nasza, p:lmi<;ci :1. Powołanie GKR SESJA Zawis1<)wicz-Adarnska przedstawiony Sprawozdanie z działalności I CZERWCA Zgromadzenie Delegatów dniu 1B czerwca HJ72 1'. 1. Uczczenie sków PTL W DNIACH Walne się w l'urządek WZD ZGROMi\.DL::ENIE 57, 1973 dr Głównej Mszana Poznań, prof. mgr - Dolna, Lidia przedstawili: Lublin, mgr Świel'c Wojciechowska Godlewski Jan - lipca mgr J. Bolesław Frączak Opole, Łańcut, Bolesław Zofia mgr Za- Łopuszań- mgr mgr Ja- Postu- absolutorium Wrocław, 1971 dalej Głównego. Toruń, - od drukowany złożył Zal"ządu o udzielenie mg!" Jerzy ell' Aleksander tekst Rewizyjnej wniosek oddziałów Schreiter w okresie (zob. działalności Zgłosił z działalności Głównego Jaworska Komisji całokształt członków. Regina B. Jeż-Ja- Bernadetta �388 Kronika Turno -- Zabrze, dr Wanda Jostowa - Zakopane, mgr Ludwik Oleksy - Zielona Góra . .sprawozdanie Oddziału w Koszalinie odcz.vtała doc. dr B. Jaworska z powodu nieobecności delegata, zaś pozostałe Oddziały (Gdańsk, Olsztyn, Przemyśl, Sanok) nie przygotow·ały i nic przeelstawiły swych sprawozdań. Ad 7. W dyskusji prof. dr M. Znamierowska-PrLifferowa - wiceprezes PTL zaproponowała, aby w ramach akcji "Kullura ludowa dobrem narodu" członkowie PTL zewidencjonowali i przygotowali do druku istniejące kwestionariusze etnograficzne, które należałoby wydać VI' dwóch wersjach: l"Ozwinięte - dla specjalistów, upro.:;zczone ella amatorów (w tym młodzieży) zbierac2Y zabytków kultury ludowej. Prof. PrLifterowa zaproponowała także wydrukowanie przez PTL plakatu związanego z wymienioną akcją. Prócz tego, prof. PruHerowa zgłosiła potrzebę wyjaśnienia k'Nest ii, C2Y członkom PTL można płacić za wygłoszone na zebraniach odczyty. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowil przedstawiła swoje refleksje związane ze sprawozdawczością: informacje Zarządu Głównego powinny być przedstawiane członk,om pi.semnie; .sprawozdania ZG winno się powielać i wysyłać do Oddziałów. Ponadto - zdaniem dyskutantki - trzeba przeanalizować formy pracy Oddziałów. Powinno się kontynuować akcję odczytową, zarówno w formie popularyzatorskiej, jak i naukowej. W pracy Oddziałów powinny pomagać instytucje naukowe, o co winny zabiegać zarządy Oddziałów. Prof. Pojnarowa poparła propozycję prof. PrLifferowej w sprawie ewidencji kwestionariuszy. Wypowiedziała się za wzajemnym powiadamianiem Oddziałów o organizowanych sesjach i ciekawszych spotkaniach. W ogóle pożądane jest zacieśnienie współpracy międzyoddziałowej. Powinno się pamiętać o tym, że PTL jest jakby związkiem zawodowym etnogl·al'ii, posiada ono możliwości prawne występowania w interesie etnografów. M. in. dzięl,i interwencji PTL etnografia weszła w skład Komisji Socjologicznej PAN. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska poparła wniosek w sprawie ewidencji kwestionariuszy etnograficznych i zgłosiła potrzebę zorientowania się, jakie kwestionaI·iusze opracowano w poszczególnych ośrodkach. Ostateczny plan tej akcji należy ustalić po pr2yznaniu odpowiednich funduszy, aktualnie zaś należałoby przygotować krótkie ankiety na temat opisu kultury ludowej, przeznaczone dla harcerzy. Doc. dr B. Jaworska nawiązała do poprzednich wystąpień. Stwierd2iła, że w różnych ośrodkach zostalo przygotowanych wiele kwestionariuszy na podobne te-o maty, należałoby więc je 2ebrać i zewidencjonować; praca ta powinna mieć charakter redakcyjny. Na najbliższych zebraniach PTL należałoby zastanowić się nad formą opracowania zbioru, a po wstępnym opracowaniu należałoby zwrócić się do instytucji (ZNP, PTTK) o pomoc w wydrukowaniu go. W sprawie odpłatności za odczyty wygłaszane przez członków PTL zostaną przejrzane odpowiednie rozporządzenia i podjęta będzie przez ZG PTL uchwała. Zarząd Główny będzie się starał rozsyłać powielone materiały do Oeldziałów (materialy typu sprawozdawczego) oraz do poszczeg6lnych CZłonków (materiały typu informacyjnego). Ad 8. W głosowaniu jawnym zatwierdzono jednogłośnie .sprawozdanie Zarządu Głównego i GKR i na wniosek Komisji Rewizyjnej jednomyślnie udzielono ZarZ<ldowi Głównemu absolutorium. Z kolei zebrani ustosunkowali się elo wniosków, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Wniuski pl'zec!stawił Pl"Of.dr F. \Vokroj: 1. Oddział kmkowski PTL zło;'.ył wniosek () przY2l1anie członkostwa honorowego pmf. dr Tadeuszowi Sewerynowi. Wniosel, umotywowano tym, że pmI'. T. Seweryn jest obecnie jednym z najstarszych żyjących etnografów polskich, zasłużonym na polu naukowo-badawczym i muzealnym. Jest autorem wielu cennych prac, �Kronika głównie z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej. W dużej mierze jego dziełem jest Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Stało się ono jedną z wiodących płacówek tego typu w kraju. Prof. dr T. Seweryn związany był z PTL jeszcze w okresie międzywojennym. Był długoletnim członkiem Zarządu Głównego i pełnił przez kilka kadencji funkcję prezesa Zarzcidu GlÓwnego. 'Wniosek o przyznanie członkostwa honorowego prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi przyjęto jednogłośnie. 2. W związku z uchwałą podjętą na posiedzeniu w Krakowie w dniu 7 czerwca 1972 r. przez Komisję Urbanistyki i Architektury Oddziału krakowskiego PAN o sprzeciwieniu się zabudowie polany Szymoczkowej na Gubałówce w Zakopanem, XLVII Walne Zgromadzenie PTL w Ostrołęce popiera uchwałę Komisji, motywując swe poparcie koniecznością zachowania aktualnego stanu Gubałówki i niedopuszczenia do jej zabudowy. Wniosek przedstawiła dr Wanda Jostowa i przyjęto go jednogłośnie. :l. Postępująca szybko industrializacja i urbanizacja kl'aju wiąże się często z zajmowaniem terenów rolniczych i wysiedlaniem z nich zasiedziałej od pokoleń ludności zachowującej tradycyjną kulturę. Charakterystyczny przykład stanowi właśnie sprawa Szymoczkowej Roli koło Zakopanego. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje ZG PTL do energicznego przeciwdziałania wysiedlaniu grup ludności, która reprezentuje folklor unikalny w skali polskiej. Ponadto zobowiązuje ZG PTL o wystąpienie do odnośnych władz o powiadamianie PTL o mających nastąpić wysiedleniach, aby można było w porę przeprowadzić szczegółowe badania etnograficzne grup wysiedlanych. Wniosek ten przedstawiła mgr M. Suboczowa z Oddziału Śląskiego. Delegaci głosowali także za udziałem etnografów w innych akcjach podejmowanych w celu ochrony zabytków kultury ludowej. Opinia etnografów powinna być brana pod uwagę w planach rozwoju perspektywicznego kraju. 4. Następny wniosek pochodził także z Oddziału Śląskiego. Jak wiadomo, na ob:;zarze naszego kraju mieszkają niewielkie odrębne kulturowo grupy ludności tabrskiej, greckiej, białoruskiej, ukraińskiej i litewskiej, żywo zachowujące kulturę tradycyjną. Walne Zgromadzenie Delegatów uchwala wniosek i zobowiązuje ZG do podjęcia starań o zdobycie funduszy na zorganizowanie szczegółowych badań etnograficznych tych grup w porozumieniu z zarządami odnośnych Towarzystw. 5. Oddział w Toruniu - w związku z wzrastającą rolą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz pilną potrzebą dostarczania społeczeństwu informacji etnograficznej, zwłaszcza w związku z II Kongresem Nauki Polskiej - wysunął potrzebę powołania dla Ośrodka jeszcze jednego etatu. Jednogłośnie wyrażono zgodę na przyznanie dodatkowego etatu dla Ośrodka Dokumentacji i Informacji w Łodzi. 6. Prof. dr M. Znamierowska-Prilfferowa zaproponowaia, aby ze względu na brak etnografów w terenie podjęto starania o reaktywowanie studiów w ośrodkach uniwersyteckich w Lublinie i Toruniu. Mgr B. Januszkiewicz zgłosił postulat zwiększenia limitu w istniejących już ośrodkach. Prof. dl' A. Kutrzeba-Pojnarowa sprzeciwiła się zwiększeniu limitów, gdyż - jak na przykład z ośrodka warszawskiego - mało osób wyjeżdża w teren. Wobec tego zebl'ani zasuge1'Owali przyznanie jakichś przywilejów pracownikom muzeów regionalnych. Nad wnioskiem prof. dr M. Znamierowskiej-Prilfferowej będzie jeszcze dyskutował Zarząd Główny i zostanie sformułowane odpowiednie pismo do wyższych instancji. 7. Oddział Toruński uważa za wskazane, :łby PTL organlzowało zespołowe wyjazdy zagraniczne dla swych czlonków w cell! w:,rmiany doświadczeil naukowych �390 Kron1.lcCl (zaznajomienie się z kulturą ludową innych kraje',w oraz (li:ialalnosci,! placl)\\'l'k naukowych i społecznych). 8. W formie wniosku zostały zgłoszone i uchwalone uprzednio przedstawione przez prof. dr M. Znamierowską-Prilffel'Ową: sprawa ewidencj i kwestionariuszy etnograficznych oraz wydrukowanie plakatu związanego 7. al';cj'l "Kult.ura ludowa dobL"em narodu". 9. Oddział PTL w Poznaniu zwrócił się do Zarządu Clc)wneg() {) doręczenie zweryfikowanym członkom PTL legitymacji członkowskich clo końca 1!J72 roku. Ad 9. Oddział lubelski PTL zaproponowal zorganizowanie XLVIII Zjazdu PTL w roku 1973 w Lublinie, na początku czerwca, lub na przełomie czerwca i lipca. DL" B. Linette zwrócił uwagę na to, że w lipcu 7.aczynają się egzaminy wsl~pne. w związku z czym członkowie PTL pracownicy katedr nic moglib~' brać udzi<Jlu w Zjeździe. Propozycję przyjęto jednogłośnie pozostawiaj~"lc Zarz<ldowi decyzję co do wyboru terminu. Ad 10. Przewodniczqcy WZD doc. dr A. Nasz z'-lmykaj;lc obrady złożył podziękowanie miejscowym działaczom: Jadwidze Chętnikowej - etnogrnl'owi, Wlodzimierzowi Parzychowskiemu kierownikowi Komitetu Kultury Sztuki w Ostrołęce, Z. Wasążnikowi - przewodniczącemu FJN i posłowi Ziemi Łomżyńskiej, Spółdzielni "KUl'pianka" w Kadzidle, gospodarzom Wydziulowi Kultur." w Łomży, kierownictwu Międzyzakładowego Domu KUltUl'y w Wojciechowicach oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie, a także Oddziałowi Warszaws\,icrnu PTL. \"1 dniach 16-17 czerwca 1972 1'. odbyła się w Ostrołęce- Wojciechowicach sesja naukowa poświęcona działalności naukowej i spolccznej doc. dr Adama Chęlnika. połączona z wycieczką autokarową do Muzeum w L<)m;?~'.W otW<ll'Ciu se:<ji uczestniczyli m. in. były marszałek Sejmu PRL Cze:;iaw Wyc{'ch, kicrownik Wydziału Propagandy KP PZPR .Jerzy Kijowski, przewodniczący P1'l'z.vclium PRN Józef Włoczkowski, sekretarz Prezydium PRN - Jan Tomczak, kierownik Powiatowego Komitetu Kultury i Sztuki - Włodzimierz Parzychowski. kierownik W~"działu Kultury Prezydium PRN - Ryszard Kurpiow:<ki, prezes TowarzysL\\"a Ziemi Łomżyńskiej Edmund Cibol'Owski. \V sesji uczestniczyli także czlonkowie rodziny A. Chętnika: żona - Jadwigo, brat - Józef, siostra - Julia Pałuck<l or;}z synow<J Zofia Chqtnik. Inaugurucji obmcl dokonała pro!'. dl' K. Z,t'NistowiczAdamska. VV pierwszym dniu obradom przewodniczvl clvn~k(or Państ.w()\V{'p,o Muzeum Etnograficznego w Warszawie - dr Kazimierz Pictkiewicz. Wyg!oszon() nast.ępujące referaty: Krzysztof Makuiski, "Założenia czLE~r()letnic~()prClgl':lmu ()ChrClny dóbr kultury ludowej pod hasłem »Kultura ludowa dobrem narodu«"; Ann'l Kutrzeba-Pojnarowa, "Dorobek etnograficzny Adam;! Chc;tnika na tle historii badań nad rejonem kurpiowskim"; Maria Znamiel'Owsl,a-Prilf!'crowa, ,.I::a i ntc'resowania naukowe i postawa społeczna Adama Chętnika"; Edmund Ciborowski. ,.Ż\·ciorys Adama Chętnika (wspomnienia)"; Marianna Mior1uchowskil ... Udział Adam:] Chętnika w tworzeniu ruchu młodzieży wiejskiej": Tadeusz Żlll'Owski. ,.Dzialalnoś" muzelana Adama Chętnika". Cze,ław Wycech w imieniu Zjednoczonego Stronnictwa L\.Ido\ve'~;()podzięli:Owal Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu za zorganizownnic 5e:.;.ii. Podlucślił do· niosłość WZD i sesji naukowej poświęconej wielkiemu miłośnikowi i dokumentatorowi kultury ludowej regionu kurpiowskiego doc. clI' Adamowi C!lętniko\~"i. Cz. Wycech omówi! wkład A. Chętnika do rozwoju kultury polskiej i zgłosił. wniosek opublikowania jego prac pozostających jeszcze w r<:!\Opi·-;il'.Do pod:t.i(;;;o,,·,;;i dołączył sic; Józef Chętnik, �391 Kronika Na zakoliczenie picrw~;zego dnia obrad uczestnicy udali się do Kadzidła, gdzie mieli możność ocenić dorobek i dzialalność Spółdzielni art.-przem. "Kurpianka" oraz obejrzeli występ znanego ludowego Zespołu Pieśni i Tańca "Kurpianka". W drugim dniu sesja naukowa odbywała się calkowicie w plenerze, w bezpośredniej styczności z kurpiowską twórczością ludową. Uczestnicy udali się autokarami najpierw do Łomży, gdzie zwiedzili Muzeum (dzialające pod kierownictwem Jadwigi Chętnikowejl oraz pokonkursową wystawę związaną z obrzędami obchodzonymi w czasie świąt godowych. Stamtąd udano się do Muzeum w Nowogrodzie (Muzeum kiemwane również przez J. Chętnikową), aby obejrzeć skansen oraz wystawę biograficzną poświęconą pamięci A. Chętnika. Dzialalność obu muzeów w zakresie gromadzenia, ekspozycji i dokumentowania kultury ludowej regionu kurpiowskiego i':asluguje na duże uznanie. Na podstawie protokołów Małgorzaty Orlewicz i Zofii Jeż-Jarecl~:iej opracował Medard Tarko SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE OD 1 LIPCA 1971 R. DO :31 MAJA 1972 R. L Stan organizacyjny Towarz.vslwo nasze posiada 19 Oddziałów, za pośrednictwem wadzona działalność statutowa. Są to następujące Oddzialy: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. lU. 11. 12. n. 14. 15. 16. 17. HL 19. których jest pro- liczba członków Oddzial --~----"- _ ... 11 24 65 15 23 21 58 39 13 19 23 70 17 67 94 70 18 11 12 Gdańsk Kielce Kraków Koszalin Lublin Łalieut Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruli Warszawa Wrocław Zabrze Zakopane Zielona Góra Razem: 670 .--- ----- �392 Kroni.ka W stosunku do 1971 r. nastąpił nieznaczny wzrost liczby członl,ów z GW do (;70. Przy kilku Oddziałach istnieją specjalne koła naukowe lub terenOWl': w Kral<owie - Koło Zainteresowań Kulturą Indian, przy Oddziale ToruJlskim - Kol() w Kcyni. przy Oddziale Łódzkim - Koło w Opocznie. Ponadto w l'oZJ1CUliu/.lok'tiizow'ln·\ jes~ Sekcja Amerykanistyczna, a w Łodzi Ośrodek Dokumentacji i lill'oi'macji Et nograt'icznej. Władze Towarzystwa \v okresie sprawozdawc/.ym nie uległy zmianie: sldao Zarządu Głównego był następujący: prof. dr' Kazimiera Zawistowicz-Adamska -pr'ezes; prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa - wicepreze~; doc. dr Adolf Nasz - wiceprezes; doc. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska -- ~ekretarz generalny; dr Leszek Itman - z-ca sekretarza generalnego; pro!'. dl' Stani~law Bąk - skarbnik; dr Stanisław Błaszczyk - z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burseta - przewodniczący Rady Wydawniczej. Członkowie: prof. dr Mar'ja Frall!.;.owsk'l, duc. dr Zbigniew .Jasiewicz, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, ell' L-ongin Malicki, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Anna Kutrze~)a-l'ojna['()wa. pro!'. dr Roman Reinfus.s, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wolu-oj. mgr Aleks:lllde:' Posern-Zieliński. Z-cy członków: prof. dr Aleksander Godlew.,ki, mgr Slel'an Lew i mgr Janusz Optołowicz. W skład Głównej Komisji TI(~wizyjnej wchodzili: [gnacv Kuźniewski przewodniczący; mgr Józef Jastrzębski ,-- sekretarz: ell' Bo.~(usla'V Linette - członek; dr Jan Dekow:>ki i mgr Przemysław Niedźwicclziilski - z-c.\' członków. Skład Sądu Koleżeńskiego: dl' Tadeusz Prm-Wiśniowski przewodniczący; dr Maria Biernacka, dr Wanda Jostowa, mgr Antoni Kuczniski i mgr Józef Lech - członkowie. II. D z i a ł a l n ość Za l' zą d u G Ió w n e g o W okresie sprawozdawczym odbyło się jednu posiedzenie ZarzClt]u Głównego, trzy posiedzenia Prezydium Zarządu oraz dwa posiedzenia Rady Wydawniczej. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadzila jedną kontrole; działalności Zal'zqd!\ Głównego PTL. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. O.l4ł'aniczenie iloś;-i zebrań było spowodowane ograniczeniem funduszu na delegacje. Tematem posiedzenia plenarnego, pmiedzell Prezydium Zap.:)du oraz Hady Wydawniczej były sprawy organizacyjno-naukowe, aclministracyjnn·-finansowe ora;', wydawnicze. Sprawom administracyjno-fincll1sowym i wydawniczym poświęc()na jest dalsza część sprawozdania. A. Sprawy organizacyjno-nuukowc Główną uwagę poświęcono akcji zainicjowanej w roku 1!J7:2 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki pod hasłem "Kultura ludowa - dobrem nal'Odl.I". W ramach powyższej akcji: <J.) przystąpiono do organizowania specjalnych komitetów woje\\·(Jozi.;ich (w Puznaniu, Gdańsku, Lublinie, Wrocławiu i in.), przy czym (ormy i zakres ich pracy zostały zróżnicowane w zależności od miejs<:owych potrzeb i inicjatyw (np. inwentaryzacja zabytków budownictwa, przygotowanie ankiet, kwestionariu:;zy, drobnych publikacji itp.). Kilka Oddziałów wystąpiło z inicjatywą przygotowania popul'lrnych monografii kultury ludowej swoich regionów (Lublin, Zabrze); b) zebrano wśród członków zgłos:.:enia osób, które moglyby wygla ;1.'1':: odpowiednie prelekcje; c) sporządzono plan s~'rii wydawnielw popularnycil (uk. OJ ad~. druku), mają- �Kronika cych slu:i:,n' jako insiru'd:.Ji.e i poradniki riLl uC;I,(";iniczqcych w programie organizacji społccznych: d) pocijc;to starania w Minisicl'stwie Kultury i Sztuki, CRZZ i [undacji kościuslkowsl,iej o n'cdycję wyczerpanyc:1 zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych, cie>zących sit: dui.yrn zainteresowaniem w kraju oraz wśród Polonii, a które równocześnie mogłybv stanowić cenne uzupełnienie programu "Kultura ludowa - dobrem narodu" : e) opracowano i rozkolportowano in[ormację bibliogra[iczl1Cj, ob<:,jmując w układzie regionalnym wyclawnicLwćl i publikacje PTL. S e k c j a A m e ryk a n i s t y c z n a. Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzib,! w Poznani u skupia obecnie :30 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeref~U ośrodków naukowych w kraju. W skład Zarządu Sekcji \vchodz:j: prezes - prot. dl' Maria Frankowska (Pozn,u1): wicepre"e; - vacat: sekretarz - dl' Maria Paradowska (Poznań): z-ca sekl'. - mgr Alel;slnder PosernZieliliski (Pozniui): sk,ll'bnik - dl' Barbara Walendowska (Poznań): członkowie Zarządu prol'. dr Jadwig:l Klimaszewska (Toruń), clI' Marcin Kula C'vVarszawa), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa) i mgr ini.. Andrzej Krzanow3ki (Kraków). Sekcja poniosła niepowetowaną stratę, bovJiem w styczniu 1972 L zmad wielce z'lsłużony dla rozwoju polskiej amerykanistyki viceprezec> S2kcji Amerykanistycznej prof. dł' Bolesław Olszewicz, który był jednym z inicjatorów powstania Sekcji. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzer'l ścisłego Zarządu Sekcji, n~ których prowadzono dysku>je dotyczące amerykanistycznej problematyki badawczej, aktualnie podejmowanej przez poszczególne osoby: omawiano także możliwości różnych [onn d,:iałalności Sel,cji. Członkowie Sekcji brali czynny udział w zorganizowanej przez Pracownię Dzie· jó\\' Ameryki Llcińskiej i Afryki Instytutu Historii IV Warszawie - konferencji poświęconej D/,iejom Ameryki Lacińskiej w XIX i XX w., ,>vyghszajćłc referat (prof. ~r M. Frankow:>ka) i Zi-l bierając głos w dyskusji. PonacHo wygłosili szereg odczytów nauko\\',vch i p'Jpularnonaukowych, m. in. IV Kole Zainteresowań Kultur,! Indian IV Krakowie, w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i w Szkole Podstawowej w Poznaniu: uczestniczyli także w audycji telewizyjnej, poświęconej wyprawie B. SzwaJ'c-Bronikowskiego do Amel'yki Południowej (mgr A. Posern-Zieli11ski). Członkowie Sekcji brali również udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Kl'akowie, Oddział Krakowski PTL i Kolo ZClinteresowań Kultur,! Indian przy tymże Oddziale - Sympozjum Kultury Indian, wygłaszając szereg od .. czytów (doc. dr A. Wicrciński, dr T. Marszewski, mgr inż. R Mańkowska, mgr inż. A. Krzano\\'ski, A. Wala) i z,lbiel'ając głos w dysl·i:\lsji. W ostatnim okresie podjęto przygotowania do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, k1ól'e odbędzie się we wrześniu lub na początku października 187:3 l'. W Poznaniu. Opracowano profił tematyczny Seminarium, który dotyczyć będzie problemu ks/'Li!towania się auiorytetów, władzy społec,~no-polityczncj i jej ośrodków w społecznościach tubylczych Ameryki IV przeszłości i obecnie. \V związku z V Etnograficznym Seminarium Amerykanistycznym płanuje się zorg'lnizowanie zcbraniCl poszerzonego Zarzqdu we wrześniu 1872 1'. W Poznaniu. W okresie sprawozc:awczym członkowie Sekcji opublikowali oraz oddali do druku szereg artykukJw naukowych i popularnonaukowych, recenzji oraz omówień. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnog~iJf i c z n e j P T L. W połowie 1968 r. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, wopar, ciu o specjalną dotację PAN, powołało do ż~'eia Ośrodek Dokumentacji i Informacji �Kroniko. Etnograficznej, lokując go w Łodzi. Dotacja PAN zo;;tala ponowiona w UJ70 r., zaś od 1971 r. do chwili obecnej ODiIE działa w l'a111<1chbudżetu PTL. Od II kwartału 1971 r. zatrudnia 2 pracowników (w wymiarze 1/2 etatu), pracujących pod kierunkiem naukowym doc. dr hab. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Budżet Ośrodka za rok 1971 zamknął się kwotą 19500, - zł plus koszty uposażenia pracowników, które ponosi Zarząd Główny PTL. ODUE gromadzi, selekcjonuje i analizuje posiadane materiały, na które składają się ankiety o pracach badawczych katedr i muzeów etnograficznych, informacje uniwersytetów o magisteriach, doktoratach i habilitacjach z etnografii, informacje poszczególnych Oddziałów PTL oraz wycinki prasowe. Z danych uzyskanych z powyższych źródeł założono i prowadzi się bieżąco 10 następujących kartotek: 1) członków PTL; 2) działaczy terenowych na polu etnografii; 3) prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z etnografii; 4) muzeów i skansenów - uzupełniana informacjami prasowymi; 5) badań terenowych katedl' i muzeów etnograficznych; 6) twórców ludowych; 7) zespołów regionalnych: 8) wystaw etnograficznych; 9) fe· stiwali oraz konkursów zespołów i twórców ludowych; 10) Jilmów etnograficznych (w trakcie opracowania). Kartoteki 1 i 2 prowadzone są podwójnie: w układzie tel'enowym i alfabetycznym z krótką analizą treści prac, 4 - w układzie terenowym, !) - w układzie terenowym i tematycznym ośrodków naukowych. Km·toteki od 6 do 10 opl'acowywane są wieloaspektowo na kartach selekcyjnych. Niezależnie od prowadzonych kartotek gromadzone są informacje o zjazdach, sympozjach i konferencjach etnograficznych w kraju i za granicą, dane dotyczące zagadnień informacji i dokumentacji, wyjazdów zagl'anicznych naukowców-etnografów. O istnieniu ODiIE poinformowano Wydziały Kultury PRN w całym kraju prosząc jednocześnie o dostarczenie materiałów dotyczących organizowanych w terenie, regionalnych imprez o charakterze ludoznawczym. Równolegle do informacji w kraju staramy się powiqkszvć krąg instytucji współpracujących z nami za granicą; zaliczamy do nich muzea etnograficzne w krajach demokracji ludowej, Ośrodek Dokumentacji Instytutu Etnografii (Narodnopisny Ustav) SA V oraz ośrodki krajów kapitalistycznych, m. in. w Belgii, FI·ancji. USA i Iranie. Nawiązany został kontakt z Centrum Dol<umentacji Nauk Społecznych przy UNESCO. Współpraca z Centralnym Ośrodkiem Dokumetacji Nauk Społecznych UNESCO wyraża się opracowywaniem dla nich selekcyjnej bibliografii polsl,ich wydawnictw etnograficznych z :1971 r. W wyniku nawiązanych kontaktów zagranicznych, rozpoczęte zostały prace nad gl'Omadzeniem dokumentacji o zagranicznym ruchu naukowym \V zakresie etnologii i folkloru. Opierają się one o wyciągi z nadsyłanych do PTL publikacji, jak: Deutsche Gesellschaft .fiiT Volkskunde (NRF); Societe International d'Ethnologie et de Folklmoe (Francja); Institut d'Ethnologic, archives et documents (Francja): Venner Green Foundation .for Anthropological Research (USA); The Smithsonian Institution (USA); Linguistic Society o.f America (USA). Opracowane materiały w formie zestawień drukowane są \\. czasopiśmie "Lud" w dziale "Kronika". dalszych planach, poza kontynuacją prac już rozpoczętych, projektuje się opracowywanie bibliografii polskich wydawnictw etnograficznych. Ośrodek stara się informować środowisko etnograficzne o swej działalności dro;;'-l publikowani'ł sprawozdań w "Ludzie". Prosimy również członków PTL o nadsyłanie informac.ji na temat dzialalności placówel, i ośrodls()w, W których pracujq, lub z którymi "V �Kroniku utrzymuj;l kont.akl.\', gdyi. wszyst.kie t.e uane ułatwią realizację zadań i celów ODilK 'Wydatki ODilE (hez uposażenia pracowników) wyniosły w okresie sprawozda\\'czym ok. 6300 zł. z czego 3700,wynoszą prace zlecone, 2250,wycinki prasowe, a ok. 400,- zł drobne wydatki biumwo-admini.stracyjne. B. Sprawy organizacyjno-administracyjne Zgodnie z uchwalą Zarządu Głównego opracowano i posiano w 1972 r. do Polskiej Al"lclemii Nauk wniosek w sprawie podwyższenia uposażeń i zmiany stanowisk pl'acowników Zal'ządu i Redakcji Dziel wszystkich O. Kolberga. Wnioski te spotkały się z poparciem merytorycznym Wydziału L B i b l i o t e k a i w y m i a n a w y d a w n i c t w. W okresie od 1 I do 31 XII 1971 I'. Biblioteka wzbogaciła się o 668 voluminów, w tym: z kupna 198, wymiany 449, z darów 11 i własnych wydawnictw 10 vol. Ogólna wartość nabytków 4297D,.'l0 zł. Wszystkie nabytki wpisano do inwentarzy i skatalogowano, dokonano wyceny wydawnictw z wymiany zagranicznej. Z księgozbioru skorzystało ogółem 1909 czytelników, którym wypożyczono 8503 vol. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 1000 vol. - 4DO czytelnikom (studentom, pracownikom naukowym, Bibliotece Uniwersyteckiej, domom kultury itp.). W ciągu pierwszych pięciu miesięcy 1972 r. przybyło ogółem :330 vol., w tym z zakupu 3D, z wymiany 290 i wydawnictw własnych 10 voL Z księgozbioru liczącego !)27B vol., skorzystało ogółem 941 czytelnikó'N. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 510 vol. -- 2Ui czytelnikom (pracownikom naukowym, studentom, Bibliotece Uniwersytecl<iej, domom kultury). Przeprowad<.ono inwentaryzację czasopism s7.wajcarskich, pirenejskich i węgierskich. Komisja stwierdziła zgodność stanu faktycznego z zapisami ksiąg inwentarzowych, z wyjątkiem 1 pozycji o wartości zł 15 (według zapisu inwentarza). Planuje się dalszą inwentaryzację czasopism (niemieckich). Biblioteka współpracuje z Zakładem KatCllogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Wars/.awic, wysyłając opisy dzieł zwartych otrzymywanych z. zagranicy (kart takich za rok UJ71 wysłano 176), oraz. z Działem Katalogów Centralnych Biblio~eki Polskiej Akademii Nauk w vVarszawie (opi'.y czasopism zagranicznych). Tytułv ważniejszych zagl'anicznych publikacji zwartych i sel-yjnych (bez czasopism) wpływających do Biblioteki ogłaszane są bieżąco \V rocznikach "Lud". W 1971 I'. przeprowaozono w Bibliotece prace związane z bibliografią etnografii polskicj. \V .'. d a w n i c t vv a i c h p o [J u l a r y z a c j a. W okrc;ie sprawozc!aw(;zym ukaZ'lto siG 5 pozycji: I) ..Lud", l. !)!) (red. J. I3urszta) 27,f) ark. wyci. ~. Obrzędy weselne 'W Lubelskiem (red. W. Kwaśniewicz) 17.:3 :) ..Literatura Ludowa" 111' 1/72 (red. Cz. Bernas) :i,O 4) .. Litera\.ul'a Ludowa" nr 'l/n (red. Cz. Hemas) 5,13 5) O. Kol berg. Dzieła wszystkie, t. 6:3 Studia, 1'Ozpmwy i aTtykuly (pod l·ed. nacz. J. Burszly) :W,5 fi) .. Lódzkie Studia Etnograficzne", t. 1;) (red. K. Zawistowic:'.-Aclamska) l t,O Razem znajdowały sil; na:>tępuj<!ce pozycje: 1) IT. Rnmatiska. Mity, le(Jendy i podania polinczy;js7de, -Zieli liski ego 106.0 \V druku pod red. A. PoscJ'n- �t. 56, pod reel. J. Burszty 2) "Lud", 3) "Literatura 4) O. red. Ludowa", nr 3172, pod re~l. Cz. HlTn,lsa DzieZa Kolberg, nacz. J. Burszty 5) "Lódzkie Studia wszystkie, t. San:Jckic-1(1'(':5nimi.'!:ie 4!J-50 t. l4, pod Etnogra[iczne" red. cz. I-II, pod K. ZawisLO\vicz-Ad<llTlskil',j VV przygotowaniu: 1) E. Ozgowicz, SZąska rzeźba Dumy 2) M. Kasjan, \V opracowaniu pod w drewnie, pod red. A. Nasza J. Klimaszewskiej. red. redakcyjnym: 1) B. Gawin, Bibliografia. 2) E. Kucharska, dróży ludowa ukraińskie, etnografii A. Nasz, pol,slcie/i. pod H. 13itLrwr-Sz<ówczykowej reel. Opolszczyzna S. Rospond, w 1840 r. - Relacja 3) "Literatura Ludowa", nr 4-5:72, pod red. Cz. Hern;;';;1 4) Atlas Polskich Strojów L1ldotvych, Strój ci'?SZY1'ts1ci\V opracowaniu pod red. A. Kutrzeby-Pojnarowej 5) O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 1-36 t. t. 47 Chelmskie cz. I-II, Ruś 56-57 ar·k. z po- I. Sriezniewskiego wyd.). Czerwona Druk d.o planu na cz. I-II 3 z tych lata 1973-1974. tekstowe i muzyczne tIo i P1'Zemyskie, t. 51 Sanockie-Kr(Jsnieliskie cz. III, i 61-1)2 Pisma muzyczne ok. pozycji (nr 51, 61--62) Pozostałe W opracowaniu autorskim W tece redakcyjnej PTL Komentace 1.. 37-38 G. Fierli, tytuły cz. I-II rozpocznie (!;lcznie siG w S<l przygotowywane znajdują się w oczekiwaniu wszystkie na druk bieżącym na nastr;pne znajdu.i:1 220 roku lata dalsze. torny DWOK. si'; ll'ls1.ępu.icłce po- zycje: Bajki 1) K. Simiczijew, 2) "Literatura Ludowa" Odnośnie "Lit.erat.ury wydawnictwa na Ludowej" jest jednego PTL już tomu 1972 zost.al w na pod red . .T. Klimaszewskiej nr 6'72, pod red. Cz. Hel·nasa. Ludowej" należy nadmienić, wykonany. posiadaniu (rocznika) funduszy terialy rok macedo1iskie, materialów zaległego. wydanie W zaległego do tomu, kilku uz.vskania będzie tego ,.Literatur\· numerejworaz z można 1'l'(l:1i,c,I'jn,l' redakcja ZarZądu cia Głównego r,ic/:wlocznie odda" ma- do druku. Plan wydawniczy poniższego na rok 1972 przewiduje wydanie 1. "Literatura Ludowa" 01'010 i podania polinezyjskie 6. Sląska rzeźba Dzieła 8. O. Kolberg, "Lódzkie W Studia okresie pokrywać wszystkie, będzie wydawnictw czasie planuje koszty Opolszczyzna na się rok 3U.O ark. 27,0 wyci. ;m,5 ;{5.0 t. 50 t. 11 1;;.0 laD,:: Razem Towarzyst.wo ukl'ui1iskie, S. Rosponda Sprzedaż bliższym według 7.0 t. 63 Etnogl'aficzne" Towarzystwem Dumy Kasjana 1\.. Nasza, arhlszv 7.0 tv drewnie sprawozdawczym jawsko-Pomorskim "ównież ludowa DzieZa wszystkie O. Kolberg, 9. lBU 12,0 17.:, 4. Wesele ludowe w Lubelskiem 5. Dumy ukraińskie 7. ok. zestawienia: 2. "Lud", t. 56 3. Mity, legendy centa chwili d;:l1szych wypadku p[;m ;i,e VI obl'Cnt~j ut.rzymywało Kulturalnym, oraz z Opolskim związane dals!:,v finansl.ljqcym z Towarzystwem wydaniem Iwntakt cz(~ściowo Naukowym, pracy J\. !: Ku- pracę doIdó)'0 Kucharskiej, w 1840 r. 1972 planowano uaktywnienie sprzedai:y w wysokości poprze!: '!!l~ (01).- zl. W naj\\'ydanil~ :l')\\'ego kata- �logu wydawnictw, jak l'ówmez zacjami spoleczno-kulturalnymi i Wydawnictw "Ruch·'. przez nawiązanie ściślejszych kontaktów z organioraz z Przedsiębiorstwem Upowszechniania Prasy D z i a i a l n ość [i n a n s o w a. Sprawozdaniem objęto rok 19'71 i pierwszy kwartał roku 1B72. Działalność finansowa Towarzystwa prowadzona była w ramach preliminarzy budżetowych zatwierdzonych Pl'Z2Z Polską Akademię Nauk. Wykonanie budżetu Towarzystwa na rok lB71: Dochody ogółem: Plan dochodów ogółem został wykonany w 91,:3%: z planowanych dochodów zł 2,025000 wykonywano zł 1 848,609. Z sum tych przypada na: a) dochod,v ze ,kłac!ek członkowskich plan 41880 wykonano 11 895 b) ze sprzedaży wydawnictw 531 350 420075 c) z zadarl zleconych 157 150 121 819 d) dotacja PAN 1 294 820 1294820 Nie vV:ykonano planu dochodów ze składek członkowskich; w dalszym ciągu konieczne są wysiłki Oddziałów w celu bieżącego egzekwowania składek członkowskich. Również nie osiągnięto planowanych dochodów ze sprzedaży wydawnictw; dotyczy to Redakcji Dzieł wszystkich O. Kolberga. Koszty ogółem: Plan kosztów ogóle m zmtaŁ wykonany w ;BII(o: z zaplanowanych kosztów zł 2025 ODO wykonano zl 1 GHO(j·lO. Z sum tych przypada na: a) koszty popularyzacj i wiedzy plan 7~) 55G wykonano 77945 b) bibliotek 84082 75058 c) administracyjne 20lJ 910 182167 d) wydawnicze l 4B5 102 1218401 e) zadań zleconych 157 150 127066 W roku 1971 wydatkowano na działalność popularyzacyjną w ramach poszczególnych Oddziałów więcej niż w poprzednich latach. Oszczędności poczyniono głównie w wydatkach na administrację. Nie wykonano planu kosztów w zakresie działalności wydawniczej, tak własnej jak i zleconej. Wiąże się to w szczególności z opóźnieniem w wydawaniu zeszytów "Literatury Ludowej" na skutek reorganizacji Redakcji. Merytoryczne i finansowe sprawozdanie z działalności Towarzystwa za rok 1971 zostaŁo sporzc]c1zone w terminie i przyjęte przez Polską Akademię Nauk. Stan majiltkowy Towarzystwa na dziel'! 31 XII 1971 r. zamykał się kwotą fi 461 654,56 zł, z kt(,rej przypada n;l: a) zapasy wydawnictw zł :; 053 630,05 b) ruchomości 214527,46 c) księgozbiory " 1712110,d) nakłady na przyszłą produkcję " l ZOO659,43 e) saldo bankowe, należności 250364,80 f) materiały 24 B12,10 Zobowiązania Towarzystwa na dzień 31 XII 1971 r. wynosiły 522998,61 zł. W zusacizie sumę tę stanowić] w całości wp raty subskrybentów Redakcji DWOK. Budżet Towarzystwa lEl rok 1972 opj'acowano w zwiększonych wielkościach tak po stl'Onie dochodów, jak i kos~~tów. Wyższe dochody przewidziano ze sprzedaży wydawnictw zł 100 ODO oraz w zwiększonej dla Redakcji DWOK dotacji Polskiej Akademii Nauk - również zł 100 ODO. 'Wyższe koszty przewidziano w działalności popularyzacji Oddziałów oraz w działalności wydawniczej. 'Wykonanie budżetu za pierwszy kwartał 1972 1'. przedstawia się następująco: �398 Kronika Dochody ogółem: Na zaplanowane dochody zl 2063932 wykonano :1B!1047,zł, z tego przypada na: zł :H7000 a) dotację 42 lJ47 h) dochody własne Koszty ogółem: Na zaplanowane koszty zł 20639:12, wykonano 652 711(),~-- zł, z tego przypada na: :i79 39:3 zł a) działalność vvydawniczą 73 387 zł. b) działalność popularyzacy jn'1, bibliotek i administracji Plan pracy Towarzystwa na rok 1972 przewiduje - zgodnie z perspektywicznym planem na laLa 1970-1975 - realizację: L Rocznych planów wyd,nvniczych 2, Pomoc w realizacji planów Oddzialów :~, KontynuacjG prac specjalnych Zarządu Głównego: a) gromadzenie i opracowywanie księgozbioru b) kontynuowanie prac ODiIE c) kontynuowanie prac Sekcji Amerykanistycznej d) jak najszerszy udział Zarz'ldu Glównego w centralnych pracac.'J. komitetu akcji "Ku!tlll'a ludowa ~- dobl'em narodu", Jednocześnie jednak musimy sobie uświadomić, że w najbliższym czasie cze~ kają nas nowe prace specjalne - podjęcie szerokiej dyskusji nad pr:?yszlym prol'iIem dzialalności Towarzystwa, Zdaniem Zarządu Głównego plan pracy PTL, zarówno jego agend cenh'alnych, kierowanych bezpośrednio przez Zarząd Główny, jak i poszczególnych Oddzialów Towarzystwa, powinien nawiązywać do ustaleń ogólnopolskich dyskusji nad kie!'Unkami działania i organizacją nauki polskiej, jakie się toczą po VI Zjeździe Partii, Przed towarzystwami naukowymi specjalistycznymi i regionalnymi stoi więc problem: jak realizować nowe cele w aktualnych warunkach kadrowych i organizacyjnych? W jakim kierunku i w jaki sposób działać? Tym zagadnieniom poświęcono sporo społecznej uwagi organizując dyskusje wstępne w ramach prac Rad~; Towarzystw Naukowych przy PAN, Rada planuje ogólnopolski zjazd reprezentantów Towarzystw w październiku IBn r. Zjazd ten poza omówieniem form i zakresu działalności Towarzystw Naukowych ma przygotować dezyderaty poszczególnych środowisk na II Kongres Nauki Polskiej, Jest rzecz'! oczywistą, że IV wypowie~ cl:?:iachtych nie może zabraknąć głosu przedstawicieli PTL, W związku z tym zapraszamy do jak najszerszej dyskusji na t.en temat. pl'O~ simy ponadto o paesyła.nie sugestii i inicjatyw oraz wszelkich uwag krytycznych zarówno indywidualnych, jak zespołowych, celem przygotowania uwag na zebranie Rady Towarzystw Nauko'Nych, Sugerowalibyśmy zorganizowanie we wl'ześniu U172 J'. zebrań dyskusyjnych w Oddziałach i przesłanie protokólów z tvch zebrclll do ZarZ<ldu Głównego na ręce Sel<retarza Generalnego, Szczególną uwagę należałoby zwrócić, zdaniem Zarządu Głównego, na integrację w naszych szel'egach dwóch grup członków: "zawodowych" etnografów i "miłośników" ludoznawstwa, na rozwinięcie maksymalnej współpracy z placówkami naukowymi, działającymi na polu etnografii oraz na pomoc w pracach organizowanej obecnie Sekcji Etnograficznej przy Komitecie Nauk Socjologicznych PAN, Sekretarz Opracowali : WiCcpl'czes Adolf Nasz Generalny Bronislawa Jaworska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a90d795910c73a530243a0bf1489c6df.pdf d3bf8ad7adb4ecfe6893da44af816d47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Reinfuss, Roman (1910-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2078 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.263-268 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83. 1999 V. IN MEMORIAM MALWA CHĄDZYŃSKA ( 1909-1998) BARYCZ Idę ku wam Gorc('. jako kil pr::yslani. gd::ie woda u ::ródla pragnienie me koi. S::c::ylÓwi lIhoc::y pragnę ch/onąi' cis::ę ona serce moje mar::eniem kołys::e.. Tak pisała Malwa Chądzyńska Barycz. nauczycielka i poetka. kochąjąca ludzi i zachwycona pięknem świata, który ją otacza!. Urodziła si~ 9 października 1909 roku w Smodnej koło Kosowa. Ukończyła Seminarium Nauczycielskic Sióstr Niepokalanek w Slonimie koło Nowogródka oraz Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Wieloletnia nauczycielka IV PodczerlVonem, ZaIVoi, Lipnicy Wielkiej na Orawic, II' Zakopanl:m i w Zespole Sanatoriów w Rabce. Pracowała w wielu organizacjach i stowarzyszeniach: Klubie Poetyckim przy Oddziale Gorczańskiego Związku Podhalan w Rabce, Kluhie EkologiC/nym, Polskim Towarzystwie Ludoznawczym - Oddział w Mszanie Dolnej, którego byhlwielolctnim i aktywnym członkiem, Twórczość poetycka Malwy Chądzyńskiej Barycz układała się w cykle: .,Tatry moja miłość", ..L przyrodą na ty", ..Rabka i Gorce". ,.Moim dzieciom", ..Świat dziecka", "Kobietom-matkom", ..Miłość i wierszc" .. .Papieżowi-Pielgrzymowi". Wiersze poetki drukowano w wielu ezasopi,mach i tomikach poczji. W 1994 roku wicrsze Malwy Chądzyóskiej Barycz wydano w almanachu poezji religijncj ./ dllch wieje kędy chce .... a w 1977 roku w tomiku wierszy poetów rabezańskich Sereenl nw/o\t'ane. Malwa Barycz była laureatką VI Konkursu Poetyckiego "Serduszkowy wiersz" organiZ\l\\anego przez Micjski Ośrodek Kultury w Rabce, 13 lutego 1998 roku został wydany tomik wil:rszy Ali/oH: i lFiers::e. Malwa Barycz pisała: IJ::iękllję I'anie za trud. /zy. udręki. więcej /ask mi da/e!;. klólTch nie po/ic::ę. IJ::iękllję ::0 :::vcie w cielliu Twojej ręki chcia/wll d/a Twej chwały .~wiecii:jasnym ::lIic:::em. Malwa ChądzYllska Barycz była odznaczona Krzy7.em Kav,;alerskim Orderu Odrodzenia Polski. Złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego, Odznaką ZNP za tajne nauczanie, Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury. Zmarła 2 marca 1998 roku. Spoczywa na cmentarzu IVRabce. Ka::imiera Łacny �264 JAN KAPLaN (1915-1998) Dnia 3D grudnia 1998 roku zmarł w Rabce w wieku 83 lat śp. mgr Jan Kapłon. Urodzi! się 6 kwietnia 1915 roku IV Rabce. w rodzinie rzemieślniczo-chłopskiej. ))0 szkoly powszechnej uczęszczał w Rabce. W czerwcu 1934 roku zdał egzamin dojrzałości w Ogólnoksztalcącym Gimnazjum im. Seweryna Goszc/.Yllskiego IV NOllym Targu. typu neoklasyczncgo. W czerwcu 1938 roku uzyskał stopicń magistra praw na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Już w latach uniwersyteckich (1935 rok) wstępuje do Związku Podhałan .- Ognisko Rabka. Z pasją poświęcał się pracy społecznej w środowisku nie tylko rabczm\skim - działał w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krą;oznawczym. Związku Podhalan. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym Oddział Mszana Dolna. którego był prezesem od 1972 roku - do ostatnich chwil życia. W 1989 roku na 65. Walnym Zgromadzeniu PTL wszedl w skład Zarządu (jjównego. Od ł 985 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego. Omawiając zasługi śp. Jana Kapłona dla ziemi gorczańskiej. nie sposób pominąć również jego pasji dokumentowania: liczne publikacje, opracowania w rękopisach. wspaniałe rotogralie (zob. Udd=ial li' .\Is=anie Dolnej. w: Kronika PTL (/895-1995). red. Z. Kłodnieki. Wrocław ł997. s. 142-ł45). Za aktywną. pełml poświęcenia pracę społeczną i zawodową był wielokrotnie nagradzany odznaczeniami: - tytułem zasłużonego członka Związku Podhalan, - srebrną odznaką prrK. - medalem 4D-lecia Polski Ludowej nadanym z inicjatyw) Urzędu Miasta i Gminy Mszana Dolna_ - Medalem Pamiątkowym w 75 rocznicę Ratownictwa Ciórskiego w Rance. - odznaką za zasługi dla Województwa Nowosądeckiego. Realizując swoje zainteresowanie turystyką zdobył małą Odznakę Narciarską i dużą srebrną Gal'. Adwokatura uhonorowała go ..lłotą Odznaką Zasłużonego Działacza Zrzeszenia Prawników". W dowód uznania Zarząd Główny PTL nadal mu najwyższe wyrÓj.nienie - Członkostwo honorowe. Ostatnią oznakę - turystyczną - uzyskał IV roku 1987. Była lo ..Krajoznawcza oznaka im. Jana Pawła li" w stopniu brązowym - oznakę tę cenił sobie bardzo. Odszedł od nas członek. naszego Towarzystwa. który do ostalnich chwil życia służył nam radą i pomocą. Był człowiekiem wielkiego serca. pogodnego ducha. aktywnym działaczem społcCl.nym i regionalnym. Dobroć i subtelność promieniowała z całej jego istoly. Żcgnam)' śp . .lana słowami Kazimierza Przerwy Tetmajera: - dwie są święle r::ec=y o sile aposlolskie). - piękny i doblY duch c::łowiecy li' gorącej piersi polskie). Sp. Jan Kap/on został pochowany ł999 roku. na Cmentarzu Komunalnym w Rance IV dniu 2 stycznia �265 ZOFIA K1vllECIK ( 1916·1998) Dnia 17 czenlea 199R roku zmarła w Mszanic Dolnej IVwieku 82 lat śp. Zofia Kmiecik. Była członkiniq Oddziału II Mszanie Dolnej od 1954 roku. tj. przez 44 lata. Urodziła się 13 kwietnia 1916 roku IV Mszanic Dolnej. w rejonie zagórzańskim. który serdecznie pokochała. Aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału. o czym świadczy fakt. że przez trzy kadencje. IV latach 19581963 i 1976-197R. oyla członkiem Zarządu Oddziału. Brała udział również IV walnych zgromadzeniach dekgalów. które odoywały się co roku w różnych miejscowościach kraju. W 1936 roku I.olia Kmiecik ukończyła Prywatne Gimnazjum im. Marii Konopnickiej typu humanislycznego IVWieliczce. uzyskując świadectwo dojrzałości. W 1938 roku ukończyła 2-klni Wydział POCZ\()\\y Instytutu Administracyjnego. W październiku 1938 roku podjęła pracę w Urzędzie Pocztowym IVWarszawie. gdzie pracowała do wybuchu Ił wojny światowej. Następnie. do 1952 roku. pracowała II Urzędzie Pocztowym w Mszanie Dolnej. W latach 1952-1962 oyłą zatrLidniona w Pallslwowym Młodzieżowym Zakladzie Wychowawczym w Mszanie Dolnej II' charakterze starszego księgowego. Później. aż do uzyskania emerytury. pracowała IV Urzędzie Pocztowym II Mszanie Dolnej. Zoli a Kmiecik oyła I\yiątkowo pogodną osobą. Z jej uśmiechem można oyło spotkać się codziennit:. Wszyscy. którzy ją znali. podkreślają zgodnie. i.e rozmowy z nią napawały optymizmt:m. Ryła uczynna i zawsze życzliwa dla ludzi. Droga Pani Zofio' Niech Doory Bóg przyjmie Cię do swoj~j chwały. Jan Kaplan JAN KROCZKA ( 1906-1997) Jan Kroczka urodzi I się 26 stycznia 1906 roku w Krakowie jako syn Franciszka i Marceliny z d. l.aeh. Sz.kołę podsta\\ową oraz Państwową Szkolę Przemysłową ukollczył w Krakowie. Podjął pracę kolejno IV ..zjednoczonych Fabrykach Maszyn i Samochodów S. A. Oświęcim", ..Państwowych Zakładach Inżynierii" w Warszawie. zakładzie ..Przemysł Pomocniczy" w Sędziszowie Małopolskim. II' innych zakładach państwowych i spółdzielniach oraz własnej lirmie II Wołowie i Mszanic Dolnej. W różnych okresach Jan Kroczka piastował urząd ławnika, był członkiem Naczelnej Organizacji Technicznej. czlonkiem sekcji Rady Rozwoju Ziemi Limanowskiej. czlonkiem T()\\arzystwa Miłośników Ziemi Sędziszo\\skiej i innych. Za całokształt swej działalności ekonomiczno-g.ospodarczej otrzyma! wiele dyplomów i listów gratulacyjnych z wyrazami uznania. Był wpisany do Księgi Zaslużonych dla Ziemi Limanowskiej i miasta Mszana Dolna. Był bezpartyjny. Jan Kroczka oył twórcą wiciu usprallnień racjonalizatorskich. posiadał 5 patentów, z których jeden. dotycz<\cy samochodu Fiat 621. w postaci rysunków i opisu przekazał do Muzeum Techniki w Wars/.allie. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK, odznaczony Krzyżem AK i Medalem Wojska. Od 1975 roku Jan Kroczka oył członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział w Mszanie Dolnej. Zawsze brai żywy udział IV posiedzeniach, wykazywał wiele inicjatywy. niejedna jego propozycja znalazła zastosowanie w Oddziale. W uznaniu zasług na polu kultury, z oka,:i i stulecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, został w 1995 roku wyróżniony Odznaką ..Zasłużony Działacz Kultury". Jan Kroczka z.marl 20 lutego 1997 roku w wieku 91 lat i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Helena Kroc::ka �266 ROMA REINFLJSS ( 1910-199R) W ostatnich latach unikał I\i.;kszych spolk'll1 czy konkrcncji. jcdnak na /apros/cnic swojcgo. Krakowskiego Oddziału Polskicgo Towarzystwa Ludo/Jlawczego. pr..'ybyl na sesj.; naukową związaną z 7-1. Walnym Zgromadzeniem DdegaróII i jubileuszem IOO-lecia tegoż Odd/jalu. Na o[\\,m:iu sesji przyj,,!. obok innych z_aslużonych jego członków. podzi.;kow,mie i kwiaty za wklad 1\' prace T(lI\arzystwa. Prly tej okazii spotkal si.; i z ożywieniem rozmawial z widoma dawnymi uC/Jliami. wsp()lpracO\\Ilikami. pr/)jaciólmi i znajomymi: na spotkanie [O\I·arzyskie. ,mi na \\}ciccz.k.; nic dal si.; mun(l\\ić. Nikt nie przypuszcza!, że \\idzimy go ostatni raz. N'bt.;pnego dni'L 26 wr/.eśnia odszedł na /al\s/.c. Roman Reinfuss. syn Franciszka i 7.olii z Mnerków. urod/il si.; 27 maja 1910 roku \\ Pr/.eworsku. ale dzieeiI1stwo i mlodość sp.;dzał \V innych miastach małopolskich. zwłaszcza 1\ Tarnowie i Gorlicach . .kgo ojciec s.;dzia zmarl w 1919 roku. ale \\ rodzinie bylo \\i<,:cej pmwnik(l\\. toteż. i Roman studiował na UJ prawo. z którego magisterium u/yskal w roku 19.15. Aplikacja w kancelarii notarialnej 1\ (;orlicach ulwierdz.ila go w przekonaniu. iż nic jesl to /.'I\\ód dla niego. WCl.eśniej. pode/as I\ędrów'ek po l3eskidz.ie Niskim. zainteresO\\al si.; pO\\'ażnie kultur" Lelllklm. a swój pierwszy artykuł o Iemkowskim paster~;(wie opuhliko\lal II roku 19.11. Wledy też nawi'lzal kontakt z Sewerynem Udzidą dyrektorem krakO\\skic),!.o Mu/cunl Ltnogralic/.ncgo. ucz.;szczal także jako wolny sluchacz na zajęcia prof. K. MoszYl1skiego. Gdy Roman Rcinfuss zrczygnowal z kariery prawnie/cj. S. {Id/ida z.aproponował mu asystenlurę w muzcum. a po roku mianował go kustoszem. Jako pracol\nik MU/.eum podj<tł R. Reinfuss regularne studia elnograliczne u prof K. Dobrowolskiego (proi'. MoszYl1ski obj;,1 wówcz.as katedr.; w Wilnie) i został jego asystcntem. Pode/as okupacji niemieckiej nadal opiekował się zbiorami muzealnymi. ale jako do/Orea, później laborant. Ig.odnil~ /. zaleceniem wladz konspiracyjnych strzegł ich przed rozkradaniem i wywoz<::m. Po wojnic. już \1 1945 roku skolH.:zył studia. a w rok później uzyskał doktorat na podst3\\ie pracy l.f!/IlkO\l'iejako kowanej w 1949 roku w .,Pracach i Materiałach [·:tnograliunych". jako we samodzielna pozycja). W roku 1953 uKalala si.; jego gm/w elllogra/fena (opublia wznowionej w roku 1998 praca hahilitacyjna /'olskif! druki Illdo· płótnie. ale wlaśnie wtedy zostały zniesione przcwody habilitacyjnc. Roman Reintilss do roku 1951 kontynuowal pracę w Muzeum J:tnograliunym \1 KrakO\\'ie (kustosz i zastępca dyrektora). alc już na przełomie lat 1945/1946 powierz.ono mu /organi/O\I,mie studi()w etnografiCl.nyeh na reaktywowanym {Jniwersytecie Wrochl\\skim. ),!.dzie pracowal do roku 110 ł 949. początkowo jako wykladO\\ea. potem /ast.;pca prolcsora i ~icrownik katcdry. Na Dolny m Śląsku pmwadzil / niellielkim /espolell1 prace lerenol\e nad zahytkO\\ym hudollnicll\em drewnianym. nad kulturą osi<::dlanej (u ludności. a tab.e dokumelltOllal zbiory dolnośhlskich muzc(·lII. Pod koniec 1946 roku podj'1ł si,,: now'ego zadania. które /aci,vy!o na calym jctw dals/ym życiu i zawodowej karier/.c. lostal kienl\lnik iem Sekcji Idobnict\la w p(l\\slaly m w (\wczas 1',l/'lS(\1 ()\\y f1l �267 Instyluci<: Badania Sztuki I,udow.:j, Pla<:ówka til włąo.onu po czt.:rech latach do Państwowcgo Instytutu Sztuki, a \\ 195') roku do Instytutu Sztuki PAN. poszcrzalu stopniowo sw~i zakres badawczy i po kilku lalach ohi.,:ła całość z,agudni<:ń związanych z ludową kulturą plastyczną tradycyjną i WSP(')lez.:sną R, R<:infuss. kllll'y \\ roku 1955 uzyskał Iytul proksora nadzwyczujnego, a w 1971 roku - z\\ yczajn<:go, rw\\adził ją prl.<:/. 34 iat,l do koń<:a 19S0 roku. kicdy to prz<:szedł na <:merytu1''':, Mial wlasną oardm sz<:roko zakrojoną koncepcj.,: badań nad szluką ludową. której nie dane mu hylo r<:aliz,o\\ać nigdy z takim rozmachcm. jak planował. Do tcgo bylby bowiem potrzcbny caly inslytut. a ni<: kilkuosooowa praco\mia, Poprzcz badania wykopaliskowc. kwcrcndy muzealne, archiwalnc i bibliogruliC7..n<:. a rrz<:d.: wszystkim dokumentację w terwie pragnął stworzyć ogromn.: archiwum sztuki lud(l\\<:j. któr<: stanowiłoby bazę dla opracO\\ań monograficzny<:h i syntdyonych, ProC Rcinfuss ni<: z\\'i'l/al si.,: na Siak z żadną uCi'e1nią. jcdnak dzialalność dydaktyczna stanowiła wain<: role j<:go pracy i zaint<:r<:sowań, Rozpocząl ją, jak wspomniano. nu uniwersytc<:ie Wrocla\\skim, W lalach 1946-1949 wykladul równocześnie ':Inografię w Wyższcj Szkole Nauk Spokcznych \\ Krakowi<:. a " latach 1951-1963 sztukę ludow,! na krakowskiej Akadcmii Sztuk Pi.,:knych, W roku 1951 podj'lł zaj.,:cia z<: sztuki ludowej w Katedrz<: Etnografii Słowiun UJ i pnmadzil j.: do polO\\y lat SO, Najwi.,:cej satysfakcji przyniosła mu jednak praca na UMCS w Luhlini<:, W 1957 roku r<:aklywował tam katedr.,: etnograłii. którą prowadził przez 10 lat. WychO\\al w tym czasi<: Irzy rocmiki absoh,cntów (13 osóh) i promowal si'<:ściu doktorów, Byl doskonalym dydaklyki<:m. wykładał jasno i jcdnocześni<: z wiełkim zapałem. Ze swoimi lubelskimi absolwentami zachowal do końca ścisłe przyjacielskie wiFY, !ainlcr<:sowania naukm\o-badawczc Romana R<:infussa byly s/,crokic. koncentrowały si~ jednak w d\\llCh ohszarach. kultury ludow<:j Karpat i jej powiązań z krajami bałkailskimi oraz sztuki ludo\\ej \\ Polsc.: i krajach są~i.:dnich, Od kuhury ruskich mieszkai1ców Beskidów rozpoczął. Matcriały zebran<: w latach lr/.ydziestych na Lelllkowszczyinie. a także wśród Bojków. Rusinów Szlachtowskich i /Iuculów nabrały bc/.cennej wartości po przesiedleniach Lemków i 13ojków. Badania wśród L<:mklll\ \\znowił. gdy zaczęli rowracać do swych dawnych si<:dzib. Wyniki badai1 opracował w licznych arty kułach. a także w książce .~'/adami l.e/tlków (wyd, "Kraj". 1990), Żywo intere~owala go również kultura rói.nych grup górali polskich oraz pogranicze mie,:dzy ludnością górską a mieszkallcallli nizin, I,'lunie tcj tematyki dotyczy ponad 70 pozycji w bibliografii jego dorobku, opublikowanej" 19S0 rokul. a róinicj. na cmeryturze. wielokrotnie do niej powracał. O ludO\\'<:j szluc.: i rz<:miośk artystycznym traktowała większość z J 4 pozycji książkow)'ch Romana Reinfussa. m,in, (;ul'/lcilrslll'O ludowe (1955), M"h/arslwo ludowe w Polsce (1977). LudOI!''' km!'ills!l!'() ilrlrs/l'C::II" (19RO). I,udow'a r::e:ba kamienna l>' Polsce (1989). dziesi,)tki arlyku/(m i rrz)o) nków, a takie zwi.,:z-'J zarys całości - S::/lIka ludowa 1-1' Polsce (1960). Każdą rozprawę przygotll\\'ywal nadcr staranni<: od stron)' mat<:rialowej. w historycznym kontekścic, Prof Rcinfuss ni<: byl uczonym typu gabinetowego. Mimo. iż inter<:sowały go problemy teorel)Czn<: i mdodołogiun<:. pozoslawial jc dla następców uważając. ż<: priorytet ma dokumentacja terenowa i \\Sl~rne opracowania zebranych materia/ów. Pasjonowało go również muzcoznawstwo. zwłaszcza skans<:Tllll\ ski<:. strój i kostiumologia. popularyzacja nauki. a także działalność na rzcu ochrony s/.luki ludowej i l(llkloru. Swkal rozwi,!zań. które umożłiwilyby nie tylko przetrwanie. ak i rozwój tych dziedzin. zwłaszcza zanikai,!cych rękodzieł. W C/,ynnym i pracowitym jego życiu ni<: było czasu na rozrywki. niewiek pozostawało go na \\ypoczyn<:k czy działalność organizacyjną Ni<:przypadkowo jednak otrzymał tytuł honorowego członka 1''11. (19S0 rok), W jcgo po\mjcnnej historii tmale się zaznaczył. chociai raczcj ni<: pOlkjnHmał siC; wysokich hmkcji. Tylko w pierwszych JÓZ<:I~1(Jajka. S<:kr<:tarza (ien<:raln<:go, Prowadził wtedy powojennych kadencjach był zastąpcą s<:kcję metodologiczną przy IG oraz s<:kcj.,: poradnictwa dnogratlcll1ego. Potcm jeszczc wielokrotnic należal do Zarządu Głównego. do zesp0!<'lI\ redakc)jnych m,in, .. Ludu", recenzował wydawnictwa. brał udział \V ważnych dyskusjach. np, na 1<:lllal I'olski"p'o ii/lasu e/l7ogra/ic::I7"p'o, czy Instytutu Kultury Matcrialn<:j, C:zyn- Cicśla-Reinlllssowa. /lihliogmlia prac Nomano Rem[l/Ssa, ..Lud'· 1980. s, 53-66, Ta sama ukazala si, L Smwk 1980, Obejmowała 268 pO/ycji, Do polowy 1988 roku liczba ieh wzrosla (\ około 110 daiS/.) ch poz\'cji, I /, w .. A.:ta SkansclHllogiea" �268 nie uczestniczył w wielu zjazdach Towarzystwa. wygłaszał referaty na temat etnografii i sztuki ludowej Białostocczyzny ( 1961). Limanowskiego (1968). Lubelszczyzny (1973 i 1985). o potrzebie międzynarodowych badań karpackich (1956) i in. W Krakowskim Oddziale I'TL brai udział w wielu pracach zarządu. inspirował różne jego poczynania. m. in. w 1960 roku jako wiceprezes Oddziału zainicjował zespołowe badania nad kultura tradycyjną podkrakowskiej wsi Tyniec. Z zapałem przystąpiło do nich 20 osób. niestety dla wi.;kszości był to zapał słomiany i do opracowania monografii tej wsi nic doszło. Prof Reinfuss należał do Komitetu Nauk Etnologicznych. do kilku komisji naukowych przy krakowskim Oddziale PAN. z których Komisję Etnograficzną prowadzi I w lalach 1984-1991. Przyczynił się \\ ydatnie do powstania Stowarzyszcnia Twórców Ludowych w 1967 roku i do końca patronowl1ł pracom tcgo Stowarzyszenia. Był postacią znan'l i powai.aną w kręgu ludowych artystów i miał wśród nich wielu oddanych przyjaciół. W kondukcie pogrzebowym. odprowadząjącym prochy Romana Reinfussa. niezwykle licznym jak na zimn'ljesicnn'l szarugę. można było zauważyć górali. krakowiaków. a także Lemków w tradycyjnych strojach. A żegnało go przeciągle buczenie pasterskich trombit. I:\••• a Fry.\'·l'ietras=kowa �LJzupdnienil: Artykuły opublikowane wIornie 82 ... Ludu" tłumaczyli: D. N. Collins . .I. lJrry. Maria Antonina C=aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na SyberiiZbigniew .Iasiewicz (z języka angielskiego): E. l3ockhorn. O. Bockhorn. Ponownie IV domu? Siedmiogrod=cy Landlerc;:ycy międ=y Rumunią Mirosław Rucki (zjęzyka niemieckiego): R. Merkien':. KulIlIm ludowa Wileńs=cy:ny w pierws=ej połowie XX wieku - Mirosław Rucki, Monika Leonowicz (zjęzyka rosyjskiego). i Austrią - Renata Misiewicz. �Książka doskonała jako upominek i jako ir6dło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przystępnyopis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji. 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanalizowala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowego jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKlE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclaw tel. (0-71) 344-46-13 �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, II, Jll) ukazała się publikacja: ----_~~o--c=-----Brzozowa Jan Świętek, i okolica Zakliczyna Obraz etnograficzny, nad Dunajcem. Zbiór z lilII 1197-190(1. cz. I: Oko/im U lIt (ubiór, pożywienie, d01l1os1 \\,0) I Pram (pastersl wo, hodow lil, ps/.C7.ci;ll'sl wo, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilmlel) Wrocław 1989, s. 234, cClla 'i.OO zł C7 .. (wyobra7.enia, kultura II: WierzeJ/iII [etyka), kult, wL'lcrVllilrin, 1cc7.I1iclwo) Wrocła w 1998. s. 247, cCllal S,OO zl cz. Ill: LI/dl/OŚć. T~ody Zwyczaje i I'vj{'cin /llr/WI/C (I{odzina). Wroclaw 19<J9 (w druku) cena ok. 1".00 zł -----c:o::::~~o_C>o-----Zamówienia prosimy kierować Ila adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 leI. 071/344-46-13 �, , NOWOSC wserJl ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wieick, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc tytuly z tcj serii: I. J. P. Dekowski, 2. J. Swieży, Strój podlaski 3. F. Klonowski, 4. B. Kaznowska, 5. T. Seweryn, Strój sieradzki, 1959 W-w (nadbuża{ISki), Strój wanni{lski, W-w W-w 195!! (10,- 1.1) 1%0 Strój bilgorajsko-tamogrodzki, Strój krakowiaków (10,- zl) wschodnich, (10,- W-w W-w 1958 I%0 (reprint (I U,- zł) J 991) (ll,- Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-) 39 WROCŁAW tel. 071-344-46-1 J 7.1) 1.1) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6542fb611c8c8fcf38797823b29954dd.pdf d80cec6e721d76922ba96e8f8e4c1cdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2077 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.227-262 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 IV. KRONIKA SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GLÓWNEGO POl.SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 7.A OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1999 ROKU 20 września 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Zielonej Górze odbyły się wybory do Zarządu (;łównego. Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt. Janusza Bobdanowicza. Alfreda Gaudę, Jana Heidcnreicha. Zbignicwa Jasicwicza. Krystyn!,: Kaczko. Zygmunta Kłodnickiego. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. AI1I1I,:Kwaśniewską. Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską. Zbigniewa Torońskiego. Irenę Soppę. Romana Tuhaja. Bemadetę Tumo. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Glównego w następującym składzie: prezes - Zygmunt Klodnicki. wiceprezesi Bronisła\\a Kopczyńska-Jaworska i Teresa Smolińska. sekretarz generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca sekretarza - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca skarbnikaJanusz BohdanowicL W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski, Maria Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zastępcami czlonków CKR zostali: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka, Stanisław Chmielowski. Aleksandra Tyszkowa. W październiku 1996 roku zmarł członek Zarządu śp. Jan Heidenreich i na Jego miejsce Prezydium ZG na posiedzeniu 14.02.1997 roku powołało, zgodnie ze statutem. dr Annę KowalskąLewicką. Natomiast IV grudniu 1998 roku zmarł śp. Janusz Bohdanowicz. pełniący przez wiele lat funkcję zastępcy skarbnika. Zmiany pracownicze w Towarzystwie: 31 stycznia 1998 roku została rozwiązana umowa o pracę z Antonim Kuczyńskim i od tego czasu prace wyda\\nicze pro\\'adzone są na zasadzie zlecenia; I października 1997 roku na stanowisko dyrektora biura PTL powołana została Paulina Suchecka: 31 maja 1998 roku odeszła z pracy w OdilE Maria Niewiadomska; od I stycznia 19'19 roku sekretarz redakcji ..Literatury Ludowej" Bożena Kuczyńska wykonuje swoje obowią/.ki na zasadzie pracy zleconej. gdyż nie jest już pracownikiem zatrudnionym na etacie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzeń Prezydium ZG. 4 posiedzenia Rady Wydawniczej oraz 7 zebrań Komisji Rewizyjnej. przy czym przewodniczący GKR lub jego zast.;pea uczestniczyli niejednokrotnie w posiedzeniach Prezydium ZG. Plenarne posiedzenia Zarządu Głównego połączone są zawsze z Walnym Zgromadzeniem Delegatów oraz sesją naukową: 73. WZD odbył si..; w 1997 roku w Mszanie Dolnej wraz z se~ją zatytułowaną ..Między Lachami a Góralami"; 74. WZD odbył si..; w Krakowie IV 1998 roku. a sesja związana była z obchodami stulecia krakowskiego oddziału PTL i nosiła tytuł ,.Przed 10 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia między Wiedniem. Lwowcm. Krakowem a Pragą"; 75. WZD odbył si..; w Golotezyźnie kolo Ciechanowa. zaś sesja była poświęcona ..Roli szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". W pierwszym roku działalności obecnej kadencji Zarządu Głównego praca Prezydium skupiała się głównie na sprawach związanych z Pracownią Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga IV Poznaniu. 1'0 wielu próbach uratowania tej pracowni i niemożności utrzymania jej przy PTL ostatecznie utworzony został w Poznaniu Instytut im. Oskara Kolberga, a prezesem Zarządu tego Instytutu został prot: Wojciech Burszta. �228 Wiele czasu i staraJ1 poświ<;:cono też zabiegom mającym na cclu utrzymanie dotychczasowej siedziby Biblioteki i Archi\\'um PTL, które micszczą siv w budynku należącym do Uniwcrsytctu Wrocławskiego. Dzięki życzliwości rektora. zarówno 13ibłioteka jak i Archi\\um pozostały na tym samym miejscu i na dotychczasowych warunkach. 7:agrożony byl r{l\mież byt Ośrodka Dokumentacji i Inlormacji Etnograficznej w Lodzi. ale i tu szC/<;:śliwie udalo si.,: placówkę uratować. Warto podkreślić. żc na posiedzeniu Ogólnopolskiego Przeglądu Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów Kultury Ludowej im, Oskara Kolberga została przyznana Ośrodko\\ i nagroda honorowa im. Oskara Kolberga ..Za zasługi dla kultury ludowej (medal i dyplom). Sprawy linanso\\e. poruszane na wszystkich zebraniach Prezydium. \\ naj\\ i.,:kszej cz.,:ści dotyczyły wydawnicl\\. Przychody Tomlrzystwa pochodz'l bowiem gl(l\\nie z ich sprzedaży. totcż często radzono nad usprawnieniem rozprowadzania ksi'lżek i czasopism wyJ,manych przez PTL - czy to drogą kolportażu. czy też sprzedaży komisowej. Dzi.,:ki :I,aangażowaniu całego zespołu pracowników PTL w sprzedaż wydawnictw (biuro. ksivgo\VoŚć. magazyn i sam prezes) ostatni rok kalendarzowy udało się zamknąć bez zadlużcl1. Aby poprawić sytuacjv linansową Towarzystwa nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko na cele \\'ydawnicze. ale szczególnie na org'Hliz,owanie walnych zgromadzeń i sesji naukowych. Pcwnym utrudnieniem dla gospodarowania linansami Towarzystwa jest bardzo późne. CZysto po upływie kilku miesi.,:cy bież,'lcego roku kalendarzowego. przekazywanie ich przez KBN na konto PTL. W związku z wprowadzaniem do szkół programów dOly"CZ'łcych d:l.iedzict\\a \..ulturowego poczynione zostały starania związane ze sporządzaniem monografii regionalnych. W akcj.,: tv winni włączyć się w jak najwiyl\szym stopniu członkowi~ naszego Towarzystwa, Na zebraniach Prezydium wysunięto tel. propozycję zorganizowania przy współudziale Minislerstwa Edukacji Narodowej. konlcren~ji poświęconej programom szkolnym. u\\'Zględniającym wiedzę () kulturze ludowej. Na Uniwersytecie Lódzkim planowane jest studium dla regionalistów i nast.,:pnie wprowadzanie tego przedmiotu do szkól: w przygotowaniu podręu-nika z części'l poświ.,:conil kulturze łudowej mógłby wziąć udział Ośrodek Dokumentacji i łnIllflll<ICji nnograliu-nej w I.odzi. Przedmiotem zcbrań Prezydium ZG były także spm\\'y dOlyu-'lce przygotowal1 do corocznych walnych zgromadzeń delegatów i sesj i naukowych. Przy 7:arządzie Głównym zarejestrowane są oddziały terclHme. przy czym IiClba ich się zmienia. W roku ł996 powslał Oddział w Biclsku-l3ialej. \\ roku 1997 rozwią/,a! się Oddział w Kaliszu. Natomiast oddziały \Ii Szczecinie i Rzeszowie. choć oficjalnie nic zostały rozwiązane. to praktycznie nie istnieją, a zatem w chwili obecnej jest IX oddziałów liczących "lcmie 884 członków. Przy oddziałach w Gdal1sku i Krakowie I'unkcjonujq Koła zainteresowań Kulturą Ormian. przy Oddziale w Opocznie - Kolo Miłośników I'ulkloru Opou-yrbkiego. a w Krakowie ponadto Klub Ilall.:iarski. natomiast z Oddziału Lódzkiego odcszlo Kolo Miłośników Folkloru Lódzkicgo. W roku 1999 przy Oddziale Warszawskim I'TI. Zll\\ iązalo się Koło i'aintcreso\\ań Kulturą Gruzji. Niektóre oddziały prowadzą na swoim terenie róż.norodne prace. Są lo: pisanie arlykuló\\ i prac naukO\\'yeh. badania terenowe. wygłaszanie odczytów. refcrat(m. pr:l.ygotowywanie seminariów. sesji 'naukowych. organiz(manie i współorganizowanie wystaw. konkursów. kiermasz). festiwali. wycieczek. uczestniczenie w pracach komisji artystyc:l,nych. różnych spotkaniach. udział w audycjach radio\\)eh. lekcjach muzealnych itd. Wyczerpuj'lce. S/,czególowe inlormacje zawarte są \\ sprawozdaniach poszczególnych oddziałó\\. Do bardzo aktywnych oddziałów, regularnie nadsyłaj'lcych do /.ei sprawozdania ze swej działalności. należą przede wszystkim oddziały w Krakowie. Lublinie. Lodzi. eidaósku. Mszanic Dolnej. Opocznie. Działalność W okresie wydawnicza sprawozdawczym "Lud": tomy 80, 81. 82; "Literatura Ludowa": kolejne ukazaly zeszyty się: w tomach 40. 41. 42. i 43: �229 "Lód/kie SlUdia Ltnogralicrne": l.35 - Wohec kllllllrV. Prohlemy al1lropologa: 36. 37 - Wid \,·spólc.esl/o. }':Oll1l'/I/I({cj({ i ::miol/o: !\ome/lli1r::e do polskiego ({II({sll ell/ograjicnego: t. 3 i 4: ...'\rehiwulll '·:tnograiiune": t. 36 /Jr::o::owa i okolica /aklicvna. cz. 2. oprac. J. Swi.,:tek: /Jihliogralil/ ('llIograjii Ilolskiej. 193-1-/939 - oprac. A. Andrunik. /986-19911- oprae. J. Ko~cidska: .·lIlas I'olskich Slmjri\l' I./ldmn:ch. l. 33 .. SIrój Górali I.ąekich - w opracowaniu J. Wielka; "I'racc I·:lnologiun.:": (iórale .llll/S11 ,\larokw1!;kiego R. Vorbricha; "Bihlioh:ka Zcshnka": /)\1'1/ polskie pamięmiki :: .):vberii ,. wiek ){J'II i XI '111; Kędy ka::achski sIep. /)::ieI1l1ik deporlm!'allej Z. Kil:rskil:j. Svberia wryla w pamięć d::iecka Z. Fedusa or~l/: !:arol/Jollllal/owic. S::kic I)(lrlrelll hadaca A::ji - oprac. Z. Wójcik . .l-lię<l::.\·/Jo,vllią. I//lklll!'illą .. 'ierhią i I)olską Duśana Drljaćy. W drugim pólroczu 1999 roku \\)jd<l drtlki.:m. /.godnie z planem. nast.,:puj'lce pozycjc: "l.ud" - t. 83: "Lill:ratura Ludo\\a" " t. 43 zes/.)ty 4-5 i 6 (za IlJ99 r.): "l.ódzkil: Studia 1':UlOgraliczne" - t. 39 (tom 38 wyjdzie w roku 2(00): "Archi\\um I:tnogralic/nl:" t. 36. cz. 3 Brzozowa i okolice 7akliezyna - oprac. J. Swiętek: !\omel1lar::e do Ilolskiego allas/I ell/ograjic::nego. t. 5. Ob.:cn ic \\ ydawn ict \Va I'Tl. ukazuj,! si.,: hl:z opóźnień. Na posil:d/l:niu Rady Wydawnic/.cj 25.06.1999 roku ustalono. że we wrzcśniu. w czasie Walnego Zgrtlmadzl:nia Ikkgatll\\. zostanic zgłoszona kandydatura prof. B. Jaworskiej na stanowisko prze\\odnicz,!cej Rady Wyd<l\\niczej oral. dr J. Karpińskiej na stanowisko sekretarza Rady. Ustalono [(:i .. i.c \\ skład komitctó\\ redakcyjnych serii i czasopism PTL będą wchodzić najmniej 3 osoby z \dasnych środo\\ isk. a ponadto zalecane jest uczestnictwo w nich prezesa lub sekretarza gl:nl:ralnl:go PIL Biblioteka im .. 1. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi publikacje głównie z zakrl:su etnografii i ctnologii oraz ważniejsze ctl\\ania z nauk pOkreWIl)l:h: archeologii, historii. antropologii. socjologii. j.,:zykoznawstwa Bihliokka pO\\io;ks/a /biory poprze I. zakupy. wymiano;: wyda\\nictw. dary oraz publikacje oprai in. wła- snej produkcji \\ythl\\nivcj. W okresil: sprawozdawczym zakupiono 202 pozycje. z wymiany pr/ybyło 672 \\OIUIlliny. / darów 274 woluminy. a z własnej produkcji wydawniczej 54 pozycje. I.<[vnie ksi.,:go/bi()r powi.,:kS/yl si.,: o 1202 woluminy i liczy obecnie 39 318 pozycji. Jak \\ idać. gl(l\\nYIll i.ródlelll po\\io;kszania księgozbioru jest wymiana wyda\Nnictw. którą bihlioteka pnmadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 /agranicznymi. Wymiana zapewnia staly dopl) w najno\\s/l:j iikratury clnogralicznej. zwłaszcza czasopiśmienniczej. Dzięki wymianie ró\\niei. publikacjl: \\Iasnl:. \\)dawane prza PTL. docien~ją do najważniejszych ośrodków naukO\\·ych. mU/,dm i lowar/ystw zagranivnych. 7. ksi.,:go/.bioru kor/ystaj'l pracownicy naukowi i studcnci Katedry Etnologii Uniwersytetu Wrodawskil:go i MU/.l:um I-:tnogralicznl:go: ponadto stałymi czytelnikami są historycy. archeolodzy. kulturo/.n<l\\cy. lilolod/.). gl:ogra!()\\ il:. redaktor/y radia i telewizji i inni zainteresowani z Wrocla\\ ia i Dolnl:go Sląska. W czytl:lni w tym .:zasil: udosto;:pniono 10 107 woluminów'. na /cwn<\lrz \\ ypożyuono 3 139 \\'oluminlm: wypożyczono \\ ramach wypoiy ul:li III i.,:dzybi bl iotecznych. Co roku \\ysyłany jl:st do Cl:nlralncgo Katalogu Biblioteki czasopism zagranivnych. k[t'lIT wply\\ają do bibliott:ki PTL.. Biblioteko; prowadzi mgr .Iath\iga Klodnicka. również. kilkanaście arodowcj woluminów w Warszawie Archiwum Naukowe Zbiory archi\\alnl: to gh'l\\'Ilie malerialy sybirackie liczące obecnie 834 numery \\.:. Korzystaj'l/. nich pr/.l:tk wszystkim studenci historii. etnologii i kulturoznawstwa. wykaz inwentarzopracowni- �230 cy naukowi. doktoranci UniwerS)1etu Wrocławskiego. Uniwersytetu Lódzkiego i WSI' w Krakowie. Co roku wypożyczanych jesl około póltora tysiąca tek. Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Alagdalello 74. WALNE Rostworowska ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIE(iO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZL.:GO. KRAKÓW 24.09.1991{ 74. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego otlvorzył prezcs PTL praC Zygmunt Klodnicki witając serdecznie wSl-ystkich zebranych członków Towarzystwa oraz gospodarzy - dr Annę Spiss. prezesa Oddziału Krakowskiego. i mgr Marię Zachorowską, dyrcktora Muzeum EtnogralCmego w KrakO\I"ie. W imieniu organizatorólv uczestników obrad gorąco powitała Anna Spiss. praes Oddziału Krakowskiego. 1'0 powitaniach prezcs Zygmunt Kłodnieki złożyl na ręce Anny Spiss kwiaty i podziękowania za zorganizowanie 74. WZD oraz z okazji IOO-lecia Oddziału Krakowskiego życzenia dalszych. wspaniałych lat pracy. LisI gratulacyjny. życzenia kolejnych 100 lal oraz piękny wieniec dożynkowy podarowali gospodarzom przedstawiciele Oddzialu II' Mszanie Dolnej. Prezes Klodnicki zlo):ył lakże na ręce .lana Kapłona. z podziękowaniami za zorganizowanie w Zielonej Górze. Jan Kapłon przypomniał o jeszcze 73. jednym WZD pr<:zesa Oddzialu oraz juhileuszu. wyrazy II' Mszanie podziękowania a mialHmieic dr Anny Dolnej. list Oddziałowi Kowalskicj- Lewickiej. która obchodzi pięćd/.iesięeioleeie swojej dzialalności II' TlJl\arzystwie. Prezes Zygmunt Kłodnicki przypomniał. ):e Kraków jest dla Towarzyslwa miejscem szczcgólnym. Wśród najznakomilSzych członków Oddziału Krakowskicgo hyli: Seweryn Udziela jeden z inicjatorów powstania Towarzystwa Ludoznawczego i Jan Świętek - zalożycicl Oddziału w Krakowie. znakomici uczeni. jak Tadeusz Seweryn i Kazimierz Moszyński. Musimy pamiętać o nich w tc:i szczególnej chwili. gdy obchodzimy stulecie naj starszego i najbardziej zaslużonego Oddziału PTL. Dodał także. że ponad stuletnie starania poprzedników mają obecnie swój linał. Na naszych oczach dobiegają szczęśliwego zakończenia działania zmierzającc do włączenia problematyki dzicdzictwa kulturowego do programu edukacyjnego. Prezcs przypomniał. żC PTL zabiegał o to wielokrotnie przez ponad 100 lat. W Iym roku udało się to osiągnąć i mamy w tym swój udział. Nie może jednak zabraknąć członków Towarzystwa przy realizacji zamierzeń władz oświatowych i kulturalnych. Bez pomocy pracowników muzeów. instytutów i katedr etnologii, pracowników domów kultury i szerokiej rzeszy regionalistów. miłośników i twórców ludowych nic da się zrealizować ambitnych zamierzeń. Drugie stulecie Oddziału Krako'lskiego będzic zatem czasem realizacji szczcgólnych planów nakrcślonych przez Antoniego Towarzystwa . .lcstjednocześnic ogromną szansą i wyzwaniem dla Polskiego znawczego. W dalszej części I. Powitania: prezes przedstawił porządek obrad Zgromadzenia: 2. Wybór prze\lodniczącego zebrania: 3. Wspomnienie zmarłych członków PTL: 4. Sprawozdanie Sekretarza Gcneralncgo: 5. Sprawozdanie 6. Sprawozdanie Skarbnika: Przewodniczącego 7. Dyskusja: 8. Sprawozdania oddziałól\: 9. Wolne wnioski. Głównej Komisji Rel\izyjllej: Kalinę. założyciela Towarzystwa Ludo- �231 ad 2. Pre/es /) gnlllnl Klodnieki zaproponował prowadzenie obrad dr Annie KowalskiejLewickiej. Innych propozycji nic zgłoszono. Wyboru dokonano przez akłamację. Dr Anna Lewicka obejmujac przewodnictwo podziękowała zebranym za zaufanie. ad 3. W okresie od poprzedniego WZD zmarli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: .Janina Bober. członkini Kola Zainteresowań Kultura Ormian i ks . .Jan Mach. człowiek. który wiele zrobił dla zachowania miejscowych tradycji; - z Oddziału II' Mszanie Dolnej: Malwa Barycz i Zofia Kmiecik; - z Oddziału Poznańskiego: Medard Tarko. Zebrani uczcili minutą milczenia pamięć zmarłych kolegól\. Dr Anna Kowalska-I.ewicka przypomniała zebranym. że pani Malwa Barycz była poetką i wiele swoich wierszy poświęciła Polskiemu Towarzystwu Lud07.l1awczemu. Niedawno. ale niestety już po jej śmierci. ukazał się mały tomik jej wierszy. którego kilka egzemplarzy członkowie z Oddziału w Mszanie Dolnej przywieźli do Krakowa. ad 4. Dr Magdalena Rostworowska. sekretarz generalny PTL przedstawiła sprawozdanie z działalności /arz'ldu Głównego PTL za okres od wrzcśnia 1997 do września 1998 roku. W sprawozdaniu omówiono spraw)' organizacxine. dzialałność wydawniczą oraz sprawy biblioteki i archiwum naukowego PTI.. ad 5. Spruwozdanie finansowe wygłosił mgr Zygmunt Toroński. skarbnik PTL. ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr .Jerzy Adamczewski. Główna Komisja Rewizyjna podkreśliła. te do 31 lipca 1998 roku zostały uregulowane wszystkie zobowiązania płatnicze Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W związku z występuj'lcymi problemami linansowymi i rosnącymi kosztami opIat pocztowych i bankowych Główna Komisja Rewizyjna wnioskowała. aby redaktorzy poszczególnych periodyków w preliminarzach umieszuali pozycje obejmujące wyżej wymienione wydatki. Dotychczas koszty te ponosi Zarz'ld Główny. W dalszcj części omówiono działalność wydawniczą. Główna Komi~ia Rewizyjna podsumOlI uj tę część sprawozdania wnioskolvała o: I. urealnienie i uaktualnienic skladu rad wydawniczych poszczególnych serii i czasopism. 2. wystt;powanie do Komitetu lladań Naukowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki o dolinansowanic zad at] wydawniczych wyłącznie wtedy. gdy w tece redakcyjnej znajduje się gotowy maszynopis ze wszystkimi wymaganymi dokumentami. 3. zlikwidowanic etatu sekretarza redakcji dwumiesio;cznika ,.Literatura Ludowa". Wzorem "Ludu" i "Lódzkich Studiów Etnograficznych" wszystkie prace sekretarza winny być wykonywane na podstawie umowy-zlecenia. 4. udzieknic absołutorium Zarządowi Clównemu za okres od września ł 997 do września 1998 roku. ad 7. Przystąpiono do dyskusji łącznej nad sprawozdaniami. Pierwsza zabrała glos dr Anna Kowalska-Lel\icka. która zl\Tócila uwago; na to, że tak wielka instytucja. jaką jest PTL. funkcjonuje mimo minimałnej liczby etatów. Biblioteka. która liczy 38.872 woluminów i prowadzi wymianę z wieloma ośrodkami \I kraju i za granicą. zatrudnia jedną osobę. Również jednego pracOlll1ika ma archiwum I'TL. Pani Paulina Suchecka. która je prowadzi. przyjęła z początkiem roku dodatko\\o li.lllkcję dyrektora biura . .lest to funkcja bardzo potrzebna. Dyrektor biura nic ma sekretarza i wszystkie prace związane z jego prowadzeniem wykonuje sama. Magazyny mają takżejednego pracownika. który stara sit; pomagać II' bibliotece i przy sprawach bieżących. Księgowość zaś prowadzi pani Anna Lubańska. zatrudniona na pół etatu ma wiele obowiązków. Prezes. skarbnik i sekretarz pracują społecznie. a nadto bywąją narażani na przykrości. W dobie. gdy wszystkim rz,jdzi pieniądz. osoby te należy uważać za dobroczyńców Towarzystwa. bo sponsorują go własnym czasem. Przewodnicząca 74. WZD wszystkim tym osobom serdecznie podziękowała za wysilek i pract; na rzecz Towarzystwa. Delegaci nic mieli pytań co do sprawozdań przedstawionych przez sekn::tarza generalnego i skarbnika. W dalszej ezt;ści Anna Spiss. odpowiadając na zarzut GKR o małej aktywności oddziałów. w tym Krakowskicgo. tłumaczyła. że na nic innego nie starczyło czasu. Zorganizowanie tegorocznego zjazdu było bardzo czasochłonne. "C �232 Przewodnicząca obrad zapytała. czy wiadomo. co sil,: d/icje I odd/ialem \\ /akopanem. /ygmunt Kłodnicki poinformował. 7.e oddział od czasu do czasu od/ywa si.;. W Mszanic Dolncj delegaci z Zakopanego byli jeszc/c obecni. Krystyna Kaczko zapytala o losy ..Słownika ctnogralt)\\' polskich". /\nna Ko\\'alska-I.c\\icka wyjaśniła. że K13N trzykrotnie odrzucal wniosek 1''1'1. o dnfinanso\\'anie prac nad słownikiem. natomiast zatwierdzil wniosek grupy z Warsza\\'Y na opracowanie biogramlm ctnograli·)\\. To. że praca PTL była gotowa do druku. nie przekonało KBN. Prezes Kłodnicki dodał. /e Towarzystwo występowało z wnioskiem o dotację trzykrotnie do K13N i raz do MKiS. /a ka/llym razem słownik byl bogatszy o nowe hasla. Można by spróbować wydać go pod inn'l na/wą np. móglby stać się częścią dluższej scrii o charakterze encyklopedycznym. w kl<'lrejznala/./yby si.; tak/c instytucje etnologiczne. muzea etnograficzne. a z czasem cala kultura ludowa. Jcśli lamysłlcn spolkałby się z aprobatą środowiska. to wówczas można by wyst,jpić z wnioskiem do KHN. Istniejący slownik bylby pierwszym tomem serii. Dr Anna Lewicka I pr/.ykrością nUI\\ a/.yła. /.e boi się angażować czlonk{)\\ w takie d1.iałania. Towarzysl\\'\l \\ jej odClueiu slraeiło l:aul~lIlie publiCInc. bo jako instytucja nie potrafiło dopnll\adzić sprawy do pomyślnego kmica. Przykre jest lo tym bardziej. że dużo osób zaanga/owalo się \\. prace nad slownikiem poś\\·i.;caj'Ic \\ iele Clasu. Sprawa wygląda nicdobrze. Tr/.eba ją odloi.yć jeszcze o rok. Mo/.e coś sil,: zmieni. a mo/.e nale/.) poszukać pieniędzy gdzie indziej. W dałszej części zebrania Jerzy Bruś zaLl\\a/.ył. i/ sytuacja finansowa Towar/.)stwa jest bardzo zła. Z docierających inlilnnaeji można \\Ilioskować. /e rygor hud/etO\\·y \\. sferze oś\\iat). nauki i kultury w prl.)'szlym roku będzie jeszcze większy ni/ w roku bicJ.ącym. Nale/y si.; wi.;e liczyć zc zmniejszonymi nakladami c/.y utrudnionym dostl,:pem do jakichkolwiek dotacji. Mo/c w tej sytuacji należałoby spróbO\\ać pozyskać fundusze z zewnątrz. np. I. funduszy linii Europejskiej. Następnic dodal. że jego zdanicm nastąpi lo odłączcnic Biura \\c Wroelawiu od oddziałów. czego dowodcm może być fakt nadesłania tylko przez 4 oddzialy spra\\ol:d,lIi do /.arządu (,Iównego. Poza tym w ciągu calego roku Oddział w Katowicach nic otrzymal I. Wrocławia żadnego pisma i sam tcż nic nic \\)'sylal. Brak jest więc wsparcia organizacyjnego i nic ma w t) m niCl)jej winy. Po prostu hrak jcst środków . .lerzy Bruś podkreślił. /e \\edlug nicgo /.arz'ld (,I<')\\'ny koncentruje się na d/iałalności wydm\niezej. co jest zrozumiałc. jeśli osoby lalrudnione w nim z tego są opłacanc. Trzcba jednak poważ.nic zastanowić się \\' nadchodz'leym roku nad moż.liwością zmiany statutu. oraz nad opracowaniem pewnych koncepcji. jak pO/.yskać pieni'ld/.e na działalność mcrytoryczną i statuto\\'1 Towarzystwa. Bez picnil,:dzy. nicstel) . nic zrobi sil,: nic. Przed wojmj do Towarzystwa należeli ludzie bugaci. posiadający maj'ltki. /daniem .lerlego Brusia trzeba zastanowić się. w jaki sposób stwor I:yć bazę. klóra zarobi laby na siebie i jeszCle wypracowala środki na działalność merytoryczną. Bardzo dobrze. że jest prowad/.()na d/.ialalność wyda\\nicza. ale nie ma środków pieniężnych na to. aby Zarząd Gł{l\vny /.()rgani/.()\\ai .iak'lś sesję naukową czy popularnonaukową. Jerzy Bruś podkrcślił. że sprawą niepokojącą jest brak nowych. młodych ctnografów. Młodzi mó\yią \\prosl. ŻC PTL nic im nie moie I.ankrować. Przewodnicząca zebrania stwierdziła. /e jesl to okres przcjści'l\\Y. Tak jak \\ iele osób. tak i wide instytucji nic może się odnaleźć w nowych warunkach. SZClególnie I.agubione jest pokolenie starszc i średnic. Dr Kowalska-Lewicka dodala. /e po \\) słuchaniu spra\\ol:daJi odniosła wra/cnie. iż Towarzystwo zaczyna sobie radzić coraz lepiej. nd 9.1'0 przel'\\ie sprawozdania z działalności Odd/.ial(m I'TL pr/.cdsta\\ iii: Oddziału Krakowskiego: Malgorzata Oleszkiewicz: Oddziału Lubelskiego: Anna Brzozowska-Krajka: Oddziału w Mszanie Dolncj: Jan Kapłon: Oddziału TorUliskiego: Hanna Muzalcwska: Oddziału Zielonogórskiego: Irena Soppa: Oddziału Poznmiskiego: Irena Kabat: Oddziału Gdańskicgo: Martyna Michalska: Oddziału \\- Bidsku-l1iałej: Elżbieta Filip: Oddziału Warszawskiego: Helena Kozicka: Oddziału Katowickiego: Jerzy Bruś: �233 Oddziału /alll()jskićgo: !'v!arta Fornal: Oddziału ()pllćzyllSkićgo: .lun łuczko\\ski; Oddziału Opolskićgo: Tćrćsa Smolińska: Oddziału Lódzkiq!ll: 1ałgorzata Wilbik. Anna Kowalska-I.ewicka serdecznie podziękowała delegatom za sprawozdania. Podsumo- Ilując w kilku słowach działalność oddziałów przewodnicz<lca szczególny nacisk p%żyła na konićczność aktYI\izacji dzialalności poszczególnych oddziałów. Niestety. ze względu na pÓ7.ną por.,:. dyskusja nad sprawozdaniami z działalności oddziałów nie odbyła si~. Prezcs Zygmunt Kłodnicki prz.)pomnial. żc w dalszym ciągu nie zgłosił się żaden oddział do zorgani/llllania prz.)szłorounćgo ~iazdu. Czasu jest już bardzo mało. gdyż w połowic paLd/iernika trzeba zloi.yć \~niosek do KBN o dolinansowanic sesji towarzyszącej WZI>. We wnio,ku powinno si.,: podać mićjsce i temat sćsji. Należy więc jak naj,zybcicj zastanowić si~ nad lćmalćm sesji nauk(l\\ej. Oczywiścić pomogą w tym koledzy z uni\\crsyteckich katedr i instytutówetnologii. Anna Spiss podz.i.,:kowala dyrcktorowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie za bezpłntnc udostępnienie sali. w któn:j mogły odbyć si~ obrady 74. WDZ oraz umożliwienie bezpłatnego korzy stnnia z teldiHlllll. a \\szystkim wspólpracownikom za pomoc \V orgnnizowaniu Zjazdu. Wydziałowi Kultury Urzędu Wojewódzkiego za stinansowanie opracowania broslllrki pl. Stulecie I\mkOll"skiego Odd::ialu Polskiego 'l'OIl'ar::yslwa Ludo:nawc::ego 1898-1998 oraz mgr Aleksandrze .Iachćr-Tysz.Kowćj. która jćst jej autorcm i która. gdy okazało si.,:. że picniędzy przekazanych na broslllr.,: jest za malo. doloi.yfa potrzebną kwo(~. Prezes Klodnicki pr/ypomnial. że nie /Ostały jeszcze przeprowadzonc glosowania nad wnioskami zglosz.onymi przcz (illl\\m\ Komisio; Rcwizyjną. Wnioski zostały przyjęte. Na zakoricz.cnić dr i\nna Spiss przcdstawiła kilka komunikatów organizacyjnych i zaprosiła I\szystkkh do zlożćnia podpisll\\ w Księdze Jubilcuszowcj. Na tym 74. Walnc !.gromadzenic Delegatów PlL z.ostało zakOl'lczonc. Małgor:ala Wilhik WSPOMNIENIE / 74. WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATÓW ł'OLSKIH.;O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I. OKA1JI IDO-LECIA OI)DZIAI.U KRAKOWSKIEGO. KRAKÓW 24-26.09.1998 Właśnie II spomnicnić. a nic zwykle sprawozdanie. s7Clcgólnic dla nas. krakO\\ ian \\ainy. Wszak pO\\()łał do życia. naj starszy obccnie. Oddział bo przecicż był lo Zjazd Jubileuszowy. to 100 lat temu. 4 grudnia 1898 roku Jan Świętck Towarzystwa Ludoznawczego w Polscc. Decyzję o organizacji zjazdu \\ Krakowie podjął Zarząd Główny rok wcześnicj na wspaniałym zjeździc \\ Mszanie Dolncj. a Oddzial Krakowski ochoczo podjął wyzwanie. Czujqc od samego pocz.ątku brzcmię odpowiedz.iałności. 7arząd Krakowskicgo Oddziału. pod kierunki<.:m pre/cs Anny Spiss. przez. caly rok z zapałem obmyślal strategię najlepszego wykorzy- stania tego, co Krakó\\ ma gościom do zaoferowania. przygotowując się do zjazdu, w którym o,latecznie \\z.io;ło udział 13D osóh. Wszystkie wysiłki szly równocześnie w kilku kierunkach. z których m\jwai.nicjsz.ymi z.daly się ohmyślanic programu i pozyskiwanie sponsorów. których trudno tu \\szystkich wymienić. W pracach nie tylko brali udział. ale najwięcej czasu i sil poza Panią Prczes poświ.,:cili zjazdowi: skarbnik, a zarazem główny kwatermistrz Alicja Ma/cta i sckretarz. Jan Tomaszcwski (m. in. organizator wycicczki). pomagało też kilku c7.łonków Oddziału. nie tylko I Zarz<ldu. Oddział zdołal wydać jubileuSlOWą broszurę autorstwa Aleksandry .Iacher-Tyszlo\\<.:j Slulecie Arakowskiego Odd::ialll Polskiego TowClr::ystwa LlIdo:nClll'c=ego 1898-1998. \\raz. z.malcrialami Biorąc pod uwag.; zjazdO\\ymi. któn\ oliarowano rakt. i;i sporo osóh z krakowskicgo Ltnogralicznym im. Sć\\\:ryna c/.lonkini Oddziału jt:sl nam wszystkim oddzialujest uczestnikom. zatrudnionych Udzieli. a Maria !.achorowska. dyrektor niczmiennie żyt:l.liwa. biuro organizacyjne Muzeum. zjazdu IV Muzt:um a zarazcm ulokowano �234 w budynku Muzeum przy Placu Wolnica I. Tu równie/ odh) ly si.; 2~ \\T/.eśnia ohrady I'n;/ydium Zarządu Głównego PTI. oraz Walne Zgromadzenie [)elegall·l\\. podczas których omówiono bie;lące sprawy PTI.-u. a 14 delegatów odczytalo sprawo/.dania ro<.:l.ne. Na pewno nie tylko milym. ale i aromatycznym dodatkiem do oh rad była kawa. sel'\\ll\vana \\ przcrw ic prz<.:l. nas/ych sponsorów pp. Zofię i Krzysztof;! Drohomireckich. W h;n sam dzie,"l Il'\\ala w ylę/ona praca hiura organizacyjnego. Nie ohyło się. prz) pewnym zamieszaniu spO\\odowanym gorącymi powitaniami. bez drobnyeh pomyłek polegających na zamianie plakietek identylikacyjnych. alc nie spowodowało to żadnych komplikacji dyplomatycznych. a jedynie ro/.ladO\\ało nerwO\v,\ atmosterę wśród organizatorów. Nastc;pny dzieI\. 25 września. hyl poświęcony sesji naukowej pl. .. I'r/ed 100 1<11) i dzisiaj. I.udOl.nawslwo i etnograJia między Wiedniem. I.\\·o\\em. Krakowem i I'rag;,". Oholl i;IZki sekrelarza naukowego pełnil prot'. dr hab. Wiesial'I' Bielikowski. Sala odczytowa Muzeum Etnograficznego .jest zhyt mała. ahy pomicścić \\ s/)'stkich u<.:lcstników sesji. na tę okazję \\'Y'najęlo \\ic;c okalałą salc,: tealraln'l w P;lIislwO\\ej Wy/s/.cj Szkolc Teatralnej. Tematyka sesji koncentrowala siC; wokół poez'ltk<')\\ ludOl.ll<I\\stwa i etnogralii (prot: dr hab. Wiesław BieI\kowski. prot: dr Richard .Idahek. dr Mieu.)'sła\\ Trojan). pO\\stawania katedr. muz.eów etnogralicznych. to\\arzystw ludoznawczych. (mgr Aleksandra .lacher-Tyszkowa. prot: dr Josef Vaf'eka). a także współczesnego stanu hadań elnograli<.:l.nyeh i Il)lklorysty<.:l.nych w Polsce i Ukrainie (prof. dr hab. Ryszard Kantor. prof. dr Slcpan Pawluk). /apre/cntowano też specyfikę hardziej lokalnej tematyki tych badań (dr RÓ/a (Jodula. dr Anna Kowalska-!.e\\ icka. mgr Bogdana Pilichowska). Materialy z sesji znajdują siC; ohecnic \v druku. Sesja z udziałem wybitnych i znanych etnografó\v i etnologó\\·. polskich i zagranicznych. zostala poprzedzona miłym kiego. i uroczystym akcentem. a mianowicie wręczeniem prezesa Zarządu Gló\\'I1ego. listów gratulacyjnych przcl prof dr. hah. Zygmunta Klodniczaslu/onym (;;.Ionkom ()ddzialu Kra- kowskiego: Aleksandrze .Iilchcr-Tyszktl\\ej. Urszuli Janickiej· Kr/)'wda. Janus/O\\i Kamockiemu. Jadwidze Klimasze\\sk iej. Annic Kowalskiej· - I.c\\ickiej. K Iemenso\\i 1'.1'/) SZloll)\\ iClO\\ i. Romilnowi Reinfussowi. Annie Spiss. Adamowi Tcrleckiemu i Marii Zaelloro\\skiej. Drugi dzieli zjazdu został zakoliczony wieczorkiem towarZ) skim \\ nastrojowych pil'I' nicach lokalu ..Chimera". Była lO oka~ja do mniej już. pO\va/nych i naukowych rozm<'m. spoIkania d;l\\'no nie widzianych kolegów ze studiów czy wymiany doś\\iadCl.eli z działalnosci i prac) lawodowej pomiędzy członkami ró/nych oddzialów PTL umiejscowionych nieraz \\ odlcglych zakątka<.:h Polski. ROZlll()\\'y były tak interesui'lce. /e przygry\\ aj'l<.:e.i młod/.ic/O\vcj kapcli !l)lkowej nie udalo się porwnć do talica wic;kszośei uczestników. W pamic,:ci ohccnych I. pemlOsci;\ utm'alila się niespożyta energia. jaką emalllJ\vał nie tylko w taIicu Jan Kapłon. prezes Oddziału w Mszanie Dolnej. Spotkanie wprawdzie trwajo do późnych godzin nocnyell. ale nic do samego rana. gdyż na następny dziell zaplanowano wy<.:ieezkę. Już kilka dni wcześniej spowite mglą poranki i niepe\\na pogoda. spc,:d/.aly scn z powiek or- ganizatorów zjazdu. I)okladilno \\ szelkieh starari. ahy WSI.) st ko si.; jak naj Iepil:i udalo. ale prze<.:ież na warunki atmosferyczne. które były \\ai.nym elemcnlem \\)cicC/ki. nikl nic mial \\plywu. Najgorsze przewidywania sprawdzily się i ranek 26 \\ rleśnia \\ Krako\\ ie okazał się chłodny i mglisty. Wyrus7.0no trzema autobusami w kierunku malo\\·niCl.ej i)oliny Mnikowskiej. klóra hyla piel'\\s/ym etapcm zaplanowanej wy<.:ieczki. Przed stu laly \\ podohncj scenerii. <.:hoć w innej dolince. sllJlografówali sic,: czlonkO\\ie Oddzialu KrakO\\skicgo na krajoznawczcj wy<.:icczce. Idąc siadami nasI.) ch poprzednikó\\ zaplanO\\ano \\ ykonanie podohnej fotografii. Po dotarciu na miejs<.:c okazało się. że chmury sic,: przerzedził). \\yjr/.alo stOlice i pO\\staly nadspodziewanie Mnikowska. łudność dohre warunki do dzialalności której wizerunek wymalo\\'any zwykła Wykonano przy<.:hodzić. ahy się modlić nie tylko to jcdno silt wszyscy uczestnicy przyjaciół totograf(maly pamiątkO\\e rótograficznej. Mo/e spO\\'odowala to Matka Boska na skale góruje nad dolin;,. Tu przecic/ okoliczna m.in. o pogodę. zdjęcie pod skałą na którym I trudcm pomieścili \\ycieczki. ale poszly \\ ruch apilraty: kolejno \\S/ystkic oddziały się za\vzięcic. mając na w/.ględ/.ie kolejne slulecic 1'1'1 .. Znala/la i grupy sic,:16 lampka szampana. którą wzniesiono toast na cl.eść uC/cstnikl'J\I !..ja/dll. a do tcgo malopolskie specjaly. jak: kielbasa i kukidki lisieekie. bunc O\\czy i OSC) pki IIlillldO\\anl' przez \\ ieloletniego �sympatyka P II. i pr/yjacicla krakowskiego Muzeum Etnogralicznego .lacka Lodzińskiego. 1'0 tych pr/)jemJl)ch. pr/rth: \\s/ystkim dla ciała. chwilach nad strumykiem. trzeba było zadbać o ducha. \\i.;c \\)TuS/.ono dakj. do polożonej opodal Alwerni. W i\h\crni /\\ieJ/ano ri.;knie położony na zalesionym wzgórzu zabytkowy. XVII-wieczny kościól _. sanktuarium dedyko\\ane św. FralH;iszkO\\·i. przy klasztor/.e 00. Ikrnardynów. W tamlejs/)'m kościele majduje si.; otoc/on) Cl.cią obra/ Pana .lezusa Miłosiernego. zwanego Galicyjskim. Cieka\\( \\ tej miejscowości okaz,do si.; również naj starsze w Polsce Muzeum Pożarnictwa. Duże /ainlereso\\anic \\/.bud/i/a ekspo/ycja poś\\i.;cona dziejom i\lwerni. a także dawnym pojazdom konnym i mcchanic/nym ui.ywanym prze/o strażaków. Nic bez /naczenia było serdeezIK pr/)j.;cic uCl.cstnikll\\ przCl. pana Wiesława Rogalskiego l. micjscow..:go Samorządowego Ośrodka Kullur). który pod/.ielil si.; obs/erną wiedzą na temat miejscowości i jej zabytków. Po krótkim spacer/c po Rynku / rcs/tkami zabytkowej zabudowy. udano si.; do Nadwiślańskiego Parku I·:tnogralio.ncgo \\ Wygicłzowie. aby tam spo;dzić reszt.; dnia. Wygicldm pr/yj.\ł uCl.cstnik<'m wycieczki pod każdym wzglo;dem wspaniale. a przypomnieć nah:ży. ie skanscn obchod/il \\laśnie jubikusz 30-lecia. Po oticjalnym powitaniu przez Jerzego \Iotyko;. dyrcktora ·1u/cum \\ Chrzanowie. którego Park jest oddziałem. i Henrykę Haducb. kićro\\nika Parku. pr/y di.wio;kach kapeli ludowćj. \\sz.ys<.:y /Ostali ugosz<.:zeni spc<.:jałnośeiami micjsl:ll\\ej ku<.:hni. przygo\o\\lllJymi przez Koło GospodYI] Wicjskieb z Groj<.:a. Jednocześnie już widać by/o pr/ygoto\\ania do /iiec::ol7ego (danie I. /it:mniaków. boczku. cebuli itp. pieczone \\ Ieli\\ ny III gal'llku na ognisku). Posileni goś<.:ie. zostawiają<.: jednak te zabiegi micjscowym ł~Kh{)\\com. ruszyli do /wićd/ania ekspozycji skculsenowskicj. na której terenie pracownicy Parku ch.;tnie udzićlali \\vćlkich \\yjaśnień. Można siy też b)'lo zapoznać z pracą garnearza i \\ ikliniar/a. Wspaniała pogoda pO:l\volila tym. których sil)' nic zawiodly i tym. którzy zdołali oderwać siO; od /Iiec::ol/eg() oral. wszćlki<.:go innego jadła i napitku. pochlanianyeh przy wtórze przyśpie\\ćk gospodYI] - autorćk tych specjałów. na wędrówky do ruin zamku w Lipoweu. aby zć s/uytu \\ ieży lamkO\\ćj pod/iwiać I'O/ległą panoramę okoli<.:)'. Prl.) przygolowaniach i organizacji Zjazdu nic ustrzeżono siO; od nicdociągnio;ć. ale przecież zado\\oknić i uśmićch na \\\arzaw ue/estników. słowa sćrdeeznyeb podziękowań stanowiły dla organi/.atllrll\\ satys\;,kci.; i nagrod.;. Wyd.mać h;. si.; m0t!lo. i.ć 7-1. Zjazd PTL musi al pozostawić po sobie same dobre wspomnienia. ak jćdnak kładzit: si.; na nich cićJl. WS/.y"y z pe\\Ilością pamiętaj,\ spotkanie z prof Rćinlussćnl ho;d'lcym \\ I.nakomitćj limnić \\. dzień sćsji naukowcj. Nast.;pnego dnia. w ten piękn;. roz~lonćuniony d/idl. spo;d/.Ony przC/ uoestników zjazdu na wycieczce. odszedł od nas I'roksor. ,'ić ma tćż już \\·śród nas Jana Kapłona. zasłużonego prezesa Oddziału w Mszanie Dolnej. który I.marl JO gIlIdnia I tJtJX roku. którcgo zapał i energio; wszyscy podziwiali podczas ly<.:h trzeeh dni. Możć jćdnak dohrze. że w ten \vlaśnie sposób. w otoczce miłycb wspomnień /ja/du. po/.Ostan'l Oni \\ pami.;ci ćzłonków PTL. Odd/ial Krakowski PTL swlecie swojego istnienia i wejście w nastypny wiek działalności postarał siO; gm.lnie uocić dopt:iniaj'lc obchody zapoczątkowane na Zjeździe Towarzystwa uroczystym zebraniem \\Sl.ystkich czlonków. które odbyło si.; 4 grudnia 1998 roku w krakowskim Mulćum I·:tnogrationym. Dala ta ni..: /.Ostała wybrana przypadkO\\o. ponieważ dokładnie 100 lat \\cz..:śnić.j. \\ d/idl Ś\\. Barbary. /chrali się e/łonkowie-zalożyciek Oddziału. Na współczesnym ,potkaniu odu;. tano pro\okól 1 tćgo pierwSl.ego posi..:dzenia. dlOĆ nie bez przeszkód. gdyż okres lć gr;. p i prl.oi.;hidl nić tylko /.dl.ićsiątkO\\ał oraz wpl;. 11<11 na I.mian<; programu I're/ćs. limo to. postarano ctlollków spotkania. si.;. aby nić tylko Odd/ialu. nic pozwalając alc tci odbierał odpowiednio chwilami zamknąć nm\ y mi silami i pom) slami na dals/.q d/iałałność. \\ kroczyć projćktó\\ I.dćcydowano si.; na utworl.cnie sekcji \\ycieokowcj. I zuj'lć \\)cićuk.; na silmacki Spisl. im na przybycie glos <.:zytającej go pani mijając..: stulecie. ak też w następne lata. Wśród wiciu która rozpocz.;!a żywot organi- 15-16 maja ł 9tJ9 roku. ,'vIalgor::atll Oles::kiewic:: �236 JUHILUJSL PROFESOR A 50-LECIA PRACY NALJKOWU Y CZEKANOWSKIEJ-KLJKLI . SKII':J UroczYSIOŚĆ jubileuszowa odbyła się 8 października 1999 roku. w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskicgo. \\' Palacu Kazimierzowskim. ZainicjO\l'ana zostala przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Wydzial llistoryczny Uniwersytetu Warsza\\skiego oral Instytut Muzykologii tegoż Uniwersytetu dla uczczenia I'roJesor Anny Czckano\l'skiej-Kukliliskiej. \\ybitnego c!nomuzykologa. autorki podstawO\\ yeh dla tej dyscypliny prac. takich jak /:'llIogl'll/io 1I111:.1'c::no, Alelodo/agia i melo(Źvka. 1971 (II wyd. 1998. tlum, rosyjskie 1983): /1:lIlllIn' 1111cvc::ne11:ji. 1981: Glówne kierlInki i orienlacje ellloll1l1::ykologii wspólC::l!slll!j. Nej/eksie lIlelodologic::ne. 1983. (II wyd. 1987): Polish Folk MIlsic: Slavonic flerilage Polish hodilioll ('Ol1fellll)()rW)' hellds. kierownika Zakładu Muzyki Ludowej Instytutu MUl.ykologii UW. a \\ latach 1<)76-19<)0 dyrckto1''1 tcgoż Instytutu. wykładająccj na wielu uniwersytetach l.agraniCl.nych. I.aangażowanej od roku 1975 w prace International Folk Music Counsil (od 1981 roku Inkrnational Council for Traditional Music) i szeregu innych stowarzyszeń naukowych zagranicznych i krajowych. cl.łonka Warszawskiego Towarzystwa Naukowego i Polskiego Towar/ystwa Ludol.nawczego. wielokrotnie wybieranej do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Spotkanie otworzył rektor Uniwersytetu Warszawskiego proC Piotr Węglarbki. Mówił o poważnym dorobku naukowym i dydaktycznym ProCesor Anny Cl.ekanowskicj i o widkiej roli wybitnych prolesoró\\ w rozwoju Uni\l'ersytetu, Po złol.eniu gratulacji Juhilatce przckazal prowadzcnie posiedzcnia w rltce przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prof'. Z. Jasiewicz. obejmując prze\l'odnictwo uroczystości. podkrcślił znaczenic prac naukowych Profesor Anny CzekanO\l'skiej dla nauk etnologic7.l1yeh. \\ ramach których lak wai.ne miejsce zajmuje etnomuzykologia. Wskazał na to. że przedmiot zainteresO\\ań Profesor!\. Czekanowskiej - niuz) ka. rozpatrywana była przez nią jako dziedzina kultury i w kontekście kultury. jako kultura muzyczna. a ludowe kultury muzyczne. którymi si.; /.ajmowała przede wszystkim jako terenem badań użytecznym. jak Jubilatka napisała w jednej ze swoich prac. dla ..przysporzenia wniosków do ugólnej tcorii kultury". Mówił także o przejęciu i rozwinięciu przez prof A. Czckanowską jednej z interesujących cech polskiej etnologii i antropologii. jaką było i jest łączenie przez wiciu badaczy studiów nad kulturą własnego kraju z hadaniami pozaeuropejskich. w czym Juhilatka poslJa w ślady SI'\\:go Ojca. Etnologiczne co ma charakter łokalny. etniu.ny. narodowy od tego co jest uniwersalne. tcrenó\v odległych. ro/.rói.nienie tego globalne. uczyniła jednym z założeń swoich prac. 7.wrócił także uwagę na zasługi Prof Anny Czekano\\skiej. pracującej w ścisłym kontakcie z nauką światową. \viele publikująccj \I' uasopismaeh zagranicznych i uczestniczącej \I' wielu konferencjach międzynarodowych. dla otwarcia humanistyki polskiej na świat. ważnego zawsze lecz szczególnie po 1956 roku. kicdy pojawiły się pierwsze w tym zakresie możliwości. Przedstawił takżc uroczystość jubileuszu jako ważny zwyczaj środowisk naukowych. stwarl.ająey okazj.; do podziękowań za długoletnią pracę a jednoczcśnie pozwalający na dostrzeżenie osoby uczunego w rozwoju nauki i kszta!tuj,\cy właściwe wzory stosunków w obr.;bie społeczności naukowej. Z kolejnymi przemówieniami gratulacyjnymi wystqpili: prodziekan Wydziału Ilistorycznego UW prof. Wojciech Tygielski. przewodniczący Komitetu Nauk o Sztucc PAN prof'. Juliusz Chrościcki oraz dyrektor Instytutu Muzykologii UW prof Sla\\omira Żerańska-Kominek. Życzcnia złożyli ponadto: prof Zolia Helman z Instytutu Muzykologii !JW. prot: I.olia Sokolewicz z Katedry Etnołogii i Antropologii Kulturowej UW. ks. prot: Jerzy Pikulik z Uni\vcrsytctu Kardynała Stefil.l1a Wyszyńskiego. ks. prof. Ścibor z KUL. prot: Zygmunt Sl.\\eykO\\ ski z Kateelr:- Muzykologii UJ oraz inni przcdsta\\icicłe środowiska naukowego, OdCl.ytano także niektóre z nadesła- nych telegramó\\ i listów gratulacyjnych. W części uroczystości zatytulO\\Unej .. I-:tnomuzykologia polska \\ kontekście dorohku Profesor Anny Czekanowskiej" omó\\ienie roli Jubilatki w ro/woju ctnomuzykologii splatało się ze wspomnieniami. Mówili: prof'. Ludwik Rielawski - /,jl7omu::ykologia 1/(/ pr::e1ollli •... : prof'. Jan Stęszewski -- /-fanka Pro./esor Anna C::ekanowska, Si!?gaiąc pomif,'cią do k0l1Cl1fal -lO. i pOc::ąlkufal 50.: prot: Slawornira Źcrańska-Kominek - Z d::iejó11' hadOli lI1u:yki kufwr I)(GIl'UrOI!l!jskich �237 oraz mgr Tomasz Nowak - /:'Inollllcykolod::y piąlej generac:ii. Zamknięciem tej części spotkania była prczcntacja i \\T<;Cl.cnic Jubilatce specjalnie przygotowanego tomu Anna C::ekanowska. /'allnl'llvs o/UllllOl1l11sicology. dokonane przez dr. hab. Piotra Dahliga. Wystąpicnic swojc ProlCsor Anna Czekanowska poświęciła przemijaniu i obrazom. którc ono pozostawia. () s\\oim /yciu zawodowym mówiła jako ,.nudnym·'. związanym tylko z jedną instytucją. \Ii którcj pracll\\ała - Uniwersytetem Warszawskim a jednocześnie urozmaiconym i bogatym dzięki nauC/.aniu. badaniom i pobytom w innych ośrodkach naukowych. Swoim biografom. nJwnió /artobliwic leC/. stanowczo. wytknęła mitologizację dla potrzeb rytuału jakim jl~st jubileusz. Podzi<;kll\\ala swoim przyjaciołom. nauczycielom i wspólpracovmikom. Po przemówieniu dlugo odbierała /yC/.enia składane przcz zebranych. Uroczystości towarzyszyły występy Chóru Kameralnego Uniwersytetu Warszawskicgo ColIegiul11 Musicum oraz grupy studentów muzykologii UW uczestniczących \Ii warsztatach mgr Ewy Wróbel. W Sali lłotej na uC/.estników Jubileuszu oczekiwała ekspozycja publikacji Profesor Anny CzekaIlOwskiej oraz spotkanie z Jubilatką przy winie. Organizatorami całości uroczystości hyli: dr hab. Piotr I)ahlig. mgr Tomasz Nowak oraz mgr Ewa Wróbel. Ważnym świadcct\\em dotychczasowej działalności Profcsor Anny Czekanowskiej a jednocześnie Jubileusm pOlOslanic księga Palhways of /l411sicology. 5()'iI Anniversary of Research Work oj'/'ro/i's.wr .Inna C::ekanowska. Warszawa ł999. ss. 336. wydana przez Instytut Muzykologii Uniwcrsytetu Warszawskiego. zredagowana przez Piotra Dahliga, Ludwika Bielawskiego i Slawomirę i.era(lsk;,-Kominck. Księga zawiera wybrane. opublikowane już. ale takżc znajdującc się w druku albo jeszcl..e nic wydane prace Profesor Anny Czekanowskiej. ogłoszone w języku angielskim. nicmicckim i rosyjskim _... rozproszonc i dlatcgo dotąd trudno dostępne". Dołączona bibliografia prac Jubilatki umo/liwia zidentylikowanie micjsca i czasu wydania lub wygłoszenia tekstów zamicsl.Cl.onych w tomie. Bezpośrednio związana 7. Jubileuszcm jest Tabula Gratulaloria. biografia Proksor Anny Czekanuwskicj. lista magistcriów i dOKtoratów obronionych pod jcj kierunkicm. artykuł Ludwika Bielawskiego F:.'lhnon11lsicoloK}' on the Tum i Piotra Dahliga On the Continuitv ill J-:tlll1ol1lusicologyoraz zcspół intcresujących fotogralii. Ad mllllo.\' (/ni1o.\·' Zbigniew Jasiewicz SII:DI·:MD/.lr-:SII;CIOLI::CIE PROfESORA KLAUSA BI::ITLA 16 b\ietnia 1999 roku odbyla siy w Austriackim Muzeum Ludoznawczym w Wiedniu (OM VW) uroczystość uczcl.en ia 70-lecia wieloletniego (1977- I994) dyrektura tego muzeum i przewodniCl.ącego Stowarzyszcnia Ludoznawczego w Wiedniu (VVW). proC hon., dr. Klausa Beitla. Wśn')(ł ponad stu I.gromadzonych osób byli obecni przyjaciele i współpracownicy Jubilata z Austrii i z innych kraj{)\\': l. iemiec. Francji. Węgier. Chorwacji. Czech. Słowacji. Polski. Jubilatowi został \Hęczony poświ.,:cony mu. duży zbiorowy tom pl. l\'et::werk f'o/kskllnde. /deen lind Wege. I.awierająey artykuły 46 autorów z 12 krajów Europy. Laudatio oraz życzenia w imieniu ludoznawcll\\ /. obs/aru dawnej Galicji złożył F:. Pictraszek. podkreślając jego życzliwe zaintercsowani..: dla polskiej i ukraińskiej ctnografii tej krainy. Dyrektor Bcitl był jesienią 1979 roku w Polsce. gdzie odwiedził kilka muzeów i zakładów etnograficznych. a kilka lat późnicj zaprosil dyrektora i paru kustoszy z Muzcum I::tnogralicznego w Krakowic du przeglądnięcia bogatych zbiorów z Galicji. głównie wschodniej oraz ich inwentarzy. znajdujących się w Wiedniu oraz w Muzeum Ltnograticznym Schloss Kittsee. Był inicjatorem konterencji nt. etnografii Galicji. zorgani/.o\\·anej \\ pai.dzicrniku 1996 roku we Lwowie (niegdysiejszej siedzibie jej \\'ładz naczelnych) z udziałem uC/.estników z Austrii. Polski i Ukrainy. wystawy pt. Galicja \\ obrazach (z Kronprinl..\\'erk). przcdstawiunej wc Lwowie. Krakowie i Wiedniu. oraz przedsta\\ionej w Kittsee i w Wiedniu od lata 1998 do lata 1999. dużej wystawy ze zbiorów austriackich i ukraińskich. ukazuj;lccj kultury BQjków i I łuculów. �238 Klaus Beitl urodził sii( w marcu 1929 roku w Berlinie jako syn znanego później ludoZIH1WCY Ryszarda Reitla. który pod koniec wojny powrócil do rodzinnego Voralbergu w zachodni<:j Ausll·ii. Tam jako gimnazjalista miody Klaus ujawnił zainteresowanie dla jo;zyków i kultur romańskich. które rozwinął póżniej. obok zainteresowania dla filologii niemieckiej i ludoznawstwa. w czasie studiów uniwcrsyteckich w Wiedniu. 1'0 dopdnicniu swych studiów na Sorbonie oraz w Musće National des Ans et Traditions Populaires II' Paryi.u uzyskal w 1957 roku doktorat na podstawie porównawczej pracy o maskach obrzi(dowych. a w 1960 roku rozpoczął długolctnią pracy IV Osterreichisches Museum mI' Volkskunde in Wien ()MVW). stai'lc siO; hliskim współprClcownikicm jego dyrektora I.eopolda Schmidta. wybitnego I.nawcy austriackiej kultury ludowej. W ciągu około 40 lat lIydał 5 ksiąi.<:k. oglosił kilkad/.i<:siąl anykullm II kraju i zagranicą. kilkasct hasel w wydawnictwach encyklopedycznych i inne. Rcdagowal 10 serii wydawniczych. współpracowal z kilkoma wydawnictllami bihliograficznymi. zainicjoll'at II 1965 roku i lIydawał austriacl\,! hihliografii( ludoznawczą. zostal współwydawcą mio;d/ynarodowcj hibliografii ludoznawczej. W 1977 roku został nasto;pq I.. Schmidta jako dyrektor {)MVW. od 1979 roku jest także dyrektorem muzeum w Kitls<:e (EMK). od 19K3 roku prezesem VVW. Od 1973 roku zapraszany na wykłady przez uniwersytety w Wiedniu i w Grazu otrzymał póżni<:j tytuł profesora honorol\'ego. Wybrany został do widu slOwarzyszer1. komisji i komitet(l\\ naukowych w Austrii i zagranicą. w tym do władz ICOM. Z rozszerzaniem swy ch funkcji podejmował liczne wyjazdy zagraniczne. początkowo do zachodnich. a później. zwłaszCl.a po usulli.;ciu ..i.elaznej kurtyny". także do Il'schodnich krajów Europy i licznych krajóII pO/aeuropejsk ich. N,l\\ i,jZywaniu i utrzymywaniu przezdl licznych kOlllaktów naukowych sprzyjal i nadal spr/.yja jcgo ujmujący. pogodny chClrakter i autentyczn<: zaangażowanie 1\' to. co rohi . .lak odnotowala autorka jcgo zwięzlcj biogralii w Ne/::ll'erk "o/k.l'klll1de. nićwicIe jcst znaez.,cych Illuzdnl' c!nogralicznych w Europie. których Klaus Beitl nie zwiedził i z których nic gościlhy kogoś z wizytą li siehie w Wiedniu. Określany był więc nierzadko jako buduj'lcy pOlllosty porozumienia i wspólpraey ludoznawczej w skali Europy. Osiągnięcia zaś kierowanych przez niego mU/.dm II' Wiedniu i 1\ Kittsce godne są wyróżnienia tym hardziej. że dokonywal ich i dokonuje nie\l·iclki. sprawnie kierowany zespół kilkunastu osób. Obecnie kieruje nim dr Franz (jrieshol'cr przy hliskiej I\spółpracy ze swym poprzednikiem. który nadal jest prezes<:m WW i dyrektorcm hlisko zlli'łZancgo z ()MVW muzeum dnograficznego w Kiltscc. ohejmująccgo zakrcsem dz.ialalności caly ooszar dawncgo państwa Ilabsburgów NAGR.ODA IM. IIUGO (1\ jego czyści austriackiej). STI:':INHAUSA wi.;c takżc (ialick DLA DR.. ANTONII(iO KllC/yŃSKłL<iO Kapitula Nagrody im. Hugo Steinhausa. pracująca pod pr/.cwodnictwcm prof. Ew: ł.o;towskiej. wyróżniła 1\ roku 19<)8 dr. Antoniego KuczYllskicgo. dnologa I. lJnil\crsytetu Wrocławskiego. Dr A. KuC/.yr1ski od wielu lat jest związany z .. Ludcm": jcst autorcm licznych artykułów i rccenzji zamicszczonych w piśmie. wydawał w nim ważne dokumenty do historii etnologii. np ... 111/ohiografię .lana Witorta. inspirował pisarstwo innycl1. m.in. badaczy rosyjskich. przcz kilkanaścic lat zasiadał ponadto w Komitecie Redakcyjnym .. Ludu". Nagroda im. Hugo Steinhausa ustanowiona została II' 1994 roku przez Polsk" Fundacjo; Upo- wszechnienia Nauki oraz Towarzystwo Popicrania i Krze\lienia Nauki i prz.y I.nawana jest corocznie przcmiennie za najlepszą książkę popularnonaukową polskicgo autora. za wyhitną działalność organizacyjną w zakresie upowszechniania nauki i osi"gnio;eia w popularyzacji nauki w prasie. radiu i telewizji. Uroczystość wręczenia dr. A. KUCZYllskiemu tcj prestiżowej nagrody odbyła sii( w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica 1\ Warszawie K k widnia 1999 roku. I.audację wygłosił prof. Krzysztof Jakubowski. Dr Antoni KuczYliski otr/.ymał .i'l za dllutomo\lą książkę Polskie opisanie świata. ,'-;(lIdia:: d::iejów pU::llallia kll//ur /UdIJllych i e/ellliellm'C!l. l. I A::ja i Ali~vka. l. II /Imelyka. Alls(ralia :: Oceanią. Wydawnictwo lJnil\Crsytelu WrOl:łall·skicgo. Wroclaw 1994-1997. Książka. znakomicie wydana i przynosząca wide inlill'lll<lcji. stano\li polączenic �239 sl<mnika hiogralicznćgo i antologii tćkstów z próbą całościowcgo ujo;cia zjawiska gromadzenia i anali70wania przu. Polaków rnah:rialów etnologicznych z tcrenów pozaeuropejskich. Koncepcja ..polskiego opisania świata". hudząea wątpliwości z naukowego punktu widzenia. okazała się przekonuj'lea w pisarstwie popularyzującym naukę i w odbiorze spolccznym. Dzio;ki II)Tó/nićniu /.Ostał dostrz.ćżony i nagrodzony I\ieloletni i efektywny wysiłek pisarski i II) d <lI1 niczy dr. A. Kucz.yr\skićgo. skiaowany przede wszystkim ku dziejom badar\ i obscrwacji eliHllogicznydl dokonYI\anyeh przo Polaków na obszarze ćalcgo świata. Ze szczególnym jednak zaintćresOllanićm dr A. KUCZYllski zajmowal sit; terenami azjatyckimi. zwłaszcza Syberią. Dalekim Wschodem i Kazachstanem. Poszerzyl je zresztą. prz.enosz<\C z autorów tekstów etnologiczn)ch rÓlmic/ na inn)ch Polaków. którzy znalci.li siO; na rozległych obszarach za Uralem. W tym zakresie zaslu/yl si.; m. in. jako zało/yeicl i redaktor Biblioteki Zesłar\ca. autor kilkakrotnie wznal\ianc.i bią/ki .\\·h<'l"/u. (':/<'rvsla la/ polskiej dim.pory (1994. 1995. 1998) oraz współredaktor ohszćrnćj pracy zbionmej Polacy w Ka:achslanie. flisloria i wspólc:esnnść ( 1996). Nagroda ma znaezćnić nić tylko dla laureata. ale również dla całego środowiska etnologicznego. Wskazuje bOllićm na moi.liwości i szcrokic zaintcresowanie popularyzacją wiedzy etno 10gicmćj. ini'ormujć o ćtnologii i budujć .jej obraz w spolcczer\stwie polskim. Zhigniew Jasiewic: HOR YS I\-IAI.KI - 1:1 OGRAF - PRZYRODNIK - KOLEKCJONER Niezw) kk trudno jćst pisać o dorobku i zasługach osoby /yjącej. szczególnie wtedy. gdy pisz<\cych biCZY widoktnia znajomość I. bohah:rem artykulu. Pozwolimy wi.,:c sobie raczej na garść osobist)eh relkksji. nii w pćłni naukowy i wyważony tekst o bliskicj nam pod względem profesji osobie. Borys Malkin (Malkin) to etnolog. przyrodnik. kolekcjoner. fotograf i 111mowiec - dokumentalista. Wybitny badacz ~ullury materialnej tubylczych ludów Ameryki Południowej obszaru pozame/.Oamćl") kail.'kiego i pozaand)jskiego (surowce. technologie. wiedza tubylcza. w szczcg61ności etnoz{'(llogiuna). z.nawea świata przyrodniczego kontynentu poludniowoamerykailskicgo. specjalista II zakrćsie bezkr.,:go\\'ców. rzc;du chrząszczy. rodziny biedronek; człowiek o niezw ykk b<lmnym i praeol\ itym iyeiorysie. Przyszedł na Śll iat w' Witćbsku. w roku 1917. W roku 191X jego rodzicc przenieśli siC; do Warszally. Tu uu,;szClal do kil~u kolejnych gimnazjów . .lego ..kariera" edukacyjna skor\ezyla si.; .jćdnak na piątej klasić ginlllazjalnćj. gdyi. jak sam wspomina. sprawiał niejakie kłopoty natury lIyehol\aI\czej . .lu/ w hardzo mlodym w'ićku wykazywał dużć zainteresowanie światem przyrod) (szczćg(')inie owadami) oraz. gćogralią. Brak matury skłonił go do wyjazdu w roku 1938 za oećan. do krel\n) ch matki. mieszkających w liSA. Borys Malkin zamieszkał w Nowym Jorku. gdzić uczył si.; <lIlgielskiego i parał dorywczą pracą. a weekendy spędzał na krótkich wycieczkach za miasto. low iąc z wicl~ im z.apalem owady. Szybko nawiązał pierwsz.e kontakty naukowe. glóI\ nie I. entomologami s~upion) mi przy American .Huseul11 of Nalural flis/ary w Nowym Jorku. W I ')41 roku przeniósł sit; do Eugene. w stanic Oregon. gdzie uczo;szczal do szkoly zawodowej. W tym samym roku został warunkowo przyjc;ty na Universily ol Oregon i otrzymał stypendium z fundacji udziclaj<lcć.i pomocy młodym emigrantom. Stypendium zostaje przedłużone o I rok. ak lakm 1942 roku Borys Malkin otrzymal konkurencyjne ..stypendium" podpisane prza prc/ydćnla F. D. I{oosevdta - pOll'Olanie do wojska. Prz)d/ielony do sil powietrznych t:Si\ (obsługa nazielllna). sp.;dzil warmii ponad trzy lata (1942-1946). z tego około półtora roku hazach \\'ojskOl\ ych na Pacy liku: na Nowcj GI\ inei Ilolenderskiej. IV północnej. wschodniej i zachodniej Australii i na Filipinach. Caly wolny czas poświęcilna zbieranie pająków dla nowo.iorskicgo :11I/('ricClI1\!II.I'l'11I1l o!,"o/lIralllislol)' oraz owadów dla waszyngtoilskiego Smithsonian IlIs/ilulion. W rezultacie powstaljćden z trzćch najwit;kszyeh zbiorów stawonogów. jakie zostały zćhranć przCl iolnićrzy am<:ryka,'lskich w okresie wojny. Po ;akor\czeniu slużby wojskowej l\Tóeił na L'l1in'rsil\' o!,Oregol1 b) kontynuować rozpoczęte przed wojną studia. Po roku udał siC; II �240 do Anglii. na University College w Londynie'. Tam uczo;szczał na wyklady związane z antropologią. bywał również na wykladach w Instytucie Archeologii I_ondon School ojlc·eonomic.\" oral. Institute ofAfi'ican Studies. Z California Academy ofSciences w San Franeis(;(J otrzymal fundusze na wyjazd do Afryki. gdzie spędzi I przeszlo rok. Trasa podróży wiodła przez Trypolitanio; (obecnie Libia). Tunezj~. Algierię. Niger. Nigerio;. Wybrzeże Kości Sloniowej. Brytyjski i Francuski Kamerun. I~yspę Świętego Tomasza, Angolę i RepublikO; Południowej Afryki. Po powrocie z A tryk i Borys Malkin wraca do Stanów ZjednOClOnych. Decyduje si\ na kontynuację studiów na University of Washington w Seattle (stan Washington). W roku 1<)52 odbył czteromiesięczną podróż. po rozległych przestrzeniach zachodnich stanów USA. poznaj'lc tereny dotychczas mu nie znane: Góry Skaliste - od Idaho po Colorado. Ari/ono;. Nowy Meksyk. Teksas i Kalifornię. W roku 1957 ukończył studia uniwersyteckie i rozpocZil1 pracę w charakt<.:rzc wyk/adowey na University of Minnesota w Minneapolis (stan Minnesota). Przez dwa lata wykładał antropologię ogólną. po czym stwierdził. że.... woli podróżować i zbierać kolekcje etnograficzne i zoologiczne dla muzeów i innych instytucji naukowych. niż z,\imować się dydaktyką lub pracą w muzeum. W ten sposób rozpoczyna się nowy rozdział w życiu Borysa Malkina licz'lcego wówczas lat czterdzieści! (Szczególowy wykaz wyjazdów badawczych i kolekcjonerskich znajduje się w aneksie I tegoż opracowania). W latach 1957-1973. przebywając głównie II Ameryce Południowej i prowadząc tam badania. często odwiedzał Europę. \lo' tym PolskO;. gdzie miał dalszą rodzinę. kolegów naukowców i przyjaciół. W latach 1973-)<)83 /.amiesl.kał na stale w SZllajcarii. w okolicy miasta Solothurn. W tym czasie wyprawiał się czo;sto nic tylko do Ameryki Poludniowej. ale i do Warszawy. wiedziony tam głównic porywami duszy. W sierpniu 1972 roku poślubil wybrankę swego serca, Helenę Przestalską. Na początku lat SO. przenosi si.; na stale do Warsza\vy. *** Na czym polega wklad Borysa Malkina w poznanie tubylc/.ych kultur Amcryki Poludniowej obszaru pozamezoamerykańskiego i pozaandyjskiego') Czy tylko na tym, ie IV ciągu czterdziestu lat odwiedził niedostępne i nieznane zakątki kontynentu oraz zebrał kolekcje etnograficzne liczące tysiące egzemplarzy. wykonał dziesiątki tysięcy zdjęć. nakr.;cil kilometry taśmy filmowej. zapełnil notatkami setki stron sll'ego fieldbook'lI i napisał dziesiątki artykult'>w o charakterze naukowym i popularnonaukowym? Nie. nie tylko! Jak każdy poważny i odpowiedzialny kolekcjoner. Borys Malkin musiał odpowiedzieć na dwa zasadnicze pytania: co zbierać i jak zbierać" Odpowiedi.. jakiej udzielił sobie przed czterdziestu laly sprawiła. że jego zbiory maj,! dziś wielką wartość dla etnologii poludniowoamcrykańskiej. Dlaczego zebrane kolekcje i dokumentacja łotograliczna sporządzona przcz norysa Malkina są ważnc dla nauki? Po pierwsze dlatego. że tworzył kolekcje kultury materialnej i dokumentował przede wszyst- kim te ludy indiańskie. które w latach 50 .. 60. i 70. naszego stulecia byly na granicy wymarcia. W wielu wypadkach był ostatnią. a często jedyną osobą, która taką kultur.; dokumentowała. Prawdziwa antropologia nagląca I Ostatni dokument odchodzącego świata! Na 42 kultury. które badał Borys Malkin. aż 33 są dziś tak silnie zakulturowan.:, iż trudno je odróżnić od lokalnego chłopskiego wariantu kultury narodowej danego kraju. Nast'lpiła pnlllie calkowita dystill1kcja starych wzorców kulturowych. a język tubylczy znają tylko osoby II' starszym wicku. Nastąpił tcż drastyczny spadek populacji takiego ludu. Głębokim przeksztaleeniom uległa tei. kultura mat.:rial na, pierwotne tormy adaptacji do środowiska naturalnego. Jeśli z grupy 42 ludów odejmiemy 5 ludów. które naleiy zaliczyć do indiańskich chłopskich kultur obszar(l\V g(')rskich (tka. !\amsa. Inga. PiJe::.Guamhiano). to tylko 4 ludy obszarów nizinnych znajduj,j si.; d/iś II dobrej kondycji kulturowej: Guajiro. ;Voonamó. J-:mhera i Kuna. Są to ludy liczne, posiadaj,tce wysoko roZ11ini.;tą 1 Tuż po II wojnic światowej rząd federalny USA. po raz pierwszy w historii kgo kraju. pr;ryma! weteranom - tym. którzy z owej propozycji chcieli skorzystać - stypendia na studia techniczne. zawodowe lub wyższe: każdenni z nich opłacal jeden rok i dodatkowo jeden miesiąc sludil)II·. ua wybranej uuclni. za kaidl odsłużony miesiąc. Borys Malkin otrzymał prawie S-letnie stypendium. �241 świadomość kulturową. własnc organizacjc dbąjące o prawa polityczne. własnościowe. społeczne i kulturowe swego ludu, gdzie większość populacji jest dwujęzyczna, a zmodyfikowane wprawdzie - pod wpływcm wielolctnich (czasem wielosetletnich) kontaktów ze światem nieindiańskim - organi/.acja spokczna, kultura materialna i system wierzeniowy tych ludów oparły się zagładzie i dziś wykazują niespotykane możliwości adaptacyjne. Reszta kultur badanych i dokumentowanych przez Borysa Malkina bezpowrotnie odeszła do historii. a zebrane kolekcje i matcriał fotograliczny sil jedynymi dokumentami ich istnienia. Po drugie: wartość zbiorów etnograficznych (kolekcje przyrodnicze. choć często gromadzone równolegle - patrz aneks II - mają odmienny charakter) zgromadzonych przez Borysa Malkina można w dużym skrócie zawrzeć w trzech słowach: ILOŚĆ. CZAS, JAKOŚĆ. Cóż zawiera ta triada') ILOŚĆ: (szacunkowa) to wymierny. materialny efekt badań i eksploracji w postaci kolekcji, dokumentacji fotograłicznej i filmowej, będących w posiadaniu muzeów całego świata i kolekcji prywatnych (wszystko. o czym poniżej. zebrał jeden tylko człowiek). Rozpocząć trzeba od najmniejszej liczby. czyli: 22 dokumentalne filmy etnograficzne. czarno-białe, powstałe w ciągu 31at (1968-1971) na zlecenie IWF IV Getyndze (patrz: aneks IV). Przedstawiają one przekrój podstawowych technik wytwórczych Indian północno-zachodniej Amazonii. Te filmowe etiudy ilustrują takic proccsy, jak: wyrób napoju z kukurydzy (Noanama). proces wytwarzania lapy (Tucuna). wyrób dmuchawki i zatruwanie strzalek «('oj(111. t:mbera). wyplatanie wyciskarki do manioku ·o/an). połów ryb przy użyciu ..barbasco" (Slll/ar). czy preparowanie mąki maniokowej (WiIOlo). Dalcj. ok. 40 najbardziej znaczących placówek muzealnych w Europie i obu i\merykach posiada zbiory Borysa Maikina. Ponad 120 kolekcji etnograficznych i zbiorów archeologicznych trałiło do wspomnianych wył.ej ośrodków (najbogatsze z nich, liczące powyżej 1.000 sztuk każda. pozyskane /.Ostały wśród następujących grup: Kaa 'por-Urubll. Tucuna. Karcu·a. Cojim i :Voanul1ló). 15.000 obi<.:któw etnograficznych (od broni. przez kosze i gliniane naczynia, po ozdoby. instrumenty i akccsoria obrzędowe) dokumentujących rękodzieło ponad 40 grup tubylczych i\m<.:ryki Południowej. 1.500 zabytków szluki prekolumbijskiej (kamienne posążki, ostrza. naczynia ceramiczne), pochodzących z 10 kultur archeologicznych Wyżu Andyjskiego Ekwadoru i Kolumbii (kultury La Tolita. San Juan. Rahia. Tairona i in.). Bogata dokumentacja fotograficzna zamyka siC;liczbą przekraczającą 40.000 przezroczy i fotogralii czarno-białych. Dla dopełnienia ohrazu \\arto przytoczyć także szacunko\vc dane dotyczące zbiorów zoologicznych: około 1.000.000 (') zebranych okazów entomologicznych i herpetologicznych z całego świata, znąidujących siC;w 10 najważniejszych instytutach naukowych i muzeach świata (aneks II). CZi\S. Wszystko to zostało zgromadzone przez jednego tylko człowieka na przestrzeni czterdziestu lat. JAKOŚĆ:. Wszystkie wyżej przytoczone liczby mogą budzić respekt, czy wręcz niedowierzanie. Ogrom zcbranych obieklów łączy siC;z wysoką jakością zdobytego maleriału. Wszechstronne studia (przyrodniczc. archeologiczne i antropologiczne) i wrodzony wręcz instynkt badacza terenowego umożliwiły profesjonalne i kompleksowe kolekcjonowanie materiału badawczego. Nic nie umkn.,:lo jego uwadzc. wszystko miało scns i znaczenie w powstającej kolekcji. począwszy od kawałka sUf(l\\ej gliny (surowiec do wyrobu ceramiki), poprzez zaledwie rozpoczęty koszyk (zatrzymany. jak \\ kadrze łilmu dokumentalnego, ciap obróbki), aż po 12-metrową dłubankc; (lokalny środek transportu). co w odpowiednim zestawieniu dawało lzw. ciągi technologiczne. Wnikliwa obserwacja i znajomość lechnik plecionkarskich Indian poludniowoamerykańskich poz\\oliła badac/.Owi określić 14 różnych rodzajów plccionek wśród Indian Noanama. Doświadczenia z pobytów w innych grupach tubylczych pozwalały bezbłędnie określić np. znaczenie i funkcj.,: danego przedmiotu. Dzięki lego typu nastawieniu do badanej rzeczywistości udało siC;zgromadzić wartościowy materiał naukowy i ekspozycyjny. Kolekcje Borysa Malkina obejmują: - zbiory monograficzne jcdn~i kultury, liczące od 100 do 300 obiektów. jak np. kolekcje Chacobo. Chiriguano. Cofano Galibi. Guajiro. Kaa 'pOr-Url/bll. Karaja. Kuna. Noanama Oyana. Tapirape. TUCllna. Wilolo. )'uco (np. Glenbow Museum w Calgary, Kanada oraz Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Szwajcaria): « �242 - przekrojowe kolekcje kultur danego arealu czy kontynentu. liczące od 500 do gOO przedmiotów codziennego użytku kilku ludów (np. Muzeum Etnogra1iczne w Krakowie): - ciągi technologiczne. czyli zbiory obiektów ilustrujące wybrane aspekty kultury technicznoużytkowej badanych społeczności (jednej lub kilku). np. ceramika z nicwypalanej gliny Indian C1wcobo (z Boliwii) znąjdująca się w American Museum ofNa/uralllis/ory i w Muzeum Etnograficznym w Goteborgu: - kolekcje specjalistyczne, np. instrumenty muzyczne - archeologiczne i etnograficzne (Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). czy ozdoby z piór (kolekcje prywatne): - pojedyncze obiekty. gromadzone ze względu na unikatową wartość historyczną, np. ostatnic używane kościane groty do harpunów oraz koszyki Indian Yaghan z Ziemi Ognistej, znajdujące się m.in. w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Osiągnięcia kolekcjonerskic Borysa Malkina są w naszym kraju stosunkowo malo znane. nawet w gronie specjalistów. Mimo zaangażowania się w realizację zleceń dla zachodnich ośrodków muzealnych. już w latach 60. można odnotować pierwsze ślady jego kolekcjonerskiej pasji w postaci pojedynczych obiektów czy niewielkich zbiorów. jakie trafiły do osób prywatnych w Polsce (patrz: m.in. KlI//lIra Indian w polskich :::biorach niemll:::calnych. Warszawa - Kraków 1970. katalog A. Krzanowskiego i R. Mańkowskiej). Miniona epoka nic ułatwiala nawiązania oficjalnej współpracy placówkom PRL-u z obywatelem ..impcrialistycznych" Stanów Zjednoczonych . .Jednak nieprzerwane związki z Polską zadecydowały o przekazaniu w darze. w połowic lat 70 .. bogatego. bo liczącego ponad 800 eksponatów. zbioru etnogralic7.llego MU/.eum Etnograficznemu w Krakowie. Po tym okresie inne ośrodki. np. PME w Warszawie. /aczęly nabywać od 13. Malkina broń. ozdoby. ceramikę. plecionki oraz inne przykłady n,:kodzicla indiańskiego z Ameryki Poludniowej (aneks II). W połowie lat 90. obszerny zbiór etnograficzno-archeologiczny (blisko 400 sztuk). wraz z dokumentacją fotograficzną. zakupiło poznańskic Muzeum Narodom:. Stosunkowo duże zbiory Borysa Malkina (ok. 1.500 sztuk) oraz ich wyj'ltkowy charakter. w kontekście stanu posiadania polskich muzeÓw. nic zostały właściwie docenione przez ich posiadaczy - kolekcjonerski dorobek B. Malkina nie został jeszcze w Polsce w pc/ni zaprezentowany. Nąjwięcej dokonalo w tym 7lłkresie Muzeum Etnogratlczne \Ii Krakowie (wystawa w 1976 i 1992 roku). ale żadnej z tych prób nie towarzyszyło wydanie katalogu z prawdziwego zdarzenia. omawiającego całość zbiorów. Mamy nadziejo;. że do wystawy poświęconej dorobkowi osiemdziesięciodwuletniego dzisiaj etnografa wreszcie dojdzie. Śledząc historię życia Borysa Malkina należy przypuszczać. że trudno byłoby znaleźć w czasach współczesnych drugą osobę, której dorobek dokumentacyjny dawałby się choćby w przybliżeniu porównać z dorobkiem tego etnografa. Plasuje się on bowiem \Ii kręgu nąjwybitniejszych kolekcjonerów i dokumentalistów indiańskich kultur Ameryki Poludniowej drugiej połowy XX wieku. nawiązując tym samym do zaszczytnych tradycji wielkich badaczy i kolekcjonerów XV IIL X IX i pierwszej polowy XX stulecia, takich jak rrancis Castclnau. I łenri Coudreau. Carl von Martius. JosefNalterer. Johann von Spix. Karl von den Stcinen czy Theodor Koch-Grunberg. Aneks I (a) BADANIA WYŁĄCZNIE PRZYRODNICZE 1938 - 1994 - USA: Alaska. Arizona. Colorado. Floryda. Idaho. Michigan. Nell Jersey. Nowy Jork. Nowy Meksyk. Oregon. Teksas. Washington 1944-1945 - Nowa Gwinea Holenderska 1945 - Australia: Queensland. Terytorium Północne 1945-1946 - Filipiny: Luzon 1947 - Meksyk: Chiapas. Oaxal:a, Nayarit 1948-1949 - Algieria, Angola, Libia, Kamerun, Nigeria, RPA, Tunezja, Wyspa Św. Tomasza 1955- Meksyk: Sonora. Nayarit: Nikaragua: Rio Waspuc: Kostaryka 1958 -Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia, Wyspy Banksa, Wyspy Lojalności, Wyspy Fidżi 1938-1944, 1946-1957 �243 1960-1961- Trynidad i Tobago, Argentyna (Ziemia Ognista), Chile (na południe od Ziemi Ognistej aż po Wyspy Diego Ramirez) 1962 - Chile: Archipelag Wysp Juan fcrmindez 1965, 1968, 1971 - Antyle Holenderskie: Bonaire, Curac,;ao. Saba, SI. Eustatius, SI. MarlinlSI. Maartcn 1968 - Dominika 1968 - S1. Kitts (ohecnie: SI. Christopher i Nevis) 1974 - Hiszpania: Wyspy Kanaryjskie 1974-1975 - Maroko 1959-1992 - Grecja, Hiszpania, Szwajcaria, Turcja, Wiochy, Polska (b) BADANIA O CHARAKTERZE PRZYRODNICZYM I ETNOGRAFICZNYM 1953-1994 KU"5~Y11'ąpodano J1(CI1Y tuby/c:;ych grup etno-/ingwistyc=nych MEKSYK Cora- 1953. SIan Nayaril. Badania etnozoologiczne. Seri - 1953. 1955. I.atoka Kalifornijska. Badania etnozoologiczne. NIKARAGUA Sumu - 1955. Rzeka Waspuc. Badania etnozoologiczne. BRAZYLIA Karajti - 1957. Sanla Isahel nad rzeką Araguaia. W czasie tej wyprawy - krótki pobyt w Alto Xingu u kilku grup n;gionu: Youa/apeli. Alleli. WOlim, K%p%, Koyopó. Zbioryetnograticzne głównie Korajli. Komjli i Tapirape - 1960-1966. Barra do Tapirape nad rzeką Araguaia. Liczne wyprawy lącznie trwaj'lce około roku. Bardzo dui.e zbiory etnogratiezne dla różnych instytucji, zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Kl/a 'por (Uruhli) 1963-1966. Rzeka Gurupi. Kilka wyjazdów - łącznic ponad 8 miesięcy. l.iczne zhior) dnograłil·l.I1e. Do lego czasu jedyne kolekcje Kaa 'por IV Europie (niekomplt:tne) znajdowały się w British Mus..:um (Museum of Mankind) i w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Kopenhadze. w Ameryce Pólnoencj nic było żadnej. Najlepszy zbiór (poza Brazylią) otrzymało (jlenhow Mus,,:ulTl\\' Calgary (Kanada): ponad 700 eksponatów (ok. 60% to piękne ozdoby z piór). w tym około 400 Vładimira Kozaka, reszta Borysa MaIkina, a w Europie, Muzeum Etnograliel.l1e w Bazylei (Szwajcaria): 250 eksponatów. Temhe - 1963. 1965. Canindć nad rzeką Gurupi. Nieliczne, lecz bardzo cenne eksponaty, \\' tym ozdoby rytualne z piór. TlIClIlIlI -- 1966 i 1970. Dwa wyjazdy z bazą nad 19arapć Belem (górna Amazonka). Pobyt kilkumiesi.;ezny. Bogate zbiory. szczególnie różnego rodzaju maski obrzędowe z turury (tapa). PERU SIlipiho - 1960. Rzeka Calleria. prawy dopływ Ucayałi. Zbiory etnograficzne dla American Museum of Natural Ilislory i Museum of the American Indians (Nowy Jork. USA). Zbiory entomołogiCl.ne dla Muzeum Przyrodniczego w Chicago. I.\'hcliłlahull 1960. Rio Calleria. prawy doplyw Ucayali. Niewielki zbiór etnograticzny, z powodu uhogicj kultury materialnej i zaawansowanych procesów akulturaeyjnych. Wilolo - 1960, 1966, 1970. Rzeka Ampiyacu. Pobyt kilkumiesięczny. Pokaźne zbiory etnograficzne. cntomologiezne i hcrpetologiczne. Przy oka~ji badania penetracyjne u Indian OClIinll, 8ora, Orejołle.~ i CO(,lImll. Yagull 1971. Rzeka Loreto- Yacu. Pobyt kilkutygodniowy. Zbiory etnograficznie niezbyt udanc. I. powodu gl.;hokieh procesów akulturacyjnych. natomiast bardzo udane herpetologiczne i entomologiczne. BOLIWIA Oil/coho - 1960. Rio Benicito. Zbiory etnograficzne i inne. M.in. ciekawa ceramika z suszonej na słońcu. niell")'palane.i gliny. �244 ChiriguatlO - 1960. 1965, 1983-1986 (kilkakrotnie), 1990-1991. San Antonio de Parapeti. Liczne zbiory etnograficzne. mimo daleko posuniętej akulturacji. Bogate zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Mataco - 1965 i 1985. Crevaux nad rzeką Pilcomayo. granica Boliwii. Paragwaju i Argentyny. Skromny zbiór etnograficzny. łsoselio - 1985 i 1994. Grupa zguaranizowanych Indian Arawak. La Brecha w Baiiados de Isosog. Dept. Santa Cruz. Co do zbiorów etnograticznyeh - material podohny do Chiriguano, ale gorzej wykonany. CHILE Yaghan - 1961. Kilku ostatnich Indian. na utrzymaniu chilijskiej marynarki wojennej, wyspa Navariiio. na południc od Ziemi Ognistej. Kilka eksponatów: groly harpunów z kości wielorybów. model czółna z kory drzewa No!ophaglls (buk południowy). plecionkarstwo. GUJANA HOLENDERSKA (SURINAM) Galibi - 1963, 1965. Dwa wyjazdy. Osady Langamankondre i Christiankondre u ujścia rzeki Marowijne. Bogaty materiał etnograficzny. Na szczególną uwago,: zasługuje ceramika Galibi użytkowa (gigantyczne dzbany do fcrmentacji piwa z manioku) i obrzo,:dowa. Oymra - 1963. Górny bieg rzeki Marowijne (Maroni). Wioska Anapaike. Bogaty zbiór t:tnograficzny. w tym ozdoby z piór. plecionkarstwo. wyroby z drewna i bogate zbiory przyrodnicze. Te ostatnic zbierane dla muzeum Secretaria de Agricultura w Sao Paulo - obecnie nalcżącego do Uniwersytetu w Sao Paulo. DOMINIKA Karilia - 1968. Dokumentacja etnograticzna kultury Karaibów. KOLUMBIA Noallamli (/f"allnancl) - 1968-1972. Wielokrotnie. razem okolo rok pobytu. Kilka różr.ych osiedli wzdłuż rzeki San Juan lub jej doplywów. E3ardzo duże zbiory bogatej kultury materialnej. Uderza zwłaszcza niezwykla różnorodność plecionkarstwa. Borys Malkin zarejestrował 14 lypów koszyków wyrabianych z użyciem prawie wszystkich znanych tcchnik wyplalania. Najlepszy zbiór tej kultury znajduje się w Muzcum Etnograficznym \\ GiHcborgu. - w tym 3 czółnadłubanki od 2,5 m (dziccio,:ce) poprzez średnie. po bardzo duże ponad II-metrowe. Guajiro - 1968-1972. Liczne wyjazdy - w porze deszc.~owej i suchej. Głównie osada Meraehón. E3ardzo ciekawc zbiory dnogralicznt: i zoologicznc. Yuco-Moti/ólI - 1968 i 1969. Soeorpa, Sierra de I'erija. Bogate zbiory etnograficzne. entomologiczne i herpetologicznc. łka (Arhuaco) - 1968. San Sebastian w górach Siara Ncvada de Santa Marta. Niezbyt udany wyjazd ze względu na niechęć Indian do kontaktów z obcymi. KlImsll i [IIgll - 1969. 1971. Dol ina Sibundoy. Trzy wyjazdy. Cickaw)' zbiór dnograliczny (tekstylia. urozmaicony sprzęt codziennego użytku. w tym kuchcnnego, instrumenty muzycznc). skromne zbiory zoologiczne. Collin - 1970 i 1971. Santa Rosa de Sucumbios. górny bieg rzeki San Miguel. Bogate zbiory etnograticzne. entomologiczne i herpetologiczne. Pliez - 1970. Dept. Pasto. Kolekcja tkanin. Emberli - 1971. Górny bieg Rio Saija. Dept. Cauca. l3ardzo wa;inym rczultatem badań było odkrycie nieznanego gatunku żaby, której skórną wydzieliną Ember{1 zatru\\aj<t strzalki do dmuchawek . .ledno z najbardziej toksycznych zwierząt na świccie (trucizna jedncj ;iab)' może uśmiercić do 200 osób). E30rys Malkin zarcjestrował caly proces wyrobu dmuchawki i zatruwania strza· lek. Ch. Myers, hcrpctolog I. Muzeum Przyrodniczego \II Nowym Jorku, .I. Daly. biochemik toksykolog z Narodowego Instytutu Zdrowia w l3ethesda \II pobliżu Waszyngtonu oraz Borys Malkin. opisali lę żabę jako Phy//oba!es !erribilis. GUlImbilll10 - 1971. Dept. Cauca. okolice Popayan. Glównie tckslylia. PANAMA CUlla - 1969. Wyspa Ustupu. Archipelag San Bias. Bogaty material ctnograliczn). \\ tym wyroby tkackie. SZalllaI1Skiepałeczki i inne akecsoria leczniC/c. EKWADOR �245 Colorado· 197 L Santo Domingo de los Colorados. Wyjazd zaledwie kilkudniowy. Kilka ciekawych eksponatów, m.in. wielka marimba raczej nie występująca na kontynencie Ameryki Południowej. Shuar i Achutlr - 197 L Prowincja Pastaza. Zbiór ctnograficzny ograniczony, ze względu na wysoki stopień akulturacji odwiedzanych grup. PARAGWAJ Ache - 1985-1986 i 1994. Chupa Pau, Dcpt. Canindeyu. Do niedawna lud zbierackołowiecki. Kultura mat<:rialna ograniczona z wyjątkiem broni (łuki i strzały). Zbiory entomologiczne i herpetologicznc. C!llImaco('o - 1994. Okolicc Fucrte Olimpo nad rzeką Paragwaj. Zbiory entomologiczne i herpetologiczne. ARGENTYNA Chane - 1986. 1991. Campo Dunln. Prow. Salta. Zbiory etnograficzne - tylko ceramika. Aneks II (a) POLUDNIOWOAMERYKAŃSKIE ZBIORY MUZEALNE O CHARAKTERZE ETNOGRAFICZNYM (I) Muze:a. które: otr/.ymaly najwi.;kszc i najobszerniejsze zbiory etnograficzne: - GknholV Muse:um IVCalgary. Alberta, Kanada. 1964- I974. - Muzcum Etnograficzne w Bazylci. Szwajcaria. 1963-1982. Praktycznic ohic instytucje: otrzymały matcrialy ze wszystkich grup odwiedzonych w podanych latach. Jako najkpszą kolcke:j.; tf/.eba uznać zbiór Kaa'por (Urubu) z Brazylii dla Glenbow Museum. liczący okolo 700 cksponatów. w tym ogromną liczbę ozdób z piór. Wymieniony zbiór to około 400 cksponatów V. KO/aka i nicco ponad 300 R. Maikina. Oprócz Kaa'por największe kokkcje (si.;gaj'lcc ok. 1.000 e:ksponatów każda) zebrane zostały wśród Indian Karaja, Naanama i fl/clIna. nieco tylko mniejsza wśród Cojan. Ogółem dla każdcgo z wyżej wymienionych muzell\1 B. Malkin prze:kazal po kilka tysi.;cy eksponatów. (") Du/e /.bimy sklad;~jące si.; przynąjmni"i z kilku kolekcji różnych kultur: - American Muscum orNaturall-listory w Nowym Yorku, USA: - Muscum ol' the: American Indians w Nowym Yorku. USA; - Muzcum Ltllograłic/Ilc Uniwersytetu w Zurichu, Szwąjcaria: - Muzcum Elnograliezne \\ Berlinie. Nie:mcy: - Muzcum Etnogralkzne: w Gote:borgu. Szwccja; - Muzcum Etnograficznc \\ Ilamburgu, Niemcy: - Muzcum EtnograliClne: \V Krakowie. Polska (darowizna. ok. 800obicktów); - Muze:um I-:tnograliczne \V Monachium, Niemcy; - Muzcul1l Etnograficzne: II" Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego, Polska; - Muzcum Etnogralicznc w Wiedniu, Austria; - Muzcum Etnograficznc wc frankfurcie nad Menem. Niemcy; - Muzcum Instrumcntów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu; - National Muscul1l of Man \Ii Ottawie, Kanada; - Ohcrscc Muse:um w Bremie, Niemcy. (III) Zbiory składająec się z nic więcej niż dwóch kolekcji: - Dcnvc:r Art Museum w Denvcr. Colorado. USA; - Hcard Muscum w Phocnix. Arizona. USA; - Muscum I'aulista (ohccnic Muzcum Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo, Brazylia; . Muscul1l Idaho Stalc Univc:rsity \1' Pocatcllo. Idaho. USA: - Muzcum Uniwcrsytctu II" Brasilii. Rrasilia, Brazylia: - Muzcum Arehe:ologicznc \V Krakowic, Polska; - Muzcum Archcologiczne wc Wrocławiu, Polska: - MU/.cum Etnograłicznc w Gcnewie, Szwajcaria; . Muzeum Etnograficznc II" Lcidcn, Holandia: - Muzcum Etnogralicznc wc frcihurgu 13resgajskim. Niemcy; �246 - Muzeum Narodowe w Szczecinie, Polska; - Narodowe Muzeum Etnograficzne w Kopenhadze, Dania; - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Polska; - Rutgers Univcrsity w New Jersey, USA; - SI. Paul Science Museum w SI. Paul, Minnesota, USA; - Science Museum Milwaukee w Milwaukee, Wisconsin, USA; - Smithsonian Institution w Waszyngtonie, USA; - University of Alberta w Edmonton, Alberta, Kanada: - University of Illinois w Urbana Illinois, USA; - University of Washington w Scattle, Washington, USA; - Uniwersytet w Oslo, Norwegia. (IV) Kolek~ja V. Kozaka Z inicjatywy B. Maikina, Glenbow Muzeum zakupiło ogromną kolekcję zebraną przez Czecha, Vladimira Kozaka, przez wicie lat mieszkającego w Brazylii, który wiclokrotnic, w końcu lat 40. i 50. odwiedzał rozmaite indiańskie ludy Brazylii. Zbiory te mają ogromną wartość dokumentacyjną i poznawczą (ok. 1.700 eksponatów etnograficznych, kilkaset portretó\v Indian z różnych ludów w typowych strojach i ozdobach - rysunki kredką. akwarele). (b) ZBIORY MUZEALNE INNE NiŻ POŁUDNIOWOAMERYKAŃSKIE Zbiory o charakterze etnograficznym: - Field Museum of Natural History w Chicago, USA, zbiory z Melane;;o;ji,ok. 200 sztuk przedmiotów codziennego użytku ludu "Big Namba", wyspa Malekula (Nowc Ilcbrydy, obecnie Rep. Vanuatu), nieliczne obiekty z wyspy Viti Levu (Fidżi): - Glenbow Museum Calgary, Alberta, Kanada, zbiory z Maroka (ok. 200 cgzcmplarzy ol.dób, biżuterii, tkanin. ceramiki, głównie zebranej wśród Berberów Środkowego Atlasu) i I. Polski (ok. 500 obiektów. jak szopki krakowskie, obrzędowe maski żywicekich przebicrańców - zebrane przy udziale J. Karnockiego ~ ceramika stroje, tkaniny): - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria, zbiory z Polski (kilkasct eksponatów. w tym szopki krakowskie) i Bułgarii (ok. 100 sztuk ceramiki). Zbiory archeologiczne (wyłącznie Kolumbia i Ekwador): - Glenbow Museum, Calgary, Alberta, Kanada: - Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Polska; - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria: - Muzeum Etnograticzne w Poznaniu. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Wiedniu. Austria: - Muzeum Etnograticzne we Freiburgu Bresgajskim. Niemcy: - Muzeum Instrumentów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Polska. Zbiory zoologiczne: zbiory entomologiczne: - American Museum ofNatural Ilistory w Nowym Yorku, USA. 1940-1994: - BerniceBishop Museum w Honolulu, Hawaje, USA. 1955, 1962: - California Academy of Sciences w San Francisco. Calilarnia. USA. 1948-1949: - Field Museum ofNatural History w Chicago, USA. 1960-1982: - Instytut Zoologii PAN w Warszawie, Polska: - Muzeum Przyrodnicze w Bazylei. Szwajcaria, 1989-1990: - Smithsonian Institution IV Waszyngtonie, USA, 1945-1946: - University of Indiana w Bloomington, Indiana, USA, 1960-1963: - Zakład Entomologii University ofCalifornia w Berkeley. Kaliti)rnia, USA. 1955: zbioQ' herpetologiczne: - American Museum ofNatural History w Nowym Yorku. USA. 1969-1994: - California Academy of Sciences w San francisco, USA. 1968: - Departamento de Zoologia Secrelaria de Agricultura (ohccnie Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo. Brazylia. 1962-1965. �247 (c) WYSTAWY, NA KTÓRYCH PREZENTOWANO INNE MATERIAŁY DOKUMENTACYJNE ZEBRANE EKSPONATY, ZBIORY, LUB PRZEZ BORYSA MALKINA I.. ,Indianie Ameryki Poludniowej z fotografii i zbiorów Borysa Maikina", Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1976 (informator z katalogiem fotografii, tekst B. Malkin), ok. 200 fotografii czarno-białych. kilkadziesiąt obiektów; la. Tytuł j.w .. Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1984, (informator autorstwa M. Zaehorowskiej). liczba obiektów: ok. 300: 2.. .Indianie lasów tropikalnych". Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 1992. liczba obiektów: ok.500; 3. "Wśród Indian Ameryki Poludniowej", Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 1992, (folder autorstwa B. Maikina), liczba obiektów: ponad 100 (zbiory prywatne oraz eksponaty wypożyczone z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). wystawa bogato ilustrowana czarno-białymi fotogramami z Muzeum w Krakowie; 3a. Tytul j. w .. Muzeum Pojezierza Lęczyńsko- Włodawskiego we Wlodawie, 1993, folder i obiekty: j. IV.: 4.. ,Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów'" Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, 1992. (katalog pod red. J. Jaskulskiego), liczba obiektów: kilka, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie: 4a. Tytulj.w .. Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu. 1993. katalog: j.w .. liczba obiektów: kilkanaście. ze zbiorów Muzeum Instrumentów Muzycznych Oddziału Muzeum Narodowego w Poznaniu i prywatnych: 5. "Polskie opisanie świata". Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu, 1995 (informator autorstwa J.Jaskulskiego), liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie; 6.. ,Zwierz<;la Ameryki Poludniowej". Muzeum Ewolucji PAN Warszawa. 1995, liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów prywatnych: 46 fotogramów barwnych autorstwa B. Maikina; 7. Wystawa prezentująca dżunglę tropikalną Ameryki Południowej, Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie. 1995. liczba obiektów: ok. 20, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Aneks III (a) PUBLIKACJE BORYSA MALKINA - '\-Iexican Ftprlrilllenl, "Pacific Discovery" I (2), 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Trails 0111 ofTripoli. "Pacific Discovery" I (6). 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Sa/wran ('on/ras/s. "Pacilic Discovery" 2 (2). 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA . • Nigerian Odyssey .. '/'acitic Discovery" 2 (4), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. • Clouds Over ('ameroons. "Pacific Discovery" 2 (6), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco, USA. - Passage /0 sao Tome. "Pacific Discovery" 3 (5), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Doryline Dragne/. "Pacitic Discovery" 3 (6), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/a Repor/ .. .Pacific Discovery" 4 (5), 195 L California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Afi'iw 5;oll/h.. .Pacific Discovery" 5 (4), 1952, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/an Species of Mach/o/es (('o/e op/era. ('o/vdidaeJ, "Publicacao Cultural do Compania dos Diamantcs dc Angola" 15. 1952. Luanda. Angola. - African .~iJecies of ,Ilach/o/es (Co/eop/era. Co/vdidaeJ, "Revue Zoologique et Botanique Africainc" 1951, Bruksela, Belgia. �248 - Seri Ethnozoology. A Preliminary Report. "Davidson Journal of Anthropology"' 2 ( I), 1956, Seattle, USA. - Sumu Ethnozoology: Herpetological Knowledge, ,.Davidson Journal of Anthropology" 2 (2). 1956, Seattle, USA. - Cora Ethnozoology. Herpetological Knowledge. A Bia-Ecological and Cross-Cultural Approach, "Anthropological Quarterly" 31 (2). 1958, Washington D.C.. USA. - Wśród Indian Seri, "Poznaj Świat" 9 (82). 1959, Warszawa. - Sierra Madre Nayarit, "Poznaj Świat" II (84), 1959. Warszawa. - Na Wyspach Banksa, "Poznaj Świat" 12 (85),1959. Warszawa. - Na tropach ludo:':erców z Malekuli, "Poznaj Świat" I (86). 1960. Warszawa. - U Indian Sumu. ,.Poznaj Świat" 2 (87), 1960, Warszawa. - Nad Rio Araguaia, "Poznaj Świat" 3 (88), 1960. Warszawa. - Wśród Czakobów. "Poznąj Swiat"' 2 (99), 1961. Warszawa. - Araguaia po raz drugi. "Poznąj Swiat'· 9 (106), 1961, Warszawa. - Seri Ethnozoology. Occasional Papers of the Idaho State College Museum, no. 7. 1962. 1'0catelo, USA - W dorzeczu Ucayali. "Poznąj Swiat" 4 (113), 1962, Warszawa. - Na Ziemi Ognistej, "Poznaj Swiat'· 5 ( 114). 1962. Warszawa. - W amazońskich selwach. "Poznaj Swiat" 9 (118). 1962. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (I): fvlós Ajllenl, "Poznaj Swiat" 2 (135). 1964. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (2): Mas A Tierra .. ,Poznaj Świat" 3 (136). 1964. Warszawa. - Przy ujściu rzeki lviaroni, "Poznaj Swiat" 5 (138). 1964. Warszawa. - Wśród Indian w Gzt}anie - Dyana. "Poznaj Swiat" 6 (139). 1964. Warszawa. - W dżunglach Rio Gurupi (I), "Poznaj Swiat" 9 (154). 1965. Warszawa. - W d:':unglach Rio Gurupi (2). "Poznaj Swiat" 1O (155). 1965. Warszawa. - Indianie Tzdama, .,Poznąj Swiat" 4 ( 173). 1967. Warszawa. - Gran Clwco (I): Nad Rio Parapeti, "Poznąj Swiat" 5 (174). 1967. Warszawa. - Gran Chaco (2): Nad Rio Pilcomayo, "Poznaj Swiat'· 6 ( 175). 1967. Warszawa. - Z La Paz do Cusco, "Poznaj Swiat" 8 (177), 1967. Warszawa. - Machu Picchu, ,.Poznąj Swiat" 9 (178), 1967, Warszawa. - Nad rzeką Tapirape, .,Poznaj Swiat" 10 (179). 1967. Warszawa. - Coto Doiiana, "Poznaj Swiat" 6 (187). 1968. Warszawa. - Na Antylach (I): Cura<;ao. "Poznaj Swiat" 7 (188). 1968. Warszawa. - Na Antylach (2): Bonaire. "Poznaj Swiat" 8 (189). 1968. Warszawa. - Na Antylach (3). Saba .. ,Poznaj Swiat"' 12 (193). 1968. Warszawa. - Na Antylach (4): Saint Eustatius i Saint Alartin, "Poznaj Świat"' I (194). 1969. Warszawa. - Na Antylach (5): Dominika i Saint Kills ••. Poznaj Świat" 2 (195). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (I): Sierra de Perija. ,.Poznaj Swiat"' 8 (201). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (2): W śródgórskiej dolinie. "Poznaj Swiat" 9 (202). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (3): Na pólwyspie Guajira. "Poznaj Świat" II (204), 1969, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (I): Nad Rio San .Il1an. ,.Poznaj Świat"' 3 (208). 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (2): Streptomycyna i czary .. .Poznaj Świat" 4 (209), 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (3): W indiańskich cha111pach. "Poznaj Swiat" 5 (210), 1970, Warszawa. - fagua znad rzeki Loreto-Yaczi. "Poznąj Swiat" 4 (233). 1972, Warszawa. - U Kofanów, "Poznaj Swiat" I (242), 1973. Warszawa. - Cuna ... Poznąj Świat" 8 (249), 1973, Warszawa. - Rio Saija, "Poznaj Swiat" II (252), 1973. Warszawa. �249 - Noanamó Fishing. Dip Nel. "Etnologische ZeitschrifC' no. l. (Fcstschrift Otto Zerries), 974. Zurich. Szwajcaria. - U Indian rukuna po ra:: drugi. "Poznaj Świat'" 4 (257), 1974, Warszawa. - Indianie Xuara. "Poznaj Swiat" 7 (260). 1974. Warszawa. - (J Indian Axuara .. J)oz~aj Swiat'" 10(263), 1974, Warszawa. - U Indian Witoto i 8ora, "Poznąj Świat" 12 (265), 1974. Warszawa. - A Dangerously roxie New Frog (Phyl!obates) Used by Ihe Embera Indians of Weslern Colomhia, wilh f.)iscussiol1 o{Rlow Gun Fabrication and Darl Poisoning, "Bulletin ofthe American Museum orNaturai History" 161 (2). 1978. New York, USA (z Myers C.W .. Daly .J.W.). - Tierradenlro. "Pozm~j Świat"· 5 (318). 1979. Warszawa. - /\'uraghi. ,.Poznaj Swiat'· II (324), 1979. Warszawa. - I ("of{m: Czworo e cerbollane, "Geodes", II (6). 1980, Mediolan, WIochy. - Rodos ::imą. ,.Poznaj Swiat" 3 (340), 1981. Warszawa. - I(vspa llipokralesa. ,.Poznaj Świat" II (348), 198 L Warszawa. - II pune dogli Indii. ,,(,eodes", IV (9). 1982, Mediolan, Włochy. - GOIlIera.. .Poznaj Swiat'· 3 (353). 1982, Warszawa. - Sumas. "Poznaj Swiat" 2 (385). 1985. Warszawa. - ,\'ullański karawanserąj .. .Poznaj Świat" 10 (393). 1985, Warszawa. - 'v(ljjadowids::u :':aha.~wiala. "Aqua-Ter" I (3). 1992, Warszawa. -I.my f)es::cOIve "'mel~vki Poludniowej (e::. I), ..Aqua-Ter" 2 (3). ł 993. Warszawa. - I.my /)es::cowe ./mel:vki PoludniOlvej (c::. If), "Aqua-Ter" J (7), 1994. Warszawa. - !-asl' /)es::cmve .·Imelyki Poludniowej (c::. III), "Aqua-Ter" 2 (8), 1994. Warszawa. - Indianie. :':ahy i owady. -lO luI wypraw elnograjic::nych i pr::yrodnic::ych do Ameryki Poludniowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (w druku) (b) RECENZJE KSIĄŻEK - M. Flavin. l3fack and While .. .Pacitic Discovery" 3(4). 1950. Caliłornia Academy of Sciences. San Francisco, USA. - Anlhropology Toduy, cd. A. Kroeber. "Pacitic Discovery" 3 (3), 1959, Calitornia Academy of Sciences. San ł'rancisco. US!\. - R. Maurrais, /.ielone pieklo .. .Poznaj Świat" 6 (175), 1967. J Aneks IV DOKUMENTALNE FILMY ETNOGRAFICZNE NAKRĘCONE PRZEZ BORYSA MALKINA DLA lNSTlTUT FOR DEN W1SSENSCHAFTLlCHEN FILM W GETYNDZE - Noanam{\ - Extraction of Dye and Hody Painting, prod. 1968; 5,5 min. - Noanama - Making a Bark Cloth. prod. 1968; I I min. - Noanama - Plaiting a Fire Fan. prod. 1968; 7,5 min. - Noanam{\- Making a Gourd Dish and Gourd Strainer. prod. 1969; 5.5 min . . Noanama -- Making a Pot Used as House Decoration. prod. 1969; 18,5 min. - Noanamii -- Prcparation or an Unfermented Maize Drink, prod. 1969; 5 min. - Coflm - Making a Blowgun. prod. 1970; 16 min. - Cofan - Making a Spear. prod. 1970; 5,5 min. - Cofan - Manioc Processing. prod. 1970; 7 min. - Cotan - Plaiting a Manioc Press .,lipiti", prod. 1970; 6 min. - Tucuna - Making Bark Cloth. prod. 1970; 6 min. - Witolo- Manioc Processing, prod. 1970; 7 min. - Witoto - Plainting a Manioc Press "tipiti", prod. 1970; 7 min . . Collm - Making a Cooking Pol. prod. 1971; 9 min. - coam - Making a Necklace from Peecari Teeth. prod. 197 J ; 4.5 min. - Cotan - Preparation orthe Stimulant Drink .,yoko". prod. 1971; 3 min. - Embera - Making a Blowgun and Application of Poison to the Dart, prod. 1971; 19.5 min. - Noanam{\ - I':xlracling Juice from Sugar Cane, prod. 1971; 7 min. - Shuara (.livaro) - Fishing with Drugs (Root of..barbasco'"). prod. 1971: 6,5 min. �250 - Shuara (Jivaro) - Making a Cooking Pot. prod. 1971: ł2.5 min. - Shuara (J ivaro) - Making a Feather Headdress, prod. 1971: 9 min. - Shuara (Jivaro) - Making a Musical Bow, prod. 1971: 5 min. Marius= Kairski. KONFERENCJA Janus= .Jaskulski ..LUDY TUBYLCZE - WYMIARY PARTNERSTWA" WARSZAWA.14-l5.05.1999 W ramach "Dni kultury ludów tubylczych świata" (14-16 maja 1999). /Organizowanych w Warszawie przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Koło Naukowe KEiAK UW odbyła się konleren~ja poświęcona problcmatycc obccnej sytuacji oraz przyszłości rdzennych mieszkańców poszczególnych kontyncntÓw. Godny uwagi jest fakt, iż pomysłodawcami. a zarazem głównymi realizatorami tcgoż przedsięwzięcia byli Jarosław Derlicki i Wojcicch Lipiński - studenci KEiAK UW. Udało im się zdobyć wsparcie finansowe w Radzie Konsultacyjnej ds. Studcnckicgo Ruchu Naukowego UW. Fundacji im. S. Batorego. Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministcrstwa Kultury i Sztuki. W czynnościach organizacyjnych pomogły Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Galeria ..Zachęta". Państwowe Muzeum Etnograticzne w Warszawic u/yczylo sali. w której odbywała się konferencja. Podczas dwudniowych obrad 21 prelegentów zaprczcntowało swoje spostrzc/cnia i wyniki badań w 9 sesjach tematycznych. Obrady otworzyłjcden z organizatorów konferencji. Jarosław Derlicki. 1'0 krótkim powitaniu gości poprosił o poprowadzenie pierwsz~j części obrad prof dr. hab. Lcszka Mroza (KEiAK UW) . .lako obszerne wprowadzenie w problematykę tubylczości planowano dwa wystąpienia: prof. dr. hab. S. Szynkiewicza (JAiE PAN) oraz mgr. P. Trzcińskiego (IS UW). Ze względu na nieobecność drugiego z wymienionych refcrcntów słowo wstępne wygłosił prof. L. Mróz. stawiąjąc szereg pytaI1 roboczych dotyczących kryteriów jakie mają wyznaczać pojęcie tubylczości oraz możliwości i zakres jego stosowania. Problematykę tę kontynuował w swoim wystąpieniu prof. Sławoj Szynkiewiez wskazując m.in. na powiązania i różnice między ruchami ludów tubylczych oraz ruchami chłopskimi. które stawiają za cel walkę o swoje prawa oraz na próby pozytywnych dzialaI1 na rzecz ludów tubylczycb. które w specyficznych sytuacjach mogą stać się przyczyną degradacji kulturowej i fizycznej społeczności. Kolejna sesja poświęcona została ludom Australii i Oceanii. Prowadzenie dalszego loku obrad zostało przekazane dr. hab. R. Vorbrichowi (IEiAK UAM). Pierwszy glos zabrał dr Wojciech Bęben (KEiAK UW). Na początku wystąpienia postawił pytanie: czy w ogólc mo/na obecnie mówić o istnieniu prawa zwycząjowego oraz jakie trudności wynikają I. konfrontacji praw zwycząjowych z prawcm państwowym') Następnie autor przedstawił sytuację w jakiej znalazło się prawo zwycząiowe spoleezności tubylczych z Nowej Gwinei oraz Aborygen<"lw australijskich. Współczesna sytuacja ctniczno-kulturowa Polinezyjczyków z Polinezji Francuskicj była przedmiotem rozważań Rocha Jakuba Olearskiego (IEiAK UAM). Po obszernym zarysie historycznym spokczności. autor przedstawił swoje spostrzeżenia z badaI1lerenowych. Pierwszy dzień obrad został zakończony wystąpieniem dwóch prelegentów w ramach sesji afrykaI1skiej. Ogólny zarys problematyki ludów rdzennych na kontynencie afrykańskim zaprezentował dr Maciej Ząbek (Instytut Krajów Rozwijających si~ UW). Uwypuklił on kwestię marginaliz.acji spoleczności tubylczych. Kontynuację rozważań zaprezentowanych przcz dr. M. Ząhka stanowiło wystąpienie dr. hab. Ryszarda Vorbrieha. Autor opisał obecną sytuacj~ grupy Kirdi z Północnego Kamerunu częstokroć odwołując się do przcmian etnicznych. jakic zachodziły na omawianym obszarze w przeszłości. Na takim tle omówił rolę rozwijąiąccgo się ruchu Kirditude oraz trudności na jakie napotykąjąjego przedstawiciele wc współczesnym Kamerunie. W drugim dniu konfercncji rolę prowadzącego ponownie objąl prof. L Mróz. �251 Planowany harmonogram dnia został zmieniony ze względu na wystąpienie mgr. Pawła TrzcińsJ..icgo (IS UW). Przedstawione przez niego rozważania nad problemem tubylczości jako idcologii i ohiekcie prawa stanowiły uzupełnienie dyskusji przeprowadzonych poprzedniego dnia. Kolejna prclegentka. mgr Joanna I.ewicka (PSPI) omawiala charakter i przebieg indiańskiego Świ,,:tego hicgu na rzeC/. ziemi i życia. Duchowy charakter tego cyklicznego wydarzcnia sprawił, iż jest ono traklOl~anc jako jeden 7.elementów bt;dących wyrazem panindiańskości na obszarze Ameryki Północnej. Nast,,:pne wystąpienie dotyczyło Indian Równin - Crow. Przemysław Bartus7.ek (PSPI) starał sit; zilustrować dzisicjsze problemy z jakimi borykają się Crow w odniesieniu do szeroko prz.edstawionych dziejów grupy. Sesi.; poświycoll<\ Ameryce Poludniowcj rozpocząl dr Mariusz Kairski (IEiAK UAM). Oma\\iając prohlematyk,,: grup żyjących w izolacji kulturowej na obszarze Amazonii poruszył m.in. kwesti.,: hraku idei. które przedstawiałyby wizję rozwoju grup izolowanych oraz zerwania transmisji kułturowcj w owych grupach. którc zetknęły się ze ..światem zewnt;trznym". Nawiązując do poprzednika dr Marek Wolodźko (IS AR, Olsztyn) skoncentrował się na działalności prozelitycznej \~śród spo!cczności zamieszkujących Amazonię. Podczas dwóch kolejnych prezentacji mgr Alicja Pasek (ILiAK UAM) oraz mgr Ewa Prądzyńska (Muzcum Narodowc \\. Szczecinie) przedstawiły aktualną sytuację etnokulturową Indian Kofan zc wschodnicgo Ekwadoru oraz zarys dzialalności misyjnej w tej grupie prowadzonej przez czlonkliw Summa Institutc of Languages. Prowadzcnic ohrad dmich sc~ji azjatyckich przcjął dr M. Kairski. Problematykę łudów tubylczych w Indiach podj<\ł w swoim wystąpicniu dr Dagnoslaw Demski (IEiAK PAN). Glównym \\ątkiem wypowicdzi hyło ukazanic różnic i cech wspólnych ludności plemiennej i chłopskiej na przykładzic grupy Warli z indyjskicgo stanu Maharasztra. Następny zabral głos mgr Przemysław Hinca (ILiAK UAM). Rdercnt omówil trudności jakie napotykają plemienne społeczności pastcrskic na ohszarze Ilimaląjów indyjskich w odniesieniu do sytuacji zaistniałej po tragicznym trzt;sieniu ziemi w północnej cz..,:ści stanu Uttar Pradesh. Pracownik poznańskiego oddziału IEiAK PAN. mgr Rafał Bcsztcrda. ząiął się obrazem współczesnych zmian wśród Kanaurów ze stanu flimachal Pradesh. Prohlem rozpatrywany był w odniesieniu do zmian gospodarczych. które staly się hodh:cm do wiciu przeohrażeń społecznych z.aistniałych w omawianej grupie. Druga sesja azjatycka w główncj mierze dotyczyła obecnej sytuacji uchodźców tybetańskich w Indiach. Organizacj;; i funkcjonowanie osiedli uchodźstwa tybetańskiego w indyjskich Himalajach om(miła mgr Anna Urhariska (fAiEK PAN). Swoją wypowiedź poparła nąinowszymi danymi statystycznymi oraz własnymi obserwacjami z tegorocznych badań terenowych. W wystąpieniu Agnieszki Oleśkowicz-I'opicl (IEiAK UAM) poruszona została kwestia postrzegania zachodniego stylu i.ycia \\śród mlodcgo pokolenia Tybetańczyków pozostających na uchodźstwie w Indiach. Scsja dotycząca ohsl.aró\\· Syhcrii i Arktyki. obejmująca cztery wystąpienia. kończyła dwudniowe ohrad~. Ogólną sytuacj.,: elnokulturową poszczególnych ludów Arktyki zamieszkujących Europ,,:. Azj;; oraz oha kontyncnty Ameryki zaprezentował dr Piotr Klatkowski (IEiAK UAM). rematyka zawt;i.ona już tylko do jedncj społeczności była kontynuowana przez prof. dr hab. Ewę Nowicką (IS UW). Na prl.ykladzie Koriaków autorka przedstawiła kształtowanie się elementów tożsamości etnicl.l1cj w konfrontacji l. postrzeganiem ich przez społeczności sąsiadujące, takie jak Itelmcni luh h\enkowie. Kolejny prelegent Lukas/. Smyrski (KEiAK UW) przeprowadził zwięzłą analizę proccsu kształtowania się tożsamości na obszarze południowej Syberii. Natomiast Wojciech Lipiński (KFiAK UW) omówił problcmy stojące przed stowarzyszeniem Małych Ludów Północy. tworzonym przcz. 26 grup zamieszkujących Jakucję. Konli;rcncję z.akoliczył Jarosław Derlicki dziękując uczestnikom obrad. Zaznaczył, iż podczas dyskusji nic zdołano zdcłiniować określeń ..tubyłezość" czy "rdzenność". ałe zdano sprawę z wiciu terminologicznych nicjasności. W perspektywie wielu wystąpień okazało się. iż problematyka tub~ łezości I.rói.nicowana jest regionalnie. bowiem każdy prelegent przedstawiał ją uwypuklając odmienne krytcria. Podsumowując obrady .I. Dcrlicki stwierdził, ił. kwestię tubylczości powinno si;; odnosić indywidualnie do każdej społeczności z osobna. �Atutem tego spotkania była możliwość zapoznania się z temalyką prac prowadzonych w różnych ośrodkach antropologicznych w kraju. Należy zatem mieć nadzi<:ję. ż.: konf.:rencj.: o podobnym charakterze będą się odbywały cyklicznie, co zapewn.: przyspi.:szy wymianę doświadczeń w środowisku etnologów zaangażowanych w problematykę ludności tuhylcz.:j różnych regionów świata. l)r~('myslaH' !linea KATEDRA ETNOGRAFII/ANTROPOLOGII UNIWERSYTETU W SANKT PETERSBURGU - WAŻNY OŚRODEK KSZTALCENIA ETNOLOGÓW W ROSJI W roku ł964. kiedy po raz picrwszy przyjechałem do ZSRR i dotarłem do ówczesnego Leningradu, nie było tam uniwersyteckiej kat.:dry etnografii. Krótki wyjazd z rami.:nia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturow.:.i UAM do S. Petershurga \V dniach 10-17 cz.:rwea 1999 roku. drugi mój pobyt w tym mieście. znalazł jUl. oparcie w działająecj na tamtejszym uniw.:rsytecie Katedrze. Za pomoc i zainteresowanie dziękuję kierownikowi Kat.:dry pror. A. W. Ciadło oraz prof W. J. Gusiewowi. Uzyskałem nic tylko możliwość zapomania sit; z nie znanym mi dotąd ośrodkiem etnologicznym. Przekonałem się, Ż.: na terenie. na którym dotąd wi.vano uprawianie etnologii raczej z instytutami Akademii Nauk, pojawi/o się siln.: dąż.enie do umocnienia i rozszerzenia dzialnlności i liczby uniwersyteckich katedr etnologii/etnogralii. Innym. nieznanym mi dotąd elementem w obrazie etnologii w Federacji Rosyjskiej. jesl li/ialalność Slowarzyszenia Etnograf(l\\' i Antropologów Rosji (Assocjacija etnografo\\ i antropologow Rossii). utworzonego w roku 1991. przełamująecgo hariery instytucjonalne dziel,\ee etnograli')\\; i tWllr/ącego możliwości dyskusji. m.in. nad rozwojem uniwersyteckiego kształcenia etnograli'm. Przez długi okres na ogromnej przestrzeni Związku Radzieckiego pracowaly jedynie d\\a uniwersyteckie ośrodki etnograficzne. Były to Katedra Etnografii I Jniwc:rsyldu Moskiewskiego. którą przez długi okres kierował S. J\. Tokariew. zastąpiony póiniej przez Ci. Markowa i W Pimiellowa oraz Z<iklad Etnografii Uniwersytetu w Tbilisi. którego załoiycidem i widoletnim kierownikiem był G. Czitaja. Obydwa te ośrodki przygotowywały etnograli.iw w ramach specjalizacji na Wydziale Historycznym: w Thilisi bylo to studium archeologii. etnogralii i historii sztuki. na którym speejalizaej<; w zakresie etnografii wyhierano po lrzecim roku studiów. Jakiż kontrast z sytuacją w Polsce z jej licznymi. od dawna. katedrami i instytutami etnologio.nymi. Na wielu innych uniwersytetach w ZSRR wykladano etnogratit; jedynie jako naukt; ponlOcnicz'l historii. koncentrując sit; przede wszystkim na historii spokczelistwa pierwotnego. I~rak etnografów z wykształceniem spccjalistycznym. dotkli\\y \V republikach z.\\i'Vkowych. uz.upcłniano doksztaleąiąc glównie historyków i filologów na aspiranturach \\ ośrodkach Akademii Nauk. najcht;tniej w Moskwie i Leningradzie. Katedra Etnografii i Antropologii na Uniwersytcei.: w Leningradzie powstała w roku 1968. W historii Uniwersytetu poprzedzały ją wykłady z etnologii L. J. Szternherga. W. Ci. Bogomza iD. K. Zielenina ... prywatnego" docenta na Uniwersytecie jeszcze sprz.eJ I wojny światowej. Uniwersyteckie kszlałeenie etnogratiiw przerwano jednakże w Leningradzie na pocz'ltku lal 50. Wznowienie studiów etnograficznych i utworzenie Katedry "tnogralii w roku 1968 hylo dz.idem Rudol f'a rerdynandowicza !tsa ( 1928-1990). Tragiczne było dziecir'lstwo tego uczonego. Urodził sit; w rodzinie estor'lskiego emigranta politycznego z ówczesnej Estonii. który w ZSRR kierował powiall)w,\ Cl.c-Ka. W roku 1937 rodzice jego zostali areszlowani: ojciec rozstrzelany. a matka osad/Ona \\ ohozie. Rudolf' wraz z hratem zostali wziyci do domu dziecka. W roku ł 944. ściągnit;ty z domu dziecka. staie sit; słuchaczem kursów aktywu komsomolskiego przy Komitecie Centralnym KOlllunistyuncj Partii Estonii. organizowanych pod Leningradem. St'ld /Ostał skierowany do zajt;tego przo Armit; Czerwoną Tallina. w którym tworzy szkolne organizacje komsomolskie. Oddclegowany na studia uniwersyteckie do Leningradu. specjalizuje się w historii Chin i innych kraj\lI\ Dalekiego Wschodu na Wydz.iale Wschodnim. �253 1'0 zakOliC/ćniu studió\\ nic wyjeżdża, jak inni z jego roku, do Chin. Przeszkadza pochodzenie, jest przecież synćll1 ..\\Toga ludu'". Nie pomaga list napisany do Stalina. Jak sobie radził, wc wszystkidl tych latach. ze stosunkiem do rodziców? Ostatecznie znajduje pracę w bibliotece Wydzialu Wschodniego Uniwasytctu. W roku 1952 przyj<;ty został na aspiranturę w Instytucie Etnogratii AN ZSRR. po jej zakończeniu staje si~ jego pracownikiem. W roku 1968 zatrudniony został na Uniwersytecie, gdzie na pustym micjscu tworzy Katcdrę, zresztą z poparciem J. Bromkja, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii AN ZSRR. Związków z Instytutem jednak nie przerywa i w roku 1983 powołany zostaje dodatkowo na kierownika jego Oddziału w Leningradzie. Ważnym kićrunkiem zainteresowań naukowych R. F. ltsa był Daleki Wschód. Z tego zakresu publikuje cal y szćreg artykułów oraz książkę /fistoria etnic=na poIlIdnia Wschodniej A:ji, Leningrad 1972. Kierl)\\'anie Katedrą i dydaktyka uniwersytecka zwraca uwagę uczonego na teori~ i metodyk~ etnografii. Przygotowuje "IJrowad:enie do etnografii, wydane w Leningradzie \\ roku 1974 i 1990. Byl ponadto autorem wielu prac popularnonaukowych i. rzecz raczej wyjątkowa. utworów z z.akrcsu literatury pi~kncj. nasyconych informacjami historycznymi i etnografieznymi. I'rzedst<l\\'ienie tak stosunkowo obszernej informacji o życiu R. F. ltsa znajduje uzasadnienie nic tylko w jcgo tragicznym łosic, z.reszt,! dzielonym z wieloma z jego pokoknia w ZSRR. Związam: jest ponadto z jcgo znaczeniem w środowisku etnologicznym S. Petersburga, w którym nadal silny jest kult tego uczonego. A. W. Cladło, następca R. F. ltsa na stanowisku kierownika Katedry. napisał "Autorytet R. F. Itsa jako badacza. a także jako organizatora działalności nauko\\ej, był w latach 80. praktycznie absolutny" (A. W. Gadlo. Etnograf K jubilieju Rudolfa Fierdil/atldml'ic=a Itsa ... Sankt Pictierburgskij Uniwiersitiet"' ł 998. nr 20, s. ł I). Od roku 1992 Katedr'l Ftnogralii A. W. ('aLlło. spćcjalista \\ zakrcsic i Antropologii Uniwersytetu ćtnologii Kaukazu. Katedra w S. Petersburgu zatrudnia obecnie kieruje prof siedmiu pra- cO\\ników na pelnych dalach i kilku innych na cz\=ściowych. Na studiach dziennych, wieczoro\\ych i zaounych kvtalci si~ ok. IW studentów, studiujących pięć, a na studiach wieczorowych i zaoc.mych vcść lat. Program studiów ohejmuje dużą liczbę obowiązkowych zaj\=ć. nie tyko l. zakrćsll ctnogralii!ctnologii ale również dyscyplin pokrewnych (li.llklorystyki, socjologii, psychologii. lingwistyki) i tradycyjnie związanych z etnologią. takich jak antropologia fizyczna. Przedmioty ćtnologiunć to. poza" Wprowadzeniem do etnografii". także kursy etnografii kontynentalnej i regionalncj. historii dnogralii krajowej i zagranicznej. sztuki ludowej, z metod badali tcre\ll)\\'~ch. rozbudowanc I.aj~cia ze hódloznawstwa etnograticz.nego. w tym z archiwistyki i nllućalnictwa dnografieznego. sćminaria. Ostatnio. tytulem eksperymentu, wprowadzono przedmiot .. Melody kombinatoryczne i statystyczne w etnogralii". Obowiązują praktyki micsięcznć po kai.dym roku studi{)\v, zarówno (acnowe, jak i muzealne. W ramach Wydziału Historycznego. którego cz~ści'ljćst Katedra. prowadzona jest takż.e aspirantunL kończąca niem stopnia kandydata nauk (pięć micjsc dla etnograf{)w), a także "doktorantura", na uzyskanie stopnia doktora nauk. stanowiącego odpowiednik naszej się uzyskapozwalająca habilitacji. Katedra, podohnić jak cały Uniwersytet. pracuje w trudnych warunkach lokalowych (niedostakk pomieszczdl i potrzehy remontowc) oraz braku środków linansowych. Wynagrodzenia pracO\\I1ikó\\ i stypcndia sludent{)\\· są bardzo niskie. a obciążenia dydaktycz.ne kadry nauczającej kilkakrotnić wyi.s!.ć od obowiązujących na naszych uniwasytelach. Mimo trudności. dzięki zdohy\\ariym grantom badawczym, udaje się utrzymać praktyki terenowe obowiązujące po pierl'sz.) m. drugim i trzccim roku studiów. W przeszłości praktyki te prowadzone były w różnych micjscach da\\nego ZSRR Dzisiaj, ze względu na koszty i odczuwane tendencje separatystyczne. koncentruj'l się \\ pMnocno-zachodniej Ro~ii. a w szczególności w obwodzie leningradzkim (taka na/wa nadal obO\\i<v.uje) i w pskowskim. Po praktykach każdego roku organizo\\ane S'l kon!'crcncje terenowych. Możliwości uczycieli aspirant{)\\ i poziom uniwersyteckich, pracy i studentów. Katedry ale równicż \\ środ()\\ isku. W tym zakn:sie Katedra służące określone zasohami Unogratii prezentacji i ocenie są nic tylko jakością kadrowymi i wartością i Antropologii materiałów z badań i zaangażowaniem materiałów \\ S. Petcrsburgu na- naukowych nie ma sobie �254 równych w Rosji. Na wykłady zapraszani są na Uniwersytet pracownicy Muzeum Antropologii i Elnogral1i im. Piotra Wielkiego, oddzielonego w roku 1992 od Instytutu Etnologii i Antropologii im. Miklucho-Makłaja Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie oraz Rosyjskiego Muzeum EtnogralIcznego. znanego ze starych i bogatych zbiorów muzealnych. Tu znąjduje się bezcenne archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz wielkie biblioteki. Warunki dzialałności naukowej i dydaktycznej. tworzone przez środowisko. są lepsze niż w jakimkolwiek innym mieście. Dzisiaj w Federacji Rosyjskiej. obok katedr etnologii w S. Petersburgu i Moskwie. etnologów kształcą uniwersytety w Omsku, Kazaniu i Jekaterynburgu. Powołanie katedr i studiów ctnologicznych przygotowują uniwersytety w Rostowie i Eliście. Uniwersyteckie kształcenie etnologów stało się przedmiotem konferencji specjalnie w tym celu organiz.owanych (m.in. kontcrencja ..Etnogratia a kształcenie etnograficzne" w roku 1998 na Uniwersytecie w S. Petersburgu). dyskusji na zjazdach Stowarzyszenia Etnografów i Antropologów Ro~ji oraz artykulów (por. choćby A. Eltimowa. The Stale of the Discipline in Russia. Interviews with Russian .·Inthrop%gists . .,Ameriean Anthropologist" t. 99 (4). 1997, oraz L. G. Alieksandrienkowa. Opyt priepodawanija etnografii Amieriki ... Etnograticzeskoje obozrienije" 1999, J). Rozwój etnologii uniwersyteckiej odbywa się bez wzgłędu na poszerzanie się zakresu oddziaływania innych nauk społecznych. takich jak socjologia i. dość nieoczekiwanie, kulturologia. zajmuj<tca miejsce zwalniane przez tilozotię marksistowską. naukowy komunizm i historię Partii Komunistycznej oraz korzystająca z kadr likwidowanych dyscyplin. Wzrost liczby katedr etnologii stal się moiJiwy dzięki przede wszystkim osłabieniu administracyjnego kierowania nauk<t i szerszcj autonomii uniwersyteckiej. sprzyjających rozluźnieniu relacji między liczbą miejsc na studiach a zakładaną liczbą miejsc pracy. Uniwersytety skłonne są w tej sytuacji odpowiadać na potrzeby środowisk lokalnych i młodzieży starąiącej się na studia. Popularność etnologii z kolei bierze się z poszerzcnia jej zakresu. Z dyscypliny stanowiącej przcz wiele dziesięcioleci nauk.,: pomocnicz'l historii przekształciła się. w wyniku starań etnologów rosyjskich i oddziaływań zachodnich, w dyscyplinę o różnych orientacjach teoretycznych. uczestniczącą w rozwiązywaniu złoi.onych problcmów społeczno-kulturowych i politycznych. S. Czeszko, redaktor czasopisma ..Etnograticzeskoje obozrienije". stwicrdził: ..Pierwszą rzeczą. która powinna zostać wprowadzona, to więcej katedr antropologii na uniwersytetach w całym kraju" (A Elfimow. op. cit .. s. 780). 7.hiRl1iewJasiewic:: KULT GÓRY KAlLAS I JEZIORA MANASAROWAR. WYBRANE ZAGADNIENIA Z BADAŃ WYł'RA WY ETNOLOCiICZNE.I ..KAILAS'98" Wyprawa etnologiczna .,Kailas·98" została przygotowana przez Annę Urbańsk<t z Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnołogii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz przez studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii KulturOlvej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Cclem wyprawy było zebranie materiałów do kilku tematów Iwi<tzanych z kultem mit:isca. kulturą tybetańską oraz współczesnymi przemianami w diasporach tybctańskich na terenic Himaląjów. Wyprawa trwała od 26 lipca 1998 do 17 lutego 1999 roku. Pełny udział w niej wzięły cztery osoby: Anna LJrbatiska (opiekun grupy), Agnieszka Oleśkowicz-I'opiel. Ałona Susłowa oraz Dariusz Sowul (od 26 września). Ponadto dwóch studentów. Wojciech Choros7.ewski i Marcin Wawrzyniak. przez dwa miesiące (październik. listopad 1998 roku) przeprowadzali badania jako grupa samodzielna. Badania mialy charakter sondażowy. zostały przeprowadzone w następujących mi<-:iscach: Dharamsała - McLeod Ganj w Himachal Pradesh (Indie). Leh i Choglamsar w Ladakh (stan Jammu & Kashmir. Indie). dolina Kathmandu (Nepal). rejon Kailas - Manasarovar w Ngari (Tybet Zachodni). okolice Lhasy w Tsang eryhet Centralny). dolina Yarlung (1')'- �255 bet Centralny). Darjeeling w Zachodnim Bengalu (Indie), okolice Gangtok we Wschodnim Sikkimie. Rabangla w Zachodnim Sikkimie (Indie). Ponadto grupa odwiedziła takie miejsca związane z tybetańsk'l i buddyjską kulturą, jak: Bhodgaya. Varanasi i Sarnath (stan Bihar, Indie) oraz Lumbini i Pokhara (Ncpal). Materialy zebrano do następujących tematów: kult miejsca i zjawisko pielgrzymowania \V kulturze tybetańskiej zc szczególnym uwzględnieniem góry Kailas i jeziora Manasarovar w zachodnim Tyhccie: wply\',' kultury euro-amcrykańskiej na mlode pokolenie Tybetańczyków na uchodJ.stwie i ich wyobrażenia o zachodnim stylu życia: turyści zachodni w Himalajach i Tybecie: obozy uchodźstwa tybetańskiego w Himaląjach - organizacja, funkcjonowanie i problemy współczesne: obecna kondycja świątyń buddyjskich w Tybecie: problemy społeczno kulturowe zwi,vane z sinizacją Tybetu. Cele wyprawy zostały osiągnięte. Zebrano znaczącą ilość materiałów niezbędnych do dalszych prac gabinetowych. które zaowocują zapewne szeregiem artykułów etnologicznych oraz pracami magisterskimi studentów, a także opracowaniem monograticznym. Na zgromadzony material skladają się wywiady kwestionariuszowe i rozmowy (prowadzone były po angielsku. jeśli rozmówca wladał tym językiem. lub za pośrednictwem tłumacza angielsko-tybetańskiego), notatki z obserwacji. kwerendy w bibliotekach i archiwach (Biblioteka Rządu Tybetańskiego na Uchod/.stwic. Archiwum Tibetan Refugee Camp I'.' Choglamsar - Ladakh. Biblioteka Centre for Nepalese and Asian Studies w Kirtipur - Nepal, Biblioteka Triphuvan University w Kirtipur - Nepal. Archiwum Tibet House w Kathmandu - Nepal. Archiwum Tibetan Handicraft Centre \\. Lalitpur - Nepal. Archiwum Tibetan Youth Club w Darjeeling - Indie. Archiwum Tibetan Settlement w Rabangli - Indie). wreszcie tilmy i przeźrocza. Zebrano również dużą ilość materiałów drukowanych lokalnie i rozprowadzanych w diasporze tybetańskiej. Przy okazji przepro\\adzania badań na określone tematy, zebrano wiele informacji dotyczących zagadnień pokrewnych. W tym omówicniu zasygnalizuję jeden z tematów, a mianowicie: kult Góry Kailas i Jeziora Manasarowar. Wywiady na temat kultu miejsca. prowadziłam w Tibetan Refugee Centre w Choglamsar i wśród Tybetańczyków z tzw. społeczności rozproszonej w Leh - Ladakh, w Tibetan Handicraft Centre w Lalitpur - Nepal. w rejonie Góry Kailas (tyb. Kang Rimpocze) i Jeziora ManasarO\var (tyb. Tso Mapham) - Tybet, w Tibetan Refugee Centre w Darjeeling - Indie, \\ Gangtok i w Tibetan Settlement w Rabangli - Sikkim. Wyprawa zakończyła się w lutym 1999 roku, materialy są w trakcie opracowywania. Już teraz można stwierdzić. że konieczne są kolejne. pogłębione badania dotyczące kuhu Kang Rimpocze i Tso Mapham. szczególnie w okresie szczytu pielgrzymkowego. tj. w mąiu - czerwcu dla TybctańCl.yków OT<lI IV sierpniu - wrześniu dla Hindusów. W 1998 roku. ze względu na tragiczne IV skutkach lawiny błotne. które pochłonęły ponad trzysta ofiar. w tym większość indyjskich pielgrzymów, nic bylo mi dane uczestniczyć w hinduskiej yalrze (pielgrzymce). Le względu na okoliczności władze indyjskie przerwały pielgrzymkę. Dotarłam do góry 19 października, w okresie, kiedy już tylko pojedynczy Tybetańczycy odbywali khorę (okrążanie świętego miejsca). spiesząc się przed nadejściem zimowych opadów śniegu. Udało się szczęśliwie przejść trasę wokół góry tuż przcd opadami śniegu. Góra Kailas (6714 m n.p.m.). po tybetańsku zwana Kang Rimpocze (Śnieżny KI"inot), znajduje się w południowo - zachodnim Tybecie, w prowincji Ngari, na terenie ChiI1skiej Republiki Ludowej. Na południe od niej rozciąga się Jezioro Manasarowar, po tybetańsku Tso Mapham. Góra i jezioro należą do naj świętszych miejsc dla hindusów, dżajnistów i Tybetańczyków. zarówno z blin. jak i szkół buddyjskich. Góra Kailas utożsamiana jest z mityczną Górą Meru występującą już w hinduskiej "Vishnu Puranie" 200 lat przed Chr.. której korzenie sięgają tradycji sumeryjskiej. Meru tu serce azjatyckiej kosmologii religijnej. to centrum świata, a-r:ismundi. pępek ziemi. miejsce. w którym powstał świat i uporządkował się chaos. Mityczny obraz Meru przedsta\\ia górę zakorzenioną w siódmym piekle. a sięgającą najwyżej położonego nieba. Cztery t\\'arzc góry. to Cltery strony świata, każdej przypisany jest odpowiedni element, kamień, i:ywiol. kolor. zwiem;. Utożsamienie góry Kailas z Meru występuje już w eposie Ramajana. Hinduska tradycja sięga więc dwóch tysięcy lat, a oddawanie czci temu miejscu i odbywanie doń �256 pielgrzymek,· zwanych yatra, znane jest od około tysiąca lat. Kailas dla hindusów to siedziba tron boga Śiwy - Niszczyciela i Retormatara. Śiwa wyobrażany jcst jako siedzący na szczycic w pozycji lotosu, nagi, medytujący, którego ciało pokryte jest popiołem. Ukazywany jest również w mniej surowej formie ze swą małżonką Parwati, siedzącą mu na kolanie. Wich: legend opowiada a przybywaniu bóstw do tego wlaśnie miejsca, by złożyć hold Siwie lub uczestniczyć w uroczystości, np. w weselu Siwy z Parwati. Góra Kailas. nazywana w literaturze "tronem bogów", "pępkiem świata", to miejsce. w którym bóstwo przybiera ziemską fi.lnnę w postaci góry. Także obszar wokół szczytu jest siedzibą bóstw. świętym miejscem. Indyjska tradycja pielgrzymowania do góry Kailas związana jest z fllktem traktowania Himaląjów w całości jako miejsca naznaczonego przez bóstwa i duchy. Kailas. ze względu na swe mitologiczne odniesienia - tron Śiwy - jest w tym przypadku miejscem najważniejszym. nąjświętszym. Potęguje to niedostępność terenu. surowość klimatu i nictypowy kształt szczytu. Podstawa góry znajduje się na wysokości około 4700 do 5200 m n.p.m .. gdzic ciśnienie spada średnio do 510 hPa. a temperatura we wrześniu moż.e spaść do minus 20 oC w nocy. Góra ma kształt kopulasty. z charakterystycznym. już z daleka widocznym jkbelll na południowej ścianie i poziomym trawersem mniej więcej na wysokości 6000 m n.p.m. Szczyt zawsze jest ośnieżony i góruje nad równą granią pasma Gang Tise Shan. Wielu hindusów pielgrzymuje do innych górskich sanktuariów. takich jak Badrinath, Kedamath. Gangotri. Yamunotri. Amamath, czy Vaishnodevi. Jednakże pielgrzymka do Kailas ma zupełnie inny charakter. Różni ją sposób przygotowania do niej. czas trwania. trasa oraz miejsce (Tybet). Ta yatra trwa 32 dni z Delhi do góry i z powrotem, z czego 24 dni to ciężki trekking przez Himalaje. Nąjważnicjszym punktem są dwie parikramy, czyli okrążenie świętego miejsca. Pierwszą z nich wykonuje się wokół góry. a drugą wokół Jeziora Manasarowar. Pielgrzymi podążają w kierunku zgodnym z ruchem wska· zówek zegara. Parikrwnę wokół jeziora kończy rytualna kąpiel w jego wodach. Wcdług Icgendy nazwa jeziora pochodzi od umysłu Brahmy (monas), który stworzył jezioro zc swej myśli. Obecnie, tzn. w cz.asach okupacji Tybetu przez Chiny. indyjska tradycja pielgrzymowania do Kailas została bardzo mocno ograniczona z przyczyn politycznych. Rząd chiilski zezwala na zaledwie trzystu pięćdziesięciu pielgrzymów indyjskich rocznie. przy kilkusetmilionowej populacji wyznawców sziwaizmu. Procedura wyboru pielgrzymów jest bardzo długa i kosztO\\"· na. Hindusi mąją prawo przekroczyć granicę chiilską tylko w jednym punkcie i w określonej porze roku. w zorganizowanej grupie. Trasa wiedzie z Delhi do Almory (370 km). pociągiem lub autobusem. Dalej autobusem przez Dharchulę do Tawaghat. skąd pielgrzymi wyruszają pieszo przez góry wzdluż granicy indyjsko-nepalski<;i aż do Taklakot w Tybecie. Z Taklakot podje7.dżają ciężarówkami do Darczen, wioski położonej u południowego zbocza Kailas. Najwięcej grup wyrusza w sierpniu i wrześniu, w czasie nasilonych opadów monsunowych i niebezpiecznych lawin błotnych. Trasa jest więc nie tylko bardzo trudna, ale i nicbezpieczna, czego potwierdzeniem była tragedia 1998 roku. Niestety, władzc chińskie nie zGwalają na przckraczanie granicy \\ innych miejscach. Dawnicj. przed 1959 rokiem, piclgrzymi mogli wkraczać do Tybetu łatwiejszymi przejściami w Himachal Pradesh i Ladakh. Tcrazjednak przcjścia te są zamknięte. W związku z ograniczeniami ze strony Chin. co roku \\ kwietniu indyjskic Ministcrstwo Spraw Zagranicznych ogłasza w telewizji i prasie rozpoczęci c zapisów na piclgrzymkę. Spośród milionów zgłoszeń wylosowywanych jest 350 nazwisk. Kandydaci dzieleni są na grupy 25-35 osobowc. Każda grupa ma swojego opiekuna - oficera przydzielonego przcz. Ministerstwo Spraw /.agranicznych. Następnie kandydaci przechodzą szereg testów i badań medycznych oraz prowadzą intensywny trening sportowy przygotowujący do długotrwałego wysiłku fizyczncgo w warunkach wysokogórskich. Oprócz dużych wydatków finansowych związanych z pielgrzymką. każdy musi zapłacić ok% 5 I5 USD za chiilską wize;:z pozwoleniem na wcjścic do Tybetu. Oplata ta jest prawie dziewięciokrotnie droższa niż kwota którą zapłaciłby Europejczyk za analogiczn) dokument. Powyższe trudności w znacznej mierze przyczyniąją się do zaniku lak niegdyś po\vszechnej tradycji indyjskiej. jaką byla coroczna pielgrzymka do Kailas iManasarowar. Wśród pielgrzymów indyjskich są również dżajniści. Święt'l górę naz.ywaj'j gór<j Ashtapada. Wcdług legendy, jeden zzalożycieli d7.ąjniz.l1lu.Rishabanatha, medytuj'lc pod szczytcm, osiągnąl tu duchowe wyzwolenie. Wyznawcy Mahawiry traktują więc to micjsce jako jedno z najważniej- �257 szych miejsc piclgrzymkowych i wraz z sziwaistami odbywają parikrwnę zaró,vno wokół góry, jak i jeziora. W tradycji tybclarlskiej góra Kailas znana była już w czasach istnienia starożytnego królestwa Szang-Szung w zachodnim Tybecie. Nazywana była Kang Tise i identyfikowano ją z mityczną górą na któnl zst~po\\'ali z nieba królowie i z której po swcj śmierci wstępowali z pollrotem do nieba. Dla Ilymaweów bon - religii stanowiącej synkretyczną formę tradycyjnej religii tybetailskiej opartej na szamanizmie z buddyzmem. a obecnie traktowaną jako piąta szkoła buddyzmu tybetańskiego. jest to najświc.;tsza góra Tybetu. siedziba boga Gekho. zwana Górą Dziewięeiopoziomowej Swastyki (l"ungdruk Gil Tseg), mityczną duszą calego świata. Swastyka. jeden z naj starszych symboli w dziejach ludzkości. dla wyznawców biin oznacza moc i potęgę. W mitologii biin góra pw;dst<t\\ianajestjako krysztalowy c::orlen (stupa). W XIII wieku n.e .. buddyjska szkola kargyll, silnie związana z tradycją Milarepy. rozwinęła centra medytacyjne wokół góry Kang Rimpocze i jeziora Tso Mapham. Nasilił się i upowszechnil kult lego obszaru i ruch pielgrzymkowy wśród Tybetańczyków. Pielgrzymowali tutaj nąjsłynniejsi lamowie. jogini. nauczyciele i arystokracja. Do XX wieku w porze od mąja do października rejon rozciągaj'lcy się od Kang Rimpocze do Tso Mapham byl centrum kulturalnym, religijnym i handlowym na dalekim zachodzie Tybetu. Tu krzyżowały się szlaki handlowe z Kaszmiru i Ladakhu do centralnego Tybetu i Chin oraz z Mongolii i Kaszgaru do Indii. Tu przybywali wielc)' jogini. myśliciele i tysiące pielgrzymów. W czasie okupacji chińskiej. II szczególności podczas Rewolucji Kulturalnej wiele tutejszych świątyń i klasztorów zniszczono. a wicś I)arczcn pr/.cmicni!<l sic; II' upadly. zdcmorali/owany kolchoz. Ruch handlowy zamarl, a pielgrzymkol\Y jcst na wyginięciu. Warto dodać. że idea świ.,:tej góry Kailas lIlana jest rÓ\Hlież w ludowych opowiadaniach sikhijskich i kaszmirskich. zapcllne dzi;;ki kontaktom handlowym. jakie mialy miejsce w tym rc:gionie geogralicznYI1l. W mitologii lybelUl'lskiej Kang Rimpocze jcst siedzibą. troncm Demczoga (Samwara - NąjI\y;i.sze S/.czc;ście) - bóstwa tanlrycznego. Wszystkie najświętsze góry Tybetu: Kang Rimpocze. Lapcli, Tsari. Amnye Maczen. są siedzibami Demczoga. ale Kang Rimpoeze jest nąjważniejszą. CZęSIObóstwo to jest przedstawiane w zjednoczeniu ze swym żeńskim odpowiednikiem Dordżc Phagmo. Posiada ona swój tron na malym szczycie Tidżung. przy zachodniej ścianie Kang Rimpoczt.:. Góra utożsamiana jcst z męskim aspektem tego bóstwa tantrycznego. a Tso Mapham zjcgo aspektem ;idlskim. Demczog i I)ordże Phagmo razem symbolizują dualizm współczucia i mądrości. kt(lry prOl\ ad/.i do duchowcgo oświecenia. Wokól głównego szczytu wyrastąią małe IIzniesicnia uwa;iane I.a I Ó bogirl adorujących Buddę - Demczoga. Wewnątrz góra jest mandalą Demezoga zapcinion'l 62 boginiami. Niektórzy rozmówcy uważali. że wnętrze góry wypełnia II calości sam Demczog. W Tybecie góry zazwyczaj s'l traktowane jako siedziby bóstw i z nimi utożsamiane. Przykładem mo;ie być góra Al1lnye Maczen w Armio (Tybct pólnocno-wschodni). Jest ona czczona jako mieszkanie najważniejSIego bóstwa tego regionu, Maczin Pomra. którego mieszkańcy Amdo uI\ażąją la opiekuna. Specyliczna pozycja gór w religii tybetailskiej związana jest z mitologią opisująC'l porz11ukowanie świata. /.iemia przytwierdzona jest przez góry. Są one rodzajem czopów powstrzymujących krnąbrne demony. Są rytualnymi sztyletami (phurbas) przekłuwającymi ziemię. Przytwierdzenie porz(\(lkujc chaos i pozwala kontrolować świat bogów i demonów I.a pomocą rytualól\. Jeśli owe ..kolki" trzymające ziemię są rozmieszczone w krąjobrazie symetr:-cznie. tworzą mandai;;. a co za tym idzie silne centrum obdarzone mocą czynienia pokoju i zapewniające bezpieczerlstwo. Najważniejszym przytwierdząjącym sztyletem w postaci góry jc:st właśnie Kang Rimpocze. ponieważ jest utożsamiane z górą Meru - osią świata. Jego okolicę interpretuje siy jako elemcnty mandali. Cztery źródła rzek wypływające z czterech stron góry: Tsangpo. Satledź. Indus i Karnali. potwierdzają symetryczność otoczenia. Góry. przytwierdzając ziemię. zapobiegaj'l szkodliwym i zaraźliwym działaniom demonów i bóstw. Jednakże w mitologii pochodzenie gór CZystojest Iwiązane z ich cudownym przeniesieniem na obszar Tybetu (legendy dotyczące Kang Rimpoeze. Amnye Machen. Tsipri - poludniowo-wschodnia część Tybelu centralnego). Dlatego glówny szczyt-tron bóstwa - aby nie uniósl się ponownie i nie wy- �258 zwolił złej mocy demonów. zazwycząj przytwierdzony jest przez mniejsze "czopy" w postaci małych szczytów z czterech stron góry. Taka struktura geologiczna pomaga wierzącemu rozpoznać naturalną mandalę i świętą siedzibę boga. Odbywanie pielgrzymki wokół świętego miejsca. zwane khorq, nie tyłko pełni funkcje typowe dla zjawiska pielgrzymowania. takie jak pokutno ekspiacy.ine. dziękczynne. adorujące itp .. ale również zakreśla obszar mandali - świętego miejsca - i niejako potwierdza istnienie mistycznych phurb przytwierdząiqcych świętą górę. określąjąc za każdym razem porządek świata. Czynność ta zapewnia w ten sposób nic tylko uzyskanie lask. wymazanie win i nagromadzenie zasług na lepsze przyszle życic. ale także utwierdza wierzącego w przekonaniu. że niszczycielska sila bóstw jest kontrolowana i przekształcana na użytek odprawiającego rytuał. Z Kang Rimpocze jest związanych wiele opowiadań legendarno - mitycznych wskazujących na niezwykłość miejsca i jego rangę w geografii religijnej Tybetu. uświycąiąc górę czy to przez łączenie miejsca z wielkimi postaciami historycznymi lub mitycznymi. czy też przez nadawanie temu obszarowi lub elementom z jego krąjobrazu cudownych mocy. I tak Kang Rimpocze traktowane jest jako miejsce szczególnie błogosławione przez Buddę Śakjamuniego. który w magiczny sposób miał przylecieć i medytować na szczycie. W buddyjskiej kosmologii tybetańskiej Kang Rimpoeze jest mandalą. na której szczycie znajduje się pałac Buddy. (ióra więc jest równocześnie pałacem Śakjamuniego. Jedna z legend opowiada. że Budda osobiście naznaczyl z czterech stron górę. zostawiając odciski stóp. rozkazując przy tym. ahy nikt nic ośmielił się przekraczać wyznaczonej w ten sposób granicy. wchodząc wyżcj. Istnieje przekonanie. że kto przekroczy ów trawers. ten rozbudzi gnicw Demczoga. Legenda o odciskach Buddy interpretowana jest również jako cztery kołki przytrzymujące góry w micjscu. W ślad Śakjamuniego przyleciało tu z południa pięciuset arhatów (ascetów. którzy osiągnęli doskonałość). Po zachodniej stronie szczytu znajduje się miejsce pełne kamiennych kopczyków ulożonych przez pielgrzymów. zwane Polem Pięciuset Bodhisattwów. Tu właśnie mieli medytować i doznać oświecenia. Po Buddzie medytował tu Padhmasambhawa zwany w Tybecie Guru Rimpoeze. Pozostawił po sobie odcisk w jaskini. w której przebywał. Najbardziej popułarne legendy zwi'lzanc są z XIwiecznym Milarepą. który mieszkał i medytował w tutejszych jaskiniach. Powszechnie jest znane wśród Tybetańczyków zarówno z Ngari. jak i z Tsang. Kham i Amdo. opowiadanie o rywalizacji między Milarepq - przedstawicielem buddyzmu. a kaplanem hon ~- Naru Blindziu. Wersji tego opowiadania jest wiele. Przytoczę dwie charaklerystyczne. Pierwsza jesl wersj'l buddyjską. Rogowic postanowili_ że kto pierwszy zdobędzie szczyt Kang Rimpocze. ten I.ostanie ..właścicielem" góry. a jego religia hędzie dominować. Naru Biind/iu eahl noc wjeżdż.al na swym hębenku nucąc pieśni szamańskie. Kiedy zbliżał się wschód słOliea kapłan był prawic na szczycie. Wtedy jeden z uczniów Milarepy. widząc to. obudził swego mistrza. hy ten się pospieszy/. gdyż może przegrać. Wtedy Milarepa ze spokojem dosiadl pierwszego promienia słolica i w jednej chwili znalazl się na szczycie. Kiedy Naru Bondziu zobaczył nad soh,! zwycięzcę, zapomniał o zaklęciu. bybenek stracił moc i kapłan zjechał na nim w dół. pozostawiając widoczną do dziś wielką rysę na południowej ścianie góry. Naru Bondziu hardzo siy póiniej żalił Milarepie. więc ten ulepił kulkę śniegu i rzueilją ze szczytu w stronę południowo-zachodnią. Powstał w ten sposób maly szczyt. zawsze ośnieżony. który należy do Naru Blindziu. Wersja hlin-po jest nieco inna. Wyścig wygral Naru Biindziu. To on hył pierwszy na szczycie, gdyż Milarepa zbyt ufal swym cudownym mocom. Zaspał. a kiedy się obudził było już za póino. Ale wjechał szyhko na promieniu słońca. a kiedy był blisko wierzchołka oślepi I promieniem kaplana hiin. który wypuściłz ręki swój szamański hybenek. Zszedł. hy go odnalóć. a \I tym e/.asie Milarepa podstępem zajął jego miejsce. Legenda ta tłumaczy dominację szkoly h.al",t;,1'1I \I rejonie gtH} i jeziora. Zdecydowana większość klasztorów należy do tego odłamu . .Jedyny klas/tor hlin-po to Zutulpuk Gompa przy wschodniej ścianie Kang Rimpocze. To mityczne wydar/.enie ma równocześnie potwierdzać zwycięstwo huddyzmu nad starszymi lilrmami religijnymi istniej,!eymi w Tyhecie. Wicie legend związanych jest także z poszczególnymi elementami krajobra/u naturalnego na zboczach góry. jak np. ze źródełkami. t/umacz'le ich genezę i specjalnc wlaści\\-ośei. Wzdłuż trasy pielgrzymkowej wokół góry znajdujq się trzy małe gompy - świ'ltynic będące jednocześnie mieszkaniami rezydujących tam latem mnichów. (;ompy I.osta!y zbudowane wokól �259 jaskill. naznaczon)ch \\czcśnic:iszą obecnością świętych. joginów lub bodhisattwów. Ciuku Ciampa. zali ićs/.ona na ~kak. naprzćciw zachodniej ściany Kang Rimpocze oraz Dirapuk Gompa w północno-zachodnim rogu należą do kargyupy. Po wschodniej stronie znajduje się wspomniana już ZUlulpuk Gompa. Ponadto pod południową ścianą góry są dwie świątynie: Gengta i Silung. Przy Dirapuk i Zutulpuk wybudowano kamienne baraki dla pielgrzymó\v. głównie indyjskich. oraz dla turystów zachodnich. którzy ze względu na rozrzedzone powietrze na tej wysokości nie są w stanic w jćden dzierl. jak w przypadku 1'ybetarlczyków. wykonać kllorę. Zazwyczaj potr/.ehują trzech. cztćrech dni. Na początku drogi. przy południowo-zachodnim narożniku. stoi wysoki larcel/. maszt z flagami modlitewnymi i błogosławionymi szarfami - kIlalami. Według kgendy. pierwszy larcen. zniszczony przez Chirlczyków. zostal zbudowany z drzewa. które wyrosło w centrum świata. na środku wyspy, w centrum jeziora Tso Mapham. Jego symholika axis 1ll1lndi jest bardzo klarowna. Obecny Wrc:en został postawiony prawdopodobnie na początku lat 90. Tyhctańczycy wicrz~\.jednak. żc ten tarc:::en także pochodzi od święlego drzewa. Każdy święty maszt na terenie świ~ltyń tybetańskich czy w świętych miejscach jest nawiązaniem do pierwowlOru spod Kang Rimpocze. Tuż obok znąjduje się kamienny corlen w kształcie tunelu. przez który każdy powinien przejść i pozostawić IN nim lub ohok niego swoją starą odziei. na znak wcjścia w świt;ly ohs/.ar. rozpoczęcia nowego. lepszego życia. Punktem kulminac)jnym kllOlTjcsl momcnt wcjścia na przełęcz Drolma La (5630 m n.p.m.). Jest to miejsce 108 Tar Opickunck. To onc dccydują o uczciwości i sku!cczności odprawianej pielgrzymki. Pielgrzymi wicrzą żc nicuczciwość może się zakOliczyć śmiercią w kamiennym tunelu. Na przełęczy wierni powieszają kIw/v i flagi. odmawiąją mantry. modlitwy i pozdrawiąją opiekunów przcll,:cz)'. Mil,:dzy przcłl,:cz'l a północną ścianą Gang Rimpocze znajduje się mały święty staw Ciaurikund. Prawo do zejścia i odprawicnia kllory wokół tego jeziora mają tylko ci. którzy oheszli górl,: trzynaścic razy. Według tradycji trzynaście kllor wystarczy do uzyskania lepszego następnego wcielenia. Wierz'lcy czo;sto jednak rohią o wiełe więcej okrążeń. nie tylko w pokucie za grzechy. ale takżc jako prośbę o czyjeś oświecenie luh lepsze życie. Niektórzy Tybetańczycy wykonują kllo!'ę poprzCl. c:::aklsal. Polega on na przyl07.eniu zlożonych rąk do czoła. ust i serca., a następnic rozciągnio;ciu sil,:na ziemi z wyciągniętymi do przodu rękoma i powstaniu. Czynność ta powtarzana jest wiclokrotnic. Mio;dzy jednym c:::aktsalel11 a drugim pielgrzym wykonuje trzy kroki. Tcn lizycznic cio;iki sposób oddawania czci w czasie pielgrzymki jest szczególnie ceniony II' Tybecie. Górzysty odcinek wokół Kang Rimpocze. liczący 55 km. Tybetańczycy pokonują II ten sposóh IV czasic dwóch do ośmiu tygodni w zależności od sprawności fizycznej. Jedna kllOYU c:::aklsal odpowiada trzynastu /wykłym okrążeniom. Warto dodać. że wyznawcy han okrążają górt; i jezioro w kierunku przcciwnym do ruchu wskazówek zegara. 1'0 ukończcniu picłgrzymki wokól Kang Rimpocze pielgrzymi odprawiąją khorę wokół 1'so Mapham. Pokonanie odległości około J 00 km po płaskim terenie ząjmuje tyle samo mniej więcej czasu. co wokół góry. przcd okupacją wokół jeziora było siedem świątyń. Zachowały się tylko trzy: Ciu Ciompa. (Jossul i Seralung. Dwie pierwsze zostaly w znacznym stopniu ograbione i zniszczone. Czwal1,j" Trugo Gompt; niedawno odbudowano. Obecnie odbudowuje się piątą z nich - ł.anghonę. Z jc/.iorem również łączy sit; wiele legend. Część z nich łączy jezioro z jego opiekuncm. górą. poprzcz /wi'jlki mitycznych zwierząt lub podzicmne rzeki. Powszechnie znane są opowiadania o /.Iotej rybic - malec. od której pochodzi nazwa jeziora. która zamieszkuje jego głębinę i ukazuje się tylko dohrym i oświeconym ludziom. by spełnić ich życzenia. Znane też S'l opowieści o pływających wyspach zabierąjących na przejażdżkę po jeziorze tylko ludzi czystego serca. Tyhetariscy lekarze uda wal i się nad brzeg jeziora. by zebrać tu specyficzny rodząj trawy i ziół. ..trójkolorowy piasek" leczniczy. kamienie. czy nabrać do pojemnika wody z jeziora o cudownych wlaściwościach. Starano się wyłowić małe rybki. które podane z wodą z jeziora miały hyć najlepszym lekarstwem dla kobiet mąiących problemy z porodem dzieci. Woda z jeziora przc/. I\ielc lat jcst przechowywana i używana jako cenny dodatek do łekarstw. Na zachód od Tso Mapham l.I1ajduje się jezioro Raksas (Raksal). które jest uznawane za symbol ciemności. a jego wody mają mieć moc trującą. Nie odbywa się tam pielgrzymek. W sferze wier/eniowo - mityC/nej jcst to przeciwieństwo 1'so Mapham i jego dopełnienie. �260 Obecnie ruch pielgrzymkowy nie usta!, ale jest zdecydowanie ograniczony w porównaniu do okresu sprzed pól wieku. Największe nasilenie pielgrzymek ma miejsce w m,~ju i czcrwcu. w okresie święta bóstwa Czenrezika. który w czasie pełni zstępuje na szczyt góry. Kaida święta góra przypisana jest do jednego z dwunastu zwierząt z kalendarza tybctańskiqw. Kang Rimpocze patronuje Koń. Tybetallczycy wierzą. że w Roku Konia wszystkie bóstwa i demony zamieszkują Śnieżny Klejnot. Dlatego co 12 lat następuje szczyt pielgrzymkowy do Kang Rimpocze. Tybetańczycy nawet z najdalszych krańców kraju i z zagranicy staraj" się \V tym czasie dotrzeć do góry. Pielgrzymka w Roku Konia obdarza szczególnymi łaskami. Dla Tybetańczyków podrói do Kailas łączy się nie tylko z dużymi wydatkami rinansowymi z oplacnniem chińskich POZ\\Oleń, ale również z utrudnieniami natury prawno-policyjnej. Niektórzy jednak ryzykują i podejmują pielgrzymkę bez zezwoleń. a często nąjkrótszym szlakiem ciągnącym się z Darczen do granicy indyjskiej i nepalskiej uciekąją do Dharamsali w Indiach (siedziba Dalaj I.amy XIV). Na zakończenie warto dodać, że w latach 90. zaczęla się rozwijać na Zachodzie i w bogatych krajach Dalekiego Wschodu turystyka religijna. Polega ona na organizowaniu wycieczek do Kang Rimpocze na konkretne święta buddyjskie. by odbyć khorę wokół góry i jeziora. Ponadto rozwija się również turystyka trekkingowa organizowana z Nepalu do Kailas. W krótkim omówieniu jedynie zasygnalizowałam problematykę badnń prowadzonych przez Pracownię Etnologii IAE PAN Oddział w Poznaniu. rcalizowanych również w czasie półrocznych hadali terenowych w Ilimaląjaeh i Tyhecie. il nna lJrhwlska 9. KOLOKWIUM MIĘDZYNARODOWEGO STOWAIVYS/FNłA NAD LADAKHIEM, LEH, INDII':. 25-27.0lU999 STIJDI()W Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów nad Ladakhicm (IAI.S - Inh:rnational Association for Ladakh Studies) jest organizacją skupiającą badaczy z wielu dyscyplin. kl()rzy w swoich pracach nawiązują do zagadnień związanych z regionem Ladakh (krainy Inanej również pod nazwą ,.Maly Tyhee). Głównym celem założenia IALS hyło ulatwienie kontaktów między osohami zainteresowanymi prowadzeniem badań w Ladakhu. Istotnym aspektem działalności wszystkich członków lAI S jest takie ukierunkowanie swych prac. aby przynosily one wyniki. które mogą być zastosowane w praktyce. Wiele z dotychczas zrealizowanych projektów dotYCl.yło studiliw I lakresu nntropologii kulturowej. W ramach tych działań szczególną uwagt; poświęcollo pO/,naniu buddyzmu. Począwszy od roku naukowców zrzeszonych 198 I. w nieregularnych odstępach cz.asowych. odbywai'! sit; spotkania II' IALS. Są one organizowane II (imnic kołokwium. Spotkania stll'a- rzaj'1 możliwość bezpośredniej wymiany informacji oraz przedsta\\ienia wyników studit"m prowadzonych w różnych dziedzinach nauki. Przedostatni zjazd odbył sit; IV 1<)<)7 roku \I Aarhus (Dania). Wszystkie referaty przedstawiane na kolokwiach S'\ publikowane II' serii sprawozdań. Każdy tom zawiera zbiór tekstów prac odczytanych na poszczególnych spotkaniach. W roku 1999 rolę gospodarza IX kolokwium IALS przej'll komitet organizacyjny w slolic~ Ladakhu - Leh. Jednaki.e realizacja całego przedsięwzięcia stała pod znakiem zapytania do lutego 1999 roku. Przyczyną byla eskalacja konfliktu granicznego II' pohliżu miejscowości Kargil (stan Dźammu i Kaszmir). Uczestnicy kolokwium niemal do ostatnich dni przed w)'lnaezonym terminem spotkania nie byli pewni. czy dojdzie do skutku. Sytuacja ta IIpłynęła na IJnniejszcnie liczby zgloszcll dniach sierpnia. IVjego picrwolnej. i potwierdzell komitet oticjalncj uczestnicllVa organizacyjny li--mnie. wśród z teh czlonkóll podjął dec)'ljt; IAI.S. Ostatecznie. o IOrganilO\\aniu II' pierwszych kolokwium �261 Obrady odbywały sic,:w sali szkoly prowadzonej przez misjonarzy z Kościoła Morawskiego IVLeh. Oficjalnie otwarcie kolokwium nastąpiło 25 sierpnia 1999. Gościem honorowym i otwieraj,te) m obrady była obccna królowa Ladakhu Diskit Angmo. Po wystąpieniu królowej głos zabrał dr Nmvang Tscring. przcwodniczący komitetu organizacyjnego w Leh i członek Komitetu IALS. który powitał wszystkich uczestników i gości. Dr John Bray. honorowy sekretarz IALS. przedstawi I trudności. z jakimi borykal sic,:Komitet przy organizacji 9. Kolokwium. Kolejnym mówq był Ilcnry Osm asIon - prezydent IALS pełniący tc,:funkcję od początku istnienia stowarzyszcnia. Po krótkim przcmówicniu wręczono mu kolejny tom sprawozdania, który poświęcono jcgo osobic. W tcn sposób członkowie IALS postanowili podziękować Sir Hcnremu Osmastonowi (ur. 1927) la ogromny wklad w prace związane z poznaniem rcgionu Ladakhu. Gości powitał równic/ paslor Elijah Gergan. dyrektor szkoły i pastor Kościola Morawskiego w Leh. Po przerwie zaprCi'.entowano krótki program folklorystyczny. podczas którego przedstawiono tańce i pieśni z Ladakhu oraz PIaskowy/u Tybetańskiego. Plan kolokwium obcjmował 9 scsji tematycznych. W ramach każdej sesji przedstawiono 3 do 5 referatów ograniczonych czasowo do 20 minut. Po zaprczentowaniu wszystkich tekstów dancj scsi i odbywała sic,:dysku~ja z udziałem gości. Po oficjalnym rozpoczc,:ciu obrad odbyły się odczyty w ramach dwóch sesji. Pierwsza z nich zostala zatytulowana ..Ladakh \\ kontckście lokalnym i globalnym". Rozpoczął ją John Bray. który mówił o niedawno opublikowanych w I3hutanie materiałach dotyczących osiemnastoIliccznej wi/yty bhutariskicgo lamy w Ladakhu. Kolejny prelegent Martijn van Beek, edytor Ilic,:kszośei publikacji IALS. porusl.ył problem marginalizacji określonych miejsc w Ladakhu \\zglc,:dem szybko ro/wijająeych sic,:du/ych ośrodków turystycznych. W następnym wystąpieniu Helena Norberg-Iłodge w oparciu o fakty omówiła wpływ globalnych przedsięwzięć ekonomicznych na gospodarkc,: i życic IV Ladakhu. To wystąpienie wywolało burzliwą dyskusję na zakończenie sc~ji. Po krótkiej przerwie rozpoczęto kolejną sesję pl. .,Miejsca historyczne". Tashi Dawa Tshangspa w krótkim referacie omówił wyniki własnych prób interpretacji rysunków naskalnych z doliny Nubra. Przygotowany przez Parveza Parwana wykład o historii Kargilu (tematu jak najbardziej wówczas aktualnego) zastal zaprezentowany jako ostatni w tej sesji. Pierwszy dzier\ kolokwium zakOl1czono pokazem przeiroezy przedstawiających zdjęcia wykonane przCl angiclskieh administratorów w pierwszych latach XX wieku. Pokaz został przygotOI~any przel. .lanet Rizvi reprezcntującą Institute of Ladakh Studies. Porównanie obrazów z przeszlo~ei ze stanem obecnym dało rzadko nadarznjącą sic,: możliwość uchwycenia zmian nie tylko architektonicznych. lecz tak/c kulturowych. Drugi dzieri kolokwium rozpoczc,:IO sesją dotyczącą edukacji w Ladakhu. Historic,: rozwoju instytucji edukacyjnych w Ladakhu zaprezentował Prem Singh .lina. Dl.ieje pierwszych misjonarzy morawskich II I.ahulu i Ladakhu przedstawi! wnuk jednego z nich. Christian "eyde. Treść pamic,:tników!\. II. Franckc'go. jednego I. misjonarzy morawskich. przytoczyła Gabriele Reifenberg. Był lO opis szkoly prowadzonej przcz mi~ionarzy w Leh. sporządzony w roku 1890. Jednab.e wyst'IPienicm. kt(lre wywolało najwięcej komentarzy w tej części kolokwium, było wystąpienie Tshcringa Samphela. pracownika oddziału Ministerstwa Edukacji. Przedstawi I on dane dotycz'lee obecncj sytuacji w szkołach Ladakhu. sposobów uczenia i ich skuteczności. Nast<;pna scsja ..Rytual i przedstawienie" obejmowała trl.y referaty dotyczące zagadnień j()lkloru II I.adakhu. Pierllv.a I.abrala glos Spalzes Angmo. w skrócie omawiająe przebieg tańca Baks. który staic sic,:coraz rzadszym c!cmcntem obchodów nowego roku tybetańskiego. PonieIlai. językami konlCn:ncyjnymi na kolokwiach tALS są jc,:zyk angielski oraz ladakhijski, kolejne lI)st'lpienic zaprClentollano w jc,:zyku gospodarzy. Ogólny opis kultury Dardów przygotowany przCl Sonama I'hunlsoga hył na bic/ąco tiumaezony przez Ravinę Aggarwal. Kolejny prelegent. \1ipham Otsal. przedst;l\I il prohlemy. jakie napotyka podczas prób zorganizowania grupy. która zajc,:labysic,:kultYllollanicm tradycyjnych przedstawień teatralnych. Sesja. II kl<')rejporuszano kwestie pozycji kobiet w spo!cczności Ladakhu, rozpoczęta została \1) stąpieniem Sonam Dolm). która omówiła kobiecy punkt widzenia zajęć rolniczych jako źródeł rol.woju. W nastlc'pnyrn wystąpieniu Dolma Tshering przygotowała sprawozdanie o dzialal- �262 ności i zamierzeniach Ladakhi Women 's Alliance. Ravina Aggarwal, ostatnia mówczyni tej sesji. przedstawiła zmiany pozycji kobiet w rodzinach tradycyjnych Ladakhu. Wieczorna sesja dotycząca historii i filozofii zostala zorganizowana w jednym z wielu polożonych wokół Leh karawan-serajów. miejsc, które obecnie spełniają rolę kompleksu turystycznego. Zaprezentowano dwa referaty. Pierwszy. przygotowany przez Loozanga Tsewanga. traktował o rozwoju teorii świadomości w pracach indyjskiego filozohl buddyjskiego Vasubhandu (żyjącego w V w. n.e.) oraz Zygmunta Freuda. Drugą przedstawioną pracą było przypomnienie legendy nawiązującej do bohaterskich czynów Gyąjunga Nagpo z królewskiej osady Stok. Pierwsza sesja ostatniego dnia obrad obejmowała prace prezentuj;lce różne /<Irmy tradycyjnej gospodarki. W tej części kolokwium znalazły się dwa polskie akcenty. Po raz pierwszy w historii IALS na kolokwium zostały przedstawione prace polskich badaczy. Fakt godny odnotowania. tym bardziej. że oba referaty w swej treści nie były bezpośrednio związane z obszarem Ladakhu. Gościnne odczyty dotyczyły regionu Kinnaur (położonego we wschodniej części stanu Himachal Pradesh). Wystąpienie Przemysława Hiney (IEiAK UAM) traktowało o pasterskich Iradycjach. jakie do dnia dzisiejszego zachowały się w Kinnaurze. Rafal Reszlerda (/AiE ()AN. Poznań) mówił o roli tradycji w sposobach interpretacji 7jawisk kulturowych na przykładzic tradycyjnej formy pszczelarstwa w regionie Kinnaur. Obie prace były oparte na badaniach tcrenowych przeprowadzonych w ramach wyprawy "Toward Asia 96/97". Jako trzcci prelegent IV tcj sesji wystąpił Toshihiro Tsukihara, gość z Japonii, który przedstawił efekty swoich prac w I'.akresie badań nad sposobami hodowli w Ladakhu. Na zakończenie przedstawiono jeszcze sześć referatów w dwóch sesjach obejmujących zagadnienia zdrowia IV Ladakhu oraz wpływu działań modernizacyjnych na spoleczność i kulturę. Podczas ogólnej dyskusji kończącej konferencję uczestnicy zgodnie stwierdl'.ili. ;ie sposób i tempo. w jakim przebiegąją praee członków IALS. b.,:dą w przyszłości dostarczały prz,emyśłanych rozwiązań i pomogą stawić czoła niekorzystnym wpływom szybko zachodzących zmian. Zwrócono uwagę. że szczególnie ważnym elementem działalności łALS jesl przygotowywanie materiałów i podręczników dla szkół podstawowych. których treść odpowiada rzeczywistości. zjaką stykają się na co dzień młodzi Ladakhijczycy. Zamknięcia konferencji dokonał John Bray. sekretarz IAL.S. Wyraził nadziej.,: ponownego spotkania w podobnym gronie na następnym seminarium. Ustalono wstępnie. :i.e gospodarzem kolejnego. 10. Kolokwium IALS. które zaplanowano na rok 20t)l, będzie Uniwersytet IV Oxfordzie. !'r::emyslaw /-linea � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81666bf4cf26ab4e4632d5f07eb325.pdf 061930a277ee701a22411e96940cc144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2076 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.183-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 HI. RECENZJE SlUdia Unologiun.: i Antropologiczn.:. l. 2. Kul/ury regionalne i pogranicza Katowice 1999. ss. 385. kul/urowe a .ilriai/onwii' ('Illicna. r.:d. Ir.:na Bukowska-Flordlska. Od 1997 ukazuj.: si.,: z inicjatyw y Zakładu Etnologii przy Filii UniwCfsytetu Śląskiego w Ciesz> nic rocznik ... Studia 1':UlOlogiune i Antropologicznc'". W tym roku Wydawnictwo Uniwersytetu Śhlskiego wydalo drugi tom lego periodyku. Ty tu! tomu Kullury regionalne i pogranicza kllllllrmr(' a .ill·lai/oll/o.i,"'etnlclla oddaje istotO; głównego problemu. osi tematycznej wszystkich 28 zawartych w rra.:y arlykult'l\\. Tom ten prezentuje dorobek konfcrencji. która odbyła się \\ Cieszynie jesieni,j 1996 roku pod hasłem ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionali/Jnu w spo!cezeństwach nowoczesnych". Zarówno tematyka konferencji jak i pn::zentll\\ anei pracy IhioJ'(l\\ej dowodzą. że \\ spółczesna etnologia coraz częściej odchodzi od trad)'C)jnego przedmiotu bad,u'l etnograficznych - kultury niewicikich. względnie izolowan) ch spokC/ności w siron.,: dykmatów wielkich. nowoczesnych społeczcństw masowych. których zasadniu,\ cech'l.iest permanentna zmiana społeczna i kullUrowa. Perspektywa ujmowania zia\\isk i procesó\\ kulturowych w ich ciągłym ruchu zdaje się dominować w tematyce oma\\ iancj pracy. Artykuly zostały pod/.idone na cztery cz<;ści. względnie jednorodne. z wyraźnie wyodrębniomi. Picn\sza nosi tytul Region. regionali~fI1 I pogranlee klll/lIrowe jako j'l rełlcksja Ireny BukO\\skiej-f'lon:óskiej na temat przemian kultur regionalnych \\ nO\\'oC/esnych spolcczclistwach. których obraz wewnętrzny ulcgł wzbogaceniu o no\\'e luh zmoderni/Owane wartości. AUlorka proponuje. by współczesna etnologia zajęła ,;it; nie tylko badaniem tradyeji. /miamj i modernizacją. ale także diagnozowaniem stanu degradacji spo!ccznej i kulturowej oraz konsekwencjami kulturowymi (ekologia kulturowa). funkcją tradycji w nO\vocz.:snym spo!cczeJistwie i na pograniczach kulturowych. Jerzy Damrosz dokonuje ,;~slematyki poj.,:ć i prohlemów w zakresie tematyki: wyznaczniki lokalno-regionalne i etniczne. usytuowane \v konkretnej prze:arl.eni społeczno-kulturowej w badaniach zróżnicowania kultury no\\oezesnych spo!cczeristw. Wyznal:zniki takie w sytuacji radykalnych zmian w sferze politycznej. gospodaruej i oŚwiaIO\\·o-kulturalnej mog'1 stanowić. jak zauważa autor. przedmiot dociekań elnologiuno-anlropologiu,nych dotycząC) ch kultur regionalnych i regionalizmów wc współczesn)ch SPO!cUdl,;t\\ach. gdzie nieuslannie ścierają się warslwy nowoczesności i tradycji. Micczysla\\ Trojan dokonuje refleksji na temat studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi. n) mi osiami lemalyC/n) prohl{,/Il blil/ml'C::l'. J{ozpoC/yna których interesuj'lcą perspektywę hadawczą może stworzyć skrzyżowanie dwóch płaszczyzn hada\\ezyeh: poslr/.eganie Luropy jako swoistego fragmentu układu globalnego, lub też plejady lokalnych mikrostruktur. ale lakże jako kontiguracji regionów. Swoislcgo przeglądu europejskicj literatury dotycz'll:ej sl.luki lucltl\\ej pod kątem regionalizmu dokonała Barbara Bazielich, prezentując różnorodn,( temalykę monografii z tego zakresu. Anna Szyfcr sformulowala pytanie. czy regiony pogranicza to grup> czy zhiorowoŚć. czy w dobic współczesnej można mówić o regionach. szczególnie na ob';l,arach poddanych różnorodnym wpływom kulturowym i ••ciŚnieniu racji politycznych". takich jak pogranicza. Dorota Simonides omówi la proccs renesansu .,małej ojczyzn)" i \\i<;ziach dla niej charakterystyemych. których podstawą są: wspólne dziedzictwo kulturO\\e i wspólne tradycyjne \\'arlości odziedziczone po przodkach. rodzinie. Pierwszy cykl tcma1\ [~czny kwiczy artykuł f/aheli Bukraby-Rylskicj anali/) zmieniaj'lccj siO; r/eu~ \\istości dzisiejSl.emu uJO\\ ieko\\·i. uwiklanemu lorka konfronluje zaloż.enia przesIaniem aksjologiC/nym. Drugi cykl artykul()\\ leordyczne nosi tytuł: poświęcony dysponuje nauka. \\' skomplikowany nauk o kulturze lder~enle zgodnie z takim tytu!cm. analizo; empirycznych zachodl.'jcych na pograniczach. /.e szczególnym zagadnieniu. jakimi narzędziami oraz jakich wskazań może ona udzielić nurt zdarzeń. W tym kontekście auz głoszonym i peenlkanie przC/ nie. jak to określa. kl/ltl/r /w pogranlc=ach i zawiera. egzemplifikacji procesów społeczno-kulturowych ukicrunkO\\anicl11 na Śląsk. To ukicrunkowanie �184 nie jest przypadkowe - wszak konferencja której pokłosie prezentuj..: olmmiana praca. odbywała się w sercu Śląska Cieszyńskiego. gdzie od czterech lat przy Filii Uniwersyktu Śląskiego runkejonuje i dynamicznie rozwija się kierunek etnologia. W swoim programie kierunek tcn. o nachyleniu antropologicznym. ale też zabarwieniu fillklorystycznym. deklaruje badania śląskoznawcze jako podsta\V~ swoich poszukiwań tcoretycl.llych i cmpirycl.llych. W tej części znajdziemy refleksję Urszuli Kaczmarek na temat dyfuzji kulturowej na pograniczu polskoniemieckim opartą na szezeeillskieh badaniach empirycznych na lemat charakt..:ru i siły proeesó\\ powstawania. adaptacji i przyswajania sąsiedniej kultury drugiego narodu. Zbigniew Jasicwicz pisze o lokalizmie i rcgionalizmie jako dwóch odmianach terytorialności w kontekście procesó\\ migracyjnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. gdzie więzi regionalne S'l fllktem społeczno-kulturowym. którego specyfika jest jednak jeszcze dosyć slabo l.aryso\\<lI1a. Najbardziej popularny w badaniach nad kulturą problem wielokulturowości podejmuje I\nna Barska. odnosząc go do Śląska Opolskiego. Szczególny wymiar wielokulturowości w tym regionie to. jak stwierdza autorka. postępujący proces wzajemnej akceptacji ludności rodzimej i nap/ywO\\ej. Tego samego regionu dotyczy opracowanie Marii Śmielowskiej. która podejmuje relleksję na temat kwestii narodowej na Śląsku Opolskim. pytając między innymi o toi.samość kulturową i identyfikacje narodowe Ślązaków. Również Urszula Swadźba prezentuje wyniki badań nad identyfikacją narodową i relacjami między kulturą polską a niemiecką na Opolszczyźnic. Omawiany cykl kończą dwa artykuły poświęcone Górnemu Śląsku. W pierwszym Marck S. Szczcpaóski wskazuje na cecby konstytuujące tcn rcgion jako skomplikowane układy społecznc oraz na clemcnty utrwalonej tożsamości regionalnej. na najnowsze oblicze regionu - wielokulturowość. Krystyna Kossakowska-Jarosz podejmuje problem badań ś/ąskoznawczych. cechujących sir,: nieobecnością zagadnień związanych z kulturą popularną. co nie pozwala. zdaniem autorki. na przyjęcie perspektywy uniwersalizującej. koniecznej w badaniach kultury tak spccyticznego regionu jak Śląsk. Artykuły zamieszczone w trzeciej części pracy. zatytułowanej Pr::vnale:':l1oś(-regionalna a .~wiadomośĆ' lo:':samo,~ci kul/lirowej i elnic::nej. można uznać za swego rod/.aju pogłębienie i uszczegółowienie omówionych wyżej zagadnień. Znajdziemy tu przedc wszystkim refleksje na temat różnorodnych wyznaczników tożsamości ctnicl.llej i kullurowcj. Różnc aSpekl) tej problematyki zawierają artykuły ks. Leona Dyczewskicgo. Roberta Szweda i Piolra W'lsala prezentujące wyniki badań prowadzonych na terenie Euroregionu Bug. Ks. L. Dyczewski pisze o elementach znaczących tożsamości kulturowcj rcgionu środkowo\\schodniej Polski. poszukując ich w dziedzinie wartości. miejsc i obiektów. \\ ydarzeń. osób i legcnd. opowiadań. zwycząjów. obyczajów i imprcz kulturalnych. Dystans między grupami etnicznymi analizuje R. Szwed. Autor ten podejmuje też rcfleksję na temat uwarUnkOWall postaw Polaków wobec Białorusinów. Niemców, Ukraińców. P. Wąsala poświęci I swojc opracowanie jeszcze innemu aspektowi badań prowadzonych pod kierunkiem ks. L. Dyczewskiego: funkcji lidera w społeczności lokalnej. Z kolei E. Kłosek podejmuje problcm tożsamości etnicznej śląskiej ludności rodzimej. ujmując tę tożsamość jako. z jednej strony. clement świadomości pOlOCZnej, a z drugiej. przedmiot naukowej refleksji. Małgorzata Michalska natomiast analizuje religię jako wyznacznik tożsamości etnicznej Polaków zaolziaJlskich. podkrcślając ważność funkcji społccznych i integracyjnych religii. Prezento\\any cykl kończy artykul ks. Franciszka M. Rosińskiego na temat roli duchowieństwa w kształtowaniu kultury regionalnej. zwlaszcza w najnowszych czasach. które zdają się sprzyjać działaniom duchownych na rzecz kultury. szczególnie regionalnej. Ostatnią część omawianego tomu komponują artykuły pod wspólnym tytulem Odrębności i ::ró:':nicowanie re/?ionalne. Opisują one to. co zapowiada tytul cz.;ści: róznorodność kulturową rozlicznych społeczności zjej wyraźnymi cechami kulturowymi. Cykl ten otwiera refleksja Teresy Smoliński",j na temat spo/eeznych inicjatyw folklorystycznych podejmowanych przez różne instytucje i towarzystwa regionalne na Śląsku Opolskim. Rysnrd Kantor pisze o kulturotwórczej. a zwłaszcza narodotwórczej roli regionalizmu podhalańskiego w kontckście hislorii ruchu podhalańskiego. Z kolei I\nna Brzozowska-Krajka analizuje podhalanizm i jego Illutaeję amerykańską jako swoistą formę jak najszerzej pojmO\vanej religii - swoistą kocgzystcncję religii wiar~ i religii wierności. Także kolejny szkic - Pa\\ła Schmidta - dolyczy Podhala i polskiego Spisza. �185 przeJawó\\ loi.sa1l1ości spolcezne.j \liśród mieszkańctJ\v regionów. a przede \\ szystkim przejawianej pr/.a nich wi.;zi I h:rytorium. miejscem. gdzie są u siebie. Iwona Kabzińska stawia pytanie, czy zróżnieO\\anie regionalne I.najduje odbicie w świadomości. j.;zyku, wiedzy potocznej mieszkmiców Bialorusi. czy lci. wśród różnych poziomów idcntyfikacji i typów wi.;zi o charaktcrze regionalnym. Kolejne dwa artykuły poświęcone są społeczności żydowskicj: Olga Goldberg~vlulkiewiCl. pisze o zróżnieowaniu regionalnym. z jego paradygmatem kulturowym, ludności żydowskiej zamieszkuj'lcej ziemie polskie, a Andrzej Peć zdaje relację z badań nad tożsamością społeczno-kulturową i.ydów polskieh w USA. Nie przypadkowo tom kończy relleksja Kazimiery i Jacka Wod/(H\i na lemat n:gionali7.mów w perspcktywie większość - mniejszość. Autorzy preLCilluj'l rói.ne rolumienia terminu regionalizm. ukazując najnowsze tendencje w rozumieniu tego zjawiska i w I.akresie d/.iałań podejmowanych wobee różnorodnych zbiorowości regionalnych. Ten szeroki \\achlarl prohlemów i zainleresowań. jaki podejmuje i wykazuje - jak wynika I pO\\ yi..s/ej prl'lentacj i - wsp()lczesna etnologia jest świadectwem, że dyscyplina ta przybiera postać nO\\'ouesnej dziedziny wiedzy o I.rói.nicowaniu kulturowym świata i jego przemianach. Stawia pytania i !tlrlnułujc hipotczy w zakn:sie daleko odbiegającym od swoich korzcni. tradye:-jnych kicrunk(H\ hadań. Wkraua na grunt wielkich nowoczesnych społeczeństw zabierąjąc głos \\ kwestii ich stahiliz.acji kulturowcj. ale przede wszystkim w kwestii przemian kulturowych. Relkksjc z,marte w prczel1\owanym lomie podejmuj,) dyskusję nad zagadni<:niem hędącym nieodł'lczn:- m clemenlem przemian w nowoczcsnej Europie. jak np. tradycyjne kultury regionalnc a nowouesność. pr/emiany ogólnosystcmowc. rewolucje. wojny czyli procesy kształtującc \\ pr/.eszlości i ohecnie ohlicz.<: calych czl;śei tcgo kontynentu. Jak w tym kalejdoskopie przemian sylllują sil; kullury regionalne z.e swoim wielkim bagażcm tradycji'? Czy mają szansę przetrwania i czy moi.na im to; S/ans.; stworzyć') Jakim przeobrażeniom ulegąią w kontekście przemian spoIecznych. polilycznych i ekonomicznych') Jakie wyzwania taka sytuacja LV sferze kultury stawia \\spólezesnej etnologii') Oto pytania. które wyznaczają wa/ny kierunek poszukiWali etnologiczn:-eh i kll')ry malazł wyraz \\ drugim lomie "Studiów Etnologicznych i Antropologicznych". Opraeo\\ania 1.'l\\arle w tej ważnej puhlikaeji na \viele postawionych wyżej pytań udzielają odpo\\i<:dzi. ale lei. \\skazuj'l kierunki przyszlych zadali i poszukiwań. Z wielkim pożytkiem dla etnologii hyłoby. jak moi.na prz.ypuszczać choćby po lekturze omawianej pracy. postawienie pytanie\. e/.y d/jedzina ta \\e \\szystkich ważnych dla świata kultury kwestiach nadąża z ich naL\\aniem. opisaniem. opatrzeniem refleksj'l teoret)'czml? Czy jest już gotowa do analizowania i \\yjaśniania istoty nowego por/e\dkU kulturowego w Europie. który jest wyraźnie stymulowany przez 110\\,1 fal.; etniczności. I. .iaką mamy do czynienia. szczególnie w naszym regionie tcgo kontynentu') Warto zapytać. cz.)' jcst dohrze przygotowana do tego. co prawdopodobnie stanie się punktem wyjścia i punktem dojścia etnologii przyszłości. a mianowicic: uporanic sil; z wielokulturowości,! ś\\ iata i \\ł'lC/.enie siO; w jej kreowanie poprzez szeroko pojętą i jak się wydaje niezhędną, edukacj.; clnologiu.ną !latina Rusek .. Danee krse:-. Studies", Wielka \\! maju t. 1-20. IlJ76-1996/1997. red. Roderyk Lange. Centre for Dance Studies. Brytania. 19lJ9 roku ukazal siO; pod redakcją Profesora Roderyka Langego pierwszy tom rocz- nika "Studia Chon:ologica". którego wydawc'l jest Instytut Choreologii w Poznaniu. Otwiera on no\\ą st:rię rocz.nik()\\ choreologicz.nycil. która zastąpiła wydawane przt:z Centre for Dance Studies (Jersey. Wielka nrylania) pismo zatytulmlianc .. Dance Studies". pod tą samą redakcją. \\! slJlnie \\ okresi..: od 1976 do 1997 roku ukazało się 20 jego tomów. Omówienic treści tomu d\\ udliestego. \\ całości poś\\i.;con..:go zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce, wraz I. krótką infonnacj'l na temat jego aUlora i zarazem redaktora calej serii. 7Ostalo opublikowane w tomie 82 . ..Ludu" (1l)l)X, s. :>2&-D2). Ie \\/ględu na istotną rolę rocznika .. Dance Studies" w rozwoju �186 studiów i badań nad tańcem. ze szczcgólnym uwzględnieniem perspektywy etnologicznoantropologicznej i kulturoznawczej. warto podsumować ten znac/.<lcy jakościOllo i ilościowo dorobek. Ramy recenzji nie pozwalają na szczcgółowe omówienie zawartości dwudziestu obszernych tomów, dokonamy więc przeglądu oraz krótkiej charakterystyki najistotniejszych zagadnień. odsyłąjąc przy tym zainteresowanych Czytelników do poszczególnych tomów i artykułów. Zakres tematyczny opracowań naukowych opublikowanych na łamach ..Danee Studies" jest bardzo rozlegly. Tom pierwszy oraz druga część tomu drugiego w calości zostały poświęcone zagadnieniom kinetogratii jako uniwersalnego systemu analizy i notacji rucbu ludzkiego. w tym ruchu tanecznego. Zdecydowana większość artykułów i monografii opuhlikowanych w ..Dance Studies" opiera się na analizie tańca II' konkrctnych kontckstach kuilUrowych na podstawie materiałów zebranych przez autorów w trakcie badań terenowych. Lokują si.,: one w ramach antropologii i etnologii tańca. tanecznej folklorystyki lub etnochoreologii, o wyraźnym nastawieniu empirycznym albo empiryczno-teoretycznym. Wszystkie są bogato ilustrowane reprodukcjami zabytków ikonograficznych lub fotografii rejestrujących często unikatowc momenty taneczne. Szczególne znaczenie w rozwoju choreologii jako dyscypliny akademickicj mąją ogólnotcoretyczne artykuły syntetyzujące autorstwa R. Langego. a także jego i innycb autorów opracowania z zakresu historii oraz metodyki i metodologii badań i studiów naukowych nad tańn:m. Poza tym znalazły się tutaj teksty poświęcone zagadnieniom pedagogicznym i artystycznym. którc znacząco poszerzają zakres problematyki tanecznej omawiancj w roczniku. Kinetograt1a stanowi podstawowy instrument warsztatu naukowcgo współczesncgo choreologa. Z tcgo wzgl<;:dujednym z głównych założcń redakcji ..Dance Studies" było promowanie tcgo systemu poprzez publikowanie opracowań poświęconych problemom notacji ruchu ludzkiego według metody Labana-Knusta oraz umieszczanie licznych przy"ładów "inetograficznych nicmaiże w każdym tomie. Tom pierwszy. dedykowany Albrechtowi Knustowi. otwiera artykuł autorstwa R. Langego ukazujący wkład tego wybitnego choreologa w rozwój Labanowskiej notacji ruchu. W tomie znalazło się 10 artykułów analitycznych na tcmat konkretnych l.astosowari kinetografii w różnych dziedzinach badań nad tańcem oraz praktyki pedagogicznej i artystycznej. Przykładowo artykul L. Ullmann - uczennicy R. Lab,ma - poświ.,:cony jest szczcgółowym problemom notacji wybranych zestawów ruchowych (s. 19-29). M. Topaz publikujc tckst dotyczący metodyki nauczania "inetografii (s. 5-14), aG. Rebcr omawia zagadnicnia metodycznc związane z wykorzystaniem kinetogralli w "sztalceniu studentów uczestnicz<lcych w lekcjach tańca historycznego i ludO\"'ego (s. 53-64). Autorzy innych arty"ulów wykazuj'l u/.)'teCl.ność kinetografii w toku pracy artystycznej m.in. w klasie tańca jazzowego (13. Mahoncy. s. 15-1Il) oraz prz)' tworzeniu kompozycji choreograficznych (N. Chilkovsky-Nahumck. s. 30-37). Opracowanie J. Challe!llaas poświęcone jest natomiast analizie struktury technik tańca klasycznego w oparciu o zapisy kinetograt1czne (s. 76-83). a artykuł M. Backer dotyczy zastosowania kinctogramów w rekonstrukcji tańców z XVIII wieku (s. 74·75). W drugiej części tOmu drugicgo ..Dance Studies" znalazły się dwa artykuły: R. Langego omawiający podstawowe zasady Labanowskiej notacji ruchu decydujące o jej uniwersalności (s. 57-63) oraz I. l3aier-Fraengcr - stanowiący raport z historycznego już dziś kongresu .,Dance Notation and Folk Dance Rcsearch" (DrC/.no. 1957), podczas którego około 60 specjalistów z różnych krajów rekomendowało kinctografię jako jcdyny pdny system notacji ruchu spelniąjący wymogi kompletnej dokumentacji Iallca oraz jako fundament wszelkich analiz ruchowych w badaniach nad taricem tradycyjnym (s. 64-75). Tom 9 .. ,Dance Studies" stanowi IV całości podręcznik kinetografii autorstwa R. Langcgo poprzcdzony krótkim wprowadzcniem oraz wykazem podstawowej literatury kinetograliczncj. a także czołowych ośrodków dydaktycznych i archiwów w zakresie kinctogralii. f'odręcl.l1ik tcn. którego pierwsze wydanie ukazało się w Polsce 1975 roku (R. Lange. Podręc::nik kine/ograjii według me/ud y Lahana-Kn/ls/a. PWM. Kraków). potwierdził praktycl.l1ą użyteczność IV nauczaniu tego systemu dzięki klarowności opisu i logicznemu układowi treści. Analiza zawartości dwudziestu tomów ..Dance Studics" wskazuje Ivyraźnic. iż seria ta w znaczący sposób przyczyniła się do ugruntowania oraz rozwoju etnologicl.llych i antropologicznych badań nad tańcem w perspektywie mi.,:dzynarodowej. Szczcgólnie blisb n:daktorowi omawianego rocznika jest antropologia tańca. czemu dał wyraz m.in. w cztercch artykulach o charakterze �187 programowym. wskazująl:)'l:h istotne kierunki badawcze i problemy teoretyczne. a mianowicie: Some Nutes on the Anthrupologv oj"Oance (vol. I, s. 38-46). Dance Folklore and the Urbanised World (vol. 2. s. 1-13). The Sucial and Cultural Significance of Dance as seen in Peasant and Urban Societies (vol. 3. s. 45-(4) i /Jance Folklore and the Non-Professio/1Cl1Dance (vol. 14, s. 11-35). Stanowią one swoiste wprowadzenie do szczegółowych zagadnień omawianych IVartykułach i szerszych opracowaniach monograficznych. Do artykułów monografkmYl:h o charaktcrze antropologicznym lub etnologicznym w ujęciu kontckstualnym można 7aliayć opracowania J. Blackinga na temat tańców rytualnych ludu Venda z. Afryki Poludnio\\l:j (vol. 2. s. 34-56). R. Langego poświęcone uroczystościom religijnym Calungan nu wyspie Buli (vol. 15. s. 9-67), .I. Shennun zawierające charakterystykę tanecznej terminologii MaorysólV (vol. 15. s. 68-99). N. de Shane dotyczące tańców Indian Ksan z.amieszkująl:ych Kolumbi.,: Brytyjskil \\" Kunadzie (vol. 15, s. 100-136). A. Iyer na temat znaczenia skod) tikO\vanych gćstów \V kulturze tunecznej Indii (vol. 18, s. 51-III). Chua Soo Ponga ukazujące chillski taniec leatralny z Mulakki (vol. 18. s. 113-128). E. Popescu-Judetz o roli zawodowych tuneerzy i tuneerek w kultur7.ć Turcji (vol. 6. s. 46-58) oraz o ludowym widowisku muzycznym ..Jienii·· z Moldawii (vol. 17. s. 77-130). V. Proea-Ciortei poświęcone zwyczajowi ,.Calu~" \\" Rumunii (vol. 3. s. 1-43). E. Ocmusa stanowiące opis porównawczy tradycyjnego repertuaru tanecznego dwóch si\siaduii\cych ze sobą greckich wiosek w regionie Epiru (vol. 16, s. 9-33), l. Yiannukisa na temat greckich tradycyjnych zabaw i gier ruchowych (vol. 17, s. 9-47) iM. Zografou o roli tańca w obrzędzie weselnym pontyjskich Greków mieszkających obecnie \\ Macedonii (vol. 17. s. 49-75). Na szezególm\ uwag.; zaslugują trzy obszerne monogrutie etnologiczno-historyczne na temat tuńca trudycyjnego orublikowune jako osobne tomy serii ..Dance Studies". Pierwszą z nich jest praca R. Langego zalylUlowana 7he Dance Folklore Fam Cuiavia (vol. 12). przygotowanu \\' oparciu o intensywne hadania terenowe autora przeprowadzone na Kujawach w latach 19541965. Zustosowane zoslało w niej strukturalno-funkcjonalne podejście w kontckstualnej unali7ie materiału tanecznego. Zbliżony charakter posiadają monografie Y. Guillardu Ew'ly Scullish Reel S'ct/ing Steps Ol/d the Injluence u/the French Quadrille (vol. 13) oraz J. Henderson The TraditionalVonces ofllle Outer Hehrides (vol. 19). W trzech wyżej wymknionych monografiach 7.aStOso\\uno metod.,: porównawcz<l w oparciu o zestawienia kinetogaficzne. W grupic opracowań o orientacji alllropologicznej można umieścić również artykuły problemowe takich autorek juk: A. Panagiolopoulou na temat relacji między taneerzcm prowadzącym a \"spółtuncerzumi w greckim folklorze tunecznym na przykładzie regionu Dorida (vol. 18, s. 949). A. Giurchcseu o improwizacji w tańcu ludowym (vol. 7. s. 21-56) oraz o turyzmie jako kulturowym uzasadnieniu fillkloryzmu tanecznego (vol. 14, s. 47-63) czy E. Balaci poświęcony przemianom dawnych trudycji tanecznych w Rumunii (vol. 8. s. 49-66). W rocznikach ..Dance Studies" znalazły się również wużne z metodologicznego punktu widzenia artykuly z zakresu lillklorystyki tanecznej i etnochorcologii. oprucowane w oparciu o materiuły terenO\\e z krajów eurorejskich. Sil to pruce: E. Pesovara na temut tańców typu Verbunk (vol. I. s. 47-52) i hislorycZllego znaczeniu tradycji tanccznych Cyganów na Węgrzech (\01. II. s. 73-143). w kt('lrych autor stosuje metodę typologiczną opartą na analizie strukturalnej. O. Mladenović poświ<;cona anulizie wybranych form i typów tańca tradycyjnego z Serbii (vol. 4, s. 53-!D): A. lIievej o przemianuch stylistycznych w bulgarskim folklorze tanecznym (vol. 7, s. 57-71): L. Torp zawicraj'lea charakterystykę porównawczą udokumentowanych w Europie tańców łallcuchowych i kołowych (vol. 10. s. 13-48) oraz A. Giurchescu skoncentrowana na analizie rumlIlIskich suit i cyklów tanecznych nu tle porównawczym (vol. II, s. 9-71). W tomie 4... Dance Studies" zamieszczony został znakomity artykuł R. Langego zatytułowany fhe /Jevelopment o/llnthropological /Jance Research, \v którym oprócz rysu historycznego oraz krytycznej occny dotychczusowcgo (do roku 1980) dorobku badań antropologicznych i etnologicl.llyeh nad tańcem znalazla się kategoryzacja i krótka charakterystyka podstawowych metod badawczych stosowanych w choreologii. Opracowanie to opatrzone jest licznymi notami bibliografic/.nymi oral. wieloma ilustracjami. Dopełnieniem tego artykulu są trzy opracowania �188 na temat historii i aktualnego stanu badań nad tańcem tradycyjnym IV Norwegii (I':. Bakka. vol. 5. s. 22-47). na Węgrze<:h (G. Martin. vol. 6. s. 9-45) i w Danii (II. Urup. vol. 7. s. 7-20). Zagadni<:nia metodyczne i metodologicznc badali nad tmicem olllll\vion..: /Ostaly ponadto w kilku osobnych opracowaniach. W tomie ósmym znalazla si.,: kompi<:ksowa roi'prawa R. I.angego poświ<,;<:oIHl metodzie t<:rcnowych badań nad tańcem tradycyjnym \1 uj.,:ciu holislycznym (s. 7-48). Zalącznikami do tego tckstu są m.in.: szczegółowa lista pytar] i prohi<:mów dotyczących tradycyjncj kullury tanccznej i jej przcmian. traktowana jako ni..:m!/o\\na pomo<: w sporz'ldzaniu terenowcj dokumentacji oraz wzory kart maleriałowy..:h słui.ącyeh r..:.j..:stracji i wst.,:pnej analizie podstawowych danych na temat konkretnego inl(JrI11atora i okr..:ślon..:go laliea (lub zaba\\y tanc<:zncj). W tym samym tomie opublikowano artykuł F. M. R. d..: Ay..:stan'm zatY1Ułowan) Hethodoloy;y in the Reconstruction o/Ićxtinct Folk /Jances. i'.awicrający u\\agi na l..:mat badania historycznych mal..:rialów tane<:znych i tańca funkcjonuj'lc..:go aktualni..: w obi..:gu kulturowym (s. 67-74). Z koki elementy metodyki analizy dokumentacji Jilmow..:j w badaniach porówna\\..:zych na przyldadzie grc..:kiego Jalica Zeimb..:kiko. omówion..: zoslaly \1' artykui<: K. Savrami (vol. 16. s. 57-103). Wykorzystanie bezpośredniej obs..:rwacji i wY\\'iadu w kontekstualny<:h badania..:h procesu dydaktyunego w klasic tanecLllej jest natomiast t..:mat..:m opra<:owania J. Alter (vol. 10. s. 49-101). Wiei..: istotny<:h kwestii z zakresu m<:todologii badali dlOr..:ologi..:znych omówionych zostało w artykuła<:h: R. Langego Semiotics and Ol/nce (vol. 5. s. 13-21) oraz A Salt..:ra Structure and Substance in Dance (vol. 4. s. :\7-52). Opracowania te wprowadzają Czytelnika w krąg zagadnicń s..:miotyki i scmiologii tmica. Jeśli chodzi o problematyk<,; pedagogiczną. to wymi..:nić naki.y prz..:d..: wszystkim artykuł) dwojga greckich autorów: D. Stratou (vol. 2. s. 14-33) oraz 1\. Ran isa (vol. 14. s. 65-71 i vo I. 16. s. 35-55) poświęcone omówieniu założeń i rezultatów działalności nastawion..:j na wskrzeszanie tradycji tanec7.l1y<:h (ang. - .. revival") w tormie secni<:znych r..:konstrukcji. prowadzonej od wiciu lat \\ Atenach. oraz realizowanej w jej ramach oryginalnej koncepcji nau<:zania twica tradycyjnego. Systemowi kształcenia nauczycieli talica w Wiclki..:j Brytanii poświę<:ony j..:sl t..:kst S. Stevens (vol. 14. s. 73-S5). P. Brinson II' artykule The Changing iVature (!I' f)once SI/ulies przedstawia natomiast model komplemcntarnych studiów tanecznych jako osobn..:j dyscypliny akad..:mickiej: opierąjący się na ś<:islym zespoleniu pracy naukowcj i dydaktyki (vol. 3. s. 65-76). Serię .. Dance Studies" ..:echuje kultura edytorska na wysokim poziomic. oparta na dającej się wyraźnie zidentylikowa6. konsekwentnie realizowanej myśli prz..:wodniej ryczn..:j. ale również na wielkim zaangażowaniu i sp..:cyfil:znie osobistym i konl'..:pcji mery topodejściu Rodayka Langego. oral. polskie jej redaktora. Świadczą o tym m.in. opracowania polskich aulorlm akcenty w różnych toma..:h. Wspomniane wyżej tomy 12. i 20. \\ całości poś\\i.,:eonc są prohkmatyce tań<:a trady..:yjnego w Polsce. W kilku innych swoi<:h opracO\I·wlia..:h It Lange przyta<:za \Iicle przykładów form i zwyczajów tanec7.I1y<:h udokumenlo\\"<lIlych na zi..:mia..:h polski<:h. W artykule na temat rozwoju antropologicznych badań nad talicem podkreśla zna<:z'l":y dorobek polskich etnochoreologów. W tomie pierwszym opublikowany został t..:kst Marii I>rab..:cki..:j - wybilnego cksperta w zakresie rekonstruowania dawnych tańców dworskich oraz dokum..:nto\\ania folkloru tan..:czn..:go - na t..:mat chorcot..:chniki galiardy (s. 65-73). natomiast w tomi..: 14. ukazał się artykuł Ewy Dahlig - etnomuzykologa z Instytutu Sztuki PAN - poświ.,:cony problemowi synkretyzmu zachowali muzycznych i tane<:znych w polskiej trady..:ji ludll\\cj (s. :;7-46). Tom 12. został poświccony pamięci Ireny Ostrowskicj - \Iielce zaslużonc.i rcdaktorki scrii monografii clno<:horeologicznych wydawanej w Warszawie. Wszystko to świadczy dobitni..: o \\ielkim zaint..:r..:so\\aniu redaktora .. Dancc R. Lange opublikował listkach w zakresie Studies" rozwijaniem oraz promO\\ani..:m ró\\ni,,:7. dwa \\spomnienia o niei.yjc\cych kinetogralii szej współpracowniczce (vol. 10. s. 98-101). (vol. - Dianie Badd..:ley-Lang..:. 5. s. 3-12) oraz Tom 6. zadcdykowany został Giscli swojej R..:bcr. natomiast II' ś\\iccie jui. t!l\óch polski..:j chorcologii. znami..:nitych sp..:cja- ioni..: i prl<:l wide \\spMpracowniue<: pami.,:ci (j.lartina lal najhliżA. Knusta - najwybitniej- szego w<,;gierskiego etnochoreologa . .. Dance Studies" było ważnym pismem ehoreołogicznym na świ..:..:i..:. \\yrażni..: eksponującym ..:uropcjskie badania i studia nad twicem. Podejście ..:mpiryczno-leorcty<:zne stosowane w \I iększości opublikowanych tu opracowali moi.na zddiniować jako holistyczn..:. kOll1..:kslualnc doku- �189 mcnlowanic i analizo\\anic malcrialu tancczncgo i ruchowcgo). gl<;boko osadzone w antropologii kultunH\ej. kst to gló\\ny i nit.?\vykle aktualny kierunck współczesnc:j choreologii. Przemyślana i konseb\cntna sdckcja jakościowa maleriałów publikowanych w roczniku przyczyniła si9 II rezultacie do krystalizacji podstaw epistemologicznych i mctodologicznych europejskiej ..slkoly chon:ologicznej". której jednym z czolowych reprczcntantów jest R. Lange. Warto więc gor'lco /ach.;cić \\S/.ystkidl Czytelników zainleresowanych naukową problematyką tańca do lektury .. Dancc Studics··. /.wlaszcza ;i.c komplet dwudziestu tomów tego rocznika dostępny jest I'Ó\\ nie;i. \\ kilku hihliOlckach akademickich w Polscc. DarilIs:: Kllbinowski OV/l!lIlall' lO::.\·all/o.\'cil!U ro/Njsk ich pod konil!c drugiego lvsiąclecia. TonIIi 1997. ss .. ,2X. red . .I. Mucha. W. 01- szc\\ski. Opracollali dot)CZ'lcych Lu ropy poja\\ia sit; \\iele. również \V naszej dyscyplinie. Prohlcmaty ka curopejska przcstaje bowicm być domeną historyków i politologów (obecnie ich optyka dominujc). ale zaczyna interesować clnologów. wśród nich badaczy identyfikujących sit; z po\\Stająe;l u nas anlropologi;1 kuhurow<\- Ś\\iadczą o tym ostalnie konrerencje naukowe: ..The Task or Ethnology/Cultural Anthropology in lJnilying Europe" ("omań. listopad 1996), .. Structuring or Identities in 20th Celllury ł':urope: East/West Convergencies and Divergencies" (Konstancin .kziorna.. listopad 1997) o nil ... Cultllral Problems or Europe at the 20th Century" (Bachotek, listopad 1996). Wit,:kszość rercratów maty to:::salllo.\:cieuropejskich wygłoszonych pod na ostatnicj koniec drugiego z nich uwzględniono Opracowanie tysiąclecia. w tomie Dy/eto zasługuje na U\\agt,:. chocia;i sklania do uwag krytycznych. Publikacja zawicra cztcrnaścic anykułów. ujętych w cztery panie: ..Jedna Europa czy dwie Europy" ... Wiclokulturowość na Zachodzie. wielokulturowość na Wschodzie", .. Migracje a tożsamość narodowa" ... Badania empiryczne nad tO;i.samościami narodO\vymi: wielość konccptualizacji i mClodologii··. Pod wzgl<;dcm zakresu problcmalyki ninicjszy tom prezentuje się raczej okazak. Calość poprl.cd/Ona zostala wprowadzeniem pod wymagającym tytułem "Dylematy toL.samości gl(m'nYIll problcmem kulturowym Europy'!" Jest ono jednak tylko stresz.czeniem POsz.Cl.cgólnych rozd/.iah·)\\. IIbrcw przcwrotncj deklaracji jego autorów. żc nim właśnie nie jcst (s.6). Konfiguracja /aprc/en\!lwanych dylematów \!l/.samościO\vych w Europie usztywniona została \\ izją polilyCl.nego jcj podziału na Wschód i Zachód. który w jednym tekście znalazł przedlużenie \\ dualnym podziak: ..swoi·· i ..obey" (w istocie nazbyt wyekspono\' •.any wymiar analizy). Dylematy tożsamości europejskich. s/.czcgólnie w okresie milenijnego przelomu. posiadąją wiele \\ymiaróII - od Imałości identylikacji lokalnc.j (niekiedy regionalnej). przez rysujący się kryzys idcntytikacji narodowej. do nicwiek znaczącej przynale;iności do .,globalnej wioski" - zdecydo\\'anie ponadcuropejskiej. Tylko w tożsamościach mieszkańców wschodniej Europy można dostrzec wiek odcieni w \1 ielu krajach posowieckich. Polska i Czechy to już bardziej ..Zachód", a II istnienie j.:dnolitcj 10;isalllości /achodnioeuropcjskiej nakży wątpić (poza elitami). Inaczej \\ y gląda lO I.ja\\isko \\ Skandynaw ii ( ..nordyckoś6" a ..europejskość""). inaczej w Nicmczech lub \\c francji. j.:szczc inaczej li Illicszkariców pt:ryfcrii śródziemnomorskich. proclIrop.:jska jest wei'l;i slaba. a skra ..eurolobii" znaczna. Na tk całości korzystnie prezcntują się glównie opracowania \\ S,l\\eeji M. Abdalli (chociaż zapomniano w nim o świecie kobid). podn;czniktm Ii'ancuskich (T. NiClllaidis) ... wicloetnicznego gdzie identytikacja dotyczące Asyryjczyków proeuropejskit:go klimatu komplcksu współczcsnej kultury rosyjski.:j"" (S. Czcl"\\"onnaja). Walory analityczne i klarownoś6 argumentacji wyróżniąją też opraCt.l\\anie T. Faista na tcmal imigrantów. chociaż wybór lileratury brytyjskiej zdaje sit; być przy padkowy. Na uwagt; /aslugujc równie;i artykuł K. Szymańskiej o cudzoziemcach w Polsce, coral bardziej widocznych \\' nas/.Ylll ;i.yciu społecznym. Jednakże i \V tym opracowaniu pojawiło �190 się kilka spłyceń i pochopnych uwag, które wynikają z niedostatków <maliz.y. jak np. teza o powszechnej ksenofobii Polaków (ta ujawnia się w niektórych grupach naszego spoleezeństwa. jest zjawiskiem niejednorodnym i dość zmiennym). Pojawiające sil,: futurystyczne wizje też do udanych nie należą W artykule S. Czerwonncj razi schematyzm tezy o nieuchronnym rozpadzie Federacji Rosyjskiej pod wpływem ruchów etnicznych: w tekście W. Olszewskiego, z kolei. nie można się zgodzić z prognozowaniem sytuacji etnicznej na byłych polskich kresach. W tytułach paru opracowań znalazły sil,: również potoczne zwroty. a w tekstach przenośnie i ozdobniki. traktowane tak, jakby mialy własną moc analityczną (s. 25. 71. I JJ). Skądinąd wiele informacji zawartych w recenzowanej pracy zaskakuje. ehoeiai. trudno się z nimi nie zgodzić. Zaliczyłbym do nich m.in. przyklad o podn,:cznikaeh francuskich. w których trdei narodowe zostają powoli podporządkowywane ..europejskim". \\Iliosek o kryzysie identyfikacji narodowl:j młodzieży austriackiej (J. Langer). wreszcie dyskusyjn<ljui: wizj.,: alternat)'w)' powszechnej globalizacji w postaci odżywającego korporatyzJnu (B. van Stecnbergen). Właśnie w tym zakresie znaczenie niniejszej pracy wydaje mi sil,: istotne: ukazujc olla szerokie spektrum współczesnych procesów społeczno-kulturowych. niekiedy zasadniczo odmiennydl w poszczególnych strefach europcjskich. pomimo iż specyfika dylematów \vsehodniocuropejskich nie została uwzględniona w stopniu zadowalającym (szkoda. że zabrakło komentarza redaktorów w' tej właśnic sprawie). Natomiast artykuly kilku autorów nic wnosz.<1 wicie nowego do rozumienia całości, gdyż są to jedynie przedruki wczcśnil:jszyeh prac. Zawodzi również kompozycja niektórych opracowań, np. wnioskowanie jedynie na podstawie jednostkowych faktów. w jednym przypadku przerost zbędnych informacji statystycznych, mało zasadne. chociaż dość poważne prezentowanie kwestii tożsamościowych sprzed tysiącleci (!). Dostrzega sil,: też uproszczony. nie zawsze precyzyjny charakter argumentacji. jak np. podanie in Ii.JrInaej i o późnych narodzinal:h antropologii Europy. Ta wszakże nie wyloniła się z pracą 7he ./II/hro/)()/ogy o/l-.lImpe (1994). lecz jej rodowód i in.). Niedostatków jest wcześniejszy. co najmniej o dwadzieścia lat (prace J. Davisa. J. Boissevaina również np. w artykule 1'. Kivisto o kontrowersyjnym tytuk Wie!oks=lalll/jącv lO=samo.fć narodową ej w d=isiejs=ej /,'lIropie Lachodniej. nic brakuje kU!ll/rowość jako cynnik Przede wszystkim zawodzi uwzględniona w nim literatura. w którcj na próżno szukać kłasYl:znydl już prac: lhe Case Jor !mercu/lura! Educalion (A. I'erotli. 19(4). 'the Concept o/a .1111!tiCIlIll/ra! ",'ocielI' (J. Rex. 1985) oraz kilku innych. np.: Racism and Migration in Western f:uropf! (red. J. Wrench, J. Solomos, 1993). czy też Raciali=ed Boundaries ~ o l:Zytdnym nal:hykniu teministycznym (F. Anthias, N. Yuvał-Davis, 1(92). Ponadto autorowi zdarzyło sic,: posłużyć dzivmym przykładcm w sprawie mapy etnicznej Europy /.aehodniej (s. 1(7). W tym kontekście bowiem zarówno Flamandowie, jak i Walonowie nie mogą być traktowani jako mniejszości narodowe w Belgii. Wprawdzie w Wielkiej Brytanii problemy nowyl:h imigrantów zyskały wymiar szczególny (również w antropologii). nic jest ona jednakże synekdoeh<l dla całej Europy Zachodniej. W poszczególnych krajach zjawisko wystc,:puje w innej skali. odmienne są kierunki napływu łudności (ciążenie powiązań kolonialnYl:h). dotyl:hczas(ma polityka imigracyjna. systemy edukacyjne. itp. Nie brakuje w pral:y niedoeiągnic,:ć technicznych, rzutująeYl:h niekil:dy najej wartość merytoryczną. W pierwszcj kolejności chodzi tutaj o taką kompozycjc,: artykułów. która polega na sklejaniu cytatów z przypadkowych nieraz wypowiedzi. Ponadto nalei.ą do nil:h: niekonsekwencje w zapisie prac. np. vol. 2. part 2. s. 4-5. niedokładności tytułów prac i nazwisk ich autorów: poprawnie M. Abei'::s, a nie M. Abele. E. Gellner nic zaś E. Geller (to ol:Zywiśeic błqd literowy). przypadki niezgodności (V. Tishkow(v) również pomyłki czy informacji dotyczących W. A. Tyszkow, \V tytułach publikacji ..socjology". \V w tekście M. Kymlieky. obcojl,:zycznych. (np. wymienione "Nations and Nationality" itp. Wreszcie. jak to coraz częściej bywa np ... Mac Donaldization" literatury M. Kymlicka. niekiedy w spisie oraz M. Kymlickil. leż w tytułach bibliografii Spotyka się czasopism należałoby podać jako ..Nations and Nationalism") pracach zbiorowych. typowych bł.,:dó\V literowych. Thomas\. Kazachstański. wydają się skądinąd spolszczenia tylU/ÓW w spisil: treści. w wersji obcojęzyezllt.:j, a posiadają jedynie streszczenie góry lJralu. nic brakuje. Zbędne podczas gdy w pral:)' znajduj<l się one w jc,:zyku polskim (pic,:ć przypadków l. �191 Słabo uzasadnione jest równió. eytowanie tekstów. które dopiero w tym tomie ujrzały światło dzienne (s. 144). Wreszcie ostatccllla uwaga: ..dniclllośC to nie jedyne pole, na którym manifestują si~ współczesne dylematy tożsamościowe mieszkańców Europy. Takie i podohnc potkni,,:eia nie umniejszają jednak wartośei pracy i nie psują jej wizerunku. Ja\\i sit; ona howiem jako interesująca, konstruktywna oraz godna uwagi, i taką też jest bezsprzecznie. W nicustajllcej dyskusji o kontekstach (hardziej precyzyjnie: wymiarach) tożsamości oraz randze prohlemów towarzyszących badaniom i refleksji nad nimi recenzowany tom artykułów stanowi znaczne osiągnit;cic. Miec=yslaw TrrJjan Lvropsln; ku//umi twos/or jedno/a v ro::mani/os/i: Shornik :: 10. e/nokar/ograjickeho ::ia. red .. 1. Yareka. M. lIolubovit. L. Pelrar\ova. Praga 1997. ss. 248, mapki. ił. sympo- Milośnikom literatury etnograficznej dotyezącej Europy nie wypada obecnie narzekać na brak lektury. gdyż intercsująee prace zaczynają sic;:pojawiać z dość znaczną regulamośl:ią. Niektóre inicjatywy zmierzają do przypominania klasycznego dorobku. inne do rejestracji zachodzących współcześnie zjawisk. kolejne znów znajdują wyraz w refleksji nad stanem dyscypliny. Recenzowana praca mieści si.; zasadniczo w ostatnim nurcie. Ukazala sic;:ona w torrnic specjalnego suplementu do czasopisma "Cesk)' Lid" jako pokłosie dziesiątcj konferencji etnokartograticznej. kt(Ha miała mieisce w Ti\:śt" w dniach 25-29.03.1997 roku. Ty tul jej nawiązuje do jednego Le sloganów współczesnej wielokulturowości - jedność w różnorodności C.Unity in Diversity" . ..Einheit in Yiełlitlt"). Chociaż puhlikacja I.imina kilka artykułów. które z kartogralią etnograficzną mąją niezbyt wiele \\sp()lnego - gdy;; Sil to studia ściśle historyczne. poświęcone glównie budownictwu \\ Czechach - całość prezentuje sit; dobrze. W książce znajdują się opracowania w trzech jt;zykach: angielskim. niemieckim. czcskim i są to zwykle tcksty krótkie. raczej sprawozdawcze. Autorom i redaktorom udało sit; ukazać - w sposób mniej lub bardziej zamierzony - kondycjt; europejskiej "ctnokartogralii" w jej obecnym stanic. W kilku artykułach dość rygorystycznie trzymano sit; zarysowanego w tytule problemu, co nic zawsze było korzystne, niekiedy też autorL) dostrzegalnie roz.ll1ino;lisię z celem zawartym w tytułach artykulów. Niektóre informacje okazaly si,,:nic tylko interesuj'lce, ale również zaskakujące dla polskiego czytelnika. Zaliczyłbym do nich chociażhy: wiadomość o post'tpach słowackiej etnogratii w kartografowaniu kultury ludowej własnej mniejszości na Wt;grzech (P. SlavkovskY). tworzeniu centrów dokumentacji komputero\\ej - na przykład \\ odleglej icei Schippers). rozważania ... na temat zupy \\ środkowej Europic (E. Kisban). a nawet tezę M. Heinza o zapominaniu o Cyganach w ujęciach kartograficznych. W całym tomie zaskakuje nas stosunkowo duży rozrzut zainteresowań, podejść badawczych i propozycji warsztatowych. Jedni badacze dążą do modernizowania refleksji nad dyfuzją, zdecydowanie nawi'llując do instrumentarium klasycznej orientacji "Kulturraumforschung" (Z. Kłodnicki), niektórzy poczynili interesujące eksperymenty w zakresic (jedno) tematycznych studiów porównawczych (L. I'elr;'li\ovil, S. Kovaccvicova), jeszcze inni dążyli do spożytkowania rezultatów opracowań atlasowych w próbach regionalizacji. Reprezcntanci kolejnej grupy gotowi są natomiast przekraczać dotychczasowe granice. badając np. euroregiony (H. L. Cox, J. van der r.:.ooi). trasy pielgrzymek (G. Barna) czy też procesy etniczne w strefach pogranicznych (J. Liszka). Część inicjatyw została \\yraźnie nakierowana na ~iawiska wspólczesne, niekiedy calkiem ciekawe. jak np. agroturystyka (I\. Schrutka-Rechtenstamm), wprowadzanie technik multimedialnych do elnokarlogralii (T. Schippers). konstruowanie nowych symboli narodowych w Macedonii (D Schell). er. �192 nimi Dla mnie bardzo intercsujące są np. próby wprowadzcnia nowych pOl1lyslów i inspirowania dość tradycyjncgo środowiska etnokaI1ograf('l\v europcjskieh: dzisiaj nic wicmy jeszcze I.jakim skutkiem. Chodzi głównie o adaptowanie terminu ..tożsamośC. któr) pojawił siC; \\. ty tułach aż czterech artukulów (.,identity"). Z jednej strony zabiegi te mus/ą cieSlyć. I. drugiej zaś dostarczają kolejnych przykładów w sprawie nadużywania "atrakcyjnych" pomys/(l\\' \\ etnologii europejskiej oraz funkcjonowania w jej ohrębie swoistych mtH.!. W jednym przy padku stało siC; lo nawet podstawą do dość zabawnej rozbieżności mic;dz) tematem (znaczenie jcdnego z atlasów w kształtowaniu się europejskiej tożsamości) a treścią artykułu (historia kartogralii etnograficznej na Słowacji). Dziśjcdnak, kiedy o mcntalnyeh mapach pisze siC; uc;ściej niż o klasycmych kartogramach. ten .kicrunek poszukiwań należy uznać za sensowny i konieuny. Niniejszy tom. podobnie jak ostatnia - jedenasta jui koni"cn;ncja "International European Ethnographic Working Grqup". która miała miejsce jesienią I <)<)Xw polskim Cicszynie (z udziaIem badaczy z ośmiu krajów) dowodzi. :l.e t07.samość europejskicj elnokartogralii /.Ostała w istotnym stopniu nadwątlona. ale o głęhszym kryzysie nie można na Sluc;śeie mówić. I wiciu wypowiedzi wynika, mniej luh hardzicj bapośrcdnio. żc \\ najhlii.szych latach nalcży siC; spodziewać głównie wzmożonej refleksji mctodologiunej. W zwi'Vku z tym zaczynają siC; jui pojawiać wcale cenne pomysły. których realizacja - z pc\\'tlością nielatwa, poz\\oli hyć moi,e na scnso\\ną modernizację kartografii etnograficznej. Dotyczy lo zart)\\ no poszuególnyeh krajów. calej Europy oraz inicjatywy ,.atlasu etnograficznego ziem sIO\\'ial\skich". Pomimo dostrzegalnych niedostatków. niekiedy splycell. zdarzaj<lcyeh siC; tu i ówd/.ie pomyłek literowych. praca jest bezsprzecznie ciekawa oraz wyj'ltko\\'O konstruktywna. Potrzehc; takiego opracowania odczuwało się ostatnio bard/O wyrainie, Należy \\i:;c pogratu!lmać .I. Varece. który posiada w Polsce licznych przyjaciół oraz jego wspólpracownikom z lIstav pro !-:lnogratii a Folkloristiku Akadcmie Vcd w Pradze. wkladu \\' rolwijanie tej wai.ncj dla nasIej dyscyplin~ slcry studiów, Recenzowana praca Evrop.\Av klll/llrni pros/Ol' jednoflI v m::/l/ol1i/osli przyczynia się bowiem istotnie do post9pu w tym zakresie. ,\/iecyslml' hojo/1 Ilalina G r z y m a I a - M o s z C I Y ń s k a. Ewa N o \\ i c k a . (;(I.~cie i gospodar::£', Problem adap/atji kllllllrowej w obo::acll dla /lchod:3ców om:: %cojącvelij(' -,/)()I('cn().~('ioch lokoln..-ch. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 199X. ss. 190. Po latach konieczności wertowania wyłącznic biuletyntl\\' pnl\\ nicz)'ch. eod/.iennej pras~ i mozolnego wypisy\\ania spomiędzy książkowych wicrsly \vzlllianek na \l;lllal lagadnienia uchodźstwa., 'polski czytelnik doczekał si9 nan;szeie pierwszego s\\ego rodzaju kompendium wiedzy na ten coraz bardziej aktualny dziś temat. Ilistoria najnO\\'S/.a polskiej demokracji to zaledwie ostatnie dziesięć lat. Do końca emitującym w świat setki tysic;cy ze znanej tylko naszym wschodnim o azyl. Stany Zjednoczone Ameryki. lat osiemd/.iesiątych hyliśmy he/spr/.ec/nie atrakcyjne miejsca dla polskich obywnteli. Według cytowanych pr/e/. auton')\\ danych w roku 1997 z Polski wyjechalo na stale 12 000 osóh, Dane te nic uW/.glc;dn iaj,! wS/akże skladanych prze/. Polaków wniosków o wizy emigracyjne. jaka \\'plywa rokroC/nie np. do sady Stanów Ijednoczonyeh. Powszechnie wiadomo. ie InaC/nie pr/.ewyis/.a ona liczhę wanyeh decyzji pozytywnych. Po roku 1989 nasl11pił jednak nie/wyklv przc!om \\ systemie cjonowania naszcgo państwa na arenie międzynarodowej. bowiem do grupy społeczel\stw funkejonuj<lcych wedlug gospodarki. do takich stając zasad się tym samym krajem lud/i pos/ukuj'leych swojego Illl\\ego miejsca. slynących towarzyszom pomyslo\\ości w sposohach uhiegania si.; Australia i tzw. Europa Zachodnia. to nadal jeszcze bardzo potencjalnym miejseelJl dostc;pu nic mają. Jak ukaz.uj'l przytocl.One GUS-u IiC/h: Amba\\ydafunk- Od lego lJlomentu przyłąc/.ylism~ /.asad demokracji i \\olnorynko\\e.i uhiegania w opracowaniu siC; o azyl tych. którz~ dane. jest to na razie �193 j~szcze II Polsce prohlem racz~j teoretyczny. Rzeczywistym pascm granicznym ..świata zachodu" staniemy się jednak po Ilst'lpi~niu do Unii Europejskiej. O tym między innymi. jak naszc spolcczeństwo postrzega dziś cudzoziemca właśnie w roli swojego ..gościa" i jak skonstruowany jest dzisiejszy kanon polskości. opowiada omawiana przeze mnie ksi'lżka. Ohok rcmltalóll' hadali przeprowadzonych IV latach 1995-1996 na temat ..społecznego standardu stosunku do inności etnicznej"" ohowiązująccgo wśród Polaków oraz przedstawienia podsta\\ll\\ych inli)rmacji prallnych dotyczących cudzoziemców w ustawodawstwie polskim i międzynarodowym. autorkom. jak pisze II. Grzymala-Moszczyńska. przyświecał jeszcze jeden cel ahy zehraną IVopracowaniu wicdzę mogli ..wykorzystać ci wszyscy, którzy w swojej pracy zalI'odowej stykaj'l się z uchodźcami". Książkę można podzielić niejako na trzy różniące się. także autorstwem. części. Część prawniczą. socjologiczno-anlropologiczną i psychologiczną. Pierwsza, którą można by nazwać ze względu na swój charakter takl.e formalno-prawną. jest ogólnym wstępem autorek, zapowiadającym treść. jaką czytelnik znajdzie w opracowaniu. Przedstawia takżc miejsca cele i narzędzia przeprowadzonych badali. Część tę uzupclnia rozdział pierwszy. autorstwa Ewy Nowickiej i Słallomira I.oziliskicgo. gdzie obok rozważania nad funkcjonującą w naszym społeczeństwie delinicją pojęcia "cudzozicmiec" i ..uchodica. azylant". możemy znaleźć szczegółowe dane statystyczne i krótk'l historię regulacji prawnych dotyczących cudzoziemców w Polsce. na tle konwencji przyjętych w Europie po roku 1949. Zamieszczono tam również szacunki co do nielegalnego napływu imigrantów i dane o przeste;pczości cudzoziemców w Polsce. Tyle informacji nalllry prawnej. Kolejne dwa wl.działy (II i III) autorstwa Ewy Nowickiej to przedstawienie rezultatów konkretnych już badarl przeprowadzonych w ostatnich lalach w społeczeństwie polskim na temat naszego postr/.egania ..obcych". Te. jak określila sama au lorka od lat zajmująca się tematyką tolerancji. "ohserwacje porównawcze" wzbogacone zostały o analizę nowego w polskim społeczeństwie prohlemu - postrzegania i wspólistnienia Polaków z osiedlającymi się w Polsce uchodźcami. "Opracowanie wyników zebranych w trakcie kilkuletnich badań nad adaptacją uchodźców w Polsce i adaptacją Polski. tj. poszczególnych społeczności lokalnych i urzędów adminislracji państwowej do uchodźców. ma na celu zarysowanie siatki problemów, które z różnym stopnic:m pilności I\'ymagać będą rozwiązywania". Omówiony został bardzo dokladnie dobór próby i sposób przeprowadzania badall. a takl.e. co wydaje mi si.,: niezwykle istotne. dystans. jaki należy zachować '.Iobec rezultatów wszelkich badali dotyczących świata normatywnego Jednostki. Postawa deklarowana lo niekoniecznie bowiem rzeczywista ,.osobowoŚć·' badanego. Podkreślam tę wl[L~nie uwagę autorki. gdyż stwierdzenie to nic należy do zbyt popularnych II miecie oczekującym maksymalnej wydajności wszelkich badań opinii publiczn~i. Tak. jakhy zapominano. ii. nie lak łatwo jest otwarcie. publicznie przyznać się. że się jest np. zagorzałym rasistą. Ewa Nowicka ujeła to w sposób bardziej elegancki, mówiąc o ..możliwości celowego fałszowania trcści przCl. odpowiadającego podawania wYPOlviedzi «o normie obowiązującej» za wypowiedź «o własnych postawach»". W rozdziale trzecim poświęconym postawom młodzieży wobec cudzoziemców autorka poŚIIięcila lakże miejsce na królk'l polernike z przyjętą przez nauki społeczne hipotezą, iż kontakt z innością wpływa dodatnio na przyjmowaną wobec niej postawę. Zaznaczyła konieczność ullzględnienia "gotowości poznawczej" i charakteru kontaktu przy każdorazowym rozpatrywaniu 1.:g0 lypu zależności. Trzecią. Ilyrói.nioną pr/.eze mnie częścią są ostalnie rozdziały książki autorstwa lIaliny Grzymaly-MoszClYliskiej. Poświecone są omówieniu sytuacji. jaką jest uchodźstwo w jego aspekcie psychologicznym. Tcmat ten pomijany. a często nawet bagatelizowany i traktowany przl:Z lobby urzędniCle jako nieislotny. jest zdaniem autorki niezbędnym elementem analizy lak złożunego zjawiska. jakim jest uchodźstwo. Sytuacja wymuszonej akulturacji. konieczność ż~eia II swoistym z311'ies/eniu spoleczno-kulturowym. wreszcie konstruowanie zupełnie nowej tożsamości na wygnaniu i ograniczone pole podejmowania decyzji co do swojej przyszłości, to tylku niektóre z wymienianych przez autorkę zjawisk związanych z "procesem stawania się �194 i bycia uchodźcą". Podkreśla ona. że są to czynniki. obok sytuacji prawnej i ckonomicmej. mające ogromny wpływ na funkcjonowanie jednostki na uehod/.stwic. I'r/.cdslawiony jcsl lakże zarys poja\\'iająeych się w sytuacji uchodźstwa spusobów akulturacji. Autorka zapoznajc czytelników z takimi pojęciami. jak. między innymi. szok kulturowy. według koncepcji antropologa Kal"cro Oberga. oraz zc specyłiką faz proccsu adaptacji. wcdług 1'. S. Adlera. dcliniującego model szoku kulturowego jako pięciostopniowy proccs edukacyjno-rozwojowy. Wydaje mi si,,:. iż w rozdziałach tych brakuje jednak wyraźncgo zaakcentowania konieCl:no~ki dokładnego pomania zaplecza kulturowego uchodźcy. To właśnie wyjściowy system normatywny i modde /aclHmań Sil malr)cą w konstruowaniu wszelkich interpretacji rzeczywistości przez. uchodie,,: i jego sposobu radzenia sobie z nowymi realiami. Znajomość ..kultury wyjścia" uchod/.cy jest zatem niezwykle \\ai'na przy próbach na\\'iązywania dialogu z azylanicm. Fakt ten. może oczylI ialy dla ..wtajcmniczonego". nie jest. jak myślę. łatwy do wyłowienia z omawianej przel.c mnic lektury. i zwłaszcza dla czytelnika. nit: zaangażowanego bt:zpośrcdnio w badania nad kulturowym /T(lżnicowaniem. Jedna rzecz, która natomiast zwróciła szczególnie moją uwag,,: i II'pra\lila mnie IV sian S\\Oistt:j zadumy to fakt. iż w polskojęzyeznt:,i literaturze ł;lChowej. jak podaje autorka ... nic ma opracowań badalY psychologicznych poświ,,:conych uchodi.com". Fakt tcn zadziwił I1lnie. prl.yznam. znacznie bardziej niż reterowanc w książ.ce rezultaty badań. W rozdz.iale VI /.amieszczune S'l dane z przeprowadzonych przez autorkę wywiadów WŚr()d mics/.kaJicll\v wybranych polskich ośrodków uchodźstwa. W aneksie zamieszczono wzory ankiet zastosowane przez. aulorów. Ciek<l\lym rozwi'lzanicm jednej z nich. jest ulokowana w metryczce tabela odnotowująca stopic,") religijności respondcnta . ..Gość w dom - Bóg w dom" nasuwa się znanc polskic powied/cni.:. Ni.: I.nałc;iono jcdnak spccjalnych zależności między deklarowanymi postawami wobcc "obcych" a stosunkicm ankieto\\anych do I\iary . .lak zatem przedstawia się przysłowiowa ..polska gościnność'''' laintcrcsowanych ods) lam do lektury hędącej swoistą .,jaskółką" z zakresu puhlikaeji na lcmal uchodźstwa. jakic ukazal~ si" dotychczas na polskim rynku wydawniczym. ..lgllies::li({()le.'kmric::-l'opiel S::kice:: socjologii medycyny. red. M. Libiszowska-Żółtkll\\ska. M. Ogr)"/lo-Wiewil·lrowska. W. Piątkowski. Wydawnictwo Uniwcrsytetu Marii Curic-Skłodowskicj. Lublin I<'><'>X. ss. nR. S::kice :: socjologii mecó"cYIIYsą pracą zbiorową. która w z.amicr/eniu jej rcdaktorów ma być prezentacją wybranych kierunków badal1 socjologów llni\vcrsytelu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz współpracuj'lcych z nimi badaczy z innych polskich uc/elni 1\' dziedzinie socjologii medycyny. Jest to subdyscyplina nic w pełni ukształtowana. st'ld nadal posIlIkująca swej przedmiotowej i metodologicznej to7samości. lawarte w tomie artykuly dotycl.<\ dwóch spośród jej różnych nurtów - socjologii tzw. lecznictwa niemcdyunego oraz lanatosocjologii. Picrll SZ) z obszarów może budzić szczególne zaintcresowanie ctnologól\. co najmnicj / dl\óch prz) czyn. Badania nad kulturowymi aspektami zdrowia i choroby oral. tradycyjnymi pr/ckonaniami i praktykami leczniczymi mają w niej już długą historię. drogą swoistej ewolucji I\)'odn;bniły się pod postacią etnomedycyny luh antropologii medyczncj. Drugi I. powodól\' ma charakter znacznie ogólniejszy. Jestcśmy dziś świadkami wzrastaj'lcego. jak si.; wydaje. laintcrcsowania niekonwencjonalnymi metodami leczenia i to pochodZ<lCymi z ró/nych obSl.aról\ kułturlll\ych: co I\i.;cej zainteresowanie to obejmuje różne kręgi spolcczne wspMczcsnych spoleczcństw. W Polsce. jak wynika z przywołanych w ksią7ce badań CBOS. w I<'>91roku sprawami leC/.nictwa praktykowanego poza medycynę oliejalną. w większym lub mnicjszym stopniu. inlcrcsOllala si.; ponad p%wa dorosłych Polaków. Ta slera lecznictwajcst wi.;c Icnomencm ogólnospo!ccznym. Charakter wprowadzający do dyskusji o pozaakadcmickicj mcdycynic. stanic badai1 i tcorii w tym z.akresie ma artykuł W. Piąlkowskiego. I/' .1'11'0111: socjologii leC=lIidlt"U lIiellledvcl1f!go. �195 /)r~eg/ąd llThmnn'h IJrol'o::nji hwlawc::ych. Autor fórmuluje w nim m.in. postulat koniecznej interdyscyplinarności w podejściu do analizowanych zjawisk. zwłaszcza społeczno-kulturowego kontckstu ..innej medycy ny" ohok socjologii ważną rolę przypisuje antropologii kulturowej i psychologii. Dostrzega dwie istotne przeszkody w rozwoju tej dziedziny badań - kłopoty z ujednoliccnicm nazc\\nictwa dla metod i technik leczenia. odrzucanych lub przyjmowanych l wyraźną rezerW'l przez olicjalną medycynę oraz negowanic przez tę ostatnią istnienia zjawisk i pojęć wyjaśniaj'lcych dzialania terapeutyczne podejmowane poza jej obrębem. Ostatecznych rozstrzygnięć \\ tym pief'\\szym zakresie. czego domaga się autor. nie ma i chyba być nic może. Icrrniny u/.ywane dotąd. często synonimicznie. m.in. lecznictwo (lub medycyna) nicoficjalne. niekonwencjonalne. alternatY\\Ile. komplementarne. nicmedyczne wskazuj'l w gruncie rzeczy na \\ ielO\\ymiarowość i kontckstowość zjawiska. także historycznie zmieniające się do niego podcjście. Krytykę od lat postulowanego przez W. Piątkowskiego terminu ..lecznictwo niemedy czne" podejmuje D. Penkala-G,męcka w opracowaniu Radania etn%gicne nad medycyną komplementomą. lo drugie pojęcie jest. jej zdaniem. bardziej adekwatne. gdyż wskazuje na jej charakter uzupclniaj<lcy (nic alrcrnatywny) w stosunku do medycyny oficjalnej. W obu przypadkach w'ltpli\\ości pozostają Pierwszy z. terminów - ..lecznictwo nicmedyczne" jest i niezręczny i sprzeczny wcwnętrznic. \\ koricu medycyna to ogólnie ..sztuka leczenia" (czy tylko ciała czy lak/c ducha lo ju/ inna spnma). Nazwa "medycyna komplementarna" byłaby terminem możli\\ ym do przyjęcia. gdyhy zawsze taką hyła. w rzeczywistości. w wielu sytuacjach, jest jednak altcrnatywną. D. Pcnkala-Gawęcka slusznie podkreśla, iż perspektywy "etnologiczna" i ..soejologiCLna" dopclniają się wzajcmnie. choć różnie rozkładają akcenty w analizie zjawiska zdrowia i chorohy. Pozoslałc artykuly niach prozdrowotnych Heligio 11' frosee religii. ~lo/li\\Ośl' podcjmują już bardziej szczegółową problematykę. Rolą religii w działai leczniczych (uzdrawiających) zajmuje się M. Libiszowska-Żóltkowska. ::drO\1'ic. I/ \'hmnc ::agodnienia ::pogranic::a socjologii medycyny i socjologii przczw \cię/cnia chorohy poprzez wiarę i religijne praktyki jest obecna chyba I\C wszystkich doktrynach tcologicznych. Autorkę interesują zwłaszcza reprezentowane przez \\Spółczcsnc kośl'iclly chrzcścijańskic. w szczególności katolicki. J . .łeszke, /listoryc::ne źródła \t'.\póic::esnveh nlll'/()'l' lec::nie/ml niemedvc::nego i ich spolec::nej akceptacji, pochodzenia prakty k tcrapcutycznych stosO\\:lI1ych \\ dzisicjszej ,.inncj medycynie" poszukuje w czterech różnych źródłach: I. X IX-wicczll\:j mcdyeynie akademickiej (homeopatia, mesmeryzm), 2. lecznictwie \\y\\odzącym sic z nurtu plcbcjskiego (zwłaszcza wodolecznictwie). 3. tzw. lecznictwie ludowym (chlopskim). 4. lecznictwie ..etnicznym", rozwijąjąeym się w kulturach pozaeuropejskich. Do perspektywy historycznej sięgają również dwie kolejne autorki - B. Płonka-Syroka, Postawy !"kar::v flu/skich genel'llcji /830-/859 wubec homeopatii i ich społec::ne uwarunkowanie oraz A 13orysiewicl.. /nuc::ellil' elementów /uumalurgic::nych w lec::nictwie ludowym i w wybranych dok/rvnach medvCl'nv akademickiej. Ten drugi artykuł podejmuje zwłaszcza kwestię roli przekonań i praktyk magicznych \\ dawnym lecznictwie. Cz.,:ść pierwszą książki zamyka tekst M. Komorskiej. Lec::llie/H'OlIiemedvc::ne II' rehahilitucji młod::ie::y niepelnosprawnej. Analiza socjololi gicna flamir;lnikliw. Część druga S::kicriw :: socjologii medVLyny jest w calości niom lanatosoejologii. Śmierć jest wpisana c!ość śmierci w zmicnny. warunkowany na przestrzeni dl.iejll\\. W J'undamentalnym tę e\\olucyjność: m.in. poczucia poświęcona wybranym zagadniew losy każdego z nas, ale nieuniknioność i tąjemnikulturowo sposób określała postawy wobec niej dziele C::/owiek i :,'mierć. P. Aries zdokumentował jej bieguny to "śmierć oswojona" ciąglości cgzystcneji i przynależności i "śmierć na opak". Pierwsza była wyrazem do ..innych", druga. której początki sięgają XIX w .. indywidualizacji życia i segmentacji kultury. W tej drugiej rolę wspólnoty prl.~imuje medycyna. Zawarte w tomic artykuły podejmują różne spoleczne i kulturowe aspekty zjawiska umierania i śmicrci. Roz\\a/anie M. Libiszowskiej-Żółtkowskiej, Religia wobec fenomenu :,'miersię przede wszystkim wokół zagadnienia wpływu, jaki wy- ci lIier::l'niu i flos/aw\'. koncentruje \1 ierają wyobrażenia eschatologiczne Pięć pozostalych opracowali 1'1190. Zbiór l\\orzą artykuly: w różnych systemach religijnych na ludzkie zachowania. jcst już mocno osadzona w realiach empirycznych, głównie Polski M. Ogryzko-Wiewiórowskiej, Komunikowanie o umieraniu i śmierci �196 w warunkach odd:::ialll s:::pita/nego: I. Drozd. SamobójsIwo a rod:::ilw: T. Poldepy. I/ospicjllmjako lealr: B. Muraczyńskiej. SIres :::awodov.·y W opiece paliatywnej pr:::eg/ąd hadwl oraz M. Komorskiej. Pos/(m~1' wobec .fmierci - H~vbrane :::agadnienia. Już sam tytuł omawianej książki - '<-,:::kice:::... wskazuj c na to. iż celem nie jest systematyczny wykład. niemniej jednak podejmuje ona w interesujący sposób poruS/.anc km:stie. a S'\ one przecież elementem naszej codzienności. Jacek Fo/k/OIystyka na pr:::e/omie wiekólr. Bednarski red. K. O. Kadiubiec. Cieszyn 19<)<). ss. 367. Współczcsna folklorystyka to dyscyplina otwarta i nieustannic poszukująca. zakorzcniona w etnologii. coraz częściej swoimi badaniami nad folklorem. mcchanizmami jego funkcjonowania w kulturze i tym podobnymi zagadnieniami wkracza na teren \1 ielu pokre\\n)"Ch sobie dziedzin nauki: socjologii. demografii. psychologii. kulturoznawslll·a. religioznawstwa i innych. Dowodcm na to są publikacje z zakresu folklorystyki z ostatnich lal. ukamjąCl: t.,:dyscyplinę jako dziedzinę świadomą ważności pytaó o swoją istotę i odrębność. o przedmiot badali i różne jego zakresy i świadomą swcj dojrzałości w procesie udzielania odpowiedzi na te pytania. 1)0 takich publikacji można zaliczyć niewątpliwie książkę FolklOlJ'-vryka IW /Jr:::elolllie lI·ieklilF. która pod rcdakcją K. D. Kadłubca ukazała si.,:w 1999 roku w Cicszynie. Ta obszerna praca zbiorowa (zawiera artykuły napisanc aż prza 32 autorów) jest pokłosiem dwóch międzynarodowych konferencji. jakie zorganizowal Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej Filii Uniwcrsytetu Śląskiego w Cicszynie. Pierwsza poświ.,:cona była ..Folklorystyce w kontekście nauk humanistycznych" (20-21./1.1996). a druga ..Współczesnej komunikacji folklorystycznej"" ( 19-20.1 1.1997). W książce tej autorzy. licznie reprezentujący Śląsk Cieszyr\ski. inne regiony Polski. Zaolzia. ośrodki naukowe na SłO\I'acji - w Nitrze i Bratysławic. prezentuj~l przede wszystkim współczesne problemy z zakresu rolklorystyki. Opracowania zalvartc II' tej publikacji są różnorodnc: o profilu teoretycznym i. jak określił lo K. D. Kadłubiee wc wprowadzcniu. pragmatycznym. Nawi,jZują do rozlicznych dziedzin wiedzy o kulturze: nauki o literatur/.e. j.,:zyku. rdigii. teatrze i w dużej części muzyki. Chociaż \V książce nie wyodrębniono cz.,:śei. czy działów obejmujących wzgl,,:dnie jednorodne zagadnienia (zabieg ten na pewno uczyniłby konstrukcj,,: książki bardziej przcjrzystą). teksty tworzące całość układąją się w pewne ogólniejsze kategorie. cykle tematyczne uporządkowane według określonych kierunków poszukiwań lolkłorystycznych. Pierwszy cykl artykułów dotyczy dylematów metodologiczno-teoretycznych współczesnej lolklorystyki i rozpoczyna si.,: rozważaniami na lemat metodologicznych aspektów tej dziedzin) w kontekście jej interdyscyplinarności. a przede wszystkim różnych zakn:s(')\\ rozumienia temlinu folklor (K. D. KadIubiec). Tu też zawierają się rellek~ie nad klasylikacj~ł kultur w aspekcie jej dwóch przeciwstawnych systemów: oralnym i cyrogralicznym (E. Kosowska). Inną kwestią poruszoną w tej zbiorowej pracy są związki badaó etnologicznych z demograficzno-socjologicznymi. które to zllią/ki wynikają ze wspólnego dla ctnologa i socjologa krajobrazu kulturOllcgo Kania). Nic zabrakło w tej części refleksji na nieustannie aklUalny lemat ekologii i ckologizmu. i \1 tym kontekście wizerunku rólkloru jako niel<>rmalnej edukacji środowiskowej (M. A. Luko\\ska). Mówi si.,: tu takżc o roli lillkloryslyki na przelomie slUleci i na przełomie dyscyplin. kiedy folklorystyka staje wobec wymogó\\ pows/echnej interdyscyplinarności (Z. Protill1tolaj. Znajdziemy w tej części również odpowiedzi na pytanie. jak wyglądają współczesne sytuacje wykonawcze. użyteczne zwłas/.cza przy analizie pragmatycznej tekstów (olkloru (J. Lugowska). Do tego cyklu opracowań można zaliczyć rl\\lnieJ rclleksje nawiązujące do teorii komunikacji: szkic poświęcony folklorowej komunikacji diadycznej. komunikacji ..0 dwóch twarzach". której podstawą jest nadawca i odbiorca komunikatu (A. Brzozowska- er. �197 Krajka): rcłkksj.,: na lemal roli patrzenia i widzenia w sytuacji komunikacyjnej (P. Kowalski): głos w b\cstii sporu. czy I.asadne jest włą<.:Zanie wątków kultury ludowej w obszar masowo konsum()\\anej roz.rywki na przykładzie plyty G. Ciechowskiego .,oj D/\D/\ na" (A. Kunce. B. Wesolek) oral opracowanie na temat usytuowania komunikacji tolklorystycznej w kontekście cdukaeji wiclokulturowej. aktualnej problematyki przekazu kulturowego na przykładzie animacji kurpiowskich (M. Samoraj). Drugi cykl opracowali wyrai.nie nawiązuje do badań językoznawczych i literacko-etnologicm)ch. czego s/.czcgółnie intercsującą egzemplifikacją są poszukiwania zależności między folklorystyką a tekstem literackim. lingwistyką tekstu i gramatyką (J. Labocha). Inne opracowania z tego zakrcsu dotyczą utworu literackiego jako przedmiotu zainteresowania folklorysty (.I. Lugo\\ska). ideoleksykalncgo i gramatycznego aspcktu tolkloru narracyjnego (J. Bogocz) takLc retleksje na temal współczesnej problematyki przysłowioznawczej (K. Wrocławski). W cyklu tym mieści si.,: artykuł tego samego autora poświęcony balladzie ludowej w perspekty\1 ie hadall kulturolJlawczych. W ramach omawianego C) klu znalalJa równie7. miejsce interesująca relacia ze słowackich badań na temat związhm slownych nazwisk osób i rodzin z nazwami miejscowości (.I. Cukan). Wśród prezentowanych w omawianej książce tekstów znalazły się również takie. które dotyczą badania lólkloru II jego kontekście kulturowym. eksponując speey1ikę funkcjonowania folkloru II obiegu społecznym. czyli folkloru środowiskowego. Przykładem jest tu artykul dotyczący tolkloru dzieci.,:ecgo \\ kontekście tołklorotwórczej roli szkoly. ściśle związancj z tworzeniem się spec) licznej suhkullllry uczniowskiej (I\. 8Iaszczyk). jak również opracowanie dotyczące now~j kategnrii had,lIi ctnologicll1ych. jaką są legendy miejskie. nazywane legendami współczesnymi. mitem współezesnym itp .. a wyrastającymi na hazie nowych sytuacji egzystencjalnych, które przyniosła zc SOh<\cywilizacja miejsko-przemysłowa (D. Czuhala). Pewna C7..,:Ś~tekstów mieści się w zakresie jednego z najważniejszych nurtów współczesnej t()lklorystyki. jakim jest rejestrowanie t()lkloru. Znajdziemy tu retlek~je na temat wielkanocnych procesji konnych \\ Racioorskim (K. Lach). obrzędowości weselnej i jej funkcji magicznokreacyjncj (K. Leliska-B"k). starannic pieh;gnowanych tradycji mikołajowych w Lące kolo Pszczyny (.I. lJchyła-l.roski). ale równit:ż opracowania łączące badania empiryczne z konkretnymi teoriami - np. hermeneutyczne spojrzenie na picśni życzące zimowe i wiosenne (K. DadakKOlicka). Cykl poś\li~cony różnym aspcktom folkloru muzycznego otwiera refleksja na temat kapel cieszYliskich. l\IOrnleych spccyficzny kontekst sytuacyjny muzycznego folkloru cieszyńskiego. którego charakter II' dużej mierze wyznacza pograniczość Śląska Cieszyńskiego i jego skomplikowanc dl.icje (/\. Wójcik). Dwa artykuły dotyczą współczesnych tendencji w badaniach t()lkloru muzycznego na SI<lwaeji: pierwsz)' mówi o aktualnych zmianach w repertuarze słowackiej tanecznej muzyki ludo\\cj (B. <iaraj). a drugi o miejscu ludowej pieśni w słowackich programach szkolnych. dosy~ skromnie wyposażonych w treści związane z narodowym folklorem (M . .Iagerova). Oryginaln'l prohlematyk.,: omawia artykuł poświęcony muzycznym tradycjom regionalnym i ludowym \1 p<lISkim radiu (P. Dahlig). Inne zagadnienia z zakresu wiedzy o folklorze muzycznym omawiane IV pracy to kwestie żywotności folkloru polskiego na przykładzie żywotności muzyki ludowej (B. Linette). śpiewy pogrzebowe w Polsce i ich cechy regionalne (P. Dahiig) oral Lhva pOl.i<lmy wariantywności w folklorze pieśniowym - wariant dialektowo-stylowy i \larianty\vnoś~ sporadyczna w folklorze wschodnioslowiallskim (G. Kutyriowa-Czubala). Cykl ten i cal" prac.,: kończy szkic POŚ\\i<;cony tcmatyce prac magisterskich o pr01ilu tolklorystycznym podejmo\vany na kicrunku wychowanie muzyczne w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie (K. lurck). Można \\ tym miejscu postawi~ pytanie. czy potrzebna jest w recenzji jakiejkolwiek pracy zbioH)\\ej prezentacja jcj poszczególnych czyści (z konieczności ograniczająca się do wyróżnienia ich tytulów czy kluczowych poję~). W przypadku anałizowanej pracy zbiorowej na pewno jest to zahieg potrzchny. lIkalanie tak rozległego spektrum problematyki podejmowanej przez folklorystów pol.wala potwierdzić tezę o niezwyklej ekspansji folklorystyki na teren różnorodnych bardl.iej i mniej pokrewnych sohie dziedzin nauki. To już nie jest wąska specjaliza"ia �198 w ramach etnogratii. Iccz dzicdzina wiedzy nawiązująca do fOz.legkgo i wieloaspektowcgo programu nowoczesnej antropologii. nic tracąccj ze swojego pola widzenia ealościowcgo kontekstu życia człowieka. Mo/na s<ldzić. że tak wieloaspektowa i inlerdysc) plinarna jak prz.edstawiona prac,L jest współczesna folklorystyka. Pomimo. że publikacja nie posiada uporządkowanego prezentowania tekstów wedlug wyraźnie określonego klucza i rclkk~ji podsumowującej. to jednak praca zbiorowa Folkloryslyka na pr::elomie wiekólv zasługuje na u\\ag.,: nic tylko etnolog()\\. ale wszystkich badaczy współczesnej kultury. Jó::e.!lJudniak S"::tuka ludowa Pomorskie Kujaw. Towarzystwo Pr::es::lo.';ć i lera::niej-l'::mi(\ red. Kulturalne. Bydgoszcz 1997. ss. 312. W. Szkulmll\\ska. Kujawsko223 ił. cz.arno-białych. 1/7 il. barwnych. Ksi,\żka jest picrwszą próbą monograficznego opracowania szluki ludowej Kuim\·. Autorz) poszczegółnych rozpraw to pracownicy muzeów i placó\\ek naukowych w Toruniu. Poznaniu. Bydgoszczy. Włocławku. Warszawie. Krakowie. Lodzi. Inowrociawiu i Koninic. Artykuly /0slaly oparte na kwerendach i archiwaliach zbiorów muzealnych. badaniach lercnowych oraz na dotychczasowych publikacjach. które niejednokrotnie zostaly zwerylikowane i uzupełnione przez przedstawienie zmian. jakie zaszły w ostatnich dziesiyciokciach. Poj.,:cicm szluki ludO\\ej autorzy obejmują artystyczną twórczość wsi. głównie plastyczną. ak tak/.e muzyczm\ i taneczną służącą zaspokojeniu potrz.eb estetycznych ludu. W dziedzinie plastyki lo prz.ede wszystkim rzeźba i malarstwo o cechach indywidualnych nadanych przez twórców (zgodnych jednak z lokalną tradycją). r,,:kodziclo artystyczne i plastyka obrz,,:dowa. Na skutck i/lllacji wsi Sttuka la dlugo nosila swoiste pi~tno odręhności. Musiała zaspokajać gusly odhion:ó\\wiejskich i odpowiadać przyj<;:tym kanonom estetycznym i ob) uajowym. Dziś ta S) tuacja odeszla w prteszłość. Kultura ludowa zanikła. a sztuka przestala służyć swemu środowisku. Powstaje glównic na zamówienie miast na konkursy. dla muzeów. gakrii. sklepó\\-. Odbicga od s\l)ch pierwowzorów. jest innym zjawiskiem. Autorzy starali si.,: uchwycić zmiany zachodz'Iee po II lIojnie światowcj. Ksią/kę wzbogacają liczne ilustracje (ponad 300 t(}togralii barwnych ezarno-białyeh i rysunków). Podano też przykłady melodii i pieśni. Autorty próbuj<1 w)jaśnić róiniee t<lchodt<lce mi.,:dz) tradycyjną sztuką ludową a ..Iudowopodobną". Książka jesl w pewnym sensie hołdem zł%nym mieszkańcom Kujaw. którzy świadomie kultywuj'l własnc lokalne tradycje. przenosząc jc we współczesność i tym samym tworzą baz,,: dła swej regionalnej to/samości. Szczegółowe opracowania poprzedza rozdtiał autorstwa Jana Swi.,:eha dOlyu.'lcy Kujaw jako regionu historyezno-etnograticzm:go. Artykul uzupełnia mapa Kujaw i ich subregionów. W związku z tą drugą mapką trzeba nadmienić. że podział nie wypadł na niej całkielll jasno. Nie wiadomo, czy jest to podział trójczłonowy. tj .. czy Kujawy Polne znajduj'l si.,: mi.,:dzy, adwiślańskimi a Czarnymi. czy też przymiotnik Polne odnosi si" do Kujaw Nadwiślariskich. Trzeba powiedzieć. że podział ten przedstawia się nicjasno także w innych puhlikacjach wydanych przed laty. W swym artykule Z ::agadnie/l demograjic::nvch KujalI' opublikowanym \1 .. I.iteraturze I.udowej'" w 1963 roku. R. Kukier pisze o podziale Kujaw zc stanO\\iska geogralicznego na Czarne czyli Bydgoszczą. geograta Polne Toruniem. R. Galona o przcwadze czarnoziemu Włocławkiem w 1929 roku. Natomiast i ::wyc::ajach weselnych Kukier wyodn;bnia tcj publikacji to tylko okolice Inowrocławia. Nadwiślańskie ciągną na zachodnim zaplcczu si,,: od Bydgoszcz.y krawędzi i Białe - piaszczyste. a Oobiegnicwem. dolnej jak i Nadwiślańskie nie mają charakteru dlatego trudno je wiązać z subregionami na mapce Podział lesiste. jak np. miydz) ten z.ostał wprowadzony opuhlikowanej \I 1975 roku \V Kujawy Ctarne od Polnych. Kuja\1 y Czarne Radziejowa i Brześcia Kujawskiego. Kujawy po Oobiegnicwo. Wisly. W kai.dym lokalnego. kulturowymi. a Kujall"y Polne lo odn;hna razie terrniny Czarne pr:tel Ohr::i(dach według Białe- jednostka i Białe. zarówno Zostały \I"prowadzone przez geografów. Slusznie \\-io;c w dalszym ciągu Swięch �199 do nich nic na\\ i'l/uje. Kullurt; Kujaw wiqżc autor przcde wszystkim z Wielkopolską. aczkolwick nie uważa Kujaw za Cl.t;ŚĆ Wielkopolski. Podkreśla rolę to7.samości kulturowej w społconości kuj'l\\skiej. kh'ml pozllolila na zachowanie odrębności kulturowcj Kujaw jako regionu etnograficzncgo. Dość sZClcg,'IIO\\o omawia stan badań kultury ludowej tego regionu. a także stan muzealnict\\a n::gionalnq;o. I'odkrdla znaCl.nij rolt; Muzeum Etnograficznego \V Toruniu i Muzeum Kujawskicgo lIC Włoclawku oral Muzcum .lana Kasprowicza w InowrocIawiu w badaniach kultury lud()\\cj Kujaw. wydawaniu publikacji oraz organizowaniu konkursów z zakresu sztuki ludo\\(.:j. Om,l\\ia 1<::i li/jogralit; rcgionu i historyczne warunki kształtowania się kultury chłopskicj. I'odkrdla odd/iał; wanic lakich Clynnikó", jak dwór czy obcc osadnictwo . .I. Slli<;ch opraco\\<i1 również rozdział poświęcony budownictwu. Można mieć zastrzeżenia. cz; ta dziedzina kultury zalicza sit; do sztuki ludowej. Zc względu jednak na liczne elem..:nty zdobnicze \V ludowcj architekturzc. rozdziały poświęcone temu zagadnieniu znajdują się we wszystkich ogólnopolskich opracowaniach poświ<;conych sztuc..: ludowej. Szkoda tylko. że w tym opracowaniu brak l\łaśnic danycil o zdobnictwic. Autor podkreśla harmonijność krąjobrazu kułturowego dallnej wsi. niClaklóC<lIlic pit;kna naturalncgo środowiska dzialalnością człowieka. Omawia typy wsi. zagnid i hudynków micS/kalnych. Przy omawianiu rozkładu budynków i ich wnętrz przydaIyb; si" ich plany. Uzupełnicnicm lcgo rozdzialu jcst opracowanic pióra E. Kraszewskiej-Sikorskiej poświęcone drellnianej arcilitcktur/c sakralncj Kujaw. Pisząc o zdobnictwie wnętrza K. Pawłowska przytacza dane I litcratury. a taUe piSl.e o II spółczesnych artystkach ludowych. malujących ręcznie wzory kil iaLO\It: na ścianach. i o makatkach papierowych. jak również o twórczyniach pąjąków ze slom;. sztuC/n; ch k Iviall')\\', o artystkach sypiących wzory piaskicm. Poświ.;ca też uwagę problemowi ludo\\ości 11/.orl)\\' na nl.iansie włocławskim. Mówiąc o wzorach sypanych piaskiem. autorka ulega pokusic. cl.t;ste.i u hadaC/y sztuki ludowcj. przypisywania motywom "Drzcwka życia". ksi';:i; ca. słOlica arcilclypiC/nemu myślcniu magicznemu. "którc ulcgło zapomnieniu". Tymcza,;em sarna technika sypania piaskiem na naszych ziemiach nic wydąjc się czymś archaicznym i chyba trudno II iq/.ać .1;\ z azjatycką mandalą Ciekawe natomiast są wiadomości o czerpaniu lllOn'lw z J..obiercc'm dllorskich. a takżc o wpływie na tę sztuk.; haftu kujawskiego. Nie wiem, doiak odległcj trad;eji można IHIII'iązywać wit:szane pod sufilt::m na Ziclone Święta ptaszki ze slomy i papil'l'u lub I. drCl\'lla. o skrzydłach z łupanych deszczułek. które miały symbolizować Ducha Swi"tego. Te ostatnie znane są \1' J"('lżnych regionach Polski. między innymi na Lubelszczyinie. gdzit: m,1\\ iano. :i.t: ich II'ykunawe; nauczyli si.; strugania takich ptaszków w więzieniach ros;.iskich. Jest jednak mo:i.! iII c, że ta galąi. twórczości. podobnie jak wykonywanie innych ptaszkÓII I drewna. mogla powstać w różnych miejscach niezależnie od siebic. Wnętrzu domu po511i<;con; jest rllll n ież rozdzial dOlyc/'lcy meblarstwa. autorstwa Iwony Świ.;ch. Ta sama autorka omawia tt::i J..owals!llo. plecionkarstwo i garncarstwo. Bardzo cickallie pr/edSla\\ia się artykul autorstwa A. Blachowskiego dotyczący stroju, II którym autor wykorzystał niel.l1ane dotąd zbiory zachowanc w Rosyjskim Muzeum Etnograliclllym w Sankt I'dersburgu. Na podsta\\ic klocków drukarskich. znajdujących się w muzcach Torunia i Włocławka. autor dochod/i do wniosku. że naj starsze motywy zdobnicze, funkcjonujące na Kuj<1lvach co najmniej od XVIII wieku. odżyły w hallach na strojach kujawskich z lat 30. ll<ISl.cgo stulecia. IlaiCiarki miał; się jakoby wzorollać na ornamentach z druków na płótnie. \\ dalslej części opmcowania autor omawia krytycznie ..tYPowoŚć·· ubiorów. która na podstawie Slroju kujml'skiego mÓII I.cspoló\1 II ./lIasie f'olskieh I(llklorystycznych. SlrojrJlII Autor wytyka Ludowych stała się wzorcem nicścisłości w harwnych scenicznych tahlicach kostiu- zamieszczo- l1;eh w lej puhlikacji. BlaehO\\ski podaje delinicję typowości odzieży zastrzeg:\iąc. że typowa dla danego regionu jest tylko taka I(Jrlna. która nie posiada analogii II' sąsiednim regionie. chyba że zostala tam lapo:iyelOna. / tym stwierdzeniem można by polemizować. gely:i sam autor podąjc prl; klad clel'\lonej jaki II ystępująccj zarówno na Kujawach. jak i w Wielkopolsce lub na MalOI\ SIU. nic llumaCląc. jakimi drogami miałyby przebiegać te zapożyczenia . .lako absolutnie oryginalnc kuiawskie ((lrmy Ilymienia aulor kapelusz pilśniowy czarny o twardej główce rozszerzającej się ku gl)r/c. kalian I. pólrękawkiem. z doszytymi rękawami czerwonymi lub z tkaniny II!.Orzyslej. kiereję sukicnll<l z kapiszon..:m. sukmanę granatową lub czarną z peleryną i ..potrze- �200 bami". kobiece czepce białe. haftowane płócienne lub batystowe czy tiulowe. rozłożyste. zwisające z tyłu lub z okrągłym denkiem. owijane wokół głowy zrolowanymi chustkami i nigdy nie mąjące taśmy do wiązania pod brodą, jak to było w czepcach paluckich. Za unikatowe. występujące jedynie na Kujawach. autor uważa również fartuchy z czerwonego inletu zdobione białym haftem. Te jednak występ(J\vały tylko w strojach odświętnych kOllca X IX wieku. Nigdy nic było w typowych strojach kujawskich hal10wanych koszul ani gorsctów. Autor stwierdza. że. biorąc pod uwagę lazy stroju kujawskiego i odmiany lokaInc. nie możemy stworzyć jcdnej wzorcowej formy. Za najbardziej klasyczny ludowy strój kujawski autor uznaj c tcn. kll')ry udokumentował Gerson. a opisał Kołberg. a więc odzież z lat 1850-1870. Po 11\70 roku w ubioracb zamożniejszych Kujawiaków zaczynają przeważać elementy typowc dla miasta. W tym czasic tradycyjne stroje z dużym wkładem ,vłasnej pracy nosi warstwa uboższa. l tu tcż nic do kOllca mol.na się zgodzić ze zdaniem autora, gdyż już i te stroje z połowy XIX wieku nosiły ccchy ubiorów miejskich. tyle. że z wcześniejszego okresu. Dalej autor szczegółowo omawia zdobnictwo stroju i czynniki na nie oddzialujące. jak pisma kobiece, koronki fabryczne itp. Twierdzi. żc praca u podstaw prowadzona w dobie pozytywizmu przez dwory mogła się przyczynić do rozwoju hafciarstwa ludowego na Kujawach w kierunku wzornictwa miejskiego. Bardzo szczegółowo omawia wszystkie części stroju w poszczególnych okresach w odniesieniu do plei i stanu nosicieli. Zwraca też uwagę na trudność w stworzeniu jakiejś modelowej 1<mny stroju ze względu na lazy rozwoju oraz na odmiany lokalne. Przedstawia te odmiany na rysunkach. Uważa. że problematyka strojów kujawskich nie została w pełni omówiona i zasługuj c na pełnicjszą monografię. W innym rozdziale Błachowski zajął się dawną rzeźbą. Na wstępic podkreśla. żc termin "dawna" określa dzieła powstałe przed 1939 rokiem i wykonane przcz rz.eźbiarzy. którzy zmarli przed rokiem 1945. ale także tych. którzy urodzili się w wieku XIX. nawet jcśli ich dzieła powstały po II wojnic światowej. Za datę graniczną pomiędzy dawną a wspólezesną rzeźbą ludową autor uważa rok 1945. gdyż: I. wojna polożyła kres tradycyjnym formom kultury. 2. mecenat powojenny ukierunkowuje ją nawołując do rcalizaeji tcmatyki świcckiej. 3. inspirująco działał nowy pozawiejski rynek zbytu. 4. powstały nowe stereotypy "stylu ludowego". Do autentycznie ludowych twórców działających jeszcze dziś autor zalicza ludzi obdarzonych wewnętrzną potrzebą tworzenia. nie przełicząjących swej pracy na złotówki. Obok dawnych świątków. które powróciły do kapliczek po roku 191\9 (nie jest prawdą. żc wczcśnicj ich tam nie było. tylko często były wykradane przez "miłośników" sztuki ludO\vcj T.K.) poja\viają się nowc. zamawiane u miejscowych twórców. Wcdług autora. ludowa rcligijność stoi na straży sztuki tradycyjnej. Autor zwraca uwagę. że do kujawskiej sztuki ludowej można zaliczyć tylko te rzeźby. o których wiadomo, że powstały na tcrcnic Kujaw. a nic wszystkic. którc tam zostały znalezione. Analiza form zachowanych zabytków pozwoliła autorowi wyłonić trzy zasadnicze grupy rzeźb. Do pierwszej należą takie. w których koncepcja rze/.by rozwiązywana jest samodzielnie bez naśladownictwa łarm stylowych epoki. T\vórca dążyl do realistycznego ujęcia postaci. ale nie umiał tego osiągnąć. Starał się wysunąć na pierwszy plan clementy pełniące funkcję symboli. Czasem tacy twórcy przez powtarzanie pewnej formy dochodzili do rutyny i tworzyli własny indywidualny styl. Druga grupa - to samoucy, rzeźbiący jednak zawodowo. Do tej grupy należy zaliczyć prace tych twórców. którzy nie starali się opanować kanonów stylowych. lecz kierowali się intuicją. Trzecią grupę. nazywaną przez historyków sztuki barokowo-ludowymi. autor zalicza do autentycznych ru. i ich egzystencja twórców była związana ludowych. Tworzyli z wsią. Są to rzeźby oni na zamówienic z wicku paralii X V II. X V III i picrwszcj lub dwopołowy XIX. Znajdują się w wielkich kościołach lub w kapliczkach przydrożny ch. Dużą grupę stanowią tu figury Matki Boskiej Skępskiej. bardzo popularnej na Kujawach (ale tylko w byłym zaborze rosyjskim), choć miejsce jej kultu leży w ziemi dobrzyńskiej. Po po"staniu styczniowym. gd: na skutek represji władz carskich oslabl ruch pielgrzymkowy do Skępego. zaCięto r/eźbić Matkę Boską Skępską na Kujawach. Autor przypuszcza. że niektóre z figurck o ccchach bardzo prymitywnych były rzcźbione przez samych pielgrzymów jako tigurki wotywnc. W roldziale tym autor �201 pr7.~d,ta\\ ia ró\\ni~ż bi<lgrafie kilku artystów. 7nanych nam z przełomu XIX i XX wieku, których zaJicza do grupy drugiej. Rzó.bie wspóh:/esnej poświyconc jcst opracowanie Iwony Święch. Zwraca ona uwagę na trudności \1 /.akwali likO\\aniu niektórych twórców. Są tacy. jak Stanisław Zagajewski czy .\ndrzej RusocKi. Kt(,rych prace odbiegaj'l od kanonów przypisywanych sztuce ludowej. Niektór/y 7. oma\\ianych tW(lre<'m swoją biografią są bardzicj związani z miastem niż ze wsią. Większość z nich tworzyła na zamówienie muzeów. prywatnych kolekcjon~rów. C~p~lii, czas~m Kościola. AutorKa zbija jednak CZysto prezentowany pogląd. że środowisko wiejskic nic aprobuje t\\ón:zości s\lych artysl(·l\\. I'r/ytacza przyklady z.achwytu mieszkaJlców wsi dla ich rzeźb, a lak t. żc rzdby te nic traliaj,\ do środowiska \\iejskicgo. tłumaczy ich wysoką ceną. W dalszym ciągu prZCdSla\\ ia biogralic i t\IÓITIOŚĆ dwunastu spośród trzydziestu najbardzi~j znanych i wielekroć nagradzanych artystó\V Kllja\l·skich. I'laslYK~ \\ obm,:dach i Z\\'yczajach micszkańców wsi kujawski~j omawiają Hubert Czachowski i Krystyna l'awlo\\sKa. Na wst.ypic przcdstawiają tlo ludowcj obrzędowości. jej związek l. da\\nymi Kultami agrarnymi czy z.aclusAowymi. Aczkolwiek rekwizyty obrzędowe posiadają \\alory plastyczne. ich Ilmkcja eslelycma byla raczej drugorzędna. Żywot ich był zwykle krótkotrwaly. gdyż wyKon) wano jc ze słomy. papieru. Na pierwszy plan wysuwają się tu rekwizyty związane z obrzydowością zapustną. żywą na Kujawach do dziś. Autorzy mówią o dwóch poziomach działa!! w tych ohrz.ydach magicznym i społccznym. Pierwsz~ przcjawiały się w barwnych Korowodach /.arustnych prz.cbieraileów z maszkarami zwierzycymi na czcle. Wegetacyjny scns tych dziahul zachowaj się w wypowiadanych t~kstach. a także w symbolicznych postaciach \\egćlacji. jaK koza. bocian. K0I1. nied/wiedź. Symbolikę postaci podkreślają kostiumy zawierające Kosmalość. słomy. dz\\onKi mające odr~dzać zlo. Akccnty spoleczne przcjawiają się w zaba\\ ie rodKozioIKo\\ej. kdnoC/eśnie jednak i tu pojawia się symbolika magiczna w postaci chłopca-golaska luh kozioib. mająca repn:zentować płodność. Inne postacie występujące w tych obch<ldach to lm .. .inni" . .i.yj'lcy roza społcC/.ności,\ wiejską - przedc wszystkim Żydzi i Cyganie. labe \\ydnl\\ny dziad i haha. W lalach mi~dz.ywoiennych do obchodów zapustnych przeniknyły postacie z jasełcK czy \\ido\\isk herodowych. jak aniol. diabeł. śmierć. a także przedstawiciele rÓinych zawodów. nI', kominiarz. fotograf. Autorzy podkreśląją rolę Muzeum we Włocławku \\ podtrzymywaniu tych Z\\ycz.ajów rrzcz organizowanie przeglądów grup z maszkarami zapustnymi. połączonych z przemars/\;m grup karnawałowych ulicami Włocławka. Wymieniają organizatoró\\ ciekawszych zespołów. Podkrcślaj,! też rolę zespołów folklorystycznych w organizowaniu tych imprez .. W dalszym ci'lgu został omó\\iony okrcs wielkanocny. z którym związane są palmy. kolaIki, baranki z cuKru i gliny. jajKa malowane. gaik. który na Kujawach wiązal się jednak z Zielonymi SIl i~tami i bl! jaKhy Kontaminacją Z\\ yczaju gaikowego z ohchodzcnicm domów z kogutkiem dyngusowym. W Z.\\ i'VKu /. Zielonymi Ś\\i<;tami zostało też omó\vione .. Św·ięto Pasterzy". Sporo miejsca roś\\ięcono rebliz.) tom i.niwiarskim i związanym z Bożym Narodzeniem (szopki. choinka). a [,ikże clemen10m plastYKi weselnej. \\' rozdziale poś\\i~conYIlJ zabawkom ludowym Bożena OlszeWSKa omawia różnice występujące \\ zabawkach \\ yKonanych przez dzieci. doroslyeh członków rodziny i artystów ludowych, Vliędzy innymi Z\\TaCa uwagę na rowszcchne w okresie miydzywojennym i w pierwszych latach po wojnie dre\\nial1(; bąki wprawiane w ruch batem. Chłopcy konstruowali te7. pistolelY i różne dn:\lniane narz~dzia. dziewczynki wykonywały lalki z gałganków, Pośród zahawek wytwarzanych przez dorosłych czlonKów rodzin do naj powszechniejszych należaly wiatraki, Konstruowali oni ró\\nió. KołySKi dla laleK. sanlOloty ... kółKa-karuzclki". konie. Niektórzy specjalizowali się \\ pC\lnych \\)Tobach zostały zaba\\li jui za młodu. a w \\'ieku doroslym zostawali rzeźbiarzami. Omówione też ceramic/.ne. I.nalaz/o się \\ ksiqice n'mniei miejsce dla tarica i muzyki \\ rozdziałach aulorstwa Roderyka l.ang.ego i Aleksandra Pm\laka. Aulor charakteryzuje Kujawy jako obszar. na którym dominuj'l 1') Imy mazurkO\\e (Kuja\\ iaK. mazurek. ohcrcK l. przy czym kujawiak jt:st tailcem picrwszoplano\\) m. Podkreśla plynność i harmoniy ruchów. charakterystyczną dla tego tańca. Omawia charakter)styczny dla ohrz.~dO\lości weselnej tanieć ..chodzony", w którym drużba jakby pokazuje �202 pannę młodą zebranym. Autor podkreśla ró7nicl; między kujawiakiem. który stał sil; tariccm narodowym i był tariczony w salonach. a kujawiakiem wiejskim. Omawia równiei pozostałe tarice, podaje kinetogramy i nuty. W związku z tarieem zostal omówiony szczegółowo zwyczaj podkoziołka. Sporo miejsca poświęcono dawnym kapelom. R. Lange podkreśla lei charakterystyczną dla Kujaw krótkość tekstów śpiewanych, w których muzyka instrumentalna dominuje nad śpiewem. O pieśniach z Kujaw pisze w swoim artykule A. Pawlak. Przcdstawia on charakterystykę pieśni obrzędowych związanych z obrzl;dami dorocznymi. Zwraca uwagl; na analogię pieśni "podkoziolkowych" z weselnymi. omawia też przyśpiewki i pieśni weselne. Publikacjl; zamykają dwa artykuły Wandy Szkumlowskiej traktującc o zespołach folklorystycznych i o ochronie sztuki ludowej i folkloru. Autorka wyróżnia ((liklor tradycyjny istnicjący jeszcze po II w~jnie światowej, udokumentowany przez badania terenowe przeprowadzone przez PaJlstwowy Instytut Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz przCl redaktor Annę Jachninę I. Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy. Krytycznie ocenia działalność instruktorów zespołów folklorystycznych. tworzących masowo po II wojnic światowcj przy domach kultury. świetlicach zakladowych i różnych instytucjach oraz stowarzyszeniach. Wil;kszość z nich "ulepsza/a" folklor tworząc aranżacje dalekie od oryginału. Związek I fi)lklorem stawal sil; coraz trudniejszy do odczytania. Autorka zwraca uwagę na niebezpieczeństwo. jakim było zapożyczanie piosenek. tańców i sposobu icb wykonania od innych grup. czasem z odległych n:gionów. a takie ..upolitycznianie" folkloru. Do momentów pozytywnych zalicza organizowanic od 1967 roku Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Spiewaków Ludowych w Kazimierl.ll Dolnym. gdzie jest promowany wyłącznie folklor autentyczny. Festiwale te udowadniają, żc folklor nic lTIusibyć stylizowany. Jako imprezl; pozytywną wymienia również Ogólnopolski Festiwal Folkloru w Płocku w latach 1969-1980. a także. jeśli idzie o Kujawy. imprezy organizowanc od 1972 roku w ramach" Wiosny pod Tężniami" pod nazwą Festiwal Folkloru Kujaw. Autorka ulvaża. że ten kstiwal przyczynia się do integracji regionu. a jednocześnie inspiruje zespoły do przygotowyll.ania programów opartych na miejscowych tradycjach. Jest też miejscem popularyzacji sztuki ludowej Kujaw. Podobną funk~ję pclnią międzywojewódzkie przeglądy zespolów folklorystycznych. Stymulującą rolę pełnią też przeglądy organizowane przez Wojewódzki Zwi,jZek Kółek i Organizacji Rolniczych. Autorka omawia również kapele dawne i współcz.esne oraz I.espoły prezentujące folklor rekonstruowany. zbliżony do autentycznego i zespoły specjalizujące si.; w j(llklorze opracowanym artystycznie i stylizowanym. Powstawały one zwykle z inspiracji zewn.;trznej. były powoIywane do życia przez placówki kulturalne i szkoły. Był to folklor l\yuc7.ony. nic autentyczny. Wreszcie mowa jest o zespołach kół gospodyń wiejskich. W rozdziale poświęconym ochronie sztuki ludowej autorka omawia badania naukoll'C nad folklorem. podejmowane w latach 1945-1975. prowadl.One przcz l'aństwO\I y Instytut Sztuki. Muzeum w Toruniu i wc Włocławku. Polskie Radio w Bydgoszczy. a także prze/. różne ogniwa administracji państwowej oraz stowarzyszenia. przede wszystkim Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Omawia też zmiany, jakie zaszły w zakresie opieki nad sztuką ludową i 1()lklorem w związku ze zmianą podziału terytorialnego krąiu w 1975 roku. Podkrcśla roll; konkursów tematycznych. organizowanych przez Muzeum Etnograficznc w Toruniu i we Włocławku. a także o organizowaniu przez te lTIuzea wystaw zagranicznych. Wspomina również. o opiece Muzeum Etnograficznego we Włocławku nad twórczością ludOI,,! Kujaw. mil;dzy innymi o znaczącym fakcie. jakim było otwarcie Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego IV Klóbcc. Organizatorem konkursów na sztukę kujawsk'l jest równicż od 1979 roku Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Podkreśla też roll; Bydgoskiego Oddziału Polskiego Radia w popularyzowaniu folkloru. Aneks do książki stanowi wykaz i omówienie zbiorów. dotycz'lcych Kujaw. II· poszczególnych muzeach Polski oraz obszcrna bibliografia. Wszystko to. a takie wysoki poziom graficzny. sprawia. że książka stanowi ważne kompendium wiedzy o sztuce lud(l\\ej Kujaw. l"<'I'esa IJ/ll1ill-l\arwicka �203 Ludwik K o I. o I u h. Rodzima wieś opolska. Kultura i ::ycie społec:::ne. SlIIdium socjologic:::no-etnograjicne. Opok I Y98. ss. 271. Ksiąjka. która pojawiła si.,: w ubieglym roku nakladem wydawnictwa Uniwersytetu Opol~kiego warta jesl. nie\\<ltpliwie. poświl,:eenia jej uwagi. wychodzi bowiem naprzeciw niezwykle aktualnej oheenie potrzehie określenia swojej etnicznej. narodowej i kulturowej tożsamości. Rozprawa Ludwika Kozołuha jest studium jednego regionu - jest to ohszerne studium OpolszcZ~lny. jej historii. problem(m i specyfiki - jednakże same mechanizmy decydujące o indywidualnym charakterze regionu oraz narz.,:dzia badawcze i metody analizy wyników badań zastosowane przez autora mogą poslużyć do zrozumienia specyfiki zróżnicowania kulturowego w znacznie szerszym aspekcie. Omawiana pozycja składa si.,: z szcściu głównych cz.;ści. podzielonych na mniejsze rozdziały: część pierwszą zatytułowaną "Zasadnicze pojęcia teoretyczno-poznawcze" autor poświęcił na omówienie poj<;:ć. jakie pojawiają sil,: w dalszych partiach pracy. W poszczególnych rozdziałach zostaly omówione takie zagadnienia. jak: świadomość społeczna. narodowa i religijna. tożsamość jednostki i grupy. problemy związane z wi<;:ziąspołeczną i postawami społecznymi oraz integracją i dezintegracją rcgionalną. "obejmujące swoim zasi<;:giem aspekty etniczne. językowe. kulturowe .. ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludowej - oraz prohlemy gospodarcze r~gionu" (s. 47). Kolejnc dllie części omawianej ksią/ki zostaly poświęcone historii regionu od czasów najdawniejszych aj do czas(m współczesnych. z uwzględnieniem takich zjawisk. jak masowe wy.iazdy ludności Opolszczyzny do ówczesnego RFN oraz sytuacja na wsi opolskiej w latach siedemdziesiątych. Najnowszcj historii regionu trwającej do dziś a zapoczątkowanej zmianami polityczno-społecznymi po roku 1989. poświęcona jest część piąta zatytułowana "Wieś opolska a procesy tkmokratyzacji po 1989 roku". W tym rozdziale autor szczegółowo omawia zagadnienia związane z postawą ludności wsi opolskiej po roku 1989. powstaniem i działalnością Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Opolszczyźnie. a także potencjalnymi zagrożeniami hezkonl1iktowego współżycia mieszkańców wsi opolskiej. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie i ocena działalności wspomnianego Towarzystwa SpolecznoKulturalnego Mniejszości Nicmicckiej. Z kolei dwie powstałe cz<;:ścidotyczą problemów stricte kulturowych. Pierwszy z nich poŚII ięeony jest wspólczesnej kulturze ludowej wsi opolskiej. bowiem - co autor podkreśla w tytule kultura występuje tu jako "płaszczyzna integracji i podkreślenia tożsamości" (s. 135). Można II nich znaleźć opis tradycji. zwyczajów i obrzędów występujących na terenie Opolszczyzny. Autor oma\\ia ich liJnkcjc oraz przedstawia (na podstawie badań) ich współczesną rolę. I tak, przykładowo - .J dniem św. Andrzeja (30 listopada) związana jest tradycja różnorodnych wróżh. które w czasach nam współczesnych zatraciły swój pierwotny charakter i przybrały raczej formy zabawy. Wró/by andr/ejkowe znane są prawie 100% badanych. Praktykowane są przez młodzież, a tematyką ich sCI w zasadzic sprawy matrymonialne. Nąjbardziej znaną wróżbą jest lanie do wody roztopionego wosku - wymienilo ją 95% respondentów" (s. 155). W podobny sposób Autor omawia inne zwycząje i obrzędy. dokumentuje pewne aspekty współczesnej kultury opolskiej wsi. Natomiast drugi z rozdziałów poświęconych zagadnieniom kultury dotyczy zjawisk kultury współczesncj. ich funkcjonowania oraz wpływu. jaki wywierają na spoleczno-kulturowy charakter regionu. Podrozdzialy tej części zatytułowanej ..Współczesne oblicze wsi opolskiej"' dotyczą takich zagadnierl. jak szkołą i szkolnictwo. rola Kościoła katolickicgo. funkc:ionowanie bibliotek oraz /ycie kulturałnc i autoidcntytikacja mieszkańców wsi opolskich. Ludwik Kozolub w swojej ksią/ce podejmuje również kwestie związane z pograniczem kulturowym i wymieSlanicm kultur. jakie nastąpiło na ziemiach Opolszczyzny podczas wielowiekowych skomplikO\~anych procesów historycznych. W zakończeniu podkreśla. iż "rozprawa, zgodnie z założeniem. ukazujc na tic historycznym proces kształtowania się i różnicowania tożsamości rodzimych mieszkańców wsi opolskiej, przemian kultury ludowej i jej roli we współczesnym życiu tego środowiska" (s. 232). �204 Uzupełnieniem treści merytorycznych zawartych w omawianej pozycji jest aneks. w którego sklad wchodzą m.in. kwestionariusze do badań terenowych. zdj<;cia oraz wykaz nazw wsi. w których zostały przeprowadzone badania. Ponadto książka zawiera obszermt hihliografi.,:. a także liczIle mapy i tabele. które obrazują omawianą problematykę. Jest to więc szczególowa i w drobiazgowy sposób uj.,:ta mOllo,g,ralia regionu. którego indywidualny charakter i specyfika jcst wyraźnie zaznaczona na mapic Polski. zarówno tej kulturowospołecznej. jak i administracyjnej. do czego w dużcj micrze przyczyniła si.; postawa mieszkańcó\\ i ich poczucie więzi regionalnej. Stanisław G a d o m s ki. Krajobric:: kaplic::ką. Cjórnośląska ()Iieyna Wydawnicza. Katowice 1997. ss. 79: Ałicja G a I e c k a - I' a d u c h o w a. Kaplic::ki IIr::vliro:://(' ::it'mi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Kalowice 19Y7. ss. 165: Maria L i P o kB i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum ŚI'lskie. Katowice 1998. ss. 220. Recenzją obj<;te są trzy prace dotyczące małej architektury i rzcżhy sakralnej z. obszaru Górnego Śląska, powstale w latach 1997-1998. Religia i religijność od dawna wiązaly siO; z matcrialnymi ośrodkami J)'cia religijnego. wyrażającymi się w postaci wielkich i malych form architektury i rz.dhy sakralncj. Świ'llynic. kapliczki. figury i krzyże przydrożne hyły i sq matcrialnym wymiarem modlit\\y i rcligijnego kultu. charakterystycznego dla całego obszaru Polski. a szczególnie Śląska o silnie zakorz.enionej tradycji rcligijnej. Mimo upływu czasu i zmiennych losów historii. te z.aCh<l\\alle małe obiekty architektury i rzeźby sakralnej stanowią po dziś dzień charakterystyczny element polskiego krajobrazu. Otulone gałęziami drzew. często zniszczone i poszarzałe. przesyconc zapachem ziół i śpiewem ptaków emanuj'l ciepłem. budząc poczucie bezpicczeństwa i bliskości Boga. który jesl lu .,na wyciągnio;cie ręki..:· Przcl. dlugic lala mala archilektura i rzeiha sakralna z.epchnil,:ta na margines badań, nic doczekała siO;ambitni.:.jszych opracO\\ań. Pierwszą. klasyczną już pozycją prezentującą małe formy architektury i rZe/by sakralnej niemal z calego obszaru Polski była wydana (w okresie socrealizmu') nakładem \\ydawniclwa PAX. książka Tadeusza Seweryna: Kaplic::ki i kr::y::epr::ydro::ne w !'olset' (1'J5X). W IYX9 roku ukazalo się obszcrne opracowanie rzeiby ludowej Romana Reinlussa LlIliowa r::e:':bakamienna w Polsce. Kolejne lata przyniosły szereg opracowań o zasi.;gu lokalnym. Od kilku lat obserwowany jest wzrost zainteresowań rrohlclllatyk,t badawC/ą w zakresie małych form architcktury i rzeiby sakralnej, stanowi,\cych c/I,:sto jedyne ślady dzicdzictwa kulturowego .,małych ojczyzn". Społeczności lokaInc. chcące określić \\łasną tożsamość ... na nowo" odkrywają pio;kno rrzydrożnych kapliczek i krzyży. Wielu historyków i etnologów rodcjmujc próby ich zinwcntaryzowania i opracowania. W ostalnich latach plonem tych dociekań jest kilka pozycji obejmujących tercn Górnego Śląska. W 1997 roku Górnośląska Oficyna Wydawnicza i Centrum D/icdzklwa Kulturowcgo Górnego Śląska wydały dwie albumowe książki: Krajobra:: :: Iwplie::ką S. Cjadomskicgo oraz A'aplic::ki i kr::yże pr::ydro::ne ::iemi raciborskiej A. Gałcckiej-I'aducho\\l:j. PiemsJ:a z nich. z krótkim wstępem. stanowi fotograłiczną prezentatCil,: kapliczek przydrożnych i krzyży z wybranych miejscowości obszaru województwa katowickiego. S. Gadomski. znany fologralik. na barwnych fotografiach ukazał galerię różnorodnych form kapliczek. ligur i krzyży w malowniczego pejzażu śląskich osiedli, miast i wsi. Ten fotograficzny przekrój przybliża przecietnemu mieszkallco\\i Górncgo Śląska ność. piękno i wartości malej architektury sakralnej. Pozwala zauważać \\ najbliższym to. co było dotąd nicdostrzegane. Książka jest zaopatrzona \\ mapkI,: ohrazująq czek. krzyży i figur przydrożnych zamieszczonych w albumie oraz opis u'cści kładnym określenicm roku tundacji kapliczek i krzyży (hel. fundatora). 75 około 150 otoczeniu różnorodotoczeniu położenie liltogralii. kapliz do- �205 Ciekaw'l rucihorskiej. Raciborz,a Pictrowice pozycj.,: stamm i praca 1\. Gałc<.:kic.j-I'aduchowc.j Kaplicki i kr:y:':epr:ydro::ne :iemi maj'lca charaktn iluslrowanego katalogu obiektów znajdujących si.,: na tcrenie i kilku okoliu.nych Wielkie i Rudnik. gmin: lawiera Krzanowicc. Krzyżanowicc. królki wst.,:p. fotograficzny Kuźnia Raciborska. Nędza. katalog z opisem oraz indeks Ilszystkich kapliu.ek. ligur i krzyiy przydrożnych ziemi raciborski~i. sporządzonych przez aulork.,: na podslal\'ie karl adresolvych wykonanych w 1995 roku przez A. Owczarek-Kowalczyk na zlecenie Centrum Dz.iedzict\la KuilllrOI\'ego Górnego Sląska. Książka zaopatrzona jest II sln:szu.cnia 1\ j.,:z.ykach czcskim i niemieckim. W krótkim \vst.,:pic autorka wyjaśnia genez.,: powstania i lundacji kapliczek. figur i krzyży przydrożnych. Illai'lcych naju..,:ściej eharakler dzi.,:kczynny. Opisuje również najczęściej spotykam: typy kapliczek na ziemi racihorskiej. jak np. kapliczki domkowe. stawiane na rzucie kwadratu lub proslok'lla. z ccgły. krytc dwuspadowym daszkiem zwieńczonym trójkątnym szczytem lub fry zem. Wiele u\\agi ,wtorka poświ.,:ca rzcźhie sakralnej. dziykczynnemu votum. najbardziej rozpoIlszcchnionym kultom Śll ięty ch: .lana Nepomuccna. Urbana. Floriana i Matki Boskiej. Choć /amiarcm autorki (jak ZaLnaua wc lIstępic) było opraco\HlJlie przewodnika po ..raeiborskich kaplicznych ścieżkach". ksi,\ż.kę lę można I.aliczyć w poczet opracowań popularnonaukowych. I'iemszą. plmażną prl)hcl naukowej rcJ1cksji. dotyczącą małej architcktury i rzeźhy sakralnej na (iórnym Śh\sku. jest \\ydana w 19')X roku pr/ez Muzeum Śląskie. książka etnologa i pracownika tutejszego muzeum M. Lipok-Bierwiaczonek Pr:y ..iląskich drogacI/. Praca ma charakter albumowy (część fotograliczllo-dokumentalna). jak i popularno-naukowy. systematyzujący dotychczasową wiedzę o maki architckturze i rzd.bic sakralnej z wyjaśnieniem meandrów ich hi:;torii. Składa si.; z dwóch cz.;ści: fotogralicznej i opisowej. Fotografie (ok% 250). w większości czarno-hiałe. wykonał J. Bierwiaczonek. Przedstawiają one kapliczki. krzyże i rzeźbę sakralną z obszaru zachodniej cz.ęści (iórnego ŚI'lska (bez Opolszczyzny) oraz niektóre obiekty położone na ziemi rybnickiej. \\' części llpisOl1 ej autorka dokonuje krytycznego przcglądu opracowań małych obiektów ar- chitektury i r/e/hy sakralnej. które ukaz,liy si.,: od końca XiX wieku do okresu wspókzesnego. t:w<lża. ze żadna I d<llychczasol\ych pozycji nil: wyczerpuje w pełni tcj problematyki. W kolejnych rozd/iajach przed·;!a'.lia I wyjaśnia okoliczności powstania kapliczek. figur i krzyży przydrożnYlh. wskazujcl" na Ich religijny i kullllrowy charakter. Kapliczki. ligury i krzy iC h.,:dc)Ce sakralnymi elementami przestrzeni. porządkowaly ją. nadaJ,lc określony sens. znaczenie i symholikę. Budowane były na rozwidleniu dróg oraz na krańcach dallnej zahudowy: na granicy przestrz.eni znanej (orbis interior) i obcej (orbis exterior). aby każdy. klo \\chodzil lub wjeżdża! do wsi. musiał najpierw pokłonić się Bogu. Odmienność miejsca sacrum ccchO\\ało wyral.ne jego wyodr.,:hnienie. podwyższenie łub oddzielnie ogrodzeniem. Lokalizacja malych ohicktów architektury i rzeźby sakralnej miała także wymiar symboliczny i magiC/,ny. n,lwiązujący do okrcsu pogatiskiego ... Odganiała" si/y groźne dla człowieka oraz bronila im dostępu do siedlisk ludzkich. Pogańska symbolika widoczna jest też w stawianiu kapliCLek i krzyży w sąsiedztwie wysokich. wickowych drzew - symboli wiecznego trwania i odradzania się życi:.!. Male obiekty architektury i rzcźby sakralnej by/y zazwyczaj prywatnymi fundacjami pańskimi luh chłopskimi o charakterze intencyjnym oraz dzi.;kczynnym. Często ich wzniesienie wiązało :;ię z jakimś w'ażnym I\ydarzcnicm historycznym. inspirując ludzką wyobraźnię do tworzenia /mitologi/.llllanej wersji historii danej miejscowuści. Maria I.ipok-Biemiacz.onek i r/óhy sakralnej na (jt"mlym przedstawi/a w swej ksią:icc ŚleIsku. wskazując na wyraźną II krzyżach kamiennych Ilożych Mękach. o cokole pokrytym najC/.;ściej dreWllianc krl,yże z blaszaną postaci,! ukrzyżowancgo , ierll\\nomierna ;;akralnej. jest tu lakże częstotliwość Fakt ten I,p'y autorka z dost.,:pem występowania do surowca bogactwo specyfikę lorm malej architektury tego obszaru, widoczną płaskorzeźbami. Chrystusa. małych (piaskO\,viec) Tu też występują form architektury oraz lokalizacją i rzeźby warsztatów kamieniarskich. Ie względu na znikomą ilość źródeł. trudno do końca ustalić ich właścicieli. czy też II skazać lII'órcóII. Cz.,:Ść pOlOslaje nadal anonimowa i SIanowi wyzwanie do dalszych badań. �206 Na podstawie dobrze zachowanych inskrypcji oraz dokumentacji archiwalnej autorka ustaliła że naj starsze zachowane obiekty architektury i rzdby sakralnej pochodni z XVIII wieku. najwięcej zaś powstało ich w wieku XIX. Skupienie naj starszych zachowanych krzyży na ziemi pszczyńskiej nasUlva przypuszczenie. że ta torma rzeźby sakralnej sląd wlaśnie upowszechniła się na sąsiednich ziemiach Śląska. W zakończeniu autorka wyraża obawy i troskę o przyszlość małych limn an:hitcklury i rzeźby sakralnej. postulując profesjonalizm w prowadzeniu prac konSef\\aIOrskich i zabiegóI\' renowacji. Pozwoliloby to uratować dla potomnych ",nadszarpnięte czasem" małe obiekty sakralne oraz odsłonić dalsze ich nieodgadnione tajemnice. Praca M. Lipok-Bierwiac7.0nek Pr::y śląskich drogach. starannie wydana i napisana piękną. poetycką polszczyzną w oparciu o bogatą dokumentację źródłową i lolograficzną. stanowi cenny przyczynek i inspirację do podobnych hadań i opracowali innych ohszarów Górnego Śląska. również hagatych w małą architekturę i rzeźbę sakralną. Stanowi też punkt wyjścia do opracowania całoksztaltu religijności ludowej na tym obszarze. Trudno nie podzielić poglądu autorki. że ..zasobność śląskiego skarhca" i jcgo wielorakie bogactwo są niewyczerpalnym źródłem badań dziedzictwa kullurowego ..małych ojczyzn"'. zarówno pod względem historycznym jak i etnologicznym. Przedstawione w niniejszej recenzji książki są na to niezbitym dowodem. Krvs/yna Kierela Ga/i::ien. f}hnographische Erdkundung bei den Bojken und / lieu/en in den harpa/en. Beg/ei/buch ::1IrJahres a1lss/ell1lng /998 des Etnographischen Museums ,<"'Ch/OS.I· Kil/see (BIII'genland). Osterreichisches Museum tlir Volkskunde, Wien- Kittsee 199X. ss. 244. Książka stanowi jakby popularnonaukowe wprowadzenie do wystawy o Bojkach i Huculach sprzed okolo stu lat. otllartej od czerwca 1998 roku w salach muzeum ctnogra!il:Zł":go w Kitsee. Wcześniej ukazało się w niewielkiej książce pl. Elhnographie o/m!! (Jren::en pięć artykułów wiedeóskich etnografów a galicyjskich zhiorach OMVW. Są lo rozszcrzone tekst)' retCratów z kontCrencji ..Etnogral1a hcz granic". Lwów. wrzesień 1996. Zasluguje ona na uwagę także u nas, nie tylko muzealników i etnografów. ze względu na jej oryginalnie i przejrzyście ujętą treść. która wprowadza czytelnika. zwłaszcza potencjalnego widz.a tej wyslawy. w s/.erszą historyczno-kulturową problematykę wschodniej zwłaszcza Galicji w lalach. gdy istniala jako część monarchii austro-węgierskiej. Warunki bytu i kultura ruskich górali. Bojków i IlucułÓw. ukazane zostały przez hogate zabytki muzealne. zgromadzone do 19IX roku. uzupełnionych przez nieco dawnych fotografii i obrazów oraz współczesnych wytworów rzemiosła huculskiego. W 1999 roku dołączono fotografie ze współczesnej Huculszczyzny Andrzeja Poleca z Warszawy. We wprowadzeniu do omawianej książki Klaus Beitl wskazałna bogate zbiory zgromadzone IV OMVW. które przez wiele dziesięcioleci stanowiły jakby ..uśpiony skarh" tego muzeum. W nowych warunkach politycznych 1991 roku stało się moi.liwe (zapoczątkowane już kilka lat wcześniej) ponowne ich odkrycie dla ludoznawstwa austriackiego i ukraińskiego. Z okazji zbliżąiąeej się setnej rocznicy ukazania się tomu Galicja w II ielkicj serii .I/anarchia austro· węgierska w słowach i ohra::och (Kronprinzwerk). urz<\dl.Ona zostala w 19')6 roku wystawa ..Galicja w obrazach z Kronprinzwerk" (Lwów. Kraków. Wiedeń) oraz sympozjum we Lwowie ..Etnogralia bez granic. Początki zbioru ludoznawczego i hadal'] karpackich w ich ówczesnym kontekście i ich obecne znaczenie". z udziałem etnografów' auslriackich. ukraińskich i polskich. W 1998 roku została otwarta w Kitlsee wspomniana wystawa. poświęcona Bojkoll1 i Hucułom: II związku z nią kilku etnografów austriackich udało się na krótki zwiad do miejscowości. z których głównie pochodziły eksponaty sprzed okolo stu lal. W kI\ietniu 1')<)<) roku wystallę przeniesiono również do Wiednia na okres 4 miesięcy. �207 Jedenaście rozdzial,)\\ omawianej książki opracowalo siedmiu autorów z Austrii, po jednym i Ukrainy. Wśród nich jest jeden profesor uniwersytetu, trzech dyrektorów muzeó\v etnograticznych i trzech innych pracowników naukowych w stopniu doktora. Zwraca uwag« kompetentnc i przcjrzystc opracowanie każdego z rozdziałów przy zawężonej jednak bazie źródłl)\\ej. pozhav.·ioncj. poza jednym wyjątkiem. publikacji autorów polskich. Podstawą źródłową były publikacje IV jt;zykach niemieckim. angielskim oraz ukraińskim (jeden przypadek). W załączonym wykazie hlisko 120 publikacji naukowych (.. Wybrana literatura dotycząca Galicji") znajdujemy zaledwie 4 artykuły polskich historyków. a wśród 35 pozycji z zakresu publicystyki i literatury 5 aulorów polskich (Schulz. KuśniewicI.. Polec. Witllin. Vinzenz). W dwóch rozdziałach A. Woldana o llucu!aeh i Bojkach IV literaturze zostali wymienieni czterej autorzy polscy i fragmenty ieh tebtó\\' (Karpirlski. Korzeniowski. Pol. Vinzenz). Zabrakło polskich etnografów. II tym nawe! Kolberga. a także wzmianki o pierwszej wystawie sztuki huculskiej w Kolomyi. którą w 1880 roku zwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Publikacjc w j«zyku polskim były niedost.,:pne dla aulOrów książki z powodu jcgo nieznajomości. A polskich publikacji z zakresu etnogratii. odnoszących sit; do Galicji. nic mamy. nicstety. w j<;zykach obcych. i w tym ustępujemy ukrairiskim badaczom. którzy zacz.,:li publikować IV Austrii od schyłku XIX wieku i dostarczać zbiory eksponatl'l\\ dla ()MVW. Wśród nich Iwan franko' dostarczył najcenniejszych obiektów etnogralicznych z BojkolIszczyzny. I. Niemiec Autorzy omawianej bi,)żki przedstawili więc obraz południowo-wschodniej Galicji (a nie całej. jak by (o sugerOlval tyluł) i jcj etnografii takim. jakim on jest w oczach Austriaków oraz Ukraińców. zwłaszcza tych. którzy publikowali po niemiecku i później po angielsku. On może różnić si.; mniej lub bardziej od naszego. opartego głównie na polskich. choć także ukraińskich badaniach. Obydwa powinny uzupełniać i wzbogacać obraz warunków bytu, kultury materialnej i sztuki górali ukrairiskich Karpat. Edward Pielras::ek ha K r c k o v i Ć o V {l. /.wischen Tolemn:: lind Barrieren: dos Bild der Zigellner lind Juden in del' slovokisclwll {-olklore. Pctcr ł >ang. Frankfurt am Mein 1998. ss. 317. Eva Kn:kovićov{l kologii w Slowackicj jest profesorem ludoznawstwa ze specjalnością folklorystyki etnomuzyAkademii Nauk. kj książka Lwischen Toleron:: und Borrieren: dos Bi/d der Zigeuller und .ludell in der slovakischen Folklore podejmuje problematyk.; etnocentryzmu i obrazu Cyganów oraz. i.ydÓw II' słowackim folklorze. I.asadniczo praca składa się z sześciu rozdziałów. choć można podz.iclić ją na dwie czt;ści. Pierwsza z zakresu historii kultury i folkloru podejmuie tematykt; wicioclnicznych i wielokulturowych ccch większości narodowościowej (von "Sieh selbst") i mniejszości narodowościowej (..den Fremden" albo .. Anderen"). Druga cz.;ść jest swego rodzaju przcgl,]lkm stcreotypOl\ych. ludowych wizerunków Romów i Żydów uzyskanych poprzez analizt; matcriałów archiwalnych. a popartych dodatkowo badaniami w terenie. Korpus badań stanowi 85 tys. pioscnck. przyslów i ludowych opowiadań od picrwszej do współcze,ności. Profc'llf ":va Krekovicova jako przedmiot swoich badań gólnc motyli). atrybuty o post3lvach Słowak,)\\" informacji o stosunkach ohrazów i cz.,:stotiiwoŚć strukcj.; obrazu autorka ukazuje zasad.,: miczna parodia. ohraz romantyczny) IV puje jako wiclOl\arslwowy obraz innej tekstów i poszczcgólny<:h atrybutów. W II występowania do innych grup etnicznych (Romów mit;dzy \viększością i mniejszościami motywu polowy XIX wieku przyjmujc poszczedająccgo i Żydów). co stanowi narodowościowymi. świadectwo cenne źródło Poprzez kon- przedstawienia rzeczywistości (obcy. inny. figura koodniesicniu do faktu. że wizerunek Żyda i Roma wystęgrupy etnicznej. a jest reprezentowany poprzez zbiór centrum uwagi znajdują się Romowie. a część o Żydach , Wspomnieć można. że ostatnio wsIał odsłonięty pierwszy poza granicami laśnie II" WIcdniu. gdzie na tamtcjszym uniwersytecie uzyskalon tytul doktora. Ukrainy pomnik I. Franki �208 j.:st traktowana jako uzupdni.:nie. Autorka w sposób plastyczny ukazuj.: zaki.ność pomiędzy t:1nocentryzmem na ł<:renic Słowacji a odzwierciedleniem lego .:tnoc.:nlryzmu II' I<Jlklorzc. Pieśni analizowanc w trzech ostatnich rozdziałach ksi,!żki uporzqdkOlI'anc S'I I"cdlug dominujących wątków. W.: wstępi.: pracy profesor Fva Kreko"icova wyjaśnia zjawisko "SIIOjCgO" i obcego" objawiając.:go siC; w postaci mentalnych obrazów (dwoistość z.naczenia obccgo: "Fn:mdcn" i "And,:r.:n") i tego. co w lolkiorze nazwała wyimaginollanym. Autorka pisze. ie obral "swojego" i "obcego" (.. Frcmden" i "Andercn") musi być rozpatrywany II kordacji z warunkami historyC/nymi. Ponadto uważa. że właśni.: w ni.:których gatunkach folkloru odkrywanc przCl. nią wizcrunki ..obcego" i ..inncgo" ("Fremden" i "Anderen") pozostają w niczmienionej postaci albo ulegają transformacji. W pierwszym i drugim rozd/jalc książki aulorka zajmujc się ctnoccnlryzmem i stereotypem Żydów i Cyganów w siollackim 1()lklorze. Wskazując na wply" lalciności historycznych i pokoleniowych. swoją uwagę kicrujc między innymi na stereolypy słowne. które I. \.;olei kszlałtują obraz ..obcego" na przykładzie Zig.:uner". co można tłumaczyć Cy ganów ("Cicrny si jak .,j,:sleś czarny ja\.; Cygan"). Cig(IIl"· .. Du bist schwanz wi.: ein Trzeci rozdział jest ana!i/"l obrazu Cyganów w tymż.: folklorl':. Krekovicov(\ prCl.:ntuje zebrane materialy (pios.:nki. przyslollia. opOIliadania ludolI':) i do\.;onuje ich analizy ze IIzględu na poszczcgólnc atrybuty Cyganów. Poprzcz analizę zjawis\.; ta\.;ich ja\.;: wi/ ..:rune\.; potoClny: język różnorodność ze wzglC;du na plcć (np. młoda Cygan\.;a ni.:szczęśliwie za\.;ochana): szczególne przyzwyczaj en ia oraz normy moralno-etyczne a) skra moralntH:tyczna. b) róinorodne cechy ncgatywnc. c) specyticzne traktowanic dzieci poloż.:ni.: socjaln.:: zatrudnicni.: i praca: wyznanie: wygląd zewnętrzny: dawne zwi'l7.ki historyczne międ/:y Romami a nic-Romami: romantyczny obraz Cygana i Cygan\.; i w oczach Słowa\.;óll. Dzię\.;i lIskazanym wyiej wyrói.ni\.;om analizy autor\.;a zbliża się do omówienia problematyki I.asięgu tolerancji Slowa\.;{lII wobec obcych (bt-'isc/ien 701eran= /Ind l3arriercn ...) W czwartym rozdziale autor\';a snuje rellebje na temat genealogii iydows\.;iej II słOIlackim folklorzc. Analizuje - podobnie ja\.; II' przypad\';u Cyganówmalerialy i.ródloll'':. by Ily\.;azać granice tolerancji w stosunku do tej mniejszości narodowościowcj. listala. podobnie ja\.; II przypad\';u Romów. porZ<ldek dziC;\';i któremu łatwiej jest konstruować Ilnios\';i o "obcości" i ..inności". W przypadku Żydów robi to jedna\.; na nieco mni.:jS/cj próbie materia/(m. Potwierdzeniem stosunku Slowa\.;ów do Romóll' i Ży dów jesl material I.,marly II V I wIdziale książ\.;i. który stanowi analizę i \.;omentarze Krekol'icovei nad granicami tolerancji II IIII"lorze. Jest to część objętościowo największa ze wzgl.;du na liczbę tckStÓII' piosenck II ory ginale oral: ich llumaczenia na język niemiecki. Dlatego. jak się wydaje. [en rozdzjał jest najhardziej interesujący. Dodat\.;owym jego alutem jest \';Iasy/ikacja pioscne\.; według porz"dku: dnonimy: oheślenie ję/·yhmego stereotypu: języ\.; (stanowiący mieszan\.;ę języb slollac\.;o-roros\';iego): ję/.y\.; "parodii" imitujący brzmienic zarabiania mowy Romów: pr/.yzwyczajenia na i.ycie. zatrudni.:nie: stereotypy życiowc i menlalność: poloż.:nie socjaln.:. sposób Żyda i Cygana II oczach Slowa\.;ów: romantyczny obraz Cygana. Przy omawianiu \.;olejnych rozdzialów pracy Lvy Kre\.;ovicovej pominęlam rozdzial pr/cdostatni. \.;tóry stanowi odpowiedź na tczę zawart,!1V tytule ksiąili /.lI'i.l'c/iell !'o/I!/'{//,e /l1U/Barricren ... Omawia ona w nim wyznacmi\';i "swojskości" i ..obcości" i zalcżnośei pomiędzy nimi. IV zlViąz\.;u z historyczną koegzyslencją na tym samym terytorium. SlIoje obrazu badania (\.;orzcni.: i Żyda najczęścic.j li" (żydłaczyli). autorka uprzedzeń). prowad/ila IV trzech tolerancja ukazy Ivane Sil poprz.:z a Cyganie mówili Stwicrdza. stereotypy jyzykoll': "prl:C7. zęby" Słowacy różnicują swój stosunek do obcych brych" można zaliczyć np. Il'ygląd fizyczn)'. a do ..złych" np. "-radzicż cz.y lichll·ę. badaczka zalicza: ncgatywne cmocje. plaszczy;.nach. i bariery. i "przez !ntercsowały .i'r stereotypizacja i.e Ilyobrai.enia i obraz)' nos". II izualnc: Nawd dOlYC/'lce Roma Żydzi - ..Iaj\.;a- ta\.; zllani lokrancyjni Ivsbzując na ich dohre i I:le cechy. Do cech "dotalent Illllzyczny albt) zdolność do handlu \.;mimi. Trzeci,) poruszan,! plaszczy/.n'l uprzcdzcnia i labu II slosun\.;u Sil uprzedzenia. do mniejszości do których elnicznych. �209 Olle typom; haril:ry rozpatrywane są w trzel:h warstwach: pSYl:ho-etycznej, społecznej i kulturolIej. Przykładl:m tahu jest zakazzawil:rania małżeństw poza wlasJ1<\grupą etniczną. Książka Lv)' Krekovicovej porusza problematykę ..swojego"' i ..ohcego"' . .lej walorem jest rozróżnil:nil: znaczenia ..ohl:ego"' na: ..fremden'· (..ohcego") oraz ,.Anderen"' ("innego") . .Jednak najeiekawszl: jest zamieszczenil: części analizowanego materiału źródłowego (rozdział VI). Zwłaszcza dla haJal:l.Y po(kjmujących tematykę ..obcego". a w szczególności tematykę cygańską. OWl:matl:riały mogą stanowić przyczynek do szerszego rodzaju retlek~ji nad społecznością Romów. Dlatl:go tó warto sięgnąć po książkę Krekovićovej Zwiscllen 7a/eran:: und Barrieren ... Omawiana praca. stanowi'lc analizę stosunków i zależności między ..swoimi" a .,obcymi" na terenil: Słowacji. może równil:ż inspirować badania polskie. Na koniec wypada dodać, że książka zaopatrzona /.Ostala w fotogratie i stanowi kolejny tom (2 ł ) cykłu poświęconego hadaniom nad Cyganami. !::ahe/a Po/ańslul S/oW/kia !c'ul"OpeanConlexls o/llIe Fo/k C'u/lure. red. R. Stolicna. Veda Publishing House of the Slovak Acadcmy of Scienc.:s. Bratislava 1997. ss. 366. ił.. mapy. W ostatnich dzil:sięciokciach l:tnologia słowacka może poszczycić się szeregiem osiągnięć. Ograniczając się tylko do puhlikacji. należy wymienić wychodzący od 1953 roku kwartalnik ..Slovensky narodopis". od 196& roku ukazuje się międzynarodowy rocznik ..Ethnologia Slavica" (ostatnio pod tytułem ..Ethnologia Slowaca et Slavica"). Wymieńmy jeszcze .,Narodopisne informacic". klórl: po roku 199(, wychodzą pod nowym tytułem - ..Etnologickć rozprave". Szereg liuących się monogralii zapoczątkował Rudolf Bednarik publikacją Ducllovna a hmolnó ku/lura s/ovenskJ!Io rudu (..Slovl:nska vl,l'itiveda"', 1943). Kulturę ludową Słowacji przedstawiono II drugiej części prac)' I.hiorowcj (eskos/ovenska v/asliveda, cz. 3 Lidovó ku/lura (Praha 196&). W 1972 roku ukat.ała się kokjna praca zhiorowa Die s/owakische Volkskll/lur - Die maleriel!e lind Rei.W~r:e}..·/I/l/lr(red. E. Ilurv<'lIhova i V. LJrbancova). Trzy lata póżniej opublikowano ohszaną prac;; S/ovensko 3. u. 2 !:/ld (rl:d. 13. Filova i 1. Mjartan). W ostatnich latach ukazały się trz)' znaczące praCl: zespołowl: przygolowane głównie przez hadaczy skupionych w Ustal' etnológie Słowacki.:j Akademii Nauk. W roku 1990 opublikowano F.lnograjick)! al/as S/ovenska (red. S. Kovacl:vicova). pięć lat póiniej ukazała się dwutomowa Encyklopedia rlldovej kU/lWy S/ovenska (red. J. Botik i 1'. SlavkovskY). a w 1997 roku drukarnię opuściła książka pl. Slovakia - European Contexls o/l!le Fo/k CU/IIII'e pod redakcją Rastislavy Stolicnej. Niewielki nakład i trudny dostęp do tej pozycji sklonil rl:Cl:nzenta do szcrszego przedstawienia publikacji. Slovakia jl:Sl pracą I.hiurową piętnastu autorów. Wielu z nich brało udzial w opracowaniu etnograticznego atlasu Słowacji. Jest to istotna informacja, gdyż recenzowana praca ma na celu opisanic i wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania kulturowego Słowacji. Autorzy nie poprzestają więc na ukazaniu rozl\oju tradycyjnej kultury w zależności od środowiska geograficznego i różnorakich uwarunkOWali historyc/.nych, w tym zwłaszcza osadnictwa woloskiego. niemil:ckiego, węgierskiego i in.. ak sięgają po prace polskie, czeskie, niemieckie, austriackie, węgierskie i ukraińskie. ahy odczytać procesy zapożyueli, które zachodziły w drodze dyfuzji. Autorzy Iviększości rozdzia/óI\" poprzedzają opisy i interpretacje etnologiczne zarysami historyl:znymi sięgąjąl:. tam gdzil: to było możliwe, do danych archeologicznych. Trudno jest recenLOI\"aćw krytyczny sposóh prac;; zhiorową ohejmującą nieomal całą kulturę ludową. Nad tonami polemicznymi i uwagami hędzil: dominować styl re/ata re/ero. Rolnictwo wraz I. uprawą winnej latorośli. hodowlę i pasterstwo przedstawił Peter Slavkovsk~. którl:go poznaliśmy wczl:śniej jako autora książki !?olilik a je/w próca (Bratislava 198&). Swój obszerny artykuł opatrzył IV pięć map. Na jednej z nich (s. 56) przedstawił obszary, na których już w końcu X IX Ivieku rolnicy posługiwali się narzędziami produkcji fabrycznej (południowo-wschodnia Słowacja oraz okolice Koszyc). na innej (s. 57) zaznaczył zgeneralizo- �210 wam; zasięgi narzędzi i prac archaicznych w pierwszej połowic XX wieku. a mianowicie jednej orki w roku. drewnianego pluga oraz siewu ro;cznego i młocki ccpami. Owa archaiczna strefa obejmujc obszary górskie. podczas gdy obszary nizinne były już w tym czasie nasycone innowacjami. Niekiedy jednak i na południu Słowacji można spotkać stare elementy kulturowe. jak choćby młockę pod gołym niebem przez wydeptywanie przez konie ziarna ze snopów rozłożonych na podwórzu. W tym przypadku mamy jednak do czynienia z półnoen,\ graniq rozległego (i też archaicznego!) obszaru występowania tej techniki młócenia zhoża w ohn;bie Starego Sil iata. Podział Słowacji na te dwie strefy często będzie siO;pojalliać II reccnz.OIlanej pracy. Pisząc o ogrodnictwie P. Slavkovsky wspomina o roli. jaką odegrali hulgarsey ogrodnicy w szerzeniu się upraw nowych warzyw. jak i sposobów n<l\ladniania ogrodów. W poludniowej SlolVaeji do dziś uprawia się winną latorośL eImlnicj pólnocna granica tego Kr/CIHI sięgała rozkgłymi dolinami aż do okolic TrenClyna. Autor wyodrębnia dwa typy winogradnictwa: \V miastach ella niektórych mieszkańców było to główne zajęcie. we wsiach natomiast bylo uzupdnicniern gospodarki rolnej. Zauważa też wplywy osadników niemieckich w tym z.aKresic. Autor omówił także hodowlę bydła i koni oraz pasterstwo OlI icc. To ostatnie rozwijało się w wiekach XV-XVII. Szałaśnictwo słowackie i sposoby przerobu mleka owczego wykazują oczywiście wiele podobieństw do t(lrm znanych z innych c/o;ści Karpat i Bałkanów. P. Slavkolsk)' oparł się głównie na pracach Jana Podolaka, zabrakło jednak próby uka/"lIlia szerszcgo środkowo- i południowo-europejskiego tla kulturowego. Na rozwój rzemiosła silny wpływ wywarła koloni/acja I X III i X IV wieku. głównic 7 krain nicmieekojęzyeznych. Dane ctnograticzne z dwu ostatnich w'ieków świadcz'l. Idaniem Michala Karavskiego. o wpływach kulturowych I obszaru Czech. Śląska. Austrii i Niemiec na sklllackie rzemiosło i wytwórczość wiejską Na ogól rzemieślnicy wiejscy i małomiasteClkowi praCll\lali na potrzcby własnego rynku. liwaga ta dotyczy głównie rzemiosł zllią/anych z ohróhką drell"ll<l i skóry (wyrób siodeł. uprzęży. pasów itp.). kożusznictwa czy garncarstwa. Ale od lej reguły bywa/y intercsujące wyjątki. Oto koszykarzy I l3ardejowa można było spotkać daleko poza Słmlacją. trzosy kupowali polscy kosiarze chodzący na żniwa na Wielką Nizinę Wo;gierską (uw'aga Z. K.l. liptowscy wytwórcy kożuchów sprzedawali je na przyleglych ziemiach polskich. ceramika z warsztatów w Iloncie. Gemerze i Zcmpłinie rozchodzi la się dosyć daleko. między innymi na obszarze dzisiejszych północnych W<,;gier. a sukno wyrahiane w niektórych okolicach Słml<lcji w XVIII i XIX wieku wywożono na obszary d/isiejszyeh Węgier i bylej północnej Jugosławii. Wyroby niektórych rzemieślników trafiały na odlegle nicrai rynki d/i.,:ki szerokiemu zasięgOlI i handlu. Szereg rzemiosł wykonYllali domokrążcy. Kraje s<lsiadująee ze Slowacją przemierzali druciarze. szklarze. kastratorzy. 1nni szukal i pracy sezonowej. np. murarze I. (il')rnej Orawy (także z naszej l.ipnicy Wielkiej - przyp. 'l. K.) najmowali siO; do prac)' w Wiedniu i Iludapeszeie. Rzemieślnicy w trakcie dalekich niekiedy wędr{mek poznawali nowe lecllOiki i lechnologie. doskonalsze wyroby. Prócz lego z szerokiego świata przynosili do swoich miejsCl)\\ości róine nOllinki: roznosili je rzecz jasna także wzdłuż szlaków swoich w.,:dróllek. Któż d/iś w ie. ile im zawdzi<;cza tradycyjna kultura środkowej Europy. Cenne inl()rmaeje na ten temat mo/cm)' znalcźć w nieznanym M. Karavskiemu artykule R. Reinfussa (JIIJIYI1! ::(/1t'Odów ll'l,'drOll'/n'ch 1/lI ks::wltowunie się kllltllry IlIdowej li' KG/patach. w: Stlldia :: ::akresll socjologii, etnografii i historii ofiarowane Ka::imier::oll'i f)obrowolskiemll. Kraków 1972. s. 143-152). W lradycy'jnej kulturze slowaekiej poważn<\ rolę odgrYI\al handel. I.icme wzmianki o obnośnych handlarzach i domokrążnych chii austro-węgierskiej nienie to. mocno ICanova. Za Janem spotykamy zazębiającc C:aplovićcm rzemieślnikach także II' polskim się z rzemioslem i Pallem pochodzqeych fólklorze i wytwórczości'l Dobsinsk)'m autorka I rozległych i literaturze I\iejską Ilymicnia obsl.arów etnogralicz.nej. opracowała olejkarzy monarZagad- I:ubica sprl.edając~ Fach olejki i preparaty lecznicze. handlarzy olejem (głównie lnianym l. borml iC/karzy sprzedający ch destylat z borówek. szafraników. dalej handlarzy koronkami. pł{l<.:icnnik{l\\. II tym handlar/~ suknem pytlowym. rzy bydłem. rzy zhożcm. handlarzy kożuchami. szklarzy i sprzedawców owocami. jar/.ynami. garbarz). sprzedawcl'l\\" mI cz..ego sera i masła. wyrobów sl.klanyeh. sprzeda\lcl'l\I wosku dalej szmaciarzy. sprzedawców kwicz.olów. handla- i miodu. handlagarnków: kolo- �211 dziejów. slclmachów. spr/.edawców ohręczy do sit. sitarzy. sprzedawców koryt. hednarzy, handlarLy brdami. gonciar/y. spr/eda\vców kolomazi. wapna. druciarzy. blacharzy, obraźników. koszykar/Y. miotlarzy. handlal'lY zabawkami. sprzcdawców kos i in. Do I wojny ŚII iatowcj m,:drowali oni po wszystkich krajach Austro-Węgier. zapuszczając się do najdalszych krajów curopcjskidl. a nawet do pólnocnej Afryki. Azji i obu Ameryk (sic!). Niektór/y dorobili się i II różnych krajach zakładali maga/yny lub warsztaty. czasem zostawali w nich na stale. S/cz..:gl·)lni aktywni byli druciarlc ("garnki drutuję!"): \1' końcu XIX wieku było (1kolo 10000 druciar Iy r..:krulUj<lcych się IC 150 wsi słowackich. W 1870 roku w samym tylko Wiedniu nalic/ono ich I 123. Nic wi.;:c dziwncgo. że w wiciu krajach druciarz byl synonimem Słowaka. Olcjkar/.y obliczano na około 3 000 osób: rekrutowali się głównie z 40 wsi w okolicach Turca naśl'lldkow..:j Slowacji. Poza Slowacj<\mi..:li swoje ccntra w Amstcrdamie i w Warszawie. \\' Poiscc i w Rosji il<vywano ich Węgrami. gdyż Słowacja stanowiła wówczas część Węgicr. /. początkiem X IX wi..:ku część I nich poszerzyla swój asortyment. glównie o szafran. stąd w literaturl.": spotykamy ich często pod na/wą .,szafranicy". Założony w Warszawie w 1878 roku dom handlO\I y hraci Ors!.ilgo\'ców skupialokoło 150 olcjkarzy pochodz<lCych głównie z okręgu turczańskicgo. I.ależnic od I.amożności handlarze ci przemierzali szlaki bądź picszo, niosąc towar przymocowany do nosilck naplccl.l1ych luh w koszach. a nawct płachtach na plecach. albo transportując wozami. Pojawienie się kolei ulatwiło im dalekosiężny handel. Wspomnijmy przy okaIji. żc handlarl.": wyrobami szklanymi z Vd'kćho i Malćho l:3oro\'ćho (polskich wsi na Liptowie) mi..:li swoj..: c..:ntra handlo\l": II KrakoIlic i Warszawie. a II' każdym z nich pracowało po około 100 pracownikó\\ i uczniów. Przygotowywani..: poi.YI\i..:nia oraz formy i zwy..:zajc związane z posiłkami opracowała Rasti,lava Stolicn<'l. autorka m.in. książki Jed/a a ne/poje na.i:ich predkov (Bratislava 1991). Artykuł zilustnman)' j,,:sl dwi..:ma ci..:kaw) mi mapami. Na jednej z nich (s. 112) autorka ukazała regionalizację Słówacji z..: wzg.l.;:du na rodzaje tradycyjnych napojów alkoholowych. Strefa wina obcjIlluje poludniowozachodni" część kraju i okolice Koszyc. na pozostałych obszarach tradycyjnym napojcm alkoholow)'m byla wódka. Wśród potraw zhoż.owych znajdujemy szereg podobnych do polskich. Ni..:kt()r..: s,l lap":1II1": bardzo archaiczne. jak choćby kisiel ( .. kysen - polewka z owsian..:j m<,ki. któn\ pl'l..:d ugotowaniem zalewano wodą i zostawiano do swobodnej fermentacji. Kisi..:! taki jadano ni..: tylko Ile wschodniej Słowacji. ale i na Ukrainie oraz we wschodniej Polsce i da!..:.i na pół no..:. ell najmnicj po iemen. a zapewne i dalej. Przcl Sltl\\aeję przcbiega południowa granica slrefy. którą zdaniem I.nawców problematyki charakleryzui'l taki..: poll'<lWy luh ich składniki. jak chich. jarzyny. mięso, piwo i wódka domowcgo w)Tobu: tu bini.": pocl.ąt..:k str..:fil. w któr..:j ważką rolę w pożywieniu odgrywają sery. wina owocowe i ryi .. Autorka zwraca uwag.ę. że chich strdY północnej wyrahiany jest głównie z mąki ż)'tni..:j (tzw. c/.arny ch!..:.b). Na j..:dnej z Illap ukazano. żc na obszarach górskich jeszczc w pierwsze.i polowi..: XX wieku wypickano chleh z mąki owsianej i jęczmiennej. często z dodatkiem mąki żytni..:j. natomiast poludnie i wschód Słowacji charakteryzowal chleb wypiekany z mąki żytnicj micszan..:j I. pSl.cnn,\ luh tylko I. pSl.ennej mąki. lzw. biały chleh (znowu skrąj wiclkiej południowej strefy kullurowcj). Od XVIII wieku miejsce prosa zaczyna zastępować gryka. a od połowy XIX wieku - kukuryd/.a. Robiono z nich między innymi kasze. W XX wieku upowszechnił się ryż. I. któr..:go robiono kaSI": na słodko oraz dodawano do kaszanek i mięsa. Autorka zwraca ullag.ę na zachodnioeuropejskie. słowacką. Doprowadziły one do zmiany charakteru dallnych porannych oblitych "iazwa "ohcd" nadal dotyczy ajbardzi..:j tmały charakl..:r n~ch. Moimir Ikni.a jest aulor..:m arlykułu lustrował swoj..: I\Yllody. Europy. Autor wyodręhnia skladowymi: zasadnicze "obed(lIv" główncgo wykazuj'l głównie niemieckie wpływy posiłków rannych i południowych na kuchnię - miejsce ząjęly lekkie .Jristyki" (kawa. chleb. np. ze smalcem). posiłku. który podawany jest już w porze poludniowej. potrawy podawanc podczas świąt dorocznych i rodzino ubiorze ludowym. na szc/eg.óln<\ uwagę zasługują trzy I.asadnicze typy ubiorów koszulami. spodniami. lilrtuehami t~ Pl' ubior(lI\ kobiecych. któr..: rMnią i pasami. Wśród kilkunastu te. które obejmują męskich i zajmuje Na obszarze się glównie lannami map, którymi Słowacji koszuł zi- obszar środkowej się ich częściami istniały dwa - bez rękawów �212 (..ruhas") i z rękawami. Mniej uwagi poświęca autor spódnicom. /ywotkom (..i:ivótik") i fartuchom. Wśród czepców u/ywanych przez kobiety do nakrywania glowy M. łknza wyodrębnił pięć typów. W północno-zachodniej Słowacji jeszczc w pierIVSIej połowic XX wicku kobiety używały prostokątnych płacht o nazwie ..podvika". W przeszłości tego rodzaju nakrycic głowy było w Europie pospolitsze. Autor zwraca też baczną uwagę na formy obuwia rozpoczynając od kierpców (łapcie z łyka nic byly tu znane). Na podkreślenie zasługuje orientacja autora w literaturze etnologicznej krajów sąsiednich. Na koniec autor podkreśla rolę ubioru jako znaku etniczncgo. przypominając. że w przeszłości w wielu krainach kierpce były ..symbolem" Słowaka. Osadnictwo i budownictwo opracowała Sona Kovael:vicova. autorka kilku książek. między innymi Ć'lovek tvorco (Bratislava 1987). Sicć osadnicza odzwierciedla proccsy kolonizacyjne. te zaś w znacznej mierze zależały od warunków geograficznych. Do połowy XIII wieku zasiedlone zostały niziny (południowe części krąiu) i rozległe doliny rzeczne Morawy. Wagu i Nitry, a na wschodzie - Torys)' i Ciroch)'. Większe wyspy zwartego osadnictwa ukształtowały się na Spiszu. Liptowie i w okolicach Żyliny. Na pozostałych, a więc górskich obszarach środkowej i pólnocnej Słowacji. dominowało rozproszone osadnictwo górnicze. później pasterskie. Z upływem wieków obraz ten mocno się zatar!. między innymi przybyło sporo osad rozproszonych. a na północy upowszechniły się wsie typu łańcuchowego. Ściany budynków były drewniane. a na nizinach - gliniane. Od końca XVIII wieku w niektórych okolicach upowszechniły się domy murowane z kamienia. W tym samym mnicj więcej czasic typowe rozplanowanie ..izba-sień-komora" zaczęło się różnicować wskutek wprowadzenia komina (w sieni). W zamożnych wsiach zachodnicj i poludniowej Słowacji. a gdzie indziej głównie u bogatszych gospodarzy, drobnej szlachty i rzemieślników. upowszechniły się wówczas domy o układzie .,izba-sień-izba·'. Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, że w zagrodach południowo-wschodniej Słowacji nie było stodół. gdyż mlócono tam przez wydeptywanie przez bydło. Tam taki.e nie było spichrzy. a wymłócone ziarno przechowywano w jamach ziemnych. Autorka zwróciła szczególną uwagę na powiązania kulturowe w zakresie konstrukcji i materiałów budowlanych oraz typów budynkóv;, gospodarskich między Slollacją a krajami sąsiednimi. Wśród czynników różnicujących budownictwo wiejskie wymienia uwarunkowania etniczne. wyznaniowe (sic'). gospodarcze. a przede wszystkim geograficzne. Sona Kovacevicova nie podjęła natomiast próby naszkicowania typów i odmian domów; nąjpewniej zdając sobie sprawę z niepewności takich prób. Pomija nawet tego rodzaju literaturę. jak np. V. Mencl, UdoWJ architektura v Ceskoslovensku (Praha 1980). Społeczność wiejską i rodzinę opracowały Katarina Apiithyova-Rusm\kov(1 i Rastislava Stoliena. Autorki opisują społeczność wi<:jskl! w paru aspektach. a mianowicie: wiejski samorząd w jego historycznym rozwoju (od XI wieku). formy spolecznego użytkowania wspólnej własności wiejskiej. problematykę stratylikaeji społeczeństwa wiejskiego. Początkowo kolonizowano kraj według prawa norymberskicgo albo magdeburskiego (tZII. prawo /yliliskie). W wiekach XV-XVII w północnej Słowacji ,.ałoi.ono około 200 wsi na prawie wołoskim. Na uwagę zasluguje wielka emigracja w XVIII wieku. kiedy lo z poludniowych części dzisiejszej Słowacji ludność przenosiła się na tereny dzisiejszych Węgier. wyludnionych w wyniku tureckiej okupacji i zarazy. Na miejsca opuszczone przez emigrantów napłynęła ludność z północy Słowacji. Poważny wpływ w zakresie zarządzania wsi,! nastąpił wskutek zniesienia poddaństwa w 1848 roku. kiedy to administracja przeszla w n;ce urzo,;dnik(nv paIiSlwowych. Mimo przemian, w widu wsiach zachowało się. aż do kolektywizacji po II wojnie światowej. prawo wspólnego użytkowania lasów. łąk i wód. Pamięć o udziałach wc wspólnej własności przetrwała do dziś. Autorki opisują także organizację wypasu owiec. która jest oczywiście podobna do tej po polski<:j stronie Karpat. Struktura społeczcństwa wiejskiego byla mocno zróżnicowana. Ciekawym jej odbiciem był sposób zajmowania miejsc w kościele w zależności od pici. wieku i stanu cywilnego. Ponieważ jest to pierwszy od pół wieku opis zachowań obrzo,;dowych w kościele w Słowacji. zatem wart jest przybliżenia. Do mężczyzn należala prawa strona nawy i galeria_ kobiety zajmowały tylko nawę �213 z lewej slrony. Panny-dziewice stały z przodu na miejscu symbolicznej czystości; miejsce dla dzie\\czyny "prespanki" bylo w tyle kościoła. Mlode i jeszcze bezdzietne mężatki stal y tuż la pannami. Róv,niei. młodz.iei. m.,:ska stała z przodu, za nimi siedzieli gospodarze według swego statusu społecznego. starcy siedzieli na ostatnich ławkach. Przy drzwiach kościoła stali członkowie sP0!cczllośei stojący w nicj najniżej. np. żebracy. Rodziny wiejskie. jeszcze w początkach XX wieku patriarchalne, przeobraziły się w rodziny partnerskie. Dawna wielodzietność (12-16 porodów w okresie rozrodczym) charakteryzowała społeczności katolickic. natomiast w miejscowościach zamieszkałych przez kalwinów i luteranów zabiegano o to. aby w rodzinie było tylko jedno dziecko. Autorki opisały również bardzo ciekawy. po cz.,:śei obrz.,:dtl\vy podział izby. W dalszej cz<;ści wiele miejsca poświęcają sprawom uposażenia synów i córck zawicn~iących małżeństwo. Artykuł kończy opis stosunków pokrewieńst\\'a i instytucji kumostwa. Obrzędami dorocznymi zaj.,:ła si.,: Viera Feglova. Autorka zwróciła uwagę na wpływ wyznania na obm,;dowość ludow'l i w zwi,\zku z tym przypomniala geografię kościołów: rzymskokatolickiego (od Bratysławy i Nitry po Spisz), greckokatolickiego. prawosławnego. luterańskiego i kalwińskiego (ewangelicy skupiają się głównie w małych miastach górniczych wschodniej Słowacji. gdzje dawniej osiadali koloniści niemieccy. kalwini natomiast głównie na południu kraju wśród mniejszości w.,:gierskiej). Wiele obrzędów przypomina polskie i inne środkowoeuropejskie. różniąc się jedynie w szczegółach. W obrzędach okresu zimowego spotykamy przebierańców i maski, szczególnie podobne do tych z krajów naddunajskich. Wiele obrzędów łączyło się z dniem św. Lucji. Szczególnie bogata obrzędowość świąt Bożego Narodzenia wiąże się z kultem zmarłych oraz magią agrarną i hodowlaną Podobnie jak w Polsce, choinka upowszechnia się na Słowacji od końca XIX wieku zwłaszcza poprzez miasta, w których mieszkali koloniści niemieccy. ,.Faśiangy" (z niemieckiego ..Varschang") to okres od Trzech Króli do środy popielcowej nasycony licznymi obrz<;dami mającymi zapewnić pomyślność w rolnictwie, elementami kultu przodków i średniowieczną miejską kulturą karnawałową. Taki..e wiosenne i letnie obrzędy słowackie mają swe rozległe środkowoeuropejskie parantele. Obrz.,:dy wynoszcnia słomiancj kukły (..Morena", ..SmrC·, ..Kiser') praktykowane były w zachodniej i środkowej Słowacji. Ich nieobecność we wschodniej części kraju autorka tłumaczy wpływem wschodniego typu kultury i kościoła wschodniego z juliańskim kalendarzem świąt. Odnotujmy powszechnośc stawiania ..majów" na I. maja i majenie domów na Zielone Świątki. \\! wigiii.; Ś\\ . .lana. niekiedy w inne dni, palono obrzędowe ognie ..vajano" (we wschodniej Słowacji ..SObolky". a wi.;c podohnie jak w południowo-wschodniej Polsce). U Słowian zachodnich ognie obrzędowe hyły cz.,:stsze. aniżeli autorka sądzi (zob. mapę przy książce Die Termine der .Jahre~jeller in r:llropa. Forsc!lItngen =lIm I::thnologischen Atlas £lIropas und seiner Nachbarlander. t. I. red. M. Zender. Giittingen 1980). Dodajmy jeszcze i to, że istnieją różnice jeśli idzie o geograli<; ogni dorocznych w Słowacji; częściowo odmiennie rysują się one we wspomnianej wyżej pracy na mapie opracowanej na podstawie danych z literatury przez Jana Podolaka, a inaczej na mapie E. Klcpacovcj w t;tnograjicJ..Ym atlasie 5'1ovenska. W zakollczeniu V. Feglova podkreśla istnienie dużych różnic w zakresie obrzędowości dorocznej - tłumaczy je odmiennością wyznania i kalendarza juliańskiego wc wschodniej części Słowacji i silnymi wpływami kulturowymi idącymi wraz z kolonizacją niemiecką w pozostałej części kraju. Pewną roI.; przypisuje również kolonizacji wołoskiej. Zwyczaje i obrzędy rodzinne opracowały Viera Feglova i Kornelia Jakubikova. W ogólnych zarysach ohrz.,:dowość rodzinna jest taka sama jak w pozostałych krajach środkowoeuropejskich. Pewne różnicc kład'l autorki na karb szczególnej zachowawczości charakteryzującej tradycyjną kulturo; Słowacji. Do połowy XX wieku w pewnych okolicach przetrwał zwyczaj izolowania matki z dzieckiem przez sześć tygodni w kącie izby oddziclonym od reszty pomieszczenia płachtą. Co najmniej przez tydzień pożywienie dla niej. jej rodziny. a nawet dla sąsiadek odwiedzających położnicę, przynosiła kuma. niekiedy bahka. która odbierała dziecko przy połogu. Reliktem zwyczajowego prawa był obrzęd położenia dziecka na podłogę lub pod stół. skąd podnosił je ojciec, potwierdza- �214 jąc tym samym prawo dziccka do życia i jcdnoczt:śnie swoje ojcostwo. Kumostwo poszerzało krąg krcwnych; na Horchroniu potomkowit: rodziców chrzcstnych uważali si.,: za krcwnych aż do piątego pokolcnia. Ślub i wt:sele wiążą się z wieloma obrzędami wyłączającymi młodych z kr.,:gu młodzieży i włączającymi ich do grupy doroslych. Towarzyszyly tcmu licznc zwyczajc i obrz.,:dy mające zapewnić nowemu małżeństwu dostatt:k. potomstwo i zabezpieczyć od zlych sil. Autorki uważają, że istnieje jt:den zasadniczy scht:mat (struktura) zachowałl obrz.,:dowych w tym zakresie i stwierdzają jego wyst<;powanie w innych krajach naszego regionu. Niektóre z zachowalI obrzędowych autorki odnoszą do czasów wspólnoty indoeuropejskiej. I.apewne archaiczne są ślady nocy poślubnej. sp.,:dzanej ongiś przez pann;,; mlodą ze starszym dru/bą Śmierci towarzyszyły nie tylko obrzędy wylączającc zmarlego zc świata żywych. ale także chroniclcc przed negatyvmym oddziaływaniem nicboSlczyka. ocnc ulI\vanie przy zmarlym. placzc pogrzebowe. sposoby zabezpieczania się przed upiorami znane są oczywiścic na obszarach graniczących ze Słowacją. Wc wschodniej Słowacji do lat trzydz.ieslych naszego wieku przc!rllai prastary zwyczaj przcwożt:nia trumny ze zmarlym na saniach takŻI.:latem. Warto podpOII iedzieć. że tt:go rodzaju tradycja przetrwała na Ukrainie (C Vovk .. ')fudii :: ukraiJl.i:koi e/nograjii ta on/rop%hil. Praha brw .. s. 338n.) i u Rosjan (D. Zclenin. Russische (os/s/lIFische) I 'o/ksk/lnde. Berlin - L.eipzig 1927. s. 325-326). Teatr ludowy opracował Daniel Luther. Źródła teatru ludowego tk wiq w dawnej obrz;,;dowości pogańskiej związanej z ząjęciami rolniczymi i pasterskimi. Chrzcścijallstwo wniosło tematyk.; wiążącq się głównie z narodzinami Pana Jezusa i kgendami o życiu świ<;tych. zwłaszcza o św. Dorocie. Widoczny jcst także wpływ kultury miejskiej, który docierał na wieś między innymi za pośrednictwem szkoly i studentów. Autor zwraca uwago; na z.achowania obrz.,:dowe okresu zimo\\eg,o, zwłaszcza Ś\\. Lucji. św. Mikołaja (przebicrai\c). Ilerod) i jasełka. rekwizyty o charakterze symbolicznym) <lraz na karnawałowy charaktcr ZaChl)\\ml zapustnych. Niektóre obrzędy. jak np ... pochówek basów" (albo innych instrumentów muzycznyl:h). rzadkie .icszue \I' piemszci połowic XX wicku, szerzyly się dopiero w latach siedemdziesiątych i osiemdz.iesiątydl. Daniel Luther omówił także dramatyczną stronę obrzędów weselnych. Także i tu mamy do czynienia z przebierańcami. np. przybycie dwunastu ..zbójników" (zachodnia Słowacja) tallcz'lcych .janośikovsky odzemok" (taniec zbójnicki). W widowiskach ludo\lych cz;,;ste S'I postacie druciarzy. miśkarzy. kowali. kominiarzy, szklarzy. szmaciarzy. ale najcz.;stsze są motywy pasterskie. Na koniec autor wspomniał o amatorskich teatrzykach. które 11Tal..z repertuarem przyszły z Zachodu. Orga Danglova jcst au lorką rozdziału o sztuce ludowej. Zalicza do niej to. co wytwarzałi na wlasne potrzeby mieszkańcy wsi, jak i to. co przcjmowano z zewnqtrl z kullury elitarnei i miejskiej. Kształtowanie siO;udrębnej sztuki wiejskicj na obszarzc W;,;gier (a Ili;,;c i Słowacji) przypada na wieki XIV i XV. Autorka podkreśla wpływ stylu i.ycia na sZlllk.,:. a wi.,:c samowystarczalność i rzemiosło wiejskie uprawiane zwykle zim,! przez rolnik()I\. Od polowy XIX wieku zakładano spółki. szkoły i organizowano kursy. np. tkackie. u.epkarskie. \\YSl)'wkarskie. rzcLbiarskie, zabawkarskie i koszykarskie. Coraz szybszy proces urbanizacji dotknąl także sztukę ludową; wiejscy twórcy. podobnie jak pozostali mieszkarlcy wsi. przejmowali limny nieskornplikowane. Regionalne cechy, wyraźniej widoczne w wytworach wiejskich, w)'kor/.ystywano np. w ornamentyce naściennej. Rzemicślnicy wiejscy przeważnic odd/.iaływali na wi.,:kszc obszary ujednołicając je; dość lu wspomnicć o tkaczach z pogranicza morawsko-slll\\ackiego i z 2:itneho ostrova. We wschodniej Słowacji natomiast do niedawna tkano na własne potm:by. a wyrabiane tkaniny wyróżnialy się gamą barw i zróżnicowaniem regionalnym. Ludowi rzeźbiarze i rzemieślnicy znajduwali szerszy zbyt. Ich dzidami były przydrożnc tigury, krzyże i kapliczki. ohrazy świ;,;tych. wyposażenie lokalnych kościólków i in. Pewien wplyw na sztukę ludową wywarły klasztory. mio;dzy innymi poprz.ez produi-;cję i upowszechnianie obrazów świętych i woskowych replik rzeźb. Rzemieślnicy byli pośrednikami mi.;dzy ś\\ialcm miejskim i wicjskim. światem elit i niższych warstw socjalnych. Autorka wspomina także o speeyticznej twórczości górników z okolic Bailskiej Szczawnicy. zwłaszcza o drewnianych rzeźbach i szopkach z malowanymi pejzażami w tic. oraz tlaszach z różnymi motywami przedslawienio- �215 Ilymi wcwnątrz. Szcroki zasic;g miały malowanc na szkle obrazy o tematyce religijnej. wyróżniaiące siC; hogal<[ (kkoracią kwiatową Traliały one do domów katolickich. protestanci natomiast wieslali na śl:ianal:h oZ.dohnie Ilykonane i umieszczone IV ramce cytaty z Biblii. mające chronić dom i .iego mieslk'Hll:(l\\. Orga Danglova zwral:a też uwagę na style w sztuce wyższej. które II różnym stopniu odz.l\krl:iedliły siC; w szllKe ludowej Słowacji. S'I to glównie tradycje gotyckie i renesans()\\e. w mniejszym stopniu barokowe. Rozdz.iał pośll'ie;wny prozil: ludowej opracowała Gabriela Kili3nov3. Tak7.e literatura ludowa Slo\\aklm Ilykaz.ujc liunc pm\i,vania z tradYl:jami krajów sąsiednich. zwłaszcza Czech, Polski i WC;gicr. Na jcj roZ\\(lj i trwałość wpłynął analfabetyzm. który sprawił. że jeszcze na początku XX wieku prz.ekaz ustny hył głównym kanałem transmisji kultury sIO\\a. Z drugiej strony, co najmnicj od pol()\\y XIX \\ieku. rozwijało się piśmiennictwo i od tego czasu daje się zaobserIlować prz.cnikame ,lo ludowej proz)' motywów. stylistyki i językowych środków języka literackiego. Równil:ż II drugiej połowic ubiegłego wieku gromadzi siC; i publikuje podstawowe zbiory (Pavol Dobsinsk)). Po powstaniu Repuhliki Cz.echoslowaekiej zintensyfikowano badania folklorystyczne, uzna.iąe folklor za wain'l ezc;ść dz.it:dzielwa kulturowego Słowaków. Od połowy lat szcśćdziesiątych folklorystyka słml acka nawiw.ala kontakt z. folklorystyką światową wprowadzając nowoczesne metody bada\\·eze. Autor"a pokrótce omawia wszystkie gatunki prozy ludowej. Z braku miejsca wspomnijmy tylko o opo\\icśl:iach historYl:ZI1ych. jak podania o państwie wielkomorawskim. S\\iC;lopclku. Cyrylu i Metodym. o grodach i zamkach. które IV większości dotarły na wieś w XIX \\ ieku wraz z rosnilcym doste;pem do literatury pisanej. Opowiada się również o sprawiedliwym "rólu MaciejlI. Marii Tcn:sie i .Iózelic II. o Turkach i o zhójnikach z Jurajem Janosikiem na czele. Autorka podkreśla mic;dzynarodowc cechy 1()lkloru słowackiego. a jednocześnie jego większą archaiczność. Odnajduj'lc w nim wątki znane w rÓ7.nyeh częściach Europy. uważa Słowację za obszar. gdzic krzy iuj,! siC; \\plywy id'lee z Zachodu. Wschodu i Południa. Jest w tym dużo racji. ehociai to samo mo/na PO\\ iedzicć o wielu innych krajach curopejskieh. Pieśni ludowc opral:()\\ala 1':V<1 Krekovicov3. Słowacja nic miała tego szczęścia co Polska zbiory Hma Kollilr<l z. lat t!"Z)"dziestych X IX wieku zawieraj'l nieco ponad 2600 pieśni, są więc znacznit: mniejsze od tych. które pozostawi I Oskar Knlbcrg. Od ISSO roku ukazywały się S/uvellSke S/Nn': IV ci,lgu Irz.ydzicslU lat opublikowano w nich 2077 tekstów z melodiami. Warto też przypomnieć dwa t()(l1y S/m'cIIshd, /z/dovvch piesni Beli Bartóka. Dopiero w XX wieku zgromadzono IV archiwach ,Iowackich hardzo bogate zbiory. Zaehodz,[et: procesy Sil podobne do tych. które obserwujemy w Polsce; mamy więc (ołklor) /ln. pnp-Inusic. 1"lk i stylil.:Ici.,:. Istnieje jednak godna zazdrości różnica - w wiciu okolicach po dawnenlU śpiclI a si,: jcszLle tradYl:yjne pieśni. a (lIklor pieśniowy wchodz.i obecnie IV zakres kSl.lakenia og.(,incgo. a naste;pnie 'I.ezcgulnie SlIoisly .. kult" siC; żywcgo do dl.iś mitu o plchL:jskim popierany ji)lkloru przel. IIIadzt: wprowadzony już kOlllunisryane. charakterze Słowaków. w okresic doprowadził Analizując międzywojennym, do ukształtowania kolędy. autorka zwraca u\\agę na granice; stanml i'le,) odhicie zróżnicowania wyznaniowego i częściowo etnicznego wschodnia Słowacja z.al1liesz.kana pr/.ez ludność ukrailiską (wyznania prawosławne i greckokatolickie) wyral.rlie prz.eciwslawia siC; reszcie Słowacji konlynuującej tradycje zachodniocuropejskie. Inleresujący jt:st opis przt:nikania świeckich pieśni owczarskich do repertuaru kolędowego i szopek. W dalszt:.i aęści I:. Krekovicovij analiwjc melodie pieśni ludowych odwołując się między innymi do dorohku A. i O. t-:lschek()w. Odnotujmy Iylko wyodre;bnienie pieśni Izw. starej kultury. upo\lszechniaj'lce siC; 1\ XVII wieku. od zachodniego moIO\\t:j (od kOllea X VIII wieku pod wplywem miasta). go. zdanielll autorki. nawiązują \\ folklorze dzieei.,:cym (pieśni. noszeniu 'lorcny. pr/.ynoSleniu nimI ych i nOlloHKznych pochodzenia pieśni o mclodycc durNąjstarsze przejawy !(llklorll pieśniowc- do tradycji wschodnioeuropejskiej. g.ry. wyliczanki) oraz w fołklorze lata. przy płaczach kolc;dach i pml"inszowaniach. oraz w przejawach stylislycznyl:!l. tzw. rolnil:Zej proponuje rol.\\a:i.yć i Ie; lllożliwoŚć. i/. wschodnie pogrzebowych. w pieśniach 7,achowały obrzędowym siC; one zwłaszcza (pieśni przy wy- IV niektórych hożonarodze- świętojańskich i podobnych (kwarttonalnejJ kultury muzycznej. Recenzent związki są wynikiem większ.ej zachowawezo- �216 ści Wschodu. inaczej - w grę może wchodzić raczej stara przynalóność do strefy archaicznej. aniżeli jej oddziaływanie na wschodnią Slowację. Rozdzial O tańcu opracował Stanislav Dużek. DO\viadujemy sil,":.że specjalistyczne hadania nad tą dziedziną kultury rozpoczl,":ro dopiero w latach pil,":ćdziesi<ltyehXX wieku. Prowadzą je naukowcy z t'Jstavu hudobnej vedy Słowackiej Akademii Nauk. I. trcśei artykułu nic wynika. aby badacze słowaccy posługiwali się zapisem kinetogralicznym LabamI. Autor zwraca uwagę na przemiany w zakresie choreografii pod wpływem prądów kułturlmych płynących od Zachodu. a różnorodność tańców częściowo przypisuje zróżnicowaniu etnicznemu na zicmiach słowackich i w ich sąsiedztwie. Kolonizacji wołoskiej należy zawdzięczać między innymi ..odzcmok·· (.,hajdusky tanec". ,.zbojnicky" itd.) ... medvedi tanec" i podobne. Wraz z kolonizacją niemiecką szerzyły się tańce cechowe i karnawałowe: ""pływy h::, jak i późniejsze kontakty z Austrią i Niemcami. odzwierciedliły się również przy wprowadzeniu lendlera i waloyka. Poważny wpływ na zapóźnienie kulturowe północnej części dzisicjszej Słowacji. widoczne również w fblklorze tanecznym. miała turecka okupacja (160 lat). która odizolowała tę część kraju od Niziny Dunajskicj. Rozwinęły się tu tzw. hajduckie tańce. które przyjęły się w wieloetnicznym wojsku węgicrskim i wśród szlachty. skąd wróciły do środowiska pasterskiego i rolniczego. aby wreszcic stać się narodowym tańcem słowackim. W ostatnich stuleciach powstał i upowszechni! się męski solowy •.verbunk" i czardasz. Wiek XX przyniósł nowe tańce. upowszechniąjące się często poprzez miasta. podczas gdy dawniejsze zaczC;l)' przechodzić do stery folkloryzmu. Wiele podobieństw w zakresie kultury tanecznej łączy Słowaków /. Morawianami i Węgrami. Wiele wspólnych tańców i melodii odnajduje autor w Polsce (mazurki. polonezy). a zwJaszcza w Karpatach polskich (zbójnicki). Słabiej przebadane są tańce ludności ukraińskiej zamieszkującej wschodnią Słowację: autor odnotowuje korowody ... odzemok" (..koz[\ćik") i kołomyjki. Szerokie europejskie tlo słowackiej muzyki i pieśni ludowej zarysował Oskar Elschek. Wyodrębnił on dwie wielkie tradycjc muzycznc: pasterską, charakteryzującą obszary górskie Europy i Kaukazu, oraz rolniczą. Podział ten znąjduje odbicie w rodzajach pieśni związanych z pracą. rytuałami i obrzędami. Autor wyróżnił ponadto trzy zasadnicze tradycje - staroeuropejską. średniowieczną i nowożytną. W muzyce i pieśni słowackiej zauważ.a relikty pochodzenia średniowiecznego. na które w XVIII i XIX wieku nałożyły się wpływy barokowe. klasycystyczne i romantyczne. Zapewne rację rna O. Elschek pisząc, że muzyka i pieśń curopejska. kształtowały siC;między innymi pod wplywcm ludów przybywających w średniowieczu do Luropy. Chyba jednak niewiele o tym wiadomo. Przy okazji następnego wydania S/ova!iii należałoby uporządkować w recenzowanym artykule chronołogicznie kolejność przybywania rÓŻnych lud{m czy narodów do Europy i sprostować nicdokładności i błędy (raczcj nic nalei.alo wymieniać równorzędnie Maurów obok Arabów. ani Tatarów obok Mongołów, nic jcst też prawdą. żc Wandalowie i Goci są przybyszami spoza Europy. ani lo. iż u progu średniowiecza Wandalowie asymilowali się na naszym kontynencie). Autor zwraca uwagę na brak w Słowacji epickich limn picśniowych. znanych choćby w Chorwacji (formy epiczne). na Ukrainie (byliny) czy w Rosji (dumy). Natomiast do picśni typu balladowego. szeroko znanych w Europie, nawiązują pieśni zhójniekie. Duża część repertuaru pieśniowego łączy się z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi. Obecnie traC!1one pierwotną funkcję i podlegąją zmianom o charakterze estetycznym. Interesujące jest spostrzeżenie O. Elscheka. iż długotrwale sąsiedztwo słowaeko-węgicrskie sprawiło. że np. pewne archaiczne formy słowackie zachowały się zwłaszcza w węgierskich enklawach w zachodniej Słowacji. Analizuj!IC muz)kę słowacką na tle środkowoeuropejskim autor zwrócił również uwagę na kształtowanie się instrumentarium muzycznego pod wpływem przybyszów na ziemie słowackie oraz zapożyczeń od sąsiadów. Do wpływów najintensywniejszych i najbardziej różnorodnych. a prly tym łatwych do wyróżnienia. zaliczył ludową muzykę węgierską. Mimo lo słowacka ll1u/.yka ludowa zachowała wyraźną archaiczną specyfikę nawiązującą zwłaszcza do wschodniej i południowowschodniej Europy. Wzmagające się w dobie nowożytnej wpływy Zachodu sprawiły. Że obecnie stanowi ona symbiozę dwóch tradycji. �217 Wie,:kszość au[o("(')\\,zwraca haczną uwag<; na gcografię opisywanych dementów kulturowych W tym celu należało IIrjść poza terytorium tego niewicIkiego kraju, Ta dyrektywa legIa LI podstaw prezentowanej monografii, Wie,:kszość autorów wykorzystala mapy i komentarze Etnografickeho atlasu S/ovenska, l'0 nie\Vątplill ie spralliło. ie jakość wnioskowania jest wysoka, Właśnie ta baza, którą stanowią materialy uzyskane podczas gromadzcnia materiałów do At/asu w 250 wsiach słowackich. jak i sam ..ItIas, a takie uI\z~,de,:dnieniedanych porównawczych z krąjów sąsiednich sprawiły. że recenzowana monogralia etnologiv.na jest Ilyraźnie /cpsza od poprzednich. W świetle opral'owań skladających "ie,:na n:l'en/O\Vaną ksiąike,: rysuje "ie,:podzial Słowacji na niewielką i w znacznej mierze kulturowo arehail'zną ue,:ść wsehodni'l i półnomo-wsehodnią. zamieszkałą przede wszystkim przez ludność ukrainską i IcmkOl\sk<\ wyznania greckokatolickiego i prawosławnego (CO odbija si<; głównie II ohr Z":UOII OŚl'iI. Pomsta l;! Sło\\acja dz.ieli się na dwie strety: górsk", znowu archaiczną i nawiązując,! do cze,:ściwschodniej. i nizinną bliską kulturowo terenom węgierskim. a w zachodniej części _. austriackim i czeskim (monl\\skim). Osadnictwo awarskie. węgierskie. później niemieckie, które dolar/o tu jUi w polowic średniowiecza. i jeszcze późniejsze wołoskie. pr/.eorały najdawni<:iszą kultur.,: pr/yniesion'l przez Slllwian osiedlających sio,:tu zapewne w dobie wędrówek ludów. Interesujące byloby szukanie odpowiedzi na pytanie o ślady kulturowe po językowych przodkach dlisiejsz.ych S!<lIIaków. Dziś taka próba ma szanse powodzenia dzięki opublikowaniu rel'enzOl\ancj pracy. jak i /,'Inograjicke!zo atlasu S/ovenskll. ;\utorzy zrobili wiele w tym zakresic i nie,:h te słowa be,:d'loceną mcryloryczn'l rccenzowanej ksiąiki, Na koniec dodajmy łyżk,,: dziegciu do beczki miodu: autorzy nie wykorzystali w pełni najlIainiejSlej literatury etnologicznej z krajów s<lsiednich. Dość powiedzieć. że polskich pozycji recenzent naliczył 25: A:Il/lllra /Ildowa S/owian K. Moszyi\skicgo (w minimalnym stopniu ll\\lgle,:dniająca materialy slowackie!) była cytowana trzy razy. t;li70grajia Po/ski ~ Przemiany ku/tury /udoll'ej dwa razy. a Po/ski at/as ('(nograjic::ny tylko raz. W wii;kszym stopniu, jak się zdaje, IIykorzystano literatur.,: czeską. w<;gkrsk" i niemieckojęzyczną Braki te w pewnym stopniu autorzy IIypclnili odmlłuj,w si.,:do opracOl\(ui uwzględniających ju:i literature,:obcojęzyczną Ksiqika laopatrwna jest w indeks geograficzno-rzeczowy. Dowiadujemy się z niego między innymi. ie alllorly najcze,:ściej przywołują materiały porównawcze z Węgier. Moraw i Polski. r/adziej z Czech. ;\ustrii i Ukrainy. Na dalszych miejscach znajdujemy odwołania do kultury . 'iemiec i Rumunii. a nawet daIszyeh krajów: Bułgarii. Jugosławii i innych. Nieliczne usterki I\' zapisach hihliograficznyeh "I chyba nieodlącznym zjawiskiem w publikacjach. Jeśli idzie ('I stronę bardziej ł<lrInalną lo należy dod;!ć. że książka wydana jest z wielką dbałością. Wśród 307 ilustracii pr/eważaj" pie,:kne ł\ltograłie kolorowe i czarno-białe. Na podkreślenie zasługują tcż mapy opracowane II' ten sposób. ahy czytelnikjuż na pierwszy rzut oka orientował się w ich treści. Lycząe lespolowi wydania pracy także po słowacku sugeruję. aby tę cenną książkę uzupełnić artykułem wpro\lad/aj'leym do wiedzy o kulturze ludowej Słowacji. i próbuje Ilyjaśniać ich prz,yczyny posługując sio,:metodą etnogeograficzną Zygmunt K/odnicki Czechy \I' //alvcIvlli /hohrajicInyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. Krił, A. Motamy, V. Motom)' . .I. Topmka, L\\iw ł99X. ss, 119. Ten inł\lrmator hiogralil'lny został opracowany przez pięciu członków stowarzyszenia Ceska bescda I\e Lwowie i pr/.y współpracy paru osób z Uniwersytetu Lwowskiego. Stowarzyszenie to, lalo/Olle Ile l.wowie jeSlcze w l8ó7 roku. istniało do 1939 roku. a po wieloletnicj przerwie !Ostalo restytuowane w roku 1990 skupiaj_w Czechów ze Lwowa i Ukrainy Zachodniej. Autor prlcumowy. honorOl"y człllnek Ceskej hcsedy profesor Mikołaj Kokssa. przypomniał, że w 1924 roku hl'(}\\ski Clech I,ud\\ ik Fejgl IIydal ksiąi.kę pl. Sto lat cIeskiego :':ycia we Lwowie. a w roku 1995 WYSila IV Prad/e ksi'lika praskicgo Ukraii\ea pl. Ukrajinci w lIechii i na Mormrii (1894199-1i �218 Obecnie wydany niewielki informator podaje zwięzłe dane o Cze:chach. którzy przybyli do Galicji glównie w latach panowania austriackiego i osicdli tu na stałe lub tylko krócej zaznaczyli swą obecność. Obejmuje tylko część z nich (366 nazwisk). przeważnic L. (jalicji wschodniej. Niedostrzeżeni zostali nawet niektórzy ważniejsi spośród nich. jak Franciszek Matejko L. Moraw. który osiadł w Krakowie jako nauczyciel muzyki. a był ojcem najwybitniejszego spośród polskich malarzy historycznych. Jana Matejki. Przykłady można by mnożyć. Nie miejsce tu. aby rozważać dobór postaci w tym infOrmatorzc. Byłoby dobrze. gdyby ukazało się większe opracowanie o roli czeskich przybyszy w b. Galicji a także: ich potomstwa później. wrośniętego w społeczności polską i ukraińską. Znaczna część tych przybyszy. których było zapcwne kilka tysięcy. to byli ludzie o dobrych fachowych umiejętnościach. nic tylko urzędnicy. jak głosi I obiegowy slereotyp. lecz także artyści, zwłaszcza muzycy (jak ojciec .lana Matejki), nauczyciele. także ludzie nauki, jak wspomniany w tym przewodniku. urodzony już w Sanoku syn czeskiego urzędnika Dominik Zbroiek. który został profesorem i reklorem politechniki we Lwowie. członkiem AU w Krakowic. nawet oficerowie WP. jak gen. F. I.atinik. dowódca jednej z polskich armii \\ 1920 roku. Podobnie czeskiego pochodzenia byli wybitni przedstawiciele polskiej nauki i kultury. jak K. Szajnocha. M. KridL L. slarr Mniej ich wchlonęlo środowisko ukraińskie Galicji. a przy tym bardziej tu może niż w Polsce sporo z nich zachowało świadomość swej czeskiej przeszłości. pełniąc ważne funkcje w życiu spokczeristwa ukraińskiego, jak przybyli później do Lwowa autorzy tego informalora. wśród nich trzech pracowników naukowych (w tym profesor filologii słowiańskiej) i dwóch inżynierów. Problem czeskich zwłaszcza a także niemiecko-austriackich przybyszy w Galicji oraz ich potomków tu pozostałych. wydąje się interesujący i ważny poznawczo nie tylko z historycznego. lecz także z socjoetnologicznego punktu widzenia. Poż.yteczne więc mogło by się okazać przebadanie świadomości i postaw wybranego zbioru osób czeskiego pochodzenia (lak XIX-wiecznej jak i świeższej daty) m.in. odnośnie ich świadomości pochodzenia. zachowania czeskich tradycji. oceny cech Polaków i Czechów. oceny obydwu narodowości i ich dorobku. utrzymywania łączności z żyjącymi w Czechach krewnymi i przy'jaciólmi. lakże z innymi osobami czeskiego pochodzenia w Polsce i in. Wiemy. jak duże znaczenie przypisywane jest z naszej strony utrzymywaniu więzi wśród polskich wychodźców i ich potomków zagranicą działaniu ich stowarzyszeń. Na tym tle zastanawiający jesl brak ognisk Ceskej besedy IV Małopolsce. gdy takie istnieją na Ukrainie. Swoją drogą opracowanie dobrego in!i:lrmatora hiograliClnego przybyłych du nas (z\\laszeza do Galicji) i osiadłych Czechów oraz przynajmniej wai.niejszych ich potomków. zaopatrzonego w historyczny i socjoetnologiezny komentarz. warte byłohy zachodu przy odpowiedniej polsko-czeskiej współpracy. To samo odnieść można do osiadłych u nas Niemcó\\ i Austriaków. także Ukraińców i osób innej narodowości. Fdward Antoni G i z a. hemie macedońskie Pietras::.ek na pr::.ełomie Xf)( i XX wiekII. Szczecin 1996. ss. 188. Dla polskich etnografów Macedonia jest krajem pólegzolycznym i słabo znanym. Wprawdzie wydana praca ma charakter historyczny - i tak ją należy postrzegać -- ale może ona również zainteresować etnologów. głównie z powodu niedostatku rodzimych opracowań na temat macedońskiej kultury ludowe{ Dlatego też przedmiotem recenzji są tylko wybrane rozdziały lej pracy. TylU! książki sam podpowiada problem. jakim jest pytanie o kształt kultury ludowej na prze/umie wiekó\\. ówczesne warunki życia wsi i zainteresowanie tymi prohlemami IV klasycznej ctnogralii Europy. Recenzowana praca jest niewątpliwie wartościowym opracowaniem historycznym. Ukazuje sytuację polityczną całego regionu IV tym okresie. zwracąjąc przy tym uwagę na kwestie złożo- 2 Wyjątek stanowi praca M. Pokropka i T. Strączka Sporedbena b/onica i polski/e .le/a Piętki i Twarogi. Skopje 1992. lIIollografiJa na lIIakedonskoto se/o Ja- �219 nych stosunków społecznych i na uwarunkowania etniczne. W związku z tym informacje o ówczesnej sytuacji gospodarczcj i życiu kulturalnym schodzą niejako na dalszy plan. Tym bardziej istolne jest lo. i.e aulor usiłował odnieść się do zagadnień etnogralicznych, korzystając nawet z trzech klasycznych pozycji. Niestety. tutaj spotkały go pewne niespodzianki. gdy i. imię autora W,.ó:':cly i [Jojlldnanill - Stanisława Ciszewskiego nie rozpoczyna się na literę .I, a życzliwie przyj.;ta ponad slo lal temu ksiąi.ka /y::ń jewropejskich naroclow nic wyszła spod pióra niejakiego . Wodowozowa, lecz L N. Wodowozowej. Ważne jednak jest to. że autorowi niniejszej pracy udało się ukazać rangę kilku zjawisk, które w klasycznej etnografii Półwyspu Bałkańskiego były eksponowane, a mianowicie trwałość struktur rodowych. tradycje krwawej zemsty. nad/wycząi niski do końca ubieglego wieku wskaźnik urbanizacji kraju, stan zaniedbań w rolnictwie. powodzenie ruchu hajduckiego. początki rozwoju oświaty. '-.Jienależy oczywiście oczekiwać od autora pełniejszt<i charakterystyki życia wit<iskiego. Etnograliczna literatura na len lemat pochodzi głównie stąd. że ta część Półwyspu Bałkailskiego była dawnym poligonem terenowym dla badaczy ze strety niemieckojęzycznej. a klasyczna etnogratia dała wcale sensowny obr,v hislorii kulturowej tego rcgionu. Dla autora pomocne byłoby skorzystanie i.e znanych dzieł o I\romunach (Kuco-Wołochach) oraz o Macedonii w ogóle) ~ ta druga przypomina charaktery styune dla tei cz.;ści Europy zjawisko dość częstego związania określonych ząjęć z grupami o etniczno-j.;zykowym rodowodzie. Z kolei dość ciekawe wyjaśnienia w sprawie zwycząjów rodzinnych. zabaw i !c.)lkloruw ogóle przynosi praca K. Simiczijewa4. Czytelnika mogą natomiast martwić uproszczenia w argumentacji na temat istoty zjawisk, ich przyczyn. czy leż mniej g!l;bokie wnioski dotyczące niektórych zależności. Na przykład pasterstwo rozwijało si.,: u AlbaiH:zyków oraz Kuco-Wołochów mniej z powodu ich uprzywilejowanej pozycji w państwie tureckim. lecz ze względów naturalnych oraz z powodu siły dawnych tradycji. Prawd~ jest. że zarówno I\rnauei (górak albańscy). jak i grupy wołoskie w niewielkim stopniu mogly podlegać presji wladzy. kcz wynikało to głównie z powodu peryferyjnej lokalizacji ich siedzib. Polityka religijna Turków nic była zaś zbyt rygorystyczna. a ekspansja ich religii była II ostatnich stulcciach /jawiski<:m raczej płytkim. Niektóre grupy albańskie wywalczyły sobie natomiast w przesz/ości dość istotny zakres swobód, na przykład prawo do noszenia broni (głównie Mirydyci z właściwej I\lbanii). a Turcy wykorzystywali ich wojownicze skłonności do ochrony stref nadgranicznych - nic musieli dokonywać konwersji wyznaniowej. Słusznie natomiast dostrz<:gł autor dwa charakterystyczne ~iawiska dla świata posttureckiego z przełomu wicków - dewastacj.; gospodarki od Macedonii po Wołoszczyznę (spowodowaną przez wadliwy system dzierżaw) oraz źle widziany przez słabsze nacje wzrost oddziaływania greckiego. głównie dzi.;ki cerkwi (..fanarioci"). Te właśnie kwestie należały bowiem do grupy zjaII'isk najcz.,:ściej dostrzegany<:h przez polskich podróżników, którzy odwiedzili wówczas Bałkan)". Niekiedy tej zaskakują nas uproszczenia i pochopne opinie autora w sprawach podstawoI\ych. jak chociażby: ..Na przelomie wieków zasadniczo nic się w Macedonii nie działo" (tymczasem działo si.,: hardzo wiele. a dowodzą tego m.in. liczne przykłady z recenzowanej pracy) oraz: ,.W historii cywilizacji i kulturze ogólnoeuropejskit<i Macedończycy odegrali niewielką rolę" - dla clnogra!c.iw wszakże wszelkic kultury ludowe to przykład swoistego (w pełni demokratycznego) ud/jalu w kulturz<: ogólnoeuropejskit<i. Z kolei sformułowanie "charakter narodowy" moje rodzić u czytelnika odmienne skojarzcnia - oznacza ono bowiem zespół cech i nawyków wzgl.,:dnie swoistych dla określonych nacji i niekoniecznie musi zostać odebrane jako miernik procesów narouotwórCl.ych". ; Cj. Weigand. Oie iI ro/lll/nen. Ethnographrsch-phi!ologisch-his/orische Un/ersl/chl/ngen l/ber das Volk Jer sogenanJ1len Makedo-!?o/llanen ocia Lin:aren. t. 1.2. Lipsk 1895; Tenże. Ethnographie von Makeclonien. Geschiclllhch-nalllmaler I/nJ sprochlich-s/a/is/ischa Tei!. L.ipsk 1924. , K. Simiczijew. MocedrJliska IlIJAa II/doll'a, Wrocław 1976. , Przykłady IV opracowanej przeze mnie antologii I.udy i kultury Europy 11' relacjach Polaków. Wrocław 1995. " W tym kontekście na uwagc zasługuje przede wszystkim artykuł L. M. Danfc.)rth.Claims /0 Macedonian IJen/it)". lile MaceJunian (JI/es/ion and the Breakup of Yugoslavia. "Anthropology Today" vol. 9 (4), 1993, s. 3-10. Spotykamy IV niej ciekawe uwagi w sprawie symboliki narodowej. �220 Fascynujące natomiast, przynajmniej dla mnie, są niektórc przyponlllianc polonica, np. inlonnacja a aktywności stronników A. Czartoryskiego w tej cz.,:ści świala. udzial Polaków IV tworzeniu ideologii ..naczertania" i inne, równic ciekawe. Wszelkie uwagi. które by/oby można skierować pod adrcsem autora. mają jednak wymiar jednostkowy i nie ma właściwie miejsca dla ich szczegółowego rozwini.,:cia. Autor sam jest świadom niedostatków pracy. ale musimy też pamiętać, że przezwyci.,:żyl on podslawow'l trudność niedostatek materiału źródłowego. Jcdnakże pomimo drobnych usterek technicznych (niezgodności w zapisie prac), książka A. Gizy zasługuje na uwag.,:. również ze strony środowiska etnologicznego. Aliec::.ysloll' ]i-ojlll7 ./agna W oj c i c k a on the rower /:,'0.1'/ S b a r fI', King Kong on -/'1' Su·eel. Families wili/he Side, Westview Press I 'io/etlce oj'l'over/y 1998. ss. 258. Jagna Wojcicka SharIf wyklada antropologie; w City University w Nowym Jorku oraz w Center for Worker Education przy tym uniwersytecie. Jej ksią:ika jest rczultatem pi.,:lnastolctnich badań etnograficznych prowadzonych przez autorkę oraz przez zespół pod jej kierunkiem IV Lower East Side, ubogiej dzielnicy Nowego Jorku. zamieszkiwancj głównie przez ludność latynoskiego pochodzenia. W latach 1974-1980 badania prowadził staly czteroosobowy (włączając autorke;) zespól, do którego czasowo, dla wykonania specjalnych zadali prlewidzianych w projekcie, dohlczono konsultantke; j.,:zykową oraz speejalistk.,: od żywienia. Nast.,:pnie, do 1990 roku. autorka kontynuowała badania samodzielnie, II' rodzinach, klóre wC/cśniej jui. dobrze poznała. W ten sposób praca uzyskala znaczną gle;hię czasową. co pozwolilo ukazać przemian~ w poszczególnych rodzinach. zarówno te. wynikające z naste;pstwa pokoleniowego, jak i innc. be;dące rczult1!tem zmieniających się czynnikóII' polityczno-ekonomicznych. MieszCl.<le si.,:. generalnie. w nurcie badań antropologii miasta. ksiąi.ka Ilyrói.nia si.,: specyliCl.nym. oryginalnym podejściem i stylem narracj i. .Jak pisze autorka w dodatku omawiającym zastosowaną metodoiogi.,:. przyj.,:tym punktem wyjścia była teoria materializmu kulturowego Marvina Ilarrisa. Stąd wynikało zastosowanie podejścia "etic" - gromadzenie danych o ..zdarzcniach kulturowych. wzorcach z.aehowali. artetaktach .. przekonaniach i ideologiach" w taki sposób. by dane Ie byly obicktywnie wcryfikowalne i miały wartość dla badali międzykulturowych (s. 237). W programie badall zawarto m.in. ustalenie budżetu rocznego 36 rodzin, zebranie danych na tcrnat wyż~ wienia. ksztalcenia dzieci. stosowania narkotyków. Niemniej jednak. w książce przewija si.,: również uje;eie ..emie" - II łicznych wypowiedziach bohaterów. ukazuj,\cych ich punkt widzcnia. ich uczucia. myśli i wartości. Jagna Wojcicka SharlT polemizuje ze sposobem przcdstawiania lzw. kultury ubóstwa II' II ielu opracowaniach z zakresu antropologii miasta. Według niej nllsz}we jest twierdzcnie. iż ludzie hiedni sami są odpOlviedzialni za to. le nie mogą się wyrwać z (mego ..zakl.;tego kr.;gu ubóstwa". We wste;pie określa wprost cel swcj książki .. ukazanie perspeklywy. welłlug której odpowiedzialność za ubóstwo obwinia czynniki zewne;trzne. jak zmiany strukturalne w ekonomice i ich społeczne konsekwencje. Drastyczne pogarszanie si.; sytuacji ekonomicznej mieszkaneów badanej dzielnicy. podobnie jak i innych ubogich dzielnic ośrodków miejskich w USA. od polowy lat 70 .• było wcdług autorki rezultatem generalnej zmiany polityki gospodarczej i społeczncj - ..walkę z ubóstwcm" zamieniono na ..walkę z ubogimi". wytoczono n·)lmiei. hatali.,: przeciw narkotykom i generalnie skutków. losów - .. proklamowano a nic przyczyn poszczególnych ubóstwa. rodzin. wojnę Jagna z przestępczością". Wojcieka że zachowania czy poza prawem (jak handcl Sharfr uznawanc zatem przekonująco zaj.,:to si.,: z.IValczaniem pokazuje. za dcwiacyjnc. narkotykami) Sil II istocie działania na granicy prawa wawczymi rosnącego wynikaj'lcymi z poszukiwania sposobu przeż.ycia. utrzymania rodzin)' bezrobocia i zmniejszenia nakładów na pomoc spoleczną DramatyCl.ne na przykladzie podejmowane strategiami przystoso- w warunkach ograniczcnic �221 możliwości l.Ilalai~nia pracy zostało spowodowane ..deindustrializacją'· Nowego Jorku. które z centrum produkcji :lostalu przekształcone w ..postindustrialny" ośrodek finansów, ubezpieczeń i komunikacji. Autorka prograllHl\\U re/Y gnuje z .. przydlugiej akademickiej analizy". by uczynić książkę przystępną i dolr/e": du S/erokiego kręgu odbiorców. znaleźć ludzi dobrej woli. którzy podjęliby działania dla połcps/enia sytuacji ubogich. stworzenia ..bardziej sprawiedliwego spoleczeństwa" (s. 7). Nie kryje silnego zaangażowania. przejęcia losem swoich informatorów i zarazem przyjaciół. którzy slali się jej bliscy w ciągu wieloletnich badall. Bez owego akademickiego. suchego wykładu ksiąi.ka bynąjmniej nie traci wartości naukowej. \\' Ż) \Iej. inten.;suj'leej. a nieraz II ręcz pasjonującej narracji przeplatąją się obserwacje autorki (która nic tai rll\\nici. Sil ojej I\łasn~j roli w życiu społeczności) z wypowiedziami i opowieściami bohaterów. l'oszC/ególne antropologicl.ll~ tematy prz.~dstawione są poprzez opowiadania o historii poszczególnych rodzin. prz} czym wkle uwagi poświęcono losom dzieci. Dowiadujemy się w ten sposób o wielu charakterystycznych cechach kultury społeczności latynoskiej - m.in. o znaczeniu więz.i pokrcwi~l1stwa i likcyjnego pokrewiel1stwa. przyjaźni. problemach relacji płci. roli ll1ałż~l1stwa i II ięzi pozamałż~liskich. tradycyjncgo znaczenia płodności kobiet dla pozyskania i utrzymania partnera. Autorka wskazujc tak7.e na czynniki prowadzącc do coraz szerszej akceptacji i upO\IS/echnienia zwiqzków nie sankcjonowanych formalnie - mianowicie. zawarcie legalnego małidlstlla f10zbawia kobielę i jej dzieci prawa do otrzymywania pomocy społccznej: dodatku na utr/.ymanie oraz. opieki zdrowotncj. Ślcdzenie losów rodzin w ciągu wielu lat pozwoliło ukazać procesy przemian. Rodziny nuklearne przekształcaj" się w matryfokalne. potem ponOllnie mog'i przcobrażać się IV nuklearnc albo poszcrzonc, przy czym na te przekształcenia \I zasadniczy sposób wpływają czynniki ckonomicZIlC. W ksią7.ce ukazano wyraziście szczególne znaczenie kobiet w i.yciu społecz.ności - ich odpowiedzialność za utrzymanie dzieci i kierowanie ieh rozllojcm. co wi<lże się z. malejącą rolą ojca wskutek nietrwałości związków małżeńskich i partn~rskich. Kobiety pc/nią także role mediatorskie, przez co nieraz zapobiegają krwawemu rOZl\iw.)'waniu konlliklll\\·. Wspomniałam tylko kilka z interesujących wątków przewijąjących się w książce. jakby II ..naturalny" sposób objawiających sil< poprzez opowieści. spisane barwnie i WCiijgające cz.ytc/nika. Poslaci kobiet. takich jak Meri czy Eti. oraz ich dzieci. stają się nam bli"kie. a ich lusy nicobojętne. i o to chyba również chodzilo autorce. Danuta Penkala-Gawęcka Maciej /. il b c k.. ·lmh(}lrie :: /)01' /lamid. Społecno.~ć' w .\ytuacji ::agro:':enia ekologicnego. \Vyd. Akademickic Dialog. Wars/alVa I <;l<;lX. ss. 288. Świat spolecz.ności arabskich inlryguje wielu badaczy, o czym świadczy bogata światowa literatura. Polskie badania S<l dużo skromniejsze, dlatego też prace podejmujące tę problematykę godne są odnotowania i zarekomcndowania. Maciej /.ąbek / tJniwersytetu Warszawskiego. etnolog i afrykanista w książce pt. Arabowie :: nar I (I/tllid. ,){){)(ecl/o.vi \V svtuocji ::aRro:':enio ekologicnego ukazal kulturę wybranych plemion arabskich zamicszkujilcych Sahel7• w Sudanie. 7. perspektywy etnologa szczególnie inlereso\\ał się stupniem cając eulościowemu zując wpływ lktcrminacji zjawisk kulturowych. opisOll'i kultury wybrancj grupy kultury na środowisko już na wstępie a także politycznych. wiele uwagi poświęplemion arabskich ze strefy Sahelu. Analizauważa. iż relatywne wpływy środowiska i kultury na siebie ni~ są rlm ne. Praca sklada dzając czytelnika się / Wpnllladzenia. II problematykę szcściu rozdziałów. stylu życia spoleczności Bibliografii, ali'ykańskich Aneksu i mapy. o arabskim Wprowa- rodowodzie . Sahel . to tcrtllin uznaC/.aj'lC\' rozgranicz.cnic miejsca suchego od mokrego. a także wybrzeże morskie i brzeg pustyni. �Autor wYJasnla m.in. terminologię. Tłumaczy znaczenie słowa dal". któn: w języku arabskim w węższym znaczeniu oznacza obszerny dom. a w szerszym kraj lub ziemię zamieszkiwaną przez grupę rodzinną. Natomiast słowo Hamid jest imienicm Icgendarncgo przodka. załużycicla plemienia. Dar llamid to ..kraj lub ziemia Hamida" (s. II). Rozważania na temat z\\'iązków kultury i środowiska. nierównych wz(~jcmnyeh oddzialywali są wynikiem obserwacji uczestniczącej. swobodnej rozmowy. słllrmalizowancgo wywiadu i ankiety. jakie Autor prowadził \V trakcie hadań terenowych w Sudanie w latach 1985. 19891991. Rozdział pierwszy zatytulowany ..Terytorium Dar I łam id i środowisko przyrodnicze stretY Sahelu" opisuje rzeźbę terenu Sahel. jego wodne zasoby. warunki glebowe. klimal i świat zwierzęcy uraz roślinny. W rozdziale )I • .Proccsy etniczne i osadnicze w Kordufanie w ich ll\varunkowaniu historycznym i środowiskowym" omawia historyczne ksztaltowanie się grup plemiennych. wyjaśniając pochodzenie Arabów z Dar Hamid. a także zwraca uwagę na wzajemne przcnikanie stylu życia miejscowej ludnuści i przybyszów z Egiptu. Zauważa istotn'l rolę. z jednej slrony islamizacji i arabizacji Afrykanów. a z drugicj. afrykanizacji Arabów. Interesujące okazuje się również i to. iż ..niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie. np. Bederija. jeszcze na pocz'ltku X IX wieku nie używały języka arabskiego" (s. 27). Próbując ustalić pochodzenie mieszkaliców Dar Hamid stwierdza. iż są oni .. w dużym stopniu rezultatem (... ) dwukierunkowego procesu. mimo iż nie stanowią - z punktu widzenia ich genezy - jednorodnego procesu. Wi<;kszość tzw. arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża'alin-Danagla i Dżuhajna-Fczara" (s. 27). Grupa Dżuhajna-Fezara wywodziła się z Ilidżazu w Arabii. zawierała leż między sooą związki małżeńskie i odegrala istotną rolę w podboju Egiptu. Natomiast nazwa Dża'ałin lączona jest z nazwą Dangala. co oznacza niedawno zarabizowane plemiona nubijskic. Opisując wewnętrzny podział plemion Dar Hamid oraz ich historię na tle uwarunkuwań politycznych. Autor wskazuje na znaczącą rolę okresów: obecnuści tureckiej (od 1821-1881). panowania Mahdiego (1881-1889). kondominum angloegipskie (1889- ł 956) i nicpudleglego państwa Sudan od 1956 roku. Powstanie Mahdiego (1881) miało również wyraźne cechy rewolucji kulturowej. gdyż podważono ustanowiony przez wladze tureckie nie tylko system administrowania. aie także tradycyjne prawa i zwyczaje. Mahdi zabronil używania amulctów. magii. świętowania z okazji obrzezania. a także zawierania małż.eństwa. muzyki i pielgrzymek do grobowców świętych. co wywołało nieufność wobec systemu podważąjąccgo plemienne prawa (s. 46). Należ) podkreślić. iż system brytyjski przyznawał społecznościom lokalnym pewne przywileje. W aspekcie historycznym Autor prezentuje uwarunkowania przyrodnicze struktury osiedleńczej badanej grupy w XIX i XX wieku. Akcentuje historyczne i środowiskowe czynniki. które składaly się na procesy etniczne i osadnicze stanu kuntederacji Dar Ilamid. Rozdział III ..Kultura Araoów z Dar Hamid na etapie względnej równowagi ckologicznej'" ukazuje tradycyjną kulturę plemion arabskich z terytorium Dar Hamid. Na podstawie zebranych materiałów Autor stwierdził. że wyraźne zmiany wśród ludności dokonały się dopiero IV iamch 50. Ich konsekwencje stały się zauważalnc w latach 60. aż do okresu wiclkiej suszy w latach 1984-1985. kiedy to uświadomiono sobie stan zagrożenia ekologicznego na tych terenach. Określił liczbę 250 tysięcy mieszkańców za granicę ostateczną. po którcj przckroczeniu. przy nie zmienionych sposobach gospodarowania. następuje wyraźny spadek wydolności środowiska (s. 64). Rozdział ten stanowi analizę takich problemów. jak: przepowiadanie pogody na podstawie gwiazdozbioru. zachowania zwierząt. ptaków i planet. opisuje chów zwianlt: techniki i metody uprawy ziemi na sawannie i w oazach (proso. sorgo. sezam): inne dziedziny gospodarki: przetwórstwo płodów rolnych i hodowlę. przemiał zboża: budownictwo. a także ubiory i praktyki higieniczno-kosmetyczne. Analizuje również wpływ środowiska przyrodniczego na stosunki społeczne i wierzenia religijne. Opis rodziny i sposób organizacji przeslrzeni charakteryzuje poprzez zwrócenie uwagi na zagrodę. podstawową jednustkt; gospodarcz'l i spoleczną, zamieszkaOll przcz elementarną rodzinę składającą się z matki. ojca oraz ich dzieci stanu wolnego. lJ ludności osiadłej zagrodę tworzy chata, u koczowników namiot. ..Każda dorosła i zamężna kobieta posiada własną zagrodt; i opiekuje się swą małą rodzill<l (... ) w przypadku małżellst\\ �223 poligamicznych m.;żczyżnic przypada rola dostarczyciela żywności dla kilku zagród'" (s. 164). LJ koczowników namioty są własnością kobiet a prawo wstępu do nich mąją tylko jej mąż i synowic. M.;żczyżni. zwłaszcza starsi. mają własny obiekt. w którym spędząją wolny czas. Mogą im towarzyszyć jedynic kobiety w starszym wieku. Chociaż kobiety nie biorą udziału w debatach. to jednak mają istotny wpływ na podejmowanie decyzji przez mężczyzn. Związki małżeliskic zawierane są najcz.;ściej wśród własnej grupy zamieszkującej obóz. tworząc tym samym wsie krewniaków. co zobowiązuje do wząiemnej sąsiedzkiej lub rodzinnej pomocy. Dystans mi.;dz} zagrodami świadczy o stopniu pokrewieństwa. ,.Odległość między namiotami dwóch sióstr jest mniejsza niż np. między namiotem jednej z nich i namiotem żony jej syna lub namiotami dwóch kohiet h.;dących żonami tego samego mężczyzny. choć między nimi nie ma żadnych innych namiotów'" (s. 166). Przestrzegane są tam muzułmańskie zasady pokrewieństwa i sposoby rozwiązywania związku małżeńskiego. O statusie rodziny decyduje stan mąjątkowy. co należy rozumieć jako liczebność posiadanych zwierząt ilość złotej biżuterii noszonej przez kobiety. a także ohszar uprawianej ziemi i kapitału kupieckiego w postaci towarów i pieniędzy. Opisywaną społeczność ze względu na posiadany mąjątek Autor klasyfikuje w trzech grupach: hogaczy - mających jcdzenie nic tylko dla siebie. biedaków - którym jedzenia wystarcza na cały rok i nędzarzy - którym jedzenia wystarcza tylko najeden dzień (s. 173). Również wykształcenie stanowiło istotny czynnik zróżnicowania społecznego. Islam. zarówno wśród plemion Dar Hamid. jak i w całym Sudanie. jest zróżnicowany. Zdaniem Autora. różne cechyetnokulturowe znalazły odbicie w religijności. przy czym isłam nie naruszył zhyt mocno życia rodzinnego i tradycyjnego stylu życia ludności. Dopuszczano współistnicnic dwóch systemów. muzłumańskego i rodzimego .. .z jednmej strony istnieją otoczeni szacunkiem ortodoksyjni uczeni mU7LIłmańscy. pełniący funkcję prawodawców (... ). z drugiej zaś - np. kapłani miejsccm ych kultów duchów" (s. 177). Podobnie jak w Maghrebie (np. kult marabutów). tak i w Sudanie dostosowywano tradycje rodzime do muzulmańskiej formuly. pozostawiąj'lc je w zasadzie bez zmian. Rozdział czwarty zatytułowany ..zderzenie z cywilizacją przemysłową w środowisku przyrodniczym (od IX9Xdo 19X5 roku)" ukazuje zmiany. jakie dokonały się po zetknięciu się kultury sudariskiej z wpły\\ami europejskimi. zwłaszcza w sferze gospodarki i relacji między przyrostem ludności a uprawą ziemi. Rozdział piąty pl. ..Proces zmian w kulturze w sytuacji kryzysu i zagrożenia ekologicznego po roku 1985" zwraca uwag.; na przeobrażenia. jakie dokonały się w kulturze Arabów z Dar Hamid. Susza. niewłaściwa polityka gospodarcza rządzących doprowadziły do kryzysu środowiskowego. a w dalszej kolejności do podejmowania działań zmierzających do odwrócenia sytuacji. Momentem szczególnym okazał się brak równowagi i odpowiedniego tempa wzrostu zmian kulturowych. Rozdzial szósty ..Pcrspekty\\y rozwoju gospodarczego w strefie Sahelu'·. będący zakończeniem badali ukazuje nicz\\yklc złożoną sytuację społeczności afrykańskich generalnie. Z jednej strony rozwój ekonomiczno-o społeczny. a z drugiej wzrost ludności w połączeniu ze wzrostem upraw i hodowlą zwierząt w strefie Sahelu. naruszył próg wydolności środowiska (s. 256). Zaistniałą sytuację Autor charakteryzuje poprzez czynniki doprowadzające przynąjmniej część spo!cczności do zmian. czego przykładem są migracje zarobkowe. a w konsekwencji inwestowanie zarobionych pieniędzy w handel. rolnictwo. transport itp. Trudną sytuację badanej społeczności Autor upatruje w strukturze własnościowej ziemi i wody. które są wprawdzie komunalne. ałe praktycznie otwarte dla wszystkich użytkowników. co sprawia. iż tereny te traktowane są jako niczyje (s. 262). Uwagę zwraca niewydolny system bankowy. który wymaga przekształceń. aby zachęcić ludność wiejską do oszczędzania i inwestowania linansowych nadwyżek z produkcji rolnej (s. 263). Postuluje stworzenie pozarolniczych sektorów gospodarki. aby odciążyć wieś z nadmiaru rąk do pracy. Ponadto zwraca uwagę. że ..wielka złożoność relacji łączących człowieka ze środowiskiem przyrodniczym wymaga przy analizie przyczyn i skutków pustynnienia zarówno znąjomości środowiska przyrodniczego. tradycji kulturowych. jak i uwzględnienia przemian ekonomicznych i politycznych. Konicczność całościowego podejścia do tematu, nąjlepiej w mikroskali �224 na przykładzie konkretnego terenu. sprawia. że wśród przedstawicieli wiciu dyscyplin /.ajmujących się zagrożeniami środowiskowymi ni..: powinno zaoraklHlć antropolog(')\\ kuituf(myco" (s.264) Książka M. Ząbka j..:st swoistą monografią spokcznoś..:i alrykailski..:j o pochod/eniu arabskim. bardzo interesującą i wartościową. a tahde. schematy. kolorowe zdj.,:eia i rysunki. m.in. stroj..:, fryzury oraz wzory barwienia henną dłoni i stóp dodają j..:j walorów nie tylko inl(lrmac)jnych, ale i estetycznych. Zainter..:suje ona zapewne etno!og{l\\. antropologów. alrykanistó\\'. arahistów, socjologów, a także ekologów. .,Inna 8arska Joanna Warszawa S i e rak o w s k a - D Y n d o. ł998. ss. 207. Granice 1Vvohra:'ni jlo/ill'CIW/ ..1/gllllc::ykrJW. Dialog. Co pewien czas świat obiega wiadomość. że w Alganistanic POIHl\\ nie loc/.y si.; wojna. Gdy taka rzecz ma miejsce w innych regionach powoduje to s/.ybsz:\ lub wolniejsz,\ reakcj.; światowych organizacji. ale w sprawy Afganistanu od pewnego czasu nikl ni..: chce si.,: mieszać. I'róhowałi Brytyjczycy i niedawno Rosjanie. Jak wszyscy pami.;tają. SkOl·lU.yło si.; to I~ltalnic. ZadziWil\iąee wydają się nieustanne konflikty. szcz..:gólnie woh..:e braku zagro/enia ze strony sąsicdnich krąjów. Pojawia się pytanie: czy jest jakaś logika lej walki'! Jakie I.asady rządzą afgatiską polityką') Co organizuje życi..: mieszkaticów') I wreszcie pytanie fundamentalne. jakie są wspomnian..: Vi tytule granice wyobraźni polilyczn..:j Afgaticzyk{m. a tc pytania stara się dać odpowi..:dź autorka, której kompetenej..: do zajmowania się tym lematem potwierdza fakt, że jest sp..:cjalistką od j.;zyków iratiskich. Dzi.,:ki t..:mu mogla korzystać z wielojęzycznych publikacji, w tym afgańskich, co sprawia. że t..:mat j..:st uj.,:ty I. różnych punktów widzenia. Cennym wkład..:m jest bel. wątpienia wykorzystanie prac rosyjskoj.;zycznych. na klóre autorka często się po\\·oluje. Wyłania się obraz kraju bardzo skomplikO\\anego politycznie. społccznic i religijnie. Afgańczycy nie t\\Orzą narodu \~ naszym tego sł<l\\a rozumieniu. Jeśliby pokusić się o jakieś porównania. to można hy ich przyrównać do XVII-\\ieeznej sz.lachty polskiej, nade wszystko ceniącej wolność i swohody oral. równość (oczywiście tylko wśród \\lasnej klasy), ale jednocześnie w..:wnętrznie skłóconej i wakz'lcej o \\pływy. Idea narodu jest w Afganistanie stosunkowo nowa. gdyż liczy kilkadzi..:sillt lal. I'róhy sl\\(lrzenia se..:nlralil.Owanego państwa, podejmowane prz..:z wybitnych przywódcó\\ od XVIII wieku. przynosiły raczej miern..: i krótkoterminowe wyniki. Trzeba było dopiero z.asadnicz..:j prz ...:miany \\ sposohie myślenia i zachwiania tradycyjnych wartości, aby koncepcja narodu mogła oyć częściowo realizowana w ostatnich latach. Należy pamiętać. że nawet dzisiąj w ohliczu przcmian. które laszly \\ świadomości ludzkiej. tradycyjne struktury rodowo-plemiennc są nadal hardl.O siln..:. Ksillżka 1. Sierakowskiej-Dyndo porusza szcreg problemów z\\i'lzanych z..: zmianami w sposobie organizacji afgańskiego świata, powoln..:go przekształcania struktur plemi..:nno-rodowych we w miarę zwartą organizację polityczną. Wartym podkreślenia .i..:st fakt. że czytelnik jest wprowadzany stopnio\\'o w coraz to nowe i bardziej skomplikowane z.agadnienia i dzięki temu może łatwiej przcśledzić procesy kształtujące życic spokczn..: i polilyCZ.lH:. Duiym walorem pracy jest ukazanie historyczno-kulturowego tla. na które naklada aulorka proc..:s pr/emian świadomościowych, czynią..: je bardzicj czytelnymi, a przy Oklllj i daje mo/.Iiwość u/.yskania pewnej bardziej ogólnej wiedzy o Afgańczykach. Lektura sprawia, i.c zaczynamy dostr/egać logikę w tym. co ma tam miejsce. nadal obowiązują Okazuje i sprawiają, się. że tradycyjnc że pewne wydawałoby wartości jak \\olność si.; logiczlle Dowiadujemy się dlaczcgo plemiona, klórc niedawno wakzyly skom radzieckimi teraz są w stanic wojny. Książka jest dobrym polity..:znych bec su/izmu i religijnych. zdobywąiąccgo myśli, kompromisy mowy i czynu nic są moili\\e. ramię w rami.,: prz..:ciwko wojstudium stosunk{)w społeczno- Odwieczny konflikt tadżycko-algailski naoiera nowego wymiaru wocoraz więce.j zwolenników. ł'rzekonuj'lce S'l wyjaśnicnia upatrujące �225 przyczynlakiej sytuacji w Irudnym proccsic wzajemncgo przcnikania sit; przeciwnych sposobów organizacji i:ycia. Chodzi oC/.)\viścic o tradycyjną atgańską strukturt; koła. dla którcj podstawo\\) mi wartościami są rtl\\ność i konscnsus oraz strukturt; piramidy. czyli zhierarchizowanej wladzy. której nośnikiem jest sulizm. To właśnie ekspansja tej formy islamu spowodowała zachwianic tradycyjnymi wartościami. Doprowadziła do sakralizacji władzy, która dotychczas byla \\" sferze prol'ctnum .. .Proccs uświt;cania władzy. który stopniowo. wraz z rozwojcm suJizmu, lOrcl\\al sohie drog..,: do społeczncj wyohraźni. stal się podstawą państwotwórczej ideologii \\. okrć.sie rZ'ldów Abdur Rahmanu. Pańsiwo. na czele którego stanął cmir. hyło słabe, silnie zdecentralizowanć.. a norm) pnmnć.. religijno-moralnc i obyczajowe nic tworzyły jednej całości" is. 159). Sam Rahman wypowiadał sie,: o swych rodakach słowami: .. Musialcm zaprowadzić porządck z tymi sclkami drohnych przywódców. rabw.;iów. rozbójników i rzezimicszków. Wymagało to z.lamania feudalnego i plemiennego systcmu i zastąpienia go jcdną \\'ielką społecznością podporządkcl\\an'l jednolitemu prawu i jednej władzy" Cj. w.). Emir ogłosił. że władza jest czymś danym od Bog.a. a kn',lm\ie pełnią role,: pasterzy strzeg'lcych stada. Stąd mają prawo do pełnicnia rządów na I:iemi \\ I:aste,:pst\\ie stwórcy. Pewicn postęp cywilizacyjny. który mimo ogólnego I:acolilllia dokonal si.,:. jest nasl.,:pnym czynnikiem łamiącym odwieczną strukturc,:. Pojawiła się inlcleklUalna elita nic z.\\i;vana ani z wladzą poszczególnych plemion. ani z autorytetem religijn) m ... Wpł) \\ duc!w\\'ic(ls\ \\a zoslał ograniczony do minimum. gdy władza przeszła w ręce Ludowo-Demokratycznej Partii Alganistanu ( ... ) w społeczeństwie dokonały się poważne przemiany. które pogl<;biala tOćl.ąca ~i<; wiclc lat wojna. Po obu stronach walczących Afgańczyków nowym źródlem prestiiu i wpływów slały si<; stanowiska partyjne" (s. 145). Ograniczenie roli rad) plemiennej i konsensusu doprowadzi lo do możliwości pode.jmowania arbitralnych decyzji przez jednostki spra\\uj'lce \\Iadze,:. Potwierdzenicm tego jest ruch Talibów skupionych wokół Mohamlllada Omara. swcgo charyzmatycznego przywódcy. Jego władza nie wynika z tradycyjnie pasztUllskich wartości jak mc,:st\\"(l na polu walki. czy fizyczna sprawność. Jest ona wynikiem przd\\ iadczenia jego z\\olenników o boskim posłanniclwic Omara. Drugą stroną konfliktu są Tadżycy. Iradyeyjni \\spólmieszk;u\cy Iych ziem. W latach 70. uzyskali oni polityczną i liczebną przc\\agc,: na skutek migracji I:nacznej liczhy Pasztunów do sąsiedniego Pakistanu. Wynikiem lego b) lo pojawienie sic,: na areni..: politycznej wielu charyzmatycznych przywódców niepasztuńslieh. jak choćby slynny Ahmad Szah Massud. Wydawało się w tym momencie. że ostatecznie p.,:kl) bariery tr/.ymaj,\ce Afganistan \\ krc,:gu tradycyjnych zasad. Sukccs Talibów pokazał. żc jest inaczcj i dawne wz.orce nadal S'I gl<;boko zakorzcnione w ludzkiej świadomości. Odpowiedzią na ..ladż) i-;izacj{' areny politycznej była mobilizacja Pasztunów i znaczna radykalizacja postaw. co \\ dalsz.ej perspekly\\ie doprowadziło do powstania ruchu Talihów, związanych glównie z plemieniem Dunani. wychowanków szkM islamskich. Jak więc widać po ustaniu zewnętrznych zagroi.eJl nadszedł Clas by ustalić wewno;trzny układ sił i wyznaczyć kierunki. w jakich .-\fganislan. W)niki tych zmagałl zna każdy. kto czyta gazety. Większość kraju zajmują pójdzie ohecnie Talibowie. a poparcie spoleClnc. jakim sie,: cieszą, nie maleje mimo surowych rZ'ldów, jakie zaprowadzi Ii. OCLywiśeie. to tylko niektóre zagadnieni,L którymi zajmuje si<; autorka. Styl jej pisania spra\\ia. i.e na\\cl najbardziej z;f\vile problemy st,~ją się dla uwai.nego czytelnika zrozumiale. Książka .ie~t godną poleccnia pozycją dla \\szystkieh zainteresowanych problematyką Afganistanu. Znajdą \\ niej różnc inllmllacjc zan'l\\no osoby zainteresowane kulturą i życiem społecznym. jak i zagadnieniami polityczn) mi i ClniCl.nymi. Książka powinna historii tego regionu. mimo że nic stanowi opracowania znaleźć uznanie również u milośników chronologicznego wszystkich faktów dziejc)\\ kraju. /.asadniczą \vartości'llcj pracy jcst to. że LIczy krytycznego które w naszym spoleClelislwie s'! postrzegane jako przejawy fanatyzmu. I ie La religijnym !rozumienia fllndamentalillllem algmiskiej kryją sic,: zasady. których poznanie spojrzenia na sprawy. Okazuje sil< bowiem. może być kluczem do spec~ liki. Michał KlIf/i/1ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5377d34e97f950bdd1de92c6b3e9bda.pdf e325a79257a0639d04aabbdec590d1fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2075 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.177-182 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. II. POGLĄDY t. 83, 1999 I OPINIE PRZESĄD I ZABOBON ODMIENNE ZACHOWANIA KULTUROWE Zarówno w języku potocznym, jak i naukowym, terminy "przesąd" i "zabobon" stosowane są zamiennie. Wydaje mi się jednak, że język wyraża intuicję merytorycznych różnic obu tytułowych terminów. Zgodnie z tą intuicją pragnę określić przesąd jako akt przekonaniowy, a zabobon jako akt czynnościowy (zachowaniowy). Uzasadnienie zaproponowanej terminologii opieram na etnograficznej anal izie historyczno-ku Iturowej. Zakładam, że oba interesujące zjawiska wywodzą się przede wszystkim z wcześniejszych od nich mitów i rytuałów kultury magicznej. Nawet jeśli rodzą się nowe zachowania omawianego rodzaju, to mają one oparcie w wyobrażeniowym świecie magii, a to oznacza myślenie według określonych, z góry powziętych przesądzelli . Jeśli tworzone są nowe treści, to zasadzają się one na istniejącym już ..szablonie" skojarzeniowym. Jednak zdecydowana większość przesądów i zabobonów wywodzi się z odleglejszych czasowo okresów kultury, \v której powszechniej funkcjonował światopogląd magiczny. Z licznych prac etnograficznych wiemy o związkach genetycznych i funkcjonalnych mitów (przekazów światopoglądowych) i rytuałów magicznych. Na te związki zwrócili uwagę przede wszystkim strukturaliści i funkcjonaliści, ale także wcześniejsi od nich ewolucjoniści (Tylor 1896; Radcliffe-Brown 1952; Mauss 1973; Levi-Strauss, 1978, s. 55 i n.). Wykazali oni, że oba zjawiska wzajemnie się warunkują, a czasem wzajemnie odtwarzają, jedno na płaszczyźnie działall, drugie w sferze pojęć, tworząc całe struktury i systemy (LeviStrauss, 1970; 1978). Przypuszczam, że więź występująca między nimi uległa kiedyś zerwaniu i zaczęły one funkcjonować w postaci oderwanych wątków nazywanych tu przesądami i zabobonami. Jest to myśl nienowa, przedstawił ją już E. B. Tylor w postaci znanej teorii "przeżytków kulturowych" (Tylor, 1896). Pomysł, na którym opiera się część niniejszej pracy, jest zaczerpnięty z teorii powstawania obyczajów E. Kobylińskiej (1985, s. 22-57) i J. Grada (1983, s. 91-120). E. Kobylińska stwierdza, że mity i rytuały o tyle tworzą zwarte systemy, o ile żywotne są mity, które spajają, systematyzują i usensowniają praktyki rytualne (Kobylińska, 1985, s. 25). Gdy mit obumiera, wówczas on sam, jak i współwystępujący z nim rytuał ulegają rozkładowi na szereg odrębnych wątków. Rozproszone, zwolna zaczynają funkcjonować autonomicznie, część z nich staje się obyczajami, a część bezpowrotnie zanika. Te, które przetrwały, uzyskują zazwyczaj nowe skonwencjonalizowane sensy i są opatrywane nową I W artykule nic hC;d'l poruszane kwestie społecznej funkcji i przyczyn ciągłej żywotności przesądów i zahohonów. Opracował to zagadnienie G. Jahoda (1971). �178 kwalifikacją etyczną. Ich semantyka oparta jest na wyuczonej konwencji, gwarantującej skuteczność i powszechność komunikacyjną. Na tym poziomie znajomość pierwotnych założeń znaczeniowych leżących w micie i rytuale nie jest potrzebna do rozumienia komunikatów i zwykle też nie jest znana uczestnikom danej kultury. Geneza, na przykład, współczesnego obyczaju pozostawiania jednego wolnego nakrycia na stole przy kolacji wigilijnej wywodzi się z zaduszkowego obrzędu ku czci zmarłych i otwarcia nowego cyklu wegetacyjnego w życiu danej zbiorowości wiejskiej. J. S. Bystroń pisze na tcn tcmat: ,.Pamiętano o nieobecnych, wspominano ich, zostawiano dla nich wolne siedzenie przy stole, podobnie jak i dla zmarłych. Uczta wigilijna miała wszystkich łączyć razem, pozostawiano więc czasem jadło na stole przez noc dla duchów zmarłych lub też wynoszono je przed dom, widocznie chrześcijańskic święto przyjęło szczątki dawnego obchodu ku pamięci zmarłych" (BystrOJl 1960, s. 40-4 ł). Ten wątek zachowaniowy nie stał się zabobonem dlatcgo, że uzyskał kwalifikację obyczajową z nowąjego racjonalizacją. Ze względu na ciągle jeszcze występujące żywotne wątki tradycyjncj kultury O cechach magicznych, historyczny proces opisywanego rozkładu może być długotrwały i złożony. Generalnie jednak E. Kobylillska i J. Grad konkludują. że da się z danych empirycznych ustalić, iż proces ten, powtórzmy, polega na odrywaniu się od mitu, a następnie rytuału, ich składowych wątków symbolicznych, które zaczynają funkcjonować samodzielnie. Z niegdysiejszego więc systemu mityczno-rytualnego pozostały oderwane formy i treści, a ich sakralny wymiar całkowicie zanikł. W to miejsce pojawiły się obyczaje, które zamiast rytuałów i mitów pełnią społeczną funkcję integrująco-różnicującą. W ślad za przedstawioną koncepcją możemy przyjąć, że część wątków sprzężonych pierwotnie w systemach rytuałów i mitów nie uległa naszkicowanemu powyżej procesowi przemiany w obyczaje, lecz poczęła samodzielnie funkcjonować jako przesądy i zabobony, zachowawszy swoje magiczne podłoże myślowe. W przedstawianym ujęciu przesąd hyłby odszczepionym fragmentem mitu i zachowaniem przekonaniowym, zabobon zaś elementem rozczłonkowanego lub zredukowanego rytuału magicznego i zjawiskiem czynnościowym. Należy raz jeszcze zwrócić uwagę, że cechą przesądu i zabobonu jest ich magiczność, która powoduje, że oba, w odróżnieniu od obyczaju, pobawione są moralnej oceny - liczy się tu, tak jak w magii, fizycznie oczekiwany efekt, a nie etyczny sposób jego pozyskania. Czasami też oba omawiane zjawiska mogą, tak jak obyczaj, wpływać konsolidująco na niektóre grupy społeczne, np. młodzieżowe (Jahoda, ł 971). Należałoby teraz, na podstawie przedstawionej teorii, zrekonstruować źródła kilku przesądów i zabobonów, Przesądami. na przykład, są takic przekonania jak to, że ludzie, którzy mają zrośnięte razem brwi, ulllrą śmiercią nagłą, albo też takie, że małżellstwa zawierane w maju będą nieszczęśliwe. Zródła obu przekonall tkwią w zapomnianych już wątkach mitologicznych, które teraz skrótowo zrekonstruuję. �179 Pierwszy z wymienionych przesądów wywodzi się z wątku mitycznego, według którego cechą niektórych istot demonicznych są zrośnięte nad nosem brwi. K. Moszyóski twierdzi, że "mamy tu do czynienia ze skojarzeniem się w myśli ludu obrazu dwu gęstych zrośniętych ze sobą brwi z obrazem dwuskrzydłej ( ... ) Zmierzniey, duszy ludzkiej ( ... ), wiedźmy lub zmory (Moszyński, 1967, s. 607). I dalej podaje. że według wierzel1 "duch ten wylatuje z nich w postaci ćmy, napada na pogrą7.onego wc śnie wroga i uśmierca go jeśli taka jest jego wola" (MoszyJlski, 1967, s. 607). W przekonaniach ludowych, przyszłe demony lub półdemony posiada/y określone oznaki cielesne zapowiadające ich przyszły status oraz sposób jego osiągnięcia. Skądinąd wiemy, że część istot demonicznych pochodzi z dusz ludzi zmarłych tragicznie, względem których nie zostały dopelnione rylualne "przejścia" w odmienny stan (Stomma, 1981, s. 24-44). W opisanym przekonaniu wątek demonologiczny uległ "zapomnieniu" i tylko uderzająca cecha tizjonomiczna pozostała w związku z magicznym przekonaniem o fatalnej śmierci,jaka czeka tego, który tę cechę posiada. Drugi z podanych przykładów wywodzi się naj prawdopodobniej jeszcze ze starorzymskich, potem słowiaJlskich ludowych wierzell powiązanych z wiosenną - i tu, i tam - obrzydowością zaduszną (Klinger, 1931). Według Klingera ..u starożytnych Rzymian cały maj miał znaczenie pory złowróżbnej, kiedy to pod groźbą rychlej śmierci nie wolno było zawierać małżeJlstw ( ... ). Była to prosta konsekwencja przeświadczenia, że w tym czasie dusze przodków goszczą wśród ludzi na ziemi. Okresem specjalnie im poświęconym była trzydniowa uroczystość Lemuriów, przypadająca na 9,11 i 13 maja" (Klinger, 1931, s. 16). Oczywiście, obrzydowe źródło wymienionego przesądu dla jego wyraziciela nie jest znane. Zabobonami, z kolei, są takie zachowania, jak odpukiwanie w niemalowane drewno, czy też świadome wystrzeganie się witania lub żegnania w progu domu. Oba zabobony stanowią okrojone i reliktowe zabiegi magiczne związane pierwotnie z domniemaną aktywnością demonów. Odpukiwanie w niemalowane drewno miało za zadanie pobudzanie do czujności duchy opiekuńcze domostwa w razie zagrożenia. Ich siedziba mieściła się między innymi pod stołem (nie malowanym) lub w jego obrębie i ich aktywność musiała być jakoś związana z surowym drewnem (Klinger, 1926, s. 36,38,47,49 i n.). Drugi z wymienionych zabobonów wywodzi się z magicznej wiary w przebłagiwanie złośliwych istot demonicznych na wszelkich granicach, zarówno przestrzennych, jak i czasowych (stąd bierze się złowróżbna wymowa godziny północnej). Demony czyhają na nieostrożne ofiary by wyrządzić im szkodę na duchu lub ciele (Stomma, 1981, s. 41-43). Część zabobonów uległa dalszej transformacji i przybrała postać języko\\ych wyrażeJl idiomatycznych, takich jak "trzymać kota w worku" - wyrażenie związane prawdopodobnie z wypędzaniem z worka czarnego kota uosabiającego ducha zapustów (Glogcr, 1900, s. 109), czy ,jak grochem o ścianę" - wzięte od rytualnego wywoływania wilka na wieczerzę wigilijną i odpowiednich in\\okacji (Klinger, 1931; 45). �180 Z magii wywodzi się nawet termin "zabobon", jak wskazują T. Wróblewski i A. Bruckner. Pierwszy z nich wiąże ten termin z nazwą nieznanego już dziś bliżej demona zwanego "bubo" lub "bobo" (Wróblewski, 1967, s. 445). A. Bruckner natomiast twierdzi dokładniej, że opisywane zjawisko "za czasów chrześcijańskich my pogardliwie przezwaliśmy zabobonami, Czesi bobonkami (od boba, straszydła dziecinnego)" (Bruckner, 1985, s. 265). I na koniec słów kilka na temat warstwy znaczeniowej terminu "przesąd". Semantyczna wymowa tego terminu tłumaczy się niejako sama, gdyż zawiera on orzeczenie jednej z zasadniczych cech magicznego sposobu myślenia. Jego właściwością jest właśnie p r z e s ą d z a n i e z góry o nieuchronnym następstwie zdarzeli wskutek podjętej symbolicznie akcji lub też nieuchronnych związkach między elementami otoczenia pozostającymi w związkach magicznych. Stąd też kategorię przesądu można by nawet rozszerzyć, zawierając w niej zabobon, gdybyśmy chcieli określić ich myślową podstawę. W praktyce jednak są to zachowania o wyraźnie odmiennym sposobie manifestowania się. BIBLIOGRAFIA BrUckncr A. 19&5 Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. Bystroń.l. S. 1967 'D::ieje obyc::ajów w dawnej Por~ce. Wiek XI ·1-X/·III. Warszawa. Gloger Z. ł 900 Rok polski w :::ycill,tradycji i pieśni. Warszawa (reprint). Grad J. 1983 Obyc::ąj - system komunikacji międ::ykullllrowej ... Lud" t. 67. Jahoda G. 1971 Psychologia pr::esądu. tlum. J . .ledlicki, Warszawa. Klinger W. 1926 Obr::ędowość IlIdowa Bo:::egoNarodzenia. Pozmui. 1931 /Joroc:ne .~więta IlIdowe a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków. Kobyliliska E. 1985 Hermeneutyc::na wi::ja kllltlll~v. Warszawa - Pomań. Lćvi-Strauss C. 1978 Ritllal and Myths oj'Neighbollring People, w: Struclll/'(/I ,/nthropoloł-,')' 2, Glasgl)\\ 1970 Antropologia strukluralna. Ilum. K. Pomian. Warsza\\ a. Mauss Moo Hubert H. 1973 Zmys teorii magii. w: M. Mauss, Antropologia i socjologia. I/urn. M. Król i K. Pomian. Warszawa. Moszyński K. ł 967 Kullura ludowa Slowian. l. 2. cz.l. Warszawa. Tylor E. B. 1&96 Cllwili::acja pierwollla. tłum. I. Kowerska. l. I. Warszawa. Wróblewski T. '967 Demony i Ho'ier::eniademonologic::ne. w: A:ultll/'(/ ludowa Wielkopolski. red . .I. l3urszta. t. 3. Poznań. Doru/a AngUlek �181 JAKIE ZNAKI I CZYJEGO ŚWIATA? PYTANIA a ZNACZENIE KOWALSKIEGO LEKSYKONU. ZNAKI ŚWIATA PIaTA W krótkiej przedmowie do Leksykonu. Znaki .{:wiata2 Piotr Kowalski napisał, że jego opus maxnulI1 ,Jest próbą opowiedzenia o sposobach doświadczania i porządkowania świata w kulturze magicznej", której nadał walor wszechobecności - nie ograniczając się ani do Słowiańszczyzny, ani do basenu Morza Śródziemnego (pisząc a kontekstach rodzimych i a egzotycznych). Według autora, uważny czytelnik, "który pamiętając a znanych mu przykładach, rozpozna ukryty pod powicrzchnią naj rozmaitszych zjawisk dawny, głęboki sens zachowaJl, wierzcJl, praktyk religijnych" w rezultacie wnikliwej lektury i własnej pogłębionej refleksji "będzie mógł poczuć się etnologiem". Zachęty autora potraktowaliśmy poważnie. Czytając Lelaykon przyjęliśmy - obiecywana, zatem pewnie i spodziewaną - rolę etnologa krytycznego, acz eliminującego swoje uprzedzenia. Uwagi, jakie w związku z taką perspektywa się pojawiły, dla większej przejrzystości, podzieliliśmy na cztery grupy. Oto one: I. Leksykon. Różnego rodzaju słowniki, leksykony, wydawnictwa encyklopedyczne są cechą charakterystyczną dla współczesności, której przepych rzeczy i zjawisk oraz ich interpretacji jest tak oszałamiający, że łatwie.jszy do wyliczenia niż uporządkowania. Zaletą takich ujęć jest to, że w innych okolicznościach nie kojarzone ze sobą fenomeny ustawia obok siebie dyktat alfabetu, Sytuacja powyższa owocuje z kolei nowym spojrzeniem, odświeżającym, bardziej otwartym na paradoksy i nieoczywistości. A tego nigdy za wiele. 2. Znak. "Znak jest to przedmiot, który ktoś tworzy po to, by dzięki pewnym jego własnościom wywołać w pewnym odbiorcy myśl o przedmiocie innym niż on sam" - pisał przed laty Mieczysław Wallis3. Tak sformułowana definicja, zapewne użyteczna operacyjnie na gruncie nauk o sztuce, w odniesieniu do kultury magicznej jest za to ograniczająca. Potrzeba by tutaj raczej drobiazgowego wyliczania (w rodzaju słynnej definicji Taylora), bo w tym kierunku wyraźnie skierował się Kowalski. Nie pisze on bowiem wyłącznie o wytworach człowieka - co implicite zakładał Wallis - ale także o roślinach (np. orzech i tytOli), zwierzętach (żaba i łasica), owadach (pszczoła i motyl) oraz zjawiskach atmosferycznych (deszcz i rosa). Z takim pojmowaniem znaku trudno się nie zgodzić. Znak ma przecież, w naj przeróżniejszych ujęciach i zastosowaniach, charakter przede wszystkim relacyjny: opiera się na związku tego, co znaczące, z tym, co znaczone. W kulturze magicznej znaczone było zaś i to, co ludzkie, j to, czego nie stworzyła ręka człowieka. Przyjęte przez Kowalskiego rozumienie znaku w innym miejscu staje się problematyczne. Oto na tym samym poziomie znajdują się obok siebie magia Alkmeny i siekiera, apotropeion i palec, substytucja i włosy. Następuje tu po- ~ P. Kowalski. l.ek.-vykol1.Lnaki świata. Omen, pr::esąd, ::nac::enie. Warszawa - Wrocław 1998. 1 M. Wallis. S::luki i ::naki Pisma semiolyc::ne. Warszawa 1983. �182 mylenie zjawiska z jego interpretacją, czy dokładniej, mamy do czynienia z arbitralnym zrównaniem narzędzi magicznych z narzędziami badawczymi etnologa. Koncepcje i terminy zaczerpnięte z tradycji strukturalno-semiotycznej staja się tym samym, poprzez beztroski gest autora !>ck.\ykoJJlI, integralnymi częściami świata znaków kultury magicznej. Okazuje się zatem, że przywołane przez Kowalskiego we wstępie oparcie się na wyobraźni i wrażliwości, doczekało się realizacji w zaproponowanym przezeI1 obrazie kultury magicznej obrazie ukształtowanym w dużym stopniu z wyobraźni i wrażliwości. Znaki Lehykonuodsyłają właśnie do nich. 3. Omen, przesąd. Raczej trudno podawać w wątpliwość okoliczność taką. że kolekcjonowanie, cenzurowanie, ochranianie i kontekstowe wyjaśnianie omenów oraz przesadów (które to zabiegi dominowały w obrębie następujących po sobie szkół myślenia o kulturze) zrodziły w rezultacie instytucjonalną etnologię i przesądziły ojej rozwoju. Lehykon nie jest zapowiedzią czegoś nowego w tej materii, wróżbą zmiany paradygmatu ocalania (jak się wyraził Clifford). czy adekwatniej w odniesieniu do zajmującej nas tutaj pracy - paradygmatu ocalania poprzez interpretację. 4. Znaczenie. Teksty kulturowe zaleca się dzisiaj traktować jako przestrzenie zmiennych znaczeń. Jeśli tedy, na mocy prostych metonimicznych zastępstw, potraktować Lek.\ykon w kategoriach tekstu, to walio posłuchać użytecznej podpowiedzi Terry'ego Eagletona: ,,lnaczenie zawarte w tekścieczytamy u niego - nigdy nie jest w pełni reprezentowane w jakimś pojedynczym znaku, ale jest raczej rodzajem stałego, wspólnego migotania obecności i nieobecności,,4. W tak zarysowanym kontekście Lek.\ykon można potraktować jako heterogeniczny zbiór znaków nie tyle kultury magicznej, co raczej znakó"" odnoszących się do niej. Obecne są bowiem w nim zarówno konteksty biblijne, jak i folklorystyczne. ujęcia zaczerpnięte z prac teologów, jak i historyków. W całość próbuje je scalić systematyzujący porządek strukturalno-semiotycznej metody stosowanej przez Kowalskiego, co doprowadza w efekcie do wspomnianego wcześniej zrównania ze sobą tego, co się opisuje, z tym, poprzez co się to czyni. Zupełnie uzasadnione staje się w tym świetle pytanie o znakach jakiego świata traktuje w istocie Leksykon? Wydaje się, że w takim samym stopniu dotyczy on znaków świata kultury magicznej, co i znaków świata jej wyspecjalizowanych badaczy. Tendencja taka zresztą - JJomen omen - dotyka większości interpretacji konstruowanych obecnie (czego, na szczęście, Kowalski jest świadom i czego nie skrywa za opoką scjentystycznej powagi). Czy jest to zatem znak naszego świata, czy też tylko przesąd o nim? I może właśnie w tego rodzaju pytaniach ukryte jest dla etnologa znaczenie Lek.\ykoJJlI? Wuldel/wr Kul igoH'ski 4 T. Eagleton. Ulerary {heO/y An Inlroduclion. Minnl:a[Jolis 19X3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34200d13579451779646ac6fc9c5511b.pdf c5b5272921e9eecaa237325306c9e056 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Himachal Pradesh (Indie) - pszczelarstwo pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2074 Title A name given to the resource Kultura pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Himachal Pradesh / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.155-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RAFAL I3FS/TFRIM I'raco\\n ill i-:lnoiogi i lnst~ IlIt Archeologii i i-:lnologii PAN Po/nml KULTURA PSZCZELARSKA I JEJ MIEJSCE W EKONOMICE INDYJSKIEGO STANU HIMACHAL PRADESH Najstarszymi na świecie źródłami świadczącymi o koegzystencji człowieka i pszczół są rysunki naskalne, które znajdują się na obszarze Indii I. Zostały na nich zobrazowane starożytne sposoby podbierania miodu od dzikich Pszczół o/br=V/liich. Można dopatrzyć się tam odwzorowaI1: długiego przedmiotu o małym przekroju trzymanego przez człowieka w prawej dłoni, drabiny sięgającej aż do gniazda pszczelego (nierównoległość jej boków sugeruje, że materiał. z którego zostala wykonana, odznaczał się znaczną giętkością), obłego przedmiotu trzymanego przez ludzką postać w dłoni (podkurzacz łub np. ceramiczny/roślinny zasobnik spełniający taką rolę), nagich postaci ludzkich, \\ziatujących pszczół i gniazd pszczelich. Biorąc pod uwagę wiek znalezisk, przedstawione tam postaci ludzkie należą do ówczesnych mieszkaI1ców - plemion drawidyjskich. Dokumentowane współcześnie techniki podbierania miodu Jd największych pszczół na ziemi mają swoje korzenie właśnie w tych starożytnych "polowaniach na pszczoły,,2. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę 'la bardżo wcześnie vvystępującą wśród ludów przedaryjskich specjalizację prac ! wyjątkowo dopracowaną technikę obchodzenia się z pszczołami'. Posiadając ak cenne, wczesne źródła nie potrafimy jednak odtworzyć pełnego cyklu roz,\ojowego pszczelarstwa na obszarze Indii. Pomiędzy najwcześniejszymi źrójlami a chronologicznie po nich następującymi źródłami literackimi, istnieje Jrzerwa licząca kilka tysięcy lat. Lat polowaI1, doskonalenia technik i być może Joczątków udomowienia pszczół, czyli ich hodowli. Po całych epokach, z których nie zachowały się źródła poszerzające naszą \ iedzę o pszczelarskim kunszcie Drawidów, nastąpiła ekspansja plemion aryj:kich na obszar dzisiejszych Indii. Z tego okresu dysponujemy już m.in. naj- [ Rysunki naskalne majduj'l się w środkowej części kraju (stan Madhya Pradesh). Zostały ato\\ane pomiędzy 15-1 1000 lal p.ll.e. Najbard/iej znane europejskie rysunki naskalne z Altami, (Hiszpania) zape\\ne nic są starsze niż 6000 lat p.n.e. (Crane. 1983. s. 20-21~ Joshi i in., 1980). : Termin: ..polowanie na ps/czoly"' z braku lepszego w języku polskim według: Encyklopedia s=c::elarska, Wars/.alVa 1989. s. 153. Zgrabniejsze jest angielskie .,honey hunting", tratiające odmienność technik stosowanych w przypadkach hodowli pszczół i podbierania miodu/wosku ~ltunkom dziko żyjącym. i NajwCLcśniejsl.e rysunki naskalne dlltyCZą z pewnością P.ccolv olbcYll1iej (Apis dOl'sala). �156 wspanialszym tworem piśmiennictwa wedyjskiego - RiJ., wedq4. Od tego czasu nieprzerwanie aż do VI wieku n.e. możemy śledzić udoskonalanie technik pszczelarskich równolegle z rozwojem sfery sakralnej i symbolicznej związanej z pszczołą.' Sytuacja na omawianym terenie jest bardzo złożona, gdyż występują tam w stanie naturalnym aż trzy gatunki pszczół miodnych. Wszystkie one żyją społecznie i gromadzą miód, tak pożądany przez człowieka, lecz każdy z gatunków żyje inaczej. Inaczej gniazduje, inaczej się broni i co w historii pszczelnictwa jest najważniejsze - tylko jeden z nich daje się hodować. W artykule, po krótkim wprowadzeniu, przedstawiam charakterystykę stanu Himachal Pradesh, omawiam występujące w tym regionie gatunki pszczele oraz związane z nimi tradycyjne pszczelnictwo, aby w podsumowaniu zwrócić uwagę na współczesne tendencje rozwojowe tej gałęzi gospodarki. T L Wprowadzenie Pszczelarstwo było wielokrotnie przedmiotem rozważaJl polskiej literatury etnograficznej. Literatura ta dotyczy jednak tylko jednego gatunku pszczół z rodzaju Apis - Pszczoly miodnej (Apis melli/era). Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowymi opracowaniami a niniejszym szkicem jest próba uwzględnienia wielości gatunków występujących na obszarze Himachal Pradesh. Jest to zupełnie unikatowy region świata, w którym można spotkać równocześnie cztery spośród sześciu gatunków pszczół występujących na świecie. Tradycja pszczelarska w stanie Himachal Pradesh powinna być rozumiana jako działania hodowlane, jak i podbieranie miodu oraz pozostałych produktów pszczelich od gatunków pszczół naturalnie występujących w Indiach (czyli z pominięc'iem Apis mel!{fero). Na poziomie technologicznym mamy do czynienia z wykorzystaniem konstrukcji ulowych nie mających ruchomych ramek (lub bezramkowych). Badania5 prowadzone nad pszczelarstwem oparto na obserwacjach uczestniczących, wywiadach i studiach nad literaturą6. Pszczelarstwo rozumiane jest \V prezentowanym opracowaniu nie tylko jako zjawisko biologiczne, ale przede wszystkim jako zespół przejawów kultury materialnej. Ze względu na nieznajomość miejscowych języków (kilkadziesiąt dialektów i poddialektów), taki sposób ujęcia tematu był optymalny. Prace terenowe miały przynieść wiadomości o okresie zimowania Pszczoły wschodniej (Apis ceronu) i wczesnych pożytkach wiosennych. Kontakt językowy w tej sytuacji mógł być ograniczony ~ Rigweda powstała na obszarze dolnego Indusu ok.4500-2500 lal p.n.e. (jak stwierdzają autorytety indyjskie) lub dopiero ok. 1500 roku p.n.e. (jak w wi<;kszości uważaj,t hadacze euroamerykallsey). , Na wyhranych ohszarach stanu Himachal Pradesh eKsploral:je lerl:nowe prowadziła sludenl:ka wyprawa etnologil:Zna ..Toward Asia"' (listopad '96·- mai '97). W jej skład wszedł Przemvsław Hinea i autor artYKułu. - ó Należało wYKorzy;tać dostypne teKsty publikowane II Indiach i Nepalu. malo znane II Europie. �157 do najpfostszych zwrotów związanych z prośbami o zezwolenie na weJscle do obejścia domowego. pomiary, fotografowanie itd. Zbierane informacje dotyczyły także stosunkowo prostych spraw. jak: kalendarium prac, ilość uzyskiwanego miodu pszczelego, topografia terenu. 2. Charakterystyka regionu Himachal Pradeshjestjednym z mniejszych stanów Indii. Jego powierzchnia jest równa 55 637 km2• Obszar ten stanowi zaledwie 1,69% terytorium kraju 7 \\TaZ z obszarami stowarzyszonymi • Swoje dzisiejsze granice uzyskał w 1966 8 roku . Scalił w swoim terytorium wiele drobnych dóbr prywatnych i część górskich obszarów Pendżabu. Całość stanu jest górzysta. Wysokość poszczególnych punktów wykazuje sporą amplitudę, bowiem zawiera się pomiędzy 350 a 7025 m n.p.m. Tak wielkie zróżnicowanie terenu wynika z faktu, iż omawiane terytorium przecina aż sześć pasm wzniesie!'l, które w zasadzie przebiegają równolegle do siebie, z północnego zachodu na południowy wschód. Na obszarze stanu Himachal Pradesh mamy do czynienia ze znaczną różnorodnością klimatyczną. Od klimatu tropikalnego (semi tropical), poprzez umiarkowany (moderate) do arktycznego (semi arctic) (Balokhra, 1996, s. 4). ~ajbardzie.i istotną cechą omawianego terytorium jest właśnie jego geograficzne zróżnicowanie, które wpływa na odmienność warunków bytowania ludności, zwierząt i roślin'). Ze względu na znaczne zróżnicowanie rzeźby terenu i klimatów stanu Himachal Pradesh. trudno jest precyzyjnie określić rodzaj gospodarki dominującej na jego obszarz.e. Ogólnie można ją nazwać rolniczo - pasterską (agropastoralism). W 1991 roku 63,2°1<) aktywnej zawodowo ludności Himachal Pradesh pracowało w rolnictwie. wytwarzając aż 50% dochodu stanowego. Co ważne. z rolnictwa wyklucza się w powyższym ujęciu: hodowlę zwierząt, leśnictwo, rybołówstwo, zbieractwo, itp. Uwzględnia się wyłącznie bezpośrednią uprawę ziemi. Produkcja rolna i wymiana nie przekracza często granic dystryktu lub nawet lehsilu1o• Wyjątkiem jest tylko stosunkowo nowa gałąź - sadO\\inictwo. Nadwyżki uzyskiwane z produkcji rolnej (w najszerszym znaczeniu), zamieniane są na altykuły do tej produkcji niezbędne, które nie są produ- , WytiCl.:nia opark na danych z lat 1991-1992 u\\zględniajll terytoria Indii okupowane przez Chim i Pakistan (Halokhra. IlJ96. s. 104-1(5). s" W roku IlJ4X pojawiła si.; nazwa Himachal Pradesh jako nowo utworzonego terytorium ze scaknia 30 ksi":Sl\\ I'cndi.ahu i Simli. Późnicj dohlczono obszar Bilaspur (1954). Reorganizacia P.:ndżahu przyniosła Ilimachalowi dalszc obszary ( 1966). Od tego czasu powierzchnia stanu j.:sl niezmienIla. Ilimachal Pradesh pełnoprawnym stanem Indii zostal dopiero w roku IlJ71 (BaiokhriL 1996, s. 5-6). " Charakterystycznym Ija\\ iskiem. potwierdzających występującą tu różnorodność klimat~CLną Sil \\ySlt,:puj'lcc na ohs/arze staIlu łypy lasów - \\yróżnia sit,: ich aż 26. Opisane są najpełni.:j \\ pracy S. S. cgi'ego. 1')l)3. lo Indic dzid'l si.,: adminislracyjnie na stany, dystrykty. tchsile i subtehsile. Tchsiljcst odpo\\ ićdnikicm gminy_ �158 kowane na mieJscu. Siła nabywcza towarów pochodzcnia rolniczego jest w różnym stopniu ograniczonaii. Do naj istotniejszych upraw należą: kukurydza, pszenica, ryż, ziemniaki, jęczmiCl'l, czosnek, rośliny strączkowe, warzywa. Ponadto coraz ważniejsze staje się sadownictwo owocowc. W ramach gospodarki rolnej prowadzone są intensywne pracc wdrożeniowe dotyczące upraw na przemysłową skalę odmian kminku, szafranu uprawnego a także buraka cukrowego. Z najciekawszych przedsięwzięć ostatnich lat należy wspomnieć o prekursorskiej działalności stanu w zakresie produkcji grzybów jadalnych, zainicjowanej przez projekt FAO w 1977 roku. Drugą, równie ważną jak rolnictwo dziedziną produkcj i jest hodowla zwierząt reprezentowana przez następujące działy: hodowlę owiec i kóz, bydła rogatego, drobiu i ryb. Osobny dział stanowią przedsięwzięcia przemysłowe: przetwórstwo owocowo-warzywne, wydobycie minerałów, produkcja pulpy drzewnej i papieru, a także planowane huty stali i aluminium (przy wykorzystaniu względnie taniej energii wodnej). Faktem jest, iż w całej historii obszarów dzisiejszcgo Himachal Pradesh produkcja przemysłowa prawie nie istniała. Nawet okres brytyjski, poza rozwojem kolejnictwa, sieci dróg, produkcji gorzelnianej nie przyniósł długofalowych inwestycji. Współcześnie najlepiej rozwija si~ sektor małych przedsiębiorstw zatrudniających od 20 do 50 pracowników. Po omówieniu podstawowych działów gospodarki Himachal Pradesh przechodzę obecnie do zagadnie"} bezpośrednio dotyczących pszczelnictwa. 3. Gatunki pszczele i tradycyjne pszczelnictwo w stanie Himachał Pradesh Na obszarze badaJl jedną z dość ważnych gajęzi gospodarki stanowi pszczelarstwo. Mamy tu do czynienia z czterema gatunkami pszczół należącymi do rodzaju PSZCz()~V(Apini). Najprostszym podziakm gatunków Apini występujących w Indiach jest prezentowany- poniżej, w którym kryterium różn icującym są formy gn iazdowania: gniazdo oąkryte - jednoplastrowe (typ A) lub ukryte - wieloplastrowe (typ B). Pojedynczy plaster na otwał1ej przestrzeni budują: Pszc::o/a kar/owa/a (Apis jlorea), Pszczoła olbrzymia (Apis dorsa/a) - typ A. Kilka równoległych do siebie plastrów ukrytych tworzą: Pszczoła lvschodllia (A/Jis cerullo), Ps::czoła miodna (Apis mellifera) - typ B. Sposoby gniazdowania pszczół mają podstawowe znaczenie dla człowieka i jego działall hodowlanych. W dalszej części omówienia utrzymuję przedstawioną kolejność gatunków pszczelich. II rynków Przede wszystkim I.e względu na zespól prohlcml)\\ 1\\iv.al1)ch zbylu i slosLlllkO\\O wysokimi kOSl.lal11i produkcji na llhsl.arach I. doslJ,:pl1ości;! nizinnych \\)'/ynnych. �159 Pszczoła kar/ol\'ala (Apisj7orea) Przedstawicielki tego gatunku są najmniejsze spośród pszczół miodnych. l2 Występuje on w zasadzie na obszarze od Iranu i Omanu do Indonezji. Brak go na północ od Himalajów. Najczęściej gniazduje na nizinach, ale zasięg jego występowania może dochodzić do 1500 m n.p.m. Apis jlorea buduje pojedynczy plaster o wymiarach dochodzących do 35 cm szerokości, 27 cm wysokości i około 1,8 cm grubości (Tropical. .., 1986, s. 43)'J. Plaster składa się z pogrubionej części górnej (miodni) i części spodniej, na której znajdują się komórki czerwiu i zapasy pyłku kwiatowego. Większość komórek składających się na plaster ma wymiary: 3 mm szerokości i około 7 mm głębokości. Jedynie głębokość komórek miodni może dochodzić do 50 m11114. Gniazdo sytuowane jest zazwyczaj od 50 cm do 5 m nad powierzchnią ziemi 15. W warunkach klimatycZllych stanu Himachal Pradesh można je znaleźć głównie w dystryktach: Kangra. Sinnaur, Solan. Apisflorea potrafi zgromadzić do 3 kg miodu o wyjątkowym aromacie i smaku Ii,. Dopiero R. P. Whitecomb w sezonie 1980-1981 na podstawie badar'J w Omanie sformułował wniosek, iż nie prowadzi ona oblotów poniżej temperatury + 18°C. L. R. Verma przytacza go jako obowiązującyl'. Cecha powyższa wpływa znacząco na ograniczenie obszaru występowania Apisj7orea, szczególnie w stanie Himachal Pradesh. O tym najmniejszym, endemicznym gatunku wiadomo niewiele. Przed człowiekiem nie możc skutecznie się bronić. Może dlatego też informatorzy twierdzili, iż pozysku miodu dokonują nawet kobietyl8. Rocznie uzyskuje się od rodziny Pszc=o~v kar/owalej \-3 kg miodu (Venna, 1990, s. 246). Najczęściej od\:ina się przy tym całe gniazda tego gatunku. co wiąże się z zagładą rodziny. Znaczenie gospodarcze Apisflorea jest znikome, chociaż miód zbierany przez nią ceni się bardzo wysoko ze względu na jego aromat i własności leczni- 12 Chociaż raporty z kOlica lat 70. i początku ( hop/cal. ... I 98(,. ,. 43 l. lat 80. notują jej obecność także w Sudanie I' l.. R. Verma podaic: ..35 cm szcrokości. 18 cm wysokości i okolo 2 cm grubości"' (Venna. 1990. s 244) I~ L. R. V<.:rma podaie za Singhelll. 1960. gł<;hokość miodni 50 - 70 mm (Verma. 1990. , 244) .. I; Raport 1'1\0 ( 1986) podaje na s. 43: ..3 do 5 m nad ziemi,(. co jest przedziakm zdeeydo- lIanie zhyt I",skim. Podc/as halhui wlasnych potwierdzono \\yslo;powanie gniazd tego gatunku jui od II ysokośei 50 cm nad P(lII ierzchlłią /iemi. 1<> hop/mI. ... 1986. ,. 45 podajc: ..ok% 1 do 3 kg". Dolna wartość jest zawyżona. W oczywisty sposób nic powinno si.; określać minimum. Wynosić ono może np. 0.1 kg dla rodzin osłabi 0n:ch. L. R. Vcnna podaie toisamy prl.edzialjak IV raporcie r 1\0 (Verma. 1990. s. 245). 17 Vcrma. 1990. ,. 245. Nie są mi znanc wyniki podobnych hadań na obszarze pólnocnycb Indii. Lwenlualne różnice mogą być znael.ne. IS Jest lo ciekawy trop hadawcz.y. Praktyka ta wydaje się \\)istępować jedynie w przypadku lego gatunku. Dla om,l\I iancgo ohszaru. \\ysl.;powanie .'/. jlorea jest ograniczone do tcrcnów o klimacic suhlropikaln) m. �160 czel9. Gatunek ten jest wymieniany w literaturze, nie zachowały się jednak opisy dotyczące dawnych . 20 znlm . od starożytncj poczynając, sposobów obchodzenia się Pszczola olbrzymia (Apis dorsala) Pszczoły olbrzymie są największe spośród omawianych. Występują wyłącznie na obszarze Azji21 w strefie klimatów tropikalnego i sub-tropikalnego. Szerokość pasa występowania tego gatunku jest imponująca: od nizin do około 2000 m n.p.m. (Verma, 1990, s. 139). W zasadzie wiele wyżynnych obszarów gniazdowania A. dorsa/a daje się zakwalifikować jako klimatycznie odbiegające od podanych powyżej (za Tropical ... , 1986) - górny pas należy już bowiem zazwyczaj do klimatu umiarkowanego. Gniazdó jest podobne do tego, które buduje A . .florea, z tą różnicą, iż jest ono u A. dorsala znacznie większe. W okresie największego rozwoju rodziny pszczelej, charakterystyczny pojedynczy plaster może osiągać rozmiary od 30 cm do 100 cm szerokości. Jego wysokość zazwyczaj stanowi połowę powyższych wartości22. Gniazda przytwierdzane są nad ziemią. Do tego celu pszczoły wybierają konary drzew, nawisy skalne, szczeliny naturalne, przęsła mostów czy inne twory człowieka. Wysokość usytuowania gniazd waha się od 3 do 6 m nad powierzchnią ziemi (Verma, 1990, s. 240 za Ahmad and Abbas, 1965), ale czasami gniazda znajdują się nawet 0,75m nad ziemiąn Dość charakterystyczne jest przebywanie kilku do kilkunastu kolonii tego gatunku w sąsiedztwie24, nawet na konarach tego samego drzewa czy skalnym nawisie. Najchętniej wybierane przez A. dorsala gatunki drzew to: Mango indyjskie (Mangifera indica), Figowiec (Ficus religiosa), Czapetka kuminowa (Syzygium cumini) (Verma, 1990, s. 240). Tak jak i u pozostałych gatunków rozmnażanie odbywa się poprzez wychodzenie rojów. W silnej rodzinie liczba robotnic waha się pomiędzy 60 a 100 tysięcy, a poszczególne roje liczą od 6 do 12 tysięcy osobników (Tropical. .., 1986, s. 42). IQ Przez znawców medycyny ayurwedyjskiej miód gromadnlll)' przez tcn gatunek pszczół uznawany jest za najlepszy \v leczeniu chorób oczu. owrzodzeli i trudno gojących się ran. We wszystki<;h tych przypadkach aplikuje się miód bezpośrednio na chorc miejsce. 20 Wobec stale zmniejszających się obszaróv/ leśnych jej przyszłość zrównujc si" zA. dorsala. Niestcty ,,1.jlorea nie lokuje swoich gniazd w malo dost"pnych miejscach i nic grozi atakującemu śmiercią. ~I Także na obszarze wysp: Jawa. Sumatra. Filipiny (hopical. ... 19X6. s. 41). ~~Za: li·opicaJ. ... 1986. s. 41. Natomiast L. R. Verma (za Singh, 19(2) podaje szerokość 1.5 do 2 m i wysokość 0.6 do 1.2 m (Verma. 1990. s. 239). 2.l Morse and Laigo. 1969. s. 22 i n. Badania tychi.e są lak istotnI: dla pomania biologii A. dorsala, że uważam za konieczne podanie najniższej wysokośl:i. na której znaleziono gniazda. pomimo iż dane dotyczą ob,zaru Filipin. Nie lwierdzę bynajmniej. il: 5<\ onI: właściwe dla Indii. a \\' szczególności dla Ilimachal Pradesh. 24.,30 do 150 kolonii na tym samym drzl:wie I:zy budynku" (Ruttner. 19X7, s. 112). �161 Legendarnymi stały się zachowania obronne Api.\' don,·ala. Wiele źródeł nawet wyolbrzymia i tak niepokojące fakty. Na terenie gęsto porośniętym roślinnością strażniczki mogą zlokalizować zbliżającego się człowieka z odległości 50 do 100 metrów od gniazda, często zanim on spostrzeże rodzinę. Pojedyncza pszczoła może zaalarmować do 5 tysięcy innych, które wyruszą na poszukiwanie intruza w czasie około l minutl5. Pobudzenie rodziny trwać może od około 30 minut do 48 godzin (Morse i Laigo, 1969; Tropical ..., 1986, s. 42-43). Prawie niemożliwe jest, by raz użądlony obiekt mógł ujść zmasowanemu atakowi rozwścieczonych owadów. Charakterystyczny zapach towarzyszący chociażby pojedynczemu użądleniu bezbłędnie i bardzo szybko naprowadza pszczoły strażniczki na cel ataku. Z różnych opowiada!'1 i opisów wynika, iż zagrożone pszczoły atakują każdy obiekt, który wyda im się podejrzany - nawet przedmioty. Zdarza się też, że Apis dorsala gniazdujące w miejscach gęsto zaludnionyc h·nIe są s kore do ata k' 'ow 0(, - . Najczęściej opisywanym zagadnieniem w odniesieniu do tego gatunku jest zasobność magazynu miodowego. Zdaje się, że rozbieżność ustaleń zależy bezpośrednio od kondycji rodziny i terminu podebrania miodu. Tropical..., 1986 podaje, że Koeniger nie znalazł w pojedynczej miodni więcej niż 20 kg, a często nie było nawet l kg. Średnią ustalono zatem na poziomie 10 kg miodu. Uznano ją za możliwą do uzyskania, przy założeniu dokonania podebrania 27 we właściwym czasie . L. R. Verma podaje18 średnią pomiędzy S-lO kg, zaś jako najwyższą 37,3 kg od jednej rodziny w ciągu roku19. Najprawdopodobniej człowiek podbiera miód rodzinom tego gatunku już od kilktinastu czy nawet kilkudziesięciu tysięcy łat. Zaledwie ułamek tej koegJ zystencji potwierdzają źródła o. Schemat przebiegu "polowania na zapasy" Pszczoly olbrzymiej (Apis dorsa/a) wymaga przede wszystkim współdziałania grupy mężczyzn \I. W zależności, czy gniazda znajdują się pod gałęziami drzew, czy też na osłoniętym miejscu ściany skalnej, potrzebnych jest od kilku do kilkunastu osób. Bezpośredniego podebrania dokonuje w zasadzie jedna osoba, ~, "ZaalarmO\\anc pS/.C/oly gotowc do natychmiastowcgo ataku zostaly zaobserwowane \\ \\iclkiej ilości \\ odległości I. (, km. a niewiclka ich grupa nawet 3. 2 km od gniazda" (Rullner. 1987. s 114). ~6 hopical. ... 1986. s. 42. Popicraj'l to zdanie Morse i Laigo (1969). W całej pozy~ji dąią przyklady: na nicjl·dnol.l1aczność skrajnych ocen zachowania pszczóL ~7 Pozornie to niewielkie lastrzcżenic hudzi spore niejasności. Wobec skomplikowanego. etapowego życia rodliny w trakcic okrcsowych osiedleń i migracji ustalcnie "właściwego czasu" jest ..trudne". ~g la: Singh. 1962. ~.)Nie mając dost.,:pu do puhlikacji Singha z 1962 roku nie potrafi.,: stwierdzić ilu pozysków od tej rodziny wymagalo osiągni.,:cic cytowanego wyniku. 10 Apis dorsa/a nic daje si.,: udomowić. tzn. hodować w specjalnych ulach. do dzisiaj. Próby są pn.madzonc w Ccntral Ike Rcsearch Institute w Punie (stan Maharashtra). dotychczas niestety bez powodzenia. 11 Nic znam przypadków. by zajo;cie to wykonywały kobiety. I to nie tylko na terenie Himachal Pradcsh czy Indii. ale \\ jakichkolwiek kulturach występujących na obszarze endcmicznym dla .-Illis dorsl/Ia. �162 częściowo asekurowana (z góry). Wspina się w pobliże gniazda za pomocą drabiny zrobionej z włókien roślinnych z wplecionymi w nie szczeblami z różnych gatulików bambusów. Poprzeczki te są wykonane z odcinków świeżo ściętych, które są bardziej wytrzymałe na zginanie~2. Polowania obserwowane współcześnie na obszarach granicznych pomiędzy Indiami a Nepalem odbywają się podobnie. W pierwszej kolejności umieszczone zostają w spodniej części plastra krótkie elementy drewniane (zaostrzone z obu stron i opatrzone w długie linki). Przebija się nimi powierzchnię gniazda, uprzednio obficie odymionego, co w sporej części odpędza z jego powierzchni pszczoły\). Końcówki linek przytrzymywane są przez grupę znajdującą się ponad gniazdem. Wtedy można zaostrzonym końcem długiej łodygi bambusowej odciąć spodnią część gniazda. Dzięki linkom nie upada ona bezwładnie nawet z kilkudziesięciu metrów, ajest wolno opuszczana na ziemię, gdzie odbiera ją grupa pomocników. Następnym etapem jest podstawienie kosza pod wciąż nietknięty magazyn miodowy. On również zaopatrzony jest w linki przytrzymywane przez pomocników "z góry". Odcinanie miodni trwa nieporównanie dłużej niż części dolnej. Powierzchnia umocowania komórek jest kilkunastokrotnie większa, a i gęstość miodu nie ułatwia tego zadania. Jeśli obfitość miodu tego wymaga, kosz jest opuszczany na powierzchnię ziemi, opróżniany i ponownie napełniany. W trakcie odcinania miodni praktycznie nie można uniknąć wyciekania poza kosz litrów miodu. Pszczoły co prawda zostają w większości usunięte z gniazda gryzącym dymem, ale i tak tysiące osobników atakuje grupę "pszczelich łowców". Badacze zgodni są, że przy tej lub zbliżonych technikach, zagrożenie życia wszystkich biorących w niej udział ludzi jest wysokie. Najbardziej zagrożony jest dokonujący operacji przy gnieździe, ale pszczoły, łatwo wpadające w furię, 34 atakują także każdy obiekt w promieniu oblotu . Nie jest to jedyny sposób, w który dokonywano i dokonuje się podebrań zapasów z gniazd A. dorsata. Najbliżej obszaru Himachal Pradesh, w sąsiednim Uttar Pradesh pozostawia się plaster z czerwiem, zabierając pszczołom jedynie miodnię (Soman, 199 I, s. 20). Nawet w środkowych Indiach (stan Maharashtra) przebieg i sposób podbierania miodu odbywa się podobnie do opisanego powyżej, właściwego dla południowego Nepalu. Wspólny dla tych trzech przykładów jest wybór wczesnego ranka jako najlepszego okresu dnia na "polowanie,,35. 32 Naprężenia występujące na którymś ze szczebli drabiny są \\ czasie pracy znaczne. Człowiek wykonu:ie na nim szereg rucbów umożliwiającym mu odci~cie gniazda (lub jego części). 33 W tej części nie ma komórek wypełnionych miodem. Składaj,! sit; nań różnc formy rozwojowe owadów i komórki pyłku. Przy znacznych rozmiarach gnia/.da /1 dors{{{(/ i tak waga tej części może dochodzić do 20 kg. 34 Valli i Summers. 1988. s. 660-671; Venna. 1990. s. 109-112; Harrer. 1953. s. 67; Crane. 1983. s. 27-30. Wypadki śmiertelne musiały hyć częste, skoro \V XIII wieku zakazano takich praktyk w Chinach ze względu na ryzyko z nimi związane. ie są mi znane dane pozwalające przedstawić statystykę współczesną. 3' Za: Soman. 1991. s. 20-21. Dla porównania odmienny wybór pory stosuje się w południowych Indiach (stan Karnataka). Preferuje się noce. i to hezksiężycowe. �163 Pozyskiwanie wosku pszczelego odbywało się najczęściej poprzez ogrzewanie kawałków plastra (z czerwiem i pyłkiem) w wodzie. Inna metoda polega na wlaniu rozgrzan~j masy woskowej do naczynia wypełnionego zimną wodą. Następnie formuje się z wosku grube placki albo prostopadłościany (przypominające cegły), w której to formie są sprzedawane. Odbiorcami są najczęściej rzemieślnicy wykorzystujący wosk pszczeli w odlewnictwie metali, przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. M iód z kawałków miodni odzyskuje się poprzez wyciskanie ręczne lub w prostych, drewnianych prasach, co powoduje jego zanieczyszczenie i uniemożliwia długie przechowywanieJ6. Wszystkie opisane powyżej metody pozyskiwania miodu i wosku od dzikich Pszczół olbrzymich powodują, że gatunek ten stopniowo zanika. Ciekawostką jest całkowicie odrębna metoda podbierania miodu przynosząca, jak się wydaje, najmniejsze zagrożenie dla dalszej egzystencji gatunku. Miód uzyskuje się w sytuacjach jego doraźnej potrzeby. Należy precyzyjnie umieścić w miodni przy pomocy łuku strzałę z dowiązaną do jej końca długą, nawoskowaną nicią. Z głębokich komórek miodni krople miodu spływają po nici wprost do podstawionego naczynia. Powtarzając czynność, przy pomocy tej samej strzały, można ponoć uzyskać od 0,25 do 0,5 kg miodu przy równoczesnym minimalnym ryzyku bycia narażonym na atak pszczółJ7. Współcześnie, od. wysokich uzysków miodu i wosku ważniejsza jest jak najmniejsza ingerencja w życie rodziny pszczelej. Cytowani autorzy uznają, iż występujące na obszarze całego kraju techniki podbierania miodu od pszczół omawianego gatunku są w zasadzie podobne. Uzasadnione wydaje się więc przypuszczenie, że także w Himachał Pradesh praktykowane są takie sposoby podbierania miodu. Z dotychczasowych badaJ) własnych autora wynika jedynie, iż zainteresowanie gatunkiem Apis dorsala jest tam bardzo małe, głównie ze względu na masowość hodowli A. cerana31i• 36 Także z powodu najwyższej zawartości wody w miodzie tego gatunku pszczół (do) 7%). )7 TO; technik.; rclacjonowali mi także wiekowi pszczelarze z Doliny Kangry (stan Himachal Pradesh)."Na tcrenie stanu zapomniano już praktycznie o użyteczności luku. Wspomniana metoda jest tak dalece różna od wzmiankowanych w literaturze przedmiotu. iż wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich jcj uwarunkowali . .lej występowanie znane jest jedynie u plemienia Warli (Maharashtra) (wywiad przeprowadzony w listopadzie 1966 roku z dr. Tribhuwanem z Tribal Research and Training Institute. Pune. Maharashtra. Indie). 38 W trakcie przeprowadzonych wywiadów udało się ustalić. że miód A. dorsata jest znany niektórym starszym mieszkańcom dystryktów: Chamba Kangra Kinnaur i Solan. Miód ten nie jest przez nich ceniony ze względu na wysoką zawartość wody i szybką fermentację. Wielu z nich II) rażało popularny pogląd. iż jest to miód trujący. powodujący zawroty głowy i halucynacje. Rzeczywiście. często zdarza się. iż miód pozyskany od A. dorsata jest toksyczny w przypadku gdy w pobliżu gniazd rosną skupiska rododendronów. Jedynie dwaj respondenci. ząjmujący się zawodowo medycyną ayurwedyiską. znali doskonale różne gatunki miodów od Ps=c::oły olbrzymiej. Obaj sprowadzali go ze stanu Uttar Pradesh. Wskazane przez nich miejsca pozyskiwania, szlaki handlu i osoby trudniąc..: się nim nie zostały dotychczas przeze mnie sprawdzone. Dowodzi to jednak. że pozysk miodu i wosku od pszczół gatunku A.dorsata jest prowadzony przynajmniej w sąsiednim Uttar Pradesh. IV pohliżu granicy z opisywanym Himachal Pradesh. �164 Pszczoła wschodnia (Apis cerana) Pszczoła wschodnia rozprzestrzeniona jest w szerokim pasie od Afganistanu po Chiny i Japonię. Gatunek ten jest najbardziej zbliżony do powszechnej w Polsce Pszczoły miodnej. Analiza poszczególnych zachowall osobniczych oraz rodziny pszczelej wskazuje, że więcej cech łączy oba gatunki niż je dzieliJ9. Pszczoła wschodnia (Apis cerana) i Pszczoła miodna (Apis melli/era) to jedyne gatunki pszczół, które zostały przez człowieka udomowione. Warto zatem ich charakterystykę przedstawić w porównaniu. To porównanie ma tym większy sens, iż pozwala ocenić, który z omawianych gatunków jest lepiej przystosowany do specyficznych warunków środowiskowych stanu Himachal Pradesh. Apis cerana wybiera dla swojego wieloplastrowego gniazda miejsce zaciemnione. Plastry mają kształt pół-eliptyczny i składają się, jak i u pozostałych Apini, z komórek heksagonalnych ułożonych obustronnie. Szczególnie w górach A. cerana czuje się znakomicie. Większość specjalistów zwraca uwagę, że w trudnych warunkach wyżyn przewyższa cechami adaptacyjnymi A. mel/ijera40• Jej znaczną zdolność oblotu określa się na poziomie 3 000 - 3 200 metrów (Verma, 1990, s. 224). Bardzo ważną cechą adaptacyjną A. cerana jest częste wyrajanie się lub/i opuszczanie gniazd. W ten naturalny sposób gatunek ten upowszechnia się w warunkach naturalnych, lecz to zachowanie nie sprzyja, ze względów oczywistych, praktykom pszczelarskim (por. Mattu, 1989, s. 185). FOl A Besztcrda Fot. I. Fragment przyświątynnej ściany z rzędami tradycyjnych whudowanych uli skrzynkowych. przeznaczonych dla pszczół Apis cerana (Sangla. dystrykt Kinnaur. Ilimachal Pradesh). 39 •• Ogólnie mówiąc, gatunek A. cerana jest podohny do europ~jskieh ras gatunku Apis me/lilem. tyłka mniejszy" (Tropical .... 1986, s. 37). 40 Tropical .... 1986. s. 39; Verma. 1990. s. 224; Mallu. 1989. s. 183. Także dzięki cesze oblatywania pożytków rozrzuconych w terenie i sezonowo uhogich (Verma. 1990. s. 228). �165 41 Od jednej rodziny można uzyskać od 3 do 5 kg miodu rocznie , dla obszaru Indii średnio 4,3 kg (Verma, 1990, s. 224 za Attwal i Goyal, 1973). Robotnice wykazują przedłużony w porównaniu z A. melli/era dzienny harmonogram prac na zewnątrz gniazda. Pomiary dokonane w Chinach wskazują, iż wynosi on średnio 13, I godzin dziennie, co przy porównaniu z A. melli/era dla tego samego obszaru daje różnicę 2 do 3 godzin dziennej aktywności. Także tzw. skłonność do zachowań agresywnych (w tym żądlenia), jest znacznie niższa niż u A. mellijera. Nawet składniki jadu Pszczoły wschodniej są lepiej tolerowane przez zwierzęta i ludzi, chociaż także powodują ogólnie znane objawy pieczenia, miejscowego obrzęku i swędzenie. Zachowania agresywne pszczół tego gatunku wzmagają się w przypadku wysokich temperatur otoczen ia. Redukując omówienie kolejnych cech biologicznych Apis cerana do minimum, wspomnę dodatkowo jedynie o dwóch, odgrywających w hodowłi ważną rolę. Pierwsza, to mała skłonność do rabunku. Z tego też względu introdukowanie na niektórych obszarach Azji Pszczoły miodnej (A. melli/era), stało się dla Pszczoły l-I'schodniej (A. cerana) istotnym zagrożeniem42. Drugą cechą jest po\vszechne opuszczanie gniazd przez A. cerana, gdy temperatura otoczenia przewyższa +40"C. Wiele pomniejszych doświadczeń i analiz uzasadnia stwierdzenie, że gatunek Apis cerana jest o wiele lepiej przystosowany do warunków chłodu niż gorąca (Verma, 1990, s. 233 i n.). Znów zatem Pszczoła wschodnia okazuje się być lepiej dostosowana do górskich warunków hodowli niż Pszczoła miodna. Początek pasiecznictwa w Indiach związany był właśnie z Pszczołą wschodnią. Budowanie przez ten gatunek wieloplastrowych gniazd w ciemności umożliwiło podjęcie zabiegów hodowlanych - zbudowanie ula. Przełomem było dokonanie braci Ribhu, którzy mieli skonstruować pierwszy ul. Po okresie podbierania miodu z barci naturalnych, najwcześniej budowane w Indiach ule były prawdopodobnie konstrukcjami z wykorzystaniem wiotkich części roślin. Jednakże skąpe wiadomości na temat najodleglejszych sposobów "chodzenia koło pszczół" są nieporównanie młodsze od rysunków naskalnych dotyczących .4. dor.mfa. Nie wiadomo nic np. o rozmaitości dziania barci w pniach drzew, ich kształtach, narzędziach do tego używanych itd. Pod tym względem naj- ~I Zgadza się z powyższym większość ogólnych opracowań tematu (por. Mattu, ł 989, s. 187). Jednakże dane z Sri Lanki. Bangladeszu. Chin uwypukląią różnice "in plus" dla kolonii prowadzonych wzorcowo, gdzie pozysk roczny sięga 15 a nawet 20 kg (dla strefy lasów eukaliptuso\\ych środkowej Sri Lanki 20-30 kg) (Tropical., 1986, s. 38 i n.). ~2 Przypadki. gdy rabunkiem zajmują się robotnice A. cerana są bardzo nieliczne. Gdy w łalach 80. choroba wirusowa czerwiu pozbawiła i.ycia około 90% ogólnego stanu kolonii A. cerana \1 Ilimachal Pradesh (MaUu. 1989. s. 190). A. melli/era dodatkowo poważnie zagrozi Ia dalszemu lrwaniu gatunku. L. R. Venna stwierdza jednoznacznie. iż .,wprowadzenie A. melli/era na wielką skal.,: może spowodować wynis/.czenie A. cera no" (Verma., 1990. s. 233). Cytat ten odnosi się do całego pasa Hindukuszu i Ilimalajów. a nie wylącznie Himachal Pradesh czy Indii. �166 41 wcześniejsze znaleziska z obszaru Polski są dużo starsze . Sytuacja zatem jest dość typowa dla krajów Azji. Wiadomo, że hodowla rozwinęła się bardzo 44 wcześnie, ale rzadko opisywana wprost, jest skąpo udokumentowana . Na obszarze badaJl zaobserwowano występowanie różnych konstrukcji ulowych. Od tradycyjnych uli kłodowych (stojaków i leżaków), uli wbudowanych w ściany budynków do nowoczesnych uli skrzynkowych. Ule kłodowe45 spotyka się na obszarze stanu Himachal Pradesh zarówno w położeniu horyzontalnym, jak i wertykalnym. Dla poziomej kłody (leżak) nie stosuje się specjalnych podstawek. Wydrążony pieJl o długości około 60-75 cm z obu stron czopuje się płaskimi kawałkami drewna, kamieniami lub metalowymi pokrywkami. W jego środkowej części wykonuje się otwór o okrągłym przekroju, mający ok. 6 mm średnicl6. Zatwory uszczelniane są mieszaniną gliny, wody i nawozu zwierzęcego. Do górnej części gniazda, we wnętrzu kłody, przymocowuje się wąskie paski starych plastrów w taki sposób, by pomiędzy nimi znajdowała się szczelina ok. 30 mm. Środkowa część gniazda pozostaje pusta. Pszczoły w pierwszej kolejności odbudowują plastry według umieszczonych, równoległych pasków, później ciągną plastry wewnętrzne (dotychczas przestrzeJl pusta). Pionowy ul kłodowy (stojak) sporządzany jest również z wydrążonej części pnia. Często jest stawiany na masywnej podstawie drewnianej lub kamiennej. Górny otwór zostaje zasklepiony drewnianą pokrywą (wspókześnie także metalową)47. W spodniej części kłody otwory wiercone są w poziomym, równole48 głym do podłoża szeregu. Ich liczba zazwyczaj przekracza jeden . Większość dokumentowanych przeze mnie kłód miała od jednego do trzech otworów. Pra4 widłowością wydaje się wiercenie otworów w spodniej części kłód <J. Wszelkie szczeliny w konstrukcjach ulowych przeznaczonych dla A. cerana muszą być starannie uzupełnione. Pszczoły tego gatunku nie kitują50, co w razie nie zadbania przez hodowcę o szczelność gniazda może powodować zagrożenie ~, Piel) bąrtny wydobyty z dna Odry datowany zastal na ok. 500 rok n.e. (Wróblewski. 1991. s.48). 4~ W indyjskiej literaturze naukov,'cj powszechnic utożsamia siC;istniejące współcześnie konstrukcje ulowe z wcześniejszymi i na ich podstawie próbuje się wnioskować o czasach historycznych (por. Joshi i in" 1981; Verma. 1990; Crane. 1983). ~.i Tzn. powstałe z wydrążonej klody drewna. 46 Za: Verma. 1990. s. I j 2-1 13. W trakcie badań własnych ustalono, iż średnica otworów może dochodzić do l S mm. 47 Zdarza się, że w górnym zatworze wywiercone zostają otwory w liczbie od kilku do kilkunastu. Umożliwiają one pszczołom przejście do nadstawki (super clwmher). klórą może być pusta skrzynka. naczynie ceramiczne (Vama. 1990. s. 113) lub o p%wę krótszy od spodniej części wydrążony pieli (badania własne). ~8 L. R. Verma ( 1990) podaje: ..pięć do sześciu otworów". 4ą Nie udokumentowano podczas badań wylotków umiejscowionych w środkowej części ula (jak to czc;sto·miało miejsce w dawnym pasiecznictwie europejskim) . .lO Kil pszczeli (propolis) jest substancją organiczną o złożonym składzie. przynoszoną do ula przez pszczoły zbieraczki. Głównymi źródłami propolisu są lepkie żywiczne substancje wydzielane przez rośliny. przede wszystkim w okresie wiosny i lata. �167 zdrowia rodziny pszczelej (ze strony owadów, gryzoni, małych płazów i gadów) lub spadek stabilności termicznej gniazda (co dla obszarów górskich jest bardzo istotne). W o'bu opisanych typach uli grubość ścianek wydrążonej kłody waha się od 3 do 12 cm. Zależność grubości ścian od występujących w danej strefie chłodów nie znąjduje poparcia w praktyce badań. Można znaleźć kłody o zasadniczo różnej grubości ścian na jednym stanowisku. Rzadko jednak w czasie zimy ule te nie zostają osłonięte zewnętrznymi materiałami izolacyjnymi. Kilkukrotnie w czasie rekonesansu w tzw. Barot Area (dystrykt Kangra/Mandi) stwierdzono, że ule były mało widoczne spod sterty starej odzieży, kawałków tektury czy innych tego typu izolatorów. Nie widziałem zimowego ocieplania 51 uli słomą czy innymi resztkami pochodzenia organicznego • Najbardziej typowymi dla górskich obszarów Himachal Pradesh są ule umieszczane wprost w ścianach budynków mieszkalnych lub pomieszczeń gospodarc'zych (fixed wall hives). N iemożliwe jest przesądzenie czy są to warianty młodsze od opisywanych (kłodowych)52. Na badanym terenie nie spotyka się, właściwych dla Kaszmiru, Ladakhu i Zanskaru, rzędów uli w wolnostojących ścianach. Mieszkailcy Himachal Pradesh kierowani, być może, wrodzoną góralom praktycznością, wbudowują je w konstrukcje budowlane a innym przeznaczeniu. Jedyną koniecznością jest pogrubienie ściany (ścian) dolnej kondygnacji. W niej zazwyczaj pszczoły znajdują miejsce do gniazdowania. Przekrój poprzeczny uli jest prostokątny, owalny (wydrążona kłoda) lub trapezowaty. W przypadku tych typów uli występuje ogromna różnorodność technik ich wbudowywania. Jednak w każdym przypadku budowniczy musi Fol. i\. Beszlcrda zaplanować miejsce dla uli na najFot. 2. Wbudowane ule skrzynkowe w obejściu wcześniejszym etapie wznoszenia gospodarczym (Kamru. dystrykl Kinnaur. murów. Zależnie od przyjętej techHimachal Pradesh). nologii,. spodnia i górna krawędź ula 51 Temalten pomijany jesl w dOSlt;pnej mi literaturze przedmiotu. Z przeprowadzonych w terenie rozmów wynika. ii. docieplanie uli w czasie zimy jest problemem pierwszorzędnej wagi. Borykają się z nim także naukowcy chcący unowocześnić pszczelarstwo na terenach powyżej I 500 m n.p.m. 52 Wobec wielu niejasności związanych z okresem zasiedlania wysokogórskich dolin himaląjskich. ewolucjonistyczna typologia konstrukcji ulowych bazująca na stopniu ich skomplikowania technologicznego nie musi mićĆ tu uzasadnienia. �168 Fot. 3. Motywy roślinne zdobiące belki i ścianę przednią wbudowanego ula skrl.ynkowego (Sangla, dystrykt Kinnaur. Ilimaehal Pradesh). może wynikać z układu belek konstrukcyjnych lub wpasowuje się gotowy ul w przygotowany zawczasu otwór ścienny. Popularność tych sposobów hodowli nie ułatwia typologizacji uli. Wydąje się jednak, że tradycyjne domy, np. w osadach dystryktów Kinnaur, Kullu, Mandi, Chamba, opierały się najczęściej na konstrukcji szkieletowej z drewna cedrowego (parter), uzupełnianej ciosami kamiennymi o różnym stopniu obróbki. Tym samym przynajmniej dolna i górna ściana uli miała grubość dochodzącą do 15 cm. Ściany boczne (pionowe) niekoniecznie nawiązują grubością do poziomych. Jednakże częste pozostawianie widocznych belek konstrukcji przy równoczesnej dbałości o estetykę ścian budynków powoduje, iż ule zostają zaopatrzone w bardzo solidne ściany boczne. co tworzy w zewnętrznym oglądzie harmonijny akcent wynikający z użycia elementów o jednakowym przekroju. Pomijąjąc względy estetyczne istotne dla człowieka, pszczoły mogą zamieszkać gniazdo cechujące się wysokimi walorami izolacji termiczne/'. Ul jest zamknięty z obu stron płycinami drewna (przód i tył). Ich grubość nie jest na ogół tak znaczna jak ścian bocznych. Przód jest zaopat~zony w pojedynczy otwór w kształcie koła, trapezu lub owalu (Verma, 1990, s. I 17) bądź trójkąta (badania własne). Znajduje się najczęściej u dołu zatworu, a najrzadziej w części środkowej lub górnej. Tylny zatwór przygotowany jest do wielokrotnego otwierania. Nie tylko dokonuje się tamtędy 53 W czasie długich. mroźnych i śnieżnych zim w górach llimaehal Pradesh nawet takie rozwiązania nie są wystarczające. �169 podcinania plastrów, ale także pozbawia się ul tej tylnej ściany w czasie zim/4• W zależności. czy dotyczy to obszarów nisko czy wysoko położonych, plastry podcina się dwa razy lub raz w roku. Pierwszy zbiór ma miejsce późną wiosną (kwiecie111maj), a drugi jesienią (wrzesieIl). W hodowli pszczół w wysokich górach dokonuje się jednego zbioru jesiennego. Plastry wycina się w całości lub jedynie w częśct'. Z tych najbardziej tradycyjnych uli uzyskuje się ok. 4 kg miodu rocznie. Wielu specjalistów zwracało uwagę na trudności w dokonywaniu przeglądów, a tym samym prowadzenia tzw. racjonalnej gospodarki pasiecznej przez pszczelarzy wykorzystujących takie anachroniczne konstrukcje ulowe. Faktem jest jednak, że z nowoczesnych typów uli56 rodziny A. cerana częściej migrują, wyrajają siy lub je opuszczają (Verma, 1990, s. I 18). Fot. 4. Parter budynku mieszkalnego z szeregiem wbudowanycb okrągłych ulikłodowych maro. !\rca. g.ranica dystryktów Kangra i Mandi. Himachal Pradesh). ,4 Ma lO miejsce. gdy ul (ule) znajdują się w ścianie budynku gospodarczego - obory. Stłoczone z\\icrzęta nie S'\ nicpokojone przez pszczoły tworzące IV tym okresic kłąb zimowy. a rodzinu pszczela korzysta z ciepła wydzidanego przez stado. Wiciu informatorów w dystrykcie Kinnaur wskaz.Y\\"<llo na I.,: praktyk.,: jako niezb.,:dną. gdy hodowcy I.alcży na utrzymaniu silnej rodzin\ do wiosn\. . "Silna ~odzina buduje 5-7 równoległych plastrów. Wycinając plastry w całości. pozostawia się 2-3 nietknięte. klórc znajduj'l się najbliżej wylolka. Przy podcinaniu ich Iragmentów (okolo połowy plastró\\). czyni si.; tak zc wszystkimi \V gniddzie. '6 W nowoczesncj intcnsywnej gospodarcc pasiecznej koniecznością stają się okresowe wywózki pasiek na niicj położonc poż)'tki. Ule klodowe do takich praktyk nie są przystosowane. nie wspominając o ulach na stale związanych z budynkami. �170 Pszczoła miodna (Apis mellifera) Przedstawicielki tego gatunku są pszczołami zasiedlającymi największy obszar kuli ziemskiej. Jakjuż wspomniałem, podstawowe typy zachowaJl, budowa gniazda i budowa osobnicza są podobne do A. cerana. Zasadnicze cechy różnicujące to: nieznacznie większa długość ciała i jego masa, mniejsza skłonność do wyrajania się, gorsza adaptacja do długich okresów zimna57. Pszczoły miodne są naj lepszymi zbieraczkami pośród czterech przedstawianych gatunków. Chociaż gatunek ten nie jest endemiczny dla Indii, przez ostatnich około 30 lat zyskał wśród hodowców wielu zwolenników. Już choćby gromadzenie przezeJl w warunkach in.,iyjskich od 14,5 do 19,4 kg miodu (Verma, 1990, s. 224), czyni go bezkonkurencyjnym. Także zasięgi oblotów bliskie 5000 m, stawiąją te pszczoły w hierarchii zaraz za A. donata. Przypomnieć należy, że Apis mellifera jest jednak bardziej agresywna i podatna na choroby niżA. cerana. Ponieważ Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest gatunkiem introdukowanym na obszarze Indii, tradycyjne pszczelarstwo nie było z nią związane. W związku z tym zagadnienia dotyczące hodowli tego gatunku omówię w kolejnej części artykułu. 4. Współczesność pszczelarstwa58 w Himachal Pradesh i jego rola w ekonomice stanu Za podstawę nowoczesnego pszczelarstwa uważa się wykorzystanie uli z ruchomymi ramkami. Taka konstrukcja dla A. cerana powstała w południowych Indiach w latach 80. XIX wieku. Nazwana ulem Newtona była upowszechniana w prawie niezmienionej wersji aż do lat 30. XX wieku59. Prace nad coraz lepszym dostosowaniem uli do występujących w Indiach podgatunków i ekotypów A. cerana doprowadziły do współistnienia 15 konstrukcji6o. Współcześnie, potrzeba standaryzacji uli stała się paląca. Najbardziej zaawansowane prace są prowadzone właśnie w stanie Himachal Pradesh. Wprowadzane stopniowo, 57 Wybór cech jest zgodny z wcześniejszymi ich omówieniami dla pozostałych gatunków i nie ma charakteru hierarchicznego. S8 Tu ..pszczelarstwo·' w znaczeniu hodowli. czyli dotyczącej gatunków Apis cerana i introdukowancgo Apis met/ifera. W skali całego krąju wyłączenie ,.lpis dorsala (nie poddąje się próbom hodowli) byłoby zbytnim uproszczeniem (uzyskuje się od niego ponad 60% miodu i prawic 90 % wosku). Jednak dla Himachal Pradesh nieznane są dane pozwalające określić udział produktów od A. dorsala w ogólnym pozysku i handlu artykułami pszczelarskimi. S9 Jednakże robotnice z południowych Indii są znacznie mniejsze od spotykanych na północy. Mniejsza jest także na południu liczebność rodziny. l tak wersja podstawowa nie sprawdziła się na górzystej północy. Dostosował ją dopiero R. N. Muttoo (założycielOgólnoindyjskiego Związku Pszczelarzy - All India Beekeepers' Association, 1937) i nazwał loelikote Villagcr's hive (1944 i dalsze modernizacje do ł956 roku). 60 Wszystkie one znane są pod nazwą zmodyfikowancgo ula Newtona (modi/ied Newlon hive) lub ula wiejskiego (I'il/agers' hive) (Verma. 1990. s. (21). �171 przyjmowane są z nieufnością przez górali, dla których pszczoły stanowią stały element krajobrazu, a nie szansę na dodatkowe dochodll. Wpływ pszczół na rozwój i kierunki upraw rolnych jest wprost związany z rozdzielnością płciową niektórych roślin62. Na opisywanym obszarze można zauważyć stopniowy spadek aktywności owadów zapylających spoza rodzaju Apim<J3. Ta sytuacja sprawia, iż właściwe dysponowanie zasobami rodzin pszczelich Pszczoły wschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis melliferar jest sprawą zasadniczą. Himachal Pradesh jest głównym producentem owoców strefy umiarkowanej. Sady owocowe zajmowały w 1980 roku około 75 000 ha, a dla ich należytego zapylenia było potrzeba nawet 200 000 rodzin pszczelich (ówczesny i bieżący stan wynosi 10 000). Deficyt jest zatem ogromnl5. Bez wątpienia coraz częstsze obecnie sukcesy sadowników wynikają z istniejącej populacji pszczół, głównie jednak z gatunku A. cerana osadzonych w tradycyjnych ulach przydomowych66• W przypadku wielkoareałowej gospodarki rolnej (możliwej jedynie na stosunkowo nisko położonych częściach stanu), dla optymalnego wykształcenia nasion/owoców potrzeba dwóch kolonii Apis mellifera lub trzech kolonii Apis cerana na 1 ha upraw67• Rozwijając istniejącą bazę pszczelą udało się w kilku miejscach stanu68 przeprowadzić ze znacznymi sukcesami tzw. tresurę pszczół, dzięki której pszczoły selektywnie zapylają wybrane gatunki roślin. Chociaż na obszarze Indii są to praktyki nieczęste69, to z pewnością wyznaczają przyszłościowy kierunek hodowli70• 61 Lekkie ule wolnostojące dają siC;przewozić na znaczne odległości. Detale ich konstrukcji umożliwiają wysokie składowanie i dają możliwość załadunku aż kilkudziesięciu uli na platformę jednego samochodu cic;żarowego. Mobilne hodowk mogą być wynajmowane sadownikom na czas kwitnienia ich upraw. co daje szansę podwyższenia opłacalności pasiecznictwa górskiego. 02 Chociaż rozdzielność płciowa roślin była przewidywana przez Theophastusa (IV w. n.e.), pozostala kwcstią nicznaną do lat 80. XIX wieku. oj Współczesność. niestety. przedstawia się podobnie w wielu miejscach świata. Spadek lesistości obszarów. postępująca urbanizacja i stopień zanieczyszczenia środowiska to najglówniejsze przyczyny spychania owadów o małym promi~niu oblotu do enklaw. gdzie nie mogą być bezpośr~dnio pomocnymi dla człowieka. M Przedstawiam sytuację m~jbardziej współczesną oS Przybywa uli nowoczesnych i rozwija się hodowla Ps::c::oły miodnej (Apis mellifera). ale równocześnie spada liczehność hodowanych rodzin Ps::coły wschodniej (Apis cerana). ąjnowsze dane 10 177000 ha sadów (1993 rok) i potrzeba aż470 000 rodzin pszczelich (Verma, 1990. s. 25). 06 Jak wspominałem. jedynie nowoczesne konstrukcje umożliwiąią ich przemieszczanie sezonowe. 67 V~rma. 1990. s. 27. Powstąją tu dwie k\vestie. Pierwsza dotyczy siły rodziny. Obliczono. iż rodzina 60 000 osobników jest wydajniejsza niż cztery po 15 000 osobników. Prawidłowość ta odnosi siO;do obu gatunków. Ponadto A. cerana jest I~pszą zbieraczką pożytków rozsianych, co stawiają zdecydowanie przed A. melli/era w przypadku obszarów górskich. 68 Uwaga dotyczy działań w dystryktach Kangra i Solan. 69 Nawet w skali kontynentu. Dawny ZSRR był pionierem w zakresie tych badań, ale prowadzone były w jego czc;ści curopcjskiej. Chiny wciąż niechętnie skracają okres karencji na nowinki naukowe. if) ie wnikąjąc w szczegóły ekonomiczne i sposoby uzyskiwania takich danych, wiadomo, iż pożytek z krzyżowego zapylania roślin przez pszczoły (tylko Apis). jest kilkunastokrotnie �172 Stanowa produkcja miodu (150 ton w 1989 roku) i wosku (3 tony w 1989 roku), jest ustalona wyłącznie na podstawie danych rynkowych. Także w tym przypadku brak danych odnoszących się do tradycyjnych dróg dystrybucji nie pozwala na rzetelniejsze ustalenia. Faktem jest jednak, iż oba podstawowe produkty dawałyby się sprzedać na indyjskim rynku wewnętrznym w praktycznie nieograniczonych ilościach. Obecna sytuacja pszczelarstwa w Himachal Pradesh jest obrazem współzawodnictwa obu gatunków udomowionych: PSZCz()~Vwschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis mellifera) Do dzisiaj hodowla pszczół ze względu na czynniki naturalne oraz wywoływane polityką stanową/rządową, nie odzy7 skała pewnej stabilności gatunkowej sprzed 1983 roku ': L. R. Verma podaje, że w oparciu o wielorakie dane wyjściowe i obliczeniowe jedna rodzina Apis cerana przyniosła podczas roku 369 rupii dochodu netto, podczas gdy Apis mellifera aż 920 rupii72. Ta różnica sprawia, iż dalekowzroczne plany rządowe dotyczą głównie upowszechniania hodowli A. mellifera (Kaul, 1992). W konsekwencji, w polityce rządu hodowli Apis cerana poświęca się praktycznie mniej uwagi niż pasiecznictwu zApis mellifera. Nie zwraca się przy tym uwagi na fakt, że w warunkach wysokogórskich to przecież Apis cerana jest gatunkiem zdecydowanie lepiej przystosowanym. W dodatku realizacja programów pomocy dla obszarów plemiennych napotyka na trudności wynikające z nieco "patriarchalnego" sposobu traktowania górali przez urzędników państwowych. 5. Przyszłość pszczelarstwa na obszarach górskich Pszczelarstwo jest współcześnie jeszcze bardziej atrakcyjne gospodarczo niż w dawnych czasach. Analizy potencjału środowisk górskich wskazują na znaczne możliwości jego wykorzystania (por. Tropical..., 1986). Zwraca się uwagę na szereg unikatowych cech, które przemawiają za potrzebą tworzenia wciąż nowych rozwiązań praktycznych, intensyfikujących tę gałąź gospodarki. Niska waga, przy stosunkowo wysokiej wartości produktów, trwałość oraz zachowanie przez długi 7 czas pełni własności fizykochemicznych, łatwość przechowywania " poręczność w trakcie transportu to podstawowe cechy charakteryzujące produkty pszczele. wyższy niż przychody ze sprzedaży uzyskanego w tym samym czasie miodu/wosku i innych produktów pszczdich. 71 W latach 1983-1988 ma'>owe występowanic wirusa czcrwiu uśmierciło w llimaehal Pradesh od 90 do 95% rodzin".I. ceramI. Po zakończeniu pełncgo cyklu rozwojowego wirusa kolonie są obecnie zdrowe i intensywnie rozmnażanc. Ich liczba wciąż jeszczc nie jest przywrócona. Co ciekawe. obszary wysokogórskie pozostały wolne od choroby. n Obliczenia dokonane \v roku 1987 (I USD = ok. 20 rupii). Takic porównanic traci sens. jeśli rozpatrujemy gospodarkę na terenach powyżt<i I 800 m n.p.m. (Verma. 1990. s. 71). Od tej umowncj granicy A. me/lijera spisuje się znacznie mniej wydajnic. a IV skrajnych przypadkach nie przeżywa. 7, Kolejność cech według .Iodha. 1989, s. 32 .. ,ł.atwość przcchowywaniu" jest dyskusyjna. Wszystkie produkty pszczcle wymagają znacznych nakładów technologicznych. hy móc jc należycie przechowywać. Silnie chłoną zapachy zewnętrzne. muszą hyc pozyskiwane i przechowy- �173 Pomimo funkcjonowania wielu projektów (w tym i międzynarodowych), mających na celu unowocześnienie pszczelarstwa, także na obszarach wysokogórskich7.\ przyjęte rozwiązania nie przyniosły znaczących efektów. Wiąże się to z wyjątkowo silną niechęcią górali wobec nowinek. Pozostają wierni tradycyjnemu umiejscawianiu uli (w ścianach budynków) i dawnym konstrukcjom. Powszechne i obserwowalne zjawisko początkowej nieufności wobec nowych rozwiązal1 na omawianym obszarze nie przeminęło. Przede wszystkim z tego powodu, iż proponowane konstrukcje nie sprawdzają się w surowych warun75 kach . Trudno także ustalić jak poważną rolę odgrywają w owym oporze wierzenia. Rodzina pszczela jest dla tradycjonalistów widomym znakiem stałej 7 opieki Laxmi a nawet Wisznu />. Ule, tradycyjne w formie i umiejscowieniu, są dla nich stałym (domyślnie - bezpiecznym) elementem krajobrazu. Analiza ekonomiki stanu każe oczekiwać stałego wzrostu znaczenia pszczelarstwa. Wierzę, że możliwe jest nawet wynajmowanie przez sadowników gospodarzących w wysokogórskich dolinach rodzin pszczelich z zewnątrz. Moim zdaniem będzie się to odbywało równolegle do hodowli miejscowej, prowadzonej w konstrukcjach tradycyjnych. Spektakularne sukcesy poszczególnych hodowcówn winny być przykładem godnym naśladowania. Dla większości pasiecznictwo pozostanie jednak wyłącznie dodatkowym zajęciem. Stopiel'! jego znaczenia będzie, szczególnie dla nowicjuszy, ograniczony do kwoty pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży miodu i wosku. Potrzebne są rozwiązania promujące rzetelną wiedzę pszczelarską, by zmienić obecny stan rzeczy. N ieefektywne są realizacje projektów związanych z podniesieniem statusu indyjskich kobiet, poprzez zainteresowanie ich hodowlą pszczół. Według twórców tych projektów pasiecznictwo przydomowe miałoby być jednym z pożądanych rozwiązań wspomagających ludność wiejSką78. Ilane z zachowanicm zasad higieny trudnych do utrzymania II Indiach, a z pewnością tinansochlonnvch. 7. U'wagi czynilt na podstawie badań własnych w dystrykcie Kinnaur (Ilimachal Pradesh). czo;:ści pogranicza dystryktów KangralMandi (Ilimachal Pradesh). 75 Ule nowoC/csne są zbyt zimne. SZCl.ególowa polemika na ten tcmat wykracza poza przyjęte ram) tcgo artykułu. 7(, Wątek wymagający dalszych studiów. Wydaj c silt jednak. że stałość miejsca ula nie jest bez znaczenia. 77 Wywiady przcprowadzonc na pograniczu Himachalu i Pendżabu dowodzą, iż można z wielkotowarowcgo pasiecznictwa uczynić w indyjskich warunkach jedyne źródło dochodu dla widu rodzin. Wiążc się to jednak z założeniem bazy. wywózkami sezonowymi do np. Kaszmiru, rezygnacją z hodowli ..I. CI'I'(II/(/ na rzecz A. melltfera i ogromną desperacją IV okresie przeobrażania gospodarstwa domO\lcgo. JR Podobne projekty realizujc także [eIMOD (International Centre for Intcgratcd Mountain [kvdopment) dla Ncpalu (okolice Jumli. Dolpo). Przy generalnie chwalebnej idei działania te natrafiają na latwc do przcwidzenia trudności. NajcZl;ściej prowadzone są przez specjalistów ds. pszczelarstwa i nic wc wspólpracy z antropologami kultury. Negatywne następstwa realizacji tych proj~kt(l\v mogił być nader tragiczne dla funkcjonowania tradycyinych systcmów rodzinnych. �174 Zdaniem autora ninieJszego artykułu hodowla Apis cerana jest jednym z najbardziej tradycyjnych zajęć dodatkowych ludności Himachal Pradesh. Jak wspomniałem, wprowadzanie na teren stanu nowoczesnych uli przebiega równolegle z powstawaniem konstrukcji tradycyjnych. W dystrybucji nowoczesnych uli mikrośrodowiska górskie są upośledzone. Istniejące agendy rządowe ds. pszczelarstwa, subsydia rządowe, kursy pszczelarskie, działalność KVIC79, pomoc międzynarodowa itp., nie są skuteczne w wywoływaniu pozytywnych zmian na obszarach plemiennych (tzw. tribal areas). Przyczyn głównych upatruję w korupcji urzędników i traktowaniu przez nich członków "grup plemiennych" jako obywateli niższej kategorii, których problemy w praktyce nie są uznawane za istotne. Pszczelarstwo na terenie stanu Himachal Pradesh wciąż potrzebuje nowych rozwiązań gospodarczych. By je z powodzeniem wprowadzić z minimalną szkodą dla ludzi i ich środowiska, uważam za niezbędne przeprowadzenie dalszych, rozbudowanych badań etnologicznych. Podobnie jak w wielu innych dziedzinach gospodarki, chęć szybkiego zwiększenia bieżącej zyskowności nie idzie w parze z ochroną środowiska naturalnego i zapewnieniem możliwości rozwojowych przyszłym pokoleniom. W przypadku specyficznej kwestii pszczelarstwa problem jest jeszcze bardziej złożony. Ta dziedzina ma odniesienia znacznie wykraczające poza ramy jakkolwiek rozumianej gospodarki. Myślę, że wprowadzenie na wysokogórskie tereny nowoczesnych konstrukcji ulowych nie zmieni w najbliższym czasie obecnej sytuacji kulturowej i gospodarczej. Istniejące ule ramkowe nie są w sposób dostateczny przystosowane do eksploatacji w wysokich górach. Konieczne zmiany dostosowawcze zabiorą jeszcze naukowcom wiele lat. BIBLIOGRAFIA Balokhra J. M. 1995 Himachal Wonderland. H.G. Publications. Delhi. Bornus i in.(red.) 1989 En(~vklopedia ps=:c=:elarska.PWRiL. Warszawa. Crane E. 1983 The Archeology of Beekeeping. Duckworth. London. Dictionwy. " 1993 DictionGly of Beekeeping Terms. ICIMOD. Kathmandu. Harrer H. 1953 Seven years in Tibet. Harper Collins Pub!.. Delhi. Jain S. K. 1996 .lvfedicinal Plants. National Book Trust. Delhi. Joshi M. A.. Divan V. V.. Suryanarayana M. C. 1980 Bees and Honey in Ancient India. w: Second International Conf'erence on Apiculture in Tropical C/imates. Indian Agricultural Research Institute. Delhi. 79 Khadi and Village Industries Commission. pszczelarstwa i handlem artykułami pozysku. Organizacja ta zajmuje się m.in. rozwojem �175 Joshi T. R. 1989 .4 DictionaJY of the Pahari Dialects. A Grammar & DictionO/y of Kanwari, Himachal Academy of Arts, Culture and Languages, Shimla. Kallapur S. K. 1950 An Crperiment in The Collection of Wild Honey, .,The Indian Bee Journal" 9110, s. 122-124. Kaul G. D. Developmem o/Beekeepingfor improving Crop Productivity in Eighth Plan (19921992 1997). Ministry of Agriculture. Delhi. Krishnamurty T. 1993 lv/inor Forest Products oflndia, Oxford&IBH Publ. Co.PvLLtd., New Delhi. I.eksykon:>ymboli 1992 I.ek.;ykon ,symboli, red. Marianne Oesterreicher-Mollwo, ROK. Warszawa. 'vlattu V. K. Scope and Strotegies for Apicultural Development in Himachal Pradesh, w: Honey1989 bees in Mountain Agriculture. L.R. Verma (cd.), Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. Michener Ch. D. 1974 The _,,'ocialBehavior o/the Bees. Harvard Univ. Press., Cambridge, Morse R. A, Laigo F. M. 1969 .·/pis dorsata in the Philippines, Philippine Association of Entomologists, Inc. 'vluttoo R.N. Hygienic Metho,} uf Honey ('ollection Fam Wild Bee Colonie; in the Forest, ..In1946 dian lice Journal" 5/6. s. 79-80. :--Jt:giS. S. Himachal Pradesh - The Land and People, Indus, Delhi. 1993 Prakash O. Food and Drink.;' in Ancient India, Delhi. 1961 Rigveda Rlgveda. transl. O'Flaherty W. D., Penguin Books India, Delhi. 1994 Ruttner F, 1987 Biogeography and T(Lronomy of Honeybees, Springer Verlag, Berlin. Soman A. G .. Kshirsagar K. K. 1991 PreliminOl:v Survey on the Rockbel' (Ąpis dordata F.) and Some Observations on the haditional ,Hethods 0/ Honey Hunting, ..The Indian Bee Journal" 53( 1-4). s. 17-22. Thompson C. R. 1940 Handling Apis Dorsata, "The Indian Bee Journal"' 10. 1940, s. 122-124. 1941 Co/lectirJll of Wild Honey, ..The Indian Bee Journal" 3/4, 1941, s. 28-30. Tropical.. 1986 Tropical and Sub-tropical Apiculture. "F AO Agricultural Services Bulletin" vol. 68. Rome. FAO UN, Valli L Summers D. 1988 Honey Hunters of Nepal, "National Geographic" 1111988. vo1.174, no, 5, s. 660671. Verma L. R. 1990 Beekeeping in Integrated Atountain Development, Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. �176 Rafał Beszterda APIARIAN CULTURE AND ITS ROLE IN 'II IE ECONOMY OF AN INDIAN STATE OF HIMACI lAL PRADESI I (Summary) Apiculture has been discussed in Polish dhnographie literature numy times. So far, however. the literature has bcen focused on only one species trom the ,,'pis family (..Ipis melli/era). In this paper, in eontrasl. at attcmpt has been made to take into account various species occurring in the area of Himachal Pradesh. This is a very unique rcgion. where Ii.lur dilkrent species of bees occur: the Giant bee (Apis dorsa/a). thc Little bee ("'pis F/orf!(l). the Indian bee (Apis c'erana). and the Honey bee (Apis mellijera). the last being an introduced species. Only the last two species can be cultivated. while the funner two can live only in natural conditions. For each of the species mentioned, specific apicultural technologies were developed. Apicultural tradition in the state of Himachal Pradesh encompasses both cultivation and honey and other honey-by-products harvesting from bee species naturally occurring in India (except Apis mell ijem). Contemporary trends in bee development are primarily fi)cused on spreading the cultivation of Apis mellijera. Another objective in this field is standardization nf bee-hive construction 11: spreading hivc boxes. On the basis of field studies and close reading of literature I have come to the conclusion that such a dircction of development is not optimum jill' Ilimachal Pradesh. In the mountainous conditions ofthis state. it is the .:Ipis cerana that is Ihe best adjusted species. In my opinion cultivation of the Indian bee (Apis cl!rono) is one of Ihe mo si traditional extra occupations of the people of Himachal Pradesh. Thcrcl(lrc along the introduction of modern beehives in this area traditional constructions arc manuj~lCtured. hives among lhe local people is underprivileged. apiculture apprenticeship, etc .. are not e1Tective areas. Hence distribution The apicultun: state agcncies. in triggering positiw changes of modern bee statc subsidies. in those tribal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e498448d2eed14217f8cd61dfe9f611.pdf d4ae558efcdd84347623898c17a4dfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource obrzędy przejścia inicjacja Aborygeni australijscy - Australia - Arnhem Land Aborygeni australijscy - mitologie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2073 Title A name given to the resource Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzedów ludu Murngin z Ziemi Arnhema / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.133-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83, 1999 JOLANTA KOWAI.SKA Instytut Archeologii i t-:!nologii PAN \\' arsza\\ a RUCHOWE DESYGNATY TRANSFORMACJI OSOBY INICJOWANEJ W CYKLU OBRZĘDÓW lUDU MURNGIN Z ZIEMI ARNHEMA Przedmiotem mego zainteresowania jest symbolika niewerbalnego przekazu zawartego w różnydl formach zachowań zrytuaiizowanych, a więc to, co o kulturze i cziowieku mówi ruch jego ciała, oraz sytuacje kulturowe, w których ów ,język" znąjduje zastosowanie (Kowalska, 1991; 1995). Do popularyzacji tych zagadnień przyczyniły sit;: zwłaszcza prace Desmonda Morrisa przybliżone szerokiej publiczności w serialu BBC Zwierzę zwane człowiekiem i w cyklu publikacji (1974, 1997a. 1997b, 1997c). Mniej znane. poza środowiskiem naukowym, są badania poświęcone komunikowaniu niewerbalnemu, prowadzone od ponad trzydziestu lat w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, jak również stanowiące przedmiot nieco później wyodrębnionych subdyscyplin antropologii - antropologii tańca i ciała. Nie miejsce tu na ich szersze omówienie, zainteresowanych odsyłam do informacji zawartych w moich wcześniejszych pracach (Kowalska, ł 995, s. 26-36; 1999). W pierwszej z nich, poświęconej całościom ruchowo-symbolicznym w mitach i obrzędach, wykorzystałam m. in. unikatowe materiały W. Lloyda Warbera (1937) dotyczące ludu Murngin z Ziemi Arnhema. Podstawą wierzeń Murngin jest mit sióstr Wawilak. , ajważniejszymi są obrzędy wywodzące się z tego mitu Djungguan, Gunabihi, LJlmark i MarindelIa służące inicjacji młodzieży męskiej i nabywaniu przez mężczyzn uprawnień do kolejnych stopni prestiżu. Współzależność mitu sióstr Wawilak i czterech związanych z nim obrzędów Warner określa mianem ,-konstelacji mitu Wawilak". Zaznacza przy tym, że treści mitu stanowią stahl wartość obecną w świadomości Mumgin w każdej sytuacji, normującą nie tylko ich obrzędy, ale i życie codzienne. We wspomnianej pracy zawarłam analizę przekładu treści mitu na język obrzędu jedynie w odniesieniu do Gunabibi. Miało to uzasadnienie; w logice prowadzonego w niej wykładu. pozostawiło jednak niedosyt towarzyszący zwykle świadomości, iż frapującą nas skoJlczoną kompozycję mieliśmy możność przedstawić jedynie we fragmencie. W obecnym artykule zostaną uwzględnione wszystkie elementy ..konstelacji". Historia sióstr Wawilak Mit sióstr Wawilak składa się z trzech epizodów: przybycia dwóch kobiet "z głębi południa'", nieświadomej profanacji przez jedną z nich świętego rozlewiska Pytona, a w następstwie zagłady ich obu, oraz zdobycia przez ludzi se- �134 kretnej wiedzy na temat rytuałów, których celebrowanie miało zapewnić bezpieczną i sytą egzystencję. A oto treść m itu I : "Zdarzyło się to w czasie Bamun", gdy żyli tu ludzie Wongcw" a ludzie współcześni jeszcze się nie pojawili. Wszystko było odmienne (niż obecnie). Zwierzęta były jak ludzie! Dwie siostry Wawilak przybyły z daleka. Wędrowały z głębi południa nad Morze Arafura. Przybyły z krainy Kardao Kardao, która jest klanowym terytorium połowy dua4. Przybyły z ziemi ludzi Wawilak, bowiem Kardao Kardao należy do nich. Wirkul5 była brzemienna. Gungmun6 niosła swe dziecko w kołysce z łyka. Był to chłopiec. Kobiety niosły ze sobą włócznie o kamiennych grotach, puch sokoła i dziką bawełnę. Po drodze upolowały iguanę, oposa i bandicota, by mieć się czym pożywić. Zebrały także nieco dzikiego jamu. Zabijając zwierzęta nadawały im imiona, które noszą do dziś; podobnie stało się z zebranym przez nie jamem. Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, jakie mamy obecnie w kraju Murngin. Do każdego stworzenia, które zabijały, i rośliny, którą zbierały, mówiły: «W przyszłości będziesz IJwraiin\>. Kobiety rozpoczynając podróż mówiły w języku djuan, później rainbarango, djinba, wawilak, na kOllcu zaś liaaJaomir. Nadawały nazwy krainom, które przemierzały. W kraju Wawilak współżyły z mężczyzl~all1i Wongar Wawilak. Mężczyźni ci należeli do połowy dua. podobnie jak kobiety, i to, że ze sobą współżyli, było bardzo złe" (Warner, 1937, s. 250-251). Siostry zatrzymały się w swej podróży. Młodsza z nich, brzemienna, powiła dziecko. Starsza zebrała więcej żywności i wyruszyły w dalszą drogę w kierunku morza. Dopóki przemierzały terytoria Wawilak, zatrzymywały się w wielu miejscach i nadawały im nazwy. Później, gdy wyszły poza obręb ziem Wawilak, szły już bez spoczynku, aż dotarły do wodnej jamy. wielkiej Mirrirminy. w kraju klanu Liaalaomir. Znajdowała się ona u podnóża źródła głębokich podziemnych wód, w których żył Yurlunggur, wielki miedziany pytans. Starsza I Warner relacjonuje treść tego mitu obszernie i bardzo szczegółowo (1937. s. 250-259). Poniższa jego prezentacja stanowi wcrsję nic tylc skróconą. co skondcnsowaną. jednakże początkowy fragment przytaczam in extenso pragnąc przybliżyć ezytclnikowi .. klimat'· rzeczywistości. w której na krótko - tak On jak i ja - będziemy gościli. 2 SamIIn - mityczny okres. w którym wedlc wierzcll Murngin duchy totemów i przodków ludzi zamieszkiwali na ziemi (Tam:':e. s. 566). 3 Wongar - generalnie jesl to nazwa nadawana przez Murngin islolom tOlemicznym. Ludzie i zwierzęta Wongar są - odpowiednio - totemicznymi przodkami ludzi lub totemicznymi zwierzętami (Tam:':e. s. 568). 4 Polowa - grupa krewniacza. \\ której pochodzenie dzicdziezonc hylo II linii męskiej. 7.onek musiał pochodzić z drugiej polowy. Wszystkie klany dziclily się na polowy , Wirkll/- młoda kobieta. która jeszcze nic miała dzicei (Talil:':e. s. 568). 6 Gllngmlll1 - kobieta. ni"' (Tam:':e, s. 567). która ur~dzila dziecko. Na/wa la tlumaclllna AIaraiin. święty. duchowy. pcłen mocy. tabu. Nickiedy (Tam:':e. s. 567). 8 l"urlunggur - pylon-totem. Starszy brat sióstr Wawilak. \ndi i Wiclki Ojciec (Tam:':e, s. 567). 7 lcrmin jesl takic jako lcn używany Mal- dlla i viritja. ..dawczy- jcsljako syno- nim totemu Innc na/wy: Muit. (Junabibi. Bapa �135 z kobiet rozpaliła ogierl i zabrała się do przygotowania posiłku ze zgromadzonych podczas podróży produktów. Umościła też posłanie dla młodszej i jej nowonarodzonego dziecka. Rzekła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Zapamiętajmy to stwierdzenie. W czasie gdy GlIngmun krzątała się, zwierzęta i rośliny, które piekła, wyskoczyły z ognia. Picrwszy uczynił to krab, za nim poszły pozostałe. Bulwy jam li umknęły przybierając ludzką postać; podobnie iguany, jaszczurki, darpa, węże ovarku. skalny pyton, mewy, orły morskie i krokodyle. Uciekając, zwierzęta i rośliny kierowały się do jamy wodnej Mirrirminy, wskakiwały do niej, ..tego źródła Djungguan i Gunabibi", po czym pogrążały się w otchłaniach ,.niewyczerpanych :l.ródeł klanów". Starsza siostra, zbierając korę i łyko na posłanie dla młodszej, splamiła wodę źródła krwią menstruacyjną. która spłynęła do dna, gdzie żył Yurlunggur. Pyton uniósł się i węsząc za odorem krwi wysunął głowę nad powierzchnię jamy wodnej. Wypluł w powietrze wodę, którą miał w paszczy, i z wody tej powstała chmura. Yurlunggur dźwignął się, a w miarę. jak się podnosił, wzbierały wody Mirrirminy. Pyton dostrzegłszy kobiety i ich dzieci zasyczał i wezwał deszcz. Nad obozowisko sióstr Wawilak nadciągnęła chmura. Kobiety nie wiedziały, skąd się wzięła. ponieważ nie dostrzegły Pytona. Szybko wybudowały szałas, by schronić się przed deszczem. i zasnęły, ale obudziła je narastająca ulewa. Starsza siostra domyśliła się, że to Yurlunggur zbliża się, by je pożreć. Próbowała powstrzymać go uderzając w ziemię kopaczką do jamu i śpiewając: "Yur1unggurze, nie przychodź by nas pożreć. Jesteśmy dobre i czyste". Tańczyła przy tym wokół szałasu, a młodsza siostra, która pozostała ukryta w jego wnętrzu, śpiewała razcm 7. nią. Pyton wezwał wszystkie węże, te zaś przybyły i - niewidoczne dla kobiet w panujących dookoła ciemnościach - otoczyły je. Siostry Wawilak śpiewały początk.owo święte pieśni Gunabibi, później Djungguan - wszystko na próżno, deszcz padał niepowstrzymanie. Zdesperowane zaśpiewały pieśni o wielkiej świętości i mocy należące do mężczyzn, a wówczas Pyton pożarł kobiety i ich synów, po czym położył się i czekał na wschód słońca. O świcie odpełzł od źródła, uniósł się i stanął na ogonie. Gdy przyjął pozycję pionową wezbrały wody podziemne i zalały powierzchnię ziemi tak, że nie było widać najwyższych drzew ponieważ Yurlunggur w swym ogromie przewyższał je. Trwając w tej pozycji wyśpiewał pieśni należące do ceremonii MarindelIa, Djungguan, Gunabibi i Ulmark. Odbył następnie rozmowę z wężami należącymi do klanu duo. ustanawiając ich totemy i emblematy. Powiał monsun z południowego wschodu, Yurlunggur zaryczał i osunął się na ziemię całym swym ogromnym ciężarem, tworząc plac do ceremonii Djungguan. Opadły wody pokrywające ziemię. 'a Pyton leżal i rozmyślał. Był przekonany, że kobiety i dzieci uwięzione \\ jego wnc;trzu zmarły, wypluł je więc. Wąż z wyspy Wessel był bardzo wzburzony, gdy przekonał się, że Pyton pożarł swe siostry i ich potomstwo. Powiedział: "Zrobiłeś straszną rzecz". �136 Yurlunggur wrócił do swej wodnej jamy, ale głowę trzymał na powierzchni wody, by móc śledzić, co dzieje się dookoła. Z glębi źródła wypłynęła czuringa i ułożyła się przed nim. Grala sama, choć nikt jej nie dotykał. Dźwięk jej dotarł do kobiet i dzieci, lecz mimo to nadal leżały nieporuszone, dopiero ukąszenia zielonych mrówek sprawiły, że siostry poderwały się z ziemi. Pyton ujrzawszy to, i wezwawszy wszystkie węże, ogłuszył swe ofiary, po czym je pożarł i ponownie przyjął pozycję pionową. "Co zjadłeś?" - zapytał go wąż z klanu Mandelpui. "Bandicota" - sklamał Pyton. "To nie może być prawda" - zareplikował Mandelpui. -"Zjadłem dwie kobiety z połowy dua i dwóch chłopców z połowy yiritjG" - wyznał Pyton i po raz drugi osunął się na ziemię, tworząc tym razem place taneczne do ceremonii Gunabibi i Ulmark. Wpełzł następnie do źródła i powędrował podziemnymi wodami do krainy Wawilak, ponieważ chciał zanieść kobiety i dzieci w ich ojczyste strony. Na miejscu jednak wypluł jedynie kobiety; zmienił je w kamienie i pozostawił tam na wieczne czasy. Chłopców zatrzymał w swym wnętrzu, bowiem oni byli z połowy yiritja, a on z połowy dUG. Podczaś gdy opisane wydarzenia rozgrywały się w kraju Liaalaomir, dwaj mężczyźni WongGr Wawilak usłyszeli straszliwy dźwięk wężowego głosu, ujrzeli błyskawice i poczuli wilgoć deszczu. Poszli śladem kobiet, zabrało im to wiele dni i nocy, aż na koniec trafili na ślad węża. Byli pewni, że kobietom przydarzyło się coś złego. Dotarli do Mirrinniny i na jej brzegu znaleźli mnóstwo mrówek. Odkryli także ślady węża, a ponieważ w źródle woda błyszczała jak tęcza, doszli do przekonania, że tu właśnie wąż ukrył się. Weszli głębiej w zarośla i ujrzeli place do tallca, powstałe, gdy Yurlunggur dwakroć osuwał się na ziemię. Rozejrzawszy się ostrożnie, znaleźli krew kobiet i dzieci. Zebrali ją. po czym wrócili na teren placów taJka. Zbudowali tam szałas wyobrażający ogon węża, zebrali pióra sokoła, dziką bawełnę i skonstruowali czuringę. Tymczasem zapadła noc i mężczyźni udali się na spoczynek. Przyśniły się im dwie kobiety Wawilak śpiewające i tailczące, jak to czyniły, kiedy usiłowały powstrzymać Pytona. Siostry przybyły do śpiących jako duchy, nauczyły ich pieśni, tailców i sposobu celebrowania ceremonii Djungguan, Gunabibi, Ulmark i MarindelIa. Rzekły do mężczyzn: "Ofiarowujemy wam ten sen ( ... ). Nie wolno wam go zapomnieć ( ... ). Musicie talkzyć to wszystko, co widziałyśmy i nazwałyśmy w czasie podróży i co umknęło nam do źródła" (Warner, 1937, s.259). Mężczyźni wykonali po raz pierwszy wszystkie tailce i ceremonie w miejscu noclegu, po czym wrócili do swego kraju. Obrzędy konstelacji mitu Wawilak W micie zostało ludziom nakazane, by w obrzędach należących do "konstelacji mitu Wawilak" powtarzali historię wędrówki i przeżyć dwóch sióstr. Każdy z tych obrzędów, wywodząc się z mitu, odwoływał się do nieco innych jego aspektów. Djungguan, ustanowiony przez Yurlunggura jako pierwszy, był międzyklanową uroczystością, w czasie której dokonywano obrzezania starszych �137 chłopców. Gunabibi i Ulmark wyśpiewane i ukonstytuowane później niż Djungguan, były - odpowiednio - pierwszym i ostatnim etapem inicjacji. MarindelIa. stanowiący krótszą wersję Djungguan, był celebrowany jedynie wówczas, gdy zdaniem starszyzny nie można było zwlekać z obrzezaniem chłopców do nadejścia kolejnej pory suchej, zwyczajowego czasu wszelkich obrzędów z uwagi na dostatek żywności i - po wypaleniu traw - mniejszą uciążliwość podróży. Na czas trwania obrzędów przestrzell była ściśle waloryzowana. Zakładano obozowisko kobiet. w którym mogli przebywać wszyscy uczestnicy uroczystości oraz obóz mężczyzn stanowiący ekskluzywny obszar wtajemniczeń, niedostępny dla kobiet i nieinicjowanych chłopców. Pierwsze z nich kwalifikowano jako ,.z~wnętrZl1y" świat codzienności. Wedle pojęć Murngin "zewnętrzny" znaczy także 'głębszy, bardziej tajemniczy, pełniejszy', Miejsce drugie klasyfikowano jako "wewnętrzny" obszar totemu, Gwwbib/ Obrzęd ten trwał od dwóch do kilku miesięcy, ale mógł przeciągnąć się na\'et do dwóch lat. Organizował go zawsze klan Liaalaomir, czyli ten na którego ziemiach miała znajdować się mityczna siedziba Pytona. Rolę mistrza ceremonii pełnił młodszy brat wodza klanu 10, Poza fazami, które wymagały wspólnego działania, grupy kobiet i mężczyzn były odseparowane, Początek Gunabibi (akt I) wyznaczało wskazanie przez mistrza ceremonii grupy c,hłopców, którzy mieli być poddani inicjacji i przygotowanie czuring. W obozie kobiet śpiewano klanowe pieśni ganna'l i tańczono przy ich wtórze przez wiele wieczorów, do czasu aż zgromadzili się wszyscy spodziewani uczestnicy. Gdy to nastąpiło (akt ł/), na znak mistrza ceremonii, mężczyźni, kobiety i dzieci łączyli się w jedną grupę intonując pieśń gunabibi (jest to jeden z przydomków Pytona, por. przypis 8). Mężczyźni z połowy dua ukryci w pobliskich zaroślach obracali czuringi wydobywając specyficzny, basowy dźwięk identyfikowany jako głos Pytona. Uważano, że to Yurlunggur woła chłopców, którzy mają być inicjowani. Odpowiedzią były okrzyki, najpierw mężczyzny kierującego obozem, a po nim chóru kobiet. Ów szczególny duet kobiet i czuring, ilekroć występował w obrzędzie, symbolizował reakcję przestraszonych ') Na [ćmat (junabibi I.ob.: ióm::l'. W syslLmie pokrewieństwa Murngin braćmi S'l dla siebie mężczyźni będący dziećmi jedne~() malżcńst\va. synami jednego mężczyzny i dwóch różnych kobiet. mający wspólną matkę : różnych ojców. któr/.y S'\ hraćmi. hędący synami dwóch mężcl.yzn, którzy są braćmi i dwóch ,obie\. które są siostrami. należ'l do jednego klanu i tego samego plemienia. należą do bliskiego ,lanu. są członkami mniej hliskieh klanów i plemion (Tam::e, s. 60). II Totem~ ludu Murngin dzielone są na dwie klasy, wyższą i niższą. Należące do klasy wyż;Lej. bardziej ś\\ięte. okrcślane są jako ranga. należącc do kategorii niższej noszą nazwę gOrilla. \nalogicl.t1ie klasyfikowane są embkmaty, pieśni. tańce a nawet wątki mitologiczne. Pieśni talico: należące do kato:gorii garn/({ wykonywano 1"0: wspólnym obozie i mogly w tym uczestni:zyć kobiet). rodczas gd~ ranga. przynakżne ceremonialnemu obozowi m<;żczyzn, były dla nich licdozwolone (Warner. 11)37. s. 5(7). li) �138 bohaterek mitu, pragnących powstrzymać Pytona przed ich pożarciem. Kiedy "dyskurs" dobiegał kOl1ca, dwaj inni mężczyźni z polowy yirilju, zwani wężami yirilju, pełniący funkcję posłal1ców wszystkich zebranych ora7 instruktorów i strażników inicjowanych, zabierali swych podopiccznych do "wewnętrznego" obozu mężczyzn. Od tego momentu chłopców obowiązywał zakaz wszelkich kontaktów z kobietami. Rankiem mężczyźni odchodzili ze wspólnego obozowiska do miejsca, gdzie odbywały się ich ekskluzywne rytuały, podczas których chlopcy pozostawali biernymi widzami. Następował trzeci akt obrzędu, określony przez Warnera "sercem ceremonii Gunabibi'·. Składały się naIl: pieśni, tallce, w których podczas kolejnych dni wyobrażano zwierzęta, rośliny i istoty mityczne występujące w micie, ,.dialog" dźwięku czuringi i okrzyków kobiet (pozostających w swoim obozie), taniec walczących wojowników, a wreszcie pieśll, w której wyliczano nazwy zwierząt, istot mitycznych i określenie pary ludzi łączone refrenem: "samiec, sąmica, jajka". Późnym wieczorem i nocą wykonywano jeszcze taniec oposa, charakteryzujący się silnymi akcentami erotycznymi. Tę całość kinetyczno-dźwiękową powtarzano w identycznej fonnie rano i wieczorem, w ciągu kolejnych dni obrzędu. Koniec trzeciego aktu ceremonii musiał przypadać w porze nowiu księżyca. Wykonywany był wówczas taniec Muita - czyli mitycznego Pytona Y urlunggura. W przekonaniu ludu Murngin tallce tej części ceremonii stanowiły ,.relację" o podróży sióstr Wawilak na północ kraju oraz nadawaniu przez nie nazw z\vierzętom i roślinom. Mówić też miały o "winie" kobiet. które współżyjąc z mężczyznami z tej samej co one połowy i kalając święte rozlewisko Pytona spowodowały, że wszystkie istoty żyjące zyskały pleć. W akcie czwartym mężczyźni, zaopatrzywszy się w pochodnie, wyruszali tallcząc w kierunku wspólnego obozowiska. Od strony przcciwncj nadchodziły kobiety pod przewodnictwem starca i w połowie drogi zasiadały w zwartej grupie o kształcie koła, przykrywając się matami. Dwie stare kobiety krążyły wokół pozostałych, uderzając w ziemię kopaczkami do jalllu i udzielając pouczeil na temat tabu pokarmowych, a wraz z nad~jścielll mc,:żczyzn zawodząc: "Przyjdź i zatrzymaj się tam!/ Zatrzymaj się tam. Nie poteraj [nas]. / Uwolnij nas od choroby. Od choroby krwi. / Będziemy dobrze żyły. Bc,:dziemy zdrowe". Mężczyźni, wraz z którymi przybywali dwaj "węże virilju" - opiekunowie i strażnicy incjowanych - wznosiliii okrzyk (kobiety odpowiadały nail jak na dźwięk czuringi), tailczyli wokół kobiet. po czym otrzymawszy podarki, odchodzili. W tym 'przypadku interpretacja własnych działaI1 przez wykonawców była następująca. Początkowo "węże yirilja" są siostrami Wawilak, poźniej, jak wszyscy mężczyźni, symbolizują węże. Stare kobicty to dwic siostry starające się wypłoszyć Pytona. Nadejście mężczyzn i ich taniec wokół grupy kobiet wyobrażać miał przybycie węży na wezwanie Yurlunggura. W kolejnej, piątej fazie obrzędu, trwającej około miesiąca. dwie grupy posłów wyruszały kolejno z obozu mężczyzn z misją zaproszenia pozostałych �139 klanów do udziału w Gunabibi. W oczekiwaniu na powrót posłów i przybycie gości powtarzano tallcc trzeciej i czwartej części ceremonii. Tallcom trzeciej, \\ których wyobrażano zwierzęta i rośliny upolowane i zebrane przez siostry Wawilak podczas ich podróży nad Morze Arafura, towarzyszyło działanie parataneczne. Przedstawiano w nim ucieczkę zwierząt i roślin z ogniska i ich skok \\ odmęty Mirrinniny. Po nadejściu gości (akt VI), z nastaniem nowiu księżyca, na terenie obozu mężczyzn wykopywano półkolisty rów nazywany karldjur. Był on "sceną" tallca, gdzie ,.w~żc yirifja", a następnie dwaj inni mężczyźni grający role mężczyzny i kobiety, wyobrażali poszukiwanie się i zespolenie pa/1nerów. Przyłączali si\ do nich zaproszeni na Gunabibi goście, ta/lczący jednak nie w obrębie, lecz wokół rowu. Pojawienie się solisty - "błękitnej jaszczurki", który wpełzał do karldjur, kOllczylo tę część ceremonii. Murngin asocjowali opisane działania z mitycznym epizodem snu sióstr Wawilak, zanim zostały pożarte przez Pytona. W tym samym czasie (akt VII) mężczyźni z połowy yiri~ja, w miejscu wydzielonym na terenie obozu "wewnętrznego" wykonywali yermerlindi. Były to pale długości czterech i pół metra, pokryte korą oraz ornamentem z krwi ludzkiej i ptasiego puchu lub dzikiej bawełny. Uważano je za inkarnacje Pytona. \1ówiono: ,,0, tak! To prawdziwi WOlIgar". Późnym wieczorem inicjowanych sytuowano w miejscu znajdującym się wewnątrz luku, jaki tworzył karldjur. "Węże yiritjo" i przywódcy połowy dua ..namaszczali'· swym potem powieki inicjowanych. Następował po tym taniec pary treTnisi i na plac wkraczała duża grupa mężczyzn wyobrażających oposy. Tal1czyli oni poruszając się wokół karldjur, zasypując go częściowo, a następnie wzdłuż prostopadle dOll położonego rowu. Za "oposami" podążali dwaj tancerze wyobrażający siostry Wawilak, zaś jako ostatnia pojawiała się "błękitna jaszczurka", która ponownie wpc/zała do kart((jur. Mistrz ceremonii wznosił o"rzyk: "Gunabibi, Gunabibi!" po czym rów był niemal całkowicie zasypywany. Intonowano pieśll verlllerfilldi i rozpalano ogier't. Mistrz ceremonii z połowy dlla wzywał inicjowanych polecając im: "Patrzcie! Baczcie, co widzicie! Bapa Indi (jeden z przydomków Pytona, por. przypis 7) wynurza się z wody". Wnoszono ycrlller!im/i, inicjowani zaś byli pouczani przez starego mężczyznę, że są to prawdziwc pytony, ponieważ jest w nich duch Muit i są bardzo groźne. Zal\azywano inicjowanym zdradzenia czegokolwiek z tego, co widzieli, kobietom i chłopcom przed inicjacją. Następowało działanie zrytual izowane polegające na kilkakrotnym wznoszeniu do pozycji pionowej i upadkach wyobrażeJ't Pytona. Powtarzano je do momentu, gdy ze szczytów pali została zerwana dekoracja z piór. Wówczas verJIli:rfilldi uk/adana w kartdjur, mężczyźni zaś malowali swe ciała krwią i tłuszczem kangura. Kolejny akt Gunabibi (VIII) stanowiła ceremonialna wymiana kobiet, która \\ praktyce była wymianą partnerów, ponieważ prawo wyboru mieli przedsta\\iciele obu pici. Odbywała się ona nocą, a miejscem akcji było w tym przypad"u wspólne "zewnętrzne" obozowisko. Wymianę poprzedzał taniec kobiet wykon)\\any przed grupą siedzących w półkolu mężczyzn. W myśl wierzeJ't Murngin �140 udział w tym rytuale był obowiązkowy dla wszystkich uczestników ceremonii, pod groźbą choroby współmałżonka i własnej. Uważano go za formę oczyszczenia, powiadano: "To oczyszcza wszystkich. To sprawia, że ciała wszystkich będą dobre [tj. zdrowe] do następnej pory suchej". Kolejnego ranka (akt IX), w połowie drogi pomiędzy obozami, wznoszono konstrukcję składającą się z dwóch rozwidlonych gałęzi wbitych pionowo w ziemię, na których umieszczano trzecią, obwieszoną sięgającymi ziemi, drobniejszymi gałązkami. W rozwidleniu pionowych gałęzi siadali dwaj "węże yiritja". Od świtu rozpoczynał się "dyskurs" pomiędzy czuringami a kobietami. Celebranci przyprowadzali inicjowanych do szałasi!, po czym ustawiali ich w szeregu, nakazując chwycić rękami poprzeczną gałąź. Kilku starszych mężczyzn udawało się do głównego obozowiska, by przyprowadzić kobiety i dzieci w nowe miejsce ceremonii. Jak w akcie IV, tak i tu. dwie niewiasty w podeszłym wieku podczas całej drogi uderzały kopaczkami jamu o ziemię i wykrzykiwały tekst-zaklęcie skierowany do Yurlunggura. Kiedy zgromadzili się wszyscy uczestnicy tej fazy ceremonii. mężczyźni. poruszając się w szeregu, wykonywali taniec wokół ini~jowanych chłopców, ich opiekunów oraz kobiet i dzieci, po czym z powrotem rozdzielano się, jednakże mężczyźni nie 'wracali do swego obozu, tylko pozostawali "na granicy". Zasiadali w linii równoległej do dłuższego boku szałasu. inicjowanych umieszczając za sobą, wyciągali do przodu lewe ręce, a chłopcy przepełzali pod nimi. po czym otrzymywali od jednego z "węży yiritja" nieco pożywienia; zwykle był to orzech kokosowy. Nocą powtarzano "duet" kobiet i czuring. Wódz gromadził wówczas inicjowanych na skraju męskiego obozowiska i powtarzany był taniec mężczyzn wokół chłopców. Następnie mężczyźni i ich podopieczni wkraczali razem, tańcząc w szeregu, na teren obozu mężczyzn, czyli "wewnętrzny" obszar totemu. Interpretacja tej części ceremonii przez jej uczestników przedstawia się następująco. Mężczyźni tańczący wokół inicjowanych, "węży yiritja", kobiet i dzieci, jak w akcie łV wyobrażali węże zgromadzone wokół szałasu sióstr Wawilak, na wezwanie Yurlunggura. Dokonywany po ich tańcu podział grupyna oddalające się do głównego obozu kobiety i pozostających na miejscu mężczyzn, symbolizować miał zróżnicowanie istot na ludzi stanowiących pożywienie węży i węże. Działanie polegające na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi lewymi rękami mężczyzn stanowiło przetworzenie końcowego epizodu mitu, gdzie powiedziane jest, że Yurlunggur zatrzymał w swym wnętrzu synów sióstr Wawilak. W Gunabibi inicjowani zyskiwali status siostrzeńcó\\ Pytona bowiem: "Są oni młodymi wężami biorącymi swe życie z wielkiego". Ceremonię kOllczyły zabiegi puryfikacyjne (akt X). polegające na co najmniej dwukrotnym malowaniu ciał jej uczestników czerwoną ochrą i tłuszczem kangura oraz okadzaniu. Ze szczególną starannością stosowano je wobec osób. które brały udział w Gunabibi po raz pierwszy. Oczyszczenie uważano za zabieg konieczny, gwarantujący zachowanie zdrowia i uniknięcie zranienia przez któreś ze zwierząt występujących w ceremonii. Murngin żywili przekonanie, że: �141 "Po następnym deszczu człowiek zobaczy wiele emu, kangurów i zwierząt wszelkich gatunków. Powie: «Słowo daję, dobrze śpiewaliśmy podczas Gunabibi!»". Przyjrzyjmy się teraz kolejnej fazie transformacji "młodych węży". . p DJlmgguan Prez~ntując treści mitu sióstr Wawilak podkreśliłam zdanie wypowiedziane przez starszą z nich: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Jak pamiętamy, kobiety nie zdołały wprowadzić w życie swego zamiaru, bowiem Yurlunggur rozdzielił je z dziećmi. Zanim to jednak uczynił mityczny Pyton - brat kobiet Wawilak i wuj chłopców - ustanowił ceremonię obrzezania, stanowiącą realizację zamysłu starszej z sióstr. Akcja Djungguan nie zawiera relacji treści mitu, jak Gunabibi, ale odwołuje się do niego jako do normy. Treściami konstytutywnymi są oddzielenie kobiet od ich męskiego potomstwa i zawładnięcie przez Pytona chłopcami, którzy stąją się jego własnością. Warner wyróżniał osiem aktów ceremonii. Na wstępie (akt I) konstruowano drewniany instrument dęty, rodzaj trąby, uważany za inkarnację Pytona. Pierwszy jego dźwięk dawał sygnał rozpoczęcia obrzędu. Zazwyczaj inicjowano jednocześnie dwóch chłopców. Ojcowie dzieci proszeni o pozwolenie zwracali się do mistrza ceremonii: "Ofiaruję ci włócznię i moją opaskę z symbolem klanu, jeśli zmienisz mego synka w młodziel1ca (yaoerin)". Chłopcom mówiono: "Wielki Ojciec Wąż zwęszył twój napletek; chce go dostać". Dzieci przerażone uciekały do matek, a te płacząc i lamentując przez pewien czas nie chcialy wydać ich mężczyznom. Ostatecznie jednak chłopcy byli odbierani kobietom i wysyłani w podróż pod opieką męskich powinowatych. Przed wyruszeniem otrzymywali elementy stroju (białe opaski na ramiona i nakrycia głowy), a także byli w specjalny sposób malowani. Dotychczas chodzili nadzy, jak wszyscy nieobrzezani. Podróż trwała od miesiąca do dwóch. Przygotowywani do inicjacji odwiedzali krewnych i członków bliskich klanów, zaprasząjąc ich do wzięcia udziału w uroczystości. Pod nieobecność chłopców i ich opiekunów trwały przygotowania do uroczystości. Djungguan celebrowano w pięciu miejscach. Poza dwoma obozami: głównym i męskim, wyznaczanych we wszystkich obrzędach ludu Murngin, na terenie tego drugiego wyodrębniano także obóz starych mężczyzn usytuowany za zlokalizowanym tu domem totemu, źródło totemu i "ziemię węża do tal1ca". Obóz mężczyzn nazywano m. in. Maraiin Wongo, co można przetłumaczyć jak "miejsce święte". Nie wolno było w nim przebywać kobietom i nieinicjo\\anym chłopcom. Obóz starych mężczyzn określano jako Wongar Dal - tj . ..miejsce najświętsze". Plac do tal1ca miał ksztah trójkąta (zob. ryc. l), ziemia była tu starannie oczyszczona i pokryta liścmi. Linie A i C symbolizowały boki \\ęża i dwie połowy, na które podzielona była społeczność Murngin: duo (A) i viritja (C), punkt B symbolizował odbyt węża, D jego głowę, krąg E był siedziI: Na temat Djul1gguan zob.: {am::f'. �142 bą Y urlunggura. W głównym obozie przygotowywano plac do tańca nazywany wakinu Wonga, D tj. "obozowisko tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]". W centralnym punkcie placu wznoszono lI'orn-gai-(ja, dwa R)\:. I. I)jungguan. Plac laliea \\ oho/ie 1ll<,:.iU)'1Jl pale związane razem, symboli(Warner. 1937. s. 2(5). zujące inicjowanych. Akt drugi rozgrywał się po powrocie chłopców z podróż.y i przybyciu zaproszonych gqści. Kiedy słol1ce zbliżało się ku zachodowi, matki i pozostałe krewne inicjowanych podnosiły lament, że oto tracą na zawsze swych synów (braci. wnuków), rzeczywiście przechodzących całkowicie wc władanie mężczyzn. Po lamencie kobiety wykonywały taniec wokół warn-gai-Ija. Śpiewały: "Mężczyźni, tym taI1cem oddajemy wam nasze dzieci". Mężczyźni zaś brali na plecy chłopców, którzy przyjmowali taką pozycję, jak małe dzieci noszone przez rodziców, i oddalali się z nimi do swego obozu. W ten sam sposób neofici przebywali drogę pomiędzy "miejscem świętym" i "obozowiskiem tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]" w ciągu wszystkich następnych dni obrzędu. W obozie mężczyzn rozpalano ognisko, mężczyźni siadali w kole a chłopcy w jego wnętrzu, po czym wykonywana była sekwencja pieśni poświęconych zwierzętom totemicznym. Trzecia' część cereman i i, rozgrywająca się nocą, poświęcona była przywołaniu Yurlunggura. Dokonywali tego starzy mężczy7ni wyśpiewując jego imię i nazwę źródła totemów. Przynoszono trąbę, symbol i inkarnację Pytona, po czym dęto w nią nad chłopcami. Ci ostatni kładli się twarzą do ziemi, a starcy przykrywali im głowy kobiecymi plecionkami. Podobnc zachowanic obowiązywało młodych mężczyzn obrzezanych i oczekujących przejścia do wyższej grupy wieku i statusu. Rozniecano ogieI1 i mężczyźni wykonywali taI1cc wyobraż£~iącc zwierzęta totemiczne (akt IV). Tancerze z połowy yirilja wyobrażali szare kangury, duawallaby, a wszyscy skacząc przemieszczali się od punktu B w kierunku ogniska, wspólnie tallczyli wokół niego po czym padali na ziemię tworząc pierścieI1 ciał. Na tym kOI1czyły się działania obrzędowe rozgrywane nocą. Przez cały czas ich trwania inicjowani, wyposażeni w męskie akcesoria (koszyk i włócznię), stali na linii D symbolizującej głowę węża i wysłuchiwali objaśnier'l i instrukcj i udzielanych im przez starszych mężczyzn. Trzecia i cz\varta część Djungguan powtarzane były codziennie przez dwa tygodnie od chwili powrotu inicjowanych chłopców z drogi. Na dzień przed obrzezaniem miała miejsce ceremonia utaczania krwi (akt V). Udział w niej stanowił jedną z możliwości zdohywania przez mężczyzn wyższego statusu. Krew tę wykorzystywano później jako substancję klejącą podczas wykonywania na ciałach uczestników obrzędu ornamentów z puchu i bawełny. �143 Nocą, po ceremonii ofiarowania krwi, w męskim obozie nie wykonywano opisanych wyżej taJlców. natomiast w obozie ogólnym starsze wiekiem kobiety tallczyły wokół pali \I'arJJ-gai-tja. Przybywali mężczyźni niosący okrytych galązkami i liśćmi inicjowanych. Chłopców umieszczano u stóp pali, mężczyźni otaczali ich. wyrywali pale z ziemi, chwytali chłopców i umykali z nimi do s\·vego obozu. Następny (VI) akt rozpoczynało malowanie krwią i dekorowanie puchem i bawełną cial mężczyzn. Podobnie przygotowywani byli inicjowani, tyle że \\ ich przypadku ornament przyklejano za pomocą soku z kłączy orchidei, ponieważ uważano, 7e "krew jest dla nich za mocna". Smarowano im też powieki potem starszego mężczyzny. by "wzmocniC im oczy. Mężczyźni dzielili się na połowy dua i yiritja, po czym każda z grup wykonywała swe tallce. Chłopcy stali w zwykłym miejscu (linia D) instruowani, pouczani i dozorowani przez mężczyzn. Po ostatnich talkach. w których wyobrażano szare kangury i wallaby. chłopców umicSlczano w zaroślach pomiędzy obozami mężczyzn i kobiet. Podczas ich nieobecności przystępowano do kolejnego etapu wtąjemniczenia młodych mężczyzn obrzezanych podczas poprzedniego Djungguan. Mieli oni po raz pierwszy zobaczyć totem. Zanim to nastąpiło. wymykali się z placu tallca. ale ·starsi mężczyźni chwytali ich i sprowadzali z powrotem. Młodzieńcy stali z opuszczonymi głowami. podczas gdy usuwano gałęzie zakrywające źródło klanów (E). Wszyscy mężczyźni leżeli w jego pobliżu, na piersiach mieli wymalowane wizerunki iguany, a w poprzek ich ciał spoczywała trąba - inkarnacja Pytona. Mężczyźni po kolei czołgali się od źródła na plac tańca, podczas gdy trębacz nieprzerwanie dął w instrument. Następnie, w identyczny sposób docierali do inicjowanych młodziellców. Trąba umieszczana była u ich stóp i każdy z nich zachęcany był. by spróbował wydobyć z niej dźwięk ~ głos Pytona. Gdy dokonali tego, byli pouczani przez starszych mężczyzn, by szanowali swych ojców i matki, nigdy nie kłamali, nie uganiali się za kobietami (sic!), które do nich nie należą i nie wyjawiali żadnego z powierzonych sobie sekretów kobietom,.mężczyznom () niższej pozycji ani chłopcom. Obowiązywało ich po tym przez pewien czas powstrzymywanie się od pokarmów mięsnych i milczenie. Ostatni dziell Djungguan (akt VII) rozpoczynało malowanie grotów włóczni ludzką krwią. Nast9pnic, mlodzicl1cY, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, i dojrzali mężczyźni, krocząc razem w szeregu, udawali się do głównego obozowiska. Po drodze zabierali ze sobą chłopców ukrytych dotychczas w zaroślach, niezmicnnic niosąc ich tak, jak noszono małe dzieci. W tym czasie kobiety malO\vały sir; i ozdabiały, po czym tallczyły wokół miejsca, gdzie miało być dokonane obrzezan ie. M icjsce to musiało być pokryte trawą, by krew nie upadła na ziemi(,\ poniewa7. - jak wierzono - dziecko mogłoby wówczas zachorować. Dwaj mr;żczyźni kładli się na plecach, na nich układano chłopców tak, że każdy myżczyzna ob~jmował i unieruchamiał jednego z inicjowanych. Podczas obrzezania chłopcy krzyczeli, mężczyźni odpowiadali im wysokim trylem, który identyfikowano z głosem Pytona. Po dokonanym zabiegu mężczyźni porywali chłopców i hiegli z nimi do swego obozu. Tam opatrywano inicjowanych �144 a następnie mistrz ceremonii ścierał z ciał celebrantów ornament z krwi i puchu. Było to znakiem zakończenia Djungguan i działaniem zabezpieczającym uczestników obrzędu przed chorobą. Chłopców obowiązywał zakaz picia przez następny dzieJ1 pod rygorem wywołania powodzi, oraz ograniczenia pokarmowe do czasu "aż wyrosła świeża trawa", tj. początku pory deszczowej. W dzietl po obrzezaniu (akt VIII) inicjowani poddawani byli zabiegowi oczyszczenia, który miał czynić ich silnymi i sprawiać, by nigdy nie zaznali głodu ani pragnienia. Umieszczano ich na rusztowaniu nad ogniskami, w które wrzucano wilgotne gałęzie i pędy wodnych roślin. Jeden ze starszych mężczyzn ogrzawszy dłonie nad ogniem oczyszczał usta i pępki chłopców recytując przy tym reguły obowiązującego ich kodeksu. Następnie inicjowani otrzymywali pożywienie, po odrobinie każdego rodzaju. Nauczani byli przy tym totemicznych nazw poszczególnych roślin i zwierząt, opanowując tajny język znany jedynie mężczyznom. Na koniec zacierano ślady instalacj i na placu tallca i mężczyźni wraz z obrzezanymi chłopcami i młodziellcami, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, powracali do ogólnego obozowiska. Ci pierwsi, do momentu zagojenia się ran i odzyskania pełnej sprawności, pozostawali pod kontrolą i opieką mężczyzn. Gdy mijał stosowny, czas zdejmowano z nich strój i ozdoby przysługujące inicjowanym, które palono lub zakopywano, a przyodziewano ich w nowe, symbolizujące przynależność do wyższej grupy wieku i statusu. U/marki'" Obrzęd ten sytuował ostatecznie młodzieJ1ca w grupie mężczyzn, ale nie był obowiązkowy dla wszystkich. Możliwe było osiągnięcie pozycji właściwej dla wieku i stosownego miejsca w społeczności bez wtajemniczenia w ezoteryczne ryty U Imark. Sześć pierwszych aktów obrzędu, z dwudziestu jeden wyróżnionych przez Warnera, poświęconych było przygotowaniom. Mogły one stanowić odrębną całość celebrowaną podczas jednej pory suchej, gdy pozostałe odbywały się w następnej. Z reguły jednak wszystkie ryty Ulmark celebrowano w całości. Akcję Ulmark rozpoczynała ucieczka mężczyzn przed kobietami z miejsca granicznego do miejsca wtajemniczeJ1. Tam pozbywali się wszelkiego odzienia i strzygli włosy. Neofici nie taJ1czyli, nie wolno im też było opuścić obozu przed dopełnieniem wszystkich rytuałów wchodzących w skład obrzędu. Przestrzeń obozu była organizowana tak,jak w Djunnguan, tj. wyznaczano trójkątny plac do taJ1ca, obóz starych mężczyzn z położonym na jego terenie domem totemu oraz źródło totemu. Tym razem symbolem i inkarnacją Pytona był bęben uvar; w Gunabibi funkcje tę spełniały yermerlindi a w Djungguan trąba. W czasie wstępnych aktów obrzędu wykonywano taJ1ce wyobrażąjące istoty totemiczne. Kinetyka tańców wykonywanych na trójkątnej "ziemi węża do tal1ca" stanowiła szczególną odmianę krążenia. Tancerze przemieszczali się w nich 1.1 Na temat Ulmark zob.: tam:':e. �145 poczynając od linii () w kierunku punktu B, zawracali do linii D, tam zatrzymywali się, przez chwile dreptali i chwiali się w miejscu, po czym ponownie kierowali się do punktu B. W akcie piątym tej części obrzędu celebranci, tj. mężczyźni mający za sobą wszystkie etapy inicjacji, wykonywali taniec kamiel1ł1ego grotu, którego neofici nie mogli oglądać. Przed przystilpienicm do zasadniczcj fazy Ulmark, w męskim obozie oczyszczano powierzchnię "ziemi węża do taóca", niwelując grunt na głębokość równą grubości męskiego ramienia. Do jednego z boków trójkątnego placu prowadziła wykonana podobnie ścieżka. W ogólnym obozowisku także przygotowywano plac do tal'lca, a w czasie gdy mężczyźni byli zajęci, kobiety wykopywały wokół ich terytorium długą, wijącą się ścieżkę wyglądającą jak ślad zostawiony przez węża. Ofiarowywały następnie stroje i ozdoby mężczyznom, którzy przybywal i do ich siedziby tallcząc przy wtórze grzechotek. Wysyłano poslallców, by powiadomili bliskie klany o spodziewanych uroczystościach i zaprosili wszystkich do wzięcia w nich udziału. Po powrocie posłów i przybyciu gości miało miejsce szczególne działanie obrzędowe. Wszczynano kłótnię prowadzoną w języku będącym miejscową odmianą pidgin. Była to pora i oka:tja do zakoóczenia wszystkich sporów. Kłótnię wyciszał po pewnym czasie wy styp "klauna", zachowującego się na odwrót niż to było przyjęte. Wykonywano po tym jeden z talków wstępnej części obrzędu, podczas którego inicjowani leżeli na ziemi w dwóch szeregach. Po czterech następnych tallcach (na ogniu, jaszczurek falistych, latającego lisa i węża) mężczyźni wybiegali poza teren obozowiska i przemierzali otaczającąje ścieżkę o kształcie śladu węża. Z kolei nast<;powały tallce węży i kangurów, w czasie których inicjowanym pokazywano po raz pierwszy ,.ziemię węża do taóca" i ścieżkę wykopaną przez kobiety. Przckazywano im zarazem wiedzę na temat pewnych wątków mitu sióstr Wawilak. ZakoJlczenie lJlmark stanowiła sekwencja działaó i taóców nawiązujących do mityczncgo epizodu ucieczki z ogniska i skoku w odmęty Mirrirminy zwierząt upolowanych przez siostry Wawilak. Kobiety rozkładały ogieó na ścieżce otaczającej obóz myżczyzn po czym oddalały się do swego, by przyozdobić się i pomalować siebie i wszystko, co posiadały, czerwoną ochrą. Mężczyźni również malowali siebie i swe ruchomości a ponadto strzygli się i golili. Czynili to, by "nadać sobie nowy wygląd". Mężczyźni przekraczali pierścień płomieni, taócząc wędrowali w kierunku zbiornika wody, wspólnie z kobietami dokony\\ali rytualnej ablucji, po czym obie płci wracały do swych obozów. Tam malowano świei.e ornamenty na skórze, zakładano nowe ozdoby i stroje. Inicjowani poddawani byli jeszcze oczyszczeniu, podobnie jak chłopcy po obrzezaniu, \\ Djungguan. Mit i obrzęd Kinctyka przedstawionych wyżej obrzędów pełniła zbliżone funkcje w Gunabibi i Ulmark, gdzie ruch i taniec służyły przede wszystkim zrelacjonowaniu �146 (powtórzeniu) i skomentowaniu wydarzeń praczasu. Natomiast w Djungguan najważniejsze jest dokonanie tego, co w micie było jedynie zamysłem starszej siostry. Śledząc' przebieg Gunabibi, stajemy się - podobnie jak inicjowani - świadkami wędrówki sióstr Wawilak i nadawania przez nie nazw zwierzętom i roślinom, oddanej w tańcach aktu trzeciego ("sercu ceremonii"), a powtarzanych w akcie piątym. Potem następuje relacja o ucieczce roślin i zwierząt z ogniska w odmęty Mirrirminy, w wyniku czego przekształciły się one w totemy. Treść tę zawierają działania parataneczne pojawiające się w piątej części Gunabibi i ostatnim akcie Ulmark. W obydwu przypadkach znajduje ona wyraz w środkach nąjprostszych - biegu, ucieczce, skoku (Gunabibi), przekroczeniu pierścienia ognia płonącego na ścieżce węża i wędrówce do zbiornika wody (UImark) - stanowiących swoistą "imitację" wydarzeó czasu Bumun. Przedstawione epizody mityczne i ich kinetyczne odpowiedniki w obrzędzie zawierają żarazem przekaz o porządkującej działalności sióstr kreatorek. Przemierzyły one świat, nadając nazwy poszczególnym jego obszarom, upolowanym zwierzętom i zebranym roślinom. Nadawanie nazw, zwłaszcza imion własnych, ma znaczenie szczególne - jest pobudzaniem do życia, przekształcaniem bytu nieokreślonego w określony (van der Leeuw, 1978, s. 188-201,243-246). Porządkująca działalność sióstr Wawilak zakłócona została przez nie samepo raz pierwszy, gdy współżyły z mężczyznami W()n~ur Wawilak, należącymi do tej samej połowy co one, i ponownie w wyniku skalania wód Min'inniny krwią menstruacyjną starszej z sióstr. Zachwianie porządku "zawinione" przez kobiety znalazło wyraz w działaniach trzeciego, czwartego i szóstego aktu Gunabibi. Zgodnie z logiką mitów, w których występuje kryzys istnienia świata, destrukcja porządku nie jest trwała, ład jest przywracany, zarazem jednak rzeczywistość ulega transformacji. W micie sióstr Wawilak objawem chaosu jest ulewa, dotykająca naj boleśniej same jej sprawczynie. Rozpaczliwa próba ratunku podjęta przez siostry Wawilak przyniosła skutek odwrotny do upragnionego zagładę. Gdy bowiem zaśpiewały słowa o największej mocy, Yurlunggur pochłonął je i ich dzieci. Z chwilą, gdy się to dokonało, deszcz ustał, a kiedy o świcie Pyton dźwignął się i przyjął pozycję pionową, wezbrały wody Mirrirminy i pokryły wszystko dookoła. W tym krajobrazie - świata zatopionego wodami świętego źródła klanów (można powiedzieć: oczyszczonego) - Yurlunggur wyśpiewał pieśni należące do czterech ceremonii: Djungguan, Gunabibi, Marindelia i Ulmark. Pochłoną! kobiety, sprawczynie kryzysu, i ustanowił obrzędy przywracające ład. Wąż z wyspy Wessel ocenił jego czyn jako straszny, ponieważ Pyton i siostry Wawilak byli rodzeóstwem - należeli do tej samej połowy dua. Zdarzenia te znajdują swój obrzędowy ekwiwalent w działaniach i tallcach szóstej i siódmej części ceremonii. Na tym kOIlczy się w Gunabibi opowieść o historii kobiet przybyłych "z głębi południa", a zaczynają komentarze taneczne i rozwinięcia pewnych motywów mitologicznych, które wypełniają najważniejsze - w opinii ludu Murngin �147 - części ceremonii. To szczególne glosarium skoncentrowane jest wokół podstawowej kwestii, skutków wydarzeJ'1 czasów Bamun dla "współczesnych ludzi". Najbardziej doniosłym wśród nich było stworzenie warunków, w których możliwa stała się egzystencja ludzkiej społeczności i ustalone zostały zasady jej funkcjonowania. Pierwsza faza tych dzialaJl należa/a do sióstr. Nadając nazwy przemi~rzanym podczas wędrówki obszarom, dokonały relatywizacji przestrzeni na "swoją" i "obcą". co w obrzędzie znalazło wyraz w podziale przestrzeni na obóz ogólny (kobiet) i ceremonialny (mężczyzn). Z kolei, stworzyły biologiczne podstawy egzystencji. W micie powiedziane zostało wprost: "Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, które mamy obecnie w kraju Murngin" (Warner, 1937, s. 251). Na koniec wreszcie, ustanowiły totemy. Stały się nimi te z zebranych przez kobiety roślin i upolowanych zwierząt, które umknęły z ogniska i pogrążyły się w "źródle klanów", czyli w Mirrirminie. Podczas trwania ,.serca" ceremonii Gunabibi, jej części trzeciej, rankiem i wieczorem każdego dnia wykonywano była sekwencja tańców, w których wyobrażano wszystkie rośliny i zwierzęta uznane za totemy. Nocą natomiast wykonywano taniec oposa, zwierzęcia lubieżnego. Przedstawiona wyżej interpretacja tych tallców przez Murngin nie pozostawia wątpliwości co do ich podstawowego znaczenia i narratywnej funkcji. Wyobrażano w nich istoty totemiczne, po czym głosem czuringi odzywał się Pyton. Głos ten "przechwytywali"' i powtarzali w swej pieśni mężczyźni. Po chwili, kilku z nich wykonywało taniec przedstawiający walczących wojowników. Warner nie podaje ani miejscowych, ani własnych interpretacji tego taJlca. Przypuszczam, że w osobach jego wykonawców wyobrażano dwóch mężczyzn Wongar Wawilak, których kobiety spotkały podczas swej wędrówki, a którzy zaniepokojeni głosem Pytona i innymi niezwykłymi zjawiskami, podążyli śladem sióstr, stwierdzili ich zagładę i otrzymali od nich we śnie instrukcje dotyczące ceremonii. PieśJl następująca po tym taJlcu, wymieniająca wszystkie zwierzęta i rośliny, które stały się totemami, zamykała tę opowieść snutą w językach dźwięku i ruchu. Zawiera ona jednak także sens głębiej ukryty. Wskazówką jest w tym przypadku pozornie niespójny z resztą działań taniec oposa. Jeśli jednak skojarzymy jego erotyczną treść z mitycznym motywem przekroczenia przez siostry tabu seksualnego, tj. ich współżyciem z mężczyznami WOlIgar Wawilak z połowy dUG, którego dopuściły się w czasie podróży, przyczyny obecności taóca oposa w tej części Gunabibi, a następnie w jej akcie siódmym, stają się klarowne. Drogą prezentacj i negatywnego wzoru bowiem, ustanawiane jest tabu seksualne. Złamanie go miało natomiast swoje skutki w czasie początku i trwale odcisnęło się na życiu ludzi. W pierwszym przypadku przyniosło zakłócenie ładu świata, ale zarazem otv.-orz)'ło "drzwi" na scenę wydarzeó mitycznych przed Pytonem, który przywrócił zachwiany porządek i ustanowił obrzędy konstelacji mitu Wawilak. W tym świetle czyn sióstr okazuje się błogosławioną winą, która umożliwiła przewartościowanie, ucywilizowanie, świata, jakkolwiek same bohaterki mitu zapłaciły za to najwyższą stawkę. W życiu ludzi "wina" sióstr stała się przyczy- �148 ną dwupłciowości wszelkich istot i ich podziału na ..samce, samice i jajka". Taniec oposa, stanowiący kontrapunkt "serca ceremonii Gunabibi", byl w moim przekonaniu symbolem nieodzownego pęknięcia w spójnej strukturze świata. Warner bardzo dobitnie akcentuje koncentrację Gunabibi na istnieniu i zachowaniu gatunku. Stwierdza: ,.Można przyjąć, że konstytutywna część Gunabibi jest symbolicznym wyobrażeniem nieustannego rekreowania życia" (Warner. 1937, s. 397). Rzeczywiście, taJlce szóstej i siódmej czyści wykonywane w obrębie kartdjur, powtarzany taniec oposa, oraz następująca po nich ceremonialna wymiana partnerów, nie pozwalają wątpić o słuszności tej opinii. Ostatnim działaniem sióstr Wawilak, które doprowadziło do stworzenia warunków ludzkiej egzystencj i, było ustanowienie instytucj i in icjacj i młodzieży męskiej. Zgodnie z mitem, starsza siostra przygotowawszy posłanie dla młodej matki stwierdziła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów" (Warner, 1937, s. 252). W dalszej części historii kobiet Wawilak powiedziane jest, że wprawdzie Pyton uniemożliwił im spełnienie tego zamiaru, rozdzielając je z dziećmi, to jednak Murngin, kierując się zamiarem sióstr jako dyrektywą. dokonują tego zabiegu. Znalazł on swój rytualny wyraz w Djungguan. Druga faza porządkowania rzeczywistości należała w micie do Pytona. Po usunięciu "winnych" kryzysu kobiet i ich potomstwa spowodował on wezbranie wód Mirrirminy i wyśpiewał wszystkie pieśni należące do czterech ceremonii. a padając na ziemię utworzył place do taI1ca trzech z nich: za pierwszym razem Djungguan, a następnie Gunabibi i Ulmark. Działalność Yurlunggura prowadząca do zażegnania kryzysu istnienia, czyli pożarcie kobiet, stanowiła element przedstawionych tu wyżej motywów mitologicznych oral kinetycznych całości obrzędowych. Drugim czynem Pytona stalo się ukonstytuowanie mechanizmów obrzędowych zapewniających utrwalenie stanu ładu. W Gunabibi wyrażane to było w dzj"ałaniu zrytualizowanym wchodzącym w skład części siódmej. Składały się naIl: wniesienie wyobrażeI1 Pytona (yerl17erlinc/i) do obozowiska mężczyzn, prezentowanie ich inicjowanym chłopcom i pouczanie o zawartej w nich rzeczywistej mocy Wielkiego Ojca, a następnie seria upadków i podnoszell yerl17erlindi, prowadząca w rezultacie do zerwania z wierzchołków ozdób z piór. Ostatnim działaniem Yurlunggura w micie było określenie przezcJl swych stosunków z ludźmi. W relacji tej ukryte są korzenie niektórych reguł systemu pokrewieI1stwa Murngin. W przedstawionych danych najdobitniej zaznacza się antagonizm Pytona i kobiet, prowadzący do drastycznych form separacji tych ostatnich. W micie uśmierconych i pozostawionych na wieczne czasy "''Ii kraju Wawilak, w ceremonii odsllJ1il;tych od najważniejszych jej części pod pretekstem "winy", jakkolwiek to kobiety właśnie przekazały nwżczyznom WOl1gar Wawilak wiedzę o ceremoniach ustanowionych przez Yurlunggura. W społeczności Murngin starszy brat, a Pyton był nim dla kohiet, miał ściśle określone obowiązki i uprawnienia wobec siostry i jej potomstwa. Przede wszystkim, wyjąwszy okres dziecillstwa, obowiązywał go zakaz kontaktó",\ z siostrą. Jednak w przypadku, gdy kobieta dopuściła się zdrady małżeI1skiej. brat był tym, kto miał prawo ukarać ją chłostą lub nawet śmiercią. Zarazem był �149 on zohowi,vany do sprawowania opieki nad kohietą oraz obdarowywania jej i jej rodziny. W stosunku do synów siostry był ich potencjalnym teściem, ponie\\aż naj hardziej pożądane było małżellstwo z córką brata matki (Warner, 1937, s. 65-67, 93-96; na temat małżeństw krewniaczych tego rodzaju zob.: SzynkiewiCL, 1992, s. 21, 3 l, 34). Trzeba przyznać, że y urlunggur w pełni skorzystal ze swych hraterskich uprawniell, karząc występne siostry, ale też spełnił swe obowiązki wzgl<;dem siostrzcliców. Wyrażony w micie szczególny stosunek własności Pytona wobcc chlopców skrytych w jego wnętrzu, miał swój odpowiednik w d/iałaniu zrytualizowanym dziewiątej części Gunabibi, polegając)m na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi rękami mężczyzn. lnicjo\\ani otrzymywali następnie pokarm, a wieczorem tego samego dnia celebranci tallczyli wokół nich. po czym wszyscy razem, poruszając się w jednej linii, \\kraczal i tallC/ąc do ceremon ialncgo obozu mężczyzn. Sens tej sekwencj i kinetycznej jcst klarowny, zwłaszcza że rozgrywała się ona w finale obrzędu przejści·a. Pelzanie i wSlelkie f<.mny ruchu sygnalizujące niezdolność do korzystania ze zwykłych możliwości motorycznych (zwłaszcza spowodowane uszkodzeniem nóg) stanowić! \",.tym kontekście symbol dokonującej się transfonnacji bohatcra obrzc;du i (lub) jego rytualnych narodzin (Sachs, 1965, s. 129-130; Kowalska, 1991. s. 127-128, 141, 168). Interpretacja taka w pełni zgadza się z przedstawionymi wyżej ustaleniami na temat treści mitu, wyrażanych w tym akcie ccremonii. Z kolei taniec celebrantów wokół inicjowanych, bez wątpienia symbolizuje branie \'" posiadanie, włączanie do wspólnoty; te same treści znajdują dalej wyraz we wspólnym tallcu mężczyzn i inicjowanych chłopców, \\ kraczających razem na teren obozu Gunabibi. Przcka.,; zawal·ty w ruchu Jak przekonaliśmy się, podczas Gunabib, inicjowani byli biernymi widzami tallczonej rclaej i o wydarzcn iach czasu prapoczątku, bądź przedmiotem działall celebrantów. Zabrani z obozu kobiet do obozu mężczyzn, czyli przeniesieni \\ święty obszar totemu, pouczani, instruowani, dozorowani dopiero w ostatniej fazie wykazywali pewną aktywność. Pierwszym jej objawem było przepełzanie pod rękami mężczyzn, drugim - i linalnym - wspólny taniec z mężczyznami. Bezruch, bierność i przedmiotowość są to typowe formy zachowania ludzi oczekujących inicjacji i znajdujących się w jej fazie liminalnej. Sygnalizują oni \V ten sposób swą niedoskonałość, niezdolność do normalnej egzystencj i. Celebranci - pouczajl\cy, kierujący ich ruchami, dyrygujący nimi jak kukiełkami pracują'nad ich uczłowieczeniem, w sensie symbolicznym tworzą ich. "Tchnieniem życia" byl w Gunabibi, w moim przekonaniu, zabieg polegający na pomazaniu powick chłopców potem mężczyzn. Miał on miejsce podczas siódmego aktu obrzędu, kicdy inicjowani stykali się z yermerlindi, tj. inkarnacjami Pytona. W akcie dzicwiątym chłopcy pełzając ,,rodzili się" do nowego życia, a następnie dokumcntowali swój nowy stan i przynależność do nowej grupy, tallcząc wspólnie z mężczyznami. �150 W Djungguan zwracają naszą uwagę trzy formy zachowań inicjowanych. We wstępnej części obrzędu, po odłączeniu od kobiet udawali się oni w drogę, podczas której - jak utrzymywali starsi - zdobywali wiedzę na temat kontaktów z innymi ludźmi. Rzecz znamienna, że w obrzędach przejścia doświadczenie stające się udziałem inicjowanych bardzo często oddawane jest w symbolu drogi, wędrówki, błądzenia (por.: Rose-Evans, 1994). W Djungguan, jak i gdzie indziej, podróż była konstytutywnym elementem inicjacji; co więcej, była to podróż do innych ale bliskich klanów i do krewnych, a więc wyprowadzała inicjowanego na scenę życia wspólnoty. Po powrocie do obozowiska inicjowani przyjmowali, jak w Gunabibi, postawę bierno-przedmiotową, z ta jednak różnicą, że tym razem bardzo dobitnie zaznaczane były ich wiek i status. Kobiety mówiły o nich jako o dzicciach. a mężczyźni nosili ich na plecach jak małe dzieci - ilekroć wymagała tego dramaturgia obrzędu - pomiędzy obozami zewnętrznym i wewnętrznym. Jest to jedyna forma ruchu inicjowanych poza obrębem miejsca świętego. Tańce, śpiew i wszelkie działania obrzędowe były domeną mężczyzn, podczas gdy inicjowani stali nieporuszenie, obserwując rozgrywające się przed ich oczami wydarzenia i wysłuchując pouczeń swych opiekunów. Warner stwierdza nawet, że chłopcy obowiązani byli zachować kamienny wyraz twarzy. Biernie, choć w strachu i z płaczem, przyjmowali samo obrzezanie, po czym zabierani przez mężczyzn biegli wraz z nimi do obozu wtajemniczonych. gdzie poddawano ich rytuałowi oczyszczenia i uczono tajnego, świętego języka. Najogólniej rzecz ujmując, zachowania inicjowanych w Djungguan zamykają się w sekwencji ruch-bezruch-ruch. W czasie kolejnej pory suchej, podczas ceremonii Djungguan poświęconej następnej parze chłopców, wprowadzeni - już jako młodzi obrzezani mężczyźni - brali udział w tańcach i działaniach obrzędowych mężczyzn jako ich pełnoprawni wykonawcy. Oznacza to, że formy ruchu sprzed inicjacji zostały zastąpione przez nowe, do których mieli prawo wyłącznie wtajemniczeni. Faza pośrednia, w obrzędach przejścia określana jako liminalna, była fazą bezruchu i bierności głównych bohaterów obrzędu. Sygnałem zmiany jest zatem w Djungguan sekwencja: ruch-bezruch-ruch (inny jakościowo) oraz nabycie przez inicjowanych prawa do udziału w działaniach dojrzałych mężczyzn. Formy ruchu inicjowanych w Ulmark były jeszcze bardziej oszczędne niż w Gunabibi i Djungguan. Po ucieczce przed kobietami z miejsca "na granicy światów" i· dotarciu do męskiego obozu, zmieniali oni niejako skórę, zrzucając odzienie i ozdoby oraz strzygąc włosy i zarost. Do tego momentu wszyscy mężczyźni działali jako jednolita grupa. Później jednakże wprowadzeni zamierali w bezruchu aż do ostatnich taóców "węży" i "kangurów", podczas których oprowadzano ich i pokazywano im po raz pierwszy "ziemię węża do taóca" oraz wężową ścieżkę wokół obozowiska. Oprowadzaniu i pokazowi elementów rzeczywistości mitycznej towarzyszył przekaz wiedzy na temat odpowiednich wątków mitu - obecności i czynów Pytona na ziemi, a nie w otchłaniach podziemnych wód, które były jego żywiołem i siedzibą. �) 5) o symbolice bezruchu mówiłam wcześniej (por.: Turner, 1964). Działanie polegające na oprowadzaniu inicjowanego przez celebrantów, pojawiające się bezpośrednio po transformacji, symbolizuje wejście neofity w nową rolę. Łączą się w nim demonstrowanie nowej istoty ludzkiej pozostałym wtajemniczonym, bądź całej społeczności, i demonstrowanie inicjowanemu rzeczywistości, \\' którą wkroczył z chwilą dokonania się przemiany. Po dopełnieniu rytuału oprowadzania wszyscy mężczyźni działali ponownie jako jednolita grupa. Uosabiając zwierzęta upolowane przez siostry Wawilak podczas ich wędrówki z głębi południa, powtarzali akt ucieczki z ogniska i skoku w toń Mirrirminy, świętego rozlewiska Pytona. W micie zwierzęta i rośliny przekształciły się \\ ten sposób w totemy. W obrzędzie, mężczyźni posiadąjący prawo do powtórzenia tego epizodu z czasu Bonnm, stawali się depozytariuszami najgłębszej wiedzy ludu Murngin, a więc też - zgodnie z jego kategoriami myślenia - wiedzy najświętszej. Spróbujmy teraz zebrać wszystkie informacje na temat form ruchu inicjowanych w opisanych tu obrzędach 14, zestawiając je z odpowiednimi fazami transformacji, jaka jest udziałem chłopców, młodziellców i młodych mężczyzn. Przed transformacją: w Gunabibi występuje zwyczajny ruch inicjowanych i wędrówka ich reprezentantów; w Djungguan - w przypadku chłopców - ponownie zwyczajny ruch inicjowanych a następnie wędrówka, jaką odbywali pod opieką powinowatych, natomiast w przypadku młodzieńców udział w tańcach mężczyzn; w Ulmark - pobyt na granicy, po którym miała miejsce ucieczka przed kobietami, bieg wszystkich mężczyzn wspólnie do miejsca wtajemniczeń. W fazie transformacji w Gunabibi inicjowani chłopcy trwają w bezruchu, są bierni, poddawani działaniom celebrantów, od których pobierają nauki. Dojrzali męż.czyźni natomiast, taJlcząc snują opowieść o wydarzeniach czasu Bamun i ich skutkach. W Djungguan chłopcy, analogicznie jak w Gunabibi, zachowują bezruch, są bierni, stojąc nieruchorno i zachowując kamienny wyraz twarzy pobierają nauki, a w przypadku gdy zachodzi konieczność opuszczenia obozu mężczyzn są noszeni przez celebrantów jak dzieci. Na czas zaś, gdy ma miejsce \\tajemniczenie młodzieJlców, są wręcz usuwani z obozu mężczyzn, ale nie wracają do obozu kobiet, tylko są umieszczani poza granicami obydwu z nich. M/odzięllcY, z kolei, kiedy nadchodziła pora pierwszego ich kontaktu z totemem, uciekali z placu taJlca, byli chwytani przez mężczyzn, sprowadzani z po\\Totem, po czym stojąc nieruchomo, ze spuszczonymi głowami oczekiwałi odsłonięcia źródła klanów. Cały ciężar działaJl spoczywał w tym momencie na dojrzałych, wtajemniczonych mężczyznach. Zwróćmy jednak uwagę, że wobec kontaktu ze świętością także ich formy ruchu były odmienne niż zwykle, bowiem dystans pomiędzy źródłem klanów i placem tańca oraz wtajemniczanymi pokonywali pełzając. W Ulmark neofici, podobnie jak chłopcy w Gunabibi, oraz chłopcy i m/odziellcY w Djungguan, przyjmowali postawę bierno14 Pominęłam ostatni z nich. MarindelIa. skróconą.\\\;rsj.,: Djungguan. ponieważ - jak wyjaśniłam na wstępie - stanowi on �152 przedmiotową. Stawali się swojego rodzaju "zakładnikami" miejsca świętego, nie mogąc go opuścić do czasu dopełnienia wszystkich niczbc;dnych rytów, a zarazem nie wolno im było nie tylko brać udziału w tańcu kamiennego grotu (podobnie jak we wszystkich innych taJlcach), ani w wc;drówce mężczyzn po "ścieżce węża", ale nawet ich oglądać. Dojrzali mężczyźni natomiast, mający za sobą wszystkie etapy in icjaeji, byl i aktywnymi aktoram i tej fazy LJ Imark. Dopiero w czasie tańców węży i kangurów pokazywano inicjowanym zarówno "ziemię węża do tańca", jak i "ścieżkę węża", udzielając im zarazcm stosownej wiedzy. Podczas f~'zy, która miała miejsce po dokonaniu się transformacj i: w Gunabibi chłopcy przepełzali pod wyciągniętymi rękami siedzących w szeregu mężczyzn. W Djungguan, po obrzezaniu dokonywanym we wspólnym, "zewnętrznym" obozie, celcbranci zabierali ich i biegli z nimi do obozu mężczyzn, młodziellcy zaś wydobywszy z trąby "głos pytona" działali tu już wspólnie z mężczyznami. W Ulmark, podczas wspomnianych wyżej tallców węży i kangurów neofici byli oprowadzani i nauczani. Nowy stan inicjowanych znalazł swój kinetyczny wyraz w przypadku Gunabibi we wspólnym tallcu chłopców i mężczyzn, wkraczających razcm do zewnętrznego, ogólnego obozu. W Djungguan, obrzezani eh/opey po oczyszczeniu i opanowaniu tajnego języka, wspólnie z mężczyznami udawali się do obozu zewnętrznego, czemu towarzyszyło akcentowanie przez celebrantów prawa własności wobec swych podopiecznych. Inicjowani młodziellcy natomiast. od kOllca aktu szóstego (zadęcia w trąbę = wydobyciu ..głosu pytona"), należeli do grona mężczyzn. Podobnie rzecz miała się z neofitami w Ulmark po oczyszczeniu i ponownym - już razem z mężczyznami - ozdobicniu ciał oraz przywdzianiu strojów i ozdób. Przedstawione tu zestawienie prowadzi do zaskakująccgo wniosku. Przekolwjemy się bowiem, że w obrzędach konstelacji mitu Wawilak treść ,,transformacja inicjowanych" znalazła najpełniejszy wyraz w symbolu kinetycznym rebours - bezruchu. Inne ruchowe desygnaty tej treści to ruch per proc lira chłopców noszonych przez mężczyzn, jak ma to miejsce w Djungguan, ruch kaleki - tj. pełzanie chłopców pod rękami mężczyzn w Gunabibi oraz ruch kaleki per prOClIra - mężczyzn przemierzających w ten sposób przestrzeń pomiędzy źródłem klanów, placem tallca oraz wtajemniczanymi, a działających w tym akcie Djungguan w imicniu inicjowanych młodzicllców. a �153 BII3L10GRAFłA Benthall.l .. Polhelllus 1975 r. (red.) JIll! Hody as a Mcdillm o/Expression. at thc fnstillllc o/Conlcmporary Callois Lssays Based on a Course o/Lectllres Arls, London. Given R. 1976 (n\"iof i fad. Warszawa. ("oppel D. de (red.) 199::! {hldcrs/(fnding Nilllufs. London - Nc\\ York. Lliade M. 1997 fnicjacja, ohr::ędv, slowar::vs::enia tajemne: narod::iny mistyc::ne, Kraków. A. van Gennep 1909 f.cs Nitcs dl' f'assage. Paris. lIolm .I .. Bowkcr.l. 1994 Nilcs olthe f'assage. London. C. Laidlaw J. 1994 Thc ./reflef.ll'a/ Actions of Ritua/. A Tlleory of Ritua/ Illustrated hy Jain Rite ol' Worship. Oxford. Kowalska J. Taniec dr::ell'a :':Feia.Uniwersalia kult lirowe w tańcu. Warszawa 1991 "'010 bogów .. 1995 "'0/0 hog(ll". Nuch i l<lniec w milach i ohr::ędach. red. A. Ważniak. Warszawa. Ohr::ę(ŹI'.. 1999 Ohr::I,'LŹV pr::ej.i'cia w r::ec::ywistos'ci kOł/CUXX wiekII. Wprowad::enie ..• Etnogralia lIumprey Polska" (w druku). LaFonlai~lC J. 1985 Iniliation. Rillla/ f)ranw and Secret Know/edge across the War/d. HarmondsWOJ1h. Leeuw Ci. van der 1978 Fenomen%gia religii. Warszawa. 'vlorris D. 1974 1997a 1997b 1997c Rose-Evans Nago ma/pa. Warszawa. 1.lId::kie::00. Warszawa. I.acliowania il1/ymne. Warszawa. I.wia::ę ::wane c::fowiekiem, Warszawa. J. 1994 Passages o(tlie SOllf. RillWI Today. Shaftsbury. Sachs C. IVor!d /Iis/OJT o(the /)ance. New York. 1965 Spencer B. 1914' ,\a/ivc /i-ihes of/he Vorthern Territoly o/Allslralia, 13.. (iillcn J. I,. 191::! .Icross ./lIsll'lllia. vol. 1-2. London. Szynkicwiu S. 1992 I'okn.'wic,z,mro. S/IIdillm etnologic::ne. Warszawa. London. Spencer rurner v. W. 19M Helwir:1and ;\'ell' \\arner /31'1\\"1'1'11.' .·If)prooclies /0 7hc Uminaf Period in Rites de Passage, w: Symposiwn Ihe StllLŹvof Religion. red . .I. Helm, Seattle. L. W . 1937 ." lUack (·il·ili:::atiotl. New York - London. on �154 Jolanta Kowalska or MOTION DESIGNATIONS OF TRANSFORMATION A PERSON DURING TIlE RIlES OF PASSAGE IN THE MURNGIN PEOPLES FROM TilE ARNIIFM LAND (Summary) The anicie prc\cnts an analysis of a rite of passage of mak youth and young men from the Murngin peoples li'um the Arnhcm Land. It l(lCUSCSOil the motion designates Ill' passage lransfilrłmllions. The helieIs o:' the Mumgin peopil:s arc hased on a myth or V,lvilac sisters: the major ritcs or Ihe mylh arc Djungguan. ('unahibi. Ulmarc. and Marindelia. fn Ihe myth people arc lo Id to copy the history of liCe and .journey or two sisters coming from the "depth of the South" hy goillg through Ihe rite ofpassage Each ofthe rites ofthe myth rd<:rred 10 ils Jincrelll aspect: yel they all led to the initiation of the male youth and helped them to will subsequent levels or prestige. Ciunabibi was the lirst StagL on the lVay to initiation. During Djung.guan. an interclan ceremony. older hoys wcre cireul1lcised. while the boys circumcised a yTar hefore were lilrther initiated so as lo lina"y oblain the st,:tus or aduh males. Ulmarc ultimately p("itioned a youth in the echelon of men. yet it was not obligawry with reference to all Yo!ith. It was still possihle lo reach a s!atus appropriate to OIlC'S age an,! an appropriate position in a soeic'!\ \vilhoul being. initiated in thl' esoteric stages ofthis ritc. ,1:lrindella. a shorter vcrsinll or D.iung.l'uan. lVas obs,'ned only whenaccording lO the ellkrs· it I\;,S 1I1,advisahlc to delay th..: eer,~mOl!~ .if cireunteising bo) s liii the suhseLJu.:nt dry s('a~on. \', hich "as the cLIstomary time lilr all the rituals of the Murtlgin people lO lake place. rhe analysis nr thi, rilWlI leads to a slightly surprising .:oneilisi,)n. namcly that in the ritLlal, connected \~ith the Vavilac m) lh. its content i.e. "Iransl~'nllalion or thc initiat..:"'-· wa" best e~pressed iT' a kinetic symhol ,,'/,el'(illrs·in inertia. [n the il!l1inal philS": or each ul' these rites. all the men. lVith no cxcc'ption. lIiP! ~ull. or aSSUllle ;. passivc. (.bjeet-like attitude. and they eithn ar.: suhiect IP actiilns p•.,-fi-lille:d I': 1112" or unly nhs.:rve ihe: ;/Cliul". or in soml~ of the phasl's liii the moment or inili;lIiO!l ibe'. e,!nJh;[ eVCI; s<:e any orliJl' ;le:i(ll1s. Other motion indicators orthc SCIIl1,'contcnt cOii1p"i:i1: 'I 1lli)I.:m.:nt per p/'OCllrcJ. i. ć. boy:, carried hy men. a'. in the ease Djungguall: a lT:tlPJ,; ')III":'11<';IL i.e. Cntwilll1,' "f boys unde" lil..: :lr:1b ol' mel1. as in (iunahibi. and CI cripple nhll c rill' n I r"/' fI'·/,·I.! ,i ner!(mlled hy men \1 ho. ;Ki ill1,'on hehalf uf the youth initiated in I)jungguan. jp lhe "tin,' I;bh:')I' COler the dislance bet'.lcl'n Ih,' source of clans. the daill'lng sLJuan: and those' hei!Jl~ Inill<lII\1. The IICW statLls of the ini.ialcd youth is kinetically manircskd Ihrough joint actiolls ,)1 tile: Illlophyes and their masters. II hich tahe place: in the last phase of each of thc rites. (lI' �