4 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674dd0bc099d0f909acea77ab6ede353.pdf 23c6d79d99cb0baf635521116b37b146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kopernik, Mikołaj - rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4187 Title A name given to the resource Kopernik w ludowej rzeźbie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.29-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. J a r o s ł a w F u r g a ł a . Wierzbno, pow. Oława. Szlak Mikołaja Kopernika, t r y p t y k , drewno, 7 7 x 1 2 0 om. Aleksander J a c k o w s k i KOPERNIK W LUDOWEJ RZEŹBIE Doskonały b y ł j u ż sam p o m y s ł . P o s t a ć Kopernika, jak mało co, zdolna jest p o b u d z i ć w y o b r a ź n i ę ludowego rzeźbiarza. Polak, uczony, odkrywca praw r z ą d z ą c y c h ruchem ciał niebieskich, patriota, duchowny. Temat fascy­ nujący, a przy t y m nie obciążony jeszcze t r a d y c j ą , pozwa­ lający na swobodny t o k w ł a s n y c h myśli, fantazji. Twórca ludowy p r z e d s t a w i a j ą c j a k ą ś p o s t a ć h i s t o r y c z n ą czy legendarną u k a z y w a ł j ą w sytuacji, k t ó r a w pamięci społeczeństwa zrosła się z d a n ą p o s t a c i ą . K s i ą ż ę J ó z e f skakał do Elstery, Kościuszko przysięgał w krakowskiej sukmanie, Bolesław Ś m i a ł y wznosił sztylet, aby u d e r z y ć nim świętego S t a n i s ł a w a . Wiedzieli święci, co m a j ą czynić, jak stać, co t r z y m a ć w dłoni, b y zostać zawsze, przez każdego bezbłędnie rozpoznanymi. W społeczności opartej o p a m i ę c i o w y przekaz t r a d y c j i utrwalały się ze szczególną m o c ą schematy, klisze postaci i tych ich czynów, k t ó r e należało wiedzieć, p a m i ę t a ć . Schematyzacja s t a w a ł a się elementem społecznej pamięci, rodzajem mnemotechniki, ułatwiającej utrwalenie się pew­ nych wzorców i treści w kulturze. Kopernik nie b y ł obciążony t a k i m i schematami. N a dobrą s p r a w ę w y s t ę p o w a ć t u m o g ł y t y l k o dwa wzorce: Thorwaldsenowski i Matejkowski. Nie s t a ł y się jednak w społecznej świadomości symbolicznymi w y o b r a ż e n i a m i postaci Astronoma, a w k a ż d y m razie nie jedynymi. Warszawski pomnik Thorwaldsena b y ł zapewne zbyt „ r e p r e z e n t a c y j n y " , za m a ł o mówił o sensie kopernikow­ skiego odkrycia, nie p u n k t o w a ł w jednoznaczny sposób sytuacji czy charakteru postaci. W i e l u z rzeźbiarzy nie u m i a ł o nawet o d c z y t a ć sensu przedmiotu trzymanego w dłoni. Przyjmowano więc astrolabium za globus ziemski czy nieokreślony kulisty przedmiot. Również szukając wzoru dla twarzy Astronoma, sięgano po inne ikonogra­ ficzne przekazy, inspirując się głównie znanym portretem t o r u ń s k i m . P o z w a l a ł on na łatwiejsze zaobserwowanie cech szczególnych w kształcie twarzy, rysach, ułożeniu włosów. Ograniczony warsztat większości rzeźbiarzy zmuszał bowiem albo do zupełnej rezygnacji z p o d o b i e ń s t w a (wówczas osobę określała sytuacja, a t r y b u t y astronoma, w y r a ź n y napis), albo co miało miejsce na obecnym konkursie znacznie częściej — do takiej typizacji twarzy, k t ó r a b y się okazała czytelna dla widza. Z tego p u n k t u widzenia głowa Koper­ nika w p o m n i k u warszawskim potraktowana jest za mało charakterystycznie. Z kolei obraz M a t e j k i nie odpowiadał — j a k widać z r e z u l t a t ó w konkursu — t e m u wizerunkowi postaci Astro- 29 ��И. 2. Władysław Chajec. Kamienica G ó r n a Mikołaj Kopernik, drewno, 32,5 X 33 cm. I I . 3. L u d w i k Mikołajczyk. Tylmanowa, pow. Nowy Targ, Kopernik, drewno, 38 X 33 cm. I I . 4. Stanisław Kuliś. Borzęcin, pow. Brzesko. Kopernik, drewno, 50,5 X x 28,5 cm. I I . 5. J a r o s ł a w F u r g a ł a , Kopernik pod słońcem, drewno, wys. 77 cm. I I . 6. L u d w i k Oleksy.Zielona Góra. Kopernik. noma, k t ó r y rysował się w w y o b r a ź n i rzeźbiarzy. N a w i ą ­ zano więc do M a t e j k i t y l k o k i l k a razy, b ą d ź to kopiując jego obraz (jeśli tak wolno powiedzieć o p r y m i t y w n y c h interpretacjach), b ą d ź w y d o b y w a j ą c charakterystyczny gest Kopernika i przenosząc go w i n n ą s y t u a c j ę (St. Głowiak). Matejko odtworzył w swym p ł ó t n i e moment olśnienia, zapatrzenia w niebo. D z i w n y to obraz Matejki, jedyny, w którym tak silnie czuje się stan religijnej ekstazy, stan objawienia, niemal zwiastowania. Wyobraźnię r z e ź b i a r z y najsilniej jednak pobudził wizerunek Kopernika działającego, walczącego o swą prawdę z w a t y k a ń s k ą cenzurą, dokonującego czynnie wie­ kopomnego odkrycia: „ W s t r z y m a ł słońce, ruszył ziemię — polskie wydało go p l e m i ę " . I tak go zobaczono, i w t y m zdaniu wyczytano najważniejszą p r a w d ę o K o p e r n i k u . Był to oczywiście obraz uproszczony, ale za to niozmiernie wyrazisty, p o b u d z a j ą c y w y o b r a ź n i ę . Kopernik z ludowej legendy, z apokryficznego tekstu. Kopernik w y w y ż s z o n y , wyniesiony ponad ludzi, r z ą d z ą c y sferami niebieskimi. Bliższy świętych obcowaniu, niż sprawom ziemskim. T a k i m właśnie przedstawia go J ó z e f Kaczmarek, s a d o w i ą c w obło­ kach i o p a t r u j ą c napisem: „ B ó g stworzył świat, a Kopernik utrwalił ł a d " , ( i l . 20). Myśliciel i o b r o ń c a ojczyzny. Duchowny i uczony. Polak, k t ó r y imię swego kraju rozsławił na świecie. P o s t a ć zupełnie w y j ą t k o w a , i n t r y g u j ą c a i bliska. Realna, a d a j ą c a się wyrazić w klimacie w a l k i , legendy, niemal m i t u . Nic więc dziwnego, że konkurs ogłoszony przez Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u s p o t k a ł się z tak szerokim od­ dźwiękiem. Stał się n a p r a w d ę ogólnopolskim, dość powie­ dzieć, że wzięło w n i m udział 220 rzeźbiarzy, k t ó r z y na­ desłali 572 prace. T y l k o niewielu znanych i cenionych t w ó r c ó w nie posłało swych dzieł do Torunia. Ale, o ile wiem, nawet ci, k t ó r z y nie zechcieli wziąć u d z i a ł u w ogólno­ krajowej konfrontacji, i tak podjęli temat Kopernika. A d a m Zegadło na długo przed ogłoszeniem konkursu wy­ rzeźbił na p r z y k ł a d dwie dopełniające się kompozycje: Świat Ptolemeusza i Świat Kopernika ( i l . str. t y t . ) . Prac swych nie wysłał jednak do Torunia, nie chcąc r y z y k o w a ć swej „ m a r k i " w szrankach konkursu. Rozumiem t a k i m o t y w , nie inaczej przecież p o s t ę p u j ą pianiści, czy skrzyp­ kowie, k t ó r z y uzyskawszy już d o b r ą pozycję w świecie muzycznym, nie r y z y k u j ą u t r a t y jej przez udział w kon­ kursie, k t ó r y zawsze jest loterią. Przecież i na omawianym konkursie inne j u r y , choć równie kompetentne inaczej rozdzieliłoby w a w r z y n y . Właśnie w y j ą t k o w a rozpiętość treści w i ą ż ą c y c h się z osobą Kopernika sprawiła, że p o s t a ć jego t a k silnie po­ działała na w y o b r a ź n i ę ludowych rzeźbiarzy. B y ć m o ż e jest to w naszej historii jedyny przypadek, gdy osoba bohatera nie religijnego w y w o ł u j e t a k silne i r ó ż n e skoja­ rzenia emocjonalne. Ziemia i niebo. Demiurg i święty. N a w y s t a w ę wybrano 170 rzeźb 99 a u t o r ó w , przyznając 50 n a g r ó d i wyróżnień, na łączną s u m ę 84 tysięcy z ł o t y c h . I t u , j a k na wszystkich konkursach i wystawach rzeźby — nie ł a t w o b y ł o ustalić, co jest „ l u d o w e " , co robione „pod ludowe", co „ a m a t o r s k i e " . W k o ń c u , pomimo wstępnego p o d z i a ł u na grupy (w t y m młodzieżową do lat 20) zdecydo- 1 2 1 4 31 �¡vano p o k a z a ć wszystkie zasługujące na to prace, i słusznie, nie m o ż n a bowiem stosować dziś w rzeźbie zawężonycłi do „ l u d o w o ś c i " k r y t e r i ó w formalnych, ograniczających naturalny rozwój i potrzeby wypowiedzi ludzi, zwłaszcza m ł o d y c h . A twórców, k t ó r z y t a k j a k Suchocki, Serwik, P t a s z y ń s k a , Słomiński czy Mucha nie u m i e j ą i nie m o g ą rzeźbić inaczej niż „ l u d o w o " czy „ p r y m i t y w n i e " — jest coraz mniej. Zresztą nawet pobieżne zapoznanie się z notami kata­ logowymi pokazuje, z j a k r ó ż n o r o d n ą g r u p ą m a m y t u do czynienia. W wieku p o d e s z ł y m (ponad 65 lat) b y ł o 25 rzeźbiarzy. W wieku d o j r z a ł y m (48—64 lat) — 16, w ś r e d n i m (28—47 lat) — 40, poniżej 28 lat — 15. (Brak danych o trzech osobach). W y k s z t a ł c e n i e niepełne średnie i średnie, szkoły za­ wodowe, technika — p o d a ł o 20 osób. Podstawowe — 45 osób (przypuszczam, że liczba ta jest z a w y ż o n a ) , niepełne pod­ stawowe, t j . 1—5 klas, p o d a ł o 31 osób. Do szkoły w ogóle nie uczęszczało trzech rzeźbiarz5 . Zdecydowana większość mieszka we wsiach, osadach i m a ł y c h miasteczkach. Zawód rolnika, często p o w i ą z a n y z i n n y m (kowal, murarz, cieśla itp.) oraz zawód wiejskiej gospodyni podało 55 osób, pracownika fizycznego i robot­ n i k a — 11, rzemieślnika — 9, różne zawody — 9, bez za­ wodu — 4. R e n c i s t ó w jest w omawianej grupie co najmniej 5-ciu, uczniów 5-ciu. (Brak danych o 4 osobach). Informacje te nie są obojętne przy ocenie konkursu. T ł u m a c z ą o g r o m n ą rozpiętość wiedzy i technicznych umiejętności a u t o r ó w . Kilkanaście osób nic przecież o Koper­ n i k u nie wiedziało, natomiast i n n i (np. Kaczmarek) do­ 5 r wiedli rzetelnej znajomości jego życia i dzíeía. K o n k u r s m o ż n a więc u w a ż a ć za imprezę reprezenta­ t y w n ą dla współczesnej r z e ź b y ludowej. Identyczne za­ danie stało się t u testem, u j a w n i a j ą c y m postawy i moż­ liwości rzeźbiących. Testem na zdolność przyswajania zasobów informacji emitowanych przez prasę, radio, tele­ wizję. Testem na w y o b r a ź n i ę , u m i e j ę t n o ś ć symbolizacji i plastycznej interpretacji treści słownych, literackich. P r z y j m u j ą c za p u n k t wyjścia stosunek do tematu, m o ż n a n a d e s ł a n e prace podzielić na 7 grup. O m ó w m y je pokrótce. 1. R z e ź b y p o m i j a j ą c e r e a l i a ż y c i a i d z i a ­ ł a l n o ś c i K o p e r n i k a . D o grupy tej zaliczyć można kilkanaście prac, k t ó r y c h autorzy nie m a j ą c nic albo nie­ wiele do powiedzenia na temat, p r ó b o w a l i rozwiązać go „ u n i k o w o " , odwołując się do sytuacji właściwych każdemu człowiekowi. R z e ź b i o n o w i ę c : K o p e r n i k a jako dziecko na r ę k u m a t k i ( i l . 9), ojca K o p e r n i k a klęczącego przed figurą M a t k i Boskiej, rodzinę Kopernika. Temat ten podjął Bolesław Grabski ( i l . 8) oraz jeden z ciekawszych rzeźbiarzy ludowych — Aleksander Słomiński. T w ó r c a ten rzeźbi z reguły postacie ludzkie, p r z e w a ż n i e stojąco sztywno, niemal hieratycznie (b. rzadko siedzące na krześle), zawsze identycznie k s z t a ł t o w a n e , o charakterystycznym zgrubieniu szyi, przechodzącej w rozszerzającą się p o d s t a w ę głowy. Różnicuje on swe figury kolorem, domalowaniem (rzadziej wyrzeźbieniem) a t r y b u t ó w postaci — i co najważniejsze gestami wielkich dłoni, p r z e k a z u j ą c y c h j a k b y znak umow­ nego alfabetu. P o k a z a ł on i t y m razem charakterystyczną I I . 7. Stefan Miechówka. U s t r o ń , pow. Cieszyn. Kopernik na łożu śmierci, drewno. I I . 8. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. Bodzina Kopernika, k a m i e ń , wys. 41 cm. 32 �dla niego i minimalnie zróżnicowaną, g r u p ę figur, z k t ó r y c h każdą wyodrębniał podpis: Dziadek Kopernika, Babcia Kopernika, Kuzyn Kopernika, Brat matki, Ojciec Kopernika, Matka Kopernika, Mikołaj Kopernik, Wuj Kopernika, Sekretarz Kopernika, Biskup Kopernika. Oczywiście Słonimskiemu p o s t a ć Astronoma nie m ó w i wiele, sądzę jednak, że nawet gdyby b y ł a m u dobrze znana, nie wpłynęłoby to na formę jego r z e ź b y . W y o b r a ź n i a starego t w ó r c y p o d p o r z ą d k o w a n a jest bowiem skali jego możliwości, p o d s t a w o w e m u ^ c h e m a t o w i rzeźbionego por­ tretu, w k t ó r y m nawet nie d ą ż y on do uzyskania podo­ bieństwa rysów. Ograniczona skala wypowiedzi rzeźbiarskiej sprawia, że prace Heleny Ptaszkowskiej czy Szczepana Muchy mówią nam niewiele o K o p e r n i k u , ograniczając się t y l k o do zasygnalizowania jego postaci. (W przypadku Muchy powstały zresztą r z e ź b y o dużej koncentracji wyrazu twarzy, w bieli oczu ostro w y b i j a j ą c y c h się z ciemnego b r ą z u drewna. Rzeźby bliższe raczej k u l t o w y m , magicznym figurkom, niż wiejskim ś w i ą t k o m — i l . 21). Nieporozumieniem zabawnym jest r z e ź b a przedsta­ wiająca Kopernika przy fortepianie ( i l . 26). A u t o r o w i pomyliła się zapewne p o s t a ć Astronoma z F r y d e r y k i e m Chopinem. Nie miejmy jednak pretensji do rzeźbiarza. Zrobił to, o co go proszono. W z i ą ł udział w konkursie. Nie wiedział. T r u d n o . Nie u d a ł o się. Test o K o p e r n i k u wypadł ujemrie. I n n i , k t ó r z y znali przynajmniej wizerunek Astronoma, mogli pokusić się o mniej czy bardziej sprawny portret, co jednak wcale nie oznacza, że wniknęli w sens Kopernikowskiego odkrycia. I I . 9. Alojzy Stawowy. Bietowo, pow. Starogard G d a ń s k i . Mikołaj Kopernik jako dziecko na ręku matki, drewno, wys. 34 cm I I . 10. Jan Centkowski. Nieszawa. Kopernik, drewno, 48 cm. I I . 11. S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i . Zawidz Kościelny, pow. Sierpc Kopernik, drewno, wys. 38 cm. — • 10 u 33 �П . 12. Marian Brudek, Ostrowiec Świętokrzyski. Kopernik, drewno, 3 8 x 2 8 cm. �Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. I I . 13. Kopernik w świecie, drewno, 1 1 4 x 3 5 cm. I I . 14. Kopernik drewno, 84 x 40 cm. zatrzymuje ��И. 15. Sylwester Gawlak. Ustka, pow. Słupsk. Kopernik, drewno, wys. 30 em. I I . 16, 18, 19. Tomasz Ligas. K r o ś c i e n k o , pow. Nowy Targ. T r y p t y k : Giordano Bruno na stosie, drewno, 31x24 cm. Galileusz w więzieniu, drewno, 31x24 cm. Mikołaj Kopernik, drewno, 42,5x24,5 cm. I I . 17. Andrzej Odrobiński, Ursus, pow. P r u s z k ó w . Kopernik, drewno, 70 X 37 cm. �И. 20. Józef Kaczmarek. Chycza, pow. Włoszczowa. Najważniejsze 2. Rzeźby inspirowane życiorysem A s t r o n o m a . Do tej grupy zaliczyć m o ż n a k o m p o z y c j ę Józefa Madeja Przewodnik przeprowadza Mikołaja Kopernika przez góry powracającego ze szkół z Włoch. Praca pozornie na temat, ale jeśli s y t u u j ę j ą na pograniczu poprzedniej grupy, to ze względu na marginesowość epizodu, k t ó r y zainspirował autora. I n n i rzeźbiarze ukazywali młodocianego Kopernika p a t r z ą c e g o przez l u n e t ę na niebo, n a w i ą z y w a l i do nauk we Włoszech i Krakowie, przedstawiali zabytkowe miasta, w których żył, uczył się i pracował, Kopernika k t ó r y o t r z y m a ł w y d r u k o w a n y egzemplarz swego dzieła j u ż na śmiertel­ n y m łożu, a nawet u m a r ł e g o ( i l . 7). Do tej grupy m o ż n a też zaliczyć świadomie wzoro­ wany na gotyckich o ł t a r z a c h t r y p t y k J a r o s ł a w a F u r g a ł y (il. 1), k t ó r e g o lewa kwatera ukazuje okres uczenia się Kopernika, ś r o d k o w a — o d k r y c i e , a prawa—głoszenie i n n y m swej nauki. 3. R z e ź b y m ó w i ą c e o r ó ż n o r o d n e j dzia­ łalności Kopernika. Poza a s t r o n o m i ą wymie­ niano 4 sfery d z i a ł a n i a wielkiego Polaka. D a d z ą się one sprowadzić do czterech haseł w y w o ł a w c z y c h : lekarz, duchowny, o b r o ń c a ojczyzny, ekonomista. Najczęściej pokazywano w tej grupie Kopernika jako lekarza, z kon­ walią w d ł o n i . Raz t y l k o konwalię zastąpił bukiet ziół. Częstość w y s t ę p o w a n i a tego tematu zdaje się w y n i k a ć z ograniczonej liczby wzorów ikonograficznych populary­ zowanych przez p r a s ę , wśród k t ó r y c h w a ż n e miejsce zaj­ muje znany drzeworyt z lilią. On to właśnie stał się źródłem inspiracji zarówno dla postaci uczonego jako lekarza, j a k 38 badania Mikołaja Kopernika, r y t w drewnie, 42,5 x 61 cm też dla konwalii, k t ó r a symbolizuje m e d y c z n ą wiedzę i profesję. Temat ton w y b r a l i m . i n . Serwik, Furgała, Mucha. K o p e r n i k — duchowny, kanonik. K i l k a jest przyczyn, k t ó r e m o g ł y z a w a ż y ć na p o d j ę c i u tego tematu. Najsil­ niejszą i chyba najbardziej b e z p o ś r e d n i ą przyczyną jest w p ł y w k a z a ń i nauk kościelnych, w k t ó r y c h podkreślano stan duchowny Astronoma. D r u g ą w a ż n ą przyczyną jest u t o ż s a m i a n i e szat K o p e r n i k a na jego wizerunkach z su­ t a n n ą . Trzecim powodem mogła b y ć wspomniana już uprzednio tendencja do „ u ś w i ę c e n i a " postaci uczonego, k t ó r y zmieniał zastany p o r z ą d e k nieba, a więc strefy tra­ dycyjnego i wciąż silnie odczuwanego sacrum. Podobne powody w p ł y n ę ł y zapewne i na to, że Kopernik przedstawiany jest kilkakrotnie w czasie modlitwy, czy jako biskup. Z t e m a t y k i patriotycznej w y r ó ż n i a się rzeźba Mariana Karola L e j i Obrońca Olsztyna przed Krzyżakami (il. 22) a k c e n t u j ą c a i t ę k a r t ę w życiu Kopernika. Ponadto przedstawiano Astronoma jako i administratora d ó b r kościelnych. ekonomis 4. P o r t r e t y K o p e r n i k a . R z e ź b i a r s k i portret wiel kiego człowieka niemal zawsze ma charakter reprezenta cyjny, u p a m i ę t n i a j ą c y . S t ą d troska o godne usytuowani postaci, takie, k t ó r e b u d z i ł o b y szacunek, nawiązywało d zasług czy działalności. D o s t ę p n a ikonografia u t r w a l i ł a t r z y w zasadzie wzorce p r z e d s t a w i e ń Kopernika. Popiersie, figura siedząca, figura stojąca, a konkretnie: znany portret t o r u ń s k i , drzeworyt �więc w rajskim ogrodzie (Franciszek Świder) lub s t u d i o w a ł niebo. Ujęcia takie, w k t ó r y c h p u n k t ciężkości przesuwa się z portretu osoby na pokazanie jej w działaniu m o ż n a j u ż zaliczyć do n a s t ę p n e j grupy. 5. S c e n y p o k a z u j ą c e A s t r o n o m a w cza­ s i e b a d a ń . W tej grupie najczęściej spotykamy płasko­ rzeźby względnie r y t w desce (Kaczmarek) i plakietki ceramiczne. Autorzy starali się w nich u k a z a ć uczonego w czasie obserwacji nieba. D o najciekawszych prac tej grupy zaliczam płaskorzeźby Świdra, c e r a m i c z n ą rzeźbę W ł a d y s ł a w y Prucnal ( i l . 28), oraz barwione r y t y w desce Józefa Kaczmarka (il. 20). И. 21. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. drewno, 45 cm. Kopernik, z konwalią i wizerunek z monety 10-złotowej, pomnik Thorwaldsena, pomnik t o r u ń s k i Tiecka. Raczej nieliczne b y ł y na konkursie rzeźby p r ó b u j ą c e transponować możliwie d o k ł a d n i e wzorce portretowe, a i t a m gdzie p r ó b y takie p o d j ę t o , rezultaty nie m o g ł y b y ć dobre, choćby ze względu na możliwości warsztatowe. Ograniczenie bywa jednak b o d ź c e m do szukania innych rozwiązań, do swobodnej, twórczej interpretacji. K o l o r celnie u ż y t y ożywiał i uczytelniał rzeźbę. Portret ukonkretniano akce­ soriami mniej czy bardziej r e a l n y m i : l u n e t ą , k l e p s y d r ą , mapą orbit, astrolabium i t p . Kopernika umieszczano na katedrze, w sytuacji godnej mędrca, uczonego. T a k i j a k K o p e r n i k Tadeusza Cąkały, reprodukowany na okładce N r 2 „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z 1973 r. O potrzebie „ p o m n i k o w e g o " ujęcia postaci świadczą też projekty p o m n i k ó w Kopernika, wyrzeźbione przez Seweryńskiogo, Gozdocką czy Prucnal. Są to r z e ź b y b ą d ź inspirowano Pieckiem, b ą d ź p o d e j m u j ą c e znane schematy pomnikowe. Jest jednak pewna różnica w m y ś l e n i u . Współcześni rzeźbiarze ludowi s t a r a j ą się u c z y t e l n i ć s y t u a c j ę , wzbogacić symbolem, atrybutem. W k ł a d a j ą więc uczonemu do ręki jego dzieło „ D e revolutionibus...", model u k ł a d u słonecz­ nego czy po prostu globus (Dużyński, Głowiak, Szczepanik, Królczyk, Zwolakiewicz, Stefański, B ą k , Nowakowski i in.). Posługiwano się wzorcem p o m n i k ó w : warszawskiego i toruńskiego, ale z Thorwaldsena zachowano właściwie tylko schemat siedzącej postaci Astronoma z k u l i s t y m przyrządem w dłoni. Niekiedy schemat siedzącego Koper­ nika wpisywano w rozbudowane t ł o , Astronom r o z m y ś l a ł 6. R o l a K o p e r n i k a w d z i e j a c h . W n i e k t ó r y c h pracach K o p e r n i k przedstawiony jest przez pryzmat współ­ czesnych osiągnięć naukowych, widziany na tle historii jako jeden z t w ó r c ó w naukowego ś w i a t o p o g l ą d u . Charak­ terystycznym p r z y k ł a d e m pierwszego ujęcia jest plakietka Stefana Głowiaka, na k t ó r e j K o p e r n i k przedstawiony jest w rakiecie, pędzącej w kosmicznej przestrzeni. W płasko­ rzeźbie Franciszka Ś w i d r a K o p e r n i k znajduje się w niebie, s k ą d obserwuje Ziemię, latające rakiety i sputniki. Astronoma na tle historii wyrzeźbił Tomasz Ligas. N a d e s ł a ł on t r z y płaskorzeźby, na k t ó r y c h w i d n i e j ą : Koper­ n i k , Giordano Bruno na stosie, Galileusz w więzieniu ( i l . 16, 18, 19,). Do tej grupy zaliczam również d w u m e t r o w ą rzeźbę Teodozjusza B u t y ń c a , na której Kopernikowi towarzyszą K o n s t a n t y Ciołkowski, Gagarin i stwór pozaziemski. A u t o r dołączył do swej rzeźby p i ę k n y komentarz, k t ó r y wyjaśnia najlepiej jego z a m y s ł ( i l . 34). R z e ź b ę t ę cenię wysoko, przede wszystkim za t w ó r c z ą m y ś l autora, za jego w y ­ obraźnię. Jeśli jednak od tej strony spojrzymy na konkurs, to na pewno najciekawsze okażą się wtedy 4 d u ż y c h rozmiarów rzeźby ceramiczne Stanisława Zagajewskiego ( i l . 35, 36), w k t ó r y c h t w ó r c a s p o g l ą d a na K o p e r n i k a z perspektywy nie t y l k o ziemskiej, alo i kosmicznej, przywołując z dalekich planet gady, k t ó r e p o d a j ą c łapę w y r a ż a j ą Astronomowi wdzięczność za to, że przyznał r ó w n e prawa m i e s z k a ń c o m wszystkich planet, przedtem p o d p o r z ą d k o w a n y c h Ziemi. Bardzo interesujące — właśnie z p u n k t u widzenia twórczej inwencji, skali w y o b r a ź n i s ą r z e ź b y należące do grupy, k t ó r ą określa zdanie: 7. „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Ziemię". Siłą współczesnej rzeźby ludowej jest swoboda wyobraźni, bogactwo skojarzeń. Rzeźbiarz nie liczy się z t y m , co „ m o ż n a " , a czego „nie m o ż n a " , zawierza intuicji, nie lęka się p o d e j m o w a ć z a d a ń ponad siły, tyle, że rozwiązuje je nie­ kiedy z uroczą naiwnością. Rzadko spotykamy się w dzisiejszej twórczości z rzeźbą m o n u m e n t a l n ą , o wielkiej sile ekspresji, rzeźbą t a k dosko­ n a ł ą j a k dawna ludowa. Siłą i wdziękiem rzeźb współczesnych jest ich barwność, pomysłowość, szczerość i naiwność. Są t u dzieła znakomite o d u ż y c h walorach rzeźbiarskich (Chajca, L u r k i , Palki), ale i takie, k t ó r y c h uroda w y n i k a z bogactwa i pomysło­ wości rozwiązań, z dekoracyjności i naiwnego w d z i ę k u (zamierzonego czy nieświadomego). Nierzadko, j a k np. w rzeźbach Stanisława K o r p y ( i l . 13, 14), anegdota rzeźby wspomagana jest dowcipem, prawdziwie l u d o w y m humorem. I n t e r e s u j ą c e w rzeźbach omawianej t u grupy jest przede wszystkim samo ujęcie tematu. Punktem wyjścia jest t u literacka, poetycka metafora. R z e ź b a zaś jest jej dosłowną i n t e r p r e t a c j ą . Rzadko się zdarza, aby wielkie dokonanie, cały sens życia człowieka m o ż n a było ująć w j e d n y m zdaniu, tak 39 �oelnym i lapidarnym: „ W s t r z y m a ł Słońce, ruszył Z i e m i ę " . J u ż sama metafora wyznacza k r ą g p o s z u k i w a ń , uruchamia w y o b r a ź n i ę , podsuwa a n e g d o t ę . Z a s k a k u j ą c a jest różnorodność ujęć, dowcip i trafność plastycznych rozwiązań. Oto najprostsze — Kopernik stoi na naszym globie, wśród gwiazd, a uniesionymi do góry r ę k o m a wstrzymuje Słońce. Podobnie ujmuje temat L u d w i k Oleksy (il. 6). W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w a Chajca (il. 2), Kopernik j e d n ą r ę k ą wstrzymuje Słońce, a d r u g ą uruchamia Ziemię. B y jednak nie b y ł o wątpliwości s t r z a ł k a wskazuje nadany Ziemi ruch. W płaskorzeźbie W ł a d y s ł a w y Prucnal, Kopernik zatrzymuje Słońce w obecności mnicha, przerażonego, j a k b y m i a ł do czynienia z czarami. U Józefa L u r k i wielka Boża dłoń daje Astronomowi klucze do tajemnicy, a co ona oznacza, widać po ruchu ręki — pchającej planety w bieg dokoła Słońca. Nestor ludowych rzeźbiarzy Wincenty Krajewski z i n t e r p r e t o w a ł temat jeszcze inaczej. Kopernik t r z y m a j e d n ą dłoń na globusie, a d r u g ą , uniesioną gestem przysięgi k u niebu, poświadcza słowa widniejące na postumencie: „ J a m za­ t r z y m a ł Słońce, a puścił w bieg Z i e m i ę ! " . P o r ó w n u j ą c ujęcia tematu widać o g r o m n ą pomysłowość i różnorodność, zwłaszcza rzeźb F u r g a ł y ( i l . 1), K o r p y ( i l . 13, 14), Mikołaj­ czyka (il. 3), Adama Zegadły (str. t y t . ) , czy i n n y c h . Czasem ciekawy jest t y l k o p o m y s ł . Oto np. Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i Księżyc, k t ó r e b i e g n ą na cienkich n ó ż k a c h - p a t y c z k a c h wokół wielkiego Słońca, zakutego w d y b y . Czasem jednak m a m y do czynienia z d o j r z a ł y m dziełem, świadomie skomponowanym, w k t ó r y m p o m y s ł zrealizo­ wany jest doskonale warsztatowo, ciekawie rzeźbiarsko. Takie są właśnie t r z y efektowne płaskorzeźby Stanisława K o r p y , bogate w treści anegdotyczne, dowcipne i deko­ racyjne. Wszystkie omawiane t u prace świadczą o zdolności samodzielnego myślenia, o dużej w y o b r a ź n i . Ale akcentując wartości nowe, nie spotykano w dawnej rzeźbie ludowej, warto w s k a z a ć na wciąż silne ciśnienie tradycyjnych sche­ m a t ó w , widoczne w twórczości przede wszystkim rzeźbiarzy starszego i średniego pokolenia. Nawet p o d e j m u j ą c temat konkursu — postać Koper­ nika, o d w o ł y w a n o się do wzorów popularnych w ludowej rzeźbie sakralnej. A l o j z y Stawowy wyrzeźbił np. w kon­ wencji M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem Mikołaja Kopernika na ręku matki ( i l . 9). Można t u oczywiście powiedzieć, że niewielki m u s i a ł b y ć zasób wiedzy o Astronomie, skoro rzeźbiarz w y b r a ł temat t a k marginesowy. Istotne jest jednak, że d e c y d u j ą c się na przedstawienie niezbyt sobie znanej postaci — jako dziecka z m a t k ą -— sięgnął po t k w i ą c ą w świadomości kliszę. Jeszcze silniej w i d a ć ciśnienie dawnych wzorów sakral­ nych w rzeźbach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Kopernika siedzącego, myślącego, d u m a j ą c e g o . Jeden z uczestników konkursu z a t y t u ł o w a ł nawet s w ą p r a c ę „ K o p e r n i k zafrasowany". I I . 22. Marcin K a r o l Leja. Ł u k a w i c a , pow. Limanowa. Kopernik jako obrońca Olsztyna przed Krzyżakami, drewno, wys. 51 cm. I I . 23. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska, pow. Ł a ń c u t . Kopernik obserwujący niebo, ceramika, wys. 22,5 cm. I I . 24 Jan Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kopernik nauczający w Rzymie, drewno, wys. 67 cm. I I . 25. Stefan Głowiak. Pogwizdów, pow. Ł a ń c u t . Kopernik, ceramika, wys. 52 cm. I I . 26. Tadeusz Borkowski. Wiechlice, pow. Szprotawa. Kopernik przy fortepianie, drewno, wys. 29 cm. �Чц 'IZ ��II. 30. Janina Gozdecka. O d r o w ą ż , pow. K o ń s k i e . Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 31. Stanisław Seweryński. Odrowąż, pow. K o ń s k i e , Pomnik Kopernika, ceramika wys. 39 cm. I I . 32. W ł a d y s ł a w a Prucnal. Medynia Głogowska. Kopernik, ceramika 2 6 x 1 9 cm. Widać więc, że Frasobliwy dopełnił t u schemat przejęty z warszawskiego pomnika Thorwaldsena. W i d a ć to naj­ lepiej w doskonałej rzeźbie S t a n i s ł a w a D u ż y ń s k i e g o ( i l . 11). Schemat Frasobliwego w y s t ę p u j e również w rozbudowanej kompozycji Andrzeja Odrobińskiego, jednej z piękniejszych na wystawie ( i l . 17). Kopernik siedzi t u w pozie Frasobli­ wego na fotelu, a wokół niego roztacza się p r z e s t r z e ń kos­ miczna. Oczywiście to posadzenie Astronoma w fotelu, podobnie jak w znakomitej rzeźbie Sylwestra Gawlaka (il. 15), podyktowano zostało d ą ż e n i e m do bardziej repre­ zentacyjnego ujęcia postaci Kopernika, nie zmienia to jednak faktu, że mniej czy bardziej świadomie, sięgnięto do wzorca Frasobliwego. Cykl Frasobliwych na kopernikowskim konkursie świadczy jednak nie t y l k o o żywej pamięci ikonograficznych schematów, ale i o ich formalizowaniu się, zeświecczaniu. Kto bowiem z dawnych t w ó r c ó w ludowych, rzeźbiących Frasobliwego jako wizerunek Boga, z d o b y ł b y się na to, aby ten wzór ikonograficzny zastosować do postaci czło­ wieka, nawet wybitnego ? Z drugiej strony widzę jednak w t a k i m „ ś w i ą t k o w y m " ujęciu Kopernika t e n d e n c j ę do sakralizacji narodowych bohaterów, a zwłaszcza Kopernika. Oglądając na konkursie różne ujęcia jego postaci odnosimy wrażenie, że t r a k t o w a n y jest często w klimacie legend o ś w i ę t y c h . Uwznioślenie postaci i jej symbolizacja n a s t ą p i ł y więc przez jej „uświę­ cenie", wpisanie w religijne schematy M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem, Frasobliwego, św. Antoniego (np. i l . 10), a może nawet „ M a t k i Boskiej Niepokalanego P o c z ę c i a " . Z k r ę g u reminiscencji biblijnych wywodzi się Dysputa z uczonymi 43 �I I . 33. W a c ł a w Rudnicki. Lendo Ruskie, pow. R y k i . Mikołaj Czesława Czekalika i Kopernik nauczający w Rzymie Jana Krajewskiego. Obok dążenia do sakralizacji w i d a ć w przytoczonych p r z y k ł a d a c h po prostu nawarstwianie się na siebie r ó ż n y c h wzorów. T a k np. w rzeźbach Kopernika jako lekarza, spotykamy się z pierwszym wzorem — drzeworytem przed­ s t a w i a j ą c y m Uczonego z konwalią, k t ó r y to wzór n a k ł a d a się na kliszę ś w . Antoniego, wcześniej istniejącą w pamięci rzeźbiarza. Nie wzory jednak, ale ich interpretacja stanowi o war­ tości wystawy, o jej a t r a k c y j n o ś c i dla widza. N a tle sztuki, oficjalnej, rzeźba ludowa w y r ó ż n i a się odrębnością, świe­ żością ujęcia tematu, barwnością, walorami dekoracyjnymi, naiwnym wdziękiem. Nieporozumieniem b y ł o b y oczywiście ocenianie jej w e d ł u g k r y t e r i ó w stosowanych do rzeźby Kopernik, drewno, wys. 36, cm. profesjonalnej, trudno j ą nawet p o r ó w n y w a ć z dawną, t r a d y c y j n ą , k u l t o w ą r z e ź b ą l u d o w ą . Jest po prostu inna, t a k j a k inne są dziś w a r u n k i i potrzeby kulturowe, tak jak inna jest dziś wieś i jej psychika. Rzecz t y l k o w t y m , a b y obserwując ogromny wzrost liczby rzeźbiących, u m i e ć oddzielić ziarna od plew. Koniun­ k t u r a grozi komercjalizacją, o b n i ż a n i e m wartości rzeczy­ wistych. Ale k o n i u n k t u r a stanowi bodziec aktywizujący twórczo setki ludzi. N i e k t ó r z y o k a z u j ą się uzdolnieni ponad p r z e c i ę t n ą m i a r ę . K o n k u r s y i wystawy, zwłaszcza tak m ą d r z e p o m y ś l a n e i sprawnie zorganizowane, jak t u oma­ wiany, s t a n o w i ą najlepszy przegląd istniejącej w rzeźbie sytuacji, w y z n a c z a j ą rzeczywistą hierarchię wartości. Dla­ tego są t a k w a ż n e . PRZYPISY 1 Inicjatorem i d o s k o n a ł y m organizatorem konkursu szat, W . Skiżyński, A . Słomiński, St. Suchocki, Fr. Świder, St. Wierzbicki, St. Ż y r e k . oraz wystawy b y ł mgr Aleksander Błachowski, d y r e k t o r J e d y n y m argumentem takiego wyodrębnienia byl Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Z okazji w y s t a w y fakt n a u k i w szkole, a więc większego oddziaływania śro­ wydano katalog p t . „Mikołaj K o p e r n i k w rzeźbie ludowej'', dowiska, profesora. Jest t o jednak t y l k o bardziej uchwytne Muzeum Etnograficzne, T o r u ń 1973. W s t ę p A . Błachowski, niż w innych przypadkach, a wcale nie decydujące. Absur­ liczne ilustracje, n o t y o autorach. W s p ó ł o r g a n i z a t o r a m i dalne natomiast wydaje m i się stawianie bariery wieku konkursu b y l i : Departament P l a s t y k i M i n . K u l t u r y i Sztuki, i t o aż 20 lat. Co najmniej od 16— 17 roku młody człowiek W y d z i a ł K u l t u r y Prezydium Wojewódzkiej Rady Naro­ osiąga j u ż pełnię swej intelektualnej sprawności, wielu dowej w Bydgoszczy, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo żeni się, pracuje, lada chwila — a uzyskają pełnię praw K u l t u r a l n e oraz Cepelia. wyborczych. Historia zna wiele p r z y k ł a d ó w dojrzałości W a r t o t u d o d a ć , że na konkursie ocenia się dzieło twórczej ujawniającej się znacznie wcześniej. „Młodych" a nie rzeźbiarza. Co w i ę c e j — w ocenie zwraca się u w a g ę w y o d r ę b n i o n o 16, ale przyznano i m aż 5 wyróżnień, co | na ciekawe i oryginalne potraktowanie tematu. Zapewne świadczy o pozytywnej ocenie tej grupy. z tego powodu w hierarchii n a g r ó d t a k nisko znalazły się znakomite rzeźby Szczepana Muchy czy w ogóle nie w y ­ 5 J u r y ( k t ó r e m u przewodniczył niżej podpisany) wy­ różniono Sylwestra Gawlaka. odrębniło 121 rzeźb 55 a m a t o r ó w , wyraźnie odbiegających sposobem m y ś l e n i a plastycznego od schematu (stylu?) I nagrody o t r z y m a l i : St. D u ż y ń s k i , J . Gozdecka, ludowego, czy ściślej m ó w i ą c — przyjętego obecnie za St. K o r p a , J . Krajewski, St. Zagajewski. I I nagrody: t y p o w y dla współczesnej r z e ź b y zwanej ludową. W tej T . Butyniec, J . Centkowski, J . F u r g a ł a , J . Kaczmarek, Zagajewskiego W . Krajewski, W ł . Prucnal, St. Seweryński, R . Sęk. I I I : grupie znalazły się m . i n . kompozycje (il. 35, 36) i B u t y ń c a ( i l . 34). T . Cąkała, J . Czerwińska, St. Głowiak, B . Grabski, E . Ra4 : 2 3 44 �Na zakończenie c h c i a ł b y m p r z y t o c z y ć wypowiedzi d w ó c h rzeźbiarzy, k t ó r y c h komentarze do n a d e s ł a n y c h w y r a ż a j ą w s p o s ó b szczególnie i n t e r e s u j ą c y ich i n d y w i d u a l n ą i n t e r p r e t a c j ę t e m a t u . prac Teodozjusz Butyniec Kiedy zobaczyłem dwumetrowy kloc z odstającą nieco spróchniałą odnogą urwaną pociskiem pewnie w ostatnią wojnę, zacząłem się przymierzać z wyimaginowaną postacią mego Kopernika. Kloc był już odpiłowany od pnia i wierzchołka. Postawi­ łem go pod rozłożystym świerkiem, który wcale znośnie chronił od deszczu. Dopóki było ciepło, przychodziłem tu łatem po pracy i starałem się odciąć to co mi do ujrzenia postaci prze­ szkadzało. Dopiero zimą w ciepłym Karołińskim pomieszczeniu przekonałem się, że mój samotny Kopernik nie przynosi mi spodziewanego zadowolenia. Ten wysoki urzędnik Kościelnego imperium Rzymskiego, bez teleskopu w zimnej kamiennej baszcie musi mieć kogoś do towarzystwa. Kiedy już miałem wyciągniętą rękę astronoma trzymającą w garści słoneczne promienie, który odczuł radość ciepła w postaci złotych promieni na głowie i łeżącego na ramieniu baranka, zrozumiałem, że miał i lęk przed czymś z zaświatów, niepokój przed wszędobylską inkwizycją, własnym, światopoglądem, że słońce nie jest tylko ognistą kulą — że ta ręka musi dotknąć postaci „nietutejszej". Które i my rze­ mieślnicy astronomów depczących po srebrnym globie, czasem staramy się sobie je wyobrazić. Skoro patrzymy na tego zuchwalca Kopernika co przed 500 laty poprzestawiał mebłe w niebiosach, nie mogłem sobie odmówić satysfakcji wyrzeźbienia podobizny Ciołkowskiego właśnie na tym na wpół spróchniałym kikucie co pozostał po hitlerowskim pocisku, być może „ryczącej krowie" (moź­ dzierzowej rakiecie). A jeżeli pierwszy pionier rakiet ba­ listycznych na których wznosimy się między planety to i postać astronauty. To mnie zadowoliło. Kopernik dokonując odkrycia mial trudności. Starałem się je pokazać na wysiłku; stojąc na palcach jednej nogi, drugą popycha kolanem ziemię, zaś drugą ręką księżyc. P.S. Niedostatkiem jest to, że nie zdążyłem wyżłobić reszty drewna, która tkwi w postaci słupa, który Kopernik niby obejmuje, no i to że rzeźba nie obraca się, co było iv założeniu. Chyba dokonam tej korekty. I I . 34. Teodozjusz Butyniec, O t r ę b u s y , pow. P r u s z k ó w Mikołaj Kopernik, drewno, wys. 2 m . 45 �Stanisław Zagajewski SKARBIEC MIKOŁAJA KOPERNIKA — LUB WRÓBEL ŚPIEWAJĄCY Chciałem wyrazić to, że ten skarb największy, który Mikołaj Kopernik odkrył, żeby gdzieś schować i ten ptak śpiewający wyśpiewuje tą radość z wielkiego odkrycia i ogłasza całemu światu. Cała forma jest jakby ra­ tuszem na szczycie którego stoi ptak. W ogonie ptaka jest drugi ptaszek, którego się wyjmuje i można zaglądać do skarbu. KOPERNIK NA KSIĘŻYCU I GADY I LUDZIE PRZEDPOTOPOWI Kopernik miał księgę i zapisywał swoje odkrycie i w tym czasie gady przedpotopowe na księżycu zajrzały w jego książkę i jakby zrozumiały sens tego odkrycia i podały łapę Kopernikowi a drugą położyły na księdze i były zadowolone, że zgadły myśl człowieka i teraz mogą sobie podać ręce i rzeźba jest na planetach. ŁAJKA 1 BI EŁK A NA KSIĘŻYCU Jest z tyłu Kopernik na księżycu jak stawia slup graniczny, gady cieszą się, że człowiek się zjawił i Ame­ rykanie i Rosjanie podają sobie ręce. A Łajka i Biełka utorowały człowiekowi drogę na księżyc. Tot.: A. Grodzicki — il. 10, 33, 34; Jan Świderski — il. 1-9, 11-32, 35, 38. St. Zagajewski. Włocławek. I I . 35. Skarbiec Kopernika, wys. 69 cm. I I . 36. Kopernik na księżycu, wys. 73 cm. Ceramika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccbec2036551964971a2cfde3b57dfcc.pdf 1319be452959a3828cb459fe72acc888 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Afryka - sztuka malarstwo nieprofesjonalne Afryka - malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4186 Title A name given to the resource Malowidła współczesnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.3-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Я If? «Г* INTERNATIONAL. 4» ш\ •iRBEH STÜDIO. I I . 1. Salon fryzjerski. Zaria (Nigeria). Jacek Olędzki MALOWIDŁA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI Chciałbym p r z e d s t a w i ć garść w r a ż a ń zgromadzo nych w czasie p o d r ó ż y do 13 krajów a f r y k a ń s k i c h . Był to m ó j pierwszy k o n t a k t z wielkim kontynentem. 300-dniowa lekcja, najczęściej pod g o ł y m niebem (ani jednego noclegu w hotelu), zdecydowanie o charakterze biwakowym. Sprzyjało to k o n t a k t o m z przedmiotem po­ szukiwań, ale t e ż ograniczało szanse dociekliwszego po­ znania wciąż nowych z a g a d n i e ń , jakie w y ł a n i a ł y się za k a ż d ą setką przebytych k i l o m e t r ó w . Cała zaś trasa liczyła ich blisko 30 000'. Czego p o s z u k i w a ł e m ? W zasadzie z a r ó w n o t y t u ł , jak i zamieszczone t u zdjęcia, o d p o w i a d a j ą na to pytanie. Chciałbym jednak odpowiedzieć na nie ściślej. Przedtem konieczna jest k r ó t k a informacja. W literaturze poświęconej sztuce plemiennej Afryki malarstwo na tle innych rodzajów twórczości artystycznej przede wszystkim rzeźbiarskiej, nie m ó w i ą c j u ż o muzycz nej i tanecznej, przedstawia się zdecydowanie najskromniej Pomijam t u r y t y i prehistoryczne malarstwo naskalne które stanowi o d r ę b n y rozdział w dziejach sztuki a f r y k a ń skiej. Czy jest to jednak obraz prawdziwy? F a k t e m jest że w plastycznej twórczości plemiennej, jaka rozwijała się na obszarach A f r y k i do ostatnich dziesiątków lat X I X w dominowała zdecydowanie rzeźba. Jest ona bez w ą t p i e n i a dla tego k o n t y n e n t u zjawiskiem niesłychanie charaktery stycznym. Przypomina to nieraz sytuacje znane z Europy szczególnie z Polski, L i t w y lub Słowacji, kiedy stwierdzamy w jakiejś grupie terytorialnej n i e z w y k ł y wprost rozwój r z e ź b i a r s t w a (np. figuralnej rzeźby religijnej) przy swoistych niedostatkach wypowiedzi malarskiej, występującej w tak skromnych rozmiarach, j a k malatury garncarzy i stolarzy lub pisankarstwo. Ale w opracowaniach sztuki A f r y k i podobne niesamoistne formy wypowiedzi malarskiej są z reguły pomijane. Gdyby zaś je uwzględnić, okazałoby się, że malarstwo wcale nie jest nieobecne w tej sztuce. Zresztą doskonale znane są fakty wspaniałego rozkwitu sztuki malarskiej w Sudanie i E t i o p i i . To prawda, że jest to sztuka innej zasadniczo tradycji kulturowej, bo nawią­ zującej do bardzo wczesnego chrystianizmu i t y c h syste­ mowych u k ł a d ó w kulturowych, k t ó r e bliższe są feudalnym u k ł a d o m europejskim i bliskoazjatyckim aniżeli afrykań­ skim. Zdecydowanie jednak afrykański rodowód ma t a sztuka, a w niej również malarstwo, k t ó r e rozwijało się w okresie od X V I do X I X w . na obszarze „ f e u d a l n y c h " p a ń s t w i miast w zachodniej Afryce (Nigeria, Mali i in.). Chodzi t u przede wszystkim o malatury ścienne pałaców i d o m ó w . Jest to j e d n a k ż e — j a k powiedzieliśmy — sztuka „ f e u d a l n a " , dodajmy jeszcze — miejska. Nie m o ż n a też jej wywodzić od społeczności plemiennych — pasterzy, rol­ n i k ó w (kopieniaczy) czy t e ż l u d ó w zbieracko-łowieckich. W r ó ć m y więc do postawionego na wstępie pytania. Czy tradycyjne społeczeństwa plemienne A f r y k i legity­ m u j ą się w zakresie sztuk plastycznych dokonaniami kompletnymi, w k t ó r y c h harmonijnie związane są działania podstawowe — rzeźbiarskie, malarskie i t z w . rzemiosło artystyczne — czy też t a k nie jest. Jeśli nie, to czy w naj­ nowszych czasach obserwujemy trwanie przy dawnym 3 �modelu czy „odejście" od niego. Jeśli mamy do czynienia z „odejściem", to czy m o ż n a je u z n a ć za przejaw swoistej kompensaty, względnie czegoś zasadniczo innego, przez co i w jakiej mierze uwarunkowanego. Tak w zarysach s t a r a ł b y m się określić cel poszukiwań i zarazem p o w ó d przedstawienia zgromadzonych materia­ łów w piśmie z a j m u j ą c y m się s z t u k ą l u d o w ą Polski. Twórczość środowisk wiejskich, dawnych plemiennych i środowisk o charakterze plebejskim lub proletariackim współczesnych ośrodków miejskich — rozróżnienia te nie zawsze rysują się wyraziście, ale p r z y j m i j m y je na razie. Zacznę od przedstawienia przejawów działań malarskich z j a k i m i s p o t k a ć się m o ż n a najczęściej w miastach. Szyldy. Malowidła o t y m przeznaczeniu należą do nader cha­ rakterystycznych w wielu krajach afrykańskich. Szczególnio szyldy fryzjerskie — wzorniki strzyżenia i zaplatania wło­ sów uznać należy za charakterystyczne dla A f r y k i ; w tak rozwiniętej postaci nie znane są bowiem nigdzie indziej na świecie. Szyldy te związane są ściśle z obszarami A f r y k i zwanej czarną. Pojawiają się sporadycznie w Nigrze i K e n i i , a w y s t ę p u j ą w ogromnym nasileniu na c a ł y m bodaj ob­ szarze Nigerii. Z d a r z a j ą się również w Kamerunie, Zairze i Republice Środkowoafrykańskiej. Nigeria to jeden z najbardziej zaawansowanych w roz­ woju społeczno-gospodarczym krajów A f r y k i . K r a j wybitnie m u r z y ń s k i o najciekawszej historycznie przeszłości i zarazem niezwykle burzliwie kształtującej się współczesności. W daw­ nych dzielnicach wielkich miast prastarych k u l t u r — Ife, Benin, Bida, Oszogbo, Zaria, Kano żyją zasiedziałe, mnogie zbiorowości. P r z e t r w a ł o t u wiele s k ł a d n i k ó w dawnego obyczaju miejskiego, a jednocześnie n a w a r s t w i ł y się żywio­ łowo w stopniu n a j w y ż s z y m współczesne formy z a c h o w a ń i sposoby życia. Jest to m e l a n ż wartości z j a k i m s p o t k a ć się m o ż n a t y l k o w n i e k t ó r y c h najludniejszych miastach-portach Dalekiego Wschodu. W zgiełku, w n i e b y w a ł y m zagęszczeniu t ł u m u , j a k i w y p e ł n i a wąskie uliczki starego K a n o , Zari, B i d y , naj­ u b o ż s z y c h dzielnic t y c h i innych miast nigeryjskich, agre­ sywne barwy — czerwieni, zieleni, żółci (tła szyldów) — a t a k u j ą szczególnie skutecznie. Poprzez zwielokrotnienie i n i e p o w t a r z a l n o ś ć w p r o w a d z a j ą oczekiwany ład. Sens zaś zawarty w wizerunkach szyldowych stwarza optymi­ s t y c z n ą wizję człowieka zindywidualizowanego w t ł u m i e . Podobne odczucia t o w a r z y s z y ć m u s z ą klientom tamtejszych salonów fryzjerskich, salonów „ m i ę d z y n a r o d o w y c h " (jak w s k a z u j ą napisy), w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a co najmniej kilkanaście propozycji przemiany czy zamanifestowania swego ja. I t a k i też chyba z a m y s ł towarzyszy samym fryzjerom, skoro d o k o n u j ą szczególnych s t a r a ń reklamo­ wych, nie zrażając się k o n k u r e n c j ą . B y w a , że salony fryzjer­ skie prawie sąsiadują ze sobą. W K a n o na jednej t y l k o uliczce naliczyłem ich kilkadziesiąt. „ W y b i e r z swój s t y l " , „ w y b i e r z j e d n ą " (z fryzur), „wejdź t u " , i t d . Napisy te to ś w i a d e c t w o , że golarze m a j ą świadomość swego p o s ł a n n i c t w a . W y r a ż a j ą go też w takich oto propozycjach „ s t y l u " : s t y l „ C l a y " (od sławnego bok­ sera a m e r y k a ń s k i e g o ) , policyjny (również a m e r y k a ń s k i ) , federalny, „ S a p h i m o " (od Armstronga), „ K e n n e d y " , , , E l v i s " (od Presleya), l o n d y ń s k i , młodego Amecalo, James Brown, artystyczny, wodzowski, „ O l y d e " , „ B a y " , marynarski, „ S l a n t i n " , Low, beatlesowski, „ A f r o " , „ S a h a r a " , „ S a l o m e y " . Są to t y l k o najczęściej spotykane style, d o c h o d z ą bowiem do nich style kombinowane, np. p e ł n y beatlesowski czy saharyjsko-beatlesowski ( i l . 1—8, 12). N a dawniejszych szyldach, p o c h o d z ą c y c h prawdopo­ dobnie sprzed 10—20 lat, wzorce b y w a j ą uboższe. Na j e d n y m z nich wymalowano 8 propozycji, w t y m : styl �ITERNATIONAt' 27 У О Ш А -Sr. ' / . X A K t A - ,y, t 3 �federalny, „ G h a n a " , „ S a h a r a " , ,,Canada" i „ A b a m s o s " (il. 6). Wszystkie te wzorniki fryzur męskich pochodzą t y l k o z Nigerii. W innych krajach, w m i a r ę tego j a k maleje p o p u l a r n o ś ć samych szyldów, zmniejsza się również liczba proponowanych sposobów strzyżenia. W K e n i i zanoto­ w a ł e m takie na p r z y k ł a d nazwy s t y l ó w : „angielski", „ a m e ­ r y k a ń s k i " , „ a f r y k a ń s k i " , „ M c h i n t o " , „ K o m e r e r a " i „Teen-age" (młodociany). W większości t y c h szyldów lansowany jest styl tzw. mocnego m ę ż c z y z n y (bokserski, marynarski, policyjny, wodzowski), lub czegoś zbliżonego do naszego niegdysiej­ szego bikiniarza czy rosyjskiego stilagi (style: federalny, „ G h a n a " , ,,Canada" — k a ż d y z plerezą). Dołączają się do tego wzorce nawiązujące do sposobu czesania się sław­ nych śpiewaków (Armstrong, Presley i in.), mężów stanu, j a k Kennedy, a t a k ż e ogólnokulturowe — saharyjski, ame­ r y k a ń s k i , a f r y k a ń s k i czy angielski. W najnowszych szyldach pojawiają się wizerunki bez nazwy, ale j a k ż e charaktery­ styczne— twarze w okularach „ d o b r z e u ł o ż o n y c h " m ł o ­ dzieńców, k r ó t k i e włosy, uczesanie bez ż a d n y c h „ e k s t r a ­ wagancji" ( i l . 1, 5). Nazwy poszczególnych fryzur, względnie ich numeracja p o r z ą d k o w a na szyldzie-wzorniku ( i l . 1—6, 12) przy jedna­ kowej cenie k a ż d e g o wzoru ( i l . 7) g w a r a n t u j ą swobodne porozumienie się m i ę d z y klientem i fryzjerem. Szyldy te są rozwinięciem swoistego savoir-vivre'u wszelkich salonów fryzjerskich. W przeciwieństwie jednak do w z o r n i k ó w - f o t o grafii, k t ó r e w innych salonach w większej mierze służą celom dekoracyjnym niż p r a k t y c z n y m , a f r y k a ń s k i e ma­ l u n k i m a j ą przede wszystkim znaczenie „ u ż y t k o w e " , służą porozumieniu m i ę d z y „fryzjerem ekspertem", „fryzje­ rem m i ę d z y n a r o d o w y m " a klientem. Oprócz fryzjerów d y s p o n u j ą c y c h salonami prosperują w wielu krajach a f r y k a ń s k i c h , w miastach i wsiach — golarze, k t ó r z y d o k o n u j ą najprostszej operacji zgolenia włosów do gołej s k ó r y . Przy czym zarówno klient, jak i golarz, siedzą na ziemi. Ten t r a d y c y j n y sposób golenia głowy do gołej s k ó r y lub z pozostawieniem bardzo krótkich włosów nazywany jest często saharyjskim, bo w rejonie bezwodnym i s t a ł y c h burz piaskowych utrzymuje się on najtrwalej, m a j ą c przede wszystkim uzasadnienie prak­ tyczne. A zatem, jeśli w salonach fryzjerskich uwzględniane jest tego rodzaju saharyjskie strzyżenie, to jest ono zarazem j e d y n y m u s t ę p s t w e m na rzecz t r a d y c j i . Afrykańscy fryz­ jerzy, j a k wszyscy reprezentanci tego zawodu na świecie, włączeni są w wielkie dzieło propagowania m ó d światowych. Dodajmy jeszcze, że to salonowe fryzjerstwo obejmuje w Afryce s w ą działalnością głównie mężczyzn. Sporadycznie t y l k o (oczywiście nie w k a ż d y m k r a j u i nie w każdj^m mieście t a k samo) w salonach czesze się kobiety. Lanso­ wane są przy t y m również t y l k o fryzury współczesne, nawet jeśli b y ł y niegdyś pierwotnymi. W s p o m n ę t u o „afro", tak popularnej fryzurze w ś r ó d pewnych grup Murzynów a m e r y k a ń s k i c h , a t a k ż e w ś r ó d E t i o p c z y k ó w obojga płci. W k i l k u krajach czarnej A f r y k i jest to aktualny szlagier elegancji damskiej. W Tanzanii afro noszone jest nagminnie przez p r o s t y t u t k i . Natomiast ogół m ł o d y c h i w średnim wieku kobiet a f r y k a ń s k i c h r ó ż n y c h środowisk i warstw społecznych, a t a k ż e całkiem m a ł e dziewczynki, kultywują fryzury tradycyjne. Pewne wzory (np. oplatanie nitkami k ę p e k włosów, t a k aby p o w s t a ł y z nich sztywne „pręciki", n a s t ę p n i e splatanie włosów w niezliczoną ilość drobnych w a r k o c z y k ó w , t r z y m a j ą c y c h się blisko głowy (il. 11) wy­ s t ę p u j ą na c a ł y m obszarze A f r y k i , niezależnie od granic p a ń s t w o w y c h i różnic etnicznych, z k t ó r y m i b y ł y pierwotnie I 6 �6—8. Szyldy fryzjerskie: Zaria (Nigeria), Babadju (Bamileke, Kamerun), Enugu (Nigeria). �П. 9. Zakład fryzjerski. Bamenda (Kamerun). I I . 10. Salon fryzjerski, N a n j u k i (Kenia). ściśle związane. To tradycyjne fryzowanie kobiet nie wy­ maga salonu, odbywa się przed domem. Cały „ w a r s z t a t " fryzjerski stanowi niski stołeczek dla k l i e n t k i , spora ilość nici oraz drewniany solidny grzebień „ p i o n o w o - w z d ł u ż n y " (w odróżnieniu od naszego, k t ó r y jest ,,poziomo-poprzeczny"). W p o r ó w n a n i u do tej damskiej obyczajowości, tak silnie powiązanej z t r a d y c j ą a f r y k a ń s k ą , jeszcze dobitniej rysuje się rola męskich salonów. Jest ona t y m bardziej doniosła, że w salonach t y c h dokonywane s ą nie t y l k o zabiegi toaletowe. Otóż często zdarza się, że obok s z y l d ó w wzorników w y g l ą d u głowy zawieszane są na ścianach pla­ katy, odezwy, sentencje, mapy, w y c i n k i gazetowe i t p . , propagujące aktualne treści społeczno-polityczne w Afryce czy nawet na świecie ( i l . 10). W takich otoczeniach zabiegi fryzjerskie n a b i e r a j ą bez żadnej przesady znaczenia ideo­ wego. S t ą d t e ż fryzjerskie szyldy afrykańskie m o ż n a b y u z n a ć za przejaw czy symbol sztuki ideowej, „głęboko z a a n g a ż o w a n e j " — przynajmniej w procesy cywilizacyjne obejmujące Afrykę. Naiwna formuła wyrazu plastycznego, zdecydowanie amatorski (lecz nie niezarobkowy) charakter t y c h malo­ wideł, przy szczegółowym ukazywaniu cech określonych „ m o d e l i " , pozwalają mówić o szczerości i swoistej żarliwości środowiska t y c h afrykańskich malarzy i odbiorców ich dzieł. W n i e k t ó r y c h malowidłach artysta uzupełnił wzorniki w y o b r a ż e n i e m fryzjera przy pracy ( i l . 6, 8). W y o b r a ż e n i a te nie pozostawiają j u ż ż a d n y c h wątpliwości, j a k bardzo bezpośredni i śmiały jest sposób widzenia t y c h a r t y s t ó w . N i e k t ó r z y podpisali swoje dzieła nazwiskiem. Czasem t e ż uzupełnili oni nazwisko d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą : „ B y super­ man artis co boy B . Kasuwa Zaria c i t y " albo „ R a i n B o w Arts N o K o g u i R. D . E n u g u " . W a r t o jeszcze powiedzieć, że twarze na szyldach nie są malowane na ciemno, t a k aby p o z o s t a w a ł y w zgodzie z rzeczywistym w y g l ą d e m osób do jakich się odnoszą. Twarze te s ą białe, żółtawe, różowawe i czasami tylko „ s z a r e " , czyli odpowiadające m u r z y ń s k o ś c i . Nie zawsze też ukazywane są rysy negroidalne, często zaś są wyraźnie upodabniane do rysów „ludzi b i a ł y c h " . Malowanie twarzy na biało, żółtawo czy różowawo wiąże się niewątpliwie z t r u d n o ś c i a m i technicznymi, jakie m u s z ą n a w i e d z a ć nie­ wprawnego a r t y s t ę , kiedy pragnie wyraziście i szczegółowo w y o d r ę b n i ć na malowidle ciemny zarost i włosy od nie­ mniej ciemnego lica. Ale jest t e ż inna zasadniczo przyczyna, że twarze te nie są ciemne. Podobnie bowiem j a k biali u siebie w Europie (lecz nie w Afryce) zabiegają, aby mieć twarze opalone i to j a k najciemniej, t a k Afrykańczycy zdani na niezmienność barwy twarzy rozjaśniają je „umow­ nie", d o k o n u j ą c swoistej falsyfikacji swych wizerunków. D ą ż e n i e to najsilniej uwidacznia się w życzeniach klienteli afrykańskiej, odwiedzającej z a k ł a d y fotograficzne; sprawa „ ł a d n o ś c i " dotyczy najczęściej nie wyrazu oczu czy zmarszczek, lecz jasności ciała. Wydaje się więc, że biała twarz i nieafrykańskie rysy w i z e r u n k ó w szyldowych, tak j a k a m e r y k a ń s k i czy europejski styl czesania, jest prze­ jawem dążenia o szerszych aspiracjach, aniżeli t y l k o este­ tyczne, bo odnoszącego się do idei więzi czy utożsamienia się z cywilizowaną ludzkością na świecie. P r z e j d ź m y do drugiej grupy malowideł, z jakimi spotykamy się w pewnych krajach afrykańskich, a które wiązać m o ż e m y z działalnością a r t y s t ó w miejskich. Mam t u na myśli m a l o w i d ł a oraz napisy spotykane na środkach lokomocji, głównie ciężarówkach swoiście przystosowanych do transportu znacznej liczby osób. Przyozdabianie takich p o j a z d ó w w różne w y o b r a ż e n i a , głównie zwierząt i ludzi, oraz zaopatrywanie w specjalne napisy-nazwy, a także sentencje spotyka się podobnie j a k malarstwo szyldowe w n a j w i ę k s z y m nasileniu na obszarach Nigerii. Łączy się ono z żywiołowym rozwojem prywatnej inicjatywy w orga­ nizowaniu masowych ś r o d k ó w transportu i komunikacji. W Tanzanii i E t i o p i i , gdzie ś r o d k i te zostały upaństwo- ����wionę, gdzie k u r s u j ą regularnie autobusy, nie spotykamy się oczywiście ze spontanicznymi formami przyozdabiania aut. Podobnie rzecz się przedstawia t a m gdzie środki transportu i komunikacji — j a k np. w K e n i i — s t a n o w i ą własność wielkich przedsiębiorstw przewozowych. Ale już w Sudanie, w k t ó r y m tak j a k w Nigerii, prosperują liczni drobni trans­ portowcy, obserwujemy podobne zjawisko. Malunki i napisy p r z y o z d a b i a j ą c e c i ę ż a r ó w k i - a u t o b u s y , furgonetki i mikrobusy na szlakach nigeryjskich m a j ą dosyć jednoznaczny sens. Służą przede wszystkim w y o d r ę b ­ nieniu określonego pojazdu i jego właścicieła-przedsiębiorcy spośród licznej rzeszy jemu podobnych. Tak j a k nazwy: „ B ł ę k i t n a s t r z a ł a " , „ O r i e n t - e x p r e s s " czy nasze — „ K r a k u s " , „ B e r o l i n a " i „ N e p t u n " na pociągach, tak w Nigerii na samochodach — „ S u p e r - m a n " , „ D e m o o n service" lub „Apollo 1 1 " w y r a ż a j ą t ę s a m ą p o t r z e b ę oznakowania. Ale potrzeba ta w wydaniu nigeryjskim jest niewątpliwie pełniejsza. T y m bardziej że w y m y ś l o n y m przez właścicieli nazwom pojazdów t o w a r z y s z ą często różnego rodzaju napisy-sentencje, k t ó r e łącznio z malunkami w y r a ż a j ą swoistą filozofię życiową (il. 14, 15). Dzięki mobilności przedmiotu, na k t ó r y m umieszczono napisy i malowidła, ta filozofia głoszona jest z d u ż ą skutecznością i ma nie­ wątpliwie służyć tonowaniu czy zapobieganiu niezadowo­ lenia pasażerów. B y w a bowiem, że przewozi się ludzi w t y c h pojazdach niczym śledzie w beczkach. I wówczas jak hasło na jednym z szyldów fryzjerskich — „ T y l k o Pan Bóg się nie m y l i " , tak napis na ciężarówce-autobusie stwierdzający, że „ L u d z i e rosyjscy nigdy się nie ś p i e s z ą " służyć ma jako argument na rzecz przewoźnika. Przypatrzmy się zresztą i n n y m jeszcze nazwom i napisom: KTO W I E Ż Y J I P O Z W Ó L ŻYĆ N I E MA NIC STAŁEGO P R Z E T R W A J I N I G D Y SIE N I E B Ó J BEZPIECZNA JAZDA NADZIEJA I ODWAGA BÓG ZNA SWOICH L U D Z I N I K T PONAD BOGIEM N I E M A K R Ó L A N A D BOGA BÓG M N I E P R O W A D Z I NIC PONAD BOGIEM WIERZE BOGU MOIM PANEM BÓG BÓG N I E WYMYŚLIŁ ZEGARA K R Ó L N I E JEST BOGIEM Z JEGO Ł A S K I Z BOGIEM P S A L M 19 P S A L M 121 P S A L M 11 MIŁOSIERDZIE D Z I E Ł O BOGA K R Ó L PRZYSZŁOŚCI ZABAWNY CHŁOPAK PRZYSZŁOŚĆ JEDNOŚĆ ODWAGA Napisy te wykonane są zazwyczaj z d u ż ą s t a r a n n o ś c i ą , wielkimi „ p l a s t y c z n y m i " literami, są żółte, ocieniowane czerwienią, białe, ocieniowane czernią i t d . Nierzadko przy­ ozdabiają je k w i a t y . I co jest najważniejsze, wkompono­ wane są one w m a l u n k i w y o b r a ż a j ą c e słonie, l w y , pantery, krokodyle, koguty, anioły, k r z y ż e , bukiety k w i a t ó w , uskrzydlonych ludzi, błyskawice, gwiazdy i liczne inne tematy. D u ż o prawdziwej radości przynosi oglądanie na spec­ jalnych parkingach w większych miastach nigeryjskich 12 18 lub k a m e r u ń s k i c h zgromadzonych t a m w d u ż y c h ilościach t y c h p o t ę ż n y c h ciężarówek, z k t ó r y c h k a ż d a jest swoistą w ę d r o w n ą galerią wizualnych d o z n a ń . A u t o r a m i napisów i malowideł są zazwyczaj malarze miejscy, ci sami k t ó r z y w y k o n u j ą szyldy fryzjerom i nie t y l k o fryzjerom. Oto szyld: „ P r e m i e r a t a b a k i z Dolnego E n u g u " ( i l . 17). Szyld jest dwustronnie malowany. N a pierwszej i drugiej stronie powtarza się: „ I n o m a premier t a b a k i dolne Enugu. Premier t a b a k i rozwiązuje wszystkie problemy. To wspo­ maga na u m y ś l e . To przynosi ulgę w smutkach. Zawsze do uzyskania u ... (adres)". Ponadto z obydwu stron przed­ stawiony jest sam I n o m a przy pracy. W czymś, co przy­ pomina m a s z y n k ę do mięsa, miele t a b a k ę , po k t ó r ą usta­ w i l i się ludzie w kolejce. W scenie frontowej jest ich czterech i kolejkę otwiera biały człowiek, na odwrocie zaś za czar­ n y m stoi biały i postaci jest więcej. Wreszcie całość uzupełnia również z jednej i drugiej strony malunek przedstawiający człowieka pod drzewem, z k t ó r e g o zwisa sznur. Przy ma­ lunkach znajduje się o b j a ś n i e n i e : „ P r z y k ł a d . Pewnego dnia w m o i m mieście Opobo m i a ł e m k ł o p o t y z rodziną i p o s t a n o w i ł e m powiesić się z tego powodu. K i e d y chciałem się j u ż powiesić, p r z y p o m n i a ł e m sobie w pobliżu drzewa, że w mojej torbie znajduje się tabaka. W t e d y pomyślałem sobie, że nie jestem j e d y n y m , k t ó r y ma k ł o p o t y z rodziną. W t e d y premier t a b a k i ocalił mnie od przedwczesnej śmierci". Z drugiej strony opis tego zdarzenia jest nieco szczegółowszy i samo zdarzenie rozpoczyna się od „ O n e night . . . " Szyld ten n a m a l o w a ł R a i n Bow z Enugu. R ó w n i e starannie wykonane szyldy, r e k l a m u j ą c e usługi k r a w c ó w , szewców, stolarzy ozy fotografów spotyka się w licznych miastach południowej i zachodniej Nigerii. ��Malowidło na śoianio baru. Busisi n . jeziorem W i k t o r i a (Tanzania). I I . 22. Malowidło w barze. M a i . Gdo K i a r i . Nasadżineli (Tanzania). I I . 23. Malarz Suly z Dawanau (Nigeria). �23 Sporadycznie pojawiają się również w n i e k t ó r y c h miastach Kamerunu, Zairu, K e n i i ( i l . 16). Ostatni z p r z y k ł a d ó w dużych r o z m i a r ó w to m a l o w i d ł o na frontonie b u d y n k u reklamujące fotografa. W miasteczku, z k t ó r e g o pochodzi to malowidło, w podobny sposób reklamowane b y ł y usługi krawca, szewca oraz rzeźnika. W Nigerii ci właśnie rze­ mieślnicy k o r z y s t a j ą w swych szyldach-reklamach z t y t u ł u nie mistrza lub majstra, lecz doktora. D o k t o r szewc, kra­ wiec i t d . T y t u ł y doktora i premiera {prime minister) m o g ą świadczyć o wysokiej pozycji społecznej t y c h rzemieślników albo też o niezłym poczuciu humoru, zrozumieniu śmiesz­ ności wszelkiej poważnej t y t u l a t u r y . Prawdopodobnie w grę wchodzi jedno i drugie. Osobną w dużej mierze dziedziną w ś r ó d malowideł rozwijających się w miastach są dekoracje b a r ó w . W Afryce, w warunkach tropikalnych, są to instytucje o szczególnym znaczeniu. Sprzedaje się w nich przede wszystkim w znacz­ nych ilościach napoje chłodzące. W m a ł y c h wsiach, całkiem w buszu, z dala od w i ę k s z y c h ośrodków, m o ż n a zawsze natrafić na dobrze zaopatrzony bar i o t r z y m a ć n a p ó j wy­ jęty z lodówki. B a r y te spełniają często rolę k l u b ó w , w k t ó ­ rych gromadzi się starszyzna i młodzież. Służą przejezdnym, chętnie goszczą w nich biali (ale t y l k o przejezdni). Sprzedaż piwa czyni nieraz z t y c h i n s t y t u c j i miejsca rozpusty, co często znajduje wyraz w m a l o w i d ł a c h p o t ę p i a j ą c y c h zdecy­ dowanie pijacki obyczaj. Temat antyalkoholowy rozwijany b y w a niekiedy w rozbudowane sceny, sugestywnie u k a z u j ą c e zgubne skutki picia. Stosowne obrazki p o k r y w a j ą wszystkie ściany baru, t o w a r z y s z ą i m objaśnienia tekstowe. Jest to pozy­ tywny w y n i k u m o r a l n i a j ą c e j działalności misji, a t a k ż e surowych obostrzeń, wprowadzanych przez n i e k t ó r e r z ą d y . W Zairze i w Republice Środkowoafrykańskiej obowiązuje zakaz picia piwa w biały dzień. Gdzie indziej jednak ten sam temat ujmowany bywa dyskretniej. W pojedynczych, nie z w i ą z a n y c h ze sobą scenach ukazywana bywa szafarka, pijący i (niczym rezultat) taniec. A b s t r a h u j ą c od tego czy podobne malowidła w barach spełniają swą d y d a k t y c z n ą rolę, należy stwierdzić, że p i j a ń s t w o nie jest p i ę t n e m A f r y k i . Jeśli się pojawia, to w formie łagodnej i chyba częściej na wsi niż w mieście, a jego rozsadnikiem jest nie tyle bar, co obyczaj pędzenia przez wieśniaków wina palmowego i spożywanie go rytualnie przy wszelkich o b r z ę d a c h i uroczystościach. I n s t y t u c j a baru jest miejscem przekazywania wizual­ nego innych jeszcze treści. Landszaft u k a z u j ą c y p r z y r o d ę a f r y k a ń s k ą , zawsze z palmami, często z d z i k i m i zwierzę­ t a m i w dżungli, lśniące w słońcu rozlewiska wielkich rzek, po k t ó r y c h p ł y n ą pirogi — oto akcesoria baru, którego właściciel chce u r a c z y ć przybyszy z dalekich stron. Bliższe natomiast stałej klienteli są obrazy sławiące męskość, j a k w malowidłach u k a z u j ą c y c h walczącego ze słoniem lub lwem (il. 19), wreszcie piękne malowidło — mocują­ cego się z ciężarem ( i l . 20). Ten ostatni obraz nawiązuje do szczególnie popularnej t e m a t y k i sportowej. W algier­ skich barach na Saharze mogłem podziwiać dowody t y c h zainteresowań w d u ż y c h obrazach olejnych, sławiącycłi sukcesy algierskiej reprezentacji piłkarskiej. Przedstawieni na nich b y l i zawodnicy obu d r u ż y n . Jeden z obrazów u k a z y w a ł w a l k ę ciemniejszoskórych Algierczyków z całkiem białą d r u ż y n ą p i ł k a r s k ą . W t y m samym barze w miejscowości I n Salah, obok 15 �11. 24, 25. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. Mai. Suly. 16 �I I . 26, 27. Malowidło na ścianie budynku w Dawanau (Nigeria). Fragment i całość. M a i . Suly. 17 �obrazów z p i ł k a r z a m i , znajdował się mniejszych r o z m i a r ó w obrazek malowany przez tego samego a r t y s t ę . P r z e d s t a w i a ł on wielbłąda i lwa. Lew rozparty na grzbiecie w i e l b ł ą d a szarpał garb swojej ofierze. Obrazek ten u z n a ć m o ż n a jako znamienny dla t e m a t y k i , k t ó r a przewija się w m a l o w i d ł a c h wielu b a r ó w położonych przy s ł a w n y c h szlakach. W barach północnej Tanzanii oraz K e n i i t e m a t y k a ta bywa d o m i n u j ą c a , a często nawet wyłączna. Zwierzęta afrykańskie to przede wszystkim słoń i lew, ale t a k ż e g r o ź n y niezwykle bawół, wąż i ptak, k t ó r y nie lęka się węży ( i l . 22). Z d a r z a j ą się również w y o b r a ż e n i a innych z w i e r z ą t : nosorożec, k r o k o d y l i najrzadziej żyrafa. Dlatego chyba najrzadziej, że z zasady wszystkie te bary m a j ą nisko położone stropy... W y o b r a ż e n i a t y c h zwierząt ukazywane są nieraz w wielkich malowidłach p o k r y w a j ą c y c h fronton b u d y n k u , a t a k ż e poszczególne ściany w sali lub salach baru. W y ­ czuwa się w t y m malarstwie swoisty resentyment dla afry­ kańskiej fauny. Pojawił się on zapewne w najnowszych czasach i nie tyle jako coś samoistnego, lecz w y n i k a j ą c e g o z innej potrzeby — przypodobania się licznym rzeszom m y ś l i w y c h i t u r y s t ó w n a w i e d z a j ą c y c h p a r k i i rezerwaty, jedyne miejsca, w k t ó r y c h te zwierzęta p r z e t r w a ł y . W po­ bliżu t y c h miejsc wszystkie bary przyozdabiane są z reguły w y o b r a ż e n i a m i zwierząt. I c h stylistyka p o w t a r z a j ą c a się, mało zindywidualizowana, bliska jest stereotypowej figuracji, w której m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnej roli ilustracji z książek dla dzieci. Niekiedy jednak pojawiają się prawdziwej urody malunki, w k t ó r y c h podziwiać m o ż n a zarówno z n a k o m i t ą formę, jak też p o w a ż n y stosunek malującego do popular­ nego tematu. I chyba bez przesady m o ż n a powiedzieć, że w Afryce t y l k o w barach, przy t y c h skromnych malo­ widłach zrodzić się może, albo już się rodzi uszanowanie pośród ludzi miejscowych dla jednego z ich największych s k a r b ó w . Może też popularne w y o b r a ż e n i e ptaka, węża i b a w o ł u uzyska pełniejszą s y m b o l i k ę . N a w i ą z y w a ć będzie do f a k t u możliwej harmonii w ś r ó d zwierząt, bez „opie­ k u ń c z e j " roli m y ś l i w y c h . Wymieniony p r z y k ł a d m a l o w i d ł a z Tanzanii i podobne jemu z innych miejsc tego kraju, a t a k ż e z K e n i i nie zmie­ niają jednak ogólnego odczucia, że jest to malarstwo dosyć stereotypowe, m a ł o zindywidualizowane, w nikłej mierze związane z t r a d y c j ą . Pod t y m względem sławne m a l a t u r y k a m e r u ń s k i e z k r a i n y Bamileke u r a s t a j ą do dzieł o pierwszo­ r z ę d n y m znaczeniu. Ukazywane w nich zwierzęta, chociażby w scenach polowania, z a c h o w u j ą wiele ze swej legendarnej czy mitycznej r o l i . A przy t y m swoista figuracja w niczym nie przypomina współczesnej, ilustracyjno-fotograficznej. To utrzymywanie się treści m i t y c z n y c h czy t y l k o przypowieściowych o d k r y ć m o g ł e m jeszcze w niezwykle bujnie rozwijającej się twórczości malarzy z wioski Msasani pod Dar es Salaam. Obrazy z Msasani m a j ą wspólne cechy: płaskie traktowanie p r z e d s t a w i e ń , zawsze zwierząt, d u ż e jednobarwne płaszczyzny, niekiedy obwiedzione konturem, swobodne rozstrzyganie proporcji. K o l o r y zasadnicze ze­ stawiane są w silnym kontrastowaniu (wykorzystanie emalii rowerowych). Kompozycja z w i ą z a n a z powierzchnią t y p o w y c h k w a d r a t ó w p ł y t y pilśniowej. Malarze — na ogół młodzi — К . H . Tedo, Agaba k o n t y n u u j ą doświadczenia swego krewniaka Tinga-Tinga, zmarłego w 1972 r. w Msasani. R o z w ó j tego malarstwa coraz silniej łączy się z zaintereso­ waniami nie tyle samych A f r y k a ń c z y k ó w , co białych, licznych t u r y s t ó w o d w i e d z a j ą c y c h T a n z a n i ę . Dlatego też trudno b y ł o b y tej sztuce p r z y p i s y w a ć większe znaczenie w t y m , co nas najbardziej zajmuje — w k s z t a ł t o w a n i u się m e n t a l n o ś c i artystycznej ogółu. Dlatego z u w a g ą n a l e ż a ł o b y się przyjrzeć t y m indy­ w i d u a l n y m t w ó r c o m , k t ó r z y swoją działalność ściśle wiążą 18 ��П. 33, 34. Chaty bielone w cętki. Ndokayo, Garua-Bulai (Kamerun). z potrzebami najbliższego sobie otoczenia. J e d n ą z takich wyróżniających się indywidualności jest malarz Suly z Dawanau w okolicach K a n o w Nigerii. Urodził się w 1943 r. Ojcem jego b y ł Bala, nauczyciel w szkole koranicznej. Sam Suly do żadnej szkoły nie uczęszczał. To, czego n a u c z y ł go ojciec z a p o m n i a ł . Natomiast stare księgi, w t y m ręcznie pisany K o r a n , k t ó r e odziedziczył po ojcu, przechowuje z n a l e ż y t ą czcią. U z n a ć należy Sulyego za a n a l f a b e t ę , zresztą nie kryje się z t y m wcale. Nie służył w wojsku. Wcześnie się ożenił. Obecnie ma dwie żony, d r u g ą p i ę k n ą , m ł o d ą . Jest ojcem kilkunastoletniego chłopca i całkiem małego dziecka z d r u g ą żoną. Mieszka dosyć ubogo z najbliższą i dalszą rodziną. Zachowuje t r a d y c y j n y styl życia, charak­ terystyczny dla h a u s a ń s k i e j zbiorowości, z k t ó r e j się w y ­ wodzi. Od wczesnych l a t młodzieńczych zajmował się m u rarstwem i malarstwem (malował domy i mieszkania). Korzysta z t y t u ł u m a i ł a m (czcigodny, szanowany), t y t u ł u j a k i m i a ł jego ojciec i j a k i m obdarza się wielu szanowanych rzemieślników czy nauczycieli. Suly w y r ó ż n i a się spośród swego otoczenia rozwagą, spokojem, z a d u m ą . Niekiedy stwarza wrażenie j a k b y p r z e b y w a ł w i n n y m , w ł a s n y m świecie. Zawsze m a l o w a ł dla innych, j a k mówi, dla zdobycia jedzenia l u b pieniędzy. J e d y n ą rzeczą, k t ó r ą w y m a l o w a ł dla siebie jest torba na farby i pędzle. T o r b ę t ę — symbol swego zawodu — p o m a l o w a ł w k w i a t y , wozi j ą rowerem 20 na b a g a ż n i k u ( i l . 23). W podobny sposób t o r b ą zaopatrzoną w odpowiedni napis i z a m o n t o w a n ą na rowerze, skuterze czy m o t o c y k l u i n n i rzemieślnicy (fotografowie, elektrycy, ślusarze) m a n i f e s t u j ą swój z a w ó d . Suly objeżdża rowerem okolicę w k r ę g u ok. 360 k m i na t y m obszarze zbiera za­ m ó w i e n i a murarskie l u b malarskie. Za j e d n ą dekorację domu pobiera 2 funty. Jest to z a p ł a t a r ó w n a naszym kilkuset złotym. Co maluje ? W samym t y l k o Dawanau, wyłączając dom w ł a s n y , ozdobił prawie wszystkie b u d y n k i , jedne bogaciej, inne skromniej. Najskromniejsze jego malowidła t o drobne sceny rodzajowe wymalowane na szczycie bu­ d y n k u wzdłuż charakterystycznych dla h a u s a ń s k i c h domów sterczyn-attyk. Najokazalsze s ą znacznych rozmiarów m a l o w i d ł a zapełniające całą ścianę frontową budynku, a nieraz również ściany boczne ( i l . 26, 27). Do t y c h okazałych przedsięwzięć należy również zaliczyć dekoracje rezydencji h a u s a ń s k i c h n o t a b l i . Rezydencje te m a j ą przed właściwym budynkiem rodzaj kordegard, ponadto ganki i werandy. Zostały one przyozdobione w m a l u n k i - k w i a t y , przypomina­ j ą c e bardzo nasze zalipiańskie. S t a n o w i ą one wyraźne o d s t ę p s t w o od tego, co zazwyczaj maluje Suly. Najczęściej bowiem przedstawia lwa, zawsze groźnego, wąsatego, z uniesionym ogonem, a t a k ż e inne zwierzęta — krowę, krokodyla, konia, k u r ę ; a ponadto ludzi przy pracy: rol­ n i k ó w , tragarzy, m e c h a n i k ó w samochodowych, wszelkie współczesne pojazdy, nie wyłączając s a m o l o t ó w ; ukazuje �wreszcie charakterystyczne dla swego otoczenia postaci —• np. muezinów n a w o ł u j ą c y c h do m o d l i t w przed meczetem, pijaków i p r o s t y t u t k i , bokserów, w a l c z ą c y c h na miecze, żołnierzy oraz wielmożów na przejażdżce konnej pod para­ solem. W tych różnych z pozoru tematach m o ż n a d o p a t r z y ć się pewnych założeń całościowych, pewnej idei przewodniej. Oto obok wizerunku z z a p a ł e m i p r z y k ł a d n i e pracującego rolnika — stoi kobieta, k t ó r a przyniosła w pole jedzenie. Nieopodal tej sceny widzimy znacznie większą p o s t a ć robotnika, k t ó r y coś niezbyt ochoczo miesza czy gniecie w wielkim naczyniu. Przed robotnikiem stoi nie kobieta z naczyniami, lecz olbrzymi lew ( i l . 24, 25). Lew uzyskuje tutaj i w innych scenach symboliczne znaczenie. Gdzie indziej takiż lew czatuje obok kobiety k a r m i ą c e j k r o w ę , a ponad wężem, k t ó r e g o m ę ż c z y z n a pragnie rozdrażnić i zabić szablą ( i l . 31). W innej kompozycji u k a z a ł Suly nienaturalnej wiel­ kości elegantkę „ ł y p i ą c ą oczyma i szczerzącą z ę b y " (postać namalowana jest na węgle b u d y n k u , t a k j a k b y „ s t a ł a na rogu"), a nie opodal j u ż mniejszych znacznie r o z m i a r ó w tragarzy rozładowujących ciężarówkę, dalej i n n y c h męż­ czyzn — bokserów, żołnierzy i p a r z ą c e się konie ( i l . 30, 32). Motyw złej kobiety s t a r a ł się najwyraziściej p r z e d s t a w i ć w obrazku, na k t ó r y m dziewczyna dzierżąc w jednej ręce szklanicę, d r u g ą r ę k ę w y c i ą g a j u ż po n a s t ę p n ą . Całość uzupełnił w y o b r a ż e n i e m kwoczki z k u r c z ę t a m i d r e p c z ą c y c h wśród traw. Ale j e d n ą scenę od drugiej oddzielił szerokim pasem (il. 39). Podobne obramienia p o j a w i a j ą się w i n n y c h jeszcze malunkach, a niekiedy szeroki ciemny pas ozdo­ biony w zwielokrotniony zygzak w kształcie 3 jest g ł ó w n y m motywem, znakomicie zestrojonym z niewielkich r o z m i a r ó w wyobrażeniem jeźdźca i podmalowanymi od spodu żygaczami rynien sterczących z dachu ( i l . 26). Malarstwo m a i ł a m Suly m i m o swych p o w a ż n y c h , nieraz wyraźnie u m o r a l n i a j ą c y c h treści, jest niezwykle pogodne, barwne — b y nie rzec wesołe. Ale takie właśnie odczucie rodzi się przy pierwszym, b e z p o ś r e d n i m z n i m kontakcie. Ubogie domy-warsztaty, sklepy o ż y w a j ą . Malo­ widła wyodrębniające budynek z całości szarej zabudowy nadają m u n o w ą , w y ż s z ą r a n g ę . I t y l k o dzięki t e m u — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — udaje się malarzowi zdobywać kolejne zamówienia. Bo przecież malarstwo to znacznie silniej ukazuje s ą d a r t y s t y o t y m , co go otacza, aniżeli informuje, co określony sklep czy warsztat oferują klientom. N a t y m k o ń c z y się m ó j przegląd najważniejszych p r z e j a w ó w malarstwa rozwijającego się w afrykańskich miastach. C h c i a ł b y m obecnie u k a z a ó drugi n u r t tej twór­ c z o ś c i — malarstwo rozwijające się w środowiskach wiej­ skich. Jeśli w przypadku malarstwa „ m i e j s k i e g o " najcie­ kawsze jego przejawy poznajemy w krajach p r z o d u j ą c y c h — Nigerii, K e n i i , Tanzanii, to w przypadku n u r t u wiejskiego odwrotnie. Najciekawiej przedstawia się malarstwo w t y c h krajach, k t ó r e u z n a ć należy za opóźnione w rozwoju. Pod t y m t e ż względem na u w a g ę zasługuje szczególnie Republika Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a oraz blisko graniczące z n i ą rejony K a m e r u n u i Zairu. Całość zgromadzonego na t y m obszarze m a t e r i a ł u dotyczy malarstwa b u d y n k ó w mieszkalnych i kościołów. W przeważającej mierze są to m a l u n k i w y s t ę p u j ą c e na z e w n ą t r z d o m ó w (bardzo rzadko we w n ę t r z u , a wówczas w sieniach), a w przypadku kościołów t y l k o we w n ę t r z u . W t a k i m t e ż sposobie korzystania z malarstwa ujawnia się ogólne założenie tej sztuki. W zastosowaniu do b u d y n k ó w mieszkalnych jest ona zdecydowanie reprezentacyjno-prestiżowa, służy celom społecznym. W kościołach służyć ma pogłębianiu określonych praw w i a r y i t y m samym ma ideowo-kontemplatywne znaczenie. Najprostsze przejawy pierwszego rodzaju potrzeb ma­ larstwa t o bielenie domu. I t u m o ż n a o d n o t o w a ć pewien charakterystyczny fakt, k t ó r y odnieść m o ż n a nie t y l k o do afrykańskich w a r u n k ó w . Otóż, wkraczając od północy w kraje czarnej A f r y k i natrafia się, począwszy od N i g r u , na wybitnie m u r z y ń s k i e osiedla wiejskie. I jeśli wcześniej na obszarach algierskich i m a r o k a ń s k i c h w y s t ę p u j e swoista architektura arabska w r ó ż n y c h swych odmianach, zawsze oparta na konstrukcji budowli p r o s t o k ą t n e j , to właśnie p o c z y n a j ą c od N i g r u zmienia się ona zasadniczo. P o j a w i a j ą się domy okrągłe. U s t ę p u j ą one ponownie na obszarze Nigerii domom p r o s t o k ą t n y m , b u d o w n i c t w u cywilizacji h a u s a ń s k i e j . Jeszcze na obszarze k a m e r u ń s k i m pojawia się I I . 35. Dekoracja malarska na ścianie domu wiejskiego. Zengolaga (Kamerun). 21 �I I . 36. W y o b r a ż e n i e radia i mężczyzny wskazującego na gwiazdę. Malowidło na ścianie chaty. (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) . swoiste dla tego k r a j u oryginalne budownictwo „wielkich chat" oraz n i e p o r ó w n y w a l n e do czegokolwiek „wszelkie g l i n i a n k i - u l o w n i k i " , aby już dalej w Republice Ś r o d k o w o ­ afrykańskiej i w większości t e r e n ó w Zairu istniały prawie wyłącznie chaty — budownictwo bardzo p r z y p o m i n a j ą c e rozwiązania znane z E u r o p y , w t y m również i z Polski. W s p ó l n ą cechą budowli p o p r z e d z a j ą c y c h od p ó ł n o c y strefę chat jest zachowanie w architekturze naturalnej barwy tworzywa. W y n i k a to przede wszystkim z dosko­ nałości formalnej obiektu, u k s z t a ł t o w a n e g o niewątpliwie w długim procesie doświadczeń budowlanych. Zazwyczaj budowle te m a j ą n a t u r a l n ą b a r w ę wyschniętej na słońcu g l i n y - b ł o t a , z k t ó r e g o ulepione zostały na odpowiednim wzmocnieniu cegło-pacynowe ściany b u d y n k u . Zależnie od strefy geograficznej zmienia się barwa tego podstawowego dla całej A f r y k i budulca. Ale w strefie algiersko-, nigrycko-nigeryjskiej dominuje barwa dosyć w y r ó w n a n a . Jest ona ugrowata, cielista. K o l o r y t t a k i akceptowany jest na ogół we wszelkich społecznościach. Natomiast nie s ą akcepto­ wane z reguły barwy budulca szaroziomistego. A takiego właśnie surowca d o s t a r c z a j ą często ziemie w strefie tro­ pikalnej, w sąsiedztwie dżungli i rozlewisk wielkich rzek. Jednocześnie w pewnych miejscach tego obszaru poja­ wiają się glinki laterytowe o zabarwieniu cynobrowym. One to s ą surowcem uznanym jako strojny, atrakcyjny. I właśnie w t y m obszarze znacznego zróżnicowania k o l o r y t u naturalnego surowca, j a k t e ż niezbyt silnie utrwa­ lonych czy też z b y t gwałtownie naruszonych tradycji budowlanych, rozwinął się zwyczaj bielenia i malowania chat. Są to w c a ł y m tego słowa znaczeniu chaty budow­ le — stosunkowo trwałe, o nieźle izolujących ś c i a n a c h nakrywanych mniej ł u b bardziej t r w a ł y m czy skutecznym d a c h e m - s t r z e c h ą . W osadach r o b o t n i k ó w zorganizowanych przy plantacjach, w osiedlach ludności, k t ó r a nie t a k dawno porzuciła swoje własne leśne siedliska, rozwinęło się budow­ nictwo chat najprostszych — ściany p r o s t o k ą t n e g o b u d y n k u są nakrywane dwuspadowym dachem. W osiedlach bardziej już zasiedziałych wykształciły się iście europejskie c h a ł u p y z solidnymi strzechami czterospadowymi, n a c z ó ł k o w y m i i przyczółkowymi, nigdy płaskimi, lecz zawsze s t r o m y m i . Poznany wcześniej t y p domu okrągłego z N i g r u czy pół­ nocnych rejonów K a m e r u n u ( „ u l o w n i k " ) pojawia się w t y m przytropikalnym obszarze dopiero w górzystej Rwandzie, względnie w zachodnich stronach Zairu. 22 P r o s t o k ą t n e ściany chat, szczególnie w domach o wąs­ k i c h dachach, chat bez podcieni czy o k a p ó w prowokują do zamalowania i pobielenia. Potrzeba taka jest t y m sil­ niejsza, i m bardziej zwarte i bezpośrednio przylegające do „ u l i c y " t w o r z ą się osiedla. A z t a k i m i właśnie ulicówk o w y m i osiedlami spotykamy się w i n t e r e s u j ą c y m nas obszarze w y s t ę p o w a n i a m a l o w i d e ł na domach. S t ą d toż — j a k s ą d z ę — w y w o d z i się powszechna w ś r ó d mieszkańców wsi ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i c h potrzeba bielenia d o m ó w . Po­ dziwiać t u m o ż n a n a j p r o s t s z ą , a zarazem najbardziej fascynującą t e c h n i k ę — chlapania czy opryskiwania, wzglę­ dnie c ę t k o w a n i a ścian b i a ł ą f a r b ą ( i l . 33, 34). Powstają śmiałe kompozycje, zadziwiające harmonijnością, chociaż czuje się, że p o w s t a ł y w w i e l k i m z a p a m i ę t a n i u „pacykow a n i a " czy „ c h l a p a n i a " bez u m i a r u . Do t y c h malarskich p o c z y n a ń należałoby zaliczyć również sposób bielenia ścian poprzez odciskanie umacza­ n y c h w farbie dłoni. Ś l a d y odciśniętej na ścianie dłoni b y w a j ą nieraz do tego stopnia zwielokrotniane, że pobielony t y m sposobom dom wydaje się z daleka całkiem biały. I n n y m d o s y ć popularnym sposobem dekorowania d o m ó w w tej strefie jest malowanie ciemnych obramowali podstawy, wejścia i okien. Najczęściej s ą to czarne pasy. Ale niekiedy pas t a k i zostaje „ r o z b i t y " na k w a d r a t y i trój­ k ą t y , skontrastowany w rodzaj szachownicy ugrem i bielą (il. 35). Jest t o niewątpliwie malowanie nawiązujące bez­ pośrednio do t r a d y c y j n y c h dekoracji malarskich, jakie w przeszłości rozwijały się w dziedzinach innych niż bu­ downictwo. Takie właśnie obrzeżenia geometryczne miały n i e g d y ś zastosowanie przy najrozmaitszych „ d r o b n y c h " w y t w o r a c h : torbach, garnkach, tarczach. Jest to zatem malarstwo p r z e j ę t e i zdecydowanie służebne jako forma wypowiedzi artystycznej w stosunku do innych sztuk czy rzemiosł. Dlatego t e ż najbardziej a n g a ż u j ą u w a g ę całkiem współczesne m a l o w i d ł a figuralne. P o j a w i a j ą się w nich m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z bardzo rozmaitych dziedzin. Z jednej strony w y o b r a ż e n i a roślin i zwierząt, k w i a t y w doniczkach, gałązki, liście oraz motyle, r y b y , p t a k i , drobne drapieżniki, wreszcie l w y , antylopy, węże i słonie; a z drugiej — takie symbole współczesności, j a k : samochody, helikopter, radio. To znów jakieś tradycyjne w ą t k i — taniec, gra na bębnie, zabawa, polowanie, łowienie r y b — i całkiem współczesne — p i ł k a r z , bokserzy, postacie z filmów czy komiksów oraz �popularni śpiewacy zespołów estradowych ( i l . 37, 38). Niektóre malunki u k r y w a j ą j a k ą ś z a g m a t w a n ą a n e g d o t ę , tym trudniejszą do rozszyfrowania, że w y r a ż o n ą poprzez rysunek prymitywny, umowny. Inne działają dosyć jedno­ znacznie, jak np. w malowidle, w k t ó r y m przedstawione jest dużych rozmiarów radio na s t o ł k u i m ę ż c z y z n a ukazu­ jący palcem gwiazdę, znajdującą się m i ę d z y n i m a t y m radiem (il. 36). Ale j u ż inne obrazy są znacznie zawilsze. Oto między j a k i m ś zwierzęciem i r y b ą , ukazanymi w r y ­ sunku swoiście uproszczonym, pojawia się p o s t a ć człowieka z czymś jakby teczką, idącego w k i e r u n k u samochodu — autobusu (il. 40). Albo taka kompozycja. Ściana na lewo od wejścia do chaty ozdobiona kwiatami i w i e l k i m motylem, a druga strona na prawo p e ł n a drobnych r y s u n k ó w , w ś r ó d których widać również w y o b r a ż e n i e k w i a t ó w (na samym węgle), ale już w pobliżu k r z y ż , s a m o c h ó d s t r a ż a c k i , nad nim człowiek powieszony, inny biegnący oraz r y b a k i polu­ jący na zwierzę, u k t ó r e g o m a l u j ą c y p r z e d s t a w i ł strach rzędem kropek „ s p a d a j ą c y c h " równolegle do ogona. Można by oczywiście zbyć te m a l u n k i j e d n y m słowem — prymitywne bazgroły, jakich zawsze wiele wszędzie. Lecz już sam fakt, że społeczności tamtejszych wiosek tolerują tego rodzaju malowidła, bynajmniej nieprzypadkowe, czy j a k nasze -— polskie napisy na domach czynione pota­ jemnie, nakazuje, aby przyjrzeć się zjawisku z n a l e ż y t ą u w a g ą . T y m bardziej że niewymuszoność t y c h m a l u n k ó w , ich b a r w n o ś ć jest przejawem tej ludzkiej słabości, b y nie powiedzieć uniesienia, k t ó r e właśnie zawsze i wszędzie budzi pełne życzliwości zainteresowanie. Takie zaś odczucie sprawy pogłębia się, kiedy przychodzi obcować z j e d y n ą tego rodzaju galerią, rozciągniętą na przestrzeni setek k i l o m e t r ó w w bujnym, niewątpliwie cudownym, lecz powo­ d u j ą c y m znużenie a f r y k a ń s k i m krajobrazie. S t ą d może warto powiedzieć o t a k i m odczuciu. N i e p o r a d n o ś ć formalna t y c h ż e malowideł, nieporadność s k ą d i n ą d znana i ceniona, czyni nieprawdopodobny w swym bogactwie i rozmaitości ś w i a t przyrody c z y m ś bardzo bliskim i z r o z u m i a ł y m . Gdzieś przy samym k o ń c u szlaku chat malowanych pojawia się jeszcze wieś w y j ą t k o w a . N a jej k r a ń c a c h w po­ bliżu dżungli zbudowano plac taneczny. Jest on otoczony rodzajem p ł o t u - ś c i a n y , nakrytej dachem. Młodzież wioski Yahila z plemienia Mobango (wszystko na terenie zachod- I I . 37, 38. Malowidło na ścianie chaty. Całość i fragment. Yambula (Zair). 23 �Malowidła na ścianach chat (Republ. Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k a ) : Б . 39. Polowanie. Gyabe. I I . 40. W y o b r a ż e n i a zwierząt, człowieka i autobusu. Businga. I I . 4 1 . Zabawa. Ngoto. �niego Zairu), do k t ó r e j n a l e ż y ten plac, w y m a l o w a ł a ota­ czające go ś c i a n y w takie oto obrazy: młodzieżowy zespół muzyczny, m ó w c a - p o l i t y k , m ę ż c z y z n a w a l c z ą c y z w ę ż e m , lokalna piękność, k o t , kobieta-syrena oraz Goby R i c h a r d — żużlowiec ( i l . 43). Malowidła te w y r ó ż n i a j ą się od dekoracji domowych b o g a t s z ą p a l e t ą barw, u ż y c i e m farb chemicz­ nych. W całości jest t o przejaw twórczości samorodnej, którą u z n a ć m o ż n a za r e p r e z e n t a t y w n ą dla u m i e j ę t n o ś c i i zainteresowań wielu innych, nie t y l k o wiejskich, o d ł a m ó w społeczności m ł o d z i e ż o w y c h w Afryce. Wydaje się t e ż , że fakt skorzystania przez młodzież z zairskiej wioski Yahila przy realizowaniu swych ambicji życiowych z ma­ larskiej formy wypowiedzi jest w a ż n y m rysem przemian kulUirowych, jakie d o k o n u j ą się w t y m i w innych krajach afrykańskich. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na t o , że malarstwo o j a k i m mowa nie jest t y l k o dziełem spontanicznym młodzieży lub dzieci. Otóż w e d ł u g informacji uzyskanych od starszych mieszkańców t y c h wsi, n i e k t ó r e m a l o w i d ł a s ą dziełem specjalnie w t y m celu a n g a ż o w a n y c h malarzy. Potwier­ dzeniem t y c h w i a d o m o ś c i b y ł y b y m a l o w i d ł a z r ó ż n y c h domów w jednej wsi, w y r a ź n i e z d r a d z a j ą c e m a n i e r ę jakiegoś jednego t w ó r c y . Spotkanie z t a k i m wyspecjalizowanym malarzem, dwudziestoczteroletnim Danielem Kulagna z wio­ ski Garua-Petel (w zachodniej części Republiki Środkowo­ afrykańskiej) d o s t a r c z a j ą danych jeszcze szczegółowszych. Oto t w ó r c a p i ę k n y c h malowideł u k a z u j ą c y c h zwierzęta (słonie, p t a k i , antylopy) rośliny i ludzi powiada, że „nie k a ż d y potrafi m a l o w a ć " , że „ t r z e b a się tego n a u c z y ć " . Daniel K u l a g n uczęszczał do miejscowej szkoły przy misji protestanckiej i , j a k twierdzi, w szkole n a u c z y ł się „ f a c h u " . Szkoły misyjne, i nie t y l k o misyjne, s ą też nie­ wątpliwie j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w wyzwalających u młodzieży afrykańskiej p o t r z e b ę malowania. Obfitość reklamy, różnego rodzaju ilustrowanych wydawnictw od­ działuje t e ż pewnie dodatkowo, zachęcając, aby ściana domu traktowana b y ł a jako swoisty zeszyt do r y s u n k ó w . Napis cahier obok m a l o w i d e ł p r z e d s t a w i a j ą c y c h kowbojów zdaje się p o t w i e r d z a ć to przypuszczenie ( i l . 38). S p ó j r z m y jeszcze na mocno związano z t y m malarstwem dekoracje z kościoła w Yamolomba koło Lisali w Zairze. Yamolomba to wioska zamieszkała przez ludność Bambura. P o ś r ó d ok. 2000 m i e s z k a ń c ó w polowa zalicza się do kato­ lików, 28 do k i m b a n g i s t ó w oraz 20 do p r o t e s t a n t ó w . K a ż d e z w y z n a ń m a w ł a s n y niewielki kościół. Kościół prote­ s t a n t ó w — nieco większych r o z m i a r ó w chata — pobudo­ wany został w 1971 r. i w t y m t e ż czasie udekorowali go wierni, rysując i m a l u j ą c w e w n ą t r z k i l k a symbolicznych o b r a z ó w . Jeden z nich zwraca szczególną u w a g ę . Jest to rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y serce człowieka. Umieszczono go przy wejściu do kościoła. D u ż y c h r o z m i a r ó w serce, spoza k t ó r e g o w y ł a n i a się głowa z szyją m ę ż c z y z n y . N a d p r a w ą częścią serca w y o b r a ż e n i e Anioła S t r ó ż a z rozpostartymi r ę k a m i , nad lewą Ducha Świętego — gołębica w promie­ niach. Natomiast w e w n ą t r z serca ukazane zostały drobne w y o b r a ż e n i a symboliczne: oko, t u ż pod piersią człowieka — 25 �42 П. 42. Motocyklista. Fragment dekoracji malarskiej na ścianach K l u b u młodzieżowego. Yahila (Zair). I I . 43. Naczelnik Odozi Oboda i jego okrutne czyny. Malowidło ścienne. A b a k a l i k i (Nigeria). „coś co bije w sercu", w j ę z y k u kimbuza, mbuma'ya mutema; nieco niżej gwiazda — „ s a m o serce" mutema penda, w ś r o d k u diabeł z t r ó j z ę b e m — główny demon d r z e m i ą c y w sercu k a ż d e g o człowieka; pod d i a b ł e m na samym dole żółw — symbolizujący demona lenistwa; po prawej stronie pod Aniołem S t r ó ż e m — ropucha, symbolizu­ j ą c a demona „niemiłego B o g u " ; p o n i ż e j — w ą ż , symbo­ lizujący zdradliwość i pokusy; leopard — s y m b o l i z u j ą c y „siłę n i e p o s k r o m i o n ą " ; po stronie lewej nad Duchom Ś w i ę t y m — pies, symbol b r a k u s k r u p u ł ó w i dwulicowości; wieprz — „ d e m o n niemiły B o g u " ( i l . 44). N a tejże ścianie frontowej wymalowano ponadto s y m b o l i c z n ą wizję „ D o m u wiernych Bogu", do k t ó r e j prowadzi główny szlak z napisem „Wierzcie w Pana Jezusa" oraz cztery boczne drogi z t a k i m i oto napisami: „Wierzcie w Boga", „Módlcie się do Boga", „ D o b r z e pracujcie" i „ T ł u m a c z c i e serca wasze". Obydwa te m a l o w i d ł a są jednobarwne, p r z y p o m i n a j ą rysunek, wykonano je c i e m n o b r ą z o w ą glinką. Boczne ściany kościoła przyozdobiono w y o b r a ż e n i a m i k w i a t ó w , roślin drobnolistnych i palm kokosowych. U ż y ­ to do tego zieleni i b r ą z u . D e k o r a c j ę t ę wykonali konfirmanci. P o ś r ó d t y c h malowideł zwraca u w a g ę wizerunek „serce człowieka". Wprawdzie twarz człowieka nie została namalo­ wana na czarno — co t a k często jest p o d k r e ś l a n e przy p r ó b a c h charakteryzowania chrześcijańskiej sztuki A f r y k i — niemniej jest ona, j a k cała koncepcja „ s e r c a " pełnego najrozmaitszych d e m o n ó w , swoiście a f r y k a ń s k a . Nie ulega wątpliwości, że w malowidle t y m w y r a ż a się synkretyzm lokalnych wierzeń kongijskiej ludności Bambura i chrystia. nizmu. Z uznaniem t e ż należy spojrzeć na „ ł a t w o ś ć " przy­ swojenia przez B a m b u r ó w w a ż n y c h p r z y k a z a ń protestan­ 26 t y z m u . Ś w i a d e c t w e m tego jest obraz drugi „ D o m wiernych Bogu". N a t y m c h c i a ł b y m z a k o ń c z y ć ten dosyć pobieżny przegląd rozmaitych d o k o n a ń malarskich, jakie obserwu­ jemy dziś pośród szerszych o d ł a m ó w społecznych poszcze­ gólnych krajów a f r y k a ń s k i c h . W szkicu t y m pominięte zostały liczne inno jeszcze dowody bujnie rozwijającej się twórczości malarskiej w Afryce. Nie w s p o m i n a ł e m o zupełnie samodzielnej, frapującej sztuce współczesnej E t i o p i i . Jest to temat w y m a g a j ą c y osobnego opracowania. Wreszcie nic nie powiedziałem o w y s t ę p u j ą c y c h dziś dosyć często w osie­ dlach egipskich p i ę k n y c h m a l o w i d ł a c h n a ś c i e n n y c h . A jest to również temat, k t ó r y zasługuje na oddzielne potrakto­ wanie. Oto w kulturze tradycyjnie unikającej malarskich w y o b r a ż e ń figuralnych, pomijającej zaciekle wizerunki człowieka, właśnie wizerunek ten krzewi się dziś z godnym zastanowienia z a p a ł o m . O fakcie t y m m o ż e m y t y l k o wspom­ nieć gwoli przypomnienia, postawionego na wstępie pytania. Czy współczesne m a l o w i d ł a w Afryce w y r a ż a j ą jakąś nie­ spełnioną historycznie p o t r z e b ę społeczną ? Odpowiedź na t o pytanie w y m a g a ł a b y dłuższych w czasie i doćiekliwszych r o z p o z n a ń , a t a k ż e konfrontacji zgromadzonego materiału z t y m , co m o ż n a b y odnaleźć w literaturze. M a m t u na myśli w i a d o m o ś c i o życiu w s p ó ł c z e s n y m poszczególnych grup ludnościowych, k t ó r y c h dzieła mogliśmy poznać. Co zaś się tyczy samego przedmiotu — przedstawionych t u malo­ wideł — to j a k j u ż m ó w i ł e m , nie odnajdujemy na ten temat szezegółowszych wzmianek . F a k t ten utrudnia też bardzo pełniejszą ocenę zjawiska. Pozostaje nam więc sugerować jedynie w ł a s n e i na t y m etapie znajomości przedmiotu zdecydowanie robocze rozpoznania. Oto one. 2 Współczesne m a l o w i d ł a z Nigerii, Kamerunu, Repu- �bliki Środkowoafrykańskiej, Zairu, Tanzanii i K e n i i to przejaw nowego całkiem zjawiska w t r a d y c j i sztuki afry­ kańskiej. Nie są te m a l o w i d ł a przejawem sztuki plemiennej. Zarówno wartości formalno-ideowe, j a k też funkcje peł­ nione przez to malarstwo, nie w y k a z u j ą silniejszych związ­ ków z partykularnym, swoistym pod względem obowiązu­ jących norm, życiem plemiennym. Poznawana przez nas twórczość artystyczna z życiem t y m u t r a c i ł a więź, albowiem sama struktura k u l t u r y plemiennej nie t y l k o w o ś r o d k a c h o charakterze miejskim, ale i na wsi, uległa zasadniczym przeobrażeniom. W wielu przypadkach (rozpoznawanych głównie poprzez dzieło sztuki) mieliśmy okazję zetknięcia się z takimi oto nowymi dla A f r y k i u k ł a d a m i życia społecz­ nego: w zbiorowości parafialnej czy przypisanej do określo­ nego kościoła (a wiadomo, że r o z m a i t o ś ć t y c h kościołów w Afryce przerasta i n n ą z n a n ą na świecie); w zbiorowości wiejskiej (w granicach nie t y l k o jednej wsi, lecz ich zespołów, powiązanych t r a d y c j ą więzi społeczno-gospodarczej z ukształtowaną w czasach kolonialnych przez przynależności do określonych plantacji, areałów upraw i przyjmowania wzorców życia narzuconego z z e w n ą t r z ) ; w nieelitarnych zbiorowościach miejskich, p o c z u w a j ą c y c h się do więzi z innymi podobnymi zbiorowościami, nie t y l k o w Afryce, lecz na całym świecie. W stosunku do wszystkich t y c h środowisk posłużyć się m o ż n a — j a k sądzę — jednym ogólnym terminem, l u d . Dokonania t y c h współczesnych środowisk należałoby n a z w a ć ludowymi, a nie plemiennymi. Jeśli nie zakwestionujemy tego wniosku, wówczas należa­ łoby z całym naciskiem twierdzić, że przedstawione przejawy twórczości malarskiej wy rażają proces narodzin w Afryce nowej dla tego kontynentu formuły sztuki — sztuki l u ­ dowej. To stwierdzenie z a k ł a d a jednocześnie istnienie sztuki nioludowej, w stosunku do niej mniej lub bardziej 7 opozycyjnej. Jest n i ą niewątpliwie sztuka elitarna. Prze­ j a w y jej coraz częściej m o ż e m y p o z n a w a ć w najrozmait­ szych oficjalnych prezentacjach dorobku m ł o d y c h p a ń s t w afrykańskich. Pakt, że tak późno i w tak szczególnych okoliczno­ ściach (ich osobliwy charakter określa chociażby moment funkcjonowania nowoczesnych środków przekazu, reklam, pism, radia itd.) narodziła się ta sztuka, określa jej odręb­ ność w stosunku do tego, co p r z y w y k l i ś m y u z n a w a ć jako ludowe. Zrozumiałe też jest, żo t ę ludowość sztuki afry­ kańskiej określa żarliwość w chłonięciu współczesnych (a nie tradycyjnych) treści. I może w t y m właśnie, że ma­ larstwo najbliższe jest — jako środek artystycznego wy­ razu — współczesnej ikonosferze, należy d o p a t r y w a ć się podstaw tale dynamicznego rozwoju tej sztuki. Natomiast o d r ę b n ą k w e s t i ą będzie to czy w rozwoju t y c h współczesnych malowideł m o ż n a odnaleźć momenty kompensacyjne. W s k a ż m y , że wyłaniają się one, co i raz, przy analizie historii każdej sztuki, w t y m również ludowej. W naszym a f r y k a ń s k i m przypadku, jeśli dostrzegamy momenty kom­ pensacyjne, to t y m samym skłonni j e s t e ś m y do uściślenia teoretycznego wniosku: jeśli w dziejach określonej sztuki czegoś nie było, to wcześniej czy później pojawić się musi. Dotyczy to zarówno podstawowych ś r o d k ó w wyrazu, z w i ą z a n y c h z n i m i gałęzi twórczości, jak też o d r ę b n y c h n u r t ó w rozwojowych, całościowych strukturalnie. Oryginalna m y ś l architektoniczna, rzeźbiarska, przede wszystkim zaś muzyczna i taneczna, w afrykańskiej sztuce plemiennej zrealizowała się już w najdonioślejszych roz­ miarach. Wszystkie z t y c h rodzajów wypowiedzi b y ł y inspiracją w a ż n y c h współcześnie p r ą d ó w artystycznych na świecie. Jedynie malarstwo pozostaje nadal t ą dziedziną, k t ó r a musi spełniać swą równie doniosłą rolę. N a gruncie 27 �a f r y k a ń s k i c h środowisk intelektualnych artystyczne za­ interesowania w y r a ż a j ą się dziś najsilniej poprzez malar­ stwo. Bo nie jest ono t a k j a k inne tego rodzaju działania obciążone mianem „ d z i k o ś c i " , czy „ p l e m i e n n o ś c i " . Wśród w y k s z t a ł c o n y c h w Europie a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h bez p o r ó w n a n i a więcej jest malarzy niż rzeźbiarzy. I znacznie też częściej i głębiej p r z e n i k a j ą dziś do A f r y k i europejskie czy ś w i a t o w e dokonania malarskie, aniżeli rzeźbiarskie. Ale b y ł a b y to t e ż d r a s t y c z n o ś ć dla niejednego Afrykań­ czyka szczególna, g d y b y ich kraje inspirowały się w Europie t y m , co t a k bujnie rozwinęło się na naszym kontynencie pod w p ł y w e m inspiracji z czarnej A f r y k i . PRZYPISY П . 44. W y o b r a ż e n i e serca człowieka, malowidło w kościele protestanckim. Yamolomba (Zair). i P o d r ó ż została zorganizowana przez studentów i m ł o d s z y c h p r a c o w n i k ó w Studium Afrykanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego. I A f r y k a ń s k a Wyprawa, t a k ą n a z w ę p r z y j ę t o dla tego przedsięwzięcia. W wyprawie b r a ł o u d z i a ł 13 osób, suahilista i arabista, archeologa historyk sztuki, socjolog, etnolog, geograf, ekonomiści i kierowcy s a m o c h o d ó w . K i e r o w n i k i e m W y p r a w y b y ł dr Eugeniusz Rzewuski. г Por. a r t y k u ł y w : ,.African A r t s " , 1972—1973, w y d . Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles; L ' A f r i q u e L i t t é r a i r e et A r t i s t i q u e " , nr 16—21, 1971/72; „ I n s i t a " , nr 5, 1972. Fotografował i rysował autor. 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d932f821f83061267d4c90c7e42950c.pdf 1521dcfde1e27a9d6b5cb7c8b1b6ee05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Kukier, Ryszard (1924-2000) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1876 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.421-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IN MEMORIAM RYSZARD KUKIER (1924-2000) 6 lipca 2000 r. zmarł w Toruniu prof. dr hab. Ryszard Kukier, etnolog, geograf, ekonomista, emerytowany pracownik Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ryszard Kukier urodził się w 1924 roku w Rudzienku na Lubelszczyźnie w rodzinie inteligenckiej. W latach 1938-39 oraz 1945-48 uczęszczał do gimnazjów w Warszawie i Elblągu. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1948 roku w Tczewie. W latach 1948-1953 odbywał studia w zakresie geografii i etnologii na UMK w Toruniu, uzyskując kolejno dwa dyplomy magisterskie: w zakresie geografii ekonomicznej w 1952 roku oraz etnografii w 1953 roku. W następnych latach (1953-1955) odbywał aspiranturę krajową w zakresie geografii ekonomicznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu i tam też doktoryzował się w zakresie etnologii. Od 1956 roku zatrudniony był kolejno jako asystent i adiunkt przy Katedrze Etnografii UMK w Toruniu. Na podstawie monografii Kaszubi Bytowscy R. Kukier habilitował się w 1969 roku i po zatwierdzeniu habilitacji i powołaniu na stanowisko docenta przeniósł się do powstałego na UMK Instytutu Ekonomicznego, przemianowanego później na Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, z którym był związany do ostatnich dni życia. W latach 1974-78 był kierownikiem Zakładu, Geografii Ekonomicznej, a jednocześnie pełnił funkcję prodziekana tego wydziału. Następnie, po zlikwidowaniu Zakładu, pracował w Zakładzie Planowania i Polityki Ekonomicznej na stanowisku docenta, aż do 1990 roku, kiedy to został mianowany profesorem. Jego aktywność nie ustała z chwilą przejścia na emeryturę w 1994 roku. Nadal prowadził cieszące się dużą frekwencją seminaria i wykłady, oraz działalność popularyzatorską. W dorobku naukowym R. Kukiera przeważają monografie regionalne i rozprawy poświęcone obszarom Polski Północnej i Środkowej, jak: Pomorze, Krajna, Kujawy, ziemia dobrzyńska, lubawska. Prowadził intensywne badania na terenie Kaszub, pogłębiając je o badania archiwalne także w Niemczech (Berlin, Greifswald, Stralsund). Zajmował się także problematyką zachodniej rubieży kaszubskiej. Opisywał różne dziedziny wytwórczości ludowej na Pomorzu i terenach sąsiednich, publikując artykuły w pomorskich czasopismach regionalnych. Gromadził zabytkowe obiekty z zakresu kultury ludowej dla wielu muzeów Pomorza. Próbował również ustalać zasięgi grup etnograficznych i etnonimicznych na badanych terenach w oparciu o świadomość mieszkańców i miejscowe nazewnictwo. W latach 1975-85 brał udział w badaniach terenowych Zespołu badań Polonijnych w Poznaniu i Krakowie, dotyczących przemian kulturowych Polonii, m.in. Polaków z Bukowiny w Rumunii. Współpracował z szeregiem muzeów regionalnych jako ekspert-doradca przy opracowywaniu scenariuszy wystaw. Był też aktywnym członkiem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Współpracował również z zagranicznymi instytucjami etnologicznymi i geograficznymi,jak Institut fUrVolkerkunde, Humboldt Universitiit, Sorbische Institut fur Volkskunde �422 w Bautzen, Instytut Geografii Uniwersytetu Karola w Pradze czy Słowacka Akademia Nauk w Turcanskym Sw. Martinie. Za monografię Kaszubi Bytowscy Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie nadało Mu Medal Stolema i Order Stańczyka, a władze Bytowa tytuł "Zasłużonego dla Bytowa i jego regionu". Za nienaganną pracę dydaktyczną i wychowawczą Rada Państwa w 1974 roku nadała R. Kukierowi Złoty Krzyż Zasługi, a w 1986 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał On również Medal40-lecia UMK, nadany przez Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Teresa Dunin-Karwicka :~:{~.~;~~; <~~':~.~~_~y;~r>.: �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. l, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologi'L pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in UnifYing Europe, pod red. Ale- ksandra Posern-Zie1ińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology Congress ofthe International at the Time ofTransformation. Union of Anthropological Poland at the 14 th and Ethnological Scien- ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. zo.o., Poznań 2001, ss. 185. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Ląckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zł) Oferujemy również inne tytuły z tej serii: 1. J. P. Dekowski, Strój sieradzki, Wrocław 1959 (10,- zł) 2. J. Świeży, Strój podlaski (nadbużański), Wrocław 1958 (10,- zł) 3. F. Klonowski, Strój warmiński, Wrocław 1960 (10,- zł) 4. B. Kaznowska, Strój biłgorajsko-tamogrodzki, Wrocław 1958 (10,- zł) 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960 (reprint 1991) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-139 WROCŁAW (8,- zł) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5729e1b4d695a7537a152156c3209d.pdf 200991f061d659ab2f9030887adb6e65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1874 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.335-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro--deskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997. Oto leży przede mną książka - nie waham się użyć tego słowa - doprawdy wyjątkowa. Autorem jest badacz japoński - Etsuo Yoshino - profesor ekonomii uniwersytetu Hokkaido w Sapporo. Książka zaś nosi tytuł Polscy chłopi w XX wieku (na razie pominiemy podtytuł). Mamy więc jakby pracę o zacięciu podsumowującym. Przede wszystkim musimy przyznać, że bardzo rzadko zdarza się taka sytuacja, abyśmy to my sami (Polacy) stawali się obiektem badań naukowców z zewnątrz i to pochodzących jednak z innej kultury. A tutaj przyjeżdża japoński badacz i proponuje sumującą pracę o polskich chłopach w XX wieku. I nagle zostaje odwrócona klasyczna sytuacja "my" - "oni". Teraz możemy spojrzeć na siebie jako na "onych", czyli obcych. Na to, jak spostrzegają nas inni. I jest to doświadczenie zupełnie zdumiewające. Bo okazuje się, że to, co oczywiste dla nas i proste, staje się zaskakujące dła badacza z innej kultury. Oczywiście, to, że nie rozumie się tak dokładnie obcej kultury, jest konstatacją tyleż prawdziwą, co banalną, ale Yoshino po prostu - poprzez odwrócenie sytuacji badawczej - unaocznia tę prawdę doskonałe. Proszę bowiem chociażby spojrzeć na taki cytat: "Sergiusz urodził się w 1864 roku. Po ślubie opuścił dom rodzinny Domańczyków, oddalony 30 km od wsi Toczonek, i zamieszkał u swojej żony, Julianny. W Polsce w przypadku, kiedy mąż zamieszka w domu żony, zachowuje swoje nazwisko, natomiast w Japonii w takiej sytuacji pan młody przeważnie przyjmuje nazwisko żony i staje się zarazem przybranym synem tej rodziny. Julianna Czajkowska, jako że została żoną Sergiusza, zmieniła nazwisko na Domańczyk, co w Polsce jest normalne" (s. 41). Cytat ten pokazuje zarazem, że pewna oczywistość kulturowa w oczach badacza z innej kultury urasta do rangi problemu, a dodatkowo doskonale okazuje się, że wysnute wnioski dalekie są od rzeczywistości. Bo przecież z przytoczonego fragmentu wynika, że w Polsce mężczyzna zachowuje swoje nazwisko, gdy przeprowadza się do domu żony, gdy tymczasem zachowuje je bynajmniej nie z tego powodu. Miejsce zamieszkania nie ma tutaj absolutnie nic do rzeczy. Tego typu dowodów na nieprzekładalność kultur jest w książce sporo. Są to bardzo ważne doświadczenia, gdyż właśnie w ujęciu "my" jako "oni" możemy zobaczyć, jakie pułapki czyhają na badaczy opisujących obcą kulturę. Nie ma żadnego powodu sądzić, że nasze własne prace opisujące obcych, niekonsekwentnie wyjaśniające i analizujące zjawiska, są tego typu nieporozumień pozbawione. Interesująca była dla mnie zawsze także sama sytuacja, jaką pozostawia po sobie badacz w obcej kulturze. Możemy użyć tutaj kolokwialnego zwrotu, że wieś, w której robił badania Yoshino, nigdy nie będzie już taka sama jak przed nimi. Japoński badacz, wyglądający przecież inaczej (a więc tym bardziej postrzegany jako obcy) i zamęczający chłopów długimi żmudnymi rozmowami (o metodzie pracy napiszę poniżej), musiał pozostawić ślad po swojej obecności. Oczywiście, taka sytuacja dotyczy każdych badań w obcej kulturze, ale w tym wypadku łatwo wyobrazić sobie badania w tej samej miejscowości na temat tego, co sądzą ci sami chłopi o Japończyku. Jestem pewien, że byłby to niecodzienny materiał. Wróćmy jednak do samej książki. Powiedzieliśmy już, że tytuł sugeruje pewne całościowe spojrzenie na historię chłopów polskich w XX wieku. Nie wiem, czy którykolwiek z polskich badaczy pokusiłby się obecnie o podobnie zatytułowaną syntezę. Zapewne dużo łatwiej przyszłoby pisać podobne dzieło właśnie o obcych niż o nas samych. I dlatego Ja- �336 pończyk nie ma żadnych obciążeń w stosunku do tak zarysowanego tematu. Spójrzmy więc, jak to wszystko zostało skonstruowane, a zapewniam - jest nad czym się zastanowić. Wyjdźmy przede wszystkim od tego, że wbrew sugestii tytułu japoński badacz całość wywodu oparł na badaniach jednej polskiej wsi, która według intencji autora miala być "typową" polską wsią. A ta typowość zostala określona przez poniżej przedstawione warunki: skala gospodarstw indywidualnych tej gminy powinna być zbliżona do średniej krajowej; pod względem klasy gleb i warunków klimatycznych gmina ta nie mogła odbiegać od poziomu przeciętnej gminy polskiej; rodzaj roślin uprawnych powinien być zbliżony do przeciętnego; w pobliżu nie powinno być dużego miasta, ale nie mogła być to również gmina leżąca w calkowitym odosobnieniu; do roku 1918 gmina ta miała znajdować się na terenie zaboru rosyjskiego i w miarę możliwości - w bliskiej odległości od zaboru pruskiego. Już takie, a nie inne warunki wyboru mogłyby wzbudzić długą dyskusję nad ich trafnością, zwłaszcza gdyby wziąć pod uwagę kategorie z różnych dyscyplin. Rzeczywiście, polscy współpracownicy Japończyków wybrali taką gminę, która najlepiej spełniała te warunki. Z kolei z tej gminy wybrano jedną wieś, w której miały być prowadzone badania. Aż ciśnie się na usta pytanie, która to wieś w Polsce jest najbardziej typowa? Niestety, pytanie to pozostaje bez odpowiedzi. Autor używa co prawda nazwy Toczonek, ale zaznacza, że jest to nazwa celowo zmieniona. Podobnie zostały zmienione nazwy gminy (Gusztowa) i województwa (nazwanego po prostu Anonim!). W tym samym duchu zmienione zostały wszystkie nazwiska informatorów i bohaterów książki (a jest ich sporo). Także w pracy nie podano dokładnych danych statystycznych dla gminy Gusztowa, m.in. odnośnie do ludności i powierzchni. Cale to zamaskowanie danych widoczne jest także w doborze fotografii, na których zasłaniane są wszelkie napisy, a także przy sporządzonej mapie Polski z zaznaczonymi trzema województwami (tym razem z prawdziwymi nazwami), na których to terenie dzieje się cała akcja (są to woj. sieradzkie, kaliskie i częstochowskie - badania prowadzono przed refoffi1ą administracyjną kraju, gdy było 49 województw). Z treści książki usunięto wszystkie informacje powalające Czytelnikowi na ewentualne zidentyfikowanie omawianej wsi, dzięki czemu identyfikacja taka stała się zupełnie niemożl.iwa. Autor nadal pracy anonimowy styl, czując się zobowiązanym wobec mieszkańców wsi do zachowania dyskrecji (s. XII wstępu). Pojawia się więc tutaj - dodatkowo - bardzo ciekawy wątek zawodowej etyki badań terenowych, który stawia Yoshino. Na ile bowiem wolno nam upubliczniać wyniki badań, kiedy często pytamy - jak w tym przypadku - o dość intymne sprawy? Taki problem łatwo zauważyć właśnie wtedy, gdy rzecz dotyczy własnej kultury, ale przecież nikt nie stawia w zasadzie podobnych pytań, gdy idzie o kulturę obcą, np. badając Indian z Amazonii, bezceremonialnie opisujemy ich najbardziej intymne zachowania z podaniem pełnych danych osobistych. Odległość w przestrzeni powoduje, że czujemy się zwolnieni od etycznych konsekwencji. Yoshino zdaje się postrzegać problem całkowicie odmiennie. Może zresztą takie postawienie problemujest uwarunkowane jego własną sytuacją kulturową? Może kultury Dalekiego Wschodu wykazują większą pokorę wobec badanych "innych"? To jest następny ciekawy wątek badawczy. Wspomnęjeszcze o ostatecznym momencie wybrania wsi Toczonek. Otóż w gnunie najbardziej typowej w Polsce, jaką okazala się Gusztowa, wsi podobnych do Toczonka było kilka. Wybór padł na Toczonek, ponieważ - co autor najzupełniej szczerze przyznaje leżała ona najbl.iżej miejsca, w którym zakwaterowany był zespół badawczy we wsi Wika (nazwa oczywiście zmieniona). Czy często badaczom przytrafia się taka szczerość, pokazująca, ile jest przypadku w prowadzonych badaniach? Yoshino chętnie zaznacza także to, czego nie udało mu się - pomimo prób - wyjaśnić. Przyjrzyjmy się teraz metodzie pracy autora. W badaniach uczestniczyła cała grupa japońskich badaczy przy współudziale polskich partnerów z SGW (chyba SGGW?). Prowa- �337 dzone one były w kilku turach przy zmienionej metodzie badań. Początkowo był to kwestionariusz, od lat służący w Japonii do badań ekonomii rolnictwa opartego na założeniach mechanizmów rynkowych gospodarki kapitalistycznej (a więc obowiązującej w Japonii od kilkudziesięciu lat). Badania te w Polsce prowadzono w roku 1990, a więc w momencie, gdy polską wieś obejmowała dopiero początkowa faza przechodzenia do gospodarki kapitalistycznej z socjalistycznej. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że cały kwestionariuszjapoński oparty jest na podejściu metodologii marksistowskiej, uznającej siły wytwórcze i stosunki produkcji za czynnik determinujący funkcjonowanie gospodarki. Jednak po kilku przeprowadzonych wywiadach japońscy badacze uświadomili sobie nieprzystawalność tego narzędzia badawczego do sytuacji w Polsce i zwrócili się ku innym metodom, preferowanym głównie przez autora niniejszej książki. Ustało no więc, że badania muszą wykazywać cztery cechy: mają to być badania monograficzne, polegające na przeprowadzeniu kompletnego przeglądu wszystkich istniejących gospodarstw jednej wybranej wsi; nacisk ma być położony na ustalenie korelacji rodzinnych poprzez zrekonstruowanie drzewa genealogicznego; oprócz gospodarstw przedmiotem badań są także instytucje z otoczenia wsi, jak spółdzielnie rolnicze, urzędy publiczne, placówki oświatowe i religijne; podejście ma być kompleksowe, uwzględniające aspekty ekonomiczne, historyczne i socjologiczne. Ażeby te wytyczne zreałizować, posłużono się metodą swobodnego wywiadu, który określano jako "historia życia". Yoshino przywołuje tutaj Oscara Lewisa jako najsłynniejszego badacza korzystającego z takiej metody, i sam na niej się opierając, ,,z pomocą magnetofonu rejestrował luźno prowadzone rozmowy, głównie na temat osobistych losów, pracy i codziennego życia" (s. 25). Fakt, że rozmówcami byli rolnicy, spowodował, że metoda ta zamieniła się z "historii życia" w "historię rodzinną", gdyż ważnym elementem stawała się cała historia samego gospodarstwa rolnego. Jakjuż zaznaczyłem, historie te opierają się na rekonstrukcji drzewa genealogicznego, które japoński badacz nazwał drzewem rodowo-biograficznym, pojmując je szerzej niż Lewis, którego drzewo można nazwać genetyczno-rasowym. Zanim powiem o efektach tej rekonstrukcji, trzeba wspomnieć jeszcze o bardzo ważnym aspekcie metodologicznym, w jakim chce sytuować swoje dzieło japoński badacz. Otóż opowiada się on - pozostając ciągle w granicach ekonomii jako swej głównej dziedzinie - za badaniem raczej jakościowym niż ilościowym. W tym celu wykorzystuje "podejście mikro-deskryptywne, polegające na bardzo szczegółowej i wnikliwej obserwacji mikroświata, np. w rodzaju pojedynczego zakładu przemysłowego czy pojedynczej wsi" (s. 3). Odwołuje się tutaj do dwóch słynnych badaczy, którzy - mimo że należą do innych nauk - często przywoływani są razem. Są to Carlo Ginzburg i Clifford Geertz. Pierwszy jest jednym z głównych twórców tzw. mikrohistorii, drugi opracował sposób antropologicznej interpretacji kultur, nazywając go thick description (tutaj muszę zaznaczyć, że dwukrotnie nie popisali się redaktorzy książki - raz tytuł przywoływanej książki Ginzburga II formaggio e i vermi przetłumaczono jako "Ser i larwy", mimo istniejącego już polskiego przekładu "Ser i robaki", drugi raz, gdy geertzowski termin tłumaczy się jako "głęboka deskrypcja", a nie jako "opis zagęszczony", który od dawna funkcjonuje w polskiej literaturze antropologicznej. Odwołanie się tak bezpośrednie do tych dwóch propozycji jest jak najbardziej uzasadnione, gdyż rzeczywiście efekt ostateczny tych dwóch metodologii jest bardzo zbliżony. Co ciekawe, w polskiej literaturze etnologicznej, jak i historycznej metodologie te ciągle rzadko wykorzystywane są do badań nad konkretnymi zjawiskami kultury. Istnieją tylko liczne ich analizy na płaszczyźnie czysto teoretycznej. A niewątpliwie szersze wykorzystanie tego rodzaju metodologii może przynieść nowe, za· skakujące poznawczo rezultaty. Takim przykładem jest właśnie książka Yoshino, mimo że teorie Geertza i Ginzburga modyfikuje on na swoją modłę. Jego następnymi bowiem przywołanymi inspiracjami są prace socjologa Franciszka Bujaka i japońskiego ekonomisty �338 Kichiji Nakamury, którzy - oczywiście zupełnie niezależnie - "przeprowadzili wszechstronną analizę wyników intensywnych badań jednej wybranej wsi" (s. 8). Pierwszy z nich stosował badania ilościowe, a drugi z kolei preferował podejście marksistowskie, uważając, że to właśnie gospodarstwo powinno być głównym elementem badań na wsi, a nie np. pojedynczy rolnik czy małżeństwo. Następną ważną cechą metodologiczną, którą uwypukla Yoshino, jest obiektywizm w badaniach (s. 14-17). Japoński profesor uważa, że w wypadku, gdy tak naprawdę nie zna się przedmiotu badań (tak jak on nie znał chłopów polskich), bardzo ważne jest nierobienie żadnych wstępnych założeń i hipotez. Dlatego badania odbywały się w taki sposób, że przez pierwsze 3-4 godziny badacze nie zadawali żadnych pytań ukierunkowujących na temat badań. Rozmowy były toczone zupełnie swobodnie i prowadzone bardziej przez badanych. Yoshino zauważa jednak, że wtedy właśnie udało się zdobyć wiele ważnych informacji. Intrygujące i kontrowersyjne jest jeszcze inne sformułowanie autora, który raz próbował badania ukierunkowywać, innym razem próbował patrzeć na nie "obiektywnie", jakby z zewnątrz - "reprezentował podczas badań w Toczonku dwie postawy. Jednym razem był socjologiem XX wieku, drugim razem - socjologiem XXI wieku. Obie te postawy były przez niego w świadomy sposób ostro rozgraniczone" (s. 16). Jednak według wielu antropologów takie założenie o możliwościach przechodzenia z jednej roli w drugą musi prowadzić do swoistej schizofrenii i w zasadzie wydaje się pięknie brzmiącym założeniem, ale niemożliwym do zrealizowania. Sam Yoshino ma jednak pełną świadomość kontrowersyjności takiego założenia i wręcz zachęca do dyskusji nad tak postawionym problemem (s. 17). Wszystkie te rozważania są zawarte we Wstępie (część l. Metodologia badań, część 2. Metoda badania), po czym następuje Część I pracy podzielona na 13 rozdziałów, z których każdy jest analizą życia jednego gospodarstwa. Początek każdego z nich to wydzielone słowa kluczowe, charakteryzujące całość analizy. Są one bardzo zróżnicowane, np.: upadek bogatego gospodarstwa z ubiegłego wieku, pomoc od emigrantów ze Stanów Zjednoczonych, śmierć rodziny, opieka społeczna, wypadek utonięcia, tragiczny koniec miłości, groźba gruźlicy płuc, poród co dwa lata, sprzedaż produktów rolnych w latach pięćdziesiątych (wszystkie dotyczą rozdziału l.). Następnie jest krótkie podsumowanie, jakby rozwinięcie słów kluczowych, dalej graficzna rekonstrukcja drzewa genealogicznego z dość swobodnie traktowanymiinfomlacjanli (raz pojawiają się takie, innym razem zupełnie inne) oraz mapy pól należących do danego gospodarstwa (często z bardzo szczegółowym opisem, którą część kto kiedy kupił i od kogo). Następnie pojawiają się dość dokładne, a więc i długie, opisy histońi rodziny od początku XX wieku do czasu badań. Trudno jednak nie zauważyć niekonsekwencji, gdyż nieraz pewien rodzaj infomlacji przy opisie jednej rodziny się pojawia, gdy przy opisie innej analiza swobodnie toczy się w zupełnie odmiennym kierunku. Trudno więc nawet te histońe porównywać. Bardzo dokładnie tylko odtwarza Yoshino historię poszczególnych pól uprawnych, to sprzedawanych, to dziedziczonych, to dzielonych, tak dokładnie, że się to wszystko miesza i,jak mi się wydaje, niewiele to wnosi do przybliżenia życia opisywanych ludzi. Autor opiera się na opowieściach członków rodziny (chociaż korzystał także z archiwaliów), w zasadzie nie weryfikując ich. A przecież wiadomo, że procesy folkloryzacji i mityzacji rzeczywistości są wśród ludzi powszechne. Yoshino nie bierze tego pod uwagę, więc opowiadane historie są - moim zdaniem bardziej opowieściami wspomnieniowymi niż obiektywnymi historiami tych gospodarstw i rodzin. Nieraz (zupełnie inaczej nić u Ginzburga i Geertza) pojawia się podczas lektury pytanie - "do czego właściwie to wszystko zmierza?", zwłaszcza gdy jesteśmy już po lekturze historii kilku rodzin. A zmierza to oczywiście do podsumowania, które znajduje się w części II książki (rozdziały 14-15.). Jednak być może te wnioski (dość skonwencjonalizowane) mogłyby fun- �339 kcjonować samodzielnie, bez opisywanych historii rodzin, gdyż wydaje się, że obie części niezupełnie do siebie przystają. Jakby tego było mało, największa niespodzianka czeka nas na pierwszej stronie przedmowy całego dzieła. Otóż Yoshino proponuje tam czytelnikowi - niczym Julio Cortazar w Grze w klasy - inną kolejność czytania rozdziałów, niż wynika to z układu książki. Żeby czytelnik mógł "przenieść się myślami do wydarzeń, jakie miały miejsce w gminie Gusztowa w tym stuleciu", oraz "identyfikować się z bohaterami", powinien najpierw przeczytać rozdziały 1-12., a dopiero później wstęp. Trzeba przyznać, że przewrotne to słowa, a sam sposób takiego układu książki także bardzo niecodzienny. Czy rzeczywiście próba opisania przez Etsuo Yoshino polskich chłopów w XX wieku powiodła się? Tego nie wiem i odpowiedź na to pytanie nie jest dla mnie istotna. Bardziej ciekawi mnie to, że książka Yoshino jest lekturą fascynującą, ogromnie wciągającą, intrygująco poznawczą i stawiającą bardzo ważne problemy w niecodzienny sposób. Nie wyobrażam sobie lepszej lektury dla studentów zgłębiających tajniki metodologii i metodyki badań terenowych. Polecam gorąco. Hubert Czechowski Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000, ss. 275. "W dawnej Rzeczypospolitej znajdowało się sporo ludzi, których bardzo trudno byłoby zaszeregować do któregokolwiek z istniejących stanów. W stosunku do nich mieszczanie i chłopi uważali się za uprzywilejowanych i wyżej stojących w społecznej drabinie. Tamci, najczęściej zwani ludźmi luźnymi, pozornie wolni od ciężkiego pańszczyźnianego jarzma, nie posiadający często stałego miejsca zamieszkania, nie mieli jednak zbyt łatwego życia. W zamian za dość iluzoryczną swobodę przypadała im w udziale nędza, głód, poniewierka". Tak o ludziach gościńca i biedzie w XVII i XVIII wieku napisał Bohdan Baranowski w swej znanej książce pod tytułem Ludzie gościńca. Publikacja ta, choć wydana w 1986 roku, była do niedawna jedną z nielicznych pozycji naukowych opisujących i interpretujących problematykę ubóstwa w Polsce z perspektywy historycznej, społecznej i kulturowej. Taki stan badań był przede wszystkim wynikiem ideologicznej cenzury utrzymywanej w czasach PRL-u. Dopiero po roku 1989 nastąpiły istotne zmiany w tej kwestii. Bieda, ubóstwo, żebractwo czy bezrobocie stały się najważniejszymi problemami społecznymi współczesnych nam czasów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje wydana niedawno książka Zrozumieć biednego pod redakcją Elżbiety Tarkowskiej. Zrozumieć biednego to studium z pogranicza socjologii kultury, etnologii i historii. Składa się z trzech zasadniczych części zatytułowanych: Bieda dawna i obecna, Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, Komentarz metodologiczny. W obszernym wstępie Elżbieta Tarkowska trafnie wysunęła tezę, że ubóstwo to zjawisko wielokontekstowe i złożone wewnętrznie. Zakorzenione jest ono między innymi w historii. Dobrym tego przykładem może być bieda na obszarach popegeerowskich, omawiana szczegółowo w dalszej części pracy, a która związana jest z przeszłością zarówno komunistyczną, jak i dawniejszą. Ponadto ubóstwo to także proces zmieniający się w czasie, a zatem zróżnicowany pod względem społecznym. Jak pisze Autorka, "zbiorowość biednych jest kategorią bardzo niejednorod- �340 ną". Niemniej istotny jest także kulturowy wymiar ubóstwa. Tutaj Elżbieta Tarkowska przywołuje antropologiczną koncepcję amerykańskiego uczonego Oscara Lewisa, tak zwanej culture ofpoverty. Badacz ten, opierając się na analizach rodzin meksykańskich i portorykańskich, stwierdził, że kultura nędzy to coś więcej niż tylko upośledzenie ekonomiczne, ale nade wszystko pewien niezmienny wzorzec egzystencjalny przekazywany w rodzinie, z pokolenia na pokolenie. Należy tu zaznaczyć, że do podobnych wniosków doszedł również cytowany przeze mnie wcześniej Bohdan Baranowski, pisząc, że znaczna część ludzi luźnych wchodziła do tej warstwy już z urodzenia. Konkluzja ta jest niezwykle ważna w kontekście badań zjawiska nędzy na obszarach polskich. Cennym uzupełnieniem twierdzeń zawartych w całej książce jest omówiona we wstępie charakterystyka metod badawczych. W części zatytułowanej Bieda dawna i obecna mieszczą się trzy teksty Elżbiety Tarkowskiej: O dawnej i obecnej biedzie w Polsce; Bieda dawna i nowa: historie rodzin; Bieda popegeerowska oraz tekst Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Analizy te są retrospekcją biedy w ujęciu historycznym. Pierwsze opracowanie stanowi próbę krótkiego opisania zjawiska od wieków średnich po współczesność, również z uwzględnieniem okresu PRL. Synteza ta została wzbogacona licznymi porównaniami do sytuacji w krajach Europy Zachodniej, jak i do krajów postkomunistycznych. Rozwinięciem tego stanowiska jest przybliżenie w następnym szkicu dziejów rodzin dotkniętych syndromem ubóstwa. Zastosowanie kryteriów socjologicznych pozwoliło na bardzo zróżnicowany dobór rodzin. Tym samym Autorka mogła uwzględnić biedę wiejską, miejską, związaną z bezrobociem, niskopłatnąpracą, samotnym rodzicielstwem, wielodzietnością, niepełnosprawnością itp. Wysokim walorem rozdziału pracy, ale również całej książki, są także licznie cytatowane wypowiedzi respondentów. Mówiąc o współczesnych wymiarach ubóstwa, nie sposób pominąć biedy na obszarach popegeerowskich. Jak pisze Elżbieta Tarkowska, na tych właśnie terenach rysuje się niebezpieczeństwo powstania polskiej underclass. Ludzie, którzy stanowią tę grupę, skazani są nie tylko na trwałą marginalizację społeczną, ale także na "uwięzienie w lokalnej przestrzeni". Po upadku gospodarstw państwowych załamał się bowiem cały dotychczasowy sposób ich życia. Tym samym byłe PGR-y stały się "gettami biedy", które charakteryzują się osobliwą kulturą. Składają się na nią m.in. tendencje do "dziedziczenia" biedy, izolacjonizm, brak perspektyw w sferze edukacyjnej, nadużywanie alkoholu i inne. Ta część analiz kończy się tekstem Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, która porusza temat osób starszych i ich rolę w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Autorka odwołuje się do badań Amartya Sena, a w szczególności do problemu dobrobytu i ubóstwa w kontekście funkcjonowania jednostki w rodzinie. Wykazuje także liczne podobieństwa do polskiej literatury socjologicznej. Zupełnie niepotrzebne sąjednak odwołania do odległych pod wieloma względami od kultury chłopskiej kultur pozaeuropejskich, tj. roli kobiet w afrykańskiej rodzinie poligamicznej. Ponadto brakuje wyraźnych odwołań do literatury etnologicznej wsi polskiej. Pomimo tych mankamentów opracowanie to zwraca uwagę na istotne elementy, jak: zmiany kulturowe na wsi, rolę tradycji, mechanizmy walki z ubóstwem, rolę więzi rodzinnych i osób starszych w rodzinie dotkniętej ubóstwem. Druga część, czyli Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, składa się z opracowania Elżbiety Tarkowskiej Świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie i Hanny Palaskiej Ludzie " w opiece". Przyjmowanie darów i zaciąganie kredytów jako element stylu życia ubogich. Elżbieta Tarkowska przedstawia świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie, ich partycypację w społeczności lokalnej i instytucjach oraz formy uczestnictwa w życiu zbiorowym. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie roli środowiska lokalnego w życiu biednych rodzin. Jest ona inna w środowiskach miejskich, jeszcze inna na wsi i w odizolowanych przestrzennie oraz społecznie osiedlach popegeerowskich. Pomimo tych i wielu innych różnic, Autorka �341 opowiada się za ogólnym, powtarzającym się, wspólnym wzorem, polegającym na wyłączeniu członków biednych rodzin ze środowiska społecznego zarówno bliższego, jak i dalszego. W wielu wypadkach bowiem jedynym oparciem w trudnej sytuacji jest rodzina poszerzona. Dzieje się tak dlatego; gdyż ubóstwo dotyka najczęściej rodzin wielodzietnych oraz tych, gdzie bieda jest "dziedziczona" z pokolenia na pokolenie. Należy pamiętać, że równolegle następuje degradacja więzi sąsiedzkich, ograniczenie kontaktów rówieśniczych czy częsta samotność ludzi starszych. Ograniczona jest również rola instytucji społecznych. Do wyjątków należą ośrodki pomocy społecznej, szkoła, parafia i sklep. Z tymi wnioskami koresponduje założenie Hanny Palaskiej, która sformułowała tezę, że dary i pożyczki dla wielu ludzi dotkniętych biedą są integralnym elementem ich stylu życia. Jak zauważa Autorka, są to dwie społecznie akceptowane drogi zdobywania dóbr i pieniędzy poza systemem pracy. Hanna Palaska odwołuje się przy tym do bogatej literatury z zakresu socjologii kultury i częściowo etnologii, m.in. koncepcji Marcela Maussa, Georga Simmla, Claude'a Levi-Straussa, Zygmunta Baumana i innych. Okazuje się, że takie elementy jak pożyczka i dar odgrywają istotną rolę w społecznościach dotkniętych biedą. Wokół nich koncentrują się podziały na zadłużonych i niezadłużonych, na tych, którzy mogą udzielić pożyczki, i na tych, którzy nie pożyczają. Taka konceptualizacja przypomina kulturowe podziały na swoich i obcych, które warunkują zręby tożsamości grupowej i indywidualnej. Autorka zwraca przy tym uwagę na różne formy zaciągania długów (wymiana koleżeńska, "branie na kreskę", czyli zadłużenie w lokalnym sklepie, długi opłat czynszowych, dostaw gazu czy energii) i przyjmowania darów (dary przekazywane w rodzinie, pomoc koleżeńska lub sąsiedzka, dary z gminy, Kościoła, prezenty okolicznościowe). Być może więc - jak pisze badaczka - zaciąganie pożyczek i przyjmowanie darów należy traktować jako trwały element polskiej kultury ubóstwa. Na uwagę zasługuje Komentarz metodologiczny, który napisała Krystyna Lutyńska. Stanowi on wnikliwą analize metod użytych w badaniach terenowych przez Autorów niniejszego zbioru. Ponadto zawiera on ocene i opis materiałów empirycznych - wywiadów i kwestionariuszy, a także zachowań emocjonalnych badanych. Krystyna Lutyńska bada również stopień uwikłania ankieterów w swoją własną kulture, odmienną od stylu życia ludzi partycypujących w "kulturze ubóstwa". Rozprawę zamyka ZakOliczenie oraz Alleks; "ywiady i historie rodzin opracowane przez Elżbietę Tarkowską. Adam Pomieci/lski Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, Łódź 2000, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, ss. 200. Obszarem zainteresowań G. E. Karpińskiej jest miasto, rozumiane jako zjawisko społeczne i kulturowe. Badaczka koncentruje się na środowisku robotniczym, jego historii i współczesności, obowiązujących tu zwyczajach, sposobach życia. Szczególnie interesuje ją stosunek członków badanej grupy do przestrzeni, sposób jej organizacji, wartościowania, znaczenie miejsc takich jak ulica, dom, wnętrze mieszkalne, targowisko, brama. Najnowsza książka G. E. Karpińskiej składa się ze Wstępu, części I, zatytułowanej Przestrzeń w kulturze, części II - Przestrzeli miejskiej kamienicy cZyllSzowej, Zakończenia oraz wykazu cytowanej literatury, spisu ilustracji i streszczenia w języku angielskim. �342 Część I poświęcona jest stosunkowi człowieka do przestrzeni, jej waloryzacji, organizacji, kategoryzacji i sposobom zagospodarowania. Autorka prezentuje tu liczne przykłady zaczerpnięte z kultur ludowych, zwłaszcza dawnych, tradycyjnych, oraz z kultury miasta: przedindustrialnego i zmieniającego swoje oblicze wraz z postępem przemysłu, także pod względem stosunku do przestrzeni. G. E. Karpińska w przekonujący sposób ukazuje podziały przestrzeni na obszary kwalifikowane w różnych kulturach jako "swoje" (wewnętrzne, zorganizowane) i "obce" (zewnętrzne, kojarzone z chaosem). Trafnie podkreśla, iż sposób kwalifikacji pewnych obszarów przestrzeni w tej samej kulturze może ulegać zmianom. Zauważa też, że niektóre elementy przestrzeni mogą być postrzegane w sposób niejednoznaczny lub cechują się "szczególną intensywnością znaczeń" (s. 28, por. s. 47). Dotyczy to np. obejścia i podwórka. Należy podkreślić, że omawiając sposoby organizowania i waloryzowania przestrzeni w różnych kulturach świata i w różnych środowiskach, Autorka sięgnęła do prac mało znanych polskiemu czytelnikowi, jak też do literatury historycznej oraz należącej do dziedziny określanej jako "geografia humanistyczna". To wyjście poza etnologię jest niewątpliwie jednym z walorów recenzowanej tu książki. Walorem pracy jest także ukazanie przestrzeni w szerszym kontekście kulturowym. Karpińska uczyniła to, wykorzystując materiały ilustrujące poszczególne tezy, pochodzące z różnych kultur świata, jak też omawiając związki między przestrzenią i czasem, rytmem pracy w cyklu dobowym i rocznym, codziennym i świątecznym, między "swojskością", dniem powszednim, a "obcością", czasem nieludzkim (nocą). Autorka zwraca szczególną uwagę na miejsce i rolę centrum oraz granic wyznaczonych w przestrzeni, na ich funkcjonowanie w życiu codziennym i w obrzędowości. Przypomina też, że pewne elementy krajobrazu (np. kopce, miedze, drogi, łąki) stają się znakiem granicy. Noszą cechy orbis exterior i orbis interior, nie przynależą jednak do żadnego z tych światów. Karpińska słusznie podkreśliła, że granice, podobnie jak obszary kwalifikowane jako centrum, są częścią systemu porządkującego przestrzeń wartościowaną kulturowo, organizują także określone działania człowieka. Granice funkcjonują w ludzkiej świadomości, człowiek próbuje je oswoić, uczynić bezpiecznymi, przyjaznymi (s. 65). Myśl ta jest dobrze ilustrowana przykładami zaczerpniętymi z różnych kultur świata. Bardzo ciekawe są podane w I części książki informacje o zasadach planowania miast w różnych okresach, np. w średniowieczu, ich socjotopografii, o związkach między architekturą, środowiskiem naturalnym, funkcjami poszczególnych ośrodków i organizacją przestrzeni miejskiej (s. 34--40). Kwestie te stosunkowo rzadko poruszane są przez etnologów. Autorka porównała także przestrzeń miasta przedindustńalnego i z okresu rozwoju przemysłu, wskazując na odmienne sposoby jej organizacji, zmiany związane z powstawaniem nowych zakładów pracy, tworzeniem infrastruktury, rozwojem budownictwa mieszkalnego, przemianami w sferze stosunków własnościowych. W pierwszej części omawianej tu pracy zabrakło mi informacji o specyficznym stosunku do przestrzeni cechującym osoby, które - często w dramatycznych okolicznościach - zostały zmuszone do opuszczenia rodzinnych stron, miejsca, gdzie upłynęło ich dzieciństwo i młodość: ekspatńantów, zesłańców, emigrantów, przymusowych robotników z okresu II wojny światowej. W ostatnich latach ukazała się bogata literatura pamiętnikarska obrazująca tę kwestię. Powstały też opracowania naukowe oparte np. na wynikach badań przeprowadzonych wśród ekspatńantów z Kresów Wschodnich, prezentujące różnego rodzaju więzi łączące członków tej grupy z rodzinną ziemią, miejscem urodzenia, miastem, miasteczkiem, wioską l . Myślę, że informacje o stosunku ekspatriantów, oraz innych wymienionych tu kategorii osób (niezwykle rzadko obejmowanych badaniami przez etnologów) do przestrzeni i wyodrębnionych z niej miejsc wzbogaciłyby znacznie I część pracy. �343 Mamjednak zastrzeżenie do tytułu tej części. Moim zdaniem, jest on zbyt szeroki. Przestrzeni w kulturze dotyczy bowiem także część II, w której - na przykładzie łódzkich kamienic czynszowych - ukazana została przestrzeń miasta. Tak więc problem przestrzeni w kulturze jest motywem przewodnim całej omawianej tu książki. Różne są tylko źródła wykorzystane przez Autorkę w poszczególnych częściach. Jednym z efektów XIX-wiecznych procesów industrializacyjnych jest powstanie kamienic czynszowych, wznoszonych na niewielkich działkach z przeznaczeniem dla dużej liczby rodzin. Tym właśnie formom budownictwa, określanym przez Karpińską (według mnie niezbyt szczęśliwie) temlinem "architektonicznego tworu" (s. 9,21) poświęcona jest, jak wspomniałam, II część recenzowanej tutaj pracy. Autorka zwraca m.in. uwagę na takie cechy kamienicy czynszowej jak: pionowa stratyfikacja społeczna mieszkańców, hierarchizacja przestrzeni, podział na obszary zajmowane głównie przez kobiety i przynależne mężczyznom (s. 40-41 ). Wskazuje jednocześnie na przemiany, jakim podlega przestrzeń kamienicy: "była [ona] tak zaprojektowana i uporządkowana, by uwzględnić hierarchię społeczną. Dziś nie ma to żadnego znaczenia, często nie odpowiada nawet zamożności lokatorów" (s. 79). W II części prezentowane są wyniki badań terenowych przeprowadzonych w latach 1997-1999 na terenie Łodzi przez Autorkę i współpracujących z nią studentów etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorka zaznacza, iż "polscy etnolodzy nie interesowali się taką formą przestrzenną, jakąjest kamienica czynszowa. Badania i publikacje na temat kamienicy mają za sobą etnolodzy czescy, ale dotyczą one «kamienicy historycznej». Również polscy socjolodzy omijali to zjawisko, zajmując się przede wszystkim odczuwaniem i poznawaniem świata manifestującym się w zachowaniach przestrzennych mieszkańców osiedli mieszkaniowych, składających się z wielkich bloków" (s. 79). Istotnie, w polskiej etnologii, a także - na ile mi wiadomo - socjologii brakowało dotychczas prac poświęconych mieszkańcom kamienic czynszowych, ich stosunkowi do przestrzeni i sposobomjej organizowania, tworzenia przestrzeni społecznej w tym specyficznym miejscu zamieszkania. Podstawę II części pracy stanowi 77 wywiadów. Prezentując wyniki badań terenowych Autorka posłużyła się zabiegiem meganarracji, polegającym na połączeniu zebranych materialów w jedno opowiadanie, "deklarację zbiorową". Uczyniła to, jak wyjaśnia, by odzwierciedlić "treść i specyfikę kamienicznego [??? - IX.] świata" i odtworzyć ,jego wspólne przeżywanie" (s. 22). Przyjęta metoda została zrealizowana z dobrym skutkiem. Uściślenia wymagają natomiast kryteria doboru rozmówców. Jednym z nich jest "zasiedziałość" (s. 23). Kryterium to jest zrozumiałe w świetle przyjętej metody i celów pracy, nasuwa się jednak pytanie: od jakiego momentu można mówić o zasiedziałości? Co to znaczy, iż "do rozmów wybierano osoby długo mieszkające w kamienicy" (s. 23)? Autorka pisze też, iż ,,każda z osób wybrana do badań musiała [...] mieć fizyczny kontakt z przestrzenią kamienicy, czyli być obecna na podwórku, chodzić na strych czy do piwnicy, a nie jedynie przechodzić wydeptaną ścieżką z mieszkania poza bramę i z powrotem. Kontakt ten musiał być stały, codzienny, trwający wiele lat, a nie przypadkowy" (s. 23). Istotny był także osobisty stosunek osób wybranych do badań do przestrzeni, która "musiała być przez nie zaakceptowana i uznana za swoją" (s. 23). Oczywiście, Autorka miała prawo zawężenia badanej grupy do osób spełniających powyższe kryteria. Nie wiadomo jednak, ile osób pozostalo poza tak określoną grupą i jaką część mieszkańców badanych kamienic stanowią. Nasuwa się też pytanie, jak wygląda świat kamienicy, jej przestrzeni, z perspektywy osób reprezentujących grupę nie objętą badaniami? Wydaje się, że porównanie wypowiedzi członków badanej grupy i tych, którzy znaleźli się poza nią, umożliwiłoby pełniejsze poznanie świata łódzkich "czynszówek", ukazanie innych stron ich oblicza, innych rodzajów więzi, relacji międzyludzkich, odmiennego stosunku do przestrzeni. Badania przeprowadzone przez G. E. Karpińską pozwoliły na wydzielenie w przestrzeni kamienicy czynszowej miejsc o szczególnym znaczeniu dla jej mieszkańców, budzą- �344 cych - mimo upływu lat - emocje i oceny. Ukazały też wpływ relacji między osobami mieszkającymi w kamienicach i miejscami wyodrębnionymi z przestrzeni na kształt tożsamości i więzi międzyludzkich oraz na odkrycie sensu wielu miejsc, często głęboko ukrytego. Przykładem są wypowiedzi pozwalające interpretować schody, korytarze czy klatki schodowe jako drogi, mające zarazem status granicy. Strychy i piwnice przeniknięte są natomiast atmosferą tajemniczości. Potwierdzają to znakomicie wypowiedzi badanych osób. Wskazują one również, że miejsca te funkcjonują jako "odmienne światy", "państwa w państwie", należąc jednak do tego, co "swoje", wspólnotowe (s. 92-94). Są też specyficznym zapisem pamięci, wywołują emocje, lęki, ale i ciekawość. Cytowane w książce wypowiedzi mieszkańców kamienic sprawiają, że poszczególne miejsca ożywają, funkcjonując nie tylko w świadomości związanych z nimi osób, lecz także czytelnika. Miejsca te żyją dzięki ludzkiej obecności i zdarzeniom, jakie się z nimi wiążą, dzięki wspomnieniom i emocjonalnemu przeżywaniu teraźniejszości. Autorka podkreśla np., jak ważne znaczenie dla istnienia poszczególnych miejsc w przestrzeni kamienic ma zjawisko tak wydawaloby się ulotne, jak zapachy, a jednak zostające w pamięci, powracające nieoczekiwanie w różnych sytuacjach, zawsze identyfikowane z określonym miejscem w kamienicy (s. 89-90, 147). Ukazuje też specyficzną organizację przestrzeni w domu, którego "okna wychodzą na podwórko" zamknięte ze wszystkich stron ścianami budynku, umożliwiając podpatrywanie życia mieszkających naprzeciw siebie sąsiadów i tworzenie specyficznych więzi między nimi. Bardzo ciekawa jest koncepcja, zgodnie z którą okno "z widokiem na podwórko" staje się "wewnątrzświatem", "przejściem w granicy między różnymi sferami" (s. 123). Znajduje ona potwierdzenie w cytowanym materialne. Karpińska znakomicie ukazuje mechanizm przekształcania się przestrzeni (w sensie fizycznym) w przestrzeń społeczną (miejsca). Należy podkreślić, że pisząc o miejscach wyodrębnionych z przestrzeni, Autorka wykorzystala nie tylko bardzo często cytowane przez etnologów dzieło Vi-Fu Tuana, lecz prqwołala także mniej znane w naszym środowisku nazwiska, m.in. Martina Heideggera, Edwarda Relpha, Hanny Libury i Marca Auge. Ukazani w książce mieszkańcy czynszowych kamienic żyją w świecie specyficznych więzi, tworzą wspólnotę opartą na bezpośredniej, często wymuszonej bliskości, a także na słowie. Cytaty z wywiadów oraz fotografie zamieszczone w książce doskonale ukazują funkcjonowanie owej podwórkowej wspólnoty, pozwalają określić jej specyfikę. Dowodzą też, jak trwale są więzi nawiązywane na podwórku przez najmlodsze pokolenie. W przytoczonych wypowiedziach wyczuwalna jest również nostalgia dorosłych już osób za magiczno-mitycznym miejscem, jakim jest podwórko z czasów dzieciństwa. Wspólne podwórko, o wyraźnych granicach, które stanowią ściany domu, jest szczególnym łącznikiem dla mieszkańców czynszowych kamienic. Z badań wynika przy tym, że jest ono pojmowane odmiennie niż podwórka na terenie tzw. blokowisk. Autorka znakomicie uchwyciła zmienność i zróżnicowanie sensu terminów, jakimi posługiwali się Jej rozmówcy, np. wlaśnie owego 'podwórka'. Zdaniem badanych osób, w przypadku bloków można mówić jedynie o "wychodzeniu na powietrze", przed blok, na dwór. Nie ma tu w przeciwieństwie do kamienic - zamkniętej przestrzeni, wyraźnie wyodrębnionych granic "swojskości". Badania wykazują, że granice te muszą być jednoznaczne, nieprzenikalne dla wzroku. Dlatego też nie stanowi ich np. plot z siatki (s. 129). Karpińska podkreśla, że podwórko jest obszarem przynależnym przede wszystkim dzieciom i dzieciństwu (s. 137). W innym miejscu wskazuje jednak, iż miejsce to ma duże znaczenie także dla wielu osób dorosłych, zwłaszcza starszych (s. 142-143, ISO). Młodzież natomiast znacznie częściej niż w przeszłości korzysta "z propozycji przedstawianychjej przez miasto". W związku z tym, rzadko można ją spotkać na podwórku (s. 142). Zdaniem Autorki, "struktura miejskiego podwórka nie jest stała - kaźdorazowo wyzna- �345 czana jest przez uczestników określonego typu kultury" (s. 155). W pracy brak jednak wyjaśnień, o jakie typy kultury chodzi. Czy reprezentują je mieszkańcy łódzkich "czynszówek"? W przekonujący sposób natomiast Autorka pisze o ogródkach, stanowiących część podwórka, a zarazem "przedłużenie domu". Ogródki są też - Jej zdaniem - dowodem ludzkiej aktywności "w kontakcie z przestrzenią" (s. 153) i specyficzną formą własności. Cytowane w książce materiały z badań terenowych doskonale ukazują funkcje bramy, jej związki z granicą, oddzielającą różne światy - "swój", własny oraz należący do nieoswojonej przestrzeni miasta (występującej poza domem). Rozmówcy Karpińskiej nadają bramie cechy ludzkie, personifikująją (s. 174). Ich wypowiedzi świadczą o tym, że miejsce to staje się ważną częścią życia mieszkańców kamienicy. Tu przecinają się drogi wszystkich lokatorów, tu koncentruje się życie towarzyskie niektórych spośród nich. Autorka znakomicie przedstawia zróżnicowanie stosunku badanych osób do bram, wskazuje również na znliany, wynikające m.in. z coraz częstszego pojawiania się "obcych", ludzi nieznanych mieszkańcom kamienicy, w ich obszarze - pijących tu alkohol, nieletnich prostytutek i ich klientów. Ich obecność sprawia, że brama przestaje być obszarem "swoim", zaczyna budzić niechęć, strach. Należałoby zastanowić się, czy powtarzająca się obecność "obcych" w bramach kamienic nie narusza dotychczasowych funkcji tego miejsca, zwłaszcza sposobu postrzegania go jako granicy? W ZakOllczeniu pracy G. E. Karpińska wraca m.in. do kwestii wyznaczania centrum i granic w przestrzeni. Jej zdaniem, stanowi to "naturalną skłonność człowieka, jest [ponadto) swoistą kreacją kosmosu, w którego centrum chce on żyć zawsze" (s. 184). Ta kilkakrotnie przytaczana w pracy teza o odwzorowywaniu koncepcji budowy kosmosu, wszechświata, w mikrokosmosie domu, zagrody, wsi i miasta (np. s. 13, 15, 19) - spopularyzowana w literaturze głównie przez Mirceę Ełiadego - została zilustrowana przez Autorkę jedynie w I części książki, nie znalazłam natomiast jej potwierdzenia w części II, poświęconej przestrzeni kamienic czynszowych. Zabrakło mi też podsumowania łączącego obydwie części pracy, w którym ukazane by zostały najważniejsze podobieństwa i różnice w sposobie organizacji przestrzeni w rozmaitych kulturach i środowiskach, o których pisze Autorka. Niektóre sformułowania zamieszczone w książce nie wydają mi się trafne. Brak również krytycznego komentarza do wiełu publikacji przytaczanych przez Autorkę; dotyczy to zwłaszcza Wstępu. Można się np. zastanawiać, czy codzienność jest zawsze światem uporządkowanym. Czy - jak twierdzi Karpińska, za Peterem L. Bergerem i Thomasem Luckmannem - jest ona istotnie nieuświadamiana i "przyjmowana bez zastrzeżeń przez zwykłych członków spoleczeństwa w ich życiowym, subiektywnie znaczącym postępowaniu" (s. 7)? Z pewnością nie. Wskazują na to zresztą m.in. niektóre wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic przytaczane w książce (np. na s. 156). Co to znaczy, że codzienność jest światem "podstawowej i normalnej [...) rzeczywistości" (s. 7)? Czy to, co istnieje poza nią, nie jest ani podstawowe, ani - co ważniejsze - normalne? Co to znaczy wreszcie, że codzienność jest "światem ukonstytuowanym wcześniej w konstrukcjach kulturowych, który wyznacza style przeżyciowego doświadczenia" (s. 7)? Czym jest owo "przeżyciowe doświadczenie" i czy w działaniach człowieka nie ma miejsca na inwencję, na odstępstwo od "ukonstytuowanych wcześniej konstrukcji kulturowych"? Autorka nie ustrzegła się też zbitek pojęciowych takich np. jak "patrzenie na kulturę oczyma" mieszkańców kamienic, domowników, badanych osób, rozmówców (np. s. 9, 23). Kwestia ta była już wielokrotnie poruszana przez etnologów i antropologów. Jest rzeczą wiadomą, że nie istnieją mechanizmy pozwalające badaczowi na wcielanie się w badane osoby, na zamianę ról, która unlOżliwiłaby mu ogląd badanych zjawisk "oczyma innych". Możemy wnioskować o rzeczywistości wyłącznie na podstawie subiektywnych informacji, patrząc na nią nie cudzymi oczyma, lecz przez pryzmat wypowiedzi zanotowanych �346 podczas badań, prowadzonych tu i teraz, często niemożliwych do zweryfikowania. Badań, na których zawsze odciska piętno osobowość badacza i badanych (z czego Autorka dobrze sobie zdaje sprawl(). W pracy znalazłam błędy polegające np. na pominięciu w spisie literatury niektórych prac cytowanych przez Autorkę (np. Nurek 1985; cyt. s. lll; Samsonowicz 1983; cyt. s. 129 i in.). Kilkakrotnie występują także rozbieżności między datami prac cytowanych w tekście i w ich zapisie bibliograficznym. Na s. 24 cytowana jest np. praca K. Kaźmierskiej z 1997 roku, w "Literaturze" natomiast widnieje data 1996. Na s. 12 i 16 Autorka cytuje pracę M. Auge z 1995 roku, w spisie publikacji natomiast podano datę 1997. Książka E. Hałas (cyt. s. Ill, 112) z 1988 roku widnieje w wykazie prac pod datą 1998, książka P. Peachey z 1986 (s. 115) podana jest tam jako dzielo wydane w roku 1980. Kolejnym przykładem jest praca 1. Maisonneuve, cytowana m.in. na s. 160, 171, przyp. 23, 176, pod datą wydania 1995, w spisie literatury natomiast podana jest data 1996. Należałoby też zadbać o konsekwentne uszeregowanie "Literatury cytowanej" w kolejności alfabetycznej. Na przykład praca E. Dardela występuje przed pracąZ. Dalewskiego (s. 187), praca 1. Maisonneuve - po B. Malinowskim (s. 191), a artykuł E. Nowickiej znalazł się przed książką autorstwa Ch. Norberg-Schulza. Wielkim walorem książki są natomiast znakomite fotografie, wykonane w latach 1999-2000 przez G. E. Karpińską i jej męża, Marka. Ukazują one stosunkowo aktualny stan łódzkich kamienic czynszowych (nie tylko tych, które objęto badaniami), rejestrują sceny z życia ich mieszkańców, świetnie korespondują z tekstem cytowanych wypowiedzi. Uzupełnieniem bogatego materiału ilustracyjnego, będącego szczególnym dokumentem epoki, jest fotografia pochodząca ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi. Według spisu ilustracji, przedstawia ona plan sytuacyjny i orientacyjny posesji przy ul. Piotrkowskiej 135, z 190 l roku, według podpisu pod ryciną natomiast jest to "sposób zabudowania działki i kwartału ulicznego" (s. 78). Szkoda, że Autora nie wspomniała o zasobach łódzkich archiwów oraz o możliwościach wykorzystania ich zbiorów w pracach poświęconych kamienicom czynszowym miasta i organizacji ich przestrzeni. Książka G. E. Karpińskiej jest - moim zdaniem - ważną pozycją w polskiej etnologii. Pozwala zrozumieć szczególne związki między człowiekiem - jednostką i grupą a przestrzenią i wyodrębnionymi w niej miejscami, w ciekawy sposób ukazuje przestrzeń jako element codzienności. Nasuwające się uwagi krytyczne dotyczą głównie kwestii technicznych, sposobu formułowania pewnych myśli, zbitek pojęciowych oraz zagadnień mogących być przedmiotem dyskusji. Nie umniejszają one merytorycznej wartości książki, zwłaszcza jej walorów dokumentacyjnych. Omawiana tu praca - mieszcząca się w nurcie badań określanych jako etnologia miasta - znakomicie uzupełnia naszą wiedzę o Łodzi i jej mieszkańcach. Przedstawiona w niej koncepcja stanowi dobry przykład badania relacji między człowiekiem, miejscem i przestrzenią. Może też być wzorem do realizowania w innych aglomeracjach i grupach społecznych. Iwona Kabzińska l Patrz np.: K. KaŻffiierska,Doświadczenia wojenne Polaków a ksztaltowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych. Warszawa 1999; I. Kabzińska, Przestrzeń - Pamięć - Tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, "Literatura Ludowa", nr 2: 2000, ss. 3-23. �347 Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 4. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000, ss. 178. Kolejny, czwarty już tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi szereg interesujących szkiców na temat rozumienia przestrzeni we współczesnej kulturze - czym jest przestrzeń w wyobrażeniach zamieszkujących dany teren ludzi, jaki jest sposób jej odczuwania i wartościowania? Przestrzeń pojmowana jest tu nie jako zbiór izolowanych faktów (jak w badaniach atlasowych), lecz jako system kulturowy, składający się z elementów wzajemnie powiązanych i od siebie zależnych. Przestrzeń pojmowanajest tu jako miejsce kulturowego współistnienia ludzi, jako przestrzeń kreująca ich zachowania i postawy (L Bukowska-Floreńska, Wstęp, s. 9). Szkice zawarte w recenzowanym tomie wskazują na interesujące zjawisko, świadczące o tym, że w obliczu globalizacji i unifikacji kultury europejskiej nie przestaje maleć, a nawet wzrasta przywiązanie do tradycji rodzimych, religijnych i regionalnych, które dają ludziom poczucie tożsamości i oparcia psychicznego. Przestrzenie ideowa, mityczna i symboliczna odgrywają wciąż ważną rolę w życiu ludzi, czemu dają niekiedy symboliczny wyraz, np. upiększając ogrodzenia dawnym sprzętem gospodarstwa domowego, drobnymi narzędziami rolniczymi czy częściami uprzęży koni, które to przedmioty mają podkreślać kultywowanie miejscowych tradycji, są wyrazem aprobaty wspólnego miejsca zamieszkania i wiążących się z nim tradycji i wartości. Jest to wyrazem nieprzemijającej tendencji do wyróżniania się, do zachowania odrębności, która nie znika wraz z procesami globalizacji i unifikacji kultury. Źródłem wspólnoty jest zasada odrębności - tworzy ją nie tylko to, co nas łączy, ale i to, co nas rozdziela. Ożywienie regionalizmów w dobie współczesnej jest bez wątpienia wyrazem obawy czy lęku przed nadmiernym ujednoliceniem i przejawem zdrowej tendencji natury ludzkiej. Tak jak integracja psychiczna jednostek może nastąpić jedynie wówczas, gdy ma ona poczucie odrębności od innych, ale także świadomość swojego z innymi podobieństwa, tak samo współwystępowanie tych dwóch momentów niezbędne jest dla normalnego funkcjonowania społeczeństw ludzkich (B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej. Zachodnie Centrum Organizacji, Zielona Góra 2000, s. 156). Całość tomu podzielona jest na trzy części: 1. Przestrzeń ideowa, 2. Przestrzeń miejska a tożsamość, 3. Przestrzeń pogranicza. Część pierwszą rozpoczyna szkic Krzysztofa WieczorkaPrzestrzeń w nowejjaskini Platona. O wielospójności wyobrażeń przestrzeni w kulturze współczesnej. Autor wskazuje na znamienny fakt, że w każdej kulturze przestrzeń jest inaczej zorganizowana i w jej obrębie człowiek może się inaczej zachowywać (s. 18). Podkreśla także, że we współczesnym świecie wzrasta zainteresowanie najbliższym otoczeniem, że potęguje się tendencja do dostrzegania w tym otoczeniu specyficznych wartości - zarówno pozytywnych, tych, które cieszą, jak też negatywnych, budzących niechęć i tendencję do poszukiwania zmian na lepsze. Takie zjawisko ma wiele pozytywnych skutków: sprzyja odkrywaniu wartości znajdujących się w najbliższym zasięgu, zarówno przyrodniczych, jak i kulturowych, uczy odpowiedzialności za wartości przestrzenne, sprzyja odradzaniu się samorządności terytorialnej (s. 18). Z drugiej jednak strony zamykanie się we "własnym podwórku" niesie za sobą niebezpieczeństwa partykularyzmów (będących niejednokrotnie zarzewiem krwawych wojen), utraty zainteresowania szerszymi przestrzeniami - kraju, kontynentu czy nawet planety, które winny być przecież źródłem głębszego współczesnego człowieka. Autor przywołuje rozróżnienie Platona, który wyróżnił w siódmej księdze Państwa dwie różne postawy: tych, którzy tkwią w "podziemnym pomieszczeniu" na kształt jaskini i obserwują grę cieni na �348 ścianach groty w zadowoleniu z własnego losu, oraz postawę filozofa, który pokonuje liczne przeszkody, by z owej jaskini się wydostać na światło słońca i napawać oczy widokiem świata Bożego (s. 20). Model wszechświata przepojonego Duchem Bożym obowiązywał przez kilkaset lat. Odkrycia geograficzne i astronomiczne spowodowały jego zanik i nowoczesny model świata przestał już odwoływać się do bezpośrednich związków z rzeczywistością nadprzyrodzoną; miejsce jego zajęło myślenie scjentystyczne, które powołało do życia matematyczno-mechanistyczny model wszechświata; świat stał się podobny do wielkiego mechanizmu, w którym zjawiska czasoprzestrzenne wyrażane są w języku matematyki. I ten model świata nie wytrzymał jednak próby czasu. Zakaz przekraczania prędkości światła oraz zakaz równoczesnego pomiaru pędu położenia cząsteczki i spowodował przejście od oświeceniowego modelu praw ściśle deterministycznych do opisu probabilistycznego (s. 23). Stąd już tylko jeden krok do przekonania, że wszystkie nasze sądy są nieuchronnie subiektywne, co znalazło wyraz w postmodernizmie, określającym klimat naszej epoki i wyrażającym się w pesymizmie, sceptycyzmie i minimalizmie, jeśli chodzi o pojmowanie prawdy. Dziś można już, jak wskazuje autor, głosić, że prawdy w ogóle nie ma (s. 25). Istnieją tylko prawdy partykularne - moje prawdy wypływające z wiary i osobistego zaangażowania. Obserwować można zjawisko świadomego zacierania różnic pomiędzy rzeczywistością a fikcją; przeżywamy ulotne, bezwymiarowe chwile; w coraz większym stopniu tracimy z pola widzenia potrzebę zintegrowanej wizji całości. Ks. Józef Budniak w artykule Ekumenizm w przestrzeni religijnej na Śląsku Cieszyńskim wskazuje na religijny wymiar przestrzeni, w jakiej żyją mieszkańcy Śłąska Cieszyńskiego. Różnorodność religijna (luteranie, rzymscy katolicy, baptyści, metodyści i inni) znajduje swój wymiar przestrzenno-terytorialny. Autor omawia przejawy życia religijnego tych grup, tworzenie miejsc kultu i modlitwy, reperkusje przemian społeczno-politycznych w środkowej i wschodniej Europie dla życia religijnego na Śląsku Cieszyńskim, a także wpływ ekumenizmu Śląska Cieszyńskiego na ruch ekumeniczny w całym kraju. Ryszard Kantor w szkicu Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową wskazuje na symboliczny wymiar czasu i przestrzeni w życiu ludzi. Wiążą się z nią emocje, uczucia, wartości, które mogą się kształtować spontanicznie, bądź mogą być narzucone odgórnie. Nazwy ulic, placów, zakładów pracy, szkół, uczelni, klubów sportowych wiązały się najczęściej z "szatą ideologiczną", której były wyrazem. Taka "szata ideologiczna" jest zwykle czymś narzuconym (przez nazistów, faszystów, komunistów czy obce mocarstwo); np. pomnik cara Aleksandra II został po odzyskaniu niepodległości przez Polaków zburzony, współcześnie burzy się pomniki Stalina, zmienia nazwy ulic na dawne (np. Bohaterów Stalingradu w Krakowie na Starowiślaną etc.). Nazwy te miały przypominać Polakom, w ramach jakiego ustroju żyją, podobnie jak napisy obcojęzyczne w zaborze rosyjskim miały uświadamiać Polakom, że ich obszar kulturowy nie należy do nich. Wraz z upadkiem komunizmu jednym z pierwszych zadań nowych władz była zn1iana szaty ideologicznej polskiego miasta. Spór o przestrzeń ideologiczną trwajednak po dziś dzień i proces odideologizowania przestrzeni publicznej na pewno się jeszcze nie zakończył. Kolejny szkic Dariusza Rotta Ikonosfera Leszna w latach 1628-1656 jako przestrzeń kulturowego współistnienia. Zarys problematyki ukazuje ikonosferę Leszna: fortyfikacje, ratusz, pałac, budynki mieszkalne, kościół, obiekty sztuki sakralnej, które stanowiły symboliczny wyraż, niestety, dawno i bezpowrotnie minionej świetności tego miasta. Część drugą pracy rozpoczyna artykuł Konrada Górnego i Mirosława Marczyka Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia. Przesuwając się po ulicach i placach miasta, wśród domów, pomników i kościołów ocieramy się o przeszłość, o historię, o przestrzeń, której zazwyczaj nie znamy, ale której wagę odczuwamy. Po okupacji przystąpiono do powtórnego kształtowania przestrzeni społecznej Wrocławia, co polegało na wysilkach �349 w kierunku przywrócenia temu miastu piastowskiego charakteru. Niemcy świadomie niszczyli przejawy polskości na terenie miasta, toteż nawet w okresie indoktrynacji komunistycznej zaczęto pieczołowicie odbudowywać kościoły i budynki w stylu gotyckim i romańskim, uznając je za świadectwo polskości. Nowy obraz miasta, jego historię i mitologię tworzyli ludzie, którzy stali się wrocławianami z przypadku. Byli to ludzie z różnorodnym bagażem kulturowym, niekiedy prymitywni, którzy zrywali parkiety, by uzyskać materiał na opał do zainstalowanych na prędce piecyków (s. 78). Przez miasto przetoczyła się niezliczona rzesza szabrowników, którzy bogacili się, ogałacając ocalałe domostwa. Mimo to, dzięki zaangażowaniu mieszkańców, wykształcił się z czasem specyficzny etos miasta, właściwy mu sposób zachowania, rodzaj humoru, mądrości życiowej, mody, etc. Dzisiejszy Wrocław nie jest już więc tym, czym był dawniej - Breslau, ani też tym, czym nigdy nie był, tzn. Lwowem. O specyficznej atmosferze miasta decydują nie tylko ludzie, ale też symbole, które wiążą się z mitami określającymi tożsamość miasta. Izabella Bukraba-Rylska w szkicu Lokalne zasoby kulturowe w świadomości mieszkańców gminy -przypadek Białowieży wskazuje na współczesną rewitalizację idei lokalności i pojęcia lokalizmu, podważa częste obecnie twierdzenie o wytworzeniu się "sfery pustej" czy "próżni ideologicznej" pomiędzy obszarami zagospodarowanymi przez rodziny, a obszarami identyfikacji narodowej. źródeł renesansu lokalności upatruje autorka w ogólnych przemianach ustrojowych, jakie nastąpiły po upadku komunizmu: poddanie kultury oddziaływaniu mechanizmów rynkowych, wycofanie się państwa z roli jedynego mecenasa kultury (pluralizm życia kulturalnego), ograniczenie centralnie planowanej polityki kulturalnej i ustanowienie kilku poziomów uprawnionych do zarządzania kulturą - szczebla lokalnego, wojewódzkiego, ogólnokrajowego. Odpowiedzialność za znaczną część życia kulturalnego przekazano samorządom lokalnym, co przyczyniło się bez wątpienia do odrodzenia się konkretnych wspólnot łokalnych. Autorka wskazuje, że przy opisie wszelkiego typu rzeczywistości powinno się uwzględniać następujące elementy: - treści miejscowe (tradycje kultury ludowej, ważne wydarzenia i zabytki danego terenu); - treści kultury masowej, popularnej; - treści zaczerpnięte z tzw. kultury wysokiej, elitarnej (z kanonu narodowego i światowego). W oparciu o ten postulat autorka przeprowadziła badania ankietowe wśród młodzieży i jej rodziców w gminie Białowieża w województwie białostockim. Ogólny wynik jej dociekań okazał się sprzeczny z pierwotnie podniesionym założeniem o rewitalizacji lokalności. Badania wykazały, że wśród respondentów maleje wiedza na temat własnej miejscowości, w każdym zaś razie na temat związanych z nią wydarzeń historyczno-kulturowych. Dominującą rolę w wyposażeniu pojęciowym młodzieży w Białowieży odgrywa uniwersalna kultura młodzieżowa oraz pojęcia związane z funkcjonowaniem w nowoczesnym świecie (Internet, bankomat,fast food, etc.). Młodzież zna doskonale nazwy obcojęzycznych zespołów i modnych solistów. Poziom znajomości kanonu narodowego sytuuje się na przedostatnim miejscu, zdecydowanie najgorzej wypada wiedza na temat własnego, wiejskiego świata, wydawałoby się najbliższego respondentom. Na zjawisko to wskazywał George Simmel, pisząc, że w miarę rozwoju kulturalnego współczesny człowiek coraz bardziej dystansuje się od tego, co mu bliskie, natomiast zaczyna ciążyć ku temu, co znajduje się najdalej. Rezultatem jest rozrywanie więzi symbołicznych - z żadnym bowiem z tych światów - i z tym bliskim, i z dalekim - człowiek nie może czuć się w pełni zintegrowany. Maria Z. Pulinowa w artykule O kształtowaniu tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzeni miejskiej omawia wyniki badań, jakie przeprowadziła wśród młodzieży Sosnowca. Dochodzi do podobnych wniosków co autorka poprzedniego szkicu, że przestrzeń codzienna �350 - rodzinne miasto, region, zaczyna być niedoceniane i gubi się niejako w powodzi informacji, jakie otrzymują uczniowie, i że brak jest ogniwa spajającego wiedzę ucznia o dalekich obszarach z wiedzą o własnej przestrzeni doświadczaną na co dzień. Prowadzony przez autorkę Zakład Dydaktyki Geografii przy Wydziale Nauki o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego realizuje specjalny program nauczania młodzieży w zakresie edukacji regionalnej - ma on kształtować świadomość historyczną w postaci wiedzy o własnym środowisku geograficznym i kulturowym, o przeszłości regionu, miasta. Ta świadomość jest zbyt mała z punktu widzenia postulatu rewitalizacji regionalizmu. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w szkicu Przestrzenie tradycji etnicznej w strukturze amerykańskiej metropolii (na przykładzie regionalizmu podhalańskiego) omawia problem utrzymywania się fenomenu góralszczyzny w centrum chicagowskiej metropolii i czynniki, które sprawiają, że procesy asymilacyjne postępują tam powoli. Jest to wynik aprobowanej w USA wolności etnicznej ekspresji - akceptacji różnorodności i prawa do utrzymywania przez ludzi własnej etniczności. Autorka wskazuje na pewne tradycyjne cechy i wartości kultury góralskiej (cechy architektury i wystroju wnętrz, trójpokoleniowy model rodziny, silna religijność), które sprzyjają utrzymywaniu się odrębności. Podtrzymują ją także wydawane w Ameryce pisma regionalne, takie jak np. "Tatrzański orzef', "Podhalanin w Ameryce" itp. Bronisława Kopczyńska-Jaworska w szkicu Ewangelicy łódzcy w przestrzeni miasta wskazuje na odrębnvść kulturową tej grupy religijnej, która znajduje także swój przestrzenny wyraz w samym mieście. Ewangelicy łódzcy rekrutowali się przeważnie z cudzoziemców - Niemców, rzadziej z Czechów, sporadycznie Francuzów, Anglików (w 1850 r. stanowili oni aż 4 l ,8% ogółu mieszkańców Łodzi - potem proporcje te nieco się zmieniły na rzecz katolickiej ludności polskiej). Z czasem grupa ewangelików łódzkich powiększyła się o ludzi polskiego pochodzenia i nasiliły się też dążenia do polonizacji życia kościelnego, które spotkały się z oporem ewangelickiej, niemieckiej ludności Łodzi. Część trzecią tomu zatytułowaną "Przestrzeń pogranicza" otwiera szkic Haliny Rusek Pogranicze etniczne - wielokulturowa przestrzeń, w którym autorka omawia dotychczasowe koncepcje pogranicza (G. Babiński, A. Sadowski, T. Popławski). Podkreśla rolę religii jako podstawowego czynnika identyfikacji narodowej na terenach pogranicznych (Polak-katolik, Ruski-prawosławny). Pogranicze to przestrzeń wielokulturowa, ale w ostatnim ćwierćwieczu obserwować można odradzanie się więzi etnicznych nawet na tych pogranicznych obszarach - w stosunkach wielokulturowych wyraża się to w nieporozumieniach, antagonizmach, często konfliktach. Wszędzie tam obserwujemy ścieranie się różnic na różnych płaszczyznach życia politycznej, ekonomicznej, religijnej, oświatowej, kulturalnej, przy czym kryterium stanowi przynależność etniczna, innym razem religia, ugrupowanie polityczne etc. Każdy człowiek pogranicza żyjący na styku co najmniej dwóch kultur nosi znamiona podwójnej tożsamości. Na koniec więc autorka określa pogranicze jako "niespokojną wielokulturową przestrzeń" (s. 153). Urszula Swadźba w szkicu Przestrzeń pogranicza a wartości w życiu młodzieży. Próba porównania ukazuje, jak sytuacja wielokulturowego. pogranicza odbija się w świadomości młodzieży, tym razem Opolszczyzny (przykład Głogówka), a więc pogranicza polsko-niemieckiego. Przywołuje, podobnie jak poprzednia autorka, ustalenia A. Sadowskiego, J. Mańańskiego i M. Misztal, że życie na pograniczu i przynależność do różnych grup lokalnych różnicuje system wartości młodzieży i w jakimś stopniu je zmienia (s. 158). Młodzież, która wyrastała w autochtonicznym środowisku, wykazywała duże przywiązanie do tradycyjnych wartości, dotyczących życia rodzinnego, stosunku do pracy, poczucia obowiązku. Konfrontacja z Niemcami, którzy reprezentują i kultywują inne wzorce zachowania, w zasadzie umacniała ich przywiązanie do wyznawanego systemu norm moralnych, choć rodziła też podatność na zachowania negatywne i patologiczne - jak dążenie do łatwego zarob- �351 ku, szybkiego bogacenia się, niekoniecznie w legalny sposób i z pominięciem norm moralnych. Barbara Kołodziejska w szkicu Region lubuski - nol1.J'obszar kulturol1.J'omawia tworzenie się nowej rzeczywistości kulturowej na Ziemi Lubuskiej, które to miano, przywrócone po fi wojnie światowej (dawniej obejmujące terytorium pomiędzy Śląskiem a Pomorzem oraz Wielkopolską a Brandenburgią), zaczęło obejmować województwo zielonogórskie. Ta nowa jednostka administracyjna stała się z czasem punktem wyjścia dla kształtowania się nowego regionu kulturowego, który tworzył się na podłożu kultur wniesionych przez powojennych przybyszów (osadników z obecnego terenu Polski, repatriantów z byłego Związku Radzieckiego i reemigrantów). Wszystkie te grupy ludnościowe reprezentowały odmienne dziedzictwo kulturowe, różne wzory zachowań i postaw. Kształtowanie się nowej przestrzeni kulturowej okazało się procesem długotrwałym -ludzie nie czuli się u siebie - mieszkali w poniemieckich domach, gospodarowali na cudzej ziemi, mieli poczucie niepewności. Mimo to autorka ukazuje narastanie procesów integracyjnych, wyciszanie konfliktów międzygrupowych, z czym łączył się wzrost tolerancji dla odmienności kulturowych. Do kształtowania się nowego oblicza regionu przyczyniła się twórczość artystów ludowych i rzemieślników (garncarstwo, tokarstwo ręczne, niektóre techniki plecionkarskie, pisankarstwo, wielobarwna wycinanka etc.). Nie wszystkie te wytwory akceptowano od razu, niektóre z nich wręcz odrzucano. Wzrastanie młodego pokolenia, któremu obce były dawne konflikty między grupowe, przyczyniło się do szybszej integracji mieszkańców Ziemi Lubuskiej - zaczęło wzrastać zjawisko identyfikacji z nowym miejscem zamieszkania, powstała nowa twórczość folklorystyczna wynikająca z poczucia więzi z nowym regionem (pieśni o własnej wsi i regionie, stroje własnego pomysłu, zwyczaje i obrzędy i tym podobne przejawy nowej kultury ludowej). Nowa kultura nie jest tylko wypadkową dawnych kultur wniesionych przez ludność napływową, ale stanowi nowąrzeczywistość -tradycyjne elementy są wzbogacane nowymi treściami, które niesie dzień dzisiejszy (s. 176). Kolejny tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi opracowania, których walor stanowi silne oparcie w realiach, niepoprzestawanie na gołosło~ nych ustaleniach teoretycznych, lecz zaprezentowanie ciekawego i bogatego materiału faktograficznego i ukazanie ważkich procesów związanych z kształtowaniem się przestrzeni kulturowej i społecznej na różnych terenach. Z przestrzenią wiążą się określone ludzkie wartości i przekonania, jest ona równie wartościowana i przewartościowywana, dając ludziom poczucie zakorzenienia i tożsamości, a także poczucie odrębności niezbędne (wobec coraz silniejszych procesów unifikacyjnych) dla zachowania pełnej integracji społecznej i psychicznej. Barbara Olszewska-Dyoniziak Śląsk. Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur, red. Zygmunt Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000, ss. 167. Przedstawianemu wydawnictwu towarzyszyła wystawa zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne (Oddział Muzeum Narodowego) we Wrocławiu. Poszczególne artykuły tomu poszerzają prezentowaną na wystawie problematykę, bądź w sposób syntetyczny wskazując na ważne problemy, bądź aktualizując szczegółowe źródła. �352 Nie pierwszy raz muzeum to podejmuje ważną tematykę, że przypomnę Polskie opisanie świata z lat 1995-1996, (również z publikacją). Tym razem wystawa i tom dotyczy obszaru pozornie wąskiego, ale jakże ważnego dla całościowego obrazu kultury Polski. Zajmuje się Dolnym Śląskiem jako obszarem poddanym przez wieki różnorakim wpływom, zasiedlanym przez różne nacje. Problem przenikania się i współżycia kultur stanowi główny leitmotiv u wszystkich autorów. Artykuły-eseje można podzielić na dwie grupy: mówiące o losach kultury tradycyjnej (w poszczególnych aspektach) pióra autorów polskich i dwa szkice dotyczące losów grupy niemieckiej i czeskiej. Wprowadzenie do tomu Mariusza Rermandorfera (dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu) oraz wstęp Elżbiety Berendt (Muzeum Etnograficzne) zapowiadają tematykę tomu, podkreślając "przechodniość" i pograniczność obszaru Dolnego Śląska i ważność wskazania na zbieżności i podobieństwa w zakresie kultury wysokiej i rustykalnej z sąsiadującymi krajami oraz innymi ziemiami Polski. Dolny Śląsk bowiem był ze względu na swe położenie i historię najlepszą drogą oddziaływań prądów cywilizacyjnych i kulturowych z Zachodu. Autor wprowadzenia podkreśla ponadto konieczność oparcia się o dokumentację kultury, znajdującą się w muzeach (korzystano również ze zbiorów muzeów niemieckich i czeskich - stąd połączenie wystawy i publikacji). We wstępie Elżbieta Berendt (Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu) uzasadnia ważność obszaru leżącego na styku kultur oraz przedstawia zagadnienia z kultury tradycyjnej, które znalazły się na wystawie (choć nie zawsze w tomie). Cztery kolejne artykuły, różne w charakterze, dotyczą dokumentacji kultury ludowej. Henryka Wesołowska (Katedra Etnologii, Uniwersytet Wrocławski), przedstawiając Dolny , Sląskjako region etnograficzny, wskazuje na duże bogactwo treści i form, uzasadniając to uwarunkowaniami geograficznymi i historycznymi (teren nizinny i górski, losy historyczne). Trzon artykułu zajmuje charakterystyka poszczególnych działów kultury, tak materialnej, jak i mentalnej oraz sztuki. Na szczegółowych przykładach autorka pokazuje pochodzenie, drogi zapożyczeń, obecny obraz. Zygmunt Kłodnicki (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski, filia w Cieszynie) jest autorem dwu tekstów: Kultura duchowa i społeczna wsi dolnośląskiej w świetle map ,,Atlas der deutschen Volkskunde" - ADV oraz Dolny Ślą.~k na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej. Łączy je typ źródła - mapy z atłasów etnograficznych. Zmapowane, a więc umiejscowione w przestrzeni i czasie fakty kulturowe. Pozwala to na wyciąganie wniosków i uogólnienia, oraz porównania przestrzennego występowania zjawisk. W pierwszym artykule, dOtyCząCynlkultury duchowej i społecznej, autor opiera się głównie na atłasie niemieckim, którego pierwsza część powstała w latach 1936-1939, a po II wojnie w latach 1958-1979 druga. Atlas ten poza obszarami Niemiec i Austrii obejmuje ludność niemiecką, zamieszkującą wsie czeskie, węgierskie, rumuńskie i polskie (grupom mniejszościowym rozesłano ankiety), w tym z kilkuset miejscowości dolnośląskich. Dostarczają nam one unikatowego materiału sprzed II wojny. Materiał zebrany na terenie Polski dotyczy głównie ziem byłego zaboru pruskiego. Zmapowany materialodnoszący się do wielu elementów kultury duchowej i społecznej dotyczy I połoXX wieku i pozwala Zygmuntowi Kłodnickiemu na wyciągnięcie wniosków o heterogeniczności kulturowej terenu, licznych podobieństwach do terenu Europy i dużych zbieżnościach z krajami ościennymi. Artykuł drugi tego autora (tylko czemu rozdzielony innym), również oparty jest o materiał atlasowy - tylko że tym razem dotyczy zjawisk z kultury materialnej i służy porównaniu Dolnego Śląska z innymi regionami Polski. Podstawą jest Polski Atlas Etnograficzny. Podstawowe pytania dotyczą specyfiki kulturowej Dolnego Śląska, podobieństw z ziemiami Polski i reliktami słowiańskimi oraz sąsiednimi państwami. Synteza (i analiza) wielu --- �353 elementów kultury materialnej pokazana jest na ciekawej mapie (na konturze map PAE) i daje odpowiedzi na główne pytania. Autorka wstępu Elżbieta Berendt zajmuje się ponadto dwoma zagadnieniami (w dwu tekstach). W artykule Sztuka ludowa jako ~yraz etnicznego zróżnicowania regionu wskazuje na wieloetniczne pochodzenie fonn sztuki ludowej tego regionu. Wiążąc sztukę ludową z formami ludowej religijności, wędrówkę wzorów ściśle wiąże z tradycją pielgrzymowania i licznymi ważnymi ośrodkami kultowymi Dolnego Śląska. Bardzo interesująca jest np. infonnacja dotycząca Barda Śląskiego o osobnych drogach pielgrzymowania nazywanych "czeską", "polską" i "białą", czyli niemiecką, pątników tych nacji. Widać tu przenikanie się pograniczy. W artykule zamykającym tom Powojenny ksztalt dolnośląrkiej tradycji ludowej zajmuje się autorka współczesnością regionu. W części historycznej charakteryzuje powojenne fale osadnicze, podkreślając znaczenie "przetrwania zakorzenienia" w przekazie i trwałości "bagażu kulturowego". W artykule znajdują się ponadto typowe opisy procesu adaptacji i integracji kulturowej, ze zwróceniem uwagi na rolę stroju ijęzykajako wyróżników pochodzenia we wczesnych latach. Poruszane w tekście zagadnienie ilustruje mapa pokazująca zasięg dolnośląskiej, a więc specyficznej "mieszanki" tradycji kulturowych. Osobną jakby część stanowią artykuły autorów obcych. Martin Dohnal (Instytut Etnologiczny Czeskiej Akademii Nauk w Pradze), zajmuje się mniejszością czeską na Ziemi Kłodzkiej i jej związkiem z krajem. Zbieżności i różnice, jak i powiązania, pokazuje na przykładach bogatego folkloru tej grupy, a głównie - opowiadań historycznych i wierzeniowych. Polemizuje też z teorią wątków "wędrownych" i znaczeniem migracji Bernd Schone w artykule Śląrka tożsamość w Saksonii (Saski Instytut Historyczno-Ludoznawczy w Dreźnie) wysuwa tezę, że ludność północnej Saksonii bardziej jest związana kulturowo i tożsamościowo ze Śląskiem niż z Saksonią. Łużyce, gdyż o nich tu mowa, z racji słowiańskiego pochodzenia miały swoją specyfikację, oscylując między słowiańskim a niemieckim etnosem. Autor wskazuje na dawność badań nad tą problematyką (od XVIII wieku) i konieczność jej kontynuowania. Kończąc omówienie treści poszczególnych artykułów, chciałam zwrócić uwagę na jeden, w moim mniemaniu, mankament. Każdy tekst stanowi autonomiczną całość, nawet te, które mają tego samego autora, a więc rys historyczny i charakterystyka regionu powtarza się kilkakrotnie. Czy nie można by tego uniknąć, tworząc osobny artykuł. Z pewnością można było chociaż tak postąpić z tekstami Z. Kłodnickiego. Książka przygotowana jest niezwykle starannie graficznie. Zawiera wiele interesujących fotografii oraz spis ilustracji, nazw geograficznych i etnicznych. Można sądzić, że dobrze się przysłuży poznaniu problemów kulturowych regionu Dolnego Śląska. Anna Szyfer Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną, Wydawca twa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999, ss. 227. Muzeum Budownic- Studia nad początkami poszczególnych ludów i narodów wciąż przyciągają uwagę badaczy reprezentujących różne dyscypliny, głównie jednak historyków, językoznawców, a także archeologów. Do grona tych badaczy od dawna już należy Jerzy Czajkowski - etnograf i etnolog, znawca tradycyjnego budownictwa w Europie i tradycyjnej kultury wiejskiej �354 w południowo-wschodniej Polsce. Tym razem daje się nam poznać jako historyk i po trosze językoznawca. Operując materiałami i metodami charakterystycznymi dla obu tych dyscyplin, 1. Czajkowski podjął kolejną próbę zarysowania genezy Łemków na północnych stokach polskich Karpat, a w szczególności "czasu i pochodzenia różnych grup ludzkich, przechodzących przez obszary Beskidów, koczujących tu niekiedy lub przybywających z określonymi celami zasiedlenia, ludzi opierających swój byt na pasterstwie i hodowli zwierząt domowych i zdających sobie sprawę z konieczności wykonania ciężkiej pracy przy trzebieży pierwotnych puszcz od momentu, gdy podejmą decyzję osiedlenia się w wybranym miejscu. Byly to decyzje swobodne, nie wymuszone przez właścicieli ziemskich" (s. 5-6). Autor omówił dokładnie zasiedlenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwracając baczną uwagę na przekroje chronologiczne. W rozdziałach II i III zajął się pograniczem łemkowskim od strony zachodniej i północnej, i uksztaltowaniem się granicy łemkowskiej. Rozdziały IV i V 1. Czajkowski poświęcił kolejno etnogenezie Łemków oraz obszarowi i zaludnieniu Łemkowszczyzny. Nader cenna jest mapa pierwsza, na której autor ukazał proces zasiedlania Łemkowszczyzny i przyległej części Słowacji. Okazuje się, że obszary górskie są zasiedlane dopiero od XVI wieku, podczas gdy tereny podgórskie (poza granicami Łemkowszczyzny) były zasiedlone już od połowy XIV wieku. Mapa byłaby jeszcze lepsza, gdyby nie pewne niekonsekwencje; otóż wsie slowackie są opisane, natomiast polskie tyłko ponumerowane. W legendzie mapy przydalby się odsyłacz do s. 12-16, gdzie czytelnik znajdzie wykaz wsi łemkowskich ze stosownymi numerami (wsi polskich w tym wykazie nie ma, choć na mapie naliczyłem ich 55). Na mapie tej po polskiej stronie zaznaczono rzeki (ułatwia to orientację), po słowackiej natomiast tylko drogi. Szukając analogii dla niektórych nazw, wzorem F. Miklosicha (brak w pracy) i K. Dobrowolskiego, autor sięga na Półwysep Bałkański. I tak np. dla Sopotnicy (dopływ Grajcarka) odnajduje analogie w nazwach tego typu określających tu i ówdzie mniejsze cieki, częściej nazwy miejscowości, od wsi Sopotnice koło Usti n. Orlicą w Czechach i potoku Sopotnica (dopływ Hronu blisko Banskiej Bystrzycy) poczynając, aż po Sopot (nazwa dwóch wsi) w Albanii i Sopotón - miejscowość na Peloponezie (s. 48). Na mapie drugiej (po s. 100) autor pokazał "pogranicze wyznaniowe Łemkowszczyzny w końcu XVIII wieku". Okazuje się, że na odcinku od Popradu do Wisłoka pogranicze wyznaniowe pokrywa się z późniejszymi granicami etnicznymi Łemkowszczyzny. Jerzy Czajkowski przypomina, że "granicę polsko-rusnackąprzed póltora wiekiem omówił Dionizy Zubrzycki, opracował pod względem etnograficznym przed drugą wojną światową Roman Reinfuss i powtórzył to w 1990 roku. Zupełnie inną drogą poszedł Zdzislaw Budzyński, który oparł się o źródła kościelne i przyjął wyznacznik wyznaniowy: "z jednej strony wyznawcy obrządku rzymsko-katolickiego, z drugiej obrządku wschodniego" (s. 103). W rozdziale IV poświęconym etnogenezie autor zaznacza, że pierwszymi osadnikami na interesującym nas obszarze byli przybysze z Powiśla (s. 112). Od końca XI wieku obszary na wschód od Jasiołki były terenem osadnictwa ruskiego, natomiast przyległy od zachodu obszar Beskidu Niskiego stanowił wówczas pustkę osadniczą. Z mapy trzeciej (po s. 112) wynika, że najstarsze fale osadnictwa wołoskiego napływały od strony Karpat Wschodnich i terenów przyległych (Maramuresz, Zakarpacie, Ruś Halicka), gdzie stwierdzono Wołochów od schyłku XIII wieku. W Karpatach Północnych stwierdzono ich w drugiej połowie XIV wieku: w 1359 roku właścicielem Rybotycz jest Szczepan (Stefan) Wołoszyn (Węgrzyn) Rybotycki, w źródle z 1373 roku wspomniana jest wieś Wolosz(e) (Wolodź) koło Dynowa, w 1377 roku założono już na prawie wołoskim Hodle Pole, a jego właścicielem był Ładomir Woloszyn. Od pierwszej połowy XV wieku ślady wołoskie na Łemkowszczyźnie sąjuż częste. �355 Istniejąjednak toponomastyczne przesłanki o wcześniejszym pojawieniu się żywiołu wołoskiego na terenach łemkowskich, trudno jednak je jednoznacznie zinterpretować np. nazwa alpes Beschad na byłej granicy węgiersko-polskiej w dokumencie z 1269 roku i niewiele później zanotowana nazwa góry i wsi Cergowa. Jerzy Czajkowski bada nie tylko naj starsze wiadomości o wsiach i ich ludności, ale także nazwiska i toponimy, zwłaszcza typu Wołoch, Vlach, Olah (mapa 4.), Orosz, Rusk (mapa 5.), Other (mapa 6.) i (I)zwor (mapa 7.). W zakończeniu autor zwraca uwagę na wielki wkład wołoski (pasterski, po części też rycerski) w kolonizację tego obszaru. Kolonizacja pasterska przesuwa się wzdłuż pasma hal i połonin aż po Bieszczady. Dalej pasterze weszli w lasy Beskidu Niskiego i Sądeckiego, dochodząc aż na polską Orawę i Żywiecczyznę, a ich coroczne wędrówki odbywały się raczej na linii północ-południe. "W XV wieku zwiększył się napływ Wołochów, i to pasterzy z silną domieszką żywiołu ruskiego. Oprócz możliwości wypasu ważne stało się pozyskiwanie ziemi pod uprawy rolne i zakładanie wsi. Oczywiście, nie wyklucza to dalszego istnienia i peregrynowania grup czysto wołoskich, które w lasach żywieckich latarni koczowały ze swoimi stadami, wypalając polany na potrzeby zwierząt. (...) Członkowie grup wołosko-ruskich w Beskidzie Niskim i na Słowacji - zauważa 1. Czajkowski - noszą niekiedy imiona wołoskie, ale najczęściej mają imiona ruskie. Być może powodowało to, że w otoczeniu obcym zacierała się różnica między Wołochami i Rusinami, którzy sami zwali się «Rusnakarni». Odrębność etniczna Wołochów z czasem musiała zanikać, czemu sprzyjała jedna religia" (s. 194-195). W konkluzji autor stwierdza: "bez osadnictwa wołoskiego, później wołosko-ruskiego, nie byłoby Łemków jako grupy etnograficznej. Tak samo nie byłoby Bojków i Hucułów" (s. 196). I dalej: "Przodkowie Łemków wnieśli cechy wieloetniczne do ukształtowania się kultury całej grupy, że wszyscy przyszli w Beskidy i osiedlili się przede wszystkim w dolinach, co rzutowało na charakter osadnictwa. W drugiej połowie XVII wieku, po stopniowej stabilizacji gospodarczej, zaczął się masowy rozrost rodów i wsi. Grupa rozciągnięta wzdłuż długiego jęzora Beskidów musiała dojrzewać, musiała kształtować wspólną mowę i inne ogólne cechy. Nic nie wskazuje na to, aby przed XIX wiekiem doszło do ustalenia jednolitych cech etnograficznych, stanowiących wyróżniki grupy" (s. 197). Dodajmy na koniec, że oprócz imponującej ilościowo literatury polskojęzycznej autor uwzględnił w niewielkim stopniu prace badaczy ukraińskich, słowackich i czeskich. Nie wszyscy cytowani autorzy znaleźli się w bibliografii i czytelnik musi się niekiedy nabiedzić, aby odnaleźć interesującą go pracę w przypisach (zapisu bibliograficznego pracy L. Wyrostka nie udało mi się znaleźć). Książka zaś K. Moszyńskiego O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian ukazała się nie w 1952, a w 1962 roku. Autor nie ustrzegł się drobnych nieścisłości: oto o wsi Jasionka raz pisze, że pojawia się w źródłach dopiero w 1665 roku (s. 14, tak samo na mapie nr 1.), gdzie indziej zaś, że już w roku 1386 (s. 100). Zapewne chodzi o dwie różne wsie tej nazwy, bowiem podaje autor stan ludności grekokatolickiej w Jasionce w 1785 - 210, w 1928 - 249 (s. 178). Nie może to być Jasionka koło Dukli, bo ta, o ile pamiętam, jest polska. W rzeczy samej na reprodukowanych w książce mapach znajdujemy raz Jasionkę koło Gładyszowa (ił. 8 na .s. 42), drugi raz pod Duklą (Jasiąka, ił. 1 na s. 8). Frycowa, którą autor odnajduje po raz pierwszy w źródłach już w roku 1379 (s. 97), nie trafiła do wykazu ani na mapę zapewne z tego powodu, że była (i jest) wsią polską; na próżno jednak szukać informacji o niej na s. 83, do czego zachęca indeks geograficzny (ukłony od chochlika drukarskiego!). Recenzja historyka ijęzykoznawcy byłaby z pewnością po części odmienna, może bardziej krytyczna. Z pewnością też usłyszelibyśmy zarzut o braku krytycznego podsumowania prac historyków zajmujących się tym zagadnieniem, zwłaszcza czeskich i słowackich, np. J. MacIirek, V. Prasek, V. Chaloupecky (dawniejsze prace na ten temat omawia skróto- �356 wo w swej recenzji A. Nyrek w 46. t. "Ludu"). Jednak ani historycy, ani językoznawcy takiej wyczerpującej pracy nie napisali, chociaż wciąż jej brakowało. Etnolog podniesie tu kwestię innej natury: w recenzowanej pracy są zaznaczone powiązania między procesami historycznymi i językowymi, brakuje natomiast poważniejszych odniesień do materialów etnograficznych. Zaskakuje to u autora, który często, chętnie i z dużym wyczuciem posługuje się w swych pracach etnologicznych materiałem historycznym. Tym bardziej, że literatura etnologiczna jest nader bogata. Warto tu przypomnieć pracę zbiorową Viehwirtschaft und Hirtenkultur, red. L. FOldes, Budapest 1969. Zabrakło znaczącej książki B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 20, Wrocław 1969, oraz kilku publikacji A. Kowalskiej-Lewickiej, zwłaszcza Hodowla ipasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław 1980,książki W. Jostowej Pasterstwo na Polskiej Orawie, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 26, Wrocław 1972, W. Kubijowicza, Życie pasterskie w Beskidach wschodnie/l, Kraków 1926 i cennych artykułów L. Sawickiego, dotyczących szałaśnictwa na Wołoszczyźnie Morawskiej, Śląsku Cieszyńskim i w górach żywieckich ("Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, 1919). Nie można jednak zrzucić na barki autora obowiązku napisania wszystkiego na ten temat. Otrzymaliśmy cenne i nader interesujące studium traktujące o genezie Łemkowszczyzny. To dużo. Zygmunt Kłodnicki Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Książka Justyny Kurczak, będąca pewnego rodzaju synteząpolskiej, romantycznej myśli słowianofilskiej, jest publikacją niezwykle istotną, gdyż od roku 1926, tj. od czasu ukazania się pracy Zofii Klarnerówny pl. Słowianofilstwo w literaturze polskiej lat 1800 do 1848 (Warszawa), temat ten nie doczekał się kompleksowego opracowania. Nie należy jednakże traktować Historiozofii nadziei jako podręcznika, kompendium słowianofilstwa polskiego, zbioru dat, nazwisk i faktów, lecz jako próbę - uważam, iż udaną - charakterystyki epoki, a przynajmniej jej wycinka, w której Polakom pozostała jedynie nadzieja. "Wiek XIX był wiekiem słowiańskiego odrodzenia narodowego" (s. 3) - tymi słowami Autorka rozpoczyna książkę. We Wstępie do swojej pracy kreśli tło filozoficzno-historyczne słowianofilstwa polskiego, odwołując się także do innych słowiańskich narodów, które od początku wieku XIX poszukiwały własnej tożsamości narodowej i kulturowej. Cechą charakterystyczną słowianofilstwa jest brak jedności ideologicznej pośród różnych słowiańskich szczepów. Jednakże Autorka wskazuje na szerokie kontakty między słowianofilami, np. jeden z czołowych czeskich "budzicieli", JosefDobrovskY, odbywał podróże do Rosji, był recenzentem słownika Lindego, członkiem Warszawskiego i Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, itd. Justyna Kurczak mnoży przykłady podobnych związków. We Wstępie przytacza również kilka koncepcji pochodzenia nazwy Słowianin, od lingwistycznej do historyczno-eschatologicznej (s. 13-17). Nie braknie tutaj również refleksji nad samym terminem słowianofilstwo. Dla rozprawy naukowej - a taką niewątpliwie jest książka 1. Kurczak - bardzo ważne jest przedstawienie dotychczasowego stanu badań, a także uwag natury metodologicznej, a takich punktów we Wstępie niestety brakuje. Brak zdefiniowania podstawowych pojęć, �357 jakimi Autorka się posługuje (historia, historiozofia, historiografia - te pojęcia omawiane są dopiero w części III), a także brak wyznaczenia granic chronologicznych, powoduje niespójność całego tekstu. Należy zadać pytania: kiedy rozpoczyna się tytułowy Romantyzm, a co ważniejsze, kiedy się kończy? Justyna Kurczak chronologicznie kończy swoją pracę na latach 30. XIX wieku lub na roku 1848, natomiast Romantyzm w Polsce trwał dłużej. Jeśli tak, to podany w tytule temun wprowadza trochę niejasności do tekstu i wydaje się, iż cezura wprowadzona przez Z. Klarnerównę we wspomnianej już wyżej pracy wydaje się bardziej odpowiadać omawianemu zagadnieniu. W części pierwszej 1. Kurczak przedstawia tezy takich autorów jak Brodziński, Mickiewicz, Maciejowski czy Dołęga Chodakowski. Wymienieni autorzy, będący słowianofilami, chętnie sięgali do współnoty prasłowiańskiej, przedchrześcijańskiej, wskazując na pierwotną jedność, myśleli o współczesności i odrodzeniu się owej wspólnoty. Uważali, za Herderem, iż Słowianie są ludem ze swcj natury pokojowo nastawionym do innych, zakorzenionym głęboko w .,glebie", tak przyrodniczo, jak i kulturowo - w tradycji. W nie istniejącym państwie - Rzeczpospolitej - słowiańska utopia miała za zadanie natchnąć nadzieją społeczeństwo pod zaborami, dlatego też dopuszczano się różnorakich niedomówień, przemilczeń itp. Twórcy tego okresu dopuszczali się nawet fałszerstw (por. w Czechach Rękopis królowo dworski, Rękopis zielonogórski V. Hanki), by osiągnąć swój cel, wymyślali fantastyczne teorie, chyba nie tylko z powodu niewiedzy, lecz kierowani "wyższymi pobudkami", odrodzeniem narodu, odzyskaniem wołności państwa. 1. Kurczak porównuje sytuację społeczeństw slowiańskich na początku XIX wieku ze schyłkiem wieku XX i zagrożeniami takimi jak: "cywilizacja przemysłowo-techniczna, zacierająca granice odrębności kulturowych, homogenizująca społeczeństwa dotąd wyraźnie odróżniające się od siebie" (s. 55). Dziś moglibyśmy nazwać ów proces modnym terminem - globałizacja. Sięgnięcie do historii prawodawstwa (Maciejewski, Rakowiecki), powiązanie historii z prawodawstwem, pozwoliło Autorce pokazać istotę zmian na różnych płaszczyznach: etycznej, politycznej, społecznej. Uważam, iż cała filozofia słowianofilstwa graniczyła z mitologią, częstokroć ją przekraczając. Owa mitologizacja (pra-)historii, własnych dziejów, przodków, mitologizacja cech narodowych, osiągnięć itd., tak charakterystyczna dla okresu romantyzmu, była nieodłączną cechą słowianofilstwa nie tylko polskiego (np. por. 1. Rapacka, Spory o kształt tradycji chorwackiej, [w:) Godzina Herdera. O Serbach, Chorwatach i ideijugosłowiańskiej, Warszawa 1995, s. 52-72). 1. Kurczak doskonale tę cechę uchwyciła. Przedstawia koncepcje autorów - poza wspomnianymi już - takich jak: Woronicz, Surowiecki, Safatik, które częstokroć były wyrażane w tekstach literackich, pretendujących do literatury naukowej. Słusznie Autorka zauważa, iż upadek powstania listopadowego, terror, który zapanował tuż po tym, doprowadziły do zachwiania wiary w braterstwo słowiańskie. W myśli słowianofilskiej następuje zn1iana: od wspólnoty kulturowej narodów słowiańskich, do idei federacyjnej, która pojawia się w latach 30. XIX wieku. Owa idea federacyjna nawiązuje do pomysłu H. Dąbrowskiego z 1797 roku, utworzenia wspólnoty Polaków, Słowaków, W ęgrów i Chorwatów pod berłem Napoleona. Podobne postulaty wysuwał K. Libelt na zjeździe słowiańskim w Pradze w 1848 roku. J. Kurczak kończy swoją pracę spojrzeniem z perspektywy końca XX wieku, zastanawiając się, jaki ślad słowianofilstwo pozostawiło w Europie, w szczególności zaś w Polsce. W omawianej tu pracy można zauważyć, iż niektóre analizy j interpretacje tekstów źródłowych zupełnie wydają się nie uwzględniać aspektu pozatekstowego, dlatego też bywają zbyt jednostronne. Wynika to być może z niedookreślenia przez Autorkęjasnych metod postępowania badawczego. Bibliografiajest stosunkowo obszerna, jednakże brakuje w niej �358 np. prac Andrzeja Walickiego pl. Aleksander Hercen. Kwestia polska i geneza pewnych stereotypów (Warszawa 1991) oraz Leszka Kuka Orientacja slowiallska w myśli politycznej Wielkiej Emigracji (do wybuchu wojny krymskiej), Toruń 1996, który porusza wybrane zagadnienia z tej tematyki. Pewną niedogodnością jest również brak indeksu nazwisk. Historiozofia nadziei, pomimo iż może sprawiać w niektórych miejscach wrażenie fikcyjnej opowieści z XIX wieku, tak naprawdę okazuje się doskonałym opisem i komentarzem całego zjawiska słowianofi lstwa polskiego, ze wszystkimi jego koncepcjami, nurtami itd. Justyna Kurczak niejako "oddaje głos" autorom tamtej epoki, przemawia ich słowami, co ważne, ich językiem, by przybliżyć nam "historiozofię nadziei". Historiozofię pisaną pod zaborami, także intelektualnymi. Duch nadziei, który towarzyszył pracom Lelewela i Maciejowskiego, Dołęgi Chodakowskiego i Rakowieckiego, obecny jest na stronach omawianej książki i jest to mocna strona tej publikacji. Adam Kola Riepriessirowanyje etnograf y, praca zbiorowa pod red. D. D. Tumarkina, Wostocznaja Litieratura RAN, Moskwa 1999, ss. 344. W XX wieku w Rosji najpierw czerwony terror w czasie rewolucji, a potem reżym stalinowski zebrały obfite krwawe żniwo wśród inteligencji. Żadna dziedzina nauki nie została pominięta - etnografia nie była wyjątkiem. Nauce wyznaczono rolę narzędzia mającego wzmocnić ideę socjalizmu-komunizmu w Związku Radzieckim. Miała udowodnić, że przejście od stosunków rodowych lub feudalnych do socjalizmu stanowi wielką szansę dla opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. Podjęte badania nad etnicznością miały wskazać, że narodowe kultury można rozwijać w ramach wielonarodowego państwa. Szukano cech łączących ludy Związku Radzieckiego, aby pokazać zarówno całemu światu, jak i wszystkim obywatelom radzieckim, że to państwo nie jest sztucznym tworem, a powstało w sposób naturalny - wolą wszystkich ludów ZSRR. Tych uczonych, którzy nie zamierzali realizować wyznaczonych im przez państwo komunistyczne zadań, karano na różne sposoby: pozbawiano możliwości pracy, więziono, rozstrzeliwano, zsyłano na Syberię. Wiele projektów i idei naukowych nie zrealizowano, a ich twórców zapomniano. Poddanych represjom badaczy wymazywano z literatury, niszczono ich zdjęcia i usuwano ich postacie z fotografii zbiorowych, aby na zawsze zginęła o nich pamięć. Po rozpadzie ZSRR zainteresowano się ofiarami komunizmu. Ludzie zaczęli opowiadać o swoich represjonowanych krewnych, w archiwach udostępniono tajne dokumenty śledcze. Masowo pojawiły się publikacje i dzieła zapomnianych naukowców. W końcu i etnografia doczekała się książki o poddanych represjom badaczach. Riepriessirowanyje etnograf y to pierwsza publikacja zbiorowa dotycząca pracy naukowej i losu rosyjskich etnografów. Zawiera ona 12 opracowań, z których każde opowiada o jednej postaci. Wszystkie opracowania bardzo się różnią stylistyką i stosunkiem autora do osoby opisywanej, ale ukazują w jasny sposób życie i twórczość etnografów. Co ważne, w opracowaniach i załączonych do nich bibliografiach podane są wszystkie prace omawianych naukowców, a także informacje o archiwach, gdzie można znaleźć ich nie wydrukowane pozycje oraz notatki z badań terenowych. Teraz chciałabym przedstawić bliżej postacie naukowców z tej książki opracowane kolejno przez M. A. Dewleta, A. A. Siriną, A. M. Rieszetowa, N. G. Wołkową i G. A. Siergiej ewą, Ju. D. Anczabadze, B. Ch. Karmyszewą, M. M. Kie- �359 rimową, O. B. Naumową, R. Sz. Dżarylgasinową i M. Ju. Sorokiną, Ju. W. Iwanową, N. S. Polisiuk, S. I. Wajnsztejna, G. Ju. Gagien- Tom. Aleksander Wasyljewicz Adrianow (1854-1920). Zajmował się obszarem Syberii. Interesował się folklorem, szamanizmem i obrzędami u takich ludów jak Telengici, Czelkańczycy. Selkupowie, Ewenkowie i Szorowie. Uczestniczył w kilku wyprawach terenowych na terenie Chakasji i Tuwy. W 1902 wydał książkę Rosyjskie bajki ipieśni Syberii. Ponadto opublikował pracę Ornament u ludów syberyjskich i jeszcze kilka innych artykułów o szamanizmie Ałtaju. Niestety inne dzieła zostały albo zniszczone, albo nie dokończone. W marcu 1920 roku A.W. Adrianow został stracony za drukowanie w gazecie "Syberyjskie Życie" antybolszewickich artykułów; Bemgard Eduardowicz Pietri (1884-1937). Przedmiotem zainteresowania Pietriego byli przede wszystkim Buriaci. Zaczynał pracę jako pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w Sankt-Petersburgu i później objął stanowisko profesora na Uniwersytecie Irkuckim. Prowadził badania na terenie Wschodniej Syberii. Zajmował się Buriatami, Tunguzami (Ewenkarni), Sojotarni (Tuwinczykami), Tofalararni. Podczas badań terenowych wykonywał antropologiczne pomiary, zbierał eksponaty, zajmował się wykopaliskami archeologicznymi. Największe jego dzieła to Szkoła szamanów u północnych Buriatów i Stopnie poświęcenia szamanów mongolsko-buriackich. Został rozstrzelany w listopadzie 1937 roku jako domniemany szpieg niemiecko-angielski; Nikołaj Nikołajewicz Kozmin (1872-1938). Zasłużył się rosyjskiej nauce raczej jako historyk. Badał Chakasów, głównie ze strony ustroju ekonomicznego i społecznego. Jego najważniejszą pracą, jedyną budzącą zainteresowania etnologów, jest książka Chakasowie z 1925 roku, w której to opisuje m.in. etnogenezę tego ludu. Aresztowany w sierpniu 1937 roku jako szpieg japoński, rok później zmarł w szpitalu więziennym; Anatolij Niestorowicz Gienko (1896-1941). Jest to zasłużony językoznawca. Pracował w Muzeum Azjatyckim, a także w Instytucie Wschodoznawstwa w Moskwie, w którym prowadził Gabinet Kaukaski. Gienko jako pierwszy badał Abazinów, Ubychów, Cachurów, Chinalusów. Także jako pierwszy opisał kubiński dialekt języka lezgińskiego. Prowadził intensywne badania terenowe na całym Kaukazie, na podstawie których wydał kolejne prace: Ojęzyku Ubychów, Z kulturowej przeszłości Inguszy, Język arabski i kaukazoznawstwo. W 1941 roku aresztowany pod zarzutem działalności antyradzieckiej. W styczniu tego samego roku zmarł w szpitalu więziennym; Georgij Aleksandrowicz Kokijew (1896-1955). Badał tereny Osetji i Kabardii na Kaukazie. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim etnografię i historię Osetyjczyków i Kabardyjczyków. Napisał takie dzieła jak Szkice z historii Osetyjczyków, Historia osetyjska na przełomie I-II tys. n.e., Domki pogrzebowe Osetyjczyków. W 1949 roku aresztowany i wysłany do łagru za działalność antyradziecką. W 1955 roku zmarł w łagrze; Fiodr Arturowicz Fijelstrup (1889-1933). Domeną tego etnografa była Azja Środkowa, a konkretnie Kazachowie i Kirgizi. Zajmował się kulturą materialną, obrzędami rodzinnymi, hodowlą bydła u tych ludów. Uczestniczył także przed rewolucją pażdziemikową w wyprawie do Południowej Ameryki, gdzie prowadził badania pośród Indian Brazylii. Niestety, nie wydał żadnej pracy, zachowały się tylko notatki z badań terenowych. W listopadzie 1933 roku Fijelstrup został aresztowany i kilka dni później podczas przesłuchania, jak informowano, zachłysnął się wrzątkiem; Aleksiej Nikołajewicz Charozin (1864-1932). Był etnografem i antropologiem fizycznym, specjalizował się w badaniach ludów tureckojęzycznych. W tym zakresie wydał monografię Kirgizi (Kazachowie) Bukiejewskiej ordy; napisał kilka artykułów o etnogenezie Kazachów i typach antropologicznych Tatarów. W późniejszych latach swojej działalności Charuzin zainteresował się południowymi Słowianami. Uczestniczył w wielu wyprawach �360 badawczych. W jego dorobku znalazły się artykuły porównawcze na temat budownictwa austriackiego, bośniackiego, morawskiego, halickiego, litewskiego. Jego ostatnim dziełem jest Słowia/I.skie budownictwo w Kraju Północno-Zachodnim. które poprzedzały 6-letnie badania terenowe wśród Białorusinów, Wielkorusinów, Małorusinów i Polaków. Aresztowany w 1932 roku za działalność antyradziecką. Dwa miesiące później Charuzin zmarł w więzieniu; Nikołaj Josificz Konrad (1891-1970). Jest uważany za największego japonistę Rosji. W zasadzie nie zajmował się etnografią. Jedyne jego dzielo, które może zainteresować etnologów, to Szkice o organizacji społecznej i kulturze duchowej Koreańczyków na przełomie XIX-XX wieku. Opisał w tej monografii system pokrewieństwa, obrzędowość rodzinną, religię i zabawy Koreańczyków. W 1939 roku został skazany na pięć lat łagrów za zdradę ojczyzny. W 1941 roku został zwolniony i wrócił do pracy naukowej; Piotr Fiodorowicz Prieobrażenskij (1894-1941). Byl znaczącą postacią etnografii rosyjskiej. Próbował patrzeć na historię całego świata przez pryzmat etnografii. Sformułował pojęcie areału techniczno-gospodarczego - jednostki badawczej kultury związanej zjednym zwartym obszarem. Zajmował się także wczesnymi formami religii. Był profesorem Wydziału Etnografii Uniwersytetu Moskiewskiego. Jako pierwszy w Rosji napisał podręcznik dla studentów - Kurs etnologii. W 1937 roku został skazany na osiem lat łagrów za działalność kontrrewolucyjną, a w 1941 roku rozstrzelany w łagrze za działalność antyradziecką; Natalia Iwanowna Lebiediewa (1894-1978). Specjalista w dziedzinie kultury mateńalnej Słowian wschodnich, zajmowała się także folklorem, obrzędami, wierzeniami. Na podstawie badań terenowych wydała monografię obwodu ńazańskiego i Polesia. Najbardziej interesowała się strojem ludowym Rosjan. Opublikowała następujące prace - Strój ludowy obwodu riazallskiego, Przędzenie i tkanie Słowian wschodnich i inne. Osądzona w 1933 roku za członkostwo w nie istniejącej Rosyjskiej Partii Nacjonalistycznej na trzy lata zesłania. Pod koniec 1934 roku została zwolniona z powodu choroby, ale niestety już nigdy nie wróciła do pracy naukowej; Borys Osipowicz Dołgich (1904-1971). Zajmował się ludami północnej Syberii. Pierwszy jego wyjazd w tundrę Tajmyru związany był ze spisem ludności w latach 1926-1927. Później niejednokrotnie uczestniczył w badaniach terenowych na Tajmyrze, w Kraju Ewenków. Badał kulturę materialną i duchową takich ludów jak Ketowie, Nganasanie, Eńcy, Dołganie, Jakuci, Ewenkowie. Został aresztowany w 1929 roku za krytykę kolektywizacji i zesłany na cztery lata nad rzekę Lenę. W 1933 roku wrócił do pracy naukowej. Wydał takie opracowania jak Ketowie, Skład rodowy i plemienny ludności północy Syberii Środkowej i swoje największe dzieło - monografię Skład rodowy i plemienny ludów Syberii w XVII wieku; Nina Iwanowna Gagien-Tom (1900-1986). Zainteresowania tego etnografa były szerokie, ale najwięcej uwagi badaczka poświęcala kulturze mateńalnej ludów nadwołżańskich. Zajmowała się także strojami i obrzędami Wielkorusinów. Uczestniczyła w wielu wyprawach terenowych na obszarach rosyjskiej północy, Republiki Czuwaskiej, rzeki Angary. Była pracownikiem Instytutu Antropologii i Etnografii ZSRR. W 1937 roku osądzona na pięć lat zesłania w łagrze nad rzeką Kołymą, w 1942 roku wróciła do pracy naukowej, ale w 1948 roku znów zesłano ją na pięć lat do łagru w Mordowii za działalność antyradziecką. W 1954 roku wróciła do nauki. Spodjej pióra wyszły opracowania na temat znaczenia włosów i czapek w obrzędach i życiu ludów Europy Wschodniej, opisywała stroje badanych ludów, ornamenty, ozdoby. Napisała kilka artykułów o L. Ja. Sztembergu, D. K. Zieleninie, którzy byli jej nauczycielami. Oczywiście, jak to często bywa w pracach zbiorowych, poziom poszczególnych artykułów jest bardzo różny. Chciałabym zwrócić uwagę na to, że dwie osoby - Konrad �361 i Kozmin, nie były etnografami. W swojej działalności pośrednio związani byli z etnologią, byłoby zatem lepiej, gdyby miejsce tych dwóch, bez wątpienia zasłużonych w swoich dziedzinach naukowców, zajęli zapomniani etnografowie. Na tle innych gorzej prezentują się, moim zdaniem, opracowania dotyczące Adrianowa, Fijelstrupa i Charuzina. Zawierają zbyt wiele niepotrzebnych infornlacji, materiał nie jest uporządkowany chronologicznie. Pozostałe szkice zawierają wiele faktów, dobrze jest w nich przedstawiona twórczość etnografów - streszczenia ich prac, co pomaga czytającemu wybrać odpowiednie dzieła, a także w niektórych przypadkach umieszczone są wskazówki, gdzie można znaleźć materiały pozostawione przez poddanych represjom etnografów. Są też dwa artykuły, które wyróżniająsię spośród pozostałych. Są to eseje o B. O. Dołgichu i N. I. Gagien-Torn umieszczone na końcu książki. Autorzy tych dwóch opracowań znali osobiście i cenili omawiane przez siebie postacie. W tych dwóch artykułach nie zapomniano między innymi o tym, że każdy naukowiec jest przede wszystkim po prostu człowiekiem ze swoimi radościami i tragediami. Książka Riepriessirowanyje etnografy pełni bardzo ważną rolę. Przypomina 12 spośród około 500 etnografów w ZSRR, którzy poddani zostali represjom. Ujawnia zapomniane teorie i dzieła etnografów, pomaga dotrzeć do ukrytych z powodów politycznych i ideologicznych materiałów. Wskazuje na losy nauki i mechanizmy postępowania z nauką w państwie totalitarnym. My, współcześni etnologowie, mamy obowiązek pamiętać zarówno o zagrożeniach dla nauki w warunkach totalitarnego państwa, jak i o postaciach represjonowanych badaczy. Veronika Beliaeva The Small Indigenous NatiollS of Northern Russia. A Guide for Researchers, Ed. by Dmitriy A. Funk, Lennard SilIanpiiii, Abo Akademi University: Social Science Research Unit, Publication No. 29, Vaasa 1999, ss. 184. KOpeHHble MaJlO'lUCJleHHble Hapoobl Ce8epa u Cu6upuu. PYK080ocm80 OJlR UCCJle006ame.neu, peJl. ,l(MJiTpJłiiA. c1>yUK, neHHapJl CHJlJlaHIDIH, YHHBepcHTeT AKa,1leMHH A60: CeKUHHCOllHOJlOmqeCKHX I1cCJleJlOBaHHR, BbmycK 29, Baaca 1999, c. 173. Odsłoniła się żelazna kurtyna, etnolodzy ze świata zachodniego ruszyli na Wschód. Zamknięte do tej pory państwa byłego ZSRR stanęły przed nimi otworem, kusząc obrazem tubylczych kultur nie zmienionych przez globalizację, za to z piętnem polityki kulturowej okresu radzieckiego. Tematyka to bardzo zachęcająca, gdyż aktualna sytuacja niestabilności politycznej i gospodarczej w Rosji i innych krajach postradzieckicb stawia te kultury w obliczu nowych przemian, czyniąc je naturalnym laboratorium dla badań etnologicznych. Jednocześnie naukowcy rosyjscy coraz chętniej nawiązują współpracę z kolegami po fachu z Zachodu. Otwarcie Rosji na świat zachodni zaczyna przynosić pierwsze efekty także na polu etnologii, takie jak wspólne publikacje i projekty badawcze. Owocem takiej właśnie współpracy jest opisywany przewodnik dla badaczy - napisany głównie przez Rosjan, wydany w Finlandii, przeznaczony dla etnologów z całego świata zainteresowanych tematyką rosyjskiej Północy. Autorami pracy są przede wszystkim etnolodzy rosyjscy ze specjalizującej się w opisywanej tematyce jednostki badawczej, Oddziału Ludów Północy i Syberii Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie, instytucji o wielkiej tradycji i kluczo- �362 wyro znaczeniu dla etnologii w Rosji. PielWszy z redaktorów, Dmitrij A. Funk, kieruje tym właśnie Oddziałem. Drugi, Lennard Sillanpiili,jest docentem nauk politycznych na Wydziale Nauk Społecznych na uniwersytecie w Vaasa w Finlandii. Poszczególne rozdziały dotyczące konkretnych ludów napisali etnolodzy specjalizujący się w badaniu kultury tych właśnie ludów, z których można wymienić np. T. W. Lukjanczenko (Saamowie), M. I. Nowikową (Chantowie i Mansowie) czy samego D. A. Funka (Teleuci). Przewodnik dla badaczy wydany został jako wydawnictwo dwujęzyczne, w języku rosyjskim i angielskim. Tekst obu wersji biegnie z przeciwnych kierunków i w środku rozdzielony jest rozkładanymi arkuszami map. Ponieważ mamy do czynienia z publikacją dwujęzyczną, autorzy zdecydowali się na zamieszczenie streszczeń aż w pięciu wersjach: angielskiej, rosyjskiej, fińskiej, szwedzkiej i francuskiej. Już okładka książki, identyczna dla obu wersji językowych, sugeruje nam, co będzie jej tematem. Fotografia przedstawia rodzinę syberyjskich autochtonów w strojach europejskich, siedzących z niewesołymi minami wewnątrz domostwa. A więc - współczesna trudna sytuacja ludów Syberii. Tytuł publikacji: Małe tubylcze ludy Północy i Syberii nawiązuje do pewnej prawnej kategorii ludów stworzonej w czasach ZSRR, obejmującej niewielkie autochtoniczne grupy, nie przekraczające swą liczebnością 35 tysięcy, które zamieszkują olbrzymie obszary Syberii, niegdyś stanowiące ich terytorium, dziś będące na nim mniejszością w wyniku intensywnej kolonizacji rosyjskiej. Mottem książki jest wiersz poetki Mansi, A. F. Kopiewej, przeciwstawiający dawne życie autochtonów Północy w ich bogatym środowisku naturalnym sytuacji obecnej, zniszczonej przyrodzie i odejściu młodych pokoleń od tubylczej kultury, której nie sposób podtrzymywać w warunkach katastrofy ekologicznej. Celem tego przewodnika jest, według autorów, ocena współczesnej sytuacji tubylczych narodów Sybeńi i Północy i ich praw jako grup mniejszościowych na swoich terytońach. Drugimjego zadaniemjest dostarczenie szerokiej perspektywy dla spojrzenia na histońę ekspansji i kolonizacji rosyjskiej na terenach ludów tubylczych i polityki narodowościowej okresu radzieckiego. Przed przejściem do właściwego tekstu przewodnika możemy zapoznać się wstępnie z bohaterami całego wydarzenia. Umożliwia nam to tablica przedstawiająca liczebność wszystkich dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy i Syberii" na przestrzeni ostatniego półwiecza. Na końcu publikacji znajdujemy natomiast krótką charakterystykę dokonań naukowych autorów i redaktorów publikacji oraz mapę obrazującąrozmieszczenie opisywanych ludów. PielWszy rozdział jest ujęciem ogólnym, dotyczącym całej rosyjskiej Północy. Autorzy (E. P. Batjanowa, T. W. Lukjanczenko, A. N. Kałabanow) przedstawiają histońę polityki państwa rosyjskiego i radzieckiego wobec ludów tubylczych Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu od xvrr do XX wieku. W jego zakończeniu opisany jest aktualny status prawny ludów rosyjskiej Północy, które w ostatnich latach zaczynają walczyć o swoje prawa, tworząc różne organizacje, domagające się adekwatnego dla autochtonów prawodawstwa oraz przestrzegania międzynarodowych konwencji dotyczących ludów tubylczych, a także rekompensaty poniesionych w wyniku zniszczenia środowiska szkód. Kolejne rozdziały poświęcone są poszczególnym rodzinom językowym: uralskiej, ałtajskiej, paleoazjatyckiej i eskimosko-aleuckiej. Ponieważ w ramach danej rodziny językowej narody uszeregowane są geograficznie, a klasyfikacja językowa w przypadku Sybeńi odpowiada w przybliżeniu także regionalizacji geograficznej, układ książki pozwala nam na podróż z zachodu na wschód: od ludów żyjących na półwyspie Kolskim aż do autochtonów wschodnich krańców Półwyspu Czukockiego oraz Wysp Komandorskich. Drugi rozdział dotyczy ludów uralskich, a wśród nich kolejno: Saamów, Chantów, Mansów, Nieńców, Eńców, Nganasan i Selkupów. W kolejnym, trzecim rozdziale możemy się zapoznać z charakterystykąi bibliografią dotyczącą ludów ałtajskich: Ewenków, Ewenów, Nanajów, Ulczów, �363 Udehejczyków, Oroczan, Negidalczyków, Oroków, Dołgan, Teleutów i Czuwańczyków. W czwartym rozdziale omówione zostały ludy paleoazjatyckie: Ketowie, Jukagirzy, Czukcze, Koriacy, Itelmeni i Niwchowie. Ostatnia, piąta część poświęcona jest Eskimosom i Aleutoml• Każdemu z dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy" odpowiada jeden podrozdział składający się z krótkiej charakterystyki oraz z wykazu bibliografii dotyczącej przedmiotu. Charakterystyki ludów przedstawione są w powtarzającym się porządku: etnonimy, liczebność, rozmieszczenie, język, tradycyjna i współczesna gospodarka. Dalej pojawia się miejsce na historię badań etnograficznych w okresie rosyjskim, radzieckim do II wojny światowej, radzieckim po II wojnie światowej oraz współczesnym - lata 80. i 90. Omówienie kończy się opisaniem współczesnych procesów etnicznych oraz regulacji prawnych związanych z danym ludem. W bibliografii, obok typowych publikacji etnologicznych, znalazło się, w formie oddzielnego akapitu, miejsce dla aktów legislacyjnych, dotyczących opisywanej grupy, od prawodawstwa państwowego aż po rozporządzenia na poziomie lokalnym. Bibliografia w wersji angielskiej oprócz tłumaczenia tytułu zawiera także transliterację łacińską tytułu rosyjskiego. Wszystkie charakterystyki poszczególnych ludów napisane są w sposób jasny i czytelny, według opisanego powyżej schematu, co ulatwia porównywanie. Wyłamują się z niego jedynie niektórzy autorzy, w tym paradoksalnie redaktor publikacji D. A. Funk w rozdziale dotyczącym Selkupów. Te drobne odstępstwa nie psująjednak wrażenia dobrej organizacji tekstu i przydatności do porównań. Dwujęzyczność publikacji dobrze koresponduje z rolą przewodnika bibliograficznego. Wersja angielska ulatwia poruszanie się w literaturze badaczom znającym słabo język rosyjski, wersja rosyjska ulatwia ostateczne dotarcie do źródeł, napisanych przecież w tym właśnie języku (i alfabecie, co nie jest bez znaczenia przy poszukiwaniach literatury). Forma książki dwujęzycznej łączącej syntetyczne omówienia poszczególnych narodów z obszerną bibliografią wydaje się pomyslem nowym w piśmiennictwie dotyczącym etnologii Syberii. Przewodnik dla badaczy zawiera może mniej informacji o kulturze poszczególnych ludów niż na przykład encyklopedia Narody Rossii (1994) czy przewodnik encyklopedyczny Krasnaja lazigajazykov narodov Rossii (1994), ale za to przedstawia znacznie bogatszą bibliografię. W przeciwieilstwie zaś do zwykłego wykazu bibliografii, daje możliwość zapoznania się z ogólnym zarysem wiedzy na temat danego ludu i z krótką historią powstawania przedstawianej literatury. Ciekawostką ułatwiającą poruszanie się po bibliografii może być wydzielenie w odrębny blok prac zbiorowych. I byloby to rzeczywiście korzystne posunięcie, gdyby nie fakt, że pojawia się tylko w wersji angielskiej, co nieco zmniejsza równorzędność obu wersji. Zastosowana w pracy klasyfikacja według kryteriów językowych jest jak najbardziej odpowiednia w stosunku do ludów Syberii. Podział przeprowadzony według typu gospodarki byłby tu raczej trudny do zastosowania ze względu na znaczne przemiany w tradycyjnej gospodarce, zaś klasyfikacja językowa powiązana jest także z regionalizacją geograficzną - ludy należące do tej samej rodziny zamieszkują w większości sąsiadujące ze sobą obszary. Ważną zaletą książki jest położenie nacisku na zagadnienia prawne. Dla zachowania kultury ludów Syberii odpowiednie regulacje prawne są kwestią kluczową. Jedynie odpowiednie prawa tubylców do ich ziemi i zasobów środowiska naturalnego mogą zapewnić I Polskie nazewnictwo podaję za: A. Fuńer, Z. Jasiewicz, Europa Wschodniaoraz Azja Pólnocna i Zachodnia, w: Wielka Encyklopedia Geografii Świata, t. 17. Świat grup etnicznych; red. A. Posem-Zieliński, Poznań 2000, s. 65-68. �364 podstawy kulturze syberyjskich autochtonów. Istotne jest też przestrzeganie tych praw, o co w Rosji dzisiaj nielatwo. Dlatego zwrócenie uwagi świata naukowego, a przez to całej światowej opinii publicznej, na to zagadnienie wydaje się bardzo ważnym i godnym podkreślenia pomyslem. Niestety, publikacja nie jest wolna od błędów i niedopowiedzeń. Pierwsze wątpliwości nasuwają się już, gdy oglądamy obie strony okładki. W wersji rosyjskiej dowiadujemy się, że książka dotyczy małych tubylczych ludów Pólnocy i Syberii, a w wersji angielskiej małych tubylczych narodów północnej Rosji. Tytuł powinien być raczej jednolity, choćby dla porządku bibliograficznego. Pojawiają się też niekonsekwencje w stosowaniu klasyfikacjijęzykowej. I tak na przykład w rozdziale dotyczącym rodziny uralskiej Saamowie zostają zaliczeni do rodziny ugrofińskiej, a Nieńcy do rodziny samojedzkiej, które musiałyby być sklasyfikowane raczej jako podrodziny lub grupy. Można by też zadać pytanie, dlaczego zabrakło w zestawieniu grup zaliczonych oficjalnie do "małych ludów tubylczych" w latach 90.: Kumandyńczyków, Szorów i Tuwińczyków-Todżyńczyków, podczas gdy znaleźli się w nim na przykład Teleuci, również uwzględnieni w spisach tych ludów dopiero w 1993 roku2• Szkoda, że w wykazach bibliografii prawie wcale nie znalazły się wyniki nowych badał} etnologów zachodnich oraz Rosjan publikowane na Zachodzie. Jest ich w ostatnich latach coraz więcej, a niewątpliwie odmienne spojrzenie w nich zawarte mogloby wzbogacić przewodnik. W książce cytowane są właściwie tylko dwie pozycje, w tym/n the Soviet House of Culture (1995) B. Granta. A przecież powinno znaleźć się miejsce dla tak istotnej publikacji jak Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North Y. Slezkine'a (1994). Być może autorzy uznali, że badacze zachodni mają do nich łatwy dostęp i dlatego skoncentrowali się na publikacjach rosyjskojęzycznych? Tym niemniej zubożyło to wartość książki jako szczegółowego i aktualnego przewodnika po bibliografii. Zastanawiać mogą także różnice w obu wersjach językowych. Obok wspomnianego już tytułu można by tu wymienić podkreślanie tytułów w tekście, samo w sobie korzystne dla przejrzystości tekstu, ale występujące nie wiadomo czemu tylko w części angielskojęzycznej. Dziwi skrócenie streszczenia rosyjskiego w stosunku do pozostałych, jak gdyby czytelnicy rosyjskojęzyczni nie potrzebowali wszystkich informacji. Drobne różnice pojawiają się niestety także w samej treści niektórych rozdzialów. I tak na przykład w tekście angielskim dotyczącym Teleutów brakuje około pół strony informacji zawartych w wersji rosyjskiej. Układ tekstu (fakt, że poszczególne wersje językowe rozpoczynają się z przeciwnych stron) może nieco utrudniać porównywanie obu wersji, gdyż książkę trzeba nieustannie odwracać. Ale być może to kłopot tylko dla recenzenta ... Myślęjednak, że każdy zainteresowany tą tematyką naukowiec z Zachodu będzie znał lub staral się poznać język kraju badań i dlatego będzie zaglądał również do wersji rosyjskiej. Stąd lepszy byłby chyba układ tekstu w jednym kierunku. Wszystkie opisane powyżej cechy Przewodnika dla badaczy pozwalają ocenić książkę jako pozycję o wysokiej wartości merytorycznej, której nie obniżają pewne drobne blędy i różnice pomiędzy obiema wersjami językowymi. Na pewno chętnie skorzystają z niej wszyscy zainteresowani tematyką rosyjskiej Pólnocy. Książka ma dużą szansę spełnić swoją rolę informatora dla naukowców oraz tych wszystkich, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ludów Syberii. Tomasz Biela 2 A. Furier, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 68. �365 Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts fiir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. Hans-Werner Retterath, Freiburg 1998. Omawiana książka zawiera teksty 12 referatów, dotyczących przesiedlania się do RFN i integrowania z niemieckim społeczeństwem ludności niemieckiej z terenów Rosji azjatyckiej (Syberii) i Kazachstanu w drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza zaś w latach 1989-1996. Przedstawione zostały te referaty wcześniej na konferencji, zorganizowanej przez Instytut Ludoznawstwa Wschodnio-niemieckiego im. 1. Kiinziga we Freiburgu Bryzgowijskim. Prawie wszystkie oparte zostały w całości lub głównie na własnych badaniach terenowych (wywiadach, obserwacjach) ich autorów, bądź na badaniach zespołowych, a także, w różnym stopniu, na dość bogatej już literaturze przedmiotu. Osiem z tych referatów opracowali badacze niemieccy z RFN, dwa Rosjanie, jeden Polka (z Uniwersytetu Warszawskiego) i jeden zamieszkala we Freiburgu od blisko 30 lat Ślązaczka, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego (etnograf), pracująca w Instytucie 1. Kiinziga. Losy ludności niemieckiej w Rosji i potem w ZSRR były w pewnej mierze podobne do losów polskiej ludności, która się tam znalazła, pod pewnymi zaś względami różne. Ze względu więc na to,jak i na (prawdopodobną) aktualność sprawy przesiedlenia się do Polski części Polaków z Kazachstanu, przedstawione w tej książce fakty i problemy zasługują na uwagę tak ze względów ściśle poznawczych, jak i ze względu na możliwość i nawet potrzebę wyprowadzenia z nich praktycznych wniosków ważnych dla spraw przesiedlania, rozmieszczenia na terenie Polski, adaptacji i przyszłej integracji naszych rodaków z głębi Azji. Podkreślić tu wypada, że tamtejsi Polacy to faktycznie prawie tylko potomkowie polskich chłopów (wyjątkowo też drobnej szlachty), osiedlonych głównie w pierwszej połowie XVIII wieku w licznych wsiach oraz osadach śródleśnych (tzw. rodniach) wschodniego Wołynia oraz Podola. Znaczna ich część wysiedlona została stamtąd przez władzę sowiecką w latach 30. do Kazachstanu, podobnie jak znaczna większość potomków niemieckich osadników, która wywieziona została z początkiem wojny w 1941 roku z europejskiej części Rosji do środkowej Syberii i Kazachstanu. Liczba wysiedlonych do Kazachstanu Polaków była wielokrotnie mniejsza od liczby wysiedlonych wkrótce potem Niemców, liczba zaś branych pod uwagę polskich potencjalnych repatriantów stanowi niewiele ponad 2% dotychczasowych niemieckich repatriantów z Rosji i Kazachstanu do RFN*. Autor wstępu do omawianej książki, H. W. Retterath przypomniał, że pojęcie integracji kulturowej jest komplementarne w stosunku do pojęcia asymilacji i oznacza w tym przypadku wzajellUle oddziaływanie zbliżających się ku sobie, scalających się zbiorowości ludzkich. Zasadnicze znaczenie ma tu obustronne zainteresowanie się partnerów integracji "światem tych drugich", powstawanie między nimi styczności kulturowych, wymiana myśli, zbliżanie poglądów i upodobań, przystosowywanie zachowań. Integracja kulturowa odnosi się w analizowanym tu przypadku zwlaszcza do podstawowego zasobu kultury, a więc do zasad życia codziennego, umiejętności w zakresie pracy i zdobywania środków do życia, organizacji domu i życia rodzinnego, ujawnianych zasad światopoglądowych, upodobań i zachowań towarzyskich, świętowania, ubierania się itp. W tym przypadku mamy problem integrowania się ludzi wyrosłych w dwu różnych systemach kulturowych - gospodarzy określonego terenu oraz jakby gości, dalekich rodaków wyrosłych w bardzo odmiennych * O Polakach w Kazachstanie patrz zwłaszcza: Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, "Lud", t. 75, ł992, ss. 11-53 oraz: Apel w sprawie ludności polskiej w Kazachstanie, red. S. Ciesielski i N. Kaczyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, ss. 625. �366, warunkach geograficznych i cywilizacyjnych, z których większość nie zna nawet języka swych gospodarzy - rodaków, najwyżej posługuje się zapomnianą tu już gwarą swych dawnych przodków. Dla ogółu przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu niezbędne jest więc stosunkowo szybkie, choćby częściowe przetworzenie wcześniej nabytych zasad, nawyków i upodobań, wyzbycie się wielu z nich, opanowanie nowych, a to nie może przebiegać łatwo. Podobne "zderzenie kultur" nastąpiłoby w przypadku osiedlenia u nas potomków polskich wychodźców sprzed 2-3 stuleci, dziś Polaków ,,rosyjskich" względnie "ukraińskich" lub "kazachskich". Określenie "Niemcy rosyjscy" pochodzi jeszcze z czasów Rosji carskiej, później powstało określenie "Niemcy sowieccy", które zanikło po rozwiązaniu ZSRR, zaś "Niemcy kazachscy" rzadko bywa uźywane. Inne możliwe określenie: "Niemcy syberyjscy" jakby nie zaistniało, nie zostało w tej książce wymienione. To pierwsze określenie uźywane jest nadal, w tym przez przesiedlonych Niemców w odniesieniu do samych siebie, choć ogromna większość z nich przybywa z syberyjskiej części Rosji lub z Kazachstanu. W jego ogólności zatarte zostaje ich bardzo duże zróżnicowanie, wynikłe z odmiennego już pochodzenia regionalnego i wyznaniowego ich przodków, z dużych różnic gwarowych między nimi, jakie przetrwały do drugiej połowy XX wieku, z geograficznego zróżnicowania ich późniejszych siedzib, wykonywania różnych zawodów itp. Ogółem było Niemców rosyjskich w ostatniej ćwierci XX wieku ponad 2 miliony. Ich przodkowie, niemal wyłącznie ludność wiejska, osiedlali się w Rosji (wcześniej nad środkową Wołgą, później na Ukrainie i w Besarabii) w ciągu ponad stu lat, do końca XIX wieku, nakłonieni do tego rozległymi udogodnieniami, z jakich mogli korzystać tam niemal do wybuchu I wojny światowej. Niektóre aspekty źycia rosyjskich Niemców na Syberii i w Kazachstanie w 3 i 4 ćwierci XX wieku przedstawione zostały przez dwójkę badaczy rosyjskich. Lew W. Malinowskij przedstawił referat pt. Poziom życia ijego ludoznawcze aspekty u Niemców rosyjskich. Ten dziennikarz i socjolog przeżył w zachodniej i środkowej Syberii swe dorosłe źycie, a zainteresował się tamtejszymi Niemcami jeszcze w latach 60. Po chwilowej odwilźy i pewnym rozkwicie nauk społecznych, w tym etnografii i socjologii za czasów Chruszczowa (tj. do 1965 r.), nasiliły się ograniczenia w zakresie tematów badawczych i publikowania ich wyników. Nie mógł więc Malinowskij ogłosić swej dysertacji kandydackiej o Niemcach syberyjskich, a pewne fragmenty wyników swych badań ogłaszać mógł tylko w lokalnej prasie niemieckiej. Swe studia nad Niemcami prowadził w ramach ogólnych badań nad ludami Syberii, w tym nad codziennym używaniem języka niemieckiego w różnych wsiach syberyjskich; obejmowało ono od 1/3 do 2/3 rodzin, pozostałe zaś były już zasymilowane językowo. Co najmniej 90% rodzin Niemców syberyjskich tworzyli deportowani tam na Syberię od 1940 roku i ich potomkowie, a nieco ponad 8% stanowili potomkowie Niemców osiadłych tam do 1914 roku, przybyłych zwłaszcza z Ukrainy. W badaniach swych porównywał M. sytuację materialną Niemców z sytuacją zamieszkałych w ich sąsiedztwie Ukraińców, Tatarów i Czuwaszów. Między innymi w nowych domach, zbudowanych po roku 1955, mieszkało pod koniec lat 60.70,5% Ukraińców i 67% Niemców. Wśród starych ludzi sporo jeszcze znalazło się analfabetów, w tym 11,6% wśród Niemców, 20% Ukraińców, 21% Tatarów, 36% Czuwaszów. Szkołę średnią ukończyło 7,7% badanych przez M. Ukraińców, 4,6% Tatarów i tylko 3% Niemców. Po 1969 roku poziom źycia, wykształcenia i zatrudnienia zawodowego zmieniły się znacznie na lepsze, wiełu Niemców przeniosło się do miast. Autor podkreślił ich duże nadal zróżnicowanie kulturowe, wyznaniowe, także językowe, które tworzyło z nich słabo zintegrowaną, rozproszoną w setkach miejscowości swoistą masę etniczną. Wyniki tych badań przedstawił L. W. Malinowskij w Niemczech po raz pierwszy przed kilku laty. Larysa Moskaluk, Tradycja i zmienność w leksyce dialektów rosyjsko-niemieckich. Temat ten przedstawiła autorka na podstawie badań przeprowadzonych przez siebie wśród �367 trzech pokoleń mieszkańców w trzech typach niemieckich wsi dwujęzycznych, leżących u podnóża gór Ałtajskich. Okolica tamta już od ponad stu lat była wielojęzyczna, gdyż chłopi ze wsi niemieckich mówili po niemiecku, gdy w innych wsiach dominował rosyjski. Od 1890 roku przeniosło się tu wielu Niemców z ich starych osiedli nad Wołgą i w południowej Ukrainie, gdzie żyli względnie izolowani od wpływów zewnętrznych. Na Syberii zachowali oni swą dawną zasadę - różne wyznania osobno zakładały swe wsie, a z tym wiązała się też odrębność dialektów: północnobawarskiego katolików, górnofrankońskiego protestantów i mieszanego dialektu dolnoniemieckiego menonitów. Dialekty te utrzymywały się w życiu codziennym we wsiach jednorodnych, o nie zmienionym składzie mieszkańców. Literackiego języka niemieckiego i rosyjskiego uczono w szkole, ale na co dzień używany był w domu i we wsi stary dialekt. Jego znajomość słabła w ostatnim półwieczu wśród młodej generacji, która doskonaliła znajomość języka rosyjskiego. Do wsi pod Ałtajem wysiedleni zostali w 1941 roku liczni Niemcy znad Wołgi, a później, do końca lat 60., likwidacji uległy liczne małe wsie, których mieszkańców połączono z innymi w większych wsiach. Tam rolę języka kontaktowego przejął jeden z ich niemieckich dialektów lub język rosyjski. Były też miejscowości dawniej jednolicie niemieckie, do których później przybyli Niemcy z Kazachstanu, którzy słabo już znali język niemiecki lub wcale, a w niektórych osiedlali się także Rosjanie. Dominować tam zaczął język rosyjski. W tych trzech typach społeczności dialekty niemieckie odgrywały różną rolę w życiu tamtejszych Niemców aż do ostatniej ćwierci XX wieku. Były to społeczności jednolite językowo, bądź o różnych dialektach lub językach, tj. posługujące sięjęzykiem niemieckim i rosyjskim. Wewnątrz każdej z nich wytworzyła się swoista homogeniczność społeczno-kulturowa, a język rosyjski był postrzegany jako nadrzędnie użyteczny i posiadający większy prestiż. Kontakt z nim wpływał na tworzenie się w języku niemieckim odchyleń od podstawowej normy językowej. Niemieccy członkowie tych społeczności byli przecież przywiązani do swej niemieckiej warstwy kultury i cenili ją. Ostatecznie prawie wszyscy Niemcy ałtajscy stałi się dwujęzyczni, przy czym u kolejnych pokoleń ta dwujęzyczność różnie była zaawansowana. Niewielujuż zostało jednojęzycznych, głównie starszych, którzy posługiwali sięjednak licznymi zapożyczeniami z rosyjskiego. Na poziomie rozmów wewnątrz społeczności wioskowych najliczniejsi posługiwali się jeszcze jakimś dialektem niemieckim i literackim językiem rosyjskim, natomiast prawie wszyscy umieli przynajmniej czytać w jakiejś mierze po niemiecku. W dostępnych tam mediach (prasa, radio, TV) spotykali się Niemcy z językiem rosyjskim i niemieckim, w szkole z rosyjskim i niemieckim, w kościele z niemieckim, ale i z rosyjskim, w lecznictwie z rosyjskim głównie, lecz używali tam również dialektu. Do wyrażania pojęć naukowych, technicznych używano z reguły języka rosyjskiego. Większa część owych Niemców rosyjskich zdołała przenieść się do połowy lat 90. do Niemiec, z całym swym zasobem umiejętności i nawyków kulturowych i językowych. Ulrike Kleinknecht-Strahle, Niemcy z by/ego ZSRR. Trzy fazy migracji i integracji w RFN w ujęciu porównawczym. Otwarcie granic byłych państw komunistycznych spowodowało gwałtowny wzrost chętnych pośród Niemców do ich opuszczenia, którzy liczyli na przyjęcie w RFN i odpowiednie przy tym wsparcie finansowe. Od 1991 roku przybywało do RFN ponad 220 tys. przesiedleńców rocznie, w tym ponad 95% z byłego ZSRR. Z uwagi na postępujące demokratyzowanie się tamtych państw oraz problemy gospodarcze RFN zrewidowano od stycznia 1993 roku dotychczasowe podstawy prawne tych przenosin. Pomoc finansowa została mocno zredukowana, a krąg osób chętnych do przeniesienia się tak zdefiniowany, że imigracja ich ze wschodu do RFN może się przeciągnąć jeszcze na okres 20 lat. Dokonana przez autorkę analiza oparta została na 70 wywiadach biograficznych z Niemcami rosyjskimi, którzy w latach od 1944 do 1995 osiedlili się w Badenii Wirtembergii. Były to głównie kobiety, urodzone między rokiem 1902 i 1985, przybyłe z różnych regio- �368 nów ZSRR. Na podstawie ich losówopisala autorka sposoby integrowania się różnych grup przesiedleńców w Niemczech. Przodkowie tych infonnatorów osiedlili się niegdyś nad Wołgą, Morzem Czarnym i pod Kaukazem. Gdy nad Wołgą postępowalo ubożenie gospodarstw rolniczych, nad Morzem Czarnym prosperowały one dobrze. W 1924 roku została przez władze ZSRR utworzona nad Wołgą Niemiecka Autonomiczna Republika Socjalistyczna, którą tamtejsi Niemcy zaakceptowali. Po 22 czerwca 1941 roku około 600-700 tys. Niemców zostało deportowanych znad Wołgi i spod Kaukazu do Kazachstanu i na Syberię; z nich ok. 114 poddana została różnym represjom. Blisko lI2 miliona Niemców, którzy już wcześniej osiedlili się na Syberii, nie uległo deportacjom. Niemców ~ z Ukrainy nie zdążyły władze sowieckie deportować i pod koniec 1943 roku zostali oni w liczbie ok. 350 tysięcy przesiedleni przez władze III Rzeszy do polskich miejscowości w Wielkopolsce, później zaś ewakuowani zostali dalej w głąb Niemiec. Na mocy wcześniejszej decyzji zwycięskich mocarstw prawie wszyscy zostali oni w 1945 roku odszukani i "repatriowani", jako obywatele radzieccy, do ZSRR, lecz nie do dawnych swych wsi, lecz na Syberię, jako "zdrajcy". W 1956 roku dano tym Niemcom możność osiedlenia się tam, gdzie znajdą miejsce, lecz nie tam, gdzie żyli dawniej, tj. na Ukrainie. Ich sytuacja poprawiła się stopniowo i w latach 80. mieli podobne szanse jak inni w zakresie pracy i wykształcenia, choć na wyższych uczelniach było Niemców proporcjonalnie mniej niż Rosjan i Kazachów. Po 1991 roku pogorszyla się znacznie sytuacja ogółu Niemców w Kazachstanie jako "obcych", więc z obawy o przyszłość swą i swych dzieci masowo zwrócili się ku emigracji do Niemiec, ojczyzny swych przodków. Pierwsza faza migracji do Niemiec, jak określa autorka, miała miejsce jeszcze w 1945 • roku, gdy około 50 tysiącom przesiedleńców z Ukrainy udało się ukryć w zachodnich prowincjach niemieckich i uchronić przed przymusową repatriacją do ZSRR. Druga faza trwała przez ok. 30 lat, od 1956 roku, gdy w ramach łączenia bliskich krewnych wyjechało do Niemiec 93300 osób. Około 2/3 z nich stanowili Niemcy niegdyś ukraińscy lub ich potomkowie. Podejmowano decyzję wyjazdu głównie przez wzgląd na przyszłość dzieci, starania trwały nawet do 8 lat. Wyjeżdżający spotykali się z dezaprobatą znajomych, nie tylko Rosjan, lecz także krewnych, wymyślano im nawet od faszystów. W 1987 roku zaczęła się trzecia, masowa faza migracji, która objęła do 1995 roku 1,4 miliona osób, w tym nie tylko Niemców, lecz także nieniemieckich członków ich rodzin, jak małżonkowie czy teściowie Rosjanie. Wielu Niemców uważało się wcześniej przede wszystkim za obywateli ZSRR, a skłoniło ich do wyjazdu znaczne pogorszenie warunków życia. O RFN wielu nie wiedziało prawie nic; do 1990 roku dominowały w mediach negatywne infonnacje o tym państwie. Emigrowanie z Rosji wiązało się czasem z rozrywaniem rodzin, rozwodami, gdy np. mąż był Rosjaninem i nie chciał opuścić swej ojczyzny. Upowszechniła się teraz pozytywna identyfikacja z Niemcami. Omawiając sprawy integracji rosyjskich Niemców w RFN, skupiła się autorka na gospodarczym i społecznym jej aspekcie. Ci, co przybyli w I fazie, stanowili niewielką część spośród ośmiu milionów uchodźców i wypędzonych, którzy znaleźli się w trzech zachodnich strefach okupowanych do 1948 roku Niemiec. Niektórzy z nich wyemigrowali dalej za Ocean. W ITfazie przybywało niewielu, ok. 3000 osób rocznie, znajdujących wsparcie ze strony tutejszych swych krewnych. Asymilowali się oni indywidualnie, uzyskiwali pracę, mieszkania socjalne, dorabiali się mieszkań własnościowych. W III fazie masowo zaczęły przybywać rodziny nie mające na ogól w Niemczech żadnego oparcia wśród krewnych, nie znające panujących tu stosunków, bez znajomości aktualnie obiegowego języka ani zwyczajów. Dla opanowania podstaw języka miały posłużyć organizowane masowo 6-miesięczne kursy. Przygotowano im pomieszczenia przejściowe na ogół w większych skupiskach, np. w blokach mieszkalnych zajmowanych poprzednio przez wojsko, w starych hotelach, po kilka nawet rodzin razem - l rodzina w l pokoju, wspólna kuchnia, łazienka. �369 Między owymi przesiedleńcami a miejscową ludnością niemiecką ujawniały sięjuż od lat powojennych postawy niechętne, dystans, a także widoczna też w II fazie krytyczna postawa przybyszy wobec nadmiernej ich zdaniem swobody, wygodnego, konsumpcyjnego życia tubylców. Wobec zaś najnowszych przybyszy powszechne jest nazywanie ich "Ruski", co podkreśla ich inność, nawet obcość. Wielu traktuje ich nawet jako nie-Niemców - "Przecież ci wszyscy są zmieszani". Nawet niektórzy starsi, przybyli znacznie wcześniej, w IT fazie, uważają, że i oni będą tu długo jeszcze uważani za imigrantów, a swobodniej czują się w towarzystwie tych nowych Niemców z Rosji, których uważają za "swoich". Ujawniły się niechętne, konfliktowe postawy między Niemcami z Rosji a licznymi w RFN Turkami. Co najmniej połowa Turków jest niechętna, przeciwna tym imigrantom z Rosji, czując zagrożenie z ich strony w walce o miejsca pracy. Autorka określa jako ogólnie pozytywną obecną ocenę swego życia tych Niemców z Rosji, którzy przybyli do RFN w I i II fazie, a ich samychjako zadowolonych z tego, "że się tu trafiło we właściwym czasie". Wśród przybyszy najnowszych panuje raczej postawa, że musi się być zadowolonym, a "grzechem byłoby nie". Umacniały to zadowolenie zdarzające się niekiedy wyjazdy do Rosji tych, co mieli wątpliwości. "Gdy się zobaczy to, co się tam teraz dzieje, to tu jest się całkiem zadowolonym". Trzeba tylko oswoić się z nowymi warunkami życia i z językiem. Postulaty w zakresie nauczania języka dla przesiedleńców omówiła Nina Berend. Przesiedleńcy mają swoisty dla nich, niemiecki zasób językowy, określający ich możliwości myślenia w tym języku i poznawania zewnętrznego świata wynikłe z dawniejszych doświadczeń w innych całkiem środowiskach. Trzeba to uwzględnić przy wdrażaniu tych ludzi do poprawnego posługiwania się językiem niemieckim, a także rozumienia i nazywania rzeczy i zjawisk w nowym dla nich świecie. W omawianym tomie zostało zamieszczone tylko streszczenie referatu N. Berend, który ogłoszony został w "Studien zur deutschen Sprache", Bd 14, Tiibingen 1998. Jako ciekawostkę metodologiczną można określić referat Klausa Brake, Opowiadanie jako katharsis. Funkcjonalny ~vpopowieści biograficznych. Obrazuje on wartość poznawczą biograficznych badań ludoznawczych,jakje określa, dla wydobywania swoistych postaw ludzkich wobec szczególnych wydarzeń przeżytych i przeżywanych przez opowiadającą osobę. "Dzialanie oczyszczające oznacza, ...że (wydobyty zostaje) poziom opowiadania o tym, co codzienne i co dotyczy pewnej historii, a ulega zatarciu (...). Opowiadanie funkcjonalne odbija nie tylko świadomość opowiadającego, lecz także słuchającego. Opowiadania biograficzne rosyjskich Niemców przedstawiają różne ich typy, gatunki i toposy, które znamy nawet wtedy, gdy ich nie nazwaliśmy". Jedno z takich opowiadań, przytoczone tu przez autora, odnosi się do przeżyć opowiadającej Niemki jako młodej dziewczyny, osadzonej z siostrą i matką w obozie pracy w 1947 roku. Na szczególną uwagę zasługuje referat Anny Wróblewskiej, Integracja Niemców rosyjskich z oglądu badaczki z innej. trzeciej kultury. Badania swe nad integracją niemieckich przesiedleńców z Rosji w RFN prowadzila autorka w lipcu 1994 roku i w lutym 1996 roku, drogą obserwacji i wywiadów z 34 przesiedleńcami i 2 pracownikami socjalnymi, lącząc w nich formę roznlOWYsterowanej, swobodnej i zapis magnetofonowy najważniejszych stwierdzeń informatora. Prowadziła je w czterech skupiskach dla przesiedleńców na południu RFN. Uwzględniła 3 generacje rozmówców: powyżej 65 roku życia, od 40 do 60 roku życia i poniżej 35 roku życia. Ludzie z najstarszej generacji, pytani o swą małą ojczyznę (Heimat), wskazywali na tę, gdzie się urodzili i spędzili dzieciństwo, np. nad Wołgą. Ludzie średniej generacji deportowani byli jako dzieci. Przeżywane ograniczenia i szykany wzmocniły ich poczucie narodowe, choć brak im było szkolnej nauki niemieckiego. Ich dzieci, pod wpływem szkoły, przechodziły na język rosyjski, a narodowość nie była już dla nich tak ważna. Dla ich rodzi- �370 ców Syberia i Kazachstan były miejscem zesłania, lecz dla nich, ich dzieci, to była ich mała ojczyzna. Dla generacji młodej liczą się głównie lata 70. i 80., stabilizacji i względnego dobrobytu, przeżyte w ZSRR; ten wielki kraj traktowali jako swą ojczyznę. Mówią: "Nie miałem problemów jako Niemiec"; "Dumny jestem, że jestem Rosjaninem"; "W paszporcie jestem Rosjaninem i czuję to, choć ojciec i dziadek to byli Niemcy". Mają teraz problemy językowe, trudne kontakty z tubylcami. Lepiej mówią po rosyjsku, odważają się mówić po rosyjsku także na ulicy, choć niektórzy tutejsi zwracają na to uwagę, przygadują: "Du, Russe" - ty Rosjaninie. "Ale co, Turcy mówią po turecku, a my tu nie możemy po swojemu?". Rozmawiają więc po swojemu, zachowują swe zwyczaje i obrzędy religijne, świętują nawet dzień 8 marca i 9 maja. Młodzi przybysze uważają zwykle, a podobnie i starzy, że tutejsi ludzie nie są zdolni do szczerej przyjażni. Mężczyzna 25-letni, od 6 lat w Niemczech: "Nie mam niemieckich przyjaciół, nie lubię i nie rozumiem Niemców. Są nieprzyjemni. Oni myślą chyba podobnie o nas". Mężczyzna l8-letni, od 6lat w Niemczech. Rozczarowany niemieckimi przyjaciółmi: "Nie są dobrzy, są wygodni, w razie potrzeby nie ma ich, inaczej nasi, zawsze są blisko". Kobieta lat 79, od 2lat w Niemczech: "Dzieci nasze są znacznie lepiej wychowane, tu są bezczelne i grubiańskie, głośne. Także Kazachowie są lepsi, oni nikogo nie obrażają". Przybyszy starszych zwłaszcza razi sposób życia i moralność tubylców, którzy "są wyrachowani, powierzchowni, zimni, liczy się dla nich forsa". "U nas gość był zawsze mile widziany, ale nie tu". Kim są, jak się określają ci przybysze? Raczej jako Niemcy z Rosji lub jako Rosjanie, także jako Niemcy ze Związku Radzieckiego. Autorka podkreśliła, że w uzyskiwaniu szczerych wypowiedzi indagowanych pomocna była wydatnie jej socjokulturowa bliskość wobec nich, znajomość realiów ustroju, w którym żyli przedtem. Stawali się odprężeni, dowiadując się, że nie jest Niemką, że tak samo nie jest tutejsza, jak oni, a wzajemne rozumienie ułatwiała jej także znajomość języka rosyjskiego. Poczucie bliskiej ojczyzny (Heimat) u późnych przesiedleńców badała Ortun Irene Martini; w omawianym tomie przedstawiła wyciąg ze swej wcześniejszej pracy magisterskiej na ten temat. Gdy kilka lat wcześniej rozpoczynała swe badania, niewiele jeszcze napotkała publikacji na temat integracji kulturowej i integrujących się zbiorowości. Do badań swych dobrała 16 osób z ZSRR i z Rumunii w wieku powyżej 60 lat. Uwydatnia znamienną wypowiedź: "Gdyby tam zostało tak, jak było przed wojną, to żaden z nas by tu nie był". Kraj dziecinnych lat, mimo ówczesnych wstrząsów, pozostał nie tylko dla tej osoby czymś bliskim. "Tutaj znaleźliśmy dom, ale nie swą ojczyznę". Ktoś inny dodał: "Nie czuję bólu za swoją tamtą bliską ojczyzną, lecz czasem jakąś tęsknotę". Tylko niektórzy młodzi odczuwają pojęcie swej bliskiej ojczyzny za nieistotne, mówiąc: "Ważne, że jest mi dobrze tu, gdzie żyję". Na tle tych rozmów rozwinęła autorka swe rozważania nad znacżeniem bliskiej ojczyzny (niem. Heimat), oznaczającej oswojoną dla człowieka przestrzeń i ludzi w niej, jasne stosunki międzyludzkie, kulturę opartą na tradycji, bezpieczeństwo. Młodych niemieckich przesiedleńców z Rosji w opinii ich starszej generacji przedstawił H. W. Retterath, ukazując na wstępie zróżnicowanie tej zbiorowości i zróżnicowanie jej otoczenia. Ci młodzi ludzie mogli się usamodzielnić i osobno zamieszkać tylko po zawarciu małżeństwa, stosownie do obowiązujących zasad w ich środowiskach rodzinnych, a małżeństwa ich były na ogół wczesne. Obowiązywało tam wychowanie religijne, szacunek młodych dla starszych, poważne, zdyscyplinowane traktowanie nauki szkolnej, solidne traktowanie obowiązku pracy, zakaz palenia i picia, ekstrawagancji. Zachowanie się natomiast młodzieży miejscowej w RFN uważają starsi za nazbyt swobodne, egoistyczne, nieobyczajne, kryminogenne, więc swoją wniesioną tu kulturę ze Związku Radzieckiego mają za lepszą, wyższą, bardziej obyczajną. Tymczasem sytuacja wrastania w tutejsze środowiska wymaga, aby się nie wyróżniać od nich, być takimi jak inni. Towarzyszy temu �371 nadzieja, że młodzi przybysze będą dobrymi Niemcami i mimo wszystko nie stracą swych dobrych zasad. Integracja będzie wymagać szeregu lat, aż się wszyscy staną "Niemcami jak my". Dwa teksty dotyczą szczególnych sytuacji i roli rosyjskich Niemek w scalaniu się obu społeczności niemieckich. Sprawy przesiedlonej młodzieży żeńskiej na przykładziejednego z powiatów przedstawiła Teresa Jacobi. W 1994 roku aż 26,3 % przesiedlonych stanowiła młodzież w wieku szkolnym, ogółem zaś w wieku do 25 lat znajdowało się 45,4% przybyszy. Autorka oparła się głównie na wywiadach z przedstawicielami instytucji opiekujących się przesiedlonymi, nauczycielami i paru młodymi dziewczynami. Stwierdziła, że miejscowych partii politycznych temat przesiedleńców nie interesował. We wrześniu 1996 roku przebywało w badanym przez autorkę okręgu około 1000 przesiedleńców, umieszczonych w starych hotelach oraz w domach w kilku miejscowościach; czuwało nad nimi 3 opiekunów socjalnych. W tych przepełnionych pomieszczeniach żyli oni w swoim środowisku. Do 1988 roku pobyt w takich warunkach trwał do pół roku, później przeciągnął się do 3-4 lat. Dzieci zapisywano do szkół stosownie do kryterium wieku, z reguły po parę dzieci przesiedleńczych w jednej klasie. Nauczyciele i miejscowe dzieci mało wiedzą o histońi Niemców rosyjskich. Na lekcjach, odbywanych oczywiście w języku niemieckim, dzieci z Rosji milczały, na pauzach rozmawiały ze sobą po rosyjsku. Dzieci te były przyzwyczajone do tradycyjnych form uczenia się, przy tym bardziej zdyscyplinowane. Dziewczęta zwłaszcza źle odczuwały swobodne zachowanie się tutejszych, wyśmiewanie ich jako "ruskich". Rosyjski jest tu uznawany jako egzotyczny w szkole, obowiązkowy jest angielski, bez znajomości którego nie można zdać matury. Część dzieci mieszka już w normalnych mieszkaniach, te mają lepsze warunki do nauki. Badane dziewczęta nie mają tu w szkole przyjaciółek, tylko koleżanki w klasie, z którymi kontakt po szkole urywa się. Korespondencji z dawnymi koleżankami w Rosji już zwykle nie utrzymują. W języku niemieckim nadal nie czują się dość pewnie, lecz po 3-4 latach opanowały go dość dobrze. Myślą czasem o dawnej ojczyźnie, lecz nie czują tęsknoty, bo tam się już wszystko bardzo zmieniło, ale chciałyby kiedyś udać się tam w odwiedziny. Są w M. kluby młodzieżowe przeznaczone dla przybyszy, pozostające pod honorową opieką studentek z pobliskiego uniwersytetu; wyjątkowo zajdzie tam ktoś z miejscowych. Wedle miejscowego urzędu pracy oczekiwania zawodowe dziewcząt rosyjsko-niemieckich są podobne jak miejscowych, preferują one jeden z 15 popularnych tu zawodów, jak sprzedawca, kosmetyczka, fryzjerka, przedszkolanka, pomoc w aptece lub lekarska itp. Wzrastaj ąj ednak wymogi rynku pracy, kreatywności, elastyczności, wytrwałości, umiejętności współpracy, które nie każda potrafi spełnić. Wykształcenie i posiadane umiejętności uzupełniają kursy zawodowe, z których przybysze nie bardzo umieją i chcą korzystać, tym bardziej, że widoki odpowiedniej pracy nie są optymistyczne. Stąd częste bywają psychosomatyczne dolegliwości uczennic. Chętnie bywają przyjmowane jako praktykantki, ałe bywa to nieraz wybór między marną pracą a bezrobociem. Dorastające dziewczęta po szkole zawierały małżeństwa tylko wśród swoich, zamykając się w swym domowym otoczeniu. Rolę kobiet w procesie integracji przedstawiła Felicitas Drobek na podstawie mateńałów zebranych w ramach projektu badawczego Instytutu Kiinziga w rejonie Freiburga. Wykorzystała 40 wywiadów przeprowadzonych głównie z kobietami, które przybyły do RFN ze swymi rodzinami po roku 1990 i mieszkają nadal w przejściowych mieszkaniach. Większość z nich pochodziła ze wsi i pracowała dawniej w rolnictwie. Przybysze dosadnie kreślili obraz zmian, jakie się dokonały z upadkiem ZSRR, stwierdzając np.: ,,Dla Niemców i innych Europejczyków nie ma tam miejsca"; cenna dla Niemców wartość pracy uległa tam deprecjacji na rzecz spekulacji i oszustw, pogorszyły się bardzo stosunki międzyludzkie. Jeśli chodzi o tryb życia w domach zamieszkiwanych przez przesiedleńców, to utrzymał się w nich porządek życia rodzinnego i sąsiedzkiego podobny do tego, jaki istniał na �372 wsi północnego Kazachstanu. Przybysze mniej się już wyróżniają zewnętrznym wyglądem od tubylców, zdążyli się wyzbyć niektórych dawnych elementów ubioru, lecz nosili się nadal tradycyjnie, wyraźnie rozróżniając ubiór codzienny od świątecznego. Ostoją życia rodzinnego były tu, tak jak dawniej w ZSRR, kobiety matki. Znamienne, że kobiety szybciej opanowywały język niemiecki, rozmawiając z uczącymi się w szkole dziećmi i wykorzystując codzienne kontakty związane z zakupami itp. Mniej wstydziły się słabo mówić po niemiecku od swych mężczyzn. Wiele kobiet zaczęło szukać prostej pracy dla siebie i możliwości zarobku, zwłaszcza w roli sprzątaczek. Podejmowały się tej pracy nawet kobiety z wyższym wykształceniem i zawodem takim, jak lekarki, nauczycielki. Cenione są jako dokładne, sumienne. Bywając choćby w tej roli w tutejszych domach, nauczyły się wykorzystywać pewne poczynione tam spostrzeżenia u siebie. Gorzej znajdują się w tej całkiem nowej sytuacji mężczyźni, którzy nie mogąc wykonywać swej pracy wyuczonej lub podobnej, tracąc możność stałego zarabiania na utrzymanie rodziny, stają się często bezradni, tracą swą pozycję w rodzinie i społeczności, a stąd częste są wśród nich przypadki alkoholizmu, samobójstwa. Kobiety, nie mając stałej pracy zarobkowej, bardziej angażują się w utrzymanie domu, pomoc dzieciom. Okazują się bardziej elastyczne i wielostronne od mężczyzn w tej trudnej dla wielu rodzin sytuacji. Szczególnie wyróżniającą się zbiorowość niemieckich emigrantów przedstawiła Elisabeth Wisotzki w tekście Rosyjsko-niemieccy menonici - swoistość ich integracji. Menonici byli najbardziej wyróżniającą się grupą wyznaniową i kulturową wśród osiadłych w Rosji kolonistów niemieckich. Stanowią oni odłam baptystów, utworzony około połowy XVI wieku przez kaznodzieję Menno Simonsa. Nie mają oni wyodrębnionego stanu kapłańskiego. Ich podstawowe zasady to bezwzględna wierność prawdomówności, a stąd nie składanie żadnych przysiąg, wyrzeczenie się służby wojskowej i jakiegokolwiek udziału w wojnach. Unikając prześladowań, przenieśli się już w XVI wieku nad ujście Wisły, gdzie uzyskali zapewnienie od królów polskich swobodnego bytu. Zagospodarowali Żuławy, znani byli jako doskonali rzemieślnicy. Po zagarnięciu Pomorza przez Prusy, źle widziani przez Fryderyka II jako antymilitaryści, skorzystali z możliwości osiedlenia się na Ukrainie, gdzie od Katarzyny II uzyskali podobne swobody, jak dawniej w Polsce, mieli swój własny samorząd, szkoły. Posługiwali się od dawna dolnoniemieckim dialektem plattdeutsch w ich swoistej adaptacji, znali też literacki język niemiecki. W Rosji byli lojalnymi obywatelami tego państwa, ale w przededniu I wojny światowej wydano im zakaz posługiwania się językiem niemieckim w publikacjach i zgromadzeniach, a w 1915 roku ograniczono swobodę w dysponowaniu posiadaną ziemią. Część z nich przeniosła się już wcześniej, w 2 poł. XIX wieku, do Kanady i do Paragwaju. Pod panowaniem sowieckim spadły na nich nowe represje, w 1927 roku wysiedlono dużą ich część na Syberię, gdzie musieli karczować lasy, budować drogi. Pozostali na Ukrainie zostali w liczbie ok. 35 tysięcy przesiedleni przez władze niemieckie w 1943 roku do Rzeszy, skąd ok. 2/3 z nich ,,repatriowano" do ZSRR i osiedlono na Syberii. Po 1955 roku uzyskali możność zmiany swych siedzib, więc osiedlili się w Azji środkowej w licznych małych osiedlach. Od 1972 roku przeniosło się do RFN około 125 tysięcy, w tym 11000 do 1990 roku. Przybywający w ostatnich latach krytycznie oceniają tych współziomków, którzy się wcześniej tu przenieśli, podobnie jak całe niemieckie społeczeństwo w RFN, wytykając im złe wychowanie młodzieży, nieprzyzwoitość, zanik przyjaźni, biurokratyczną oschłość. Bardzo pracowici i aktywni menonici przywykli do samodzielności i współdziałania wśród swoich, łatwiej przy tym uzyskują pracę w RFN, ale tylko mężczyźni. Pomagają sobie w ramach swych gmin. Prowadzący życie pracowite, zdyscyplinowane, napotykają prostolinijni menonici w RFN inne wzory życia, postawy konsumpcyjne, swobodę moralną, a te stają się ważną przeszkodą w integrowaniu się ich z tutejszymi Niemcami; młodzi jednak ulegają nowym wzorom postępowania. Starsi z goryczą przyjmują osłabianie swych więzi �373 grupowych i krewniaczych na skutek rozproszenia ich miejsc zamieszkania w RFN. W Rosji wytworzyły społeczności menonitów swoiste zasady współżycia zbiorowego, gdzie zasady religijne, społeczne i kulturalne przenikały się i silnie oddziaływały na kształtowanie sięjednostek. Trwają one w RFN, możnaje rozpoznać w funkcjonowaniu menonickich rodzin, gmin, grup wiernych. Ich wiara ma siłę zobowiązującą ludzi do tego, by mieć swą godność, być rzetelnym, sprawiedliwym, pilnym, godnym zaufania. Młodym wpajano podstawowe wskazanie: być cichszym od (spokojnej) wody i mniejszym od trawy, ale pozostać sobą. Nie są rozrzutni, ich podstawowa inwestycja to własny dom. Możliwość kontynuowania w RFN życia w oparciu o swe dawne zasady oceniają pesymistycznie. E. Wisotzki badała przez dłuższy czas dzieje menonitów, napisała wcześniej rozprawę doktorską o strategiach przeżycia ich rosyjsko-niemieckiej zbiorowości; referowana praca ukazuje ostatnią fazę ich wędrówek, adaptację do życia we współczesnym państwie niemieckim i w nowoczesnym społeczeństwie europejskim. Nieco zbliżony jest temat artykułu Reginy Loneke: ••Spraw Panie, aby nikt nie opuścił tego świata nie zbawiony". Przekazywanie wartości przez ewangelizację. Dotyczy on praktykowanych w Kościołach protestanckich w XX wieku akcji misyjnych, rozwijanych również przez menonitów. W czasie I wojny światowej menoniccy sanitariusze utworzyli w Rosji "Chrześcijański Związek Żolnierski", prowadząc ewangelizację wśród żołnierzy i także wśród ludności rosyjskiej, kontynuując ją też krótki czas po wojnie. W czasie niepogody wykorzystywali w tym celu duże namioty, skąd wzięło się określenie "misje namiotowe". W drugiej polowie lat 20. zakazały ich ostro władze sowieckie, więc odtąd organizowano takie ewangelizacyjne spotkania tylko w swym wąskim kręgu. Autorka przedstawiła tego rodzaju akcje, prowadzone obecnie w RFN we wschodniej części Westfalii dla niemieckich przybyszy ze Wschodu, lecz dostępne dla wszystkich: dwie misje namiotowe i dwie ewangelizacje w gminach menonickich. Zródłem są tu zapisy magnetofonowe z przebiegu kilku takich spotkań misyjnych oraz wywiad z przełożonymjednej z gmin menonickich. Misje namiotowe trwały od 7 do 10 dni, ewangelizacje 4-5 dni, przez mniej więcej półtorej godziny co wieczór. Zaczyna się od powitania przybyłych przez przedstawiciela gminy, potem następuje chóralne odśpiewanie paru pieśni religijnych, krótkie informacje o sobie osób pozyskanych dla wiary (czasem po rosyjsku), a potem kazanie trwające od ok. 40 do 70 minut, z fragmentami powtarzanymi przez niektórych kaznodziejów po rosyjsku. Całość kończy śpiew chóralny i końcowa modlitwa kaznodziei. Po spotkaniu mają miejsce indywidualne rozmowy z kaznodzieją. Kaznodzieje ci nie mają specjalnego wykształcenia, studiów, decydujące są ich osobiste predyspozycje, ,jakiś dar Boży". Jest ich na tym terenie około dziesięciu, wyjeżdżają w sprawach misyjnych także do innych krajów niemieckich. Znają oni różne środowiska i wielu ludzi osobiście. Niektórzy wygłosili już po parę tysięcy kazań. Zwracają się oni przede wszystkim do uczuć słuchaczy, " z sercem do Boga". W kazaniach są także wskazania dla Niemców przybyłych z Rosji,jak żyć tutaj właściwie, w zgodzie z nauk:ąJezusa. Całość kończy Sprawozdanie z wycieczki proseminaryjnej pięciu studentów ludoznawstwa pod kierunkiem H. W. Retteratha do M Lahr w Badenii, w lipcu 1996 roku, gdzie zapoznawali się z warunkami życia osiedlonych tam przybyszy z Rosji i Kazachstanu. Osadzono tych przybyszy głównie w opuszczonym przez Kanadyjczyków osiedlu wojskowym na obrzeżu miasta. Na blisko 42 000 mieszkańców było w Lahr 6-7000 imigrantów z Niemiec. Połowę z nich stanowili tzw. późni przesiedleńcy, wśród których blisko 113stanowiły osoby innej narodowości niż Niemcy. Wiele z nich nie znało języka niemieckiego. Stosownie do tego, jak się obie strony nazwały, byli teraz w Lahr Reichsdeutsche (Niemcy z Rzeszy) i Russdeutsche (Niemcy z Rosji). Jest (1996) tam paru pracowników socjalnych oraz nauczycieli łączników, tj. znających oba języki, którzy udzielają młodzieży z Rosji Domocv w nauce. w rozumieniu iezvk~ niemi""ki""n nl"ll7 nntl1i,,""n~I'i <:V<:t"tl111 """1'7"_ �374 nia. Okazuje się, że zasób wiadomości niektórych uczniów przybyszy był nawet większy niż tutejszych. W rodzinach przybyszy jest około l/3 dzieci więcej niż w rodzinach miejscowych. Młodzież przesiedlona ma na osiedlu swój klub czynny 3 razy w tygodniu; rozmawiano tam głównie po rosyjsku. Jest na osiedlu też minimarket "Bieriozka", z którego korzysta ludność rosyjsko-niemiecka. Miejscowi na ogół źle oceniają przybyszy, wymieniają wszystkie możliwe ich wady. "Pracujemy, aby ci Ruscy mogli lepiej żyć. Inni wyrzucają takie śmiecie". Ich zdaniem ci przybysze są niedbali, kradną, są "leniwi lub głupi" i wszędzie słychać "ich rosyjskie gadanie". Trzeba więc zmieniać ich postawy i zachowania, skoro już muszą zostać. Z przedstawionych tu opracowań wynika m.in. ten istotny fakt, że kategorię "swoich", rodaków stanowią tak dła Niemców z RFN, jak dla Niemców z byłego ZSRR, takie osoby z obu tych zbiorowości, które akceptują i posiadają wspólny im zespół podstawowych wartości, wzorów myślenia i postępowania, więc posługują się też mniej więcej sprawnie tym samym językiem (odpowiednio niemieckim lub rosyjskim!) i posiadają świadomość tego, kto jest dla nich swój, a kto obcy. Istniała (i zapewne nadal istnieje) u tych zbiorowości stopniowalność obu tych cech w odniesieniu do różnych osób, ale wśród jednych i drugich przeważało raczej poczucie wzajemnego dystansu, co najmniej półobcości. Bliska ojczyzna to dla starszego i średniego pokolenia głównie ,,kraj lat dziecinnych" i młodzieńczych, jeśli zwłaszcza jest on kojarzony z jego pozytywną oceną. Jest to widoczne zwłaszcza u przesiedleńców z ZSRR, co wydać się może swoistym paradoksem. Tam jednak żyli oni w warunkach, które bardziej przypominały tradycyjną organizację życia społecznego, jaka istniała kiedyś i w Niemczech, niż tę radykalnie zmienioną w społeczeństwach zachodnioeuropejskich pod wpływem zglobalizowanej kultury masowej. Wzrasta przecież nieuchronnie liczba takich wśród masy niemieckich "repatriantów" z Rosji, u których owo tradycyjne rozumienie ich bliskiej ojczyzny (Heimat) oraz związanych z nią, tradycyjnych, bliższych ludziom nonn życia społecznego zaciera się i coraz mniej znaczy, zwłaszcza wśród młodszych, wypierane przez aktualnie użyteczne wzory życia we współczesnym, zmodernizowanym świecie. Podobne "zderzenie kultur" wystąpić może i w Polsce, choć na mniejszą skalę, w wypadku przesiedlenia tu choćby kilkunastu tysięcy potomków polskich emigrantów z Kazachstanu. Wydaje się, że państwo nasze (zwłaszcza jego zbiurokratyzowane władze admi· nistracyjne) jest dziś niestety gorzej przygotowane do przyjęcia swych repatriantów ze Wschodu niż Niemcy i gorzej nawet, niż przed pół wiekiem administracyjne władze w PRL. W każdym razie niemieckie doświadczenia w zakresie adaptowania ich repatriantów z Rosji i Kazachstanu dostarczyć mogą nam niewątpliwie sporo wniosków cennych poznawczo i praktycznie. Edward Pietraszek Alice G a b o rj ił n, Cifrasziirok, Budapest 2000, ss. 175. Otwarta w lecie od 24 czerwca do 24 września 2000 roku wystawa A cifrasziir w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie prezentowała fonny i bogactwo dekoracyjnych elementów tego tak charakterystycznego dla Węgrów tradycyjnego męskiego okrycia. Jego genezę, historię oraz regionalne odmiany ukazała również w swym obszernym katalogu Alice Ga- �375 borjfm, długoletnia pracownica tegoż muzeum, a równocześnie znana autorka wielu opracowań na temat ludowych strojów i ich historii. Wspomniana publikacja jest piątą z kolei w serii katalogowych wydawnictw muzeum, jak zwykle starannie przygotowana i bogato ilustrowana (poprzednie: T. Horvath, Gyiiriik, 1999). Cifrasziir używane jako wierzchnie okrycie, szyte jest z grubego sukna-fryzu i bogato zdobione haftem z wełnianych nici i aplikacją ze skóry. Służył wieśniakom i pasterzom, nie był natomiast okryciem mężczyzn innych grup społecznych. Jego prostokątny krój (podobny do łemkowskiej czuhanii) warunkował bieg nici wątku i osnowy, i przypomina niektóre starożytne formy okryć wierzchnich i koszul występujące na terenie Środkowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Małej Azji, przechodząc swym zasięgiem daleko na wschód. Nie należy jednak mylić tego kroju okrycia z innym podobnym, stosowanym od czasu renesansu jako peleryna, a określanym przez Węgrów mianem szuba. Wyróżnia się dwa rodzaje cifrasziir. Jeden, starszy - z odchylonymi prostymi rewersami sięgającymi do dołu po obydwu stronach rozcięcia przodu, z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy i ozdobiony haftami; drugi, który przyjął się pod koniec XIX wieku, ma rewersy również szerokie, lecz zwężające się ku dołowi, szwy na ramionach i mały stojący kołnierz, łączący się z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy, zdobiony jest przede wszystkim aplikacjami o motywach kwiatów i bukietów. Motywy roślinne charakterystyczne są także dla haftów stanowiących dekorację starszego typu cifrasziir. Szycie i zdobienie jest wyłącznym zajęciem męskim i tylko wyjątkowo, w rejonie Hajdusag, pomagają im w tym kobiety. Wyróżniającymi się tutaj kolorami jest zielony i czerwony, a kompozycje kwiatowe nie układają się w bukiety. Taką kompozycję w narożnikach przodów i kołnierza mają natomiast cifrasziir z regionu Kansag. Tutaj też głównymi motywami zdobin są: róża, tulipan i liść rozmarynu. Najstarsze przykłady z regionu Bihar i Transylwanii odznaczają się drobnymi haftami, a po 1870 roku zaczęły się pojawiać bukietowe aplikacje. Cifrasziir z Górnych Węgier i Wielkiej Niziny jest długi i szeroki, a z Transdanubii raczej krótszy i z krótkimi, zaszytymi, sterczącymi rękawami, natomiast duży kołnierz ma podszycie tak jak krawędzie przodów i dołu - czerwonym suknem. W regionie Jaszkunsagi-Alfóld dominuje cifrasziir z białego sukna o przewadze ozdób w kolorze czerwonym, w Kiskunsag - z sukna ciemnego z czerwonymi i lila ozdobami, w B6k6s - z sukna białego i ozdobami czerwonymi, w Szeged - z sukna białego i ozdobami w zielonym i czerwonym kolorze. W regionie Debreczyn cifrasziir jest biały z czerwonymi ornamentami, ale też z brązowymi i żółtymi, a w okolicy Hajdu ozdoby o drobnych motywach pokrywają mniejsze powierzchnie, natomiast w HajdubOszormeny same okrycia są ciemne, obszyte żółtym suknem i żółto--<:zerwonymi ornamentami. W tych stronach nie brak też połączeń z zielonym suknem lub z suknem czarnym. Okazuje się więc, że kombinacji co do ozdób i obszyć jest bardzo dużo, przy czym swą ciemną kolorystyką sukna i szarymi ozdobami wyróżnia się cifrasziir z okolic Bihar, a czerwonym suknem o bardzo krótkich zamkniętych rękawach i czerwono-biało--<:zarnymi ozdobami - krótki cifrasziir z Veszprem w regionie Felfóld. W katalogu, tak jak na wystawie, ukazano specyfikę około 80 okazów wyróżniających poszczególne regiony, tj. Jaszkunsag-Alfóld, Debreczyn-Hajdusag, Bihar-Erd6ły, Felfóld i Dunantul. Najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku, a najnowsze z drugiej połowy XX wieku. Wszystkie zasługują na uwagę ze względu na charakterystyczne motywy zdobnicze i kompozycję oraz niepowtarzalność formy. Barbara Bazielich �376 Jozefas P er k o v s k i s; Zemaićilł liaudies meno omamentas: forma ir simbolika, red. naukowa Auksole Cepaitiene, Vilianus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999, ss. 287, ilustracje. W 1999 roku Litewska Akademia Nauk postanowiła przypomnieć, poprzez wydanie pracy o ornamencie oraz sztuce ludowej Żmudzi, postać zapomnianego grafika, malarza i etnografa Józefa Perkowskiego. Józef Perkowski urodził się i wychował w wybitnej polskiej rodzinie. Jego ojciec, Seweryn, był słynnym chirurgiem urologiem, członkiem wielu naukowych towarzystw medycznych. Z racji aktywnego uczestnictwa w powstaniu styczniowym w oddziale gen. Antoniego Jeziorańskiego w 1863 roku zmuszony został do opuszczenia kraju i wyemigrowania do Francji, gdzie na Sorbonie kontynuował rozpoczęte już wcześniej w Polsce studia medyczne. W 1869 roku uzyskał tam dyplom doktora nauk medycznych. Jak wielu współczesnych mu emigrantów, w czasie wojny francusko-pruskiej zaangażował się w konflikt po stronie francuskiej - był lekarzem ambulatorium ruchomego. Za zasługi wojenne przyznane mu zostało obywatelstwo francuskie. Jednakże po ogłoszeniu amnestii w 1874 roku powrócił do Polski. Matka Józefa - Wanda Górska, pomagała słynnemu archeologowi Tadasowi Daugirdasowi, który podróżował przez Żmudź, gdzie zbierał materiały do pracy o wzgórzach zamkowych. W. Górska, jako znawczyni terenu, przekazała archeołogowi wiele żmudzkich podań i legend. Niektóre z tych opowieści publikowane były w "Wiśłe". Perkowscy pobrał i się w 1890 roku. JózefPerkowski urodził się 23 listopada 1896 roku jako jeden z bliźniaków w rodzinnej posiadłości w Dżuginianach na Żmudzi. Ich dzieciństwo nie było łatwe. Gdy mielijedenaście lat, zmarł im ojciec, a siedem lat później matka. J. Perkowski wraz z bratem bliźniakiem (Tadeuszem) podjął naukę w Warszawie w Gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego. W czasie pobytu w Polsce bardzo tęsknił do żmudzkiego rodzinnego krajobrazu. Wówczas to właśnie zainteresował się żmudzką sztuką ludową i następnie zaczął ją kolekcjonować. Pierwszy jego list dotyczący sztuki ludowtti Litwy ukazał się w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1901 roku. Jego zainteresowanie Litwą oraz jej kulturą było wieloaspektowe. Poznawał oraz obserwował ludzi zarówno przy ich codziennej pracy, jak i w czasie dni świątecznych. Wędrując z notesem, zapisywał swe spostrzeżenia, jednocześnie robił wiele zdjęć, które stały się zalążkiem niezwykle cennej kolekcji przedstawiającej życie Żmudzinów w początkach XX wieku. Jego zainteresowaniu nie umknęła niezwykła przyroda rodzinnych okolic. Aby lepiej zrozumieć kulturę, sztukę oraz aby poznać mentalność okolicznych mieszkańców, podjął się nauki języka litewskiego. W 1922 roku rozpoczął studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie studiował grafikę w klasie wybitnego polskiego grafika- Władysława Skoczylasa. Wówczas to wstąpił do Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików "Ryt", którego jednocześnie, wraz ze Skoczylasem, był zalożycielem. Był również członkiem Związku Połskich Artystów Płastyków. Po powrocie w 1928 roku na Żmudź do rodzinnego majątku w Dżuginianach, J. Perkowski nadal utrzymywal ścisły kontakt z polskimi artystami, czego dowodem było wzięcie udziału w Pierwszej Międzynarodowej Wystawie Drzeworytu Współczesnego, która odbyła się w 1933 roku w Warszawie. W owym czasie grafiki Perkowskiego ukazywały się w wielu czasopismach ówczesnej Europy. Wymownym tego przykładem jest "La Revue modem e illustree des arts et de la vie", czy też "Gazeta Polska". Również prace jego autorstwa ilustrowały książki, między innymi tomik poezji Pranasa Genysa Dzwony Dziugas. JózefPerkowski jako grafik uprawiał różne techniki: suchą igłę, litografię, lecz najczęściej drzeworyt. Nie zapomniał on o swym młodzieńczym zainteresowaniu twórczością ludową. Jako etnograf debiutował w 1922 roku w czasopiśmie "Przemysł - Rzemiosło - Sztuka" artykułem pod tytułem Uwagi o malarstwie ludowym w północno-zachodnim skrawku Żmudzi. W 1929 roku ukazują się dwa cykle artykułów w "Dniu Kowieńskim", w których Per- �377 kowski omawia architekturę i rzeźbę ludową Żmudzi. W 1930 roku, w liście do profesora Galaune, Perkowski czyni aluzję, iż posiada jeszcze nie ukończony manuskrypt pracy Ornament w żmudzkiej sztuce ludowej. w rzeźbie i wyrobach kowalskich. Manuskrypt został ukończony rok później, lecz mimo licznych starań Perkowskiego nigdy nie ukazał się drukiem. W 1933 roku ukazują się w "Ziemi" jego niezwykle cenne artykuły uwypuklające podobieństwa istniejące pomiędzy polską a żmudzką sztuką ludową. Wskazywał w nich wówczas na jej europejski charakter, co było ewenementem w tamtych czasach, bowiem jeśli pisano o litewskiej czy żmudzkiej sztuce ludowej, to jedynie wskazywano na jej archaiczność. Dwa lata później ukazał się cykl artykułów w żmudzkim czasopiśmie "Mosy Tautosaka" dotyczących tego samego zagadnienia. W sumie, od czasu powrotu na Żmudź, Perkowski ogłosił około 20 artykułów omawiających zagadnienia związane ze sztuką ludową Litwy i Żmudzi. Zajmował się również krytyką artystyczną. Przede wszystkim publikował w "Zemaiciu. Prietelis", "Tygodniku Ilustrowanym", "Ziemi" oraz w "Pionie". Ostatnie lata życia Józefa Perkowskiego były pełne pracy i kreatywnych pomysłów. 24 lipca 1940 roku Perkowski, nie zgadzając się na sowiecką okupację, odebrał sobie życie. Józef Perkowski pozostawił po sobie imponującą, jak na owe czasy, kolekcję zdjęć (około 400), przedstawiających życie codzienne na Żmudzi. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Muzeum Krajoznawczym w Auśra w Szawlach. Również Muzeum w Teleszach jest w posiadaniu bogatego zbioru dzieł Perkowskiego. Pozostawił również po sobie kolekcję rysunków, z czego ok. 700 zostało zamieszczonych w omawianej pracy. ZemaićitJ liaudies meno ornamentas: forma ir simbolika jest niezwykle staranie wydanym albumem, poprzedzonym obszernym wstępem dr Vacysa Valvada, w którym przypomina on zarówno osobę oraz dorobek naukowy i artystyczny Józefa Perkowskiego. Praca niniejsza sklada się z dwóch, wzajemnie uzupełniających się części. Pierwsza część przedstawia bogactwo żmudzkich ludowych ornamentów, usystematyzowanych wedle fonny na geometryczne, kwiatowe, figuratywne czy religijne. Druga część pracy stanowi komplementarny komentarz do prezentowanego materiału ikonograficznego. Przedstawiając niezwykle bogactwo ornamentyki żmudzkiej, Perkowski wykazał się dużym zmysłem obserwacyjnym, zauważał zarówno wzory znajdujące się na łyżnikach, na ceramice, jak i ozdobne detale architektoniczne. Nie ominął w swych dociekaniach barwnych krzyży przydrożnych znanych z pracy Bronisława Piłsudskiego czy Michała Bernsteina, sprzętów gospodarstwa domowego czy też mebli. Z taką samą wnikliwością przyglądał się pazdurom, szparogom, nadokiennikom, kominom domów, jak i zawiasom przytrzymującym drzwi wiejskich chat. Jego rysunki zachwycają starannością wykonania oraz dbałością o szczegóły. Praca Perkowskiego jest cennym zbiorem przedstawiającym zaginiony świat żmudzkich ornamentów. Ukazanie się niniejszej pracy wskazuje również na coraz silniej uwidaczniającą się na Litwie tendencję do podkreślania polsko-litewskich związków kulturowych. Katarzyna Marciniak Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, red. Henryk Zimoń SVD, "Studia Religiologiczne" I,Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000, ss. 653. Prowadząc od wielu lat zajęcia z antropologii religii dla studentów etnologii, ze zrozumiałych powodów przeglądam wszelkie nowości wydawnicze dotyczące religii. A zatem sięgnąłem także po obszemą pracę zbiorową, zredagowaną przez Henryka Zimonia, pod �378 tytułem Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, która stanowi inicjalny tom planowanych "Studiów Religiologicznych". Zapoznając się z nią, zastanawiałem się oczywiście, czy polecić ją swoim studentom. A w takim razie, jakim celom dydaktycznym mogłaby ona służyć. Pierwsza refleksja, jaka mi przyszła do głowy podczas wertowania tego tomu, ma związek z dziejami nauk o religii w Polsce. Ta książka bezsprzecznie jest wynikiem takiego, a nie innego rozwoju tychże nauk, a uprawianie ich nigdy w tym kraju nie należało do zajęć łatwych. Działo się tak z powodu rozmaitych uwikłań ideologicznych, w jakich się one znajdowały. Szczególnie dotkliwe były one w okresie peerelowskiego czterdziestopięciolecia. Wówczas to badania nad religią zazwyczaj tkwiły korzeniami w jednej z dwóch konkurencyjnych ideologii: marksistowskiej bądź katolickiej. W związku z tym ukonstytuowało się religioznawstwo marksistowskie oraz katolickie. To pierwsze de facto było lub przynajmniej miało być krytyką religii, drugie zaś jednym z nurtów tematycznych teologii fundamentalnej (apologetyki) czy też jej nauką pomocniczą. Między jednym a drugim działało bardzo wielu badaczy, którzy poznanie religii starali się nie uzależniać od jakichkolwiek ideologii. Wśród nich znajdowało się niemało zajmujących się religią etnologów. Dziś po religioznawstwie marksistowskim nie ma śladu. Za to jego adwersarz z czasów PRL-u nie przestał się rozwijać, o czym świadczy omawiane dzieło. Mógłbym więc pokazać studentom niektóre numery "Euhemera" i podręczniki religioznawstwa dla uczniów szkół średnich z połowy lat osiemdziesiątych, a ponadto - będące reakcją na nie - podręczniki pisane przez katolickich autorów. I wreszcie Religię w świecie współczesnym będącą dojrzałym owocem konsekwentnych badań prowadzonych przez katolickich specjalistów. Książkę tę wypełniają prace czołowych badaczy religii związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Czytelnik znający działalność naukową tego środowiska nie znajdzie w niej wiele nowego, lecz nie służy ona prezentacji najnowszych osiągnięć tych uczonych, a stanowi - jak można przeczytać we "wprowadzeniu" - "obszemy i tematycznie zróżnicowany podręcznik problematyki religiologicznej". Co to jest zatem religiologia? - mógłby zapytać dociekliwy student. Otóż mianem religiologii badacze KUL-u opatrują złożony kompleks nauk zajmujących się religią, w skład którego wchodzą humanistyczne nauki o religii, filozofia religii i teologiczne nauki o religii. Najbardziej zróżnicowane są te pierwsze, które łącznie określa się jako religioznawstwo. Wyróżnia się religioznawstwo - dość bliskie filozofii religii, a poza tym religioznawstwo szczegółowe, dzielące się na cały szereg dyscyplin: historię religii, socjologię religii, psychologię religii, etnoreligioznawstwo, fenomenologię religii oraz geografię i ekologię religii. Pro domo mea wytknąć tutaj muszę brak antropologii religii, która rozpatruje religięjako zjawisko kulturowe. Pewnie ta stosunkowo młoda dyscyplina jeszcze nie znalazła sobie miejsca pośród pozostałych. Omawiana praca składa się z trzech części. Pierwsza, zatytułowana ,;Z problematyki badań nad religią" (autorzy: A. Bronk, Z. Zdybicka, M. Rusecki, Z. Chlewiński, 1.Mariański, Z. K.rzysztowski), ujmuje religię w aspekcie ogólnym. Odmienny charakter ma część druga, pod tytułem "Religie pozachrześcijańskie" (H. Zimoń, M. Zięba, Z. Wesołowski, R. Małek, M. Melanowicz, R. Rubinkiewicz, S. Grodź, W. Kowalik, S. Wargacki). Składające się na nią artykuły prezentują głównie wielkie systemy religijne: ich historię, doktrynę, kult oraz strukturę społeczną. Wreszcie trzecia, "Wybrane zagadnienia z teologii religii" (M. Rusecki, K. Kaucha, I. Lewoń, Z. Pawłowicz, 1. Urban, A. Bronk). Jej autorzy zastanawiają się nad swoistością chrześcijaństwa, a poza tym nad relacjami łączącymi je z innymi wyznaniami. Niewątpliwie ta ostatnia partia książki jest najważniejsza. Nic w tym dziwnego, skoro, jak napisano we "Wprowadzeniu", książka jest podręcznikiem przeznaczonym między innymi czy wręcz przede wszystkim dla "alumnów wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, studentów teologii, duszpasterzy, katechetów", a więc dla osób, �379 których zadaniem jest lub niedługo będzie nawracanie na wiarę katolicką albo też jej utrwalanie. N a pewno potrzebują oni narzędzi, za pomocą których będą mogli intelektualnie ustosunkować się do pluralizmu religijnego w świecie i wykazać tezę, że pełnia prawdy objawionej znajduje się w chrześcijaństwie, zwłaszcza w jego wersji katolickiej. Adept etnologii natomiast ma tylko zapoznać się z owym pluralizmem, gdyż jest on istotnym aspektem kultury. Musi przyswoić sobie wiedzę zawartą w drugiej, religioznawczej części tej pracy. Czy w takiej sytuacji część trzeciajest mu zupełnie niepotrzebna? Na to pytanie trudno dać jednoznaczną odpowiedź. Na pierwszych zajęciach mówię studentom, że jeśli mają jakieś wątpliwości dotyczące ich własnej wiary, nie powinni zbyt wiele spodziewać się po religioznawstwie. Żadna ze składających się nań dyscyplin, z antropologią religii włącznie, nie zastanawia się, czy istnieje Bóg. Każda jedynie przyjmuje za fakt obiektywny, że ludzie w Niego wierzą i bada rozliczne przejawy owej wiary. Poczyniwszy takie zastrzeżenie, bynajmniej nie eliminuję na dalszych zajęciach ostrych niekiedy dyskusji właśnie na tematy wierzeniowe. Spierają się studenci o poglądach katolickich z antyklerykałami, do głosu dochodzą też sympatycy flew age i buddyzmu. A zatem, choć próbuję ograniczyć dyskurs do ram religioznawstwa, uczestnicy zajęć sami wprowadzają w nie kwestie teologiczne. Być może uznać to należy za argument proreligiologiczny: filozoficzno-humanistyczna i w dodatku teologiczna religiologia zdaje się najpełniejszym ujęciem zjawiska religii. Być może z podręcznikiem pod redakcją Zimonia powinni się zapoznać również studenci etnologii. Grzegorz Pelczyński Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko ,.6żflości. Spojrzeflie f1a kulturę wsp61czesflą, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001. Czytelnik książki zostaje zabrany w dociekliwą podróż po świecie współczesnej kultury. Za pośrednictwem autorki ma możliwość skonfrontowania swoich poglądów i odczuć dotyczących najbardziej aktualnych spraw i problemów życia codziennego, a więc wyzwań, z którymi musi sobie poradzić każdy z nas. Z całej różnorodnej masy zjawisk kultury popularnej Anna Zadrożyńska zwraca uwagę na takie zagadnienia jak: wpływ gier komputerowych na mentalność i psychikę graczy, uniseks - jako przejaw zacierania się różnic pomiędzy płciami, problemy równouprawnienia płci i związane z tym faktem zagadnienia coraz szerszej emancypacji kobiet przy jednoczesnym zagubieniu w nowej sytuacji mężczyzn, problem cielesności ciała - jego wyglądu i związanej z tym mody na młodość i zarazem desperackie bronienie się przed starością, udawanie, że ona nie istnieje - czyli zaburzenie normalnego, biologicznego rytmu życia: dzieciństwa, młodości, dorosłości i starości, która dawniej kojarzyła się z rozwagą, mądrością i szacunkiem. Kolejnym zagadnieniem jest pustka emocjonalna przejawiająca się w kontaktach międzyludzkich, opartych nie na dogłębnych, mocnych fundamentach porozumienia i wzajemnej akceptacji, lecz na powierzchowności, pośpiechu, często niskich pobudkach wykorzystania znajomości w celu załatwienia swoich interesów. Konsekwencją tego jest pokaźna ilość anonsów informujących o chęci znalezienia partnera bądź partnerki, połączonych jednocześnie ze strachem przed stałymi związkami. Prostsze i łatwiejsze wydaje się czytanie książek o miłości lub oglądanie seriali o tej tematyce niż obdarzanie uczuciami ludzi, z którymi spotykamy się w codziennym życiu. W drugiej części swojej książki autorka wywodzi tradycję chamstwa od zdarzenia biblijnego, zapisanego w Księdze Genesis, mianowicie od przewinienia Chama wobec swo- �380 jego ojca - Noego. Zobaczywszy nagość swojego rodzica upojonego alkoholem, Cham opowiedział o tym swoim braciom, tym samym nie uszanował słabości i wykorzystał bezbronność swojego ojca. Tak postępując, Cham naruszył społeczne normy postępowania. Również dzisiaj chamstwo to sprzeniewierzenie się normom kulturowym. Współczesne społeczeństwa otwarte, pozbawione więzi, rodzin, religii są szczególnie narażone na powstanie dogodnych warunków dla rozwoju nieodpowiedzialności, wręcz poczucia bezkarności za swoje postępowanie. Kolejnym zjawiskiem bardzo widocznym, a zarazem niepokojącym we współczesnej kulturze, jest narastająca agresja. Autorka wspomina o dawnym sposobie godzenia zwaśnionych stron konfliktu, jakim była wróżda, która stanowiła kodeks karny dla wielu społeczeństw. Niemożliwość rozładowania napięć i frustracji prowadzi do działań wojennych, które sygnalizują kryzys norm wypracowanych przez cywilizację. Przyczyn obecnego stanu kultury autorka szuka w przeszłości. Analizując historię zjawisk poprzedzających wydarzenia aktualne, wywodzi z nich obecny stan kultury popularnej. Anna Torobińska - ODIE PTL Monika S z naj d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Current Biblia Pauperum. The Outlines ofVideo and Popular Culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998, ss. 117. Praca jest próbą namysłu nad istotą treści kultury popularnej, postrzeganej w obszarze przestrzeni obyczajowej i świadomościowej mieszkańców polskiej wsi końca XX wieku. Empirycznym punktem odniesienia autorki są amerykańskie filmy wideo, które nazwane są "trzecim wymiarem kina", to jest kina bez przypisanej mu szczególnej atmosfery sali kinowej, pozbawionego także krytycznej oceny treści ze strony widzów tworzących jedynie specyficzne wspólnoty wideomanów, przeżywających ekranowe historie w wymiarze życia domowego i wiejskich prywatek. Ów trzeci wymiar kina nabiera kolorytu właśnie w kontekście polskiej prowincji, gdzie na początku lat dziewięćdziesiątych objawiła się nowa filozofia życia związana z rynkiem wiejskich sklepików i wypożyczalni kaset wideo. Monika Sznajderman prowadziła swoje etnograficzne obserwacje tworzenia się nowej fom1Ykulturowej na terenie wiosek i osad Beskidu Niskiego. Mieszkając w jednej z górskich wsi, była świadkiem niezmiernie szybkiego wzrostu popularności sposobu spędzania czasu polegającego na grupowym oglądaniu filmów na kasetach wideo. Główny repertuar tych ostatnich zawierał się przy tym głównie w trzeciorzędnych pod względem artystycznym produkcjach obejmujących takie gatunki filmowe jak: horrory, s.f., fantasy, thriIlery czy filmy akcji. Zastanawiając się nad postawieniem poprawnej tezy tłumaczącej fenomen popularności, a więc także akceptowalności treści eksponowanych na wideokasetach, autorka uznała, iż świat budowany podług amerykańskich wzorców wyobrażeniowych, dopuszczających istnienie fantastycznych postaci i akcesoriów, bliski jest, na pewnym poziomie, rzeczywistości polskiej kultury ludowej. przywolać można tutaj bogaty w znaczenia dawny folklor z ważnym dla niego przykładem bajki ludowej. Wielka popularność filmowych opowieści o wspomnianej proweniencji ma również inne źródła. Otóż w składające się na nie egzotyczne obrazy ich twórcy włączyli stare, rzec można, odwieczne tematy i motywy stale obecne w kulturze europejskiej. Dziś uważny obserwator-egzegeta napotykaje choćby w filmach wideo. Monika Sznajderman, odwołując się do szeregu z nich, zestawia listę tytułów, wybierając grupy filmów reprezentatyw- �381 nych dla danego gatunku, aby następnie przystąpić do ich analizy, przyjmując za punkt wyjścia organizujące je tematy. We wszystkich tych filmach autorka odnajduje wielkie motywy raju, eschatologiczne, apokaliptyczne i angelologiczne. Wszystkie one, rozwijane na przestrzeni wieków przez literaturę i sztukę tzw. kultury wysokiej, aktualnie stanowią swoisty opad treści przynależny kulturze popularnej (ludowej). Odkrywając i poddając interpretacji wspomniane wyżej tematy i motywy, przypisuje się filmom wideo rolę specyficznej Biblii pauperum dla współczesnych odbiorców. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Dominika Jaź w i e c k a - B u j a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony i przesądy wśród ducllOwiellstwa katolickiego we współczesnej Polsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000, ss. 123. Celem pracy jest poznanie mechanizmu myślenia współczesnych duchownych katolickich na temat magii i zabobonów. Autorka zbierała materiał w połowie lat 90., ale z powodu szczególnie trudnej pozycji polskiego duchowieństwa na forum społecznym w tym czasie (okres transformacji kulturowo-ekonomicznej), opublikowała go dopiero po upływie kilku lat. Nie chciała - jak sama podkreśla to we wstępie - by jej książka została wpisana w nurt antyklerykalny. Zgromadzony materiał obejmuje 10 wywiadów z księżmi w różnym wieku (od 25 do 75 lat) pełniącymi różne funkcje w Kościele (np. wikary, wiejski proboszcz, biskup). Autorka podczas opracowywania wywiadów posługiwała się metodami jakościowymi. Wynikało to z charakteru przeprowadzonych rozmów - swobodnych i pogłębionych. We wstępie odkryła także "tajemnicę" swojego warsztatu: jak udało sięjej nakłonić księży do zabrania głosu na tak drażliwy dla nich temat jak Kościół a przesądy. Posługiwała się kwestionariuszem problemowym dotyczącym zagadnień z historii Kościoła i jego współczesnego stanowiska wobec zjawisk magii, parapsychologii, jasnowidzenia, wróżbiarstwa, opętania, wydarzeń cudownych, uzdrowień itp. Starała się wtedy sprowokować rozmówców do bardziej osobistych wynurzeń i ocen, a to było dla niej najważniejszym celem tych rozmów. Autorkę najbardziej interesowało zderzenie ze sobą oficjalnego podejścia Kościoła do szeroko rozumianej sfery nadprzyrodzonej oraz to, jaki efekt przynosi ono na poziomie świadomości i zachowań jednostkowych. Na ile księża utożsamiają się faktycznie z oficjalną doktryną kościelną, a na ile jednak hołdują pewnym przesądom potępianym przez Kościół. Autorka podzieliła materiał na siedem części, poświęconych: pojmowaniu magii i religii w antropologii kulturowej, mentalności pierwszych chrześcijan w świecie pogańskim, Świętej Inkwizycji, zabobonom i magii, egzorcyzmom, talizmanom i medalikom oraz cudom i energoterapii. Każdy rozdział zawiera na początku rys historyczny danego zjawiska, jego interpretację kościelną oraz naukową i charakterystykę kontekstu społecznego, w jakim dane zjawisko rodziło się i z jakim odbiorem spotkało. Następnie autorka konfrontuje to z wypowiedziami indywidualnymi. Komentuje i interpretuje wypowiedzi księży na poruszany temat, a dzięki metodzie jakościowej udaje się jej wydobyć sprzeczności w wypowiedziach i sądach swoich rozmówców. Pragnie dotrzeć do motywów ich poglądów, bardzo zróżnicowanych ze względu na wiek, funkcję i osobowość. Opisany przez nią na początku-każdego rozdziału obiektywny kształt danego zjawiska zderza się z indywidualnym sądem każdego z księży i z jego osobistym rozumieniem danego fenomenu. �382 Autorka dochodzi do konkluzji, że zajęcie wybrane przez jej rozmówców niewiele wpływa na racjonalizację i unikanie przez nich "zabobonnego" sposobu myślenia. Księża nie są od niego wolni, ale zdobyta przez nich wiedza teologiczna pozwala na podejście krytyczne i oczyszczanie swojej świadomości z przesądów. Zauważa, że ambicją duchownych jest pogodzenie głębokiej wiary z wiedzą teoretyczną na poziomie osobistych poglądów. Ich wypowiedzi sąjednak pełne sprzeczności, tym bardziej, że wielu rozmówców wychowało się na wsi, gdzie myślenie magiczne wolniej się dewaluuje. Dlatego autorka stawia tezę, że dla kształtowania się naszego typu myślenia najważniejszą rolę spełniają nawyki nabyte w domu rodzinnym, choć każdy z nas ma skłonności do myślenia mitycznego i racjonalnego. Zadanie, które próbowała przeprowadzić, to znaczy zaklasyfikować poglądy księży (jako szczególnej grupy zawodowej) do pewnego specyficznego typu myślenia o religii i przesądach, nie powiodło się. Konkluduje, że można tylko próbować odtworzyć pewne mechanizmy myślenia ludzi i koleje ich umysłowości. żaden typ zajęcia nie eliminuje całkowicie uprzednio nabytych nawyków i poglądów. Inga Kuźma - ODIE PTL Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000. Praca dotyczy różnych sposobów świętowania odpustów obchodzonych na cześć patronów danej parafii na Górnym Śląsku. Autorka, opierając się na swoich badaniach terenowych, omawia formy obchodów tej uroczystości w dwóch aspektach: jako wydarzenia kościelnego (tutaj koncentruje się na czynnościach mających na celu oddawanie czci świętym i błogosławionym patronom, które przejawiają się w uczestniczeniu w nabożeństwach odpustowych, śpiewaniu pieśni, w których parafianie zwracają się bezpośrednio do swoich patronów z określonymi prośbami, jednocześnie oddając im cześć. Zwraca uwagę na odświętny strój osób uczestniczących w uroczystych mszach i towarzyszących im procesjach, opisuje charakter odpustowych kazań, które nawołują wiernych do naśladowania patronów). Drugi aspekt pracy związany jest z ludowymi tradycjami odpustowymi. Podstawowym jego elementem jest biesiadowanie i związane z nim spotkania rodzinne, goszczenie gości specjalnie na tę okazję przygotowanymi posiłkami, tworzenie miłej, radosnej atmosfery, dającej poczucie bezpieczeństwa i odprężenia. Drugim motywem przewodnim tradycji ludowej, związanej z odpustami, jest nieodzowna obecność kramów (tzw. bud) z różnymi, przypisanymi zwyczajowo do tych okoliczności towarami. Badania autorki wykazały, iż 64% stanowią stoiska z zabawkami, 16% - stoiska ze słodyczami, 20% zarezerwowane jest dla innych artykułów, takichjak: kasety i płyty kompaktowe, artykuły szkolne, owoce sezonowe, dewocjonalia. Autorka zwróciła również uwagę na formy haseł reklamowych i okrzyków zachwalających sprzedawane produkty i zachęcających do ich kupna. Obowiązkowymi elementami odpustów były niegdyś karuzele, strzelnice, zabawy taneczne oraz festyny. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż te formy zabawy towarzyszące odpustom nie zawsze są obecne w dzisiejszej rzeczywistości świąt związanych z patronami danej parafii. Anna Torobińska - ODIE PTL �383 PRL z pamięci, red. Czesław Robotycki, "Prace Etnograficzne", z. 36, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, ss. 214. PRL jest już okresem zamkniętym, ale budzącym ciągle żywe spory, ocenianym niejednoznacznie, zdaje się, że nierzadko, wraz z upływem lat, idealizowanym. Przytoczone we Wstępie tomu PRL z pamięci, przez jego redaktora Czesława Robotyckiego, słowa Piotra Wojciechowskiego trafnie chyba ujmują istotę rzeczy: "Każdy, kto choćby kawałkiem świadomego życiorysu zahaczył o tę przedziwną hybrydalną między epokę, do końca życia będzie miał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pamięci jej łatwe słodycze". Z jednej strony wiadomo, i pamiętamy to dobrze (czy wszyscy?), że życie w PRL nie było sielanką, a z drugiej strony jakże trudno nieraz przyznać, że zmarnowało się aż tyle lat. I nie chodzi tu o zasadnicze kwestie, jak np. zakres autonomii PRL-u w stosunku do ZSRR, które są przedmiotem polemik historyków i również polityków, i długo pewnie jeszcze pozostaną. Te w gruncie rzeczy należą do wielkiej histońi, która niekoniecznie musi budzić emocje u zwykłych obywateli. Minioną epokę oceniamy przede wszystkim przez pryzmat tego, jak się nam w niej żyło. I właśnie odpowiedzieć na to pytanie chcą autorzy poszczególnych artykułów, składających się na omawianą tu pracę. Przedmiotem ich zainteresowania jest więc życie codzienne w Polsce Ludowej - to utrwalone w pamięci samych piszących, jak i w pamiętnikach i wspomnieniach innych. Sądzę, że zrozumieć PRL najlepiej można, przyglądając sięjego codzienności. Już pierwszy artykuł, Andrzeja Delorme'a pl Szarość komunistycznej codzienności. Percepcjajakości życia w PRL-u, przynosi tegoż życia wielce interesujący opis. Autor sięga po dzienniki Tyrmanda, Kisielewskiego, Dąbrowskiej, Proroka i innych pisarzy, których okres twórczości przypada na lata Polski Ludowej. Z wszystkich jednoznacznie wynika, że ich autorzy mieli przygnębiające poczucie mieszkania w kraju zapaści cywilizacyjnej. Drugi tekst, Leszka Dzięgla Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce. Wyzwania dla badacza kultury, podnosi jeden z najbardziej aktualnych do dziś problemów w Polsce. Jak żyło się (i żyje) w miastach, w domach z wielkiej płyty? Jaki wpływ ma życie w blokach na psychikę człowieka? Na marginesie wspomnieć można, że postulat poświęcenia temu zagadnieniu odrębnych studiów znalazł, przynajmniej częściowe, spełnienie w wydanej niedawno pracy Andrzeja Basisty, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu. Nie mniej interesujące są kolejne artykuły poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Jacek Chrobaczyński odtwarza, sięgając do własnej pamięci, atnl0sferę panującą w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Sanoku, w niewielkim mieście, ale szczególnie ciekawym, bo "uwikłanym w historię", pamiętającym "polsko-ukraińską wojnę". Helena Duć-Fajfer i Anna Skalik w swoich artykułach przedstawiają losy Łemków i grekokatolików w PRL-u. Teksty te uzmysławiają, jak mało znany jest to fragment naszych dziejów najnowszych, a przecież i bolesny, i wstydliwy. Obie autorki udowadniają, że Polska Ludowa nie była zainteresowana rozwojem kultury mniejszości narodowych, często wręcz zaprzeczając istnieniu takowych. Janusz Goćkowski, ks. Tadeusz Ślipko SJ i Kazimierz Bujak piszą o edukacji w PRL-u, poświęcając swoją uwagę kolejno: życiu codziennemu uczonych w realnym socjalizmie, możliwości odbywania studiów uniwersyteckich przez jezuitów i wychowaniu w szkole socjalistycznej. Wyjątkowo ciekawy jest tekst Goćkowskiego - zwłaszcza dla pracownika uniwersytetu - skłania on do refleksji nad współczesnym stanem nauki polskiej. Ostatni artykuł, Aleksandra Matyukhina, Uśmiech Peerelu. O micie Polski w sowieckim Lwowie (/944-1990), stanowi optymistyczny akcent na zakończenie tego tomu. Optymistyczny, bo okazuje się, że PRL była postrzegana przez Ukraińców ze Lwowa jako kraj cieszący się znaczną swobodą i relatywnym dobrobytem. �384 PRL z pamięci należy do najciekawszych pozycji poświęconych Polsce Ludowej, jakich zresztą sporo ukazuje się w ostatnich latach. Stanowi ambitną próbę odpowiedzi na pytanie: jak się wówczas żyło? Taki właśnie, w gruncie rzeczy antropologiczny opis życia w PRL-u, ma niepoślednie walory. Z upływem lat zdobędziemy być może pewien dystans do tej epoki, ale teraz mamy wciąż jeszcze do dyspozycji jej naocznych świadków. Potem badacz tamtych czasów będzie skazany już tylko na materiały źródłowe. Dorota SIwtarczak - ODIE PTL Ludwik S t o m m a, Słownik polskich "J'zwisk. inwektyw i określell pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000, ss. 260. Ludwik Stomma to etnolog i antropolog kultury, uczestnik europejskich forum naukowych, a od 1983 roku profesor Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Czytelnikom dał się poznać jako autor 14 książek - historycznych, biograficznych i innych, ale także dwóch pozycji dla dzieci. Pracując nad Słownikiem ..., autor przewertował kilkaset książek. Prezentując poszczególne hasła, powołuje się na ich konkretne użycie w tekście przez takich autorów jak: Marian Hemar, Stefan Kisielewski, Waldemar Łysiak, Józef Piłsudski, Mikołaj Rej, Julian Tuwim i Tadeusz Żeleński-Boy. Autor posługuje się cytatami ze słowników języka polskiego, polskich przekleństw i wulgaryzmów, słownika pijackiego, gwar przestępczych; zagląda też do księgi przysłów polskich oraz do jednej ze swych wcześniejszych prac Antropologii kultuly wsi polskiej. O źródle cytatu czytelnik informowany jest odpowiednim skrótem literowym umieszczonym przy haśle. Autor w swej pracy zawarł wyłącznie określenia pejoratywne występujące w formie rzeczownikowej. Słownik zawiera określenia używane dziś powszechnie - dlatego pominięto tu na przykład regionalne wyzwiska ludowe czy obrażliwe określenia staropolskie. Warto wspomnieć, że przystępujących do lektury Słownika ... Ludwik Stomma ostrzega we wstępie: "Niniejszy słownik nie jest dziełem filologicznym. Uczeni w piśmie znajdą w nim dość luk i braków, żeby nie pozostawić na autorze suchej nitki...". Robert Kornacki - ODIE PTL Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 420. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna. Praca składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest analizie macierzyństwa, traktowanego jako podstawowa rola kobiety. W części tej autorka uwzględnia stanowiska nurtów feministycznych, zawierających zarówno krytykę macierzyństwa, jak i jego aprobatę. Druga część prezentuje społeczno-kulturowe wzorce macierzyństwa. Autorka omawia wzorce funkcjonujące w kulturze zachodniej (amerykańskiej), jak również uwzględnia specyfikę polską. W trzeciej części, najobszemiejszej, autorka stara się pokazać, co dzieje się w życiu kobiety, gdy zostaje matką. Podstawowym pytaniem, na które poszukuje odpowiedzi, jest �385 to, czy macierzyństwo w życiu kobiety jest punktem zwrotnym przynoszącym jakieś zmiany, czy może nie? Dla uzyskania materiału badawczego Bogusława Budrowska posłużyła się kwestionariuszem oraz wywiadem. Badaniem zostały objęte kobiety, które urodziły pierwsze dziecko i w chwili badania było ono w przedziale wiekowym między 6 a 12 miesiącem. Głównym założeniem badania było dotarcie do indywidualnego postrzt>gania przez kobiety doświadczenia macierzyństwa. Badania zostały przeprowadzone w dwóch środowiskach: wielkiego i małego miasta - w Warszawie i Sokółce - miejscowości w b. woj. białostockim. Przy omawianiu zebranego materiału autorka wzięła pod uwagę polską sytuację społeczno~emograficzną. Do tej pory w polskiej literaturze przedmiotu nie zajmowano się macierzyństwem postrzeganym z perspektywy kobiety. Pod tym względem jest to praca nowatorska. Katarzyna Chojnacka - ODIE PTL Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000, ss. 280. Przedstawione i zinterpretowane w książce fakty dotyczą okresu od tworzenia się zrębów państwowości Polski (koniec X w.) po początek wieku XVI. Powodem powstania książki jest brak w zagranicznych publikacjach naukowych dotyczących seksualności odniesienia do kultury polskiej, a w rodzimych pracach - pozycji, które obejmowałyby w sposób całościowy życie seksualne w Polsce. Celem pracy jest więc próba holistycznego ukazania ewoluujących społecznych i kulturowych fonn, w jakich manifestowały się zachowania seksualne Polaków. Autor przedstawiaj e w poszczególnych rozdziałach, którym nadaje tytuły łacińsko-polskie. Są nimi:jornicatio - stosunki seksualne osoby niezamężnej; matrimonium - małżeństwo; concubinatus - konkubinat; adulterium - cudzołóstwo; stuprum/raptus virginae - zgwałcenie, uprowadzenie panny; castitas laicorum - czystość (abstynencja osób świeckich); meretricia - nierząd; superstitiones - przesądy (magia miłosna, płodnościowa itp.); peccatum contra naturam - grzech przeciw naturze (wszelkie stosunki uniemożliwiające prokreację). Baząpracy są cztery rodzaje źródeł pisanych: narracyjne - kroniki i roczniki (np. Kronika Anonima zwanego Gallem, kronika Jana Długosza, kronika Thietmara); prawne przepisy prawa zwyczajowego, miejskiego (np. księgi proskrybowanych), ziemskiego, kościelnego (np. księgi sądów kościelnych); moralizatorskie - przede wszystkim kazania, a także literatura świecka (np. wiersze miłosne); etnograficzne - prace naukowe opisujące kulturę ludową (autor wyraźnie podkreśla, że są zapisem faktów z przełomu XIX/XX w.). Ze względu na skąpą ilość i rozproszenie zachowanych do dziś źródeł ikonograficznych autor świadomie z nich rezygnuje. Większa część pracy (dotycząca przestępstw seksualnych) podporządkowana jest jednej z dwóch głównych metod badawczych stosowanych w historii. Autor pomija, z racji fragmentaryczności i nieciągłości zapisów źródłowych, metodę statystyczną na rzecz "impresjonistycznej", przy czym modyfikuje jąna potrzeby pracy - obok zdarzeń nietypowych bierze również pod uwagę przeciętne. Wśród tych, od których autor czerpie inspiracje i myśli, znajdują się osoby reprezentujące różne dziedziny naukowe: religioznawstwo, teologię, etnologię, filozofię, socjologię, seksuologię, językoznawstwo itd. Są to między innymi: Michael Foucault, James Brundage, �386 Hubertus Lutterbach, Jean Delumeau, Fritz Keren, Eve Levin, Kazimierz Moszyński, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Anna Zadrożyńska, Roman Jakimowicz, Jacek Banaszkiewicz i inni. Ogólne konkluzje autora dotyczą rosnącego wraz z upływem czasu wpływu Kościoła katolickiego na sferę seksualną społeczeństwa polskiego, wyrażającego się w zawłaszczaniu coraz większej ilości praw do egzekwowania zasad życia seksualnego zgodnych z doktryną religii. Tendencja do rozszerzania obszaru zachowań seksualnych, poddanych np. kontroli miast, widoczna też jest w prawie miejskim schyłku średniowiecza. W zakończeniu autor zwraca również uwagę, iż: "przeprowadzona analiza dostępnych źródeł nie potwierdziła pierwotnych przypuszczeń, dotyczących znikomej liczby pochodzących z polskiego średniowiecza informacji na temat zagadnienia seksuałności. Na stan taki mógł wskazywać wcześniejszy brak zainteresowania tą tematyką ze strony polskich historyków. W rzeczywistości w niemał każdej kategorii źródeł: dziejopisarstwie, moralistyce, źródłach z dziedziny prawa świeckiego oraz kościelnego itp., można odnaleźć informacje pozwalające odtworzyć obraz seksualiznlU mieszkańców państwa polskiego w wiekach średnich, w jego poszczególnych aspektach". Piotr Polewski - ODIE PTL Marek B u dz i arek, Łodzianie, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000, s. 269, ił. 53, bibliogr. Seria: Lodziana. Książka Marka Budziarka daleka jest od naukowego obiektywizmu, o czym autor informuje nas już we wstępie: "Chcę zabarwić ją moim osobistym postrzeganiem tego miasta. Wydobyłem więc z niego to, co sam uważam za właściwe, słuszne i reprezentatywne. To jest moje oglądanie tego miasta". Czytelnik otrzymuje zatem historię Łodzi - miasta w centralnej Polsce; zapis dwóch ostatnich stuleci widzianych oczami Marka Budziarka, a ukazanych przez pryzmat jej mieszkańców - przedstawiciełi różnych warstw społecznych, narodowości i religii. To lokalna historia, dzieje tworzenia miasta - jego potęgi przemysłowej, intelektualnej i artystycznej - przez ludzi dziś określanych często mianem Lodzermensche, Polaków i Niemców, katolików, żydów i protestantów. Autor prezentuje 55 biografii zgrupowanych w trzech działach charakteryzujących pole działania opisywanych osób: są to duchowni łódzcy różnych wyznań, burmistrzowie i prezydenci, czyli lokalne władze, oraz przedstawiciele przemysłu. Autor próbuje zbadać, w jaki sposób działalność tytułowych "łodzian" wpływała na rozwój społeczny, duchowy czy też polityczny mieszkańców miasta, jak kształtowała się ich mentalność i zmieniały warunki bytowania. Początkowym zamysłem Budziarka były szkice o Łodzi i łodzianach prezentowane w dzienniku .,Gazeta Wyborcza", jednak materiał zebrany w trakcie prac okazał się duży i zaowocował prezentowaną książką. Autor korzystał w pracy ze źródeł znajdujących się w archiwum Archidiecezji Łódzkiej i Muzeum Historii Miasta, relacji ustnych oraz szeregu prac drukowanych, traktujących o Łodzi i jej mieszkańcach. Robert Kornacki - ODIE PTL �387 Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2000, ss. 227. Tematem pracy autorki jest badanie procesów asymilacji mniejszości ukraińskiej na gruncie polskim, a w szczególności wpływu szkolnictwa na tenże proces. Książkajest skróconą i poprawioną wersją pracy doktorskiej obronionej przez nią w styczniu 1998 roku. Terenem, na którym przeprowadzono badania były ziemie zachodnie i północne Polski, a w szczególności istniejące tam trzy licea z ukraińskim językiem nauczania: w Legnicy, Białym Borze, Górowie Iławieckim oraz liceum z polskimjęzykiem nauczania w Lidzbarku Warnlińskim. Badania prowadzono na przestrzeni lat 90. XX wieku. Autorka podkreśla, iż dotychczas sprawa procesów asymilacji i desynulacji (desymilacja - proces hamowania asymilacji) na gruncie polskim nie doczekała się wystarczających opracowań, nUmo iż społeczeństwo polskie jest w swej istocie wielonarodowe. Praca ta jest próbą prześledzenia wpływu szkolnictwa na procesy asymilacji mniejszości ukraińskiej, która aktywnie uczestniczy w życiu społecznym, kulturalnym i gospodarczym Polski, a jednocześnie wciąż kształtuje poczucie własnej, narodowej tożsamości. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu zorganizowana oświata dla mniejszości wpływa na procesy asymilacji wśród młodzieży ukraińskiej. Tezą, którą próbuje udowodnić autorka na podstawie swych badań, jest przekonanie o hamującym, niekorzystnym wpływie zorganizowanej działalności oświatowej na procesy asymilacji. Proces ów rozumie się tu jako proces wzajemnego przenikania i zlewania się wartości, wzorów społeczno-kulturowych dwóch sąsiadujących grup społecznych. W konkluzji, do jakiej dochodzi, prócz podtrzymania tezy o desynlilacyjnym wpływie działalności liceów ogólnokształcących na zachowania i postawy młodzieży, pojawia się refleksja natury ogólniejszej nad asymilacją w ogóle. Autorka postuluje, by na to zjawisko spojrzeć z szerszej perspektywy, nie tylko w wynliarze akulturacji i integracji. Podkreśla, że asymilacja jest zjawiskiem wieloaspektowym i jako wielowymiarowe winno być traktowane szczegółowiej zwłaszcza w kontekście badań empirycznych. Autorka w swych badaniach posłużyła się metodą sondażu diagnostycznego, wykorzystując trzy techniki badawcze: ankietę, wywiad i analizę dokumentów. W części empirycznej przyjęła koncepcję amerykańskiego antropologa i socjologa J. V. Vander Zandena. Ważnymi odniesieniami teoretycznymi były prace Pierre'a Bourdieu, R. Collinsa i M. S. Archera. Najważniejszymi źródłami, na których oparła pracę, to materiały z przeprowadzonych osobiście badań. Justyna Tomaszewska - "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne, 2/2000 r., ss. 210. ODIE PTL Muzeum Miejskie w Zabrzu, Spośród 12 artykułów składających się na ten zeszyt szczególnie cztery zasługują na omówienie ze względu na poruszane przez nie kwestie, analizowane z punktu widzenia antropologii społecznej oraz kulturowej. Są to następujące artykuły: l. Dorota Simonides, Przeobrażenia kulturowe w śląskim środowisku wielkoprzemysłowym, ss. 7-35. Artykuł dotyczy przemian zachodzących na przestrzeni ostatnich 50 lat XX wieku w sferze obyczajów na Górnym Śląsku. Autorka charakteryzuje wspólnotę kulturową Górnego Śląska, która wyrasta z odrębnej kultury zawodowej górniczo-hutniczej. Przywołuje �388 nazwiska najwybitniejszych polskich badaczy kultur grup zawodowych: M. Żywirskiej, J. Ligęzy, A. Dygacza i M. G. Gerlicha. Definiując pojęcie obyczaju, powołuje się na J. S. Bystronia, którego teorie ocenia jako najprzydatniejsze do analizy kultury środowisk wielkoprzemysłowych. Opisuje, na czym bazował dawny typ więzi lokalnych i pod wpływem jakich czynników zanika i wykształca się nowy. Podkreśla rolę systemu wartości i podzielaną wizję świata. Opisowi dawnych form życia wspólnotowego (rytuały, ceremonie rodzinne, zachowania sąsiedzkie, kamrackie, w pracy, wobec obcych itp.) towarzyszą przykłady zmian i wysuwane są hipotezy dotyczące przyczyn tych zmian. 2. Marian Grzegorz Gerlich, "Ludowa historiografia n, czyli potoczna wizja losu własnej grupy w czasie. Przypadek Zabrski, ss. 36-70. Autor wykorzystuje relacje mieszkańców Zabrza, pochodzące z lat: 1988, 1992 i 1998. Podaje zasadnicze cechy budujące postrzeganie od wewnątrz historii własnej grupy (rozumienie własnej specyfiki, kondycji, pozycji, roli i funkcji w dziejach). Podkreśla wagę historii żywej, często interpretowanej na sposób mityczny, spotykanej najczęściej na pograniczach lub na tych terenach, na których dochodziło do licznych konfrontacji etnicznych, wyznaniowych i politycznych, między innymi takich jak Górny Śląsk. Centralnym pojęciem pamięci zbiorowej mieszkańców Zabrzajest tzw. śląska krzywda, nad której genezą zastanawia się autor, przywołując wydarzenia sprzed Iwojny światowej aż po zakończenie IIwojny. Takie rozumienia dziejów własnej grupy, jaką prezentują wypowiedzi zabrzan, autor ocenia jako przyczynek do historii typu oralnego, bazującej przede wszystkim na emocjach i wnioskach wyciąganych z doświadczeń osobistych. 3. Adam Regiewicz, O średniowiecznym rodowodzie estetyki i wyobraźni ludowej w podaniach i legendach Górnego Śląska, ss. 163-168. Analiza najpopulamiejszych wątków mitologii górnośląskiej. Autor wpisuje odnawiające się zainteresowanie tą mitologią w nurt poszukiwań swoich korzeni i "małej ojczyzny". Szuka paraleli między umoralniającymi historiami średniowiecznymi, posługującymi się często alegorią i efektywną fantastyką, a legendami, również stawiającymi sobie za cel sprowokowanie przemiany wewnętrznej. Na tym poziomie wyróżnia dwie główne cechy folkloru: jest on szczególną wizytówką "małej ojczyzny", z drugiej strony przekazuje uniwersalne prawdy o dobru i złu. 4. Ewa Szczotka, Przyczynek do badań nad społecznością Romów w Zabrzu, ss. 169-181. Artykuł ma na celu przybliżenie teorii i hipotez dotyczących kształtowania się narodu, jego cech, mniejszości narodowych i grup etnicznych. Autorka prowadziła badania w latach 1997-1998. Poświęcone były one sytuacji społeczno-kulturalnej Romów w Nowym Sączu, a ostatnio także w Zabrzu. W tym opracowaniu powołuje się na nazwiska takich teoretyków wyżej wymienionych zagadnień, jak między innymi: Florian Znaniecki, Zygmunt Bauman, Stanisław Ossowski, Antonina Kłoskowska, Clifford Geertz. Pozostałe artykuły dotyczą problematyki historycznej. Opisują zdarzenia, które miały miejsce w Zabrzu od drugiej połowy XIX wieku do czasów współczesnych, np.: strajk górników, losy Muzeum Miejskiego w Zabrzu czy zabytki architektury przemysłowej zabrzańskiej oraz przedstawiają szkice biograficzne o wybitnych działaczach politycznych i kulturalnych Górnego Śląska, jak Wojciech Korfanty i ksiądz Andrzej Hauptman. Inga Kuźma - ODIE PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7c81090dbde6d6f1aab3b2c7e377468.pdf 342b50956208a614dc372c4b8291a9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1875 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.389-420 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 KRONIKA DELEGATóW 75. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, CIECHANÓW 24 WRZEśNIA 1999 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się. 24 września 1999 roku w dworku w Gołotczyźnie (Oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie). Zebranie otworzył prezes ZG Towarzystwa prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, który przedstawił porządek obrad: I. Wspomnienie zmarłych członków Towarzystwa; 2. Wybór przewodniczącego i protokolanta obrad; 3. Nadanie godności członków honorowych; 4. Powołanie nowego Oddziału PTL w Ciechanowie; 5. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD i sprawozdanie sekretarza generalnego; 6. Sprawozdanie skarbnika; 7. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 9. Dyskusja; 10. Udzielenie absolutorium ustę.pującemu Zarządowi; 11. Powołanie Komisji Wnioskowej; 12. Powołanie Komisji Mandatowej; 13. Powołanie Komisji Skrutacyjnej; 14. Wybory nowych władz Towarzystwa; 15. Sprawozdania Oddziałów i Sekcji (Kół) zainteresowań; 16. Przedstawienie wyników wyborów; 17. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca Zgromadzenia w 2000 r.; 18. Ukonstytuowanie się. nowych władz PTL; 19. Zakończenie obrad. Ad l. Prezes ZG PTL Z. Kłodnicki odczytał listę. zmarłych w okresie od IX 1998 do IX 1999 roku członków Towarzystwa. Byli to: Janusz Bohdanowicz, Zbigniew Dąbrowicki, Romualda Hankowska, Jak Kapłon, Halina Mikułowska, Flora Nazarin, Feliks Olesiejuk, Roman Reinfuss, Maria Soleska, Jerzy Topolski, Jan Wróbel. Zebrani uczcili pamię.ć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 2. Na przewodniczącą obrad wybrano w jawnym głosowaniu prof. dr hab. Annę. Brzozowską-Krajkę., a na protokolantkę - Małgorzatę Golicką-Jabłońską. Ad 3. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił sylwetki osób, którym ZG proponował nadać godność honorowych członków PTL. Byli to: doc. Magdalena Parikova (Słowacja), prof. Klaus Beitł (Austria) i mgr Zbigniew Toroński (Polska). W jawnym głosowaniu zgromadzenie delegatów zatwierdziło propozycję ZG. Obecni na obradach M. Parikowa i Z. Toroński odebrali dyplomy członków honorowych. Następnie Z. Kłodnicki przekazał na ręce prezesa Oddziału Krakowskiego - dr Anny Spiss podziękowanie za zorganizowanie 74. WZD w roku ubiegłym i podziękowanie dla prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego za ofiarną pracę podczas 50 lat przynależności do PTL. �390 Ad 4. Walne zgromadzenie delegatów w jawnym głosowaniu wyraziło zgodę na powołanie nowego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Ciechanowie przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę: Oddział północno-Mazowiecki. Liczy 12osób. Ad 5. Sprawozdanie sekretarza generalnego odczytała pełniąca tę funkcję dr Magdalena Rostworowska (w załączeniu). Ad 6. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik Zarządu Głównego mgr Zbigniew Toroński (w załączeniu). Ad 7. Sprawozdanie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi odczytała delegat Oddziału Łódzkiego mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska (w załączeniu). Ad 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił przewodniczący Komisji dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Ad 9. Dyskusja. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej J. Adamczewski zaproponował, aby ze względów oszczędnościowych ograniczyć liczbę członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób (12 członków i 2 zastępców). Wniosek jednomyślnie przyjęto. Z. Kłodnicki przedstawił delegatom sytuację finansowąi organizacyjną ODIE. Ośrodek praktycznie przestał istnieć. Mimo długoletnich, uporczywych starań nie udało się zapewnić funduszy nawet na symboliczne wynagrodzenie dla dwóch osób, które w tej sytuacji przeszły do pracy w innych instytucjach. Cennymi materiałami ODIE opiekuje się obecnie społecznie założycielka Ośrodka - prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na wagę i znaczenie dokumentacji gromadzonej w Ośrodku nie powinno się rezygnować ze starań o zapewnienie warunków do jego funkcjonowania. Następnie Z. Kłodnicki omówił zagadnienia związane z mateńałami dydaktycznymi do nowego przedmiotu nauczania. Od l września w programach szkolnych znalazł się przedmiot "Edukacja regionalna", do którego brak podręczników. ZG PTL od dawna zabiegał w MEN o możliwość przygotowania takich podręczników, słusznie wychodząc z założenia, iż etnolodzy posiadają ku temu odpowiednią wiedzę i przygotowanie. Ukazała się już propozycja książkowa pt. Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska opracowana przez wrocławski Oddział PTL. Kolejne pozycje powstają w kilku oddziałach. Z. Kłodnicki apelował o szybkie podjęcie prac. Jest to szansa zarówno dla PTL, jak i dla autorów - etnologów. O fundusze na wydanie podręczników należy zwracać się do odpowiednich samorządów. Z. Kłodnicki zgłosił wniosek, aby kolejne książki ukazywały się w seńi pod wspólnym tytułem "Dziedzictwo kulturowe". Wniosek przegłosowano jednomyślnie. J. Kamocki wyraził pochwałę dla różnorodnych wydawnictw PTL, które zaleca jako lekturę studentom. Niska cena publikacji powoduje, iż są one dostępne dla studenckich kieszeni. W. Sadowski zgłosił wniosek, aby "Lud" zamieszczał kronikę wystaw muzealnych w placówkach etnograficznych w Polsce. Natychmiast uzyskał odpowiedź redaktora "Ludu" prof. dr. Z. Jasiewicza, że chętnie taki wykaz będzie zamieszczał, jeśli znajdzie się osoba, która zajmie się opracowaniem. Jednocześnie prof. Z. Jasiewicz przypomniał, że z powodów finansowych jest zmuszony ograniczać liczbę arkuszy wydawniczych "Ludu". W. Sadowski zgłosił wniosek, aby raz w roku Komisja Rewizyjna lub jej delegat kontrolowała jeden wybrany oddział PTL. Wniosek przyjęto przez głosowanie. Ad 10. Na wniosek Komisji Rewizyjnej zebrani w jawnym głosowaniu udzielili absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 11. Delegaci wybrali w jawnym głosowaniu Komisję Wnioskową w składzie: prof. dr Teresa Karwicka, mgr Alicja Małeta i mgr Hanna Gruszczyńska. Ad 12. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Mandatową w składzie: mgr Jan Cieślak, mgr Elżbieta Teresa Filip i Teofila Latoś. Ad 13. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Skrutacyjną w składzie: mgr Wiktońa Blacharska, mgr Alfred Gauda i mgr Grzegorz Graff. �391 Ad 14. Komisja Mandatowa stwierdziła, że Walne Zgromadzenie Delegatów jest prawomocne do przeprowadzenia wyborów nowych władz Towarzystwa. Ustępujący Zarząd i delegaci zgłosili następujące kandydatury: Kandydaci do Zarządu Głównego: Dorota Simonides (wyraziła zgodę na kandydowanie; ze względu na inne obowiązki nie uczestniczyła w obradach). Bronisława Kopczyńska-Jaworska (wyraziła zgodę na kandydowanie; nie uczestniczyła w obradach z powodu wyjazdu na konferencję na Cypr), Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Jerzy Adamczewski, Janusz Kamocki, Andrzej Rataj. Kandydaci do Sądu Koleżeńskiego: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Kandydaci do Głównej Komisji Rewizyjnej: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska, Roman Tubaja. Odbyły się tajne wybory nowych władz PTL. Zgodnie ze statutem głosowali delegaci posiadający mandaty. Ad 15. Podczas obliczania głosów przedstawiciele Oddziałów i Sekcji (Kół Zainteresowań) odczytali sprawozdania z działalności w minionym roku (w załączeniu). Ad 16. W imieniu Komisji Skrutacyjnej wyniki wyborów ogłosił A. Gauda. Głosowało 38 osób. Wszystkie głosy były ważne. Do Zarządu wybrano 14 osób. Są to: Dorota Simonides, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Zbigniew Kłodnicki, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Jerzy Adamczewski, Jerzy Kamocki. Do Sądu Koleżeńskiego weszli: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska (protokół Komisji w załączeniu). Ad 17. W imieniu Komisji Wnioskowej wnioski przedstawiła T. Karwicka. Wniosek l. - dotyczył zmniejszenia liczby członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób. Wniosek 2. - dotyczył powołania seńi wydawniczej "Dziedzictwo kulturowe regionu". Wniosek 3. - dotyczył dokonywania raz w roku rewizji jednego Oddziału PTL. Wniosek 4. - dotyczył wyboru miejsca WZD w roku 2000. Zaproszenia zgłosiły dwa Oddziały: w Toruniu i w Gdańsku. przyjęto obie propozycje. Delegaci w jawnym głosowaniu zadecydowali, że WZD w roku 2000 odbędzie się w Toruniu, w związku z uroczystościami rocznicowymi w Muzeum Etnograficznym, a w roku 200 l w Gdańsku (protokół Komisji Wnioskowej w załączeniu). Ad 18. Na pierwszych posiedzeniach nowe władze PTL ukonstytuowały się w następującym składzie: Zarząd Główny: -prof. dr hab. DOROTA SIMONIDES prezes - prof. dr BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wice-prezes wice-prezes - dr ANDRZEJ STAWARZ sekretarz generalny - dr JERZY ADAMCZEWSKI zastępca sekretarza - mgr KRYSTYNA KACZKO skarbnik - mgr ZBIGNIEW TOROŃSKI zastępca skarbnika - dr MAGDALENA ROSTWOROWSKA Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr STANISŁAW CHMIELOWSKI �392 członkowie - prof dr ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA - mgr IRENA WRONKOWSKA Główna Komisja Rewizyjna: przewodnicząca - dr ANNA KOWALSKA-LEWICKA członkowie - mgr MARIA PARNOWSKA - dr WOJCIECH SADOWSKI Ad 19. Na tym obrady zakończono. W imieniu ustępującego Zarządu Z. Kłodnicki podziękował mgr Irenie Kotowicz-Borowy, głównej organizatorce 75. zgromadzenia i sesji w Ciechanowie. W imieniu zebranych Irena Borowy i Andrzej Stawarz serdecznie podziękowali Z. Kłodnickiemu za dziesięcioletni trud sprawowania funkcji prezesa i ogromne oddanie sprawom Towarzystwa. przewodnicząca prof dr hab. Anna Brzozowska-Krajka protokołowała: mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYS1WA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE WRZESIEŃ 1999- WRZESIEŃ 2000 24 września 1999 roku w Golotczyźnie kolo Ciechanowa odbyło się 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 14 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Janusz Kamocki, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Irena Kotowicz-Borowy, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Irena Soppa, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - mgr Krystyna Kaczko, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: dr Anna Kowalska-Lewicka, wybrana przewodniczącą, orazjako członkowie GKR: mgr Maria Pamowska i dr Wojciech Sadowski. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: dr Stanisław Chmielowski, wybrany przewodniczącym, orazjako członkowie: dr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska. 75. Walne Zgromadzenie Delegatów w dniach 24-26 września 1999 roku miało miejsce w Gołotczyźnie w Oddziale Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Walnemu Zgromadzeniu towarzyszyła sesja naukowa Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego. Organizatorem zjazdu i konferencji było rzeczone Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, a przede wszystkim p. mgr Irena Kotowicz-Borowy. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wyraziło zgodę na powołanie nowego oddzia- �393 łu Towarzystwa przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę "Północno-Mazowiecki" i liczy 16 osób. Tegoroczne plenarne posiedzenie Zarządu Głównego połączone jest z 76. Walnym Zgromadzeniem Delegatów w Toruniu, któremu to Zgromadzeniu towarzyszy sesja naukowa Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka, ośrodki, nad którą pieczę merytoryczną sprawuje prof. Z. Jasiewicz. Organizacją zjazdu oraz sesji zajął się Oddział Toruński i toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. W roku sprawozdawczym odbyły się trzy posiedzenia Prezydium Zarządu Głównego (15.10.1999 r., 22.02.2000 r., 12.06.2000 r.), posiedzenie Rady Wydawniczej (12.06.2000 r.) oraz jedno zebranie Głównej Komisji Rewizyjnej (5.09.2000 r.). Na pierwszym spotkaniu nowo wybrane Prezydium zapoznało się przede wszystkim z sytuacją finansową Towarzystwa. Elastyczna, a zarazem rozsądna i ostrożna polityka finansowa dotychczasowego oraz nowego prezesa, skarbnika i głównej księgowej powoduje, iż od kilku lat Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nie ma żadnych zobowiązań finansowych. Wpływy w roku 1999 wyniosły 205999,19 zł, w tym dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych - 144250 zł (z pieniędzy tych finansowana jest działalność wydawnicza, dofinansowane zaś funkcjonowanie Biblioteki Naukowej, a także Archiwum Naukowego) oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw36097,67 zł. Po stronie wydatków i kosztów zanotowano kwotę 202 600,02 zł, a najważniejsze pozycje to wynagrodzenie pracownicze - 69008,62 zł i koszt druku wydawnictw69920 zł. Natomiast w okresie od I stycznia do 31 lipca 2000 r. na finansowanie działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wpłynęło 207 936 zł. Najważniejszą pozycję stanowi dotacja z Komitetu Badań Naukowych w wysokości 169 100 zł. Ze zgromadzonych w 2000 r. środków pieniężnych do 31 lipca 2000 r. wydano na prace statutowe oraz całokształt funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym kwotę 91499 zł. Przychylność oraz dobre stosunki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z władzami Uniwersytetu Wrocławskiego powodują, iż uczelnia ponosi koszty użytkowania pomieszczeń biura Zarządu Głównego, koszty energii elektrycznej i utrzymania czystości. Prof. Z. Kłodnicki podjął wobec zeszłorocznego Zgromadzenia zobowiązanie utrzymania dalszych kontaktów z władzami uczelni, co ma duże znaczenie w przededniu mającego rozpocząć się wkrótce remontu budynku, w którym znajduje się siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kolejne problemy poruszane na posiedzeniach Prezydium to działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opracowania monografii regionalnych - niezwykle ważne zagadnienie w związku z wprowadzeniem do szkół programów dziedzictwa kulturowego, przygotowania do Walnego Zgromadzenia Delegatów w Toruniu oraz analiza codziennego funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. W okresie od 24.09.1999 r. do 12.06.2000 r., kiedy to odbyło się ostatnie posiedzenie Prezydium, przyjęto w szeregi Towarzystwa 47 osób. Itak w Oddziale Północno-Mazowieckim -16, w Toruniu-3, w Krakowie-6, wŁodzi-lO, wLublinie-4, wWarszawie-4, w Gdańsku - 2, we Wrocławiu - 2. Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanychjest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-Mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Do końca sierpnia do Zarządu Głównego wpłynęły zweryfikowane dane dotyczące liczby osób należących do 12 oddziałów, w których to oddziałach zarejestrowanych jest 522 członków. Nie zaktualizowały spisu oddziały w Łańcucie, Łodzi, Zielonej Górze oraz Wrocławiu i Zamościu, który zgłosił zawieszenie działalności. Z oddziałami w Koszalinie i Zakopanem brak jest jakiegokolwiek kontaktu. Sprawozdania ze swej działalności przysłało jednak tylko 9 oddziałów. Są to: Gdański, Krakowski, Lubelski, Łódzki, w Mszanie Dolnej, Poznański, Śląski, Warszawski, Zielonogórski. Przy Oddziale Gdańskim i Krakowskim funkcjonuje Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, a także Klub Hafciarski. W ramach Oddziału Warszawskiego działa Koło Zaintere- �394 sowań Kulturą Ormian, Koło Zainteresowań Kulturą Gruzji, Koło Zainteresowań Etnografią Miasta. Sprawozdanie finansowe dostarczyło natomiast 13 oddziałów. Przypomnieć należy, iż składki członkowskie oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw Towarzystwa pozostają w dyspozycji oddziałów. Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, kierowany społecznie przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską, nie ma w tej chwili pracownika etatowego. Pani Małgorzata Wilbik od 1 kwietnia tego roku nie jest już zatrudniona na etacie. Prace wykonuje w ramach umowy o dzieło. Ośrodek Dokumentacji otrzymał w tym roku z Komitetu Badań Naukowych dotację w wysokości 6000 zł na kontynuację tworzenia i użytkowania baz danych oraz na kontynuację upowszechniania i promocji osiągnięć nauki polskiej w wysokości 4600 zł. W tym roku ukończone zostanie przygotowanie materiałów bibliograficznych za lata 1991-1992, a także gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda, klasyfIkacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za lata 1991-1995, trwają prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej. Działalność wydawnicza Po rezygnacji prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej przewodniczącym Rady Wydawniczej został dr Andrzej Stawarz. Wszystkie serie wydawnicze dotowane są przez Komitet Badań Naukowych. Od dwóch lat brak jest natomiast dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Najnowszą, dziesiątąjuż serią wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest Dziedzictwo kulturowe. Pierwszym tomem,jaki się ukazał, to Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska. Trwają prace nad przygotowaniem kolejnych tomów: Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska i ziem ościennych, Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Środowisko opolskie opracowuje swój tom. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej omawiano sprawy związane z edycją kolejnych wydawnictw w poszczególnych seriach wydawniczych. Literatura Ludowa: kolejne numery za rok 2000 poświęcone będą Jakucji, zbierane są też materiały na przyszłoroczny tom, poświęcony m.in. symbolice zwierzęcej. Lud: redaktor czasopisma prof. Zbigniew Jasiewicz nie miał jeszcze wszystkich artykułów oraz materiałów informacyjnych i recenzji do tegorocznego tomu. Łódzkie Studia Etnograficzne: plany wydawnicze na rok 2001 ob(jmują materiały prof. B. Jaworskiej i dr Krzysztofa Woźniaka, a w 2002 r. wydany zostanie tom judaistyczny autorstwa p. Mulkiewicz-Goldbergowej. Atlas Polskich Strojów Ludowych: redaktor serii prof. B. Bazielich proponuje wydanie Stroju wilamowickiego. Prace i Materiały Etnograficzne: redaktor serii prof. E. Pietraszek; czynione są starania o pozyskanie finansów na reedycję pracy Kazimierza Moszyńskiego, Człowiek. Biblioteka Popularnonaukowa: redaktor serii dr A. Kowalska-Lewicka zgłosiła pracę Elżbiety Berendt, Hierofania Śląska. Archiwum Etnograficzne: redaktor serii dr 1. Kamocki; zgłoszona została praca Elżbiety Umińskiej, Wierzenia o roślinach w demonologii i obrzędowości ludowej. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego: wobec śmierci dotychczasowego redaktora dr Janusza Bohdanowicza prof. Z. Kłodnicki wystąpił z pismem o zgodę na opracowanie kolejnych tomów. Jako szósty tom zgłosił pracę Adama Szymańskiego, Młynarstwo wietrzne. Ostateczne decyzje dotyczące zgłoszenia konkretnych tytułów do Komitetu Badań Naukowych z prośbą o dofinansowanie w roku 200 l zostanąpodjęte na najbliższym posiedzeniu Zarządu Głównego. �395 W roku 1999 ukazały się następujące publikacje: A) Periodyki: - Literatura Ludowa, t. 43, nr 1,2,3,4/5,6, -Lud,t. 83, - Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 39, B) Seńe Wydawnicze: - Archiwum Etnograficzne - t. 36/III: Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 3, - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wie- rzenia pogrzebowe, - Atlas Polskich Strojów Ludowych - t. 33: Jan Wielek, Strój Górali Łąckich. Wydawnictwa planowane w roku 2000 to: l. Literatura Ludowa, ukazał sięjuż nr l, 2 i 312000, 2. Lud, t 84, 3. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, 4. Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 4 (seria Archiwum Etnograficzne, t. 36), 5. Barbara Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce (seria Biblioteka Popularnonaukowa, t.l3), 6. Kornelia Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 33), 7. Dorota Świtała-Trybek, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 32). Na wszystkie te tytuły, na podstawie przygotowanych wniosków, Towarzystwo uzyskało dotację z Komitetu Badań Naukowych. Pieniądze wpływająjednak na konto Towarzystwa dopiero po upływie kilku miesięcy od początku roku. Ponadto nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko zresztą na cele wydawnicze. Dodatkowo zwrócono się więc o pomoc finansową do 33 różnych instytucji, organów samorządowych i zakładów pracy. Pozytywną odpowiedź uzyskano w 6 przypadkach. Wpływy ze sprzedaży wydawnictw systematycznie zmniejszają się, mimo iż w sprzedaż publikacji zaangażowany jest cały zespół pracownic biura przy Zarządzie Głównym. W zeszłym roku dochody wyniosły 36097,67 zł, co stanowi niecałe 79% wpływów w 1998 r., które wówczas były na poziomie 82% wpływów w 1997 r. Wpływy ze sprzedaży są źródłem finansowania niektórych kosztów funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. Należą do nich między innymi: wynagrodzenie pracowników, koszty podróży, opłaty pocztowe, rozmowy telefoniczne. Stan ilościowy wydawnictw w magazynie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Zarządzie Głównym wynosił 64250 egzemplarzy na kwotę 234 865,05 zł. Na koniec lipca tego roku odpowiednio 63326 egzemplarzy na kwotę 234 456 zł. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność biblioteki wynosi w tym roku 60000 zł. W księgozbiorze gromadzone sąpublikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych archeologii, histońi, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 380 woluminów i liczy obecnie 39698 woluminów. W tym czasie zakupiono 72 woluminy, z wymiany krajowej i zagra- �396 nicznej otrzymano 213 woluminów, jako dary wpłynęły 83 woluminy. 12 woluminów to tytuły wydane przez Towarzystwo. Głównym źródłem pozyskiwania publikacji (czasopism i dzieł zwartych) jest wymiana, którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· czego docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towa· rzystw naukowych. W roku 1999 w bibliotece zarejestrowanych było 185 osób. W czytelni udostępniono 3502 woluminy, na zewnątrz wypożyczono 1009 woluminów. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność archiwum w 2000 r. wynosi 6000 zł. W okresie sprawozdawczym ze zbiorówar· chiwalnych - głównie syberyjskich - korzystali studenci Uniwersytetu Wrocławskiego (kierunek studiów; historia, filologia polska, politologia, etnologia) - 17 wypożyczeń, śred· nio po lOtek autorskich. Na zlecenie pracownika naukowego UMCS w Lublinie wykonano kserokopie dwóch tek archiwalnych, dotyczących kultury tradycyjnej na Lubelszczyźnie. Dla Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie skopiowano korespondencję Eugeniusza Frankowskiego do Adama Fiszera. Przeprowadzono dwie kwerendy w archiwalnych zbiorach etnograficznych. Opracował: dr Jerzy Adamczewski 76. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, TORUŃ, 22 WRZEśNIA 2000 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzył w imieniu gospodarzy, Oddziału Toruńskiego, dr Jan Swięch, który serdecznie witając ze· branych gości, życzył owocnych obrad, interesującej konferencji towarzyszącej tegorocznemu zjazdowi, ciekawych spotkań oraz nowych znajomości, które być może, zaowocują w przyszłości wspaniałymi realizacjami. Dr Jan Swięch przypomniał, iż wszystkie obrady, spotkania i wieczorki towarzyskie odbywać się będą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, bowiem Oddział Toruński PTL zawsze mocno był związany z Muzeum Etnograficznym, z tej choćby racji, iż inspiratorką i założycielką oddziału była Profesor Maria Znamierowska-Priifferowa, wieloletni dyrektor muzeum. W imieniu Zarządu Głównego Towarzy~twa uczestników obrad oraz organizatorów gorąco powitał wiceprezes Andrzej Stawarz. A. Stawarz usprawiedliwił nieobecność prezesa PTL prof. Doroty Simonides oraz wiceprezesa prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, które z powodu wyjazdów za granicę nie mogły przyjechać do Torunia. Na przewodniczącego obrad Andrzej Stawarz wysunął przyjętą wcześniej przez Zarząd Główny kandydaturę prof. Zygmunta Kłodnickiego. Przy jednym głosie wstrzymującym przewodniczącym 76. WZD PTL został prof. Kłodnicki. Na protokolanta 76. WZD wybrano Małgorzatę Wilbik z Łodzi. �397 Wiceprezes Andrzej Stawarz w imieniu ZG PTL i całego Towarzystwa wręczył dyplom prezesowi Oddziału Toruńskiego Irenie Borowy za bardzo sprawne przygotowanie 75. WZD wraz z towarzyszącą mu sesją naukową pt. "Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". Prof. Zygmunt Kłodnicki przedstawił program porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: l. Oficjalne otwarcie obrad; 2. Wybór przewodniczącego obrad i protokolanta; 3. Wspomnienie o zmarłych członkach Towarzystwa; 4. Przedstawienie kandydatów na Członków Honorowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i nadawanie tej godności; 5. Powołanie Komisji Wnioskowej; 6. Odczytanie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia; 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego; 8. Sprawozdanie skarbnika; 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 10. Sprawozdanie ODIE; 11. Dyskusja; 12. Sprawozdania oddziałów i kół zainteresowań PTL; 13. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca WZD w 2001 roku; 14. Wolne wnioski. Ad 3. W okresie od poprzedniego WZD odeszli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: Wiesław Bieńkowski i Ewa Kobylańska; - z Oddziału Łódzkiego: JózefDzienis; - z Oddziału Lubelskiego: JózefStefański; - z Oddziału Toruńskiego: Ryszard Kukier. Zebrani uczcili pamięć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 4. Prezes Andrzej Stawarz zreferował zebranym wnioski Zarządu Głównego o o przyjęciu w poczet członków honorowych PTL: Witolda Nowosza z Łodzi i profesora Zygmunta Kłodnickiego, których wieloletnia praca i zasługi dla Towarzystwa są ogromne. Obie kandydatury zostały przyjęte przez aklamację. Profesor Kłodnicki, dziękując za tak wspaniałe wyróżnienie, powiedział, że Towarzystwo jest tym miejscem, gdzie poznajemy się ze sobą, i z którego później wyrastają różne formy współpracy na polu dokumentowania i popularyzowania tradycyjnej kultury ludowej. Zdając sobie sprawę z tego, że to najważniejsze wyróżnienie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związane jest z jego dziesięcioletnią prezesurą, profesor Kłodnicki szczególne podziękowania złożył pod adresem osób, które dzień po dniu pracują na rzecz Towarzystwa: pani Annie Lubańskiej, która od lat trzyma w ryzach sprawy finansowe, dyrektor biura pani Paulinie Sucheckiej, kierownikowi magazynu pani Bożenie Wrońskiej oraz swojej żonie, która od 351at związanajest z Towarzystwem i której pomoc w ciągu tych dziesięciu lat była dla niego nieoceniona. Ad 5. Do Komisji Wnioskowej, przy trzech głosach wstrzymujących się, powołano: prof. Irenę Bukowską-Floreńską, prof. Teresę Karwicką, prof. Teresę Smolińską oraz Alfreda Gaudę· Ad 6. Protokół z 75. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytał wiceprezes PTL Andrzej Stawarz. Ad 7. Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie Sekretarza Generalnego PTL z działalności Zarządu Głównego PTL w okresie: wrzesień 1999 - wrzesień 2000. Ad 8. Sprawozdanie skarbnika PTL odczytał Zygmunt Toroński. W sprawozdaniu omówiono sprawy dochodów, sprawy wydatków i kosztów oraz stan magazynowy wydawnictw Towarzystwa. �398 Ad 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawiła Maria Pamowska Główna Komisja Rewizyjna stwierdziła, że działalność Zarządu Głównego i agend Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego była prowadzona w minionym roku zgodnie ze statutem i wyraża swoje uznanie oraz podzi((kowania prezesom, sekretarzowi, członkom biura i pozostałym osobom, które przyczyniły si(( do dobrej pracy i kondycji Towarzystwa. Ad l O. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej za okres od września 1999 roku do września 2000 roku w zast((pstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej odczytała Małgorzata Wilbik. Przewodniczący obrad prof. Zygmunt Kłodnicki wyraził w tym miejscu nieobecnej prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej podzi((kowanie za prac((na rzecz Ośrodka i Towarzystwa. Ad 11. Jako pierwszy zabrał głos wiceprezes Stawarz, który za przykładem przewodniczącego obrad wnioskował o oficjalne podzi((kowania dla pracowników biura przy Zarządzie Głównym, którzy za tak niewielkie uposażenia wykonująswojąprac(( w sposób kompetentny, właściwy i na bardzo wysokim poziomie. Bez osób tych, tworzących zaplecze organizacyjne, działalność Towarzystwa nie mogłaby być prowadzona. Ponadto prezes Stawarz poinformował, że w tej chwili po analizie tego, co Towarzystwo wydaje, perspektywa uzyskania dochodów jest niewielka. Wynika to z faktu, iż obecnie jest bardzo małe zainteresowanie czytelnictwem, a do ksi((gami wchodzi si((zwykle po leksykon czy słownik. Towarzystwo prowadzi jednak działalność wydawniczą i musi starać si((o zaistnienie na rynku wydawniczym. Być może w ciągu roku czy dwóch uda si(( wypracować formuł(( dwóch, trzech pozycji, które zaistnieją na rynku i przyniosąjakiś dochód, ale najpierw muszą być odpowiedni autorzy, tytuły oraz muszą znaleźć si(( środki na inwestycje. Dotacje na działalność wydawnicząPTL raz uzyskuje, a raz nie, i sumy te są też bardzo różne. Towarzystwo ze swej strony stara si((wychodzić naprzeciw potrzebom społecznym. Tak rzecz ma si((z dziedzictwem kulturowym w regionie, skierowanym do szkół. Druga możliwość zaistnienia na rynku wydawniczym to słowniki i encyklopedie. Prezes Andrzej Stawarz wspomniał, że spośród sąsiadów Polska jako jedyna nie ma słownika ludoznawczego. W związku z tym na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego podj((to wst((pne ustalenia o powołaniu w najbliższym czasie zespołu, który zajmuje si((opracowaniem koncepcji i przygotowaniem podstaw organizacyjnych przedsi((wzi((cia zmierzającego do wydania słownika. Do zespołu mającego zająć si(( założeniami koncepcyjnymi i organizacyjnymi Zarząd zaproponował m.in. kandydatury: profesor Bazielich, profesora Kłodnickiego, profesor Kopczyńskiej-Jaworskiej oraz doktora Stawarza. Zespół przygotowałby plan pracy, który przedstawiłby na kolejnym WZD. W nast((pnej kadencji zaj((toby si((już wykonaniem tego przedsi((wzi((cia. Podstawową i naj trudniejszą kwestią b((dzie zdobycie funduszy, bowiem KBN najprawdopodobniej nie dofinansuje tego typu wydawnictwa. Profesor Zygmunt Kłodnicki, uzupełniając wypowiedź prezesa Stowarzyszenia, dodał, iż w krajach są,siednich mniejsze lub wi((ksze encyklopedie już powstały. Mająją od kilku lat Białorusini - jeden gruby tom, Słowacy - dwa tomy, również Czesi już opracowali i w najbliższych miesiącach wydadzą dwutomową encyklopedi((, natomiast W((grzy opracowali pi((ciotomową, zaś Niemcy mają słownik ludoznawstwa niemieckiego. Zarówno w przypadku Słowaków, jak i Czechów tamtejsze komitety naukowe przez lata finansowały prace nad słownikami. Nie należy wi((c rezygnować z możliwości wystąpienia o grant do KBN. Trzeba tylko bardzo starannie przygotować plan prac i wniosek o dofinansowanie. Z kolei głos zabrała dr Anna Spiss, która poruszyła spraw(( dystrybucji wydawnictw. Wspomniała, iż od wielu lat oddział krakowski zamawia we Wrocławiu wydawnictwa, które sprzedawane są na zebraniach, odczytach, różnych sesjach i konferencjach oraz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niektóre pozycje sprzedająsi(( lepiej, a niektóre gorzej. Anna Spiss konkludując zauważyła, iż trzeba przypomnieć oddziałom, aby zamawiały wydawnictwa i je sprzedawały, czy nawet rozdawały. Najważniejsze, aby Towarzystwo poprzez swoje �399 wydawnictwa było zauważane na zewnątrz. W ten sposób można byłoby chociaż częściowo rozładować magazyny we Wrocławiu. Dyrektor biura Paulina Suchecka, w nawiązaniu do odczytanych sprawozdań, wyjaśniła zebranym, że ukazujące się w ostatnich latach wydawnictwa PTL mają bardzo niskie nakłady, po 300-500 egzemplarzy. Są to więc nakłady na granicy opłacalności. W magazynach zalegają pozycje stare, których nakład wynosił nawet 20 tys. egzemplarzy, np. książki z seńi ,,Biblioteka Zesłańca" wychodziły w nakładzie 6 tys. Jeśli zaś chodzi o zakup nowych książek do księgozbioru PTL, to mimo zmniejszających się na ten cel funduszy, nie rezygnuje się z zakupu etnograficznych nowości ukazujących się na rynku. Ograniczane są natomiast zakupy encyklopedii i słowników, które dostępne są zwykle we wszystkich bibliotekach publicznych. Ad 12. Sprawozdania z działalności oddziałów zaprezentowali: Oddziału Śląskiego - Barbara Badzielich, Gdańskiego - Mirosław Kuklik, Zieleniogórskiego - Irena Soppa, Krakowskiego - Grzegorz Graff, Lubelskiego - Aleksandra Basak, Łódzkiego - Atllla Styczyńska, w Mszanie Dolnej - Anna Antos, Opoczyńskiego - Jan Łuczkowski, Opolskiego - Dorota Świtała-Trybek, Północno-mazowieckiego - Irena Borowy, Poznańskiego - Irena Kabat, Toruńskiego - Jan Święch, Warszawskiego - Helena Kozicka. Ad 13. Komisja Wnioskowa po wysłuchaniu sprawozdań: sekretarza generalnego PTL, skarbnika, Głównej Komisji Rewizyjnej, sprawozdań oddziałów oraz wniosków indywidualnych przedstawiła następujące wnioski: l. Należy powołać zespół dla opracowania koncepcji merytorycznej i podstaw organizacyjnych wydania przez PTL "Słownika kultury ludowej w Polsce". Prace te powinny być sfinalizowane do końca 2001 roku; 2. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy zweryfikować liczbę oddziałów PTL, bowiem kilka z nich nie przejawia w ostatnich latach żadnej działalności; 3. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy ograniczyć bezpłatne rozdawanie książek; 4. Należy zwiększyć ofertę sprzedaży wydawnictw PTL za pośrednictwem oddziałów PTL, muzeów, księgami uniwersyteckich i domów kultury różnych szczebli; 5. Należy podwyższyć roczną składkę członkowską co najmniej do 10 zł (wniosek Oddziału Wrocławskiego); 6. Należy opracować nowy wzór legitymacji członkowskiej PTL (legitymacja wraz ze zdjęciem); 7. Delegaci 76. WZD PTL wnioskują o wyrażenie oficjalnego podziękowania pracownikom Biura ZG PTL za dotychczasową pracę; 8. Oddział Gdański ponowił wniosek o zwołanie 77. WZD PTL w Helu, w dniach 21-24 czerwca 200 l roku (w związku z terminem morskiej pielgrzymki); Przewodniczący obrad Zygmunt Kłodnicki odnośnie 8 punktu Komisji Wnioskowej przypomniał przedstawicielom Oddziału Gdańskiego, że aby otrzymać z KBN dotację na towarzyszącą WZD sesję naukową: - opiekę nad konferencją musi sprawować samodzielny pracownik naukowy; - z tytułu i założeń sesji wynikać musi, że nie ma ona charakteru regionalnego; - dobrze jest, jeśli część referentów jest z zagranicy. Wnioski Komisji Wnioskowej przyjęto przez aklamację. Na zakończenie prof. Kłodnicki poinformował, że Towarzystwo otrzymało pięć zaproszeń na Kongres Kultury Polskiej. Zarząd Główny zaproponował, aby zaproszenia przekazać: prof. D. Simonides, prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, dr. A. Stawarzowi, prof. Z. Jasiewiczowi i prof. Z. Kłodnickiemu. Ostateczna decyzja zostanie jednak podjęta później. Na tym 76. Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Toruniu zostało zakończone. Protokołowała: Małgorzata Wilbik �400 PROF. DR JADWIGA KLIMASZEWSKA HONOROWYM CZŁONKIEM KOMITETU NAUK EINOLOGICZNYCH PAN 16 stycznia 200 l roku prof. Dr Jadwidze Klimaszewskiej wręczony został dyplom honorowego - pierwszego ijak dotąd jedynego - członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas uroczystego spotkania w Krakowie aktu tego dokonali wnioskodawcy przedsięwzięcia prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz prof. dr hab. Czesław Robotycki, kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, instytucji, z którą prof. J. Klimaszewska związana była całe lata. "Z prawdziwym wzruszeniem - podkreślił w swoim wystąpieniu prof. Jasiewicz, który z paniąProfesor zetknął się w czasie studiów - uczestniczę w uroczystości, której celemjest wręczenie czcigodnej Pani Profesor dyplomu Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, korporacji samodzielnych pracowników nauki z zakresu nauk etnologicznych, działającej już od przeszło ćwierćwiecza. Dzięki swoim pracom naukowym, dydaktycznym i organizacyjnym współtworzyła Pani Profesor podstawy etnologii w Polsce, dzięki wartościom i cechom osobowościowym, które Pani Profesor reprezentuje, stała się Pani godnym naśladowania wzorem uczonego i człowieka". Wśród uczestników tego uroczystego wydarzenia większość stanowili uczniowie i wychowankowie Pani Profesor Klimaszewskiej. W ich gronie znalazła się również Pani Senator R.P. znana folklorystka prof. dr hab. Dorota Simonides, która przypomniała swój pierwszy kontakt z Panią Profesor mający miejsce w Opolu z okresu, gdy była jeszcze uczennicą szkoły średniej. Spotkanie to - jak twierdzi - wywarło duży wpływ na jej późniejsze zainteresowania i wybór kierunku studiów. Było inspirujące. Wielkie zasługi Pani Profesor Klimaszewskiej jako nauczyciela akademickiego podkreślało wielu spośród obecnych. Wspominano interesujące ćwiczenia prowadzone w czasie studiów, życzliwość nie pozbawioną wymagań i nie bezkrytyczną, zainteresowanie skierowane na każdego studenta, o co tak trudno w tej chwili, przy dużej ilości studiujących etnologię. Podkreślano również rolę Pani Profesor w umacnianiu instytucjonalnych podstaw etnologii w trakcie kierowania Katedrami Etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, działalność w Komitecie Nauk Etnologicznych PAN, do którego weszła już w 1972 roku, kiedy pozostawał jeszcze Sekcją Etnograficzną Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, a później powoływana bywała przez długie lata na członka Komitetu i członka Prezydium Komitetu. Nie zapomniano również o zasługach Pani Profesor w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Cenimy sobie wysoko wieloletnią współpracę z Panią Profesor - stwierdziła dr Anna Spiss, prezes krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - opiekę naukową i niezmiernie życzliwy do nas stosunek. Mamy przy tym nadzieję na dalszy aktywny udział Pani Profesor w życiu i działalności naukowej naszego Oddziału". Ogromną zasługą Pani Profesor jest również rozwój studiów nad obrzędowością, przygotowanie wspólnie z prof. Kazimierzem Moszyńskim pierwszego atlasu kultury ludowej w Polsce, a także badania nad folklorem. Ważna także była rola Pani Profesor jako najbliższego współpracownika profesora K. Moszyńskiego, jednego z najwybitniejszych uczonych w dziedzinie etnologii. Dorobek naukowy prof. Jadwigi Klimaszewskiej jest wielostronny. Prace jej oparte na gruntownych, własnych badaniach terenowych prowadzonych w całej Polsce i znacznej części Słowiańszczyzny, a także świetnej znajomości źródeł historycznych, językoznawczych i archeologicznych są cennym wkładem w rekonstrukcję kultury ludowej Polski na szerokim tle porównawczym. Wnoszą również wiele nowego w poznanie współczesnych przeobrażeń. Prof. 1. Klimaszewska swoją ogromną wiedzę i imponującą erudycję oddała przede wszystkim pracy dydaktycznej. Jest wychowawcą wielu pokoleń etnografów i bez przesady można �401 powiedzieć, że mało jest w Polsce placówek etnologicznych, w których nie pracowałby uczeń Pani Profesor. Oddana bez reszty dydaktyce, nie zapominała o kontaktach z młodzieżą szkół średnich i życzliwym traktowaniu studentów. Równie życzliwym zainteresowaniem obejmuje Pani Profesor koleje życia i pracę swoich uczniów po studiach, szczególnie tych pracujących w etnologii. Z większością nadal jest w stałym kontakcie. Takie są cechy osobowości Pani Profesor Jadwigi Klimaszewskiej - Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Danuta Ty/kowa Z PRAC KOMISJI DO BADANIA KULTIJRY LUDOWEJ W KARPATACH W dniach od 20-22 czerwca 200 l roku odbyło się w Krakowie, kolejne - po spotkaniach w: Igołomii k. Krakowa (18-20 października 1994), Mszanie Dolnej (25-26 września 1997), Rożnowie pod Radhostem - Czechy (11-15 października 1999) - spotkanie członków zespołu redakcyjnego syntez przygotowywanych w ramach działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). Wypada przypomnieć, że Komisja ta została powołana w 1959 roku, a w 1976 roku na posiedzeniu w Smolenicach na Słowacji postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko region Karpat, ale także rejony górskie Bułgarii i Jugosławii. Od tego roku ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB)I. Niestety, zmiany polityczne i społeczno-ekonomiczne, które zaszły na przełomie lat 80. i 90., wpłynęły na przerwę w możliwościach wzajemnych kontaktów zespołów autorskich, stwarzając również przerwę w realizacji podjętych syntez. Ze względów organizacyjnych pewnemu zahamowaniu uległy prace nad syntezą pasterstwa. Odnowienie działalności Komisji po 3-letniej przerwie nastąpiło na spotkaniu przedstawicieli sekcji Krajowych MKKKB we Lwowie, które odbyło się w dniach 29 listopada1 grudnia 1993 roku. Na posiedzeniu we Lwowie postanowiono odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, zawieszając czasowo uczestnictwo krajów bałkańskich z powodu braku kontaktu z ich strony. Sytuacja ta nadal jest aktualna. W ramach działalności Komisji we wszystkich krajach członkowskich MKKKB (Bułgaria, Czechy, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Ukraina i Węgry) przystąpiono do opracowania syntez wybranych dziedzin kultury ludowej, tj. architektury, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepcje poszczególnych syntez zostały opracowane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechy i Słowacja, pasterstwo - Polska, a folklor zbójnicki - Słowacja i Ukraina. Prace nad syntezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Referowano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy bibliograficzne wymienionych zagadnień. W obecnym spotkaniu krakowskim, w dyskusji nad syntezami uczestniczyli: Ph. dr. Jin Langer CSc. (Czechy) współautor, obok Ph. dr. Heleny Bockovej CSc, syntezy architektury J Bliższe informacje dotyczące powstania i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania KulturyLudowej w Karpatach, zob. np. M. Gładysz, Zarys planu dzialalności iorganizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, "Etnografia Polska", t. 6, 1962, ss. 15-40; V.Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), "Etnografia Polska", t. 25, 1981, z. 2, ss. 35-45; D. Tylkowa, K. Hermanowicz-Nowak, Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na BalkLmach, Lwów,29 XI-l XII 1993 R., "Etnografia Polska", t. 38, 1994, z. 1-2, ss. 225-228. �402 ludowej (tradycyjne budownictwo mieszkalne), dr Piroska Szabó, sekretarz Komisji Karpackiej na Węgrzech, koordynator do spraw wydawniczych syntezy folkloru zbójnickiego, doc. dr Danuta Tylkowa - przewodnicząca Komisji Karpackiej w Polsce, współautor do spraw wydawniczych obu syntez, oraz dr Krystyna Hermanowicz-Nowak - sekretarz Komisji Karpackiej w Polsce. W czasie spotkania omawiano sprawy związane z zakończeniem tekstu syntezy architektury ludowej, która napisana została na podstawie opracowań krajowych pochodzących z obszarów karpacko-bałkańskich. Ustalono, że prace redakcyjne zostaną zakończone do końca 2001 roku. Obfity materiał ilustracyjny jest już skompletowany. Wst«p dotyczący metodologii i genezy tego tematu w obrębie MKKKB przygotuje D. Tylkowa. Wopracowaniu przyjęto współczesny, obowiązujący podział administracyjny państw. Zgodnie z umową - synteza architektury ludowej zostanie wydana w języku czeskim, podpisy pod ilustracjami będą dwujęzyczne - po czesku i angielsku, a streszczenie w j. angielskim. Ustalono tytuł publikacji: Budynki mieszkalne w zagrodzie na obszarze Karpat i przyległych terenach bałkańskich (Obydli w Karpatech a phlehlych oblastech balkcmskYch). Projektuje się wydanie jej w postaci książki o objętości ok. 700 stron z 350 ilustracjami oraz CD jako uzupełnienie zawierający 1500 ilustracji. Synteza folkloru zbójnickiego, która zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami zostanie wydana w j. rosyjskim, została ukończona i zredagowana przez Ph. Dr. Vere GaspańkovąDr Sc. z Bratysławy, a nast«pnie przesłana do Instytutu Folkloru Europejskiego w Budapeszcie, którego dyrektor - Ph. Dr. Mihaly Hoppal podjął się wydania tej pracy. Przyjęto tytuł opracowania: Zbójnictwo w Karpatach. Folklor ustny środkowo-wschodniej Europy - studium porównawcze. Ustalono, że w każdym opracowaniu zostaną wymienione wszystkie Instytuty Akademii Nauk, na które opiewa wieloletnia i wielostronna umowa o współpracy, a także autorzy opracowań syntez krajowych i reprezentowane przez nich instytucje. Autorzy opracowań krajowych zobowiązani są ponadto do udzielenia praw autorskich oraz zabezpieczenia praw autorskich zamieszczonych ilustracji. Wszystko wskazuje na to, iż obydwie syntezy karpackie ukażą się drukiem w 2002 roku. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak ZEBRANIE KOMISn DO BADANIA WSCHODU KOMITElU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK Komisja do Badania Wschodu KNE PAN została powołana 10 grudnia 1999 roku. 22 marca 2001 roku na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu odbyło się pierwsze zebranie jej członków. Głównym celem jednodniowego posiedzenia było zapoznanie się uczestników z aktualnie prowadzonymi pracami w różnych ośrodkach akademickich w kraju oraz ustalenie głównych zadań, które będą realizowane w ramach działalności Komisji. Posiedzenie prowadził przewodniczący Komisji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. W obradach brali udział: mgr Rafał Beszterda (sekretarz KBW), dr Dagnosław Demski, dr Marek Gawęcki, dr Danuta Penkala-Gawęcka, mgr Małgorzata Gdok-Klatkowska, mgr Przemysław Hinca, dr Piotr Klafkowski, mgr Justyna Kowalińska, dr Maria Kośko, dr Antoni Kuczyński, mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel, mh'f Mirosław Pecuch, prof. dr hab. Sła- �403 woj Szynkiewicz, mgr Anna Urbańska. Pierwsza część poświęcona była indywidualnym prezentacjom uczestników spotkania. Każdy z nich omówił swoją działalność związaną z problematyką Wschodu. Oprócz skrótowego przedstawienia własnych zainteresowań badawczych oraz projektów aktualnie realizowanych poruszano tematykę prac planowanych. W drugiej części zebrania dyskutowano nad głównymi zadaniami Komisji oraz zakresemjej działania. Można sądzić, że poprzez działalność w pracach Komisji oraz udział w cyklicznych zebraniach nastąpi zintegrowanie środowiska badaczy zajmujących się problematyką Wschodu oraz zintensyfikowane zostaną dyskusje w szerszym gronie nad projektami badawczymi. Poza tym możliwe będzie nawiązanie kontaktu i być może przyszłej współpracy młodych badaczy z doświadczonymi, samodzielnymi pracownikami nauki, co można już było zauważyć podczas obrad. W dyskusji poruszone zostały również problemy określenia specyfiki badań etnologicznych nad Wschodem, znaczeniem Wschodu jako terminu, rozległościąproblemów badawczych, nad którymi pracują członkowie Komisji. Istotną kwestią było również omówienie konieczności skupienia reprezentantów z pozostałych ośrodków akademickich w kraju (obecnie w składzie Komisji dominują przedstawiciele ośrodków poznańskich). Na zakończenie wyrażono chęć zorganizowania konferencji zawężonej tematycznie do jednego z aspektów działalności badawczej na terenie szeroko pojmowanego Wschodu. Przemysław Hinca "WIELKOMIEJSKIE KULTIJRY E1NICZNE: PRZEIRWANIE I INTERAKCJE' - INTERKONGRES MIĘDZVNAROOOWEJ UNII NAUK ANIROPOLOGICZNYCH I EINOLOGICZNYCH, PEKIN, 24-28 LIPCA 2000 Głównym organizatorem i gospodarzem ubiegłorocznego kongresu (IUAES w Pekinie było Chińskie Stowarzyszenie Antropologii Miasta (China Urban Anthropology Association). Podstawowym tematem obrad była kultura miejska, procesy globalizacyjne i urbanizacyjne oraz wynikająca z nich wielokulturowość widoczna w ośrodkach miejskich całego świata. Znaczna część dyskusji dotyczyła także samych nauk antropologicznych, które podlegają zmianom i przekształceniom wraz z badaną przez nie rzeczywistością, tak aby mogły sprostać nowym problemom badawczym. Oprócz powyższych tematów pojawiły się również sesje podejmujące szeroki zakres problematyki związanej z miastemjako podstawowym ośrodkiem życia współczesnego świata. Jak można się domyślić, tematyka taka zgromadziła przede wszystkim socjologów, politologów oraz specjalistów z dziedziny antropologii stosowanej. Najbardziej liczną grupę referentów stanowili przedstawiciele kraju gospodarzy oraz krajów ościennych, głównie Japonii i Indii, co spowodowało, że problemy dotyczące antropologii miasta i kwestii etnicznych w regionie Azji Południowo-Wschodniej stanowiły główną oś Kongresu. Wielu było przedstawicieli krajów Ameryki Północnej oraz Europy (w tym i Polski), ale obecni byli również reprezentanci pozostałych kontynentów. W ramach Kongresu równolegle odbywały się obrady pięciu komisji, które z kolei dzieliły się na poszczególne sekcje. Głównym obradom przewodniczył prof. Yang Houdi, prezydent Chińskiego Stowarzyszenia Antropologii Miasta; odbywały się one pod hasłem przyświecającym całemu Kongresowi, czyli "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje". Na sesjach próbowano ukazać obraz miast XX wieku, w których za istotną cechę uznano koegzystencję wielu odmiennych grup i kultur. Tę wielokulturowość miast uznano zgodnie za zjawisko �404 pozytywne zarówno dla jednostek, jak i dla całości kultury i społeczeństwa. Kluczowym problemem było ukazanie sposobów na zachowanie dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych w tych niesprzyjających im warunkach. Wskazano tu na rolę mediów, edukacji dwujęzycznej, folkloru, a nawet turystyki. Rozważano również problemy wynikające z miejskiej wielokulturowości, które odbijają się na kondycji poszczególnych grup, a nawet na skalę dużo szerszą niż dane miasto. Podczas Kongresu miała miejsce VII Światowa Konferencja Akademicka na temat Ekologii Człowieka (The 7th World Academic Conference on Human Ecology), której organizatorem był przewodniczący Komisji ds. Ekologii Człowieka w ramach IUAES oraz kierownik Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prof. Napoleon Wolański. W ramach tej konferencji wystąpiły także dwie inne reprezentantki nauki polskiej, prof. Maria Kaczmarek z Instytutu Antropologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz dr Anna Siniarska z Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Ekologia człowieka stara się tworzyć pomost między naukami biologicznymi i społecznymi, wskazując na ścisłe związki społeczności ludzkich z warunkami środowiskowymi. Tematyką konferencji było między innymi postępujące zróżnicowanie biologiczne populacji ludzkich w efekcie postępującej urbanizacji i globalizacji oraz procesy zmian środowiskowych w miastach wywołujące adaptację ludzi do nowych warunków życia. Trzy sesje zorganizowała w Pekinie Komisja IUAES ds. Antropologii w Polityce i Praktyce (The IUAES COnmUssion on Anthropology in Policy and Practice), pod przewodnictwem dr Carmen Boeno Castellanos, współprzewodniczącej tej komisji w ramach IUAES. Pierwsza poświęcona była wzajemnym relacjom między procesami kulturowymi a rozwojem technologicznym i ukazywała możliwości, które wynikają z umiejętnego połączenia obu tych sfer.Na kolejnej sesji podjęto dyskusję nad rozwojem i propagowaniem antropologii stosowanej, a zwłaszcza nad sposobem odpowiedniego kształcenia i praktycznego przygotowania studentów do podejmowania działań z zakresu tej dziedziny. Ostatnią z sesji, która dotyczyła relacji między kulturą i komunikacją międzykulturową a problemami zawodowymi, można uznać za rozwinięcie poprzedniej, ponieważ ukazywała, jak kultura, a zwłaszcza różnice kulturowe, wpływają na niepowodzenia w różnego rodzaju przedsięwzięciach, oraz przedstawiała możliwości ich uniknięcia poprzez praktyczne zastosowanie antropologii. Jest to szczególnie istotne w obecnych czasach, kiedy globalizacja wymusza lub też stwarza szansę na współpracę przedstawicieli różnych kultur w miejscu pracy. Komunikacyjne, negocjacyjne i mediacyjne możliwości antropologii stosowanej są wciąż jeszcze w takich sytuacjach niedoceniane. Komisja IUAES ds. Stosunków Etnicznych (The IUAES Commission on Ethnic Relations) podjęła w ramach Kongresu problem imigracji. Ponieważ problem imigrantów pojawia się najczęściej przy okazji badań nad trudnościami ich adaptacji do nowej społeczności !ub konfliktami spowodowanymi ich przybyciem, na sesji podjęto próbę ukazania ruchów migracyjnych jako pozytywnego czynnika, który w pewnych warunkach stymuluje rozwój zarówno nowej społeczności, jak i społeczności macierzystej. Przewodniczącym tej sesji był dr Nico Kielstra z Uniwersytetu w Amsterdamie, który pełnił tę funkcję w zastępstwie nieobecnego na Kongresie przewodniczącego Komisji ds. Stosunków Etnicznych. Komisja IUAES ds. Antropologii Miasta (The IUAES Commission on Urban Anthropology) obradowała podczas sześciu sesji: I. "Dzieci i dzieciństwo w wielkomiejskich kulturach etnicznych"; 2. "Etniczność i miejska bieda - walka o przetrwanie"; 3. ,,Prawa człowieka w społeczeństwach wieloetnicznych"; 4. "Megaurbanizacja w Indonezji, Indii i Chinach"; 5. "Przestrzenne odzwierciedlenie zróżnicowania etnicznego w miastach"; 6. "Tradycyjna wiedza o zdrowiu w dobie zmian środowiskowych i globalizacji". Koordynatorem tych sesji był dr Freek Colombijn, sekretarz Komisji IUAES ds. Antropologii Miasta. Oprócz wyżej wymienionych sympozjów, na pekińskim Kongresie odbyły się także pojedyncze sesje dotyczące innych zagadnień związanych z antropologią miasta. Poświęcone �405 one były: antropologii płci (gender anthropology), studiom kobiecym nad procesami urbanizacji i globalizacji (gender subjectivities in urban settings), problemowi folkloru miejskiego, antropologii w filmie, antropologii biologicznej, naukom antropologicznym w Azji Wschodniej, teoriom i postawom obecnym w antropologii miasta, aktualnym zmianom w naukach etnologicznych i antropologicznych, relacjom między pasterstwem a procesami urbanizacyjnymi. Ponadto Kongresowi w Pekinie towarzyszyły dwie wystawy fotograficzne. Pierwsza prezentowała kultury mniejszości etnicznych Chin, druga przedstawiała sylwetki kobiet-antropologów, które przyczyniły się do rozwoju tej nauki w Chinach. Na uwagę zasługują także wykłady plenarne, które miały miejsce podczas ceremonii otwarcia oraz zamknięcia Kongresu. Dotyczyły one między innymi: nauk antropologicznych w Chinach (prof. Fei Xiaotong), pluralizmu kulturowego w dobie globalizacji (prof. Aidan Southal) i współczesnej kondycji nauk antropologicznych (prof. Walter Goldschmidt). Alicja Pasek 7. KONFERENCJA MIĘDZVNARODOWEGO SmWARZYSZENIA EINOLOGII I FOLKLORU (SIEF) "TIMES, PLACES, PASSAGES" BUDAPESZT, 23-28 KWIEINIA 2001 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, założonemu w Atenach w roku 1964, dał początek Congres International des Arts Populaires, zorganizowany w Pradze w roku 1928 pod auspicjami Institut International de Cooperation InteIlectuelle de la Societe des Nations. Konferencję w Budapeszcie przygotował Komitet Naukowy, którym kierował Konrad KostIin, dotychczasowy przewodniczący SIEF oraz miejscowy Komitet Organizacyjny na czele z Atillą Pahidi-Kovacsem. Instytucją goszczącą Konferencję był Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk, współpracujący w tym zakresie z Muzeum Skansenowskim w Szentendre oraz Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie. Konferencji towarzyszyło Zgromadzenie Ogólne członków SIEF, prezentacja działalności Wenner-Gren Foundation, zresztą sponsorującej spotkanie w Budapeszcie, dokonana przez jej prezesa Richarda Foxa, zwiedzanie interesującej wystawy w Muzeum Etnograficznym "Wizerunki czasu", wizyta w Instytucie Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie kierowanym przez Vilmosa Voigta, przegląd węgierskich filmów etnograficznych oraz, w ostatnim dniu spotkania, wycieczka do Skansenu w Szentendre. O strukturze i działalności instytucji etnologicznych, w tym współorganizujących Konferencję, dobrze informowała publikacja Ethnology in Hungary. Institutional Background. Budapest 2001, wydana przez European Folklore Institute, założony w Budapeszcie w roku 1994 z rekomendacji UNESCO i kierowany obecnie przez Mihaly Hopp3la oraz ekspozycja wydawnictw węgierskich, z wyłożonym tamże, redagowanym przez tegoż Hoppala razem z Adamem Molnarem czasopismem "Shaman" - organem International Society for Shamanistic Research (dotąd 8 tomów). Konferencja pracowała w ramach wykładów plenamych oraz 25 panelów i sekcji problemowych, przy udziale ponad 300 uczestników z większości krajów europejskich i wielu pozaeuropejskich. Pojemna nazwa konferencji pozwalała w niej pomieścić nie tylko referaty związane bezpośrednio z czasem, pamiętaniem o nim i postawami wobec niego, a także jego związkami z miejscem i fazami przejść, w tym pielgrzymowaniem i znaczeniem tradycji, ale również dotyczące wszystkich innych zagadnień interesujących obecnie etnologów. Pojawiły się więc rozważania na temat procesów transformacji, etniczności i tożsamości. Proble- �406 matykę europejskości ijednoczącej się Europy podjął m.in. Chrispin Shore w Nation and State in the European Union. Anthropological Perspective; Jonas Frykman w Articulating Europe in the Local: Between Memory and Material Culture i Gabrielle Schubert w Myt/lOS "Europa" - aus entgegenengeset::ten Perspektiven. Ważne były referaty skoncentrowane na etnologii europejskiej, takie m.in. jak Reginy Bendix Translating between European Ethnologies; Reinharda Johlera The" Small Ethnologies" and the Future of European Ethnology i Richarda Jerdbka Ein biographisches Lexikon del' Europiiischen Ethnologie. Etnologowie polscy uczestniczący w Konferencji wystąpili z referatami: Monika Baer" To Feel European at Last ... ". Discourses and Practices ofConsumption among Polish Middle-Class Women; Zbigniew Jasiewicz What Has Happened to the Polish Ethnology since 1989?; Jolanta Kowalska The Concept ofthe Rite of Passage and the Cultural Reality ofthe End ofthe 2(Jh Century; Violetta Krawczyk-Wasilewska The Authority of Memory in the Process of Transition: Polish Case; Wojciech Olszewski "Nous sommes entoures de nationalisme renaissant, de tribalisme, de tensions et/lIliques ... ". Au besoin de nouvelles theorie et politique de l'identite culturelle; Sławoj Szynkiewicz Nationalism: Shared Emotions or Exclusive Sentiment?; i Mieczysław Trojan Nach funfzig Jahren: Dynarnische KulturmerJ...71laledel' Stadt Wroclaw (an del' Schwelle des neuen Jahrtausends). Wygłoszone zostały także referaty badaczy z zewnątrz z badań nad postawami Polaków i w Polsce: Sabine Hess" I am not willing to return justnow. .. ". Transmigration of Eastern European Women: A Cultural Strategy in the Context of Transformations in East and West Europe; Tracie L. Wilson, Motivation and Strategies of Polish Enviromental Activists: An Ethnographic Inquily oraz Amy Goldberg Turism and Tradition in Poland: An Ethnographic Study ofthe Amber Jewellery Industry in OdaliSk. W ubiegłym roku uczestniczyłem w konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) w Krakowie. Jaki obraz etnologii i antropologii w Europie prezentują obie konferencje? Uderza bliskość tematyki i sposobu prowadzenia badań uprawianych pod tymi dwoma różnymi nazwami. Tylko nieliczne referaty z wymienionych dwóch konferencji nie mogłyby być wygłoszone na każdej z nich; powtarzała się także część uczestników. W Krakowie najliczniejsi byli uczestnicy z krajów anglojęzycznych, w tym pozaeuropejskich, natomiast w Budapeszcie z krajów niemieckojęzycznych, z nieco mniejszym udziałem gości spoza Europy. Można wskazać na różnice w tradycji: z jednej strony związki z naukami przyrodniczymi, dostrzegalne u podstaw antropologii, a z drugiej z naukami historycznymi i szerzej humanistyką, wyraźne od początków etnologii. Obie tradycje jednakże obecnie przenikają się i nie stanowią o kształcie współczesnej antropologii i etnologii. Można dostrzec silniejszą w ramach antropologii integrację ponadnarodową, mniej się w niej mówi, w porównaniu z etnologią, o "małych antropologiach/etnologiach", wykształconych w ramach narodów czy regionów, zajmujących się zagadnieniami lokalnymi, budującymi lokalne tożsamości. Etnologia i antropologia, bliskie sobie również w przeszłości, stały się szczególnie dzisiaj dwoma perspektywami przyjmowanymi w nauce o człowieku jako istocie kulturowej, obydwoma niezbędnymi, z których pierwsza kładzie nacisk na uwarunkowania lokalne kultury (etniczne, narodowe, regionalne), natomiast druga najej aspekty uniwersalne. W referacie wygłoszonym w Budapeszcie na temat przemian w polskiej etnologii po roku 1989 mówiłem m.in. o relacjach między etnologią a antropologią kulturową i społeczną w Polsce. Z jednej strony antropologia traktowana jest jako część "nauk etnologicznych", a nawet konkuruje z etnologią o miejsce nazwy głównej, nadawanej całemu zespołowi dyscyplin, z drugiej natomiast zachowuje autonomię wobec etnologii i stanowi miejsce spotkań przedstawicieli tej nauki z przedstawicielami innych dyscyplin. Sytuacja tego rodzaju jest charakterystyczna dla większości krajów europejskich, włącznie z Wielką Brytanią, w których akceptuje się obecnie zarówno bliskość i komplementarość etnologii (etnografii, ludoznawstwa) i antropologii, jak i w pewnym zakresie ich autonomię. �407 Ważne w Budapeszcie było Zgromadzenie Ogólne członków SIEF. Ustępujący prezydent Towarzystwa Konrad Kostlin złożył sprawozdanie z działalności w okresie od ostatniej konferencji w Amsterdamie w roku 1998. Sprawozdania przedstawili również przewodniczący komisji Towarzystwa: Badań nad Balladami - Luisa deI Guidice; Badań nad Pożywieniem - Patricia Lysagh; Etnokartografii - Thomas Schippers; Badań nad Religią Ludową - Gabor Barno; Badań nad Budownictwem - Anders Gustavsson oraz Komunikacji Interkulturowej - Klaus Roth. Wyjątkowego znaczenia nadały Zgromadzeniu obradującemu w Budapeszcie projekty zmian w Towarzystwie zmierzające do silniejszej integracji, w nowych warunkach politycznych powstałych w Europie po roku 1989, europejskich etnologów i instytucji etnologicznych, ze zrozumieniem dla różnej ich historii i warunków działania. Przygotowywane są strony www Towarzystwa, które będą administrowane przez Meertens Insitute w Amsterdamie, z miejscem dla biuletynu i czasopisma oraz dla poszczególnych komisji. Przedstawiono Zgromadzeniu projekt zmiany nazwy Towarzystwa (zaproponowana nowa nazwa: Society of European Ethnology), która miałaby wyraźniej zaakcentować jego naukowy charakter i upowszechnić termin nadrzędny wobec nazw regionalnych lub o węższym zakresie, takich jak ludoznawstwo/Volkskunde, folklorystyka, studia kulturowe, tradizioni popolare i in. Sprawę zmiany nazwy Zgromadzenie odrzuciło i przełożyło do następnego spotkania, natomiast przyjęto nowy Statut Towarzystwa, który m.in. pozostawia trzy języki: angielski, francuski i niemiecki jako oficjalne w SIEF. Wybrano nowe władze: Reginę Bendix (Niemcy, USA) jako prezydenta oraz Bjame Rogana (Norwegia) i Hermana Roodenburga (Holandia) jako wiceprezydentów, a także Reginalda Byrona (Wielka Brytania), Luise deI Guidice (Włochy, USA), Joao Leal (Portugalia) i Giselę Welz (Niemcy) jako członków zarządu. Nowe władze, a przede wszystkim nowa prezydent, wydają się zapewniać aktywizację Towarzystwa i zamierzone zacieśnienie kontaktów między etnologami i instytucjami etnologicznymi w Europie. Zabrakło w nich jednak, wbrew zaleceniom Statutu przewidującego obecność w zarządzie przedstawicieli wszystkich ważnych obszarów kontynentu, reprezentantów Europy Środkowej i Wschodniej. Na miejsce następnego spotkania SIEF wybrano Marsylię. Konferencja w Budapeszcie była w zasadzie dobrze zorganizowana. Nie było trudności z uzyskiwaniem informacji przed konferencją, dobrze przekazywano także informacje w czasie jej trwania. Biorący udział otrzymali opublikowany program, listę uczestników i streszczenia większości referatów. Brakiem było niepozostawienie czasu na choćby pytania w czasie posiedzeń plenarnych. Zmiany w programie: nieobecność na otwarciu Ministra Kultury czy konieczność opuszczenia w środę po południu gmachu Akademii Nauk, oddanego w tym czasie na inne cele, były niezależne od miejscowych organizatorów. Materiały konferencyjne mają zostać opublikowane. Spotkanie w Budapeszcie, przedstawiona w trakcie Zgromadzenia Ogólnego nowa wizja kształtu i programu oraz wybrane nowe władze, pozwalają oczekiwać lepszej organizacji i skuteczniejszego oddziaływania Towarzystwa na losy etnologii europejskiej. Zbigniew Jasiewicz �408 X MIĘDZVNAROOOWA KONFERENOA NAUKOWA "TRADYOE ŚLĄSKIFJ KULTIJRY MUZYCZNEJ". W RAMACH OBCHODów 100. ROCZNICY ŚMIERCI RAFAŁA LUDWIKA MASZKOWSKIEGO, WROCŁAW, 16-17 MARCA 2001 Wrocław, historyczna stolica Dolnego Śląska, stał się gospodarzem dziesiątej już z kolei konferencji naukowej pl. "Tradycje Śląskiej Kultury Muzycznej". Okazją do przypomnienia najwybitniejszego polskiego dyrygenta drugiej połowy XIX wieku - Rafała Ludwika Maszkowskiego była setna rocznica śmierci przypadająca 14 marca 2001 roku. Warto odnotować, że Maszkowski od roku 1890 do końca życia zajmował stanowisko dyrygenta Wrocławskiego Stowarzyszenia Orkiestralnego (Breslauer Orchester-Vereinns). Do rocznicowych obchodów włączył się Zakład Historii Śląskiej Kultury Muzycznej kierowany przez prof. dr Marię Zduniak (będącą równocześnie kierownikiem naukowym sesji) działający w ramach I Wydziału Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, a także Związek Kompozytorów Polskich, Oddział we Wrocławiu. Honorowy Protektorat przyjął Kazimierz Michał Ujazdowski - Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W skład Komitetu Honorowego weszli: prof. Jerzy Mrozik - Rektor wrocławskiej Akademii Muzycznej, dr Peter F. Obc - Konsul Generalny Republiki Federalnej Niemiec. Program naukowy tegorocznej konferencji był obszerny, przyciągnął uczonych o międzynarodowym autorytecie, nie tylko z Polski, ale też z Niemiec, Austrii, Anglii i Stanów Zjednoczonych. Obrady zagaił 1M Rektor Akademii Muzycznej we Wrocławiu - prof. Jerzy Mrozik. N atomiast Paweł Zawadzki powitał uczestników, wykonując na fortepianie finał III Sonaty fis-moll 1. Brahmsa. W programie konferencji tradycyjnie już wyróżnić można było trzy grupy tematyczne, dotyczące przeszłości muzycznej Śląska, współczesnej kultury muzycznej tego regionu oraz śląskiego folkloru muzycznego. Spośród tych trzech grup tematycznych zwrócimy szczególną uwagę na folklor muzyczny Śląska. Krystyna Turek, w referacie Śląskie pieśni ludowe z teki folklorystycznej Stanisława WalIisa, omówiła dorobek tego znanego dokumentalisty i badacza śląskiej kultury ludowej. Wysiłek pracowitego życia Stanisława Wallisa zaowocował obfitą kołekcją - materiały pieśniowe zachowane w jego rękopiśmiennych tekach są zróżnicowane pod względem tematyki i funkcji utworów. Znajdujemy wśród nich podstawowe grupy pieśniowe znane folklorystyce połskiej. Prócz archaicznych pieśni obrzędowych, zbiór Waliisa przynosi bogaty zbiór pieśni powszechnych, w głównej mierze zalotnych i miłosnych, społecznych, rodzinnych, sierocych i żartobliwych,jak również zawodowych. Do osobliwości należą utwory, które m.in. opiewają urok śląskiej ziemi, opisują trudy ludzkiej egzystencji, a także specyfikę pracy. Wartość prac WalIisa, a także ich walory poznawcze oraz zróżnicowanie słowno-muzyczne wskazują, że należą one do znaczących osiągnięć folkloru Górnego Śląska. Magdalena Dziadek przedstawiła referat Stan zachowania tradycyjnego repertuaru katolickich pieśni kościelnych na Śląsku CieszYliskim. Pomimo ruchów migracyjnych repertuar ten zachował się prawie w niezmiennej formie, ma charakter reliktowy, swoiste cechy funkcjonalne, a także wariantową w stosunku do oficjalnego repertuaru postać muzyczną. Opierając się na przykładach pieśni użytkowych w wybranych parafiach, autorka próbowała dokonać typologii procedur, które doprowadzają do powstania wariantów, w podziale na problematykę związaną z podłożem skalowym pieśni, ich strukturą metrorytmiczną, melodyczną i fonnalną· Wystąpienie Jadwigi Bobrowskiej dotyczyło piosenki o "wilczku ożenionym" ijej wariantach w zbiorach śląskich pieśni ludowych, występującej w repertuarze XIX- i XX-wiecznych śpiewaków ludowych, poświadczonej również w staropolskich źródłach literackich. Tę humorystyczną opowiastkę, opartą na przeciwstawieniu się sytuacji kawałera �409 i żonatego mężczyzny, przekazał w jednym z Figlików Mikołaj Rej; jej wersja wokalno-taneczna zachowała się w XVII-wiecznym zbiorku liryki popularnej Pieśni, tańce, podwany, aj ej późniejsze warianty ludowe utrwalili m.in. Fr. Chopin i O. Kolberg. Przedstawiane przez autorkę śląskie warianty omawianej piosenki znajdują się w zbiorach A. Cinciały, Wallisa, E. lmieli, J. Taciny i A. Dygacza. Tomasz Michalewski w referacie Śląski folklor Opolszczyzny w świetle badań Piotra Świerca, zaprezentował pokrótce sylwetkę badacza, a także jego dokonania nad folklorem i śląską pieśnią ludową. Wyniki jego badań nad folklorem muzycznym Opolszczyzny ujawniły jego polski charakter, a także wielostronność i złożoność tematyki. Świerc ukazuje realia zawarte w pieśniach, bada ich funkcje i znaczenie, podkreśla walory poznawcze większych segmentów treściowych, rozpatruje także aspekty socjologiczne pieśni. Autor referatu dowodzi, że Świerc był wytrawnym znawcą muzycznego folkloru śląskiego, szczególnie zaś opolskiej pieśni ludowej. Wystąpienie Zbigniewa Kościowa poświęcone było Serbołużyckim śladom muzycznym na Śląsku. Z referatu dowiadujemy się, że najwcześniejszy ślad związków między muzykami serbołużyckimi ze Śląskiem znajdujemy w biografii Jana Krygara - kompozytora, organisty i teoretyka. Autor przedstawia też Jana Arnosta Smolera - autora dzieła etnografii serbołużyckiej Pjesnicki "ornych a delnych Łuźiskich Serbow, a także Jana Cyza. Autor przedstawia także znaczącą rolę, jaką spełniła Opolska Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, a także Filharmonia Opolska i Opolska Rozgłośnia Radiowa w promowaniu muzyki serbołużyckiej. Wspomina także o kompozytorach T. Natansonie i S. Smiełowskim, którzy opracowali wiele ludowych melodii serbołużyckich m.in. na fortepian i śpiew z fortepianem. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Maria Zduniak, Krzysztof Rottermund, Jan Maszkowski, Magdalena Dziadek. Kwestie wiodące konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Teksty odczytów zostaną zebrane we wspólnym tomie, noszącym tytuł identyczny jak sympozjum, i skierowane do druku dzięki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Miłym, ale także bardzo cennym punktem Konferencji okazała się wystawa, która spotkała się z aplauzem wszystkich, zatytułowana: Życie i działalność Rafała Ludwika Maszkowskiego, przygotowana przez pracowników Biblioteki Głównej Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu. Materiały na wystawę zostały udostępnione ze zbiorów Jana Wydry-Maszkowskiego, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Oddziału Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu oraz z kolekcji prof. dr Marii Zduniak. Wydarzeniem kulturalnym, które spotkało się z uznaniem wszystkich, był koncert orkiestry symfonicznej wrocławskiej Akademii Muzycznej w studio koncertowym Polskiego Radia we Wrocławiu. Uczestników, gości i organizatorów podejmował podczas wystawnego przyjęcia w siedzibie konsulatu Konsul Generalny Niemiec dr Peter F. Ohr. Tomasz Michalewski "WŚRÓD pUSTYŃ, BUSZU, LASÓW I OGRODÓW. SPOTKANIA Z KULTIJRĄ ABORYGENÓW I PAPUASÓW'-KONFERENCJA NAUKOWA I WYSTAWA W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I EWOGRAFICZNYM W WDzr W dniach 23-25 listopada 2000 roku w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi odbyła się konferencja naukowa poświęcona kulturom Australii i Nowej Gwinei, połączona z uroczystym otwarciem wystawy etnograficznej. Całość zorganizowano pod wspólnym tytułem "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów". �410 Pierwszy dzień obrad konferencji: W pierwszym r.lędzie siedzą od lewej: Marcela Kaspnyk - kierownik Działu Kultury Ambasady Australii w Polsce, Margaret Adamson - Ambasador Australii w Polsce i doc. dr hab. Ryszard Grygiel- dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Fot. Władysław Pohorecki Współorganizatorami spotkań byli: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego, James Cook University ofNorth Queensland oraz Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegol. Spotkania odbyły się pod honorowym patronatem: Margaret Adamson - Ambasadora Australii w Polsce, Waldemara Matusewicza - Marszałka Województwa Łódzkiego oraz Tadeusza Matusiaka - Prezydenta Miasta Łodzi. W uroczystym otwarciu, a także w pierwszej części obrad konferencji uczestniczyła pani Ambasador Australii w Polsce, która w swoim wystąpieniu zwróciła uwagę na coraz szersze zainteresowanie polskich naukowców problematyką australijską. Podkreśliła także wpływ dziedzictwa kulturowego Aborygenów na kulturę współczesnej Australii. Głównym powodem zorganizowania wystawy i konferencji było podsumowanie siedmioletniej współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland w Townsville2, która zaowocowała obustronną wymianą ) Imprezę wsparly finansowo następujące instytucje: AMCOR RENTSCH-Europe; ARCUS sp. z 0.0.; Komitet Badań Naukowych; SCRIPT - Pracownia Infonnacji Wizualnej i Reklamy; Wydział Kultury i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta Łodzi. 2 Szerzej na temat tych działań pisze autom w opracowaniu "Kolekcja z Australii i Oceanii efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland", oddanym do druku w wydawnictwie Ludy ikultury Australii iOceanii, Wrocław 2001. �411 kolekcji etnograficznych. W zamian za przekazany muzeum uniwersyteckiemu w Townsville zbiór polskiej sztuki i rzemiosła ludowego łódzkie Muzeum otrzymało kolekcje ilustrujące kultury Australii i Oceanii. Ze strony Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi wymianę przygotowała autorka niniejszej relacji. Działania na terenie Australii prowadziła początkowo dr Maria Wrońska-Friend, a następnie May Abernethy. Omawiana ekspozycja prezentowała otrzymane przez nas w drodze wymiany obiekty, które uzupełniono zabytkami pozyskanymi przez łódzkie Muzeum w latach wcześniejszych. Myślą przewodnią wystawy było ukazanie zróżnicowania kulturowego Australii i Nowej Gwinei oraz podkreślenie wzajemnych powiązań kultury ze środowiskiem naturalnym. W oparciu o przedmioty codziennego użytku ukazano rozmaite sposoby bytowania i gospodarowania, wynikające ze znacznego zróżnicowania ekosystemów. Obiekty sztuki umożliwiły natomiast zwrócenie uwagi na mitologiczne, wierzeniowe i obrzędowe aspekty kultury Aborygenów i Papuasów. Ekspozycja sygnalizowała także kierunki współczesnych przemian kulturowych zachodzących na tych obszarach. Jej wartość podnosiły także fotografie autorstwa pani Barbary Meder3. Uroczyste otwarcie wystawy połączono z inauguracją interdyscyplinarnej konferencji naukowej, poświęconej kulturom Australii i Oceanii. Czynny udział w obradach wzięło 16 referentów - etnologów, socjologów, religioznawców, językoznawców i muzealników z Polski i Australii, którzy wygłosili w sumie 18 wykładów poświęconych następującym zagadnieniom: - historii i charakterystyce polskich muzealnych kolekcji etnograficznych pochodzących z terenu Australii i Oceanii; - rozmaitym aspektom tradycyjnej kultury Aborygenów i Papuasów; - kierunkom zainteresowań polskich badaczy Australii i Oceanii; - współczesnym przemianom społecznym i kulturowym zachodzącym wśród tubylczych mieszkańców Australii i Oceanii; - współczesnej twórczości poetyckiej i narracyjnej Aborygenów. Opiekunem naukowym konferencji był prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Komitet Nauk Etnologicznych PAN). Obrady toczyły się w dwóch sekcjach: - etnologicznej, nad którą opiekę merytoryczną sprawowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Łodzi) oraz filologicznej, kierowanej przez prof. dr hab. Krystynę Kujawińską-Courtney (Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej UŁ). Gościem honorowym konferencji był prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Funkcję sekretarza konferencji pełniła autorka niniejszej informacji, reprezentując Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Konferencję uzupełniono pokazem filmów oświatowych dotyczących kultur Aborygenów, połączonym z dyskusją na temat możliwości i ograniczeń związanych z upowszechnianiem wiedzy na temat kultur Australii i Nowej Gwinei. Obrady miały charakter otwartych spotkań i skupiły znaczną ilość słuchaczy, wśród których byli muzealnicy, pracownicy naukowi oraz studenci Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu, członkowie Oddziału Łódzkiego PTL, a także wolni 3 Autorką scenariusza wystawy była dr Anna Styczyńska. Konsultacji merytorycznej udzieliła dr Maria Wrońska-Friend. Zdjęcia do wystawy udostępniła nieodpłatnie ich autorka - Barbara Meder. Oprawę plastyczną opracowała artysta plastyk Beata Wawrzecka, a autorami makiet i rekonstrukcji byli Maciej Mastalerz i Anna Lisiecka. Funkcję komisarza wystawy pełniła mgr Alicja Woźniak. Wystawietowarzyszył informator dotyczący kultur Australii i Nowej Gwinei oraz ulotka omawiającahistorięwspółpracyMuzeumArcheologicznegoi Etnograficznegow Łodzi z James Cook University. �412 Ekspozycja "Wśród pustyń, buszu, lasów iogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sale poświęcone kulturom Australii. Fot. Władysław Pohorecki �413 Ekspozycja "Wśród pustyń, busZlI, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sala poświl(cona kulturom Nowej Gwinei. Fot. Władysław Pohorecki �414 słuchacze zainteresowani problematyką konferencji. Materiały z sesji są obecnie opracowywane redakcyjnie i zostaną wydane drukiem przez Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego. Pozytywne reakcje uczestników konferencji, zgromadzonych gości i publiczności były najlepszym dowodem potrzeby organizowania w muzeach kilku rozmaitych działań naukowo-oświatowych, skupionych wokół wspólnego zagadnienia. W przypadku tematyki pozaeuropejskiej aktywność taka jest tym bardziej wskazana, że możliwości organizowania imprez poświęconych innym kontynentom są w polskich muzeach etnograficznych ograniczone, ze względu na niewielką ilość kolekcji muzealnych tego typu. Trudności lokalowe, zjakimi boryka się Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, połączone z komplikacjami finansowymi, pozwalają na prezentację kolekcji pozaeuropejskiej jedynie na wystawach czasowych, które z wymienionych przyczyn mogą być realizowane stosunkowo rzadko. Uczestnicy omawianej konferencji i jej słuchacze podkreślali potrzebę organizowania cyklicznych spotkań poświęconych polskim badaniom etnograficznym prowadzonym na terenach pozaeuropejskich. Amerykaniści co roku przedstawiają swoje osiągnięcia naukowe na konferencjach organizowanych przez "ośrodek poznański". Podobną potrzebę deklarują specjaliści z zakresu afrykanistyki, badacze Azji, czy wreszcie Australii i Oceanii. Istotne także jest, aby konferencje te skupiały również pracowników polskich muzeów posiadających zbiory pozaeuropejskie, gdyż zdarza się, że nasi koledzy akademiccy nie mają świadomości zakresu i charakteru polskich muzealnych kolekcji pozaeuropejskich. Łączenie takich spotkań naukowych z wystawą daje także dodatkowe możliwości zaprezentowania zbiorów specjalistom z danej dziedziny. Czy Łódź - zgodnie z sugestią gości konferencji - przyjmie na siebie rolę organizatora takich spotkań - czas pokaże. W chwili obecnej nie wydaje się to realne. Mamy jednak nadzieję, że spotkania z kulturą Aborygenów iPapuasów spełniły swoje zadanie, a planowane wydawnictwo utrwali efekty wymiany myśli oraz doświadczeń badawczych i zawodowych ludzi zainteresowanych kulturami Australii i Nowej Gwinei·. Anna Styczyńska WYSTAWA ETNOGRAFICZNA "SZARE JAK ZIEMIA, BARWNE JAK PAMIĘĆ" W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I ETNOGRAFICZNYM W ŁODZI "...Od ciebieprzechodniuzależy,czy będę grobemczy skarbem,czybędęmilczałlubmówił,od ciebiezależyprzyjacielu: nie wchodźtu bez pożądania... Rzeczyrzadkiealbopięknetu przemyślniezebraneucząoko,by miałozobaczyćto wszystko, co na świecie,jak coś, czego nigdy dotąd nie widziało" (napis autorstwa Paula Valery ponad wejściem do pałacu Chaillot- Wystawyświatowejw 1937roku). Współczesny nurt krytyczny w antropologii, skoncentrowany na ocenie i interpretacji dokonań dyscypliny, przynosi także ważne konstatacje o roli i istocie muzeum etnograficznego. Wszyscy wiemy, że antropologiczne podejście do kultury uległo w ostatnich latach • Wszystkie zdjęcia pochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznegoi Etnograficznego w Łodzi. Fotografował: Władysław Pohorecki. �415 Wystawa "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć", cz. [ " Dzieciństwo" Fot. Władysław Pohorecki Izba opoczyńska. generalnym zmianom. Ponowna egzegza kanonicznych dzieł, rozwój postaw interpretacyjnych wskazujących na wielogłosowość, posługiwanie się narracją w pierwszej osobie wskazuje, że antropologów interesuje przede wszystkim proces i sposób dochodzenia do prawdyo kulturze, niż wypowiadanie twierdzeń niepodważalnych. Bowiem "prawda w antropologii okazała się niejednoznaczna, a dzieło antropologa rodzajem opowieści". Powracają więc dawne pytania: czym były i czym są wystawy etnograficzne, jakie założenia ideowe i metodologiczne im towarzyszą? Od dawna wiemy, że poprzez przedmiot lub rzecz przenika teoria każdej prezentacji muzealnej. To, czym jest muzeum, zależy od wizerunku epoki, prądów umysłowych egzystujących w kulturze. Ewolucjonistyczny model związany z tendencją pozytywistyczną wydaje się współczesnym anachroniczny. Wspomniałam, że dziś mówi się, iż dzieło antropologa/etnografa jest rodzajem opowieści. Na taką etnograficzną opowieść zaprosili nas twórcy wystawy "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi; autorka scenariusza - Ewa Zawiej ska, komisarz - Elżbieta Królikowska i autor projektu plastycznego - Zbigniew Władyka. Wystawa ma charakter ekspozycji s t a ł ej, musi więc spełniać kilka podstawowych funkcji. A lo: - powinna prezentować zbiory łódzkiego muzeum; - powinna być etnograficzną wizytówką regionu; - a także mieć charakter uniwersalny. Paradoksalność to pozorna (uniwersalizm i regionalizm), o tym wiedzą antropolodzy. Jestem przekonana, że ekspozycja łódzka wszystkie te cele wypełniła. Założeniem scenariusza, założeniem doskonale zresztą zrealizowanym, nie jest ekspozycja r z e c z y. Dziś - mówi antropolog - "należy poddać w wątpliwość przekonanie, że przeszłość istnieje w rzeczach, że coś w nich można zobaczyć. Trawestując Fryderyka Nietzschego, powiedzmy za nim: (fakty) rzeczy są zawsze głupie. Dla ich rozumienia konieczne �416 są k o n t e k s t y. Inaczej wydaje się, że muzeum etnograficzne to piękny cmentarz". Wystawa autorstwa Ewy Zawiejskiej to nostalgiczna opowieść o człowieku jako uczestniku i twórcy kultury, stąd jej humanistyczny wymiar. Autorka rezygnuje z paradygmatycznego dawniej podziału na trzy sfery kultury: materialną, społeczną i duchową, jest bowiem przekonana o jego akademickiej, teoretycznej nieprzystawalności. Ramą kompozycyjną wystawy stało się ludzkie życie, bytowanie w obszarze codzienności i świąteczności wsi środkowopolskiej w dwudziestoleciu międzywojennym. Życie to ukazane zostaje w rytmie pór roku, które organizowały chłopską egzystencję. Od wiosny - dzieciństwa do jesieni - starości. W ten sposób autorom udało się przekazać jeszcze jedną ważną ideę - doświadczania czasu w kulturach typu ludowego. Mityczny światopogląd to poczucie czasu kolistego, wiecznie odnawiającego się, bowiem po śmierci natury - zimie następowała wiosna, i świat powstawał od początku. Takie poczucie czasu dawało człowiekowi kultur tradycyjnych nadzieję na zmartwychwstanie. Kompozycja przestrzenna wystawy owo "koło życia" natury i człowieka potwierdza. Pierwsza sala to ekspozycja wiosny natury, a w niej dzieciństwa i młodości mieszkańców wsi; druga prezentuje lato i jesień, a w nich dojrzałość i ludzką starość. Między nimi, niejako centralnie biegnący korytarz - poświęcony ekspozycji rzeźby sakralnej, która staje się osią ,,koła życia", zgodnie z ideą światopoglądu ludowego o współegzystencji bytów realnych i nadprzyrodzonych, o wiejskim homo religiosus uzgadniającym swoje bytowanie z siłami pozaziemskimi. Zima - dzieciństwo człowieka - prezentowana poprzez model wnętrza domu opoczyńskiego. Zgodnie z przekonaniem o roli domu jako obszaru pierwszego bezpieczeństwa. Zgodnie z wiedzą o kulturze wsi to wnętrze kuchni, w której koncentrowało się życie zimowe. Widocznymi znakami dzieciństwa są: kołyska, drewniane zabawki, ubranka dziecięce, a znakami zimy: drewno pod piecem, suszące się nad nim ubrania czy obecność w izbie kołowrotka. Na przeciwległej ścianie plansza z opisem pory roku i paralelnie zdarzeń dzieciństwa. Widz może uzupełnić swoją wiedzę - autorzy wystawy uzupełnili każdy jej z n a c z ąc y element o słowo wyjaśniające. W skrzyneczkach są karty z tekstami o dzieciństwie na wsi, możemy je zabrać do swoich domów. Wiosna - młodość człowieka. Scena przedstawia dwie grupy obrzędowe na wiejskiej drodze przed kościołem, dziewczęta z "gaikiem" i młodych chłopców chodzących z "kurkiem" po dyngusie; eksponaty pochodzą z regionu rawskiego. Młodość to już możliwość pełnego uczestnictwa w życiu obrzędowym, tu: zaklinania i powoływania wiosny. Autorom poprzez szczególny typ scenografii udało się wskazać na synkretyzm religijny wsi (obecność Kościoła jako przedstawiciela oficjalnej religii i magicznych sposobów wspomagania sił natury). Znów obserwujemy dbałość o szczegóły: stroju, rekwizytów obrzędowych, ustawienia manekinów zgodnie z symbolicznym doświadczeniem prawej i lewej strony w kulturach typu ludowego. W tej części łódzkiej ekspozycji autorzy decydują się na zawsze ryzykowny zabieg: wprowadzenia manekinów. Znakomite imitowanie fizjologii gestów człowieka (to musiał być wielki wkład pracy!) sytuuje wykorzystane manekiny w tradycji figur szopkowych, "wpisując" je w kolejne sceny teatru życia. Wiosnę natury i młodość człowieka zamyka scena oczepin - obrzędu weselnego. Ponownie wracamy do obszaru domu, tym razem autorzy wskazali najego symboliczny charakter. Obserwujemy rekonstrukcję izby łowickiej, z całym bogactwem sztuki z tego regionu. Znakami przystosowania izby do obrzędu weselnego jest między innymi brak łóźka, wyniesionego dla potrzeb świąteczności. W centrum grupa osób uczestniczących w oczepinach. Obrzęd weselny klarownie sugeruje widzowi, iż wchodzimy w okres dojrzałości. Lato - dojrzałość. Autorzy wystawy przekonują widza o trudach tego okresu ludzkiego życia. Ukazanie codzienności zamanifestowano z pomocą dwóch scen - odrębnych ekspozycji: chłopskiej zagrody (łowickie) z całym jej wyposażeniem i sceny w polu przy żni- �417 wach (z tradycyjnym podziałem ról w pracy rolnika). A więc praca rozumianajako konieczność i kreacjajednocześnie. Dalej chłopska kuźnia i targ z całym kulturowym asortymentem. Ten zabieg inscenizacyjny uznaję za niezwykle interesujący. Autorzy nie rezygnują bowiem z prezentacji jeszcze jednego z istotnych zajęć chłopskiej kultury, rzemiosła - ale pokazują je inaczej -jego efekt jako produkt handlowy. Odnajdujemy różnorodność rzemieślniczych profesji: garncarstwo, kołodziejstwo, wikliniarstwo, zabawkarstwo, tkaninę, kowalstwo, kapelusznictwo itd. Uroku scenie targowej dodaje obecność starannie zrekonstruowanego straganu z kobiecymi akcesoriami. I wreszcie jesień - ekwiwalent ludzkiej starości, zaznaczony delikatnie metaforą oczekiwania i odpoczynku (dwoje staruszków na ławce przed domem).To przygotowanie do odejścia zarówno obumierającej natury, jak i ludzi. To klamra o znaczeniu uniwersalnym i regionalnym (sieradzkie). I choć wystawę kończy jesień, to przecież widz może podjąć wędrówkę raz jeszcze - ku wiośnie i młodości zgodnie z doświadczeniem czasu w kulturach typu ludowego. Wszystkie sceny ludzkiego teatru są zatrzymane wczasie i ,,ruchome" jednocześnie; uchylone okna domów, zioła, zboża, liście i szopkowe lalki w dokładnie wystudiowanych gestach. Wspomniałam już, że współczesna antropologia/etnografia uznaje za prawomocne naukowo narracje w pierwszej osobie. To wypowiedź etnografów końca wieku, realistyczna i zmityzowana jednocześnie. Ukazuje świat ustalonego p o r z ą d k u - codzienności i świąteczności, świat chłopskiej aksjologii; świat, który odszedł pewnie bezpowrotnie, za Wystawa"Szarejak ziemia,barwnejak pamięć",cz. IV "Starość".Fot. WładysławPohoreckiol< ol< Zdjęciapochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. �418 którym zdarza się nam tęsknić, żyjąc w czasach wielogłosowości i entropii kulturowej. Ma więc charakter n o s t a l gi c z n y, jak wiele prac współczesnych humanistów (Eliade). Nie ma w niej bezdomności, tragedii nieprzystosowania, buntu wobec norm. To już temat na inną etnograficzną opowieść. Pomysł, kompozycja, rzetelność merytoryczna, wielowarstwowość w jednorodności przedstawienia, ciekawy kształt plastyczny (piękne kompozycje iluzorycznej perspektywy) to cechy tej wystawy. Towarzysząjej trzy formy wyjaśniające i wspomagające: katalog, folder i karteczki na kształt wiejskich druków ulotnych opisujące każdy etap życia człowieka i natury. Na szczególną uwagę zasługuje katalog towarzyszący wystawie, a to nie tylko ze względu na merytoryczną wartość tekstu Ewy Zawiejskiej, ale także ze względu na wstęp prof. M. Wieruszewskiej, pisany z pozycji człowieka końca wieku. Kształt plastyczny katalogu, dobór fotografii świadczą o wrażliwości estetycznej autorów. Podejmijmy trud wędrówki, odwiedzając łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne. Ewa Nowina-Sroczyńska 5th INTERNATIONAL ASTRA FILM FESTIVAL W SIBIU, 25-29 PAźDZIERNIKA 2000 Niewielkie Sibiu, historyczne miasto Siedmiogrodu, jest miejscem wielkiego festiwalu filmów dokumentalnych i antropologii wizualnej. Zainicjowana w 1993 roku impreza ma już swoją międzynarodową renomę, zaś Dumitru Budrala i jego współpracownicy z Astra Film Studio musieli obejrzeć ponad 240 filmów, by móc zakwalifikować 43 z nich. Noszące saksońską nazwę Hermannstadt stało się miejscem prezentacji filmów dokumentujących splecione rzeczywistości świata ludzkiego i tego co go otacza, filmów wykraczających poza formułę zwykłego dziennikarstwa. Program specjalny skupia się na osiągnięciach antropologii wizualnej, której celem jest ukazywanie sposobów, w jaki społeczności ludzkie stanowią swoje wartości, postrzegają interakcje społeczne oraz na ile i jak można zrozumieć znaczenia kulturowe poszczególnych grup. W bieżącej edycji festiwalu ukazano w ramach tego programu pięć filmów australijskiego klasyka antropologii wizualnej, Davida MacDougalla. Jego dokumenty cechuje zmniejszenie dystansu między twórcą a obiektem. Ten "uczestniczący" rodzaj filmowania, operujący "nieuprzywilejowaną" kamerą, niweluje autorytatywność i dydaktyzin narracji dokumentu. Kamera wtapia się np. w życie pasterzy Turkana w Kenii, indyjskich fotografów spod Himalajów czy górali sardyńskich. Nagrodę główną festiwalu zdobył nakręcony w 1999 roku holenderski film For Ever Little (Na zawsze mali) Barbary den Uyl. To wzruszająca, a zarazem wnikliwa opowieść o dorosłych ludziach niskiego wzrostu, którzy organizują sobie normalne życie, tworzą sieć wzajemnych powiązań, zakochują się, żenią, rodzą i wychowują dzieci, spotykają, wtapiają w społeczeństwo. Autorka z wielką delikatnością i sympatią śledzi troski i radości tych niezwykłych, a zarazem przecież zwykłych ludzi. Przy okazji zaznaczyć wypada, że wszystkie cztery zaprezentowane filmy holenderskie były bardzo dobre: trafnie wybrany temat, profesjonalizm dokumentu, tropienie wybranego wątku. Następną z kolei, Nagrodę Międzynarodową Festiwalu Astra, przyznano chińskiemu twórcy Bibo Liangowi za film Marriage (Małżeństwo). Jury doceniło uchwycenie żywości obliczonego na wiele miesięcy procesu negocjowania zawarcia małżeństwa przez rodziców młodych oraz samego obrzędu zaślubin i wesela, które także rozłożone są na kilka etapów. �419 W kategorii najlepszego filmu wschodnioeuropejskiego dwie równorzędne nagrody zdobyły bułgarski film A Month in the Life ofEphtim D. (Jeden miesiąc z życia Eftima D.) w reżyserii Asena Balikci i Antoniego Donczewa oraz Black and White in Colour (Czarne i białe w kolorze) Miry Erdevicki. Pierwszy opowiada, jak żyjący z żoną emeryt bułgarski, dawny komunista, wiąże dziś koniec z końcem ze swej skromnej emerytury. Drugi ukazuje drogę życiową ze skrajnie ubogiej romskiej wsi na Słowacji, przez czeskie życie estradowe, po występy na paryskich scenach śpiewaczki Viery Bilej. Film obrazuje też styl życia tej energicznej, przypominającej zapaśnika sumo śpiewaczki, która nie wyrzeka się swych korzeni i do końca pozostaje spontaniczna. Faworytem publiczności był film chorwacki Saszy Podgoreleca BBB, oznaczające Bad Blue Boys, o wplątanych w politykę nacjonalizmu kibicach Dynama Zagrzeb. Jury miało tu jednak najtrudniejszy wybór, gdyż większość z filmów z regionu albo nie reprezentowała najwyższego poziomu, albo nie wykraczała poza konwencję dziennikarską, albo niezbyt pasowała do formuły festiwalu. Tym ostatnim rodzajem filmu był Cisza, ciemność Pawła Kędzierskiego traktujący o ludziach głuchoniemych i niewidomych, którym kreowanie rzeźb daje wiele szczęścia. Ciemne barwy i cisza wytwarzają aurę świata, w jakim, możemy sobie wyobrazić, żyją ci ludzie. Ta artystyczna, a zarazem głęboka opowieść poruszyła widzów i zebrała pochwały jury, lecz nie była w stanie zdobyć laurów, gdyż nie mieściła się w dokumentalno-antropologicznej konwencji festiwalu. Nawiasem mówiąc szkoda, że był to jedyny polski film nadesłany do Sibiu. Nie pierwszy to przypadek, gdy organizatorzy festiwali w regionie narzekają na niemożność pozyskania filmów dokumentalnych z Polski. Szkoda. W kategorii filmów rumuńskich zwyciężyły No Rush, No Women (Bez pośpiechu, bez kobiet) Gabriela Hanganu i Adiny Bradeanu oraz A Cuckoo s Nest (Kukułcze gniazdo) Catalin Apostol. Pierwszy ukazał życie codzienne pasterzy, którzy wypasają swe owce ... na dnie niedoszłego sztucznego jeziora, którego budowę rozpoczęto za czasów komunistycznych na przedmieściach Bukaresztu. Dawni pracownicy państwowych zakładów wrócili do tradycyjnych zajęć, by w iście spartańskich i prymitywnych warunkach układać swe życie. Ich osobiste losy stały się metaforą całej postsocjalistycznej transformacji. Natomiast dokument ukazujący świat grupy ludzi zamkniętych w zakładzie psychiatrycznym w Rumunii daje asumpt do myślenia o uniwersalnym problemie "normalności" i "nienormalności" naszego społeczeństwa. Warto się przyjrzeć w tym lustrze, by lepiej widzieć absurdalność naszego z pozoru racjonalnego świata. Michał Buchowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b04440cb96df67af99d07e07e18c1a4.pdf 6ba82047082ee6fe0866af1bbc3cb7d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource mit - aspekt psychologiczny etnopsychologia mit - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1871 Title A name given to the resource Między gnozą a niedouczeniem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.305-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz ; Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 MIĘDZY GNOZĄ A NIEDOUCZENIEM. O "PSYCHOLOGII MITU" ANDRZEJA PANKALLP Obcy (Biali, Nieindianie) nic nie wiedzą. (...) Nie widzą tego, co w głębi (w środku). Nie widzą, bo nie umieją patrzeć. Elias Lucitante2 l przyłożyłem do tego serce moje, abym poznał mądrość. szaleństwo i głupotę: Alem doznał, iż to też jest utrapienie ducha. Eklezjasta 1.17 Od czasów tzw. zwrotu lingwistycznego w humanistyce "kłusownictwo intelektualne" poczęło zataczać coraz szersze kręgi, aż wreszcie doczekało się pełnego uznania i nikogo nie dziwi dziś fakt pisania prac poruszających się na pograniczu różnych dyscyplin. Jednym z takich obszarów pogranicza jest dziedzina leżąca pomiędzy antropologią kulturową a psychologią, która należy chyba do najtrudniejszych obszarów badawczych w naukach społecznych i, jak pokazuje historia myśli etnologicznej, jest nader podatna na uproszczenia. A ponieważ sytuuje się ona w granicach naszych zainteresowań teorią kultury pierwotnej, z tym większą uwagą powitaliśmy ukazanie się książki Andrzeja PankalIi, która odważnie, by nie rzec buńczucznie, wkracza na ów "zaminowany" teren i podejmuje zagadnienie pograniczne właśnie: temat mitu. Niestety, nie obyło się bez ofiar. W niniejszym tekście chcielibyśmy pokrótce przedstawić naszą opinię o rzeczonej pozycji i uzasadnić, dlaczego próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Praca stawia sobie za cel połączenie psychologicznych i kulturowych ujęć nader szeroko rozumianego mitu w ramach subdyscypliny nazywanej w książI Tekst dotyczy książki Andrzeja Pankałłi pl. Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa Eneteia, 2000, ss. 171. Autor jest psychologiem zajmującym się historią myśli psychologicznej, dorobkiem Jungowskim (współredaktor "Albo Albo") oraz etnopsychologią. Swoje pasje etnologiczne realizował w trakcie podróży do Indian meksykańskich (Lacandon) oraz ekwadorskich (Kofan. Siona). 2 Szaman Kofanów z osady Santa Rosa de Sucumbios, depo Putumayo, Kolumbia, pażdziernik 1981. �306 ce etnopsychologią. Autor zatem stara się: 1) najpierw zrekonstruować obecność kategorii mitu w rozlegle pojmowanej psychologii; 2) następnie zarysować perspektywę psychologiczno-kulturową jego ujęcia; 3) by w końcu spenetrować możliwości zastosowania tejże perspektywy do badań mitu w konkretnej społeczności (Indianie Kofan). Program słuszny i ambitny i jemu też Pankalla deklaruje podporządkowanie struktury pierwszej części książki (Psychologia mitu). Natomiast składająca się z kilku esejów partia druga (Ku/tury tradycyjne a współczesność) ma najprawdopodobniej stanowić uzupełnienie problematyki poruszanej w jądrze pracy. Myśl przewodnia książki zamyka się w tezie mówiącej, iż mit jest zjawiskiem wielopłaszczyznowym i badający go psycholog winien "skupić się na jednym, psychologicznym wymiarze mitu, jednak ze świadomością istnienia pozostałych wymiarów oraz interakcji między nimi" (s. 30). Podstawę teoretyczną tego poglądu autor znajduje w Popperowskim podziale rzeczywistości na trzy światy (obiekty fizyczne, stany psychiczne, byty abstrakcyjne) oraz w perspektywie antyredukcjonizmu ontologicznego, występującego przeciwko stosowaniu w badaniach nad kulturą indywidualizmu metodologicznego, psychologizmu i naturalizmu. Deklaruje więc omijanie pułapek, które zazwyczaj stawały się smutnym udziałem psychologii nowożytnej, biorącej się za wyjaśnianie zjawisk kulturowych. Tyle tytułem wstępu. Realizacja jednak nie tyle odbiega od założeń, co raczej się z nimi rozmija. Nasze poważne wątpliwości Psychologia mitu wzbudza na kilku płaszczyznach: 1) wiedzy będącej udziałem Andrzeja PankalIi, którą dzieli się z czytelnikiem, 2) sposobu jej pozyskiwania, 3) strony etycznej całego przedsięwzięcia, 4) poziomu samego wykonania. l. Zacznijmy od kwestii merytorycznych. Na wstępie warto chyba sobie zadać pytanie, dlaczego autor wybrał głównie kulturę Indian Kofan jako "materię", na której prezentuje swe etnopsychologiczne tezy. Jedynym bezpośrednim wskazaniem jest stwierdzenie: "powodem, dla którego tak szczegółowo przedstawiliśmy charakterystykę tej grupy (to jest Kofanów) oraz rytuał yage, jest niemożność odseparowania zjawiska mitu od osoby szamana, świętej dla Kofanów rośliny yage i samego rytuału" (s. 84). Pięknie - tylko, że to w sumie dość banalne i oczywiste kryterium spełnia w Ameryce Południowej co najmniej 300 innych indiańskich ludów, jeśli tylko Banisteriopsis caapi, czyliyage zastąpimy czterema innymi halucogennymi roślinami czy grzybami, tak powszechnymi na tym kontynencie (Lophophora williamsii, Datura mete/oides, Salvia divinorum i wiele innych). Może więc wybór Kofanów podyktowany był względami czysto praktycznymi: po prostu Pankalla dysponował własnym, obszernym materiałem empirycznym dobrze ilustrującym problemy psychologii mitu? Kierunek takiego rozumowania sugeruje informacja o badaniach autora (s. 79). Problem jednak w tym, że zgromadzone przez Pankallę w czasie wyprawy dane z zakresu etnopsychologii Kofanów nijak przekładają się na opisy �307 i interpretacje przedstawione w książce, albowiem zdecydowana większość materiału odnoszącego się do mitologii i rytuałów yage w kulturze Kofan, to po prostu mniej lub bardziej zgrabnie dobrane wyimki z pracy M. Califano i J. A. Gonzalo (1995), zresztą wcale nie najważniejszej w bibliografii dotyczącej tego ludu. Niezrozumiałe dla nas pozostaje także to, dlaczego w przypisie dotyczącym mitologii Kofanów przywołana jest praca Alby Moya (1997), będąca zbiorem niewielkich, popularnonaukowych esejów o poszczególnych ludach indiańskich Ekwadoru, gdzie mitologii Kofanów poświęcono ledwie półtorej strony ogólnikowego tekstu. Tak więc pytanie "dlaczego Kofanowie?" pozostaje bez odpowiedzi. Mamy też zastrzeżenia innego rodzaju: prezentowane przez A. Pankallę poglądy J. M. Fericglii (1997), których używa jako teoretycznego zaplecza dla kofańskiego materiału empirycznego, odnoszą się do zupełnie innego ludu zamieszkującego Amazonię ekwadorską: Indian Shuar (zob. też Fericgla 1994), ludu o całkowicie odmiennej kulturze! Trzeba wiele odwagi, by owe odmienne rzeczywistości tak bezrefleksyjnie połączyć. Całkowite zdziwienie wzbudza jednak sposób potraktowania przez autora dzieła S. S. Robinsona (1979, 1996), które odnosi się bezpośrednio do zagadnień mitów i rytuałów Kofanów i jest wynikiem wielomiesięcznych, intensywnych, zweryfikowanych po latach badań terenowych. Dzieło, które wymagałoby rzetelnej analizy i krytyki, w omawianej książce występuje w postaci mocno szczątkowej, przy czym w jednym przypadku przytaczany fragment nie istnieje na wskazanej stronie (cytat ze strony 120, Robinson 1979) w drugim jest mocno konfabulowany (s. 153, tamże). W etnologicznej literaturze przedmiotu obecnej w Psychologii mitu widać przerażająco rozległe luki. O żałośnie ubogiej bibliografii dotyczącej Kofanów już pisaliśmy, przyjrzyjmy się teraz merytorycznej oprawie problemów teoretycznych. Wedle autora w kompleksie zagadnień dotyczących mitów, rytuałów, snów oraz używania halucynogenów przez Indian Ameryki Południowej istnieją tylko, serwowane w sosie prawdy obiektywnej, opracowania i pomysły Fericglii. Dalej nie ma już nic. Trzydziestoletni dorobek antropologii nagle gdzieś zniknął, rozpłynął się we mgle. Brak jakichkolwiek odniesień do klasycznych już prac (G. Baer, P. Furst, M. Hamer), czy choćby cienia prezentacji i refleksji nad współczesnymi zmaganiami z problematyką (W. Kracke, E. Langdon, G. Reichel-Dolmatoft); nie ma nic, po prostu czarna dziura. Z kolei tak ogromną dziedzinę jak psychologia międzykulturowa Andrzej Pankalla zdaje się znać wyłącznie z podręcznika Triandisa i Lamberta (1980), który zresztą wypadałoby porównać z innymi pracami tego typu (Y. Barnouw, 1. Berry, R. Munroe). Jednak przy ferowaniu wyroków w zakresie uniwersaliów ludzkiego myślenia, sposobów odczuwania i zachowania wypadałoby przynajmniej zarysować własną perspektywę teoretyczną w tym względzie i odnieść ją do aktualnego stanu badań. Tymczasem nie uświadczymy w pracy ani nawiązań do szeroko rozumianej opcji Piagetowskiej (P. Dasen, D. Price-Wil- �308 liams), ani do badaczy testujących koncepcję Wygotskiego (M. Cole, J. Lave). Oczywiście, każdy ma prawo do wyboru opcji teoretycznej - pod warunkiem jego przekonującego uzasadnienia - i stąd też jakoś wytłumaczyć można jeszcze nieobecność powyższych prac. Jak jednak wyjaśnić brak pozycji omawiających międzykulturowe badania przeprowadzane w paradygmacie przywoływanego w książce "wczesnego" Jeromego Brunera, który aż się prosi o porównanie z reprezentowaną przez autora Popperowską wizją działania ludzkiego umysłu? Nie będziemy już tutaj rozpatrywać niewytłumaczalnych braków w zakresie antropologicznych dyskusji nad badaniem myślenia w społecznościach nie-nowożytnych, których recepcję Pankalla zakończył chyba wraz z pobieżną lekturą Levi-Straussa. Gdzie opcja antropologii symbolicznej (Y. Turner, C. Geertz)? Gdzie intelektualiści współcześni (1. Goody, R. Horton, D. Sperber) lub kognitywiści nowocześnie pojmowani (P. Boyer)? A są to zarzuty odnoszące się tylko do jednej z trzech powyższych dziedzin, tj. myślenia - obszaru emocji i zachowania w ogóle nie rozpatrujemy. Warto odnotować także, iż Psychologia mitu wprowadza nowe zwyczaje do polskiego piśmiennictwa naukowego, traktując pismo TAWACIN (dawniej organ Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Indian) jako źródło bibliograficzne. Jeden z autorów niniejszego tekstu jest członkiem zespołu redakcyjnego TAWACINU i jest mu miło, że także naukowcy sięgają po ,jego" pismo. Niemniej jednak jest to kwartalnik dla młodzieży stawiający sobie za cel prezentację niestereotypowej wiedzy o tubylczych ludach obu Ameryk i traktowanie go jako głównego źródła do badań postaw aksjologicznych, hm, z całym szacunkiem - to chyba jednak lekka przesada. Ciekawe też, dlaczego w przypadku rozdziału Wstęp do psychologii Lacandonów znajduje się tylko jeden (słownie jeden) przypis odnoszący się do ... ni mniej, ni więcej Levy Bruhla! Wprawdzie na okładce książki widnieje informacja, że A. Pankalla współorganizował "wyprawę" do Meksyku (Indianie Lacandoni), lecz w świetle powyższych trudności w zidentyfikowaniu autorskiego "materiału kofańskiego", pozostawmy sprawę "materiału lacandońskiego" w świętym spokoju. 2. Patrząc na omawianą pracę od strony sposobu pozyskiwania wiedzy, nie możemy się oprzeć wrażeniu, że sytuuje się ona bardziej po stronie szeroko rozumianej gnozy niźli nauki, a zatem opowiada się za takim modelem poznania rzeczywistości, w którym dotarcie do "prawdy" odbywa się na drodze bezpośredniego, autentycznego doświadczenia istoty zjawiska. Ta droga łącząca interpretacyjnie rozum z wiarą tym się choćby różni od naukowej, że nie podlega intersubiektywnej sprawdzalności, jest na wskroś jednostkowa. Myśl przewodnia tego wątku delikatnie przewijająca się zwłaszcza przez eseje części drugiej sugeruje czytelnikowi, iż "twarda naukowość" w rodzaju psychologii poznawczej nie oddaje całej prawdy o człowieku, że "nauki miękkie" takie jak etnologia oferują nam wprawdzie o wiele bardziej ulotne metody dotarcia do sedna, ale dzięki temu pozwalają na powiedzenie, jak się rzeczy mają napraw- �309 dę. Nie znajdujemy innego rozsądnego wytłumaczenia ferowanych przez autora sądów tyczących się konkretnych społeczności etnicznych lub też zjawisk kulturowych. Skąd na przykład Andrzej Pankalla czerpie wnioski o uniwersalnych postawach społecznych wobec ludzi upośledzonych (s. 110)? Na jakiej podstawie uznaje, że mistyfikacja zwana kulturą Tasadajów przekazuje jednak prawdę o pierwotnych koncepcjach duszy (s. 141)? Pytania można mnożyć. Dogmatyzm, gnoza czy niedouczenie? Wizja rzeczywistości przepajająca Psychologię mitu oparta na specyficznym mariażu ontologii Popperowskiej i myśli Jungowskiej funkcjonuje w pracy jako pewnik, a nie hipoteza i nikt nie ma zamiaru jej sprawdzać. Bo czyż można w ramach dyskursu nauk społecznych poważnie traktować takie stwierdzenia odnoszące się do kulturoznawczego wątku twórczości Freuda jak: "zarzuty natury metodologicznej i merytorycznej niekonieczne muszą świadczyć na jego niekorzyść. Metodologiczne niedociągnięcia teorii Freuda mogą być pretekstem do odebrania jego antropologicznej twórczości w nowy sposób, tj. jako próbę stworzenia gatunku literackiego o nazwie «baśń naukowa», (która) jest inspirująca poznawczo" (s. 106)? Azaliż naprawdę Hermes Trismegistos? Wszystkie dyscypliny naukowe, a w tym etnologia i psychologia, wymagają jednak rzetelnych badań empirycznych lub też zwykłej konfrontacji z aktualnym stanem wiedzy uobecnionym w literaturze. W tym świetle wnioski proponowane przez autora rytmicznie zataczają się od banalności do niezgody ze współczesną antropologią kulturową. 3. Kwestią łączącą się z gnostyckim rozumieniem wiedzy jest wymiar moralny całego przedsięwzięcia. Warto o tym wspomnieć, bo dotykamy tu ważnej naszym zdaniem sfery etyki zawodowej. Chodzi nam tu o dwie sprawy: rozmijanie się z prawdą oraz manipulowanie czytelnikiem. Oto cytat ze strony 79: "Porządek kulturowy Indian Kofan z Amazonii Ekwadorskiej badany był w ramach kierowanej przez autora książki etnopsychologicznej wyprawy naukowej «KOFAN 98». Program naukowy wyprawy został napisany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dr. Mariusza Kairskiego z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. (...) Projekt badawczy pracy pt.: «Psycho-kulturowy wymiar mitu. Badania terenowe wśród Indian Kofan» został zaakceptowany przez Komitet Badań Naukowych w ramach grantu nr lHOIFOI416". Spieszymy donieść, że żadna z wymienionych tu osób nie kierowała pracami nad projektem badawczym zatytułowanym "Psycho-kulturowy wymiar mitu". I co dalej? - zapyta zniecierpliwiony czytelnik. Dalej jest tak, jak w znanym dowcipie: nie na placu Czerwonym tylko Maneżowym, nie szynkę, tylko rowery, nie dają, tylko kradną. Andrzej Pankalla nie był kierownikiem etnopsychologicznej wyprawy naukowej "KOFAN 98", lecz "tylko" członkiem wyprawy antropologicznej "KOFAN 98" , której celem był opis i analiza aktualnej sytuacji etno-kulturowej ludu Kofan. Kierownikiem wyprawy była mgr Alicja Pasek, �310 doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, i to jej projekt, zatytułowany "Aktualna sytuacja etno-kulturowa Kofanów ekwadorskich", był przygotowywany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dra Mariusza Kairskiego (IEiAK UAM). Ewentualny podprojekt o charakterze etnopsychologicznym (który oczywiście mógł być realizowany podczas antropologicznej wyprawy "KOFAN 98") nigdy nie zmaterializował się na terenie Instytutu Etnologii w postaci zapełnionych kartek papieru. W związku z tym siłą rzeczy nie mógł być "napisany pod kierunkiem", konsultowany, oceniony pozytywnie czy negatywnie. Po prostu nie zaistniał. To pierwsza sprawa, która ociera się o kwestie etyczne. Druga dotyczy zgoła nienaukowej postawy, jaką prezentuje Pankalla w swoim dziele. Chodzi nam tutaj o takie manipulowanie czytelnikiem, aby miał on wrażenie, że autor dotknął głębiej indiańskiej rzeczywistości, głębiej niż pierwszy lepszy turysta, jakich zresztą pełno w kofańskich wioskach. Są to oczywiście drobiazgi, ale dość znamienne - wiele bowiem mówią o autorze jako badaczu. Jako przykład weźmy fotografie dołączone do pracy. A. Pankalla pisze, że "integralną częścią rozdziału są zdjęcia i mapki" (s. 79) dokumentujące życie rytualne Kofanów. Taka zapowiedź każe nam oczekiwać przyzwoitej fotografii etnograficznej. Cóż jednak znajdujemy? Otóż dostajemy 14 zdjęć, wśród których pięć to obrazy indiańskich chałup (w tym dwa z nich to ten sam budynek, tyle że sfotografowany z dwóch stron), sześć to etapy zbierania oraz przygotowywanie halucynogennego wywaru z rośliny yage (zrywanie pnączy, kociołek z gotującym się wywarem). I gdzie tu obraz rytuału? Zostały jeszcze trzy zdjęcia. Na jednym autor spoczywa samotnie w hamaku, a podpis głosi, że znajdujemy się we wnętrzu chaty rytualnej, gdzie A. Pankalla odpoczywa przed rytuałem yage (sugerując, że weźmie udział w rytuale). Dwa dalsze tak samo w żaden sposób nie oddają kofańskich rzeczonych obrzędów: autor stoi na nich obok wyprostowanych na baczność, odświętnie ubranych Indian Kofan. I co dalej?raz jeszcze zapyta czytelnik. I to wszystko - raz jeszcze odpowiadamy. Sugerowanie czytelnikowi, że będąc Tam, doświadczyło się czegoś Prawdziwego, czego nie da się przekazać w języku nauki i można jedynie przedstawić otoczenie, w którym owo spotkanie nastąpiło, o taką właśnie postawę nam chodzi. Podobne techniki znajdujemy w literaturze bynajmniej nie naukowej, lecz podróżniczej i publicystycznej. Przykładów tego typu postępowania można znaleźć w książce znacznie więcej, ale nie o obrazowanie skrupulatności nam tutaj chodzi. I jeszcze dwa "drobiazgi" w etycznej materii. Na jakiej podstawie autor zestawia swoje prace wespół z Levi-Straussem czy Cassirerem w podstawowej literaturze przedmiotu tyczącej myślenia mitycznego (s. 123)? I wreszcie, czy praktykowanie autokanibalizmu (umieszczanie w bibliografii swojej książki własnych pozycji, będących w istocie rozdziałami tej właśnie książki) jest doprawdy właściwym postępowaniem? Z dwojga złego wolimy jednak zjadanie wrogów. �311 4. Na koniec popatrzymy na Psychologię mitu od strony wykonawczej, przyjrzyjmy sięjej metodologii oraz formalnej kompozycji tekstu. Nasze wątpliwości wzbudzają tu trzy kwestie. Po pierwsze, niepomiernie zadziwia nas brak definicji podstawowych dla pracy kategorii poznawczych, tj. "mitu" i "kultury tradycyjnej/kultury pierwotnej". O ile w przypadku tej pierwszej Pankalla przytacza tylko szereg cudzych rozstrzygnięć, za żadnym się wprost nie opowiadając, to w kwestii drugiego pojęcia brakuje choćby napomknięcia o tym, czym taka kultura miałaby się charakteryzować, chociaż proponowane zestawienie na stronach 110-113 daje dość wstrząsające wyobrażenie (ludy Afryki, mieszkańcy Wysp Fidżi, społeczności starożytnej Sparty, Peru i Polinezji, Żydzi, Grecy, Rzymianie, społeczeństwa okresu Średniowiecza i Reformacji, bliżej nieokreślone chrześcijaństwo, Indianie Ameryki Północnej, Chińczycy, Arabowie, lud rosyjski, Olmekowie - kolejność autora). Co oznaczają w kontekście kultur pierwotnych pojęcia takie jak: "porządek kulturowy", "bóg", "duch", "skodyfikowany system mityczny", "system religijny", "mit eksplikatywny", "mit deskryptywny"? Czyżby unikanie zdefiniowania podstawowych kategorii badawczych to świadoma strategia? Jeśli tak, to znajdujemy tutaj potwierdzenie naszej "gnostyckiej hipotezy", tj. rezygnację z precyzyjnego dookreślenia narzędzi poznawczych. Wolimy się nie zastanawiać, jaka jest odpowiedź przy drugim wariancie tego pytania. Krótko mówiąc, coś nieokreślonego (tj. mit) funkcjonuje w czymś nieokreślonym (tj. kulturach tradycyjnych). Taka praktyka jest dokładnym zaprzeczeniem reguł naukowego postępowania. Po drugie, część referująca humanistyczne poglądy na temat mitu przypomina raczej wypisy z literatury niźli rozwiązywanie problemów badawczych. Strona za stroną napotykamy kolejne ujęcia kategorii mitu, które przedstawiane są bez zaplecza macierzystych teorii, w ramach których zostały skonstruowane. Czytelnik nie obznajomiony z rzeczonymi koncepcjami narażony jest na ryzyko całkowitego niezrozumienia tekstu. Dodatkowo, fakt całkowitej nieobecności poglądów pokazujących słabe i mocne strony przytaczanych ujęć mitu buduje wrażenie, iż każdy z prezentowanych myślicieli w jakimś stopniu miał rację, co znowuż jest najzupełniej zgodne z ukrytym epistemologicznym nastawieniem pracy (jeśli oczywiście nasza "gnostycka hipoteza" ma sens). Po trzecie, układ formalny pracy wywołuje (przynajmniej u nas) młodzieńczą chęć dorównania Sherlockowi Holmesowi. Czy coś łączy dwie główne części książki prócz szeroko rozumianej tematyki "psychologia a kultura"? Wydaje się, że nie, lecz ciągle nie mamy pewności. Dlaczego tytuł i podtytuł książki rozmijają się ze sobą i określają dwie, nie przystające do siebie partie? Z jakiej przyczyny w polskojęzycznej pracy widnieje esej w języku angielskim (Lucien Levy Bruhl - Theory of Primitive Personality), a inny tematycznie jest jakby z innej książki (Intuicyjny wgląd a percepcja dziecięca)? I tak dalej, i tak dalej. �312 Podsumujmy całość. Jakie są główne grzechy tej książki? Po pierwsze, przedstawiona w niej perspektywa etnologiczna prawie w całości sytuuje się w obszarze wiedzy potocznej i niewiele ma wspólnego z rzeczywistymi dokonaniami antropologów. Po drugie, autor reprezentuje w niej, nieważne, świadomie czy nie, wiedzę gnostyczną przybraną w szaty obiektywizującej wiedzy naukowej. Po trzecie, sposób realizacji jest nie tyle przeciętny, co mierny. Po czwarte wreszcie, postawa etyczna Andrzeja Pankalli jako naukowca pozostawia wiele do życzenia. Naszym zdaniem w przypadku Psychologii mitu mariaż psychologii z antropologią kulturową zakończył się dotkliwą porażką. Rzecz jasna nie oznacza to, że nie potrafimy dostrzec obiecujących poznawczo perspektyw, jakie rysują się przed próbami łączenia tych dwóch dyscyplin w badaniach społeczności pierwotnych. Wprost przeciwnie, sądzimy, że jest to najlepsza droga na tym polu. Nie zgadzamy się jednak na wypaczanie stanu aktualnej wiedzy antropologicznej czynione pod płaszczykiem etnopsychologii. Niestety, praca Andrzeja Pankalli nie będzie przydatna ani dla psychologów, ani dla antropologów, a to chyba najsmutniejszy los, jaki książkę spotkać może. Jakakolwiek dalsza krytyka byłaby dowartościowaniem pracy tego wysiłku niewartej. Tarzycjusz Bu/iński, Mariusz Kairski BIBLIOGRAFIA Califano M., J. A. Gonzalo. Los A °i dei rio Aguarico. Mito y cosmovisión, Quito: Edicio1995 nes Abya Yala. Fericgla J. M. 1994 Jibaros. Los Cazadores de Sueńos, Diario de un antropólogo entre los Shuar. Experimentos con la Ayahuasca, Quito: Ediciones Abya Yala. Al tras luz de la ayahuasca. Antropologia cognitiva. consciencias alternati1997 vas y oniromancia, Quito: Ediciones Abya Yala. MoyaA. 1997 Ethnos. Atlas etnogrtifico del Ecuador. Quito: Proyecto EB!. Robinson S. S. 1979 Toward an Understanding of Kofan Shamanism, Ithaca: Latin American Studies Program, Dissertation Series, no. 74. 1996 Hacia una nueva comprensión del shamanismo Cofan, Quito: Ediciones Abya Yala. Triandis, H. c., Lambert W. W. 1980 Handbook of Cross-Cultural Psychology, Boston: Allyn and Bacon. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ceac92bbd86f916b59cc754d035884c.pdf 2221c10421555b22b3cf71fc20fe1385 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2025 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1879 Title A name given to the resource Medycyna komplementarna w Polsce i jej badanie / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 DANUTA PENKALA-Gi\ WĘCKA Instytut Etnologii VA\!, Poznań \IEDYCYNA KOMPLEMENTARNA W POLSCE I JEJ BADANIE (na przykładzie badań w małym miasteczku wielkopolskim) Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza omawia w zarysie rozwój medycyny komplementarnej w Polsce w ciągu ostatnich kilkunastu lat oraz jej obecne status quo. Przedstawia także stan badań nad tą dziedziną oraz pewne kontrowersje związane z etnograficznymi badaniami nad medycyną ludową. Druga część stanowi studium na temat medycyny komplementarnej w małym miasteczku leżącym we wschodniej Wielkopolsce, Ślesinie, oraz w jego okolicy 1. Jest to próba realizacji zarysowanych w artykule propozycji metodologicznych autorki. Medycyna komplemen tarna 2 jest obecnie niezwykle popularna w Polsce. Pierwsza fala przypływu zainteresowania nią miała miejsce pod koniec lat 70. co wiązało się z działalnością brytyjskiego uzdrowiciela C. Harrisa, do dziś często przyjeżdżającego do Polski, oraz pojawieniem się miejscowych bioenergoterapeutów, z których najszerzej znany był nieżyjący już dziś S. Nardelli. W owym czasie zasłynął również o. A. Klimuszko z Elbląga, zielarz, uzdrowiciel i jasnowidz, którego książki również obecnie są bardzo popularne. Równocześnie rosło coraz bardziej zainteresowanie akupunkturą, przede wszystkim dzięki wieloletnim, niestrudzonym wysiłkom prof. Z. Garnuszewskiego. Przyjmowało się coraz szerzej ziołolecznictwo, propagowane przez szereg lekarzy i farmakologów, z prof. A. Ożarowskim na czele. Te dwie dziedziny doczekały się przynajmniej częściowego uznania ze strony medycyny oficjalnej. W Pol1 Artykuł powstał w oparciu o dwutygodniowe badania terenowe przeprowadzone przez autorkę wraz z grupą kilkunastu studentów etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu latem 1990 roku. Studentom tym chciałabym wyrazić wdzięczność za solidną, pełną zapału i zaangażowania pra~. Mimo dość krótkiego okresu badań udało się zebrać obszerne i interesujące materiały. ! Termin "medycyna komplementarna" wydaje się być bardziej adekwatny niż częściej używany termin "medycyna alternatywna". Zgadzam się z tymi badacZ<lmi. którzy, jak np. U. Sharma (1990) z\\'Tacają uwagę na iakt, że ludzie nie korzystają z niej zamiast, ale obok uciekania się do medycyny oficjalnej. Jest zatem uzupeŁniająca a nie alternatywna. Inne spotykane terminy: medycyna niecficjalna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, są o tyle niezręczne, że zostały ukute pn:C1!:przeciwstawienie medycynie oficjalnej. �44 sce działa obecnie ponad 500 lekarzy-akupunkturzystów przygotowanych na specjalnych kursach, a w stolicy istnieje duże Centrum Leczenia Akupunkturą. Homeopatia, wprawdzie mniej doceniana, ale także funkcjonująca na pograniczu medycyny oficjalnej, w całym okresie powojennym (jak i przed wojną) posiadała sporo zwolenników. Swiadczy o tym nieprzerwana działalność kilku aptek homeopatycznych w kraju i reaktywowanie w roku 1976 Towarzystwa Zwolenników Homeopatii, o niemal stuletniej już tradycji, prowadzącego kursy homeopatii dla lekarzy. Około połowy lat 80. mniej niż poprzednio pisze się o medycynie komplementarnej, a jeżeli - to w tonie bardzo krytycznym. Spadek oficjalnego zainteresowania wiązał się niewątpliwie z wydanym przez Ministerstwo Zdrowia zakazem działalności leczniczej osób nie posiadających dyplomu lekarskiego 3, a także wszelkiej współpracy z nimi lekarzy licencjonowanych. W praktyce zresztą nie stosowano wówczas sankcji wobec leczących nieoficjalnie. Zahamowano jednak dobrze dotąd rozwijającą się współpracę między lekarzami i niektórymi bioenergoterapeutami, którym uprzednio zezwolono na przyjmowanie pacjentów w kilku spółdzielniach lekarskich. Ostatnie lata przynoszą znowu wzrost popularności medycyny komplementarnej w Polsce, do czego przyczynia się wyraźnie zmieniony ton publikacji prasowych, programów telewizyjnych i radiowych. Srodki przekazu wręcz popularyzują metody medycyny komplementarnej, czego najdobitniejszym przykładem może być nadawany przez telewizję przez wiele miesięcy cykl seansów "teleterapii" rosyjskiego lekarza, psychoterapeuty Anatolija Kaszpirowskiego. Do studia zapraszani są także polscy bioenergoterapeuci, tacy, jak np. propagowany przez "Telewizję Sniadaniową" Z. Nowak. Nie sposób wyliczyć tutaj nawet części spośród ogromnej liczby działań i incjatyw z interesującej nas dziedziny. Wspomnijmy tylko, że ukazują się rozmaite publikacje specjalistyczne takie, jak "Akupunktura Polska", czasopisma i biuletyny wydawane przez radiestetów, popularne miesięczniki, jak "Szaman" czy "Nie z Tej Ziemi" i niezliczone broszury i książki. Polskę odwiedzają mnisi tybetańscy leczący ziołami, hawajscy kahuni, rosyjscy bioenergoterapeuci przyjmujący pacjentów w poznańskim hotelu "Merkury", uzdrowiciele ze Szwecji czy Ukrainy odbywający seanse terapeu-'tyczne w kościołach. Jednocześnie nadal toczy się walka części środowiska lekarskiego (prawda, że liczebnie mniej znacznej) i pokrewnych specjalności o oficjalne uznanie "naturalnych metod leczenia" właśnie 8 Ministerstwo wypowiedziało się oficjalnie w tej sprawie w 1985 roku. Zresztą do dziś .obowiązuje ustawa z 1950 roku, według której karze podlega każdy, kto zajmuje się rozpoznawilniem, .1eczęniem i. zapobieganiemchor6b, a ·nie posiada dyplomu lekarza. ,. , . �45 jako komplementarnych względem medycyny konwencjonalnej, w obliczu fatalnego stanu rodzimej służby zdrowia i ciągle pogarszającej się kondycji zdrowotnej Polaków. Postuluje się między innymi akceptację szeregu metod medycyny komplementarnej, utworzenie specjalnych przychodni i kliniki lecznictwa naturalnego, wprowadzenie, wzorem niektórych państw zachodnich, licencji dla osób bez dyplomu lekarza po zdaniu przez nie odpowiedniego egzaminu 4. Spośród wielu postulatów tylko jeden, dotyczący reprywatyzacji części aptek, doczekał się realizacji i to w szerszym zakresie niż przewidywano. Jednak brak oficjalnego uznania nie ma wi~kszego wpływu na opisaną pokrótce powyżej działalność przedstawicieli różnych gałęzi medycyny komplementarn.2j. J'vIimoburzliwego wręcz rozwoju medycyny komplementarnej w Polsce, nie stała się ona dotychczas obiektem pogłębionych badań. Pierwsze próby podejmują nieliczni socjologowie medycyny - wśród nich przede wszystkim W. Piątkowski (1984, 1988). Analizy niektórych zjawisk z tego zakresu przeprowadzają psychologowie (przykładem L. Gapik badający "fenomen Kaszpirowskiego"). Etnologowie zdają się stronić od omawianych wyżej zagadnień. Ci, którzy interesują się zbliżoną problematyką, koncentrują się z reguły na badaniu medycyny ludowej, poszukując przy tym pozostałości tradycyjnych wyobrażeil i praktyk, które niejako wyizolowują z całościowego kontekstu potocznych przekonań i działań leczniczych. Nieliczni podejmują problemy bardziej ogólnej natury. Ale podczas gdy w innych krajach, tych, w których antropologia medyczna jest już dobrze rozwiniętą specjalnością, poszukuje się rozwiązań istotnych problemów teoretycznych i metodologicznych, u nas badacze wdają się np. w dyskusje, czy można używać terminu "medycyna ludowa". W. Piątkowski (1988, s. 6-9) twierdzi, że w odniesieniu do praktyk uzdrowicieli i lecznictwa ludowego nie można stosować terminu "medycyna", bowiem nie spełniają one kryteriów naukowości. Proponuje więc dość niezręczne określenie: "lecznictwo niemedyczne" . Jednak obiekc je powyższe z punktu widzenia etnologa nie wydają się uzasadnione; analogicznie, nie rezygnujemy przecież z używania takich terminów, jak "prawo ludowe" czy "ekonomia społeczeństw pierwotnych". Z kolei zdaniem L. Stommy, tzw. "medycyna ludowa" jest wydzielana sztucznie, bowiem wchodzi w skład ludowej wizji kosmosu, "wizji konstrukcji świata, z której wyciągane są, z dużą konsekwencją i logiką, «terapeutyczne» 4 Wśród os6b od lat walczących o uregulowanie sytuacji medycyny komplementarnej w Polsce warto wymienić nieżyjącą już prof. M. Sokołowską, socjologa medycyny i lekarza oraz prof. A. Ożarowskiego, farmakologa, autora listu otwartego w tej sprawie do Ministra Zdrowia (z roku 1989), członka Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia. �46 wnioski" (1986, s. 193). Ale dlaczegóż by nie wyodrębnić "medycyny ludowej" z owej całościowej wizji kosmosu (pamiętając oczywiście o jej ścisłych związkach z religią, magią, mitem), skoro reguluje ona specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej? Ponadto L. Stomma atakuje użycie terminu "medycyna ludowa" z innej jeszcze pozycji, wskazuje mianowicie, że w przeciwieństwie do medycyny naukowej nie opiera się ona na "racjonalnej analizie reakcji i skutków" (s. 195). Przytacza równeiż drastyczne przykłady takich działań ludowych adeptów "medycyny", które nie mają nic wspólnego z tym, co rozumie się przez praktyki lecznicze w medycynie oficjalnej. Nie dowodzi to jednak niczego poza faktem, że lecznicze praktyki ludowe i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy, czy też, jak powiedziałby L. Stomma, wizjach kosmosu. Zarówno A. Paluch, który odszukuje w medycynie ludowej "jądro racjonalne" (1979, s. 86-88), jak i L. Stomma, który ostro krytykuje to podejście (1986, s. 193), traktują medycynę oficjalną jako punkt odniesienia, do którego przyrównują wiedzę medyczną i terapię ludową. "Racjonalne" jest tu ujmowane jako zgodne z paradygmatem biomedycznym. Takie postawienie problemu nie odbiega daleko od tradycyjnego, nadal spotykanego (np. Tylkowa, 1990) rozróżnienia "racjonalnych" i "irracjonalnych" przekonań i praktyk ludowej medycyny 5. Natomiast jeżeli zgodzimy się przyjąć założenie o racjonalności działarl ludzkich (por. np. Topolski, 1973, s. 212-214), według którego jednosb:a dąży do osiągnięcia rezultatu maksymalnie preferowanego zgodnie ze swoim systemem wiedzy, zrezygnujemy z oceniania czynności i motywujących je przekonań z perspektywy zupełnie innego systemu wiedzy. Zostawmy zatem ocenie specjalistów-farmakologów, chemików, psychologów i innych - kwestie skuteczności leków i praktyk medycyny iudowej. Nas powinno interesować badanie jej - i szerzej, medycyny komplementarnej - jako zjawiska kulturowego. Terminem "medycyna komplementarna" bądź "alternatywna" określa się zwykle takie dziedziny, jak wymieniane wyżej: homeopatia, akupunktura, bioenergoterapia i szereg innych, spoza lecznictwa ludowego. Opracowania na temat medycyny komplementarnej koncentrują się z regdy na tych właśnie jej składnikach 6. Tymczasem, moim zdaniem, współczesna medycyna ludowa również mieści się w ramach medycyny komplementarnej, tworząc wraz z innymi jej formami zestaw uzupelniaj1{cy 5 Gwoli sprawiedliwości należy dodać, że w innym mIeJSCU A. Paluch (LibC'r;" Paluch, 1988, s. 151) dobitnie przeciwstawia się temu podejściu, wywodzącemu "ię z paradygmatu pozytywistycznego. a Mowa o opracowaniach ukazujących się w krajach zachodnich (np. Sern!l'us, 1987). �47 względem propozycji medycyny oficjalnej. W opracowaniach na temat medycyny ludovvej często zwraca się uwagę na rozmaite kanały informacji (np. dwory, klasztory, szkoły, literatura popularna), poprzez które dokonywał się w ciągu wieków przekaz nowych idei z zewnątrz. Zapomina ~ię jednak nieraz, że jest to proces ciągły, w dodatku wskutek rozwoju środków masowego przekazu i większej mobilności ludności ciągle przybierający na sile. Do mieszkal'lców miasteczek i wsi docierają zarówno, przekształcone w rozmaity sposób, idee i koncepcje medycyny oficjalnej, jak i nowinki na temat modnych w mieście metod leczenia komplementarnego. Trudno jest zatem "wypreparować" medycynę ludową z całości medycyny komplementarnej. Możemy starać się wydzielić elementy tradycyjne dla celów analitycznych, np. zastanawiając się nad pochodzeniem poszczególnych składników medycyny komplementarnej. N ależy jednak pamiętać, że są one ze sobą ściśle powiązane, składając się, w różnych proporcjach, na potoczną wiedzę i praktykę medyczną w rozmaitych środowiskach kulturowych. Przejdźmy teraz do omówienia stanu medycyny komplementarnej w Slesinie i okolicy. Jest to wstępne, ogólne opracowanie na podstawie obszernych materiałów, które są przedmiotem dalszych, wnikliwych badań. Slesin jest niewielkim miasteczkiem położonym 23 km na północ od Konina, na skraju rozległego Konińskiego Obszaru Przemysłowego, w pobliźu odkrywkowych kopalń węgla brunatnego, eksploatowanych od lat 60., elektrowni i huty aluminium. W związku z tym występuje tu daleko posunięta degradacja środowiska naturalnego. Duża część mieszkailców, szczególnie mężczyzn, jest zatrudniona w kopalniach i innych zakładach. Część ludności Slesina, a przede wszystkim okolicznych wiosek, zajmuje się rolnictwem, w samym Slesinie wiele osób trudni się handlem, usługami i rzemiosłem. Bliskość miasta i dojazdy do pracy sprzyjają nawiązywaniu szerszych kontaktów. Dawniej w takich kontaktach pośredniczyli głównie handlarze 9ierzem (Slesin był ważnym ośrodkiem handlu pierzem), w mniejszym stopniu również wędrowni sprzedawcy leków, jak mówiono, "jeżdżący z medycyną" po okolicznych wsiach. W ramach medycyny komplementarnej można z grubsza wydzielić medycynę "domową" praktykowaną w kręgu rodzinno-sąsiedzkim oraz segment reprezentowany przez rozmaitych specjalistów. Jednak w praktyce i w tym wypadku granice między wyróżnionymi działami są płynne. W Ślesinie np. na pograniczu między nimi praktykują kobiety zajml\jące się tzw. "mierzeniem", o czym będzie mowa niżej. W zespole potocznych przekonań medycznych ważne miejsce zajmują wyobrażenia na temat etiologii chorób. W znaczący sposób wpływają one na postawienie diagnozy i wybór metody leczenia. Do najczęściej �48 przywoływanych etiologii naturalistycznych 7 należy zbytnie ochłodzenie organizmu ("przeziębienie" traktowane zarówno jako przyczyna choroby, jak i jako sama choroba), zawianie ("zacugowanie"), dżwiganie ciężkich przedmiotów, złe uchwycenie dziecka, przelęknięcie (przyczyna padaczki), zakażenie (wskutek ukłucia jakimś brudnym przedmiotem), zarażenie się (powszechnie znane są różne choroby zakażne, ale raczej nie mówi się o bakteriach czy wirusach). Często wymienia się również zanieczyszczone powietrze ("złe", "zatrute") wskutek bliskości przemysłu, a także awarii w Czarnobylu ("promienie z Czarnobyla powodują raka"), a także nawozy sztuczne i skażoną przez nie żywność. Znacznie rzadziej spotyka się etiologie personalistyczne - tu należy przede wszystkim wiara w rzucanie uroków. Zazwyczaj twierdzi się, że dawniej spotykano wiele czarownic ("ciot") rzucających uroki, a teraz już ich nie ma; jednak część informatorów nadal wierzy w urok jako przyczynę niektórych chorób. Spośród wyróżnianych chorób warto wymienić kilka nie posiadających bezpośrednich odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, a więc należących do tzw. "chorób kulturowo zdeterminowanych". Są to między innymi "przełamanie" czy "przegibnięcie", o którym będzie jeszcze mowa; "oberwanie" spowodowane dżwignięciem ciężkiego przedmiotu, a objawiające się bólami brzucha i gorączką; "żganie" (kłucie w boku); "spadnięcie" czy "przeskoczenie" żyły (od nadwyrężenia); "wilk", który ma dotykać tylko mężczyzn, objawiający się krostami i bólami w odbycie i odbytnicy, spowodowany siedzeniem na czymś zimnym; kołtun dziś już nie spotykany, ale dobrze pamiętany, powodowany "ociotowaniem" 8. Niektóre z tych terminów, np. oberwanie albo przełamanie, używane są zarówno na określenie choroby, jak i jej przyczyny. Do najpopularniejszych domowych sposobów terapeutycznych należy leczenie ziołami. W każdym domu znanych jest przynajmniej kilka najpospolitszych ziół, jak lipa i rumianek (stosowane na przeziębienie), dziurawiec, mięta i siemię lniane (używane przy dolegliwościach przewodu pokarmowego). Jest to domena kobiet, które niekiedy jeszcze same zbierają zioła, choć w ostatnich latach coraz częściej kupowano je w aptece 9. Informacje o ziołach i ich stosowaniu uzyskuje się najczęściej od sąsiadek i znajomych, niekiedy od lekarzy albo z popularnych czasopism. Niektóre kobiety posiadają znacznie lepszą niż przeciętna znajomość ziół Podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne stosuję za G. M. Fo(1976). 8 Wyczerpujące informacje o kołtunie i jego analizę strukturalno-semiotyczną zawiera artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988). 9 W ostatnich latach lekarze coraz chętniej zapisują leki ziołowe. 7 sterem �49 (twierdzą, że nauczyły się tego od matki czy od babki) i chętnie udzielają rad znajomym. Natomiast nie ma obecnie w Ślesinie i okolicy zielarzy-specjalistów, prowadzących działalność na szerszą skalę. Z innych metod szczególnie szerokie zastosowanie ma stawianie baniek w wypadku przeziębienia i innych chorób układu oddechowego. Metoda ta zresztą od pewnego czasu doczekała się ponownego uznania i jest zalecana przez lekarzy, także w Ślesinie. Dawniej stosowano również bańki cięte, służące ściągnięciu z organizmu "popsutej" krwi. Nadal jeszcze spotyka się przystawianie pijawek dla usunięcia "złej" krwi przy bólach zębów, dziąseł, puchnięciu nóg (pijawki można podobno kupić na targu w Koninie). Na bóle nerek i dolegliwości reumatyczne przykłada się kocią skórkę, przy tych ostanich stosuje się również zewnętrznie nalewkę ze spirytusu lub denaturatu na mrówkach. Na odmrożenia zaleca się smarowanie naftą i ogrzewanie nad ogniem miejsca odmrożenia, terpentyną smaruje się liszaje. To tylko kilka przykładów z dość obfitego zestawu metod domowych. Wspomina się takie, które wyszły już z użycia, np. odkażanie ran moczem ludzkim albo picie psiego sadła na gruźlicę. Wchodzą natomiast do repertuaru domowych środków nowe leki. Wydaje się, że okresowo występuje moda na pewne metody i środki lecznicze, pojawiająca się najpierw w mieście, później przenikająca także, różnymi kanałami informacji, do środowisk małomiasteczkowych i wiejskich i stopniowo zanikająca. W Ślesinie taką niemal już przebrzmiałą modą było stosowanie tzw. "grzybka chińskiego", hodowanego na mleku, zalecanego "na krążenie", "na żołądek". Nieco mniej znane były "kryształki japońskie", hodowane na wodzie z rodzynkami, stosowane między innymi na nadciśnienie i dolegliwości wątroby. Zaleca się także kit pszczeli (na serce, na przeziębienie), napój z soku z aloesu z winem i miodem (na wzmocnienie), nalewkę bursztynową (na serce). Za wskazane uważa się również noszenie ozdób z bursztynu, między innymi na bóle głowy i choroby tarczycy, oraz, mniej popularne z miedzi. Napotkano nawet w Ślesinie parę osób na własną rękę stosujących akupresurę, o której dowiedziały się od znajomych z miasta i z broszur. W 1990 roku, kiedy prowadzono badania, niezwykle popularne stały się w Polsce telewizyjne seanse terapeutyczne Anatolija Kaszpirowskiego. Również w Ślesinie wiele osób oglądało te seanse. Większość informatorów wierzyła w skuteczność i sensowność takiego leczenia ("lepszego niż operacje, trucie lekami"), nawet jeżeli im samym nie pomogło. Kilka osób potwierdziło przypadki wyleczenia siebie czy kogoś z rodziny z takich dolegliwości, jak bóle serca, bóle reumatyczne, niepłodność, moczenie się dziecka. ł Lud t. LXXIV �50 Leczenie magiczno-religijne, dawniej zajmujące bardzo ważne miejsce ludowej terapii, ma obecnie mniejsze znaczenie. Wspomina się czasem kobiety zajmujące się niegdyś zamawianiem, odczynianiem uroków (umiały to robić także "cioty", które same rzucały uroki). Spotyka się jeszcze sporadycznie informacje, że w przypadku uroku, kiedy np. bardzo boli głowa, należy otrzeć czoło rąbkiem koszuli. Ale generalnie resztki wiary w uroki manifestują się jedynie w zabiegach profilaktyo:nych zawiązywaniu czerwonych wstążek na płocie, przy łóżeczku niemowlęcia czy przy uprzęży konia. Rzadko już okadza się chorych, np. cierpiących na ból zęba, spalanymi wianuszkami z ziół, choć nadal jeszcze starsze lwbiety noszą te wianki do kościoła do poświęcenia w oktawę święta Bożego Ciała. Ze względu na bliskość słynnego sanktuarium J\'Iatki Bożej w Licheniu, mieszkańcy Ślesina i okolic często odwiedzają to miejsce pielgrzymkowe. Szczególnie chętnie jeżdżą tam na odpust w święto l\tlatki Boskiej Zielnej, 15 sierpnia. Odbywają również pielgrzymki do Częstochowy. Brak jednak informacji o konkretnych przypadkach wyleczenia chorób w miejscach pielgrzymek. Informatorzy twierdzą, że dawniej często zdarzały siC; cudowne wyleczenia. Większość nie wątpi w ich możliwość, jeżeli tylko chory gorąco się modli. Natomiast woda z cudownego źródła w pobliżu licheńskiego sanktuarium, czerpana przez wielu pielgrzymów, nie cieszy się prawdopodobnie szczególną popularnością wśród mieszkańców Ślesina. Większość twierdzi, że jest to zwykła woda i raczej nie może pomóc chorym. Bardziej popularna jest wiara w leczniczą moc św. Walentego, patrona chorych na padaczkę. 14 lutego wielu wiernych przybywa na odpust do kościoła w Ślesinie, gdzie jest ołtarz poświęcony św. Walentemu. Informatorzy utrzymują, że uzdrowił on już wielu chorych na padaczkę. Wśród lokalnych praktyków działających na polu medycyny komplementarnej najliczniejszą grup(~ stanowią wspomniane już kobiety zajmujące się "mierzeniem" (inaczej "namierzaniem"). Praktykują one w większości w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, ale są i takie, nieliczne, które można uznać za specjalistki. Są one szerzej znane, z ich usług najchętniej się korzysta. "Mierzenie" to nazwa, którą określa się zarówno czynności diagnostyczne, jak i lecznicze, wykonywane jeżeli stwierdzi się tzw. "przełamanie" (inaczej "przegibnięcie" , "wywichnięcie"). Choroba ta występuje przede wszystkim u niemowląt i małych dzieci, ale może się zdarzyć i u osób dorosłych. Objawami rodzącymi podejrzenie o przełamanie u małego dziecka są: ciągły płacz, brak apetytu, podwyższona a nawet wysoka temperatura, niekiedy wymioty. Według informatorów lekarze często diagnozują taki stan jako przeziębienie albo zapalenie oskrzeli. Tymczasem nieleczone przełamanie, którego istotą jest to, że "kości w kręgosłupie ulegną przestawieniu lub wyleci dysk" (według słów jednej ze specjalistek), prowadzi w konsekwencji do kalectwa, powstania ga;·bu. VI �51 Mierząc stwierdza si~ naJplerw, czy dziecko jest rzeczywIscle "przegibnięte". Stosuje się trzy podstawowe sposoby. Pierwszy polega na zmierzeniu za pomocą bawełnianej chusty złożonej w pasek odległości między łokciami przy rozprostowanych ramionach. Następnie tą samą chustką sprawdza się, czy zmierzonej długości odpowiada obwód ldatki piersiowej dziecka. Jeżeli jest większy, dziecko jest przełamane. Leczenie polega na stopniowym, delikatnym dociąganiu chustki w celu wyróv,;nania obu odległości. Czasem wystarcza jeden zabieg, czasem powtarza siE;go przez kilka kolejnych dni. Drugi sposób mierzenia przeprowadza się sp;-awdzając, czy osobie mierzącE:~juda się u leżącego na plecach dziecka dotknąć lewy łokieć do prawego kolana i prawy łokieć do kolana lewego. Jeżeli nie -trzeba stopniowo, bez użycia siły dociągnąć. Stosując trzeci sposób próbuje się u dziecka leżącego na brzuchu dotknąć piętą miejsca zgięcia rączki w nadgarstku, również "na krzyż" (według innej wersji: piętą do łokcia). Dociągnąć należy bardzo delikatnie, bo jeśli ktoś "nie ma czucia w rękach", może zaszkodzić dziecku, które nie ma jeszcze twardych kości. U dorosłych "wywichnięcie" występuje rzadziej w kręgosłupie albo w łopatce, wskutek urazu, przewrócenia, dŹ\vigania. Stosuje się wówczas namierzanie w pozycji siedzącej, tak by chory dotknął prawym okiem lewego kolana i odwrotnie. Informatorzy powszechnie wierzą w skuteczność opisanego leczenia przełamania. Twierdzą, że leczenie stosowane przez lekarzy jest nieskuteczne. Według jednej ze specjalistek, zajmującej się od 25 lat mierzeniem, jest ono obecnie bardzo popularne w miasteczku i okolicznych wsiach, przy czym wciąż poszerza się krąg kobiet znających tę technikę. Dawniej było ich znacznie mniej, ale były to znakomite specjalistki, o dużym autorytecie, przekazujące swe umiejętności córkom albo synom. Teraz coraz więcej matek uczy się podstaw mierzenia u specjalistek i same stosują tę metodę u swoich dzieci. Mierzenie można uznać za rodzaj fizykoterapii, pośredni między nastawianiem kości i masażem (przy stosowaniu pierwszego z opisanych sposobów). W niektórych przypadkach po zabiegu przeprowadza się oddzielnie masaż. Specjaliści od nastawiania kości cieszą się szczególną popularnością wśród ludności. Zwani są na ogół kręgarzami. Informatorzy wspominają kilkoro, już nieżyjących, ale najsłynniejszy był niewątpliwie zmarły przed kilku laty Matusz spod Konina. Nastawiał złamania, zwichnięcia, wstawiał wypadnięte kręgi. Jego działalność kontynuują obecnie syn i wnuczka. Wielu informatorów (w różnym wieku) i członków ich rodzin leczyło się u Matusza. Niemal wszyscy wypowiadają się pozytywnie o jego umiejętnościach, twierdzą, że nastawiał lepiej niż lekarze 10. 10 Tylko j2dna informatorka powołała się na odmienn;ł opinię swojego kolegi pracującego na oddzi?le fl'habiliti',cji szpitala w Koninie. Twierdzi on. że wi:,,3a �52 Wśród innych praktyków należy wymienić kilku specjalistów łączących zdolności różdżkarskie, bioenergoterapeu tyczne i znajomość ziół. Jeden z nich, mieszkaniec Ślesina, zmarł przed 6 laty, ale nadal jest dobrze pamiętany. Był z zawodu ślusarzem, a odkrył swe zdolności dzięki zajmującemu się leczeniem niekonwencjonalnym ksiqdzu z Izbicy Kujawskiej. Wykrywał choroby posługując się wahadełkiem, leczył dotykiem, zalecał różne zioła. Od księdza z Izbicy zapożyczył przepis na leczenie raka hubą brzozową, korzystał również z książek na temat leczniczych właściwości ziół. W okolicy Ślesina (Sompolno, Przystronie) działają nadal specjaliści tego rodzaju, jeden od 15, drugi od 4 lat. Ten ostatni twierdzi, że pacjenci przyjeżdżają do niego z całej Polski, a nawet z zagranicy. Utrzymuje, że jest w stanie wyleczyć wszystkie choroby, łącznie z rakiem i potrafi zatrzymać postępy AIDS. Podkreśla jednak kluczowe znaczenie wiary chorego w wyleczenie. Ponadto w wiosce tuż pod Ślesinem praktykuje radiesteta (z zawodu mechanik), zajmujący się od 2 lat produkcją żywej i martwej wody. Nauczył się tego z rozmaitych książek i broszur, sprzedaje wodę ludziom z okolicy i udziela porad. Inny specjalista, ślusarz ze Ślesina, od niemal 20 lat zajmuje się pszczelarstwem i leczy produktami pszczelimi - miodem, kitem i mleczkiem pszczelim 11. Ponadto na niewielką skalę leczy schorzenia reumatyczne ukłuciami pszczół, przeprowadzając długotrwałą, 3-6 miesięczną kurację. Podsumowując, dla lokalnych specjalistów medycyny komplementarnej leczenie jest zajęciem dodatkowym, nie są oni pełnymi profesjonalistami. Za swoje usługi na ogół nie biorą pieniędzy (na przykład kobiety zajmujące się mierzeniem) albo biorą "co łaska" (jak Matusz), bądź pobierają tylko opłaty za produkty lecznicze (żywa i martwa woda, produkty pszczele). Jeżeli któremuś szczególnie zależy na pieniądzach, opinia mieszkańców ocenia go bardzo krytycznie. Interesujące są drogi, które prowadzą specjalistów do rozpoczęcia praktyki. W wypadku umiejętności raczej technicznych, manualnych, jak mierzenie czy kręgarstwo, mamy do czynienia z przekazem międzypokoleniowym w ramach rodziny. Inaczej jest ze specjalnościami, które wymagają posiadania specjalnej "mocy" (jak różdżkarstwo czy bioenergoterapia). Momentem kluczowym jest tu odkrycie, zwykle nagłe i przypadkowe, posiadanej siły przez samego praktyka lub kogoś z zewnątrz. Interesujący jest jeden przypadek objawienia we śnie i nakazu leczenia ze strony istoty nadprzyrodzonej ludziom Matusz zaszkodził. Podobno na oddziale rehabilitacji często przeprowadza się operacje poprawiające "robotę" Matusza. 11 Mleczka pszczelego pozyskuje tak mało, że leczy nim tylko żonę chorą na serce. �53 TlTatkiBoskiej. Warto podkreślić otwarcie tych specjalistów na kontakty zewnętrzne - związki z kołami radiestetów, udział w kursach, korzystanie z różnych publikacji. Lekarze medycyny oficjalnej w Ślesinie 12 są nastawieni pozytywnie, przynajmniej do niektórych metod medycyny komplementarnej, w szczególności do stosowania ziół i do rnierzenia. Jedna ze specjalistek od namierzania twierdziła, że spotyka się nawet z pochwałami ze strony lekarzy. Mieszkańcy z kolei chętnie korzystają z usług miejscowej służby zdrowia, którą oceniają na ogół pozytywnie, postulując jedynie zatrudnienie lekarzy o pewnych nie reprezentowanych tu specjalnościach. Ludność nie widzi sprzeczności między systmem medycyny oficjalnej a medycyną komplementarną, nie traktuje ich alternatywnie. Ta druga jest faktycznie komplementarna w stosunku do pierwszej. Korzysta si(~ po prostu z całej gamy możliwości poprawienia stanu zdrowia. Sama medycyna komplementarna jest złożoną, synkretyczną całością, w której można dostrzec z jednej strony kontynuację tradycyjnych, ludowych przekonań i praktyk, z drugiej - nowe, w różny sposób przetworzone elementy pochodzące z rozmaitych źródeł, przekazywane przez wiele kanałów informacyjnych. Jest zatem zmienna i dynamiczna. LITERATURA Foster G. M. etiologies in non-Western medical systems, "American Anthropologist", vol. 78, no. 4, s. 773-782. Libera Z., Paluch A. 1983 Ethnomedicine and the plica, w: S. Szynkiewicz [ed.], Poland at the 12th Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław, s. 149-160. Paluch A. 1976 Disease 1979 Badania nad lecznictwem w: Z. Jasiewicz W. nie, Piątkowski 1984 Naturalnc 1988 Lecznictwo sposoby ludOWym [red.], Funkcje społeczne Wrocław, leczenia, niemedyczne 11) Polsce Polsce U) 11) i ich współczesne etnologii, Poznań, znacze- s. 85-92. Nauka dla Wszystkich, nr 384. XX wieku, Wrocław, Nauka dla Wszystkich, nr 418. Sermeus G. 1987 Altcrnative medicine in Europe, Brussels. Sharma U. 1990 Complemcntary medicine and medical social anthropology niepublikowancgo referatu wygłoszonego podczas I Konferencji Association of Social Anthropologists w 1990 r.l, 12 W Ośrodku Zdrowia i w Slesinie przyjmuje nekolog, 2 stomatologów i 1 felczer. 3 internistów, (maszynopis European 2 pediatrów, ] gi- �54 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej w., Warszawa. XIX Topolski J. 1973 Dyrektywa menty racjonalizowania marksistowskiej Tylkowa D. 1990 Medycyna czesność, ludowa Wrocław, działań metodologii w kulturze Biblioteka wsi ludzkich, h1LmanistlJki, Karpat Etnografii w: J. Kmita [red.]. ElePozna,'l, s. 222-236. Tradycja nr 42. Polskich. Polskiej, i wspót- Dunuta Penkala-Gawęcka COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLAND A;\~D ~TS RE:SEARCH (Summary) The article consists of two parts. The first presents the development and status quo of complementary medicine in Poland and the beginnings of its research. The second part is an initial account of the research on complementary medicine conducted in 1990 by the author and a group of ethnography students in Slesin, a small town in eastern Wielkopolska, and in the vicirilty of Slesin. The author presents popular medical knowledge and practice which make part of the "domestic" complementary medicine, practised by families and their neighbours. It consists of the traditional folk elements as well as new. elements which are transformations of certain ideas of official medicine or borrowings from trends of complementary medicine fashionable in towns. The article also discusses another branch of complementary medicine represented by different specialists: chiropractors (traditional specjalization) as well as dowsers, bioenergetics therapists and other persons who practise treatment forms that are new in the community under study. Women dealing in the so-called "measuring", part of whom can be regarded as specialists, are on the borderline of these domains. Complementary medicine is very popular and, at the same time, it makes no alternative to the official medicine. People willingly avail themselves of both. Furthermore, doctors have a positive attitude to, at least, some types at complementary medicine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a780b460e92796c90ee1c20047266aee.pdf 72fed2945b7720c1e351ef1654878797 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3658 Title A name given to the resource O wartości poznawczej folkloru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O WARTOŚCI P O Z N A W C Z E J FOLKLORU ALEKSANDER ,.Sztuka — pisał Czernyszewski —• nie tylko odtwarza życie, nie tylko je objaśnia, lecz bar­ dzo często oskarża samą e p o k ę " . S f o r m u ł o w a ­ nie to, stanowiące k a m i e ń w ę g i e l n y materialistycznej koncepcji pojmowania sztuki, odno­ si się o c z y w i ś c i e zarówno do sztuki profesjo­ nalnej, w y k s z t a ł c o n e j , jak też i do sztuki l u ­ dowej, a szczególnie do tego jej działu, który nazywamy folklorem. 2 :i Sztuka — uczy leninowska teoria odbicia — stanowi jedną z form ludzkiego poznania, szczególną formę wiedzy o świecie. Sztuka jest w i ę c jedną z form ludzkiej świadomości, w k t ó ­ rej znajduje odbicie społeczny byt człowieka. Marks n a z y w a ł sztukę artystyczno-praktycznym sposobem opanowania świata; określenie to najpełniej w y r a ż a społeczny sens sztuki na wszystkich etapach rozwoju ludzkości, za­ równo w ustroju w s p ó l n o t y pierwotnej, jak w ustrojach klasowych czy wreszcie w czasach dzisiejszych. W klasowym, antagonistycznym s p o ł e c z e ń ­ stwie rozwój sztuki nie przebiega jednak jako jednolity, nieprzerwany proces poznawczy, lecz odbywa się w walce sprzecznych tendencji, z których jedne odzwierciedlają p o s t ę p o w e , i n ­ ne zaś wsteczne d ą ż e n i a . Podział na sztukę l u 4 5 1 A r t y k u ł n i n i e j s z y s i a n o w i f r a g m e n t w i ę k s z e j ca­ łości. - M . Czernyszewski: Stosunek estetyczny sztuki do r z e c z y w i s t o ś c i — ze z b i o r u , , E s t e t i k a i l i t e r a t u r n a j a k r i t i k a " . M o s k w a — L e n i n g r a d 1951 s. 51. Pod p o j ę c i e m folklor r o z u m i e m ten zakres a r t y ­ stycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , k t ó r e g o c e c h ą charakte­ r y s t y c z n ą jest przekaz p a m i ę c i o w y — a w i ę c p i e ś ń , muzykę, literaturę ludową, obrzędy, dramat itd. P o r . G . N i e d o s z i w i n : O s t o s u n k u s z t u k i do r z e ­ czywistości. „Materiały do studiów i dyskusji..." P.I.S. 1950 n r 3—4 s. 161—203. ' Por. K . A . S i t n i k : L e n i n a zagadnienia estetyki. P.I.S. 1952 s. 16—17 ( s k r y p t p o w i e l o n y ) . я 4 r 1 JACKOWSKI dową i sztukę w y k s z t a ł c o n ą jest w ł a ś n i e kon­ sekwencją rozwarstwienia klasowego s p o ł e ­ czeństw w ustrojach klasowych. Sztuka ludowa kształtowała się w masach pracujących, pozba­ wionych kultury pisanej, pozbawionych m o ż ­ liwości u t r w a l e n i a swej twórczości lite­ rackiej, poetyckiej, muzycznej czy dramatycz­ nej. Stąd też w y w o d z ą się charakterystyczne cechy folkloru, jak p r z e k a z pamięcio­ w y (a co za tym idzie zmienność u t w o r ó w ) , lapidarność formy i p o s ł u g i w a n i e się takimi środkami artystycznymi, które ułatwiają zapa­ miętanie utworu (obrazowość, typizacja, paralelizmy, rytm i r y m w pieśniach itd.). Najistotniejszą cechą folkloru jest jednak je­ go powszechność. O ile bowiem sztuka w kla­ sach p a n u j ą c y c h uprawiana b y ł a w zasadzie przez grupę zawodowych m u z y k ó w , poetów, pisarzy, aktorów litd. — o tyle wśród ludu sztuka b y ł a niejako własnością powszechną. Niezależnie bowiem od istnienia zdolniejszych twórców czy w y k o n a w c ó w , k a ż d y jest czy też może b y ć w s p ó ł t w ó r c ą utworu, jego wykonaw­ cą. Przechodząc drogą tradycji p a m i ę c i o w e j z ust do ust, utwór ludowy ulega r ó ż n y m ś w i a ­ domym czy n i e ś w i a d o m y m zmianom, osiąga­ jąc w rezultacie kształt będący wynikiem zbio­ rowego procesu twórczego. Stąd też charakte­ rystyczną cechą utworu ludowego jest jego powszechność i b e z i m i e n n o ś ć Wiąże się z tym i inna cecha — z m i e n ­ n o ś ć . O ile bowiem u t w ó r zawodowego artys­ ty posiada zasadniczo kształt raz na zawsze ustalony w piśmie czy nutach, o tyle u t w ó r ludowy zawsze jest ż y w y , zmienny, ulega dos­ konaleniu czy rozpadowi, a gdy przestaje w y ­ rażać z b i o r o w e potrzeby czy odczucia — 9 �zanika, bądź ulega daleko nieraz idącym prze­ kształceniom. Twórczość ludowa w znacznie silniejszym stopniu niż sztuka profesjonalna w y r a ż a opinię masy, świadomość i upodobania ludu pracują­ cego. O ile bowiem twórczość kompozytora czy pisarza jest przy wszystkich uwarunkowaniach klasowych i historycznych w dużej mierze wy­ nikiem jego indywidualnych uzdolnień, indy­ widualnego sposobu widzenia i wyrażania rze­ czywistości, o tyle twórczość ludowa jest bez­ imiennym w y k ł a d n i k i e m doświadczeń grupy społecznej. Puszkin, Mickiewicz czy Tołstoj, niezależnie od pochodzenia i przynależności do określonej klasy społecznej, w twórczości swo­ jej podejmowali s u r o w ą k r y t y k ę otaczającego świata, zdobywali się na osąd w y b i e g a j ą c y poza poglądy ich klasy czy epoki. U t w ó r ludowy natomiast staje się powszechnym jedynie w ó w ­ czas, gdy w y r a ż a opinię określonej grupy spo­ łecznej, zbiorowe doświadczenia, potrzeby czy dążenia. Pieśń, ułożona przez bardziej uzdol­ nionego twórcę ludowego, staje się l u d o w ą , powszechną, dopiero w ó w c z a s , gdy w procesie przekazu nabierze ostatecznego kształtu, gdy korektura masy nada jej wartość utworu bez­ imiennego, wyrażającego potrzeby ogółu. Spe­ cyficzna wartość folkloru polega w i ę c na tym, że odzwierciedla on myśli, dążenia i nastroje mas ludowych. Jak wszystkie dziedziny ideologii, sztuka również jest narzędziem walki społecznej, w a l ­ ki klas. W folklorze przejawia się to m. in. w w y r a ź n i e klasowej ocenie zjawisk społecz­ nych, co w y s t ę p o w a ł o szczególnie ostro w okre­ sie narastania e l e m e n t ó w układu kapitalistycz­ nego na naszej wsi. Folklor, przekazując w ar­ tystycznej formie doświadczenia ż y c i o w e mas pracujących, przyczynił się również do rozwo­ ju świadomości tych mas, mobilizowania ich przeciwko uciskowi pańszczyźnianemu. „Ludowa poezja — pisał Paul Lafargue — utwory kolektywu powstają z samego życia ludowych mas. L u d ś p i e w a swe pieśni pod bez­ pośrednim i naturalnym w p ł y w e m uczuć, któ­ rych doznaje... Na skutek tej wierności i praw­ dziwości, literatura ustna ma w i ę c e j wartości historycznych niż utwór jakiejkolwiek jedno­ stki.'" 0 bohaterach ludowych, p r z y w ó d c a c h b u n t ó w 1 rabacji — o Ś c i e g i e n n y m , Szeli, Marku z Je­ mielnicy i innych. Opowiadał bajki o chłopie, który okpił swego s k ą p e g o a bogatego pana. który p r z e m y ś l n y m fortelem pokonał nawet samego diabła itd. 1 Folklor przekazuje jednak nie tylko uczucia i nastroje ludu. Jest on także w a ż n y m źródłem poznania stosunku ludu do otaczających go zja­ wisk, zawiera bowiem w sobie zarówno ele­ menty artystycznego uogólnienia, jak i wie­ dzę, którą lud posiadł o świecie. Toteż folklor jest — obok ustnego przekazywania d o ś w i a d ­ czeń praktycznych — istotnym sposobem wy­ rażania wiedzy ludu w artystycznej formie. Stąd bogactwo widowisk obrzędowych, zwy­ czajów dorocznych, literatury ludowej itp., w y ­ rażających s u m ę doświadczeń ludu na okreś­ lonym etapie rozwoju historycznego. (i P. L a f a r g u e : 1926 s. 53—54. 10 O c z e r k i po istorii kultury. Moskwa Nic w i ę c dziwnego, że klasy rządzące zdając sobie s p r a w ę z siły oddziaływania folkloru, nie­ raz p o d e j m o w a ł y w a l k ę z nim. Tak np. zabra­ niano ś p i e w a n i a i rozpowszechniania pieśni a n t y p a ń s z c z y ź n i a n y c h , buntowniczych, rewolu­ cyjnych. W K i e l e c c z y ź n i e groziła np. kara zes­ łania za ś p i e w a n i e pieśni o spisku Piotra Ś c i e ­ giennego, gdzie indziej za pieśń o Szeli karano chłostą i t d . Nie osiągając rezultatów w drodze zakazów, próbowano zaszczepić ludowi obce mu ideolcgicznie treści, podkładając np. pod l u ­ dowe melodie s ł o w a wyrażające wdzięczność wobec pana. pokorę i miłość chrześcijańską wobec c i e m i ę ż y c i e l i . 7 8 Pomimo jednak znacznych nawet w y s i ł k ó w , próby takie nie d a w a ł y rezultatu i lud nadal śpiewał satyryczne, zjadliwe, antydworskie pieśni, pieśni przeciwko u r z ę d n i k o m dwors­ kim, bezpośrednim ciemięzcom chłopa. Ś p i e w a ł Niestety, zbieracze nasi nie rejestrowali nie­ mal wcale takich pieśni czy opowiadań. Wędru­ jąc p r z e w a ż n i e od dworu do dworu, od plebanii do plebanii, nie mogli pozyskać zaufania c h ł o ­ pa, który wiedział przecież jak ciężkie kary spotkać go m o g ł y za ś p i e w a n i e buntowniczych czy antydworskich pieśni. Dlatego też, jeśli 7 J. C h o r o s i ń s k i : Ż y c i e i w a l k a l u d u z i e m i k i e l e c ­ kiej w pieśni. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 6 s. 301—315. W y p a d k i te n i e b y ł y o d o s o b n i o n e . B y s t r o ń tak o t y m m ó w i : ..Jeżeli n a w e t ustawa Senatu wolnego m i a s t a K r a k o w a z 12 g r u d n i a 1834 u z n a j e za „ c i ę ż k i e p o l i c y j n e p r z e s t ę p s t w o " , k t ó r e g o z w a l c z a n i e j e s t obowiązkiem wójtów gmin okręgowych, „wywoływa­ nie m o d l i t w , pieśni, p o e m a t ó w , nowin wojennych, o p i s a ń etc,", to c ó ż d o p i e r o d z i a ł o s i ę t a m , g d z i e w ł a ­ dze n a k a ż d y m k r o k u w i e t r z y ł y niebezpieczeństwo dla p o r z ą d k u p a ń s t w o w e g o " . „ K u l t u r a l u d o w a " W a r ­ s z a w a 1947 s. 264. * P o r . St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 142. �pieśni takie powszechnie nawet były wykony­ wane, rzadko kiedy docierały do przybysza z miasta. Inna rzecz, że i sami zbieracze szu­ kali p r z e w a ż n i e pieśni o sentymentalnym uro­ ku, pastoralnej błogości i pięknie lub też śla­ dów dawnej S ł o w i a ń s z c z y z n y , która w m y ś l popularnych koncepcji przechować się miała w ludowej twórczości artystycznej. Do prawdziwych w y j ą t k ó w należał Łukasz Wallis i jeszcze kilku zbieraczy śląskich, po­ chodzących z ludu. Pozostawili nam oni sporo pieśni o niedoli górniczej, o krzywdzie i po­ niewierce w niemieckich kopalniach, o tułacz­ ce za emigracyjnym chlebem. Inni zbieracze albo zupełnie pomijali t e m a t y k ę społeczną czy a n t y d w o r s k ą (np. Z. Gloger, który traktował swoje zbiory jako .,wybór etyczny" dla ludu ): albo też u w z g l ę d n i a l i ją jedynie w nieznacz­ nym zakresie, jak to czynił najwybitniejszy nasz folklorysta — Oskar Kolberg. Warto przypomnieć, że Kolberg, niezależnie już od samej sprawy sposobu zbierania, stosował se­ lekcję zarówno w czasie zapisu jak i podczas wydawania swych zbiorów, opuszczając pieśni, które uważał za niezgodne z przyzwoitością i dobrym smakiem. Charakterystyczna pod tym w z g l ę d e m jest w y p o w i e d ź jego we w s t ę p i e do serii I ,,Pieśni L u d u Polskiego". Kolberg polemizuje tam z p o g l ą d e m W a c ł a w a z Oleska jakoby krakowiaki d a w a ł y odbicie życia ludu polskiego i należały do najpowszechniejszych pieśni. 11 „ S ł o w a zaś i treść ś p i e w e k krótkich, ucinkowych — czytamy — mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przy­ zwoitością i dobrym smakiem. Wiele podobnie rubasznych piosnek odrzucić m u s i a ł e m , lecz i m i ę d z y p o z o s t a ł y m i znaleźć m o ż n a niejedną małoznaczącą, nawet lichą, umieszczoną tu je­ dynie dla wskazania w jaki sposób lud w y r a ­ zy układa, szykuje i w wiersz splata, jak łą­ czy sylaby z tonami, gdzie wytrzymuje, wzmac­ nia lub osłabia głos. w k t ó r y m miejscu daje przycisk itp." T u Kolberg cytuje kilkanaście przykładów. „Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem s ł y ­ szeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za b y d ł e m ; także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi oko­ licznościami, do czego lada codzienna przygo­ da dać może pochop; inne w s z a k ż e są znane i ś p i e w a n e powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają p e w n ą sentencję..." (s. X ) . Interesujące jest sięgnięcie do tych cy­ towanych przez Kolberga piosenek. Okazuje się, że wśród tych „nie zawsze godzących się z przyzwoitością i dobrym smakiem" przy­ ś p i e w e k znajduje się wiele o akcentach spo­ łecznych. Np. Oj panowie, Da daliście Da ani ja koszuli Da ani ja dali sukmany. Oj panowie, Da daliście m i Da ćwierć gnoju z obory panowie chleba Da i trzy ć w i e r c i z chlewa. (s. 333, n r 78) Nie żenię się z d w o r s k ą Nie żenię Rad się przy tej dziwką dworskiej dziwce Rozlenię Będzie m i się dworska dziwka Stroiła Nie będzie mi dworska dziwka Robiła. (s. 348, n r Oj dobry Kiedy chłop wódki Karbowego Albo Pana na 127) pańszczyźnie gwiżnie poczęstuje obiecuje. Ekonoma '•' Z . G l o g e r t a k p i s a ł o s w o i c h z b i o r a c h : . . D z i ś w ł a ś ­ nie, k i e d y c h o d z i o u c z c i w e z a s ł o n i ę c i e l u d u p r z e d spaczonymi p o j ę c i a m i o m o r a l n o ś c i i p r z y r o ­ d z o n y c h stosunkach s p o ł e c z n y c h (podkr. moje — A . J.). a n a w r ó c e n i e b ł ą k a j ą c y c h s i ę u m y s ł ó w k u p o ­ j ę c i o m e t y c z n y m , k u czystej i zacnej u c z u c i o w o ś c i serca i m i ł o ś c i , p r z e d s i ę w z i ę l i ś m y s a m i opracowanie antologii, w k t ó r e j oświeceni z n a j d ą w y b ó r i pod­ r ę c z n i k c a ł e j naszej s t a r e j l i t e r a t u r y n i e p i ś m i e n n e j , a l u d otrzyma s u m ę r o d z i m y c h estetycznych pojęć, k r z e p k i j ę z y k starodawny i obraz poezji w p i e ś n i a c h , wybranych według najpiękniejszych wariantów". „ K ł o s y " T . X X X I I I r. 1881 n r 836. panowie mi się nic się nie lęku boi Chociaż z kijem nad nim stoi Chociaż z kijem nad nim stoi. (s. 362, n r Mówiła mi moja Nie trza darmo A ż k t o doda 172) mać serca dać pieniędzy Bo zła m i ł o ś ć o n ę d z y . 12 �Ale Maciek Rozpedai Lepsze rozumnie mi na serce gumnie tysiące. is. 368. n r Da sierotka Da to m n i e b y ł o n i e ja Da było Do bogatej jechać. Oj sieroty, sieroty Da w i e l e was na Oj n i ojca n i matki se 1 gorące Niż p i e n i ą ż k ó w 193) była brać Jasiulku świecie D a g d z i e s i ę podziejecie?... (s Uboga Da nie ja Oj j u ż ja 372. n r 204) sieroteczka mam ja pierzyny się nie cej zgodne są z duchem narodu, ale razem są n a j p i ę k n i e j s z y m tego rodzaju pomnikiem". " Także Z. Gloger podkreślał: „Charakter pieśni ma ścisły związek z ż y ­ ciem rodzimym i charakterem narodu, pieśni bowiem są z w i e r c i a d ł e m uczuć, pojęć i oby­ czajów narodowych". " Stwierdzenie faktu nie pociągnęło jednak za sobą dalszych konsekwencji, takich jak opra­ cowanie i analiza zależności istniejących m i ę ­ dzy ż y c i e m ludu a jego twórczością. T a m zaś, gdzie próby tego rodzaju czyniono, na prze­ szkodzie stawała cenzura, konfiskująca takie np. prace, jak Henryka Biegeleisena „Szlachta w ś w i e t l e poezji ludowej" i „ D u c h o w i e ń s t w o w poezji ludowej" Próby takie były jednak sporadyczne, g ł ó w n y nurt zainteresowań prze­ sunął się, od czasu pojawienia się pierwszych prac Karłowicza, w kierunku badania genezy wątków t r e ś c i o w y c h i w p ł y w ó w oddziałują­ cych na folklor i sztukę ludową. Nawet B y ­ stroń, pomimo szerokich zainteresowań socjo­ logicznych, nie zdołał przełamać tych tenden­ cji metodologicznych i ograniczył się właści­ wie tylko do mało w y c z e r p u j ą c e g o o m ó w i e n i a stosunku pieśni do historii, pozostawiając na uboczu interesujące nas zagadnienie poznaw­ czych wartości folkloru. ożenię A Bożesz m ó j jedyny. (s. 393, n r 280) Pieśni takich, w y r a ź n i e określonych przez Kolberga jako „mało znaczące", można by za­ c y t o w a ć w i ę c e j . N i e w ą t p l i w i e wśród odrzuco­ nych ,,piosnek" wiele było m ó w i ą c y c h o chłop­ skiej krzywdzie, pańszczyźnie, różnicach ma­ j ą t k o w y c h itp. Znikome u w z g l ę d n i e n i e pieśni o w y d ź w i ę k u s p o ł e c z n y m przez ogół naszych zbieraczy spo­ w o d o w a ł o w konsekwencji szereg f a ł s z y w y c h ocen, p o k u t u j ą c y c h jeszcze do dnia dzisiejsze­ go. Charakterystycznym p r z y k ł a d e m jest J . St. Bystroń, nieprzeciętnej miary znawca polskiej pieśni ludowej. I on jednak, opierając się na nader jednostronnie dobranym materiale, nie mógł we w ł a ś c i w y sposób ocenić roli i znacze­ nia pieśni społecznej, pieśni wyrażającej życie i dążenia ludu. Dopiero powojenne już badania nad folklo­ rem, podjęte na szeroką skalę przez P a ń s t w o ­ wy Instytut Sztuki, przyniosły obfity materiał, pozwalający na zupełnie nowe spojrzenie na naszą pieśń, na rewizję wielu dotychczaso­ wych ocen i poglądów. Dopiero w oparciu o te materiały prześledzić można istotny związek zachodzący m i ę d z y pieśnią a życiem i charak­ terem ludu. N i e s ł u s z n y m jednak byłoby sądzić, że daw­ niejsi zbieracze i miłośnicy twórczości ludo­ wej nie dostrzegali związku między pieśnią i życiem. Już K . Brodziński twierdził: Dlatego celowym będzie przypomnienie na tym miejscu postawy wielkich materialistów rosyjskich X I X w.: Bielińskiego, Dobrolubowa i Hercena, którzy widzieli w twórczości ludo­ wej klucz do zrozumienia zagadnienia ludowo­ ści sztuki, do zrozumienia w ę z ł o w e g o w owym czasie problemu — położenia mas chłopskich w Rosji. Tak np. Hercen pisał: „Nie znając ludu można go gnębić, wyzyski­ w a ć i podbijać, ale nie można go wyzwolić". "' Z a r ó w n o Hercen, jak Bieliński i Dobrolubow dużo uwagi poświęcali zagadnieniu folk­ loru, przy czym zainteresowanie ich nie ogra­ niczało się tylko do strony artystycznej. W i ­ dzieli oni r ó w n i e ż w ustnej twórczości ludowej nieocenione źródło wiedzy o ludzie, wiedzy 1 " ' K a z i m i e r z B r o d z i ń s k i : L i s t do r e d a k t o r a D z i e n ­ nika Warszawskiego (o p i e ś n i a c h ) . D z . W a r s z a w s k i 1826 г. I V s. 173. 1 1 1 3 „Jeżeli dziś zaczynamy cenić poezję natu­ ralną, a często tylko niby naturalną, godna po­ znać naprzód te pieśni, które nie tylko n a j w i ę ­ 12 Z . G l o g e r , 1. c. ' - S k o n f i s k o w a n e w 1886 r. w p i ś m i e „Przegląd S p o ł e c z n y " , cyt. w g K . D u n i n - W ą s o w i c z a : Czasopiś­ m i e n n i c t w o l u d o w e w G a l i c j i . W r o c ł a w 1952 s. 70. A . Hercen: P o ł n o j e sobranije soczinienii — pod r e d . M . L e m k e , t. X V s. 181. W i n n y m m i e j s c u H e r c e n pisze: „ D ą ż e n i a l u d u r o s y j s k i e g o n i e s ą p r z e d s t a w i o ­ ne w f o r m i e t e o r i i , ale i s t n i e j ą w ż y c i u l u d u , w j e g o p i e ś n i a c h i b a j k a c h " (op. с. V I . s. 305). �potrzebnej w ł a ś n i e w tym celu. aby zrozumieć lud i w y z w o l i ć go z jarzma pańszczyzny. Szczególnie w a ż n e są jednak dla nas uwagi Lenina, zanotowane we wspomnieniach W. Boncz-Brujewicza, a odnoszące się do okresu zesłania: ..Włodzimierz Iljicz, studiujący stale s ł o w ­ nik języka rosyjskiego Dala, zaintereso­ wał się przytoczonymi w nim p r z y s ł o w i a m i i przypowieściami. Nie p a m i ę t a m już teraz jak. ale rozmowa zeszła na zagadnienia eposu l u ­ dowego i gdy powiedziałem, że mam w biblio­ tece dość dobrze dobrany zbiór opowiadań, pieśni ludowych i bylin, Włodzimierz Iljicz za­ pytał, czy m o g ę dać mu je do przejrzenia. Oczywiście z radością s p e ł n i ł e m prośbę i jesz­ cze tego wieczoru w i d z i a ł e m , jak Włodzimierz Iljicz czytał u w a ż n i e „Smolenskij etnograficzeskij sbornik". zestawiony przez W. N. Do­ browolskiego. Cóż to za ciekawy materiał — powiedział do mnie Lenin, kiedy zaszedłem rankiem do niego. P r z e j r z a ł e m te książki pobieżnie, ale jak w i d z ę brak albo rąk do pracy albo chęci, aby to wszystko uogólnić, przejrzeć ze społecz­ no-politycznego punktu widzenia. Przecież na podstawie tego materiału można by napisać piękną rozprawę o marzeniach i tęsknotach ludu... Oto, na co należałoby zwrócić u w a g ę naszym historykom literatury. To jest przecież najprawdziwsza ludowa twórczość, tak ważna i potrzebna dla badania psychologii ludu w nasze dni". " W y p o w i e d ź ta wskazuje na to, jak wielkie znaczenie przykładał Lenin do badań nad twórczością ludową, ,,tak ważną i potrzebną dla badania psychologii ludu w nasze dni". S ł o w a Lenina aktualne są również i dla nas szczególnie w obecnym okresie walki o uspółdzielczenie wsi. o kształtowanie nowej moral­ ności socjalistycznej, nowego stosunku do pra­ cy itp. Aby d o k o n y w a ć zmian w psychice ludzkiej trzeba opierać się o znajomość psy­ chologii ludu, trzeba znać jego dawne t ę s k n o ­ ty i marzenia, umieć w y k o r z y s t a ć je i rozwi­ nąć. Folklor nasz daje bogaty materiał dla tego rodzaju uogólnień. Lenin podkreśla jednak w swej wypowiedzi, że należy ten materiał ocenić z politycznospołecznego punktu widzenia, a w i ę c umieć w y c i ą g n ą ć z niego w ł a ś c i w e wnioski. Zadanie to obowiązuje nas zarówno w stosunku do dawnych zbiorów, jak i w pracy nad współ­ czesnym m a t e r i a ł e m folklorystycznym. Zasta­ n ó w m y się w i ę c , jakie wartości poznawcze po­ siadać dla nas może polska pieśń ludowa, baj­ ka, opowiadanie czy przysłowie. * Czy pieśń ludowa może stać się dla nas źródłem wiadomości o dawnych czasach? B y stroń tak pisał o tym: ..Pieśń tworzy świat dla siebie zamknięty, wyniesiony ponad codzienne stosunki ludzkie, stąd też normalnie nie opisuje zdarzeń histe­ rycznych czy też s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h itd.. mamy jednak i pieśni, które bezpośrednio czy pośrednio okazują łączność z przeszłością poli­ tyczną czy kulturalną narodu." •' 1 Zarówno ta w y p o w i e d ź , jak i wiele innych świadczy o tym, że B y s t r o ń widział pewien związek m i ę d z y pieśnią a ż y c i e m , ale nie do­ strzegł tego. w jakiej mierze pieśń może być odbiciem życia, przekazać informacje o przesz­ łości. Bystroń zawężał zagadnienie do szukania jedynie prawdziwości danych histerycznych, stwierdzając przy tym. że: ,,...lud nie ma z m y s ł u historycznego. Pamięć ludu jest krótka; czasy i wypadki giną w nie­ pamięci pokoleń. Jeżeli zechcemy się dowie­ dzieć, co wieśniak nasz wie o dziejach kraju z tradycji bezpośredniej, przekazywanej z oj­ ca na syna, nie uzupełnionej wiadomościami ze szkoły i książek, to zadziwi nas zupełne ubóstwo ludowej wiedzy historycznej". "' Na uzasadnienie swego poglądu B y s t r o ń przy­ tacza wiele przykładów ś w i a d c z ą c y c h o tym, że lud istotnie nie ma z m y s ł u historycznego, że dowolnie zestawia fakty, przeinacza je i prze­ suwa w czasie. Pogląd ten zaciążył na naszej folklorystyce, zwalniając niejako z obowiązku dokładniejszej analizy pieśni historycznych lub dotyczących dawnych w y d a r z e ń czy postaci. Wydaje się jednak, że Bystroń mając w pewnym w ą s k i m zakresie rację, nie dostrzegł istoty zagadnienia. Sprowadza on bowiem po­ znawczą rolę folkloru jedynie do wierności opisu historycznych w y d a r z e ń i wychodząc z tego założenia n i e w ą t p l i w i e ma rację, gdy l : > J. St. B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a . K r a k ó w . N a r o d o w a , s. 28. J. St. B y s t r o ń : H i s t o r i a w p i e ś n i l u d u p o l s k i e g o . K r a k ó w 1925 s. 6. Bibl. 1 4 W. D . B o n c z - B r u j e w i c z : L e n i n o poezji (cyt. w g N . A n d r e j e w a : R u s s k i j f o l k l o r . L e n i n g r a d 1938 s. 29). 1,1 7Л �odmawia dokumentarnej wartości pieśniom jak: Posłuchajcie 0 wojnie Jak to król niedzielę Wpłynęły Na tym Gdzie W temu bardzo miejscu niedzielę 1 do lat Sobieski. rano okręty był Bramy pilnie tureckiej dwieście Walczył W proszę takim np. obraz stanęły święty. bardzo rano otworzyli miasteczka Turków Widnia napuścili... 1 7 Sprawa jednak polega na c z y m ś zupełnie innym. Już W a c ł a w z Oleska (Zaleski) wie­ dział, że: „...jeżeli zechcemy w pieśniach ludu szu­ kać dat historycznych, mniejszą może odnie­ siemy korzyść jak się spodziewamy. W pieś­ niach ludu daty historyczne , pomieszane są z bajkami i baśniami, od których je czasem nie podobna odróżnić." Niemniej twierdził on, że „...pieśni ludu będąc obrazami, w których każdy naród s w ó j charakter najwierniej ma­ luje i przedstawia, w y n u r z a j ą c swoje uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj — są n a j d o k ł a d n i e j s z y m w y r a z e m życia n a r o d o w e g o." pozwalają bowiem stwierdzić np. popularność takich ludowych p r z y w ó d c ó w jak Piotr Ś c i e ­ gienny, Jakób Szela czy Kcstka-Napierski. O życiu i spisku Ś c i e g i e n n e g o wiemy z histo­ rii, ale jedynie pieśń ludowa m ó w i nam o po­ pularności jego postaci. Badania prowadzone na terenie Kielecczyzny w okresie przedwo­ jennym przez J . Chorosińskiego oraz poszuki­ wania prowadzone w obecnym okresie przez p r a c o w n i k ó w P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki p o z w o l i ł y stwierdzić dużą popularność postaci Ściegiennego. Okazuje się, że liczne pieśni o nim lub też poszczególne fragmenty tych pieśni znaleziono zarówno w pow. iłżeckim, jak i w kieleckim, jędrzejowskim, radomskim czy w ł o s z c z o w s k i m . Ś w i a d c z y to o d u ż y m od­ dźwięku, jaki znalazł ruch ks. Ś c i e g i e n n e g o wśród ludu Kielecczyzny. 1 0 O n i e k t ó r y c h postaciach bohaterów histo­ rycznych dowiadujemy się w ł a ś n i e dopiero z ludowych pieśni. Tak np. powojenne już ba­ dania na Opolszczyźnie przyniosły pieśń o Marku z Jemielnicy, przywódcy buntów chłopskich na początku X I X wieku. Oto pieśń o nim: W Jemielnicy Od Płaczą N i e w ą t p l i w i e Zaleski słusznie rozumiał za­ gadnienie, szukając w pieśni nie prawdy hi­ storycznego faktu, ale prawdy „pod w z g l ę d e m psychologii". Wartość folkloru, jako źródła wiedzy o l u ­ dzie, polega w i ę c nie na dokładności opisu historycznych faktów, ale na tym, że daje on pojęcie o ustosunkowaniu się ludu do tych faktów. Tego zaś nie dadzą nam często ani żadne źródła pisane, ani oficjalna historiogra­ fia, czy też pamiętniki lub listy, niemal zawsze zabarwione subiektywnymi ocenami piszących. Pieśni, opowiadania, legendy, bajki czy przysłowia świadczyć mogą jedynie o tym. jak lud reagował na wydarzenia historyczne i na krzywdy doznawane ze strony dworu. O czym marzył, do czego dążył, z czym walczył, co ko­ chał i kogo nienawidził. Pieśni ludowe są więc dla nas cennym ś w i a d e c t w e m historycznym, 1 7 Jeden z licznych w a r i a n t ó w zapisany, w r a m a c h A k c j i Zbierania Folkloru (AZF) P a ń s t w o w e g o Insty­ t u t u S z t u k i , w 1950 r. p r z e z M . i J. S o b i e s k i c h od 54-letniego Walentego Kunysza, wieś Kraczkowa, pow. Ł a ń c u t . 1 8 W a c ł a w z Oleska: Pieśni polskie i ruskie g a l i c y j s k i e g o . L w ó w 1833 s. X V I — X V I I . 14 ludu chłopcy i starzyki i N i e masz M a r k a Cieszyciela Przedoł Za miłego go z d r a d ż c a judaszkie się Płacze nasze sm;ai.u.ią. Nie ujrzymy Od pańskiego dziecia Taką porę wiary ogibają chłopom Może bez talary. tym Markiem, Ziemia dziecia. naszego Drzewa Za dzień zawodzeń dziołchy Baby, I S sądny żałosnych co n a m padół: i wola... zelżenia rzemienia co płaczą obaczą. 2 0 Zdarza się, że oficjalna ocena historyków różna jest od oceny danej przez lud. Charak­ terystyczne przykłady daje nam w tej dziedzi­ nie folklorystyka radziecka. Gorki stwierdził np. na I W s z e c h z w i ą z k o w y m Zjeździe Pisarzy Radzieckich, że: „...poezja ludowa ma swoje zdanie o dzia­ łalności Iwana Groźnego, i zdanie to zdecydol ! l P o r . a r t . J. C h o r o s i ń s k i e g o : Ż y c i e i w a l k a l u d u ziemi kieleckiej w pieśni. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a ' ' 1952 n r 6 s. 301—315. -° Z a p i s a ł a E w a Dziewkowice. Domaradzka w r. 1946 we wsi �waníe różni się od oceny historyków, których nie bardzo interesowało, co w n o s i ł a walka mo­ narchów z feudałami w życie ludu pracują­ cego". Żyjący na początku X I X w. historyk K a ramzin oceniał np. zdecydowanie negatyw­ nie działalność Iwana Groźnego widząc w nim okrutnego despotę, natomiast przedstawiał bojarów jako niewinne ofiary carskiej ty­ ranii. Karamzin musiał jednak przyznać, że w pamięci ludu, w pieśniach jego i opowiada­ niach Iwan Groźny w y s t ę p u j e jako car-zdobywca, jako jeden z t w ó r c ó w potęgi Rosji i bezwzględny przeciwnik samowoli bojar­ skiej. - Innym przykładem jest ogromna po­ pularność postaci Pugaczowa czy Stieńki R a ­ zina w pamięci ludu. Katarzyna I I , chcąc po wyroku na Pugaczowa zatrzeć w s z e l k ą pamięć o nim, zabroniła surowo śpiewania jakichkol­ wiek pieśni z w i ą z a n y c h z buntem i z osobą P u ­ gaczowa. Za przekroczenie tego zakazu groziło zesłanie. Ale lud śpiewał o Razinie i śpiewał również o Pugaczowie, nazywając go „ojcem rodzonym" i „ j a s n y m słoneczkiem". 1 L u d jednak nie zawsze ocenia wydarzenia zgodnie z prawdą faktyczną, często w sądach swych, w y r a ż o n y c h w twórczości artystyczne], daje w ł a s n ą ocenę w y d a r z e ń czy osób. Niez­ miernie ciekawa jest ludowa „prawda" o Kostce-Napierskim. Jak w y k a z a ł w swym cennym studium Julian Krzyżanowski, legenda ludo­ wa poprawiła histerię, ratując Kostkę-Napierskiego spod szubienicy. Nie dopuściła, aby orę­ downik góralskiej krzywdy zginął śmiercią hańbiącą na palu. W ł a ś n i e pod w p ł y w e m l u ­ dowej legendy ukształtował wydarzenia L u ­ cjan S i e m i e ń s k i w balladzie o Napierskim. Idealizowanie postaci bohaterów ludowych połączone jest czasem z wprowadzeniem róż­ nych e l e m e n t ó w dawnych opowieści czy le­ gend; niejednokrotnie następuje jakby na­ kładanie się na siebie obrazu postaci legendar­ nej i rzeczywistej. Tak w i ę c nieraz twórczość ludu nie przekazuje nam autentycznego opisu wydarzeń, ale jego subiektywnie zabarwioną interpretację. Można to określić jako rezultat swoistej oceny faktów historycznych z klaso­ wej, ludowej pozycji. L u d ocenia przy tym i zachowuje w pamięci bynajmniej nie wszystkie wydarzenia, ale j e ­ dynie te, które w p o w a ż n i e j s z y sposób odbiły się na jego życiu. Z pieśni czy legendy nie od­ czytamy w i ę c historii k r ó l ó w polskich ani dat w a ż n i e j s z y c h w y d a r z e ń p a ń s t w o w y c h . L u d po­ został obojętny na różne zmiany m o n a r c h ó w , wojny i wydarzenia, w których nie b y ł zaan­ g a ż o w a n y . Nic w i ę c dziwnego, że wojny tu­ reckie plątały się potem z odsieczą w i e d e ń s k ą , a całość p r z y p o m i n a ł a znane z czasów szkol­ nych wierszyki, np. „Kara Mustafa, wielki w ó d z Krzyżaków..." Znamienny jest fakt, że postać Napoleona znacznie silniej odbiła się w folklo­ rze rosyjskim niż we francuskim. T ł u m a c z y się to tym, ze pochód na M o s k w ę i n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo grożące krajowi z m o b i l i z o w a ł o w Rosji masy ludowe przeciw najeźdźcom. W ł a ś n i e ma­ sowy, ogarniający cały kraj ruch partyzancki spowodował, że wojna z Napoleonem stała się sprawą całego narodu, że przeszła do historii pod n a z w ą „ojczyźnianej", że znalazła silne odbicie w pieśniach i opowiadaniach ludowych. Nasz lud, uginający się pod jarzmem p a ń ­ szczyzny, nie i n t e r e s o w a ł się zmianami i wy­ darzeniami, które r o z g r y w a ł y się w politycz­ nych kręgach stolicy, p o z o s t a w a ł o b o j ę t n y wo­ bec poczynań, które nie m i a ł y żadnego z w i ą z ­ ku z jego losem. T y m należy t ł u m a c z y ć nikły oddźwięk p o w s t a ń narodowych w pamięci l u ­ du, przy jednoczesnym przechowywaniu tra­ dycji Bartosza Głowackiego, Kościuszki, Mar­ ka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o , Pantoczka czy Szeli. Tak np. oddźwięk powstania listopado­ wego znajdujemy zaledwie w jednej czy dwóch pieśniach, a i rok 1863 znalazł nie o wiele bogatszy wyraz w ludowej twórczości. Pieśń daje w i ę c charakterystyczne ś w i a d e c t w o oderwania p o w s t a ń od ludu, dokument po­ twierdzający obojętność mas ludowych w sto­ sunku do wydarzeń, po k t ó r y c h nie obiecywa­ ły sobie zmiany swego p o ł o ż e n i a . 24 - ' B y s t r o ń podaje w swej pracy „ H i s t o r i a w p i e ś n i ludu polskiego" dwa zaledwie p r z y k ł a d y dotyczące 1863 r. D o t y c z ą one j e d n a k n i e t y l e p o w s t a n i a , i l e o d d ź w i ę k u b i t w y pod G r o c h o w i s k a m i w ś r ó d okolicz­ nej l u d n o ś c i . J e d e n p r z y k ł a d t o : „Będzie bitwa, będzie Pod G r o c h o w i s k a m i Pojedzie matusia Ze s w y m i s y n a m i . " 1 - W. K . S o k o ł o w a : Russkije istoriczeskije pieśni X V I w i e k a . „ S ł a w i a n s k i j F o l k l o r " ( M a t e r i a ł y issledowanija po istoriczesko.i n a r o d n o j poezji S ł a w i a n ) . I z d . A k a d e m i i N a u k Z S S R , M o s k w a 1951 s. 10. -- N . K o ł p a k o w a : Kniga o russkom folklore. Le­ n i n g r a d 1948 s. 11. Julian Krzyżanowski: Paralele. Warszawa 1935 s. 173 o r a z „ W i e ś " n r 25 z d n i a 24.VI.1951 s. 2. i Drugi, Kasi: wpleciony w wątek balladowy o Jasiu „...Kasia z a p ł a k a ł a Kaz moja rodzina? 15 �Nie miał w i ę c racji Bystroń. w y p o w i a d a j ą c negatywny sąd o wartości historycznej mate­ riału folklorystycznego. Nie miał, ponieważ szukał jedynie zgodności dat i faktów, a po­ mijał to co najistotniejsze — l u d o w y spo­ sób oceny zjawisk, inieraz przejawiający się w ł a ś n i e w przeinaczaniu historycznych wyda­ rzeń, w zabarwianiu ich marzeniami i prag­ nieniami ludu. w s p o m i n a j ą c y c h stoczoną przed dwoma wie­ kami b i t w ę pod Zawichostem. N i e j e d n ą inte­ resującą informację znajdujemy również w starych księgach sądowych, kronikach i in­ nych materiałach archiwalnych. Właśnie z archiwów dworskich pochodzi ciekawa pieśń z 1788 r. o zbiegostwie chłopów do ..lepszego" pana. R z u c i m na zawsze Wartość poznawcza folkloru polega przede wszystkim na tym, że uzupełnia on historię oceną w y d a r z e ń z punktu widzenia ludu, co jest niezmiernie w a ż n e dla wytworzenia praw­ dziwego obrazu przeszłości. Tak rozumiał to M. Gorki twierdząc, że: Brzeg Wisły A na Przejdziemy to Ci Krakowianie przybyli cię zoczyli Łaskawy Z panie. temi przebrnęli Prośbami Bych Pod swą 16 żelazem tu chwalą nie palą. P e ł n a wymowy jest pieśń o pańszczyźnie: Со/, to za Cztery W ojczyzna dni pańszczyzna piecu ogień Na zalij pańszczyznę dalij. -' Echem rugowania chłopów ze wsi jest p i e ś ń podana przez Kolberga: I stodoły I służącym Oj, nas pan, wygnał, 1938 powywracał nie dobrześ Będziesz trzeci roczek, c a ł y k r w i ą zalany, cały k r w i ą zalany K t ó r y chłopiec najzdatniejszy, k t ó r y chło­ piec n a j z d a t n i e j s z y do w o j s k a w y b r a n y . i folklor. Leningrad Że W s z y s t k i c h c h ł o p ó w ze w s i w y g n a ł Sześćdziesiąty Gorki zakazem się Oj, wygnał J a k w i d a ć , t r u d n o to n a z w a ć ś l a d a m i powstania, sam z r e s z t ą B y s t r o ń stwierdza, że tradycja o powsta­ n i u ..nie z n a l a z ł a g ł o ś n i e j s z e g o echa w p i e ś n i l u d o ­ w e j " . ( „ H i s t o r i a . . . " s. 101—102). N i e l i c z n e p i e ś n i d o ­ t y c z ą c e w y d a r z e ń 1863 r „ z n a l e z i o n e o b e c n i e w r a m a c h badań terenowych Państwowego Instytutu Sztuki, r ó w n i e ż p r z e d s t a w i a j ą j e w s p o s ó b p o ś r e d n i . T a k np. p i e ś ń z a p i s a n a w 1950 r. przez M . i J. S o b i e s k i c h w p o w . ł a ń c u c k i m od W a l e n t e g o K u n y s z a stanowi nieznacznie zmieniony w a r i a n t znanej pieśni r e k r u c ­ kiej : K. Piksanow: wzięli opiekę. Ludzie Boków M o j a rodzineczka Marnie wyginęła Braciska zabili Siostra utonęła Brata m i zabili Pod G r o c h o w i s k a m i Siostra utonęła W rzece p o d l o d a m i . " 2 5 rzekę cię ich Waszym N s. 34. murawy. Po By ,,...nie można znać prawdziwej historii nie znając ustnej twórczości ludowej... Nie znając tego co było, nie można pojąć prawdziwego sensu teraźniejszości i celów przyszłości." S p r ó b u j m y zilustrować to twierdzenie przy­ kładami pieśni ludowych. Dają one ciekawy materiał do badania przeszłości naszego ludu, jego życia i poglądów, chociaż pochodzą prze­ ważnie z czasów nie w c z e ś n i e j s z y c h niż połowa X V I I I wieku. O czasach w c z e ś n i e j s z y c h do­ wiedzieć się m o ż e m y jedynie z pieśni utrwa­ lonych w druku, a w i ę c poprzez śpiewniki, zbiory pastorałek czy kolęd, w których znaj­ dujemy niekiedy ludowe motywy i pieśni. Cen­ ny bywa także przekaz pośredni. Z kronik Długosza dowiadujemy się np. o cyklu pieśni prawy łaskawsze sam wypłacał. parchu na zrobił, siebie robił. - s Wiele interesujących przykładów ilustrują­ cych związek pieśni pańszczyźnianej z ż y c i e m B - R k p . n r 17186 z B i b l i o t e k i C z a r t o r y s k i c h w K r a ­ kowie. W dalszych strofach p i e ś ń ma charakter pochlebczy, przypuszczalnie została ułożona dla „ n o ­ wego" pana. Ostatnia z w r o t k a jej b r z m i : „Chcecie pam — wiemv l ż y c i e przedłużyć I W a m też będziemy] T y m ż y c i e m s ł u ż y ć " . Z a p e w n e te m o m e n t y w p i e ś n i z a d e c y d o w a ł y o jej spisaniu i zachowaniu. - ' A Z F . Z a p i s a ł J. C h o r o s i ń s k i od 4 5 - l e t n i e j A n n y Michalskiej, wieś Bieliny, pow. kielecki. W y k o n a w c z y ­ n i zna p i e ś ń od s w e j o k . 9 0 - l e t n i e j m a t k i . -• O. K o l b e r g : Seria X I I I n r 341. �podaje St. Czernik, przytaczając pieśni siero­ ce, buntownicze i inne.'"' W pieśniach znajdziemy również ślady bun­ tów chłopskich, p o w s t a ń i rabacji. Wspomina się w nich nazwiska ludowych p r z y w ó d c ó w : Kostki-Napierskiego, Marka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o i Szeli. Warto z a c y t o w a ć pieśń o Jakubie Szeli i wydarzeniach 1846 r. P i e ś ń ta w y r a ż a nie tylko przyczyny rabacji chłop­ skiej — straszny ucisk i bezprawie ze strony panów, ale zawiera r ó w n i e ż wezwanie do bun­ tu, do rewolucji. Jest to jedna z kilku pieśni o rabacji galicyjskiej, zanotowanych w ramach badań terenowych P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki: W roku osiemset c z t e r d z i e s t y m T y ś s t a n ą ł , Szelo, na już miał Ciemnym gromada Przyszli do Wyroki biedy wieczorem Chłopów za w Francyjo, ty rodzina W cudzej Szczęśliwy z Co przyjdzie... - żałować, Umrzesz ze tysiąca Powiadają ludzie Że to w Prusach W Prusach Nie byla Więc Bo robić Aż się skóra podrze. bezprawiem Aż się skóra podrze Koszula ogrodzie popęka Kto pojedzie Ten se do Prus Ach, Boże kochany, Boże mój jedyny m popamięta. dziedzica i prosi Z tej mnie, pruskiej Boże krainy. łzami panie swymi T o naszej z e m s t y nam dobrze trzeba ukryta dziedzicu Ach, grzechami. B y ł e ś ty straszny dla o j c ó w Biłeś landzie bądzie : i nazad wiele. to u p a d l O s w o j e ż y c i e ze Późno płakać Dużo pieśni opowiada o niedoli bandosów w ę d r u j ą c y c h za pracą, o ciężkim losie emi­ granta zmuszonego do pracy na obcej ziemi. odczytać. dziedzic na cię zginie Wyprowadź Pan nieszczęsny na krainie Niejeden szóstym dworskim pana, pana śmierci Francyjo, Niejedna przeważnie czele B y wreszcie s k o ń c z y ć z szlachty Chłop W pieśniach takich w y s t ę p u j e motyw niedoli żołnierza. naszych Boże kochany, Boże, twoja wola Wyprowadź mnie. Na te p o l s k i e , Boże pola. przyczyna dzieci p r o s z ą c e ich wtedy śmiało, chłopi, chleba Ciekawa jest również pieśń malująca roz­ czarowanie chłopa, który za chlebem w y w ę d rował do Ameryki. wina. idziemy droga długa nas Podpálím pałac. Krwawe dalej czeka płomienie Sprzedałem ja rolę : l Niech w i d z ą wszyscy z daleka. " I Na Na wojnę Sierotoma. " 1951 dużej ja Do s i ę dosta) :) fabryki. piszą odpisał tu nie tak sobie dom, Swojej :) pojechał z matką im Jakżem dobrze c h ł o p c y , do roli :) myślał. dom orać (: N i ż w tej A m e r y c e :) sie Z L chłopów A Z F . Z a p i s a l i w 1950 J o d ł o w a , pow. jasielski. : Ameryki tej (: Ż e doma St. C z e r n i k : P o e z j a s. 63 — 111. ja Do I piniondzoma Zastawiajom Jakżem Ojciec som. w się zabieram Ameryki. (: Z a r a z ż e m pobrali B o g o c e som tej Do sieroty wojnie Trzęsom Do sieroty Wszystkie koniki (: A s a m W pieśniach z okresu wojny niemiecko-francuskiej í e T O ^ l przewijają się dwa motywy — ciężkiej doli żołnierza, narażonego w każdej chwili na śmierć, i motyw krzywdy chłopskiej. B y ł y one popularne o c z y w i ś c i e tylko w zabo­ rze austriackim. Oto jedna z nich: Wszystkie białe polskich. Warszawa r. M . i J. S o b i e s c y w e wsi " A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z od 6 7 - l e t n i e j Franciszki Geluzda, w i e ś Poliwoda, pow. opolski. :l panną maszerować. 2 ' A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z o d 4 9 - l e t niego P i o t r a B ł a s z c z y k a , wieś Kieszki, pow. l u b l i niecki. A Z F . Z a p i s a ł w 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z o d 34-letniej M a r i i Dziuba, w i e ś I r z ą d z e , pow. w ł o s z c z o w ski. ; l 3 17 �Nú negal riału szukc mijał sób < właśi rzeń, nieni Wi wszy ocen; jest ; dziw M. С Do dom, Swojej chłopcy, łączki (: N i ż w do dom Zebrali kosić tej Ameryce Piwko kuflem Bo ta Ameryka To obłuda :) : A t y m reśte (: O n a śmiele :) marnuje chłopcom niewinni :) : A u n i j i m ó w i ą — dej n a m p a n i i n n y c h :) :) lata. 3 - 1 o w o m i n n y c h nie dom : B o m n i e w s z y s t k i c h s z k o d a :) Ś w i a d e c t w e m postępującego procesu rozwar­ stwienia wsi są pieśni m ó w i ą c e o wyzuwaniu m a ł o r o l n y c h chłopów przez bogatych gospo­ darzy. Są one aktualne gdzieniegdzie jeszcze w naszych latach. Oto p r z y ś p i e w k a podana przez S t a n i s ł a w a Dziurdzia: : N i e c h sie z n a m i d z i e j e w o l o P a n a B o g a :) Wtenczas ich Dużymi Aze ubili palkami krew :) płynęła ze ścian s t r u m i e n i a m i :) A k i e d y ci d r u d z y Kule sykowali :) T o sie n a s i c h ł o p c y ze s o b ą ż e g n a l i :) Myśleliście, kmiecie, że m n i e Ja k o n i k i sprzedom, Górowanie A Wase na pieniędzy wyzeniecie w y g n a ć się W a m nie dom. pieniądzach k u p y Dziurdzia się nie boi. Oj żarna, Oj melłybyście, żarna z kamienia żeby co A k i e d y te W stoi twardego godnego... śwaby górę wystrzelili T o sie n a s i 3 5 Krótkie p r z y ś p i e w k i w y r a ż a j ą nieraz w skondensowanej, pięknej formie w i e j s k ą biedę. "У Dłu{ iść kazali tłomacy : Że chłopcy świata tak Młodym :) do d o m nosić. 'łomacka ,,... znajć tego sensi Sp kład; mate jego ważr XVI] wied lonyi zbio: duje dwudziestu : Postawili w tyle A wy nimcy : Będziecie : Pieśń pozwala nam zapoznać się nie tylko z przeszłością ludu, jest ona również ciekawym dokumentem o d z w i e r c i e d l a j ą c y m czasy nie­ dawne i teraźniejszość. Interesujące są liczne pieśni z czasów okupacji hitlerowskiej, nieraz drobiazgowo i wiernie rejestrujące poszczegól­ ne wydarzenia. Pieśń, którą przytaczamy, po­ chodzi z 1944 r. i opisuje akcję zatrzymania przez p a r t y z a n t ó w pod w s i ą Topola pociągu z zarekwirowanym b y d ł e m . Hitlerowcy zasto­ sowali ostre represje, paląc w i e ś Michniów i rozstrzeliwując ludność. Ciekawe są dwie ostatnie zwrotki, zawierające komentarz do wydarzeń. o ż y c i e p r o s i l i :) śwaby : P r z y j d z i e n a w o s k a r a :) lecieli Jak ' t r a w a na 3 6 :) chłopcy Leży ak zabili : Na ćtery sie o d b y w a ł a wziny I d z ,ie p o c i ą g u l i c y :) n i e w o l a :) Com idzie Tyś (: P o c i ą g t o w a r o w y :) S k o r o sie (: Z a r a z krowy :) 3 7 Michniowie się chodził w wioska po tobie t o b i e :) pod lasem żołnierzy (: P r z y p a t r z c i e giestapo wczesnym :) nieszczęśliwy Ojczyzna Ile (: O t y m d o w i e d z i a ł o stał (: A j a (: A t a l e ś n o b a n d a r o z p u ś c i ł a go n a r ę c e :) śwaba środku Katyń Polaków :) Wydarzenia w Michniowie jeszcze dziś ż y w e są w pamięci okolicznej ludności. D z i e w c z ę t a , które ś p i e w a ł y zbieraczowi o masakrze w Mich­ niowie, b y ł y tak wzruszone, że w y k o n u j ą c pieśń nie m o g ł y się p o w s t r z y m a ć od łez. tam pod Skalbmierzym (: T a m stosami : N i m i a ł go k t o p ł a k a ć , p r z y s ł a ś w i n i a , k w i c y (: J e s t w i o s k a T o p o l a :) Jal sam niu woj" tyczg bada lówn pieśr w p niezr kiej: polach :) panny Michniowie, Hej :) żołnierz : N a zielonej ł ą c e : Przysły trawa :) b ę d z i e c i e na U m a r ł polski łące łące pokosami : I w y tak j a k na trupów się tylko l e ż y :) :) rankiem do wsi przyjechało Jadą :) partyzanci Powiedzieć w Michniowie (: Ż e ż a n d a r m i jadą Sprawią t o b i e :) 3 J A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. J a n C h o r o s i ń s k i o d 9 0 - l e t niej Józefy Zelgi, Stara Wieś, pow. iłżecki. 3 5 A Z F . Z a p i s a ł a w 1950 r . Z o f i a Z a c h a r o w a Siedlce, 3 0 pow. klęskę we wsi bocheński. s. 34 A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. W ł a d y s ł a w D y l ą g o d J a n a Kaczmarczyka z Kobylec, pow. bocheński. 16 18 3 7 AZF. Zapisał w 45-letniej S t a n i s ł a w y pow. w ł o s z c z o w s k i . 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z od Kostrzejewskiej w Sadowie, �Pod naszym M i c h n i o w e m Dymy (: A W w górę stodołach synem (: K l ę k a Błaga przed żandarmem d z i e c k u :) masz t r z y (: I g i n i e s z Przez matką r ę c e :) żandarmi robicie z n a m i (: C ó ż w i n n y Z z niemieckie Żandarmi, Cóż miesiące wraz małymi Gdy te mówią żandarm matka Piersią matki d z i e c i a r n i :) słowa Bagnet (: A wom Jeśli wbija Przez dziś :) michniowskie (: T o t y l k o Spalone Na przez (: I n u c i Żyli niwy M y kolejno (: T e r a z ci :) Runęły Może Już n ó m nie wszyscy 'Żodnego t u nie patrzycie? robota, będzie! Bije nas trony, marsz! sprawdzali, znikną marsz!. tyrany, m u s i za k r z y w d y A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r . J a n C h o r o s i ń s k i o d 2 0 - l e t niej A n t o n i n y K a r y ś , w i e ś M ą c h o w i c e , p o w . k i e l e c k i . rozprawy Próżna swe... 4 1 godzina już przemoc Nową s i ę era Budzi się miasto d rzeź zaczyna i wieś... 4 2 Wiele takich pieśni jeszcze obecnie pamiętają starzy działacze robotniczy, z a r ó w n o w mia­ stach jak i po wsiach. Nie wszystkie jednak przetrwały do naszych dni, wiele zanikło, u s t ę ­ pując miejsca innym, bardziej aktualnym i ar­ tystycznie d o s k o n a ł y m . Warto poruszyć z kolei zagadnienie, które n i e w ą t p l i w i e m o ż e n a s u n ą ć się przy czytaniu S 9 St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u ­ k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 134 — 145. „ P o l s k i e p i e ś n i r e w o l u c y j n e z l a t 1918— 1939". W a r s z a w a 1950 s. 219. A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r . o d 6 4 - l e t n i e g o J a n a Bajdy z Gorzkowic, pow. bocheński. P i e ś ń z 1917 r. u ł o ż o n a p r z e z K P P - o w c a . C y t . w g c z a s o p i s m a „ W i e ś " z d n . 13 m a j a 1951 r . 4 0 4 1 : i H biegiem * wierzycie? kładą zbiórka, odliczali, x s :t!l co marsz! zerwano, przyśni w g r o b i e :) Cennym dokumentem są r ó w n i e ż pieśni żoł­ nierskie, rzemieślnicze, a zwłaszcza robotnicze. W a r t o ś c i o w y materiał p r z y t o c z y ł niedawno na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" St. W a l lis. Spośród podanych przez niego pieśni na szczególną u w a g ę zasługują te, które związane są z w a l k ą przeciwko kapitalizmowi, przeciw niemieckiemu w ł a ś c i c i e l o w i kopalń. Niektóre z nich układano do melodii niemieckich, narzu­ canych w ś p i e w n i k a c h wraz z tekstami sła­ w i ą c y m i „szczęśliwą" pracę górnika, niemiec­ kich s z t y g a r ó w itp. Do takiej w ł a ś n i e pieśni „Schon wieder t ó n t vom Schachte her..." do­ robiono polski tekst, w y r a ż a j ą c y prawdziwe, rewolucyjne nastroje górników: ...Panie s z t a j g e r nas Lud pomścić tobie się siedzieć: N i e k t ó r e z pieśni wzorowano na znanych już melodiach i tekstach rewolucyjnych, jak пр.: Michniowie dziatwa dowiedzieć, na d r u g i g w i z d e k Komendanci piosenkę ten ż e b r a k wolny Twoja 3 3 Czy n i e u c i e k ł c z a s e m k t ó r y — b i e g i e m płocie dzieci w fedrują! zagwizdano z sienników A zobaczysz Michniowie, się rano Michniów Siedzi ptaszek p o l n y Jak fedrują, chcecie Czwarta k o m i n y :) spalonym boli, fedrują, A n i siedzieć, ani leżeć, biegiem I Przejedź teraz Jak w Berezie było zemdlona go z a k r y w a pany niewoli, bardzo Treść pieśni robotniczych wyrażona jest często w formie nieporadnej, daleko odbiega­ jącej od tradycyjnej formy pieśni wiejskiej; mimo to pieśni robotnicze o d g r y w a ł y ogromną rolę mobilizującą i agitującą. Pieśni te są rów­ nież cennym przyczynkiem do historii naszego ruchu robotniczego. Wiele z nich nadesłano po wojnie do W y d z i a ł u Historii Partii К С P Z P R . Ze ś p i e w n i k a „Polskie pieśni rewolucyjne z lat 1918 — 1939" cytujemy fragment pieśni więźnia Berezy Kartuskiej: ręku Synu m ó j , synu m ó j Dziś od lat Fedrują, matka życia nos Niech s i ę p a l ą :) s w y m na d o ś ć jest naszej Co m a t k i z dzieciarni Jedna m ł o d a Z Już walą 4 2 �Ni nega riału szuk; mija sób właś rzeń nien: W WSZJ ocen jest dziw M. ( )) • • znaj, tego sens podanych w y ż e j przykładów — w jakim stop­ niu przytaczane przez nas pieśni wiejskie czy robotnicze b y ł y powszechne, w jakiej mierze wyrażają one ocenę powszechną, a nie jednost­ kową. Odpowiedź na to pytanie należałoby o c z y w i ś c i e u d o k u m e n t o w a ć szerzej, ale na tym miejscu musimy ograniczyć się jedynie dc k i l . ku uwag i przykładów. A w i ę c sprawa powszechności. Badania pro­ wadzone przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki po­ zwalają na w y c i ą g n i ę c i e ciekawych w n i o s k ó w co do trwałości i powszechności pewnych w ą t ­ ków czy pieśni. Tak np. okazuje się, że na te­ renie niemal całego kraju spotyka się prawie identyczne teksty m ó w i ą c e o nienawiści do e k o n o m ó w , karbowych, pisarzy dworskich itd. Teksty takie, notowane rzadko przez dawnych zbieraczy, p r z e t r w a ł y do naszych dni. U K o l ­ berga (Seria X V I I I nr 12) znajdujemy zwrotki d o ż y n k o w e spod Proszowic: O j , za d w o r e m , za Szubieniczka Któż kład mat< jego ważi XVI wiec lony zbio duje tam Ekonom Oj, Bo A Bo z dziewki za A stoi Za dworym. za to, ludziom zapisuje.'' dniówki 1 Podobnie można zestawić liczne w c a ł y m kraju warianty innych bardzo popularnych pieśni: słoneczko zaszło za g ó r e c z k ę w P u ś ć t y nas do d o m u , e j , t y d z i a d z i e B o j a k nas n i e p u ś c i s z , t o s a m i C i e b i e , ł y s y d z i a d z i e , do k r z a я Żebym ja Orałbym nad miał ja nami nad was, wami. Panem b y m ci oral Ekunumem włóczył. A pisarzem radlił. Robić was bym (Prace i M a t e r i a ł y ...Trzeba w gbura Dowiedzieliby uczył. A n t r . - A r c h . V Etn. o r a ć , w szlachcica się, j a k czeladź s. 170) bronować szanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r. n a Warmii) jak onych nauczyć rządcą dziedzicem o r a ć , gdzie włóczyć. najcięższa w ł ó c z y ć , gdzie się perz rola, wywala. P r z y k ł a d ó w takich c y t o w a ć można wiele, stwierdzając tym samym szeroką popularność i trwałość pieśni społecznych, buntowniczych, klasowych. Wyrażają w i ę c one nie poglądy jednego, bezimiennego t w ó r c y , ale opinię ca­ łego ludu. W tym też leży wielka wartość po­ znawcza tych pieśni. wisiał? katuje, A pisarczyk Już moc z karbowym. A karbowy winien Ja sam niu wej" tycz: bada rówr piesi w p niezi kiej: panowie Macie to, katuje. A któż tam będzie Licho Panowie, ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . w ł o s z c z o w s k i m ) szubienica Ż e ludzi bronować łobszanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . o l s z t y ń s k i m ) A to, d w o r y m , za Pisarczyk wola, rola We ś p e k t o r y lorać, a w pany B y łoni ziedzieli ludzi Panem P o r ó w n a j m y je z zapisanymi w 1952 r. zwrotkami z powiatu w ł o s z c z o w s k i e g o (wieś Siedlce): ny Dłu; śpektory Panem r z ą d c ą orać, a dziedzicem całuje, ekonom ludzi za ziedzieli Pana Boga m y łorać we ...Żebyśmy wiedzieli wisiał? karbowym. karbowy my Daliby dworem stoi. będzie Kiedy ciszy, łysy, pójdziemy, przywiążemy. s. 34 * A Z F . Z a p i s a ł Tadeusz D u t k i e w i c z od 53-letniej Joanny Kucharczyk. Z publikowanych w a r i a n t ó w tych zwrotek, pochodzących z innych regionów, wymienić m o ż n a zawarte u Steffena: ,.Zbiór polskich p i e ś n i lu­ d o w y c h z W a r m i i " , P o z n a ń 1931 t. I . s. 181, o r a z u K o l ­ b e r g a : L u d I , S a n d o m i e r s k i e , n r 203. 16 20 M ó w i ą c o znaczeniu folkloru, należy z w r ó ­ cić u w a g ę również na w a r t o ś ć jego jako źró­ dła wiadomości etnograficznych o życiu i pra­ cy ludu. Szczególnie interesujące są pod tym w z g l ę ­ dem pieśni górnicze, w pewnych przypadkach stanowiące jedyne i nieocenione źródło wia­ domości o dawnych czasach. „...pieśni górnicze m ó w i ą nam nie tylko o tym, co czuł górnik, ale dają również cenny materiał etnograficzny, i n f o r m u j ą c y nas o jego życiu, zwyczajach, pracy, stroju, posiłkach..." — pisze ś w i e t n y znawca folkloru górniczego S t a n i s ł a w Wallis w cytowanym już przez nas artykule. Wallis podaje m. in. pieśń opisującą codzienne życie górnicze, z której przytaczamy pierwsze zwrotki: �Gdy rano Żonka Przy zadzwonią, lampka górnik daje tern go o b ł a p i , m i l e Szczęśliwej Przyjdzie Czeko roboty na i pocałuje, szychty a ż ze opłacił, Sztygar lampką, recytuje, kilofem stracił? robota, gdy t a k u s ł y s z y , lepszo m a Uzbrojony idzie, wyjdzie. albo wcale Kolega odpowie: dobro tam A winszuje. szybu P o t e m go sie p y t o , j e l i sie sie g a l m ó n , cie wzajemnych zależności m i ę d z y literaturą pisaną i l u d o w ą . Ciekawe b y ł y b y n i e w ą t p l i w i e studia z zakresu wzajemnego o d z i a ł y w a n i a np. literatury r y b a ł t o w s k i e j i pieśni ludowej, jak też studia nad popularnością w ś r ó d ludu nie­ których u t w o r ó w k l a s y k ó w naszej literatury itd. Materiał folklorystyczny, k t ó r y m rozporzą­ dzamy, jest pod tym w z g l ę d e m zupełnie niedo­ statecznie wykorzystany. ubiero, otwiéro. k o p a l n i a , do c e c h o w n i na k a m r a t a , Poprawiół sie i dźwierze ochota. i rogiem, powie: idźcie z Bogiem... 44 D u ż o materiału etnograficznego zawierają również pieśni wędrownych rzemieślników, pieśni dziadowskie, owczarskie, pasterskie itp. Czasem w p r z y ś p i e w c e znaleźć można infor­ macje o stroju czy p o ż y w i e n i u , o nędzy wiej­ skiej. Zacytujemy jedną z takich p r z y ś p i e w e k : W c z o r a j b y ł y z i y m n i o k i , a dzisiaj som Cały I tydzień tak k o r p i e l e , a ż do s a m y piyknie wyglondom, chociaż buroki niedziele. miysa nie jodom. 4 5 P i e ś ń ludowa niejednokrotnie była wyko­ rzystana w pracach naukowych, jako jeden z pomocniczych m a t e r i a ł ó w informacyjnych. Tak np. F r . Engels, o m a w i a j ą c stosunki panu­ jące w dawnej rodzinie, p o w o ł u j e się na świa­ dectwo starorosyjskiej pieśni." Pieśni i przy­ śpiewki góralskie wykorzystuje w charakterze pomocniczego materiału dr W ł a d y s ł a w Och­ mański w pracy „Zbójnictwo góralskie". 1 P i e ś ń ludowa przedstawia także istotną war­ tość dla j ę z y k o z n a w c y , pozwala bowiem na uchwycenie niejednej charakterystycznej ce­ chy wymowy czy akcentowania, które w pieś­ ni zachowują się w formie starszej, bardziej skostniałej niż mowa potoczna. Precyzyjna technika w s p ó ł c z e s n y c h nagrań u m o ż l i w i a j ę ­ zykoznawcom korzystanie w szerokim zakresie ze zbiorów ludowych pieśni. Studia nad m a t e r i a ł e m folklorystycznym mogą mieć również niemałą wartość dla histo­ ryka literatury, pozwalają bowiem na w y k r y - Z e z b i o r ó w IQO Łukasza Wallisa. P o w s t a ł a ok. 1820 г., z a w i e r a 40 z w r o t e k . C y t u j ę w g St. W a l l i s a : bląskie pieśni górnicze. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 3 s. 138. 4 " A Z F . Zapisana ląga od 55-letniego myślenicki. 4 6 Kończąc o m ó w i e n i e wartości poznawczych pieśni ludowej należałoby jeszcze zwrócić uwa­ gę na zagadnienie, w jakim stopniu p o m ó c nam może w naszych badaniach analiza strony mu­ zycznej. P o m i j a l i ś m y ją bowiem dotychczas, rozpatrując jedynie teksty pieśni. Melodia jest jednak nierozdzielną, integralną częścią skła­ dową pieśni. Jeżeli w i ę c o g r a n i c z a l i ś m y się do tekstu, to dlatego, że w nim przede wszyst­ kim można znaleźć odbicie konkretnej rzeczy­ wistości, odbicie różnych zjawisk życia co­ dziennego. Jednak m ó w i ą c o poznawczych w a r ­ tościach pieśni nie należy pomijać zupełnie strony muzycznej. Niejednokrotnie bowiem analiza łączna tekstu i melodii m o ż e przyczy­ nić się do ustalenia przypuszczalnego czasu po­ wstania pieśni. R ó w n i e ż zestawienie warian­ tów tekstowych i melodycznych pozwala na in­ teresujące obserwacje dotyczące rozwoju pieś­ ni, w p ł y w ó w z z e w n ą t r z itd. Badając stronę muzyczną można nieraz dotrzeć do e l e m e n t ó w ludowych wtopionych w inne utwory, zaa­ doptowanych przez kościół itd. Pierwiastki l u ­ dowe znajdujemy bowiem m. in. w dawnych kolędach, pastorałkach, mszach ludowych. Tak np. w drukowanym w 1631 r. zbiorze Dachnowskiego „ S y m f o n i e anielskie" znajdujemy kilka kolęd, dziś jeszcze śpiewanych (np. „Przybieżeli do Betlejem"), k t ó r y c h melodie zapożyczone są ze ś w i e c k i c h pieśni ludowych. Z tegoż zbiorku kolęda „Przy onej górze" u ł o ­ żona jest na m e l o d i ę pieśni ludowej „Hej, tam na górze",melodia zaś k o l ę d y „Cztery lata za­ wszeni pasał" jest identyczna z piosenką ..Cztery lata wiermem służył" itd.' K i l k a tych przykładów wskazuje, jak pomocna może być analiza melodii przy badaniu zapożyczeń z kul­ tury ludowej. Dlatego też, o m a w i a j ą c ogólnie wartości poznawcze folkloru, na ten moment należy również zwrócić u w a g ę czytelnika. 7 w 1950 r. p r z e z W ł a d y s ł a w a D y ­ Teofila Ł a c i a k a , G r u s z ó w , pow. F r y d e r y k Engels: Pochodzenie r o d z i n y , w ł a s n o ś ­ c i p r y w a t n e j i p a ń s t w a . W a r s z a w a 1947 s. 67. 4 7 D r Jan J . Dunicz: Pierwiastek narodowy w pol­ skiej k o l ę d z i e . „ M u z y k a P o l s k a " 1937 zeszyt X I I s. 553. 21 �Ni nega riału szuk, mija sób właś rzeń nien W j W S Z o c e n jest dziw M. ( j; tego , z n a s e n s To wszystko, co p o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, daje odpowiedź na pytanie czy pieśń ludowa zawiera wartości poznawcze, czy m o ż e ona s ł u ż y ć jako źródło wiadomości o dawnych czasach, o historii ludu pracującego. Trzeba w i ę c odrzucić pogląd Bystronia, że „...pieśń ludowa bliższa jest naszemu odczuciu artystycznemu niż mogła nią b y ć kiedykolwiek; jej naiwność i w d z i ę k bezpośredniości, brak wszelkiego alembiku intelektualnego w przygotowaniu, obrazowość i konkretność w przeprowadzeniu, jej ponadspołeczność i jej „sztuka dla sztuki" — to cechy łączące pieśń l u d o w ą z najbardziej w y s u n i ę t y m i awangardałS mi poezji w s p ó ł c z e s n e j " . Twierdzenie o „ponadspołeczności" pieśni, o realizowaniu w niej haseł idei „sztuki dla sztuki" jest bowiem w n a j w y ż s z y m stopniu niesłuszne i k r z y w d z ą c e dla ludu, którego wielka i prawdziwa sztuka polega w ł a ś n i e na g ł ę b o k i m z w i ą z k u z ż y c i e m , ze s p o ł e c z n y m i warunkami bytu. • * kład matť jego ważr XVI wied lony zbio duje У Ułu{ П jal s a m '"j..' tycza ,.¿ n pieśń P -i w W m e Z k i e : W k a ż d y m niemal narodzie znane są opowiadania o szlachetnych i mocarnych bohaterach ludowych. Wystarczy w y m i e n i ć babilońskiego Gilgamesa, ż y d o w s k i e g o Samsona, greckiego Heraklesa, rzymskiego Herkulesa, skandynawskiego Thora czy wreszcie polskiego Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę . Wszystkie te postacie, niezależnie od istniejących różnic, wyrażają pewne cechy wspólne. Są to: szla­ chetność i moc ogromna, pozwalająca na roz- J. St. B y s t r o ń : A r t y z m W a r s z a w a 1921 s. 62. s. 34. 22 16 * Podania, opowieści i bajki ludowe są dla nas r ó w n i e cennym jak pieśni m a t e r i a ł e m do poznania psychologii ludu, jego marzeń, tęsknot i uczuć. Najbardziej konkretne są o c z y w i ś c i e opowiadania o niedalekiej przeszłości, np. opowiadania o pańszczyźnie. Dają one mocny i prawdziwy obraz życia naszego ludu. Nieco inaczej jednak przedstawia się zagadnienie bajek i legend. Sięgają one p r z e w a ż n i e w głąb dziejów, opowiadają o z a m i e r z c h ł y c h czasach i wydarzeniach. Postacie i fakty niewiele ma­ ją o c z y w i ś c i e w s p ó l n e g o z prawdą historycz­ ną, nie na tym też polega ich wartość. Znacze­ nie bajek, podań czy legend opiera się bowiem na tym, że wyrażają one tęsknoty, dążenia i uczucia ludu, że m ó w i ą cne o psychologii ludu. 4 8 2 5 . pieśni ludowej. prawianie się z dzikimi bestiami, olbrzymami czy g r o ź n y m i tyranami. Bohaterzy ludowych baśni personifikują najpiękniejsze idee mas ludowych, u m i ł o w a n i e wolności i poczucie sprawiedliwości, w i a r ę w nieuniknione zwy­ c i ę s t w o nad ciemięzcami. Są to prawdziwi „bo­ haterzy pozytywni", nie schematyczni, nie konwencjonalni, ale w n a j g ł ę b s z y sposób t yp o w i. Właśnie na przykładzie takich posta­ ci można w y k a z a ć istotę zjawiska t y p i z ac j i: uogólnienie najistotniejszych cech i dą­ żeń, zaostrzenie r y s ó w charakteru, u m i e j ę t ­ ność wyboru nie tych m o m e n t ó w , które prze­ w a ż a ł y statystycznie, ale tych, które b y ł y naj­ bardziej istotne. Postacie takie wyrażają o c z y w i ś c i e nie tyl­ ko siłę ludu, ale i jego typowe dla danego okresu słabości. Toteż śledząc rozwój postaci w ludowej bajce czy legendzie, przekonujemy się o p o s t ę p u j ą c y m procesie uświadamiania sobie przez lud swojej krzywdy, klasowej prawdy. Postacie dawnych b o h a t e r ó w — jak np. wymienionego przez nas Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę — cechuje w ł a ś c i w i e tylko s i ła fizyczna. Wielkopolska o p o w i e ś ć o Żelaznej Pałce kończy się w ten sposób, że dobry siłacz poznaje wreszcie, iż był dotych­ czas wyzyskiwany i poniewierany przez swego pana. Wymierza w i ę c swemu ciemięzcy za­ służoną karę. Jak słusznie zauważa przy tym Czarnowski, „...sama kara bywa przedstawiana tak, jak gdyby dobry siłacz nie miał zamiaru zabi­ cia, jak gdyby epilog, dla wyzyskiwacza tra­ giczny, w y n i k ł tylko z nadmiernej siły cie­ miężonego. Tak w i ę c wyzyskiwany i oszukany przez szlachcica polskiego parobek Żelazna Pałka wyzywa w k o ń c u pana swego na wza­ jemne w y c h ł o s t a n i e się biczem; zaczyna pan i u m y ś l n i e zadaje siłaczowi razy jak najdo­ tkliwsze, które jednak Żelazna Pałka znosi jak ukąszenie komara; po czym kładzie się pan. a Żelazna Pałka chcąc tylko uderzyć lek­ ko, przecina pana biczem w p ó ł ; nie opłakuje go jednak i wchodzi w posiadanie pańskich dóbr i bogactw, które n i e g d y ś sam w y t w o r z y ł lub zdobył dla swego c i e m i ę ż y c i e l a w ł a s n ą pracą i w y s i ł k i e m " . ш Zupełnie już inne jest podanie o Szewczyku, który zabił wawelskiego smoka. Wyraża ono świadomość innej klasy, innego okresu. Nie siła fizyczna d e c y d o w a ł a w tym czasie, ale Poznań- 4 ! ) s. Stefan 184. Czarnowski: Kultura. Warszawa 1948 �znajomość rzemiosła, zręczność, rozum. Szew­ czyk pokonuje smoka nie dzięki odwadze czy sile, lecz sprytem, „smykałką". Porównując Toczygroszka z Szewczykiem w y r a ź n i e widać różnicę czasu, w k t ó r y m p o w s t a ł y te o p o w i e ś ­ ci. P r z y k ł a d y podobne m o ż n a znaleźć w lite­ raturze każdego narodu. Z p o d o b i e ń s t w a jednak postaci i ich losów nie n a l e ż y w y p r o w a d z a ć wniosku, jakoby to b y ł y tylko różne warianty tego samego w ą t k u . Dostrzegając w s p ó l n e cechy, które są pochod­ ną podobnej sytuacji mas pracujących, trzeba r ó w n o c z e ś n i e w i d z i e ć i różnice, w i d z i e ć w j a ­ kiej mierze specyfika s t o s u n k ó w historycznos p o ł e c z n y c h w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się cech różnych legendarnych postaci. Inny jest Herakles, inny rosyjski Swiatogor, inny nasz Toczygroszek. C z y m o ż n a więc m ó w i ć o w p ł y ­ wach i zapożyczeniach? Wydaje się n i e w ą t p l i w e , że pewne w p ł y w y istniały, że niejeden wątek rozpowszechniał się, przenoszony przez w ę d r o w n y c h bajów, przez d r u ż y n ę książęcą, przez igrców i szpilmanów. B ł ę d e m b y ł o b y jednak przecenianie tego procesu. B ł ę d e m b y ł o b y ograniczenie się w y ł ą c z n i e do śledzenia w p ł y w ó w i zapoży­ czeń, przydawanie im zbyt wielkiego znacze­ nia. Folklorystyka radziecka u d o w o d n i ł a np. zu­ pełną samorodność postaci bylin staroruskiego, kijowskiego czy nowogrodzkiego okresu. Znając historię Rusi nie trudno dostrzec w lu­ dowych bylinach o Swiatogorze, Mikule i Wołdze odbicie nieustannych walk toczonych z Tatarami, P o ł o w c a m i i Pieczeniegami. S ą to przecież postacie jak najbardziej realnie osa­ dzone w ó w c z e s n e j rzeczywistości społecznej. Swiatogor w y r a ż a w i e l k ą siłę fizyczną, której nie umie jeszcze w ł a ś c i w i e s p o ż y t k o w a ć . Poru­ sza góry, przesuwa ciężary — ale jego siła nie jest kierowana ś w i a d o m ą wolą, nie jest poży­ teczna. Mikuła Sielaninowicz jest symbolem rolników, najbardziej szanowanej warstwy w kraju. Siła jego znajduje zastosowanie w celo­ wej, p o ż y t e c z n e j pracy. Wołga, natomiast re­ prezentuje d r u ż y n ę książęcą, przy czym byli­ ny podkreślają, że Wołga nie umie nawet po­ s ł u g i w a ć się narzędziami pracy, umie tylko bronić kraju. Bohaterem tego czasu jest oczy­ wiście m ą d r y i silny Mikuła. Umie on rzucić pracę na roli, gdy zajdzie tego potrzeba i z ca­ ł y m p o ś w i ę c e n i e m w a l c z y ć o w o l n o ś ć swojej ojczyzny. Jak widać, postacie te personifikują ówczes­ ne siły społeczne, tak jak z kolei bohaterowie bylin kijowskich czy nowogrodzkich są w y r a ­ zicielami s t o s u n k ó w innych o k r e s ó w histo­ rycznych i społecznych. O ile w i ę c byliny okre­ su kijowskiego określić m o ż n a jako bohater­ skie, o tyle nowogrodzkie mają już w y r a ź n i e charakter obyczajowy, co znajduje uzasadnie­ nie w tym, że N o w o g r ó d nie prowadzi w owym czasie ż a d n y c h walk, należy do z w i ą z k u miast hanzeatyckich i nastawiony jest na w y m i a n ę handlową. Bohaterami bylin tego okresu są bogaty kupiec Sadko i Wasyli B u s ł a j e w — j a k b y ś m y to dziś określili — reprezentant zło­ tej młodzieży, lubiący zabawić się i użyć roz­ koszy życia. Byliny opowiadają o dalekich podróżach, kupcach, przygodach, o hulaszczym życiu bogatych mieszczan, ale przy całej fan­ tastyce ukazują one w zasadzie p r a w i d ł o w y obraz handlowego Nowogrodu. Jak w i ę c w i ­ dać z tego krótkiego zestawienia, postacie by­ lin rosyjskich dowodzą istnienia głębokiego związku m i ę d z y twórczością l u d o w ą i życiem. Folklorystyka nasza od czasów Karłowicza interesowała się przede wszystkim filiacją wątków. P r o w a d z i ł o to do zaprzeczania po­ znawczych wartości legend czy bajek, skoro bowiem w y w o d z i ł o się je od w s p ó l n e g o pnia, trudno b y ł o d o s z u k i w a ć się w nich specyfiki danego narodu czy okresu. Jak podkreśliliśmy, zapożyczenia w ą t k ó w są m o ż l i w e i niejednokrotnie mamy p e ł n ą doku­ mentację świadczącą o ich w ę d r ó w c e . Zagad­ nienie jednak nie na tym polega. W ą t e k przyj­ muje się bowiem jedynie w tym przypadku, gdy odpowiada on potrzebom ludu. Istotne więc w naszych badaniach jest nie to, że został on zapożyczony z zewnątrz, ale — d 1 а с z eg o przyjął się w nowym środowisku, dlacze­ go i j a k zrósł się z m i e j s c o w ą tradycją. Zresztą podobne w różnych krajach w ą t k i i motywy wcale nie m u s i a ł y w y w o d z i ć się ze w s p ó l n e g o źródła. N i e w ą t p l i w i e wiele z nich m o g ł o p o w s t a ć niezależnie od siebie, jeśli ist­ niały o c z y w i ś c i e zbliżone warunki życia. C z y nie jest rzeczą naturalną, że wydarzenia znane i często powtarzające się w ś r ó d ludzi, w y d a ­ rzenia typowe, powstać mogą w różnych miejscach, niezależnie od siebie? C z y tragedia starego ojca, w ę d r u j ą c e g o od córki do córki na ł a s k a w y chleb, nie jest aktualna u wszystkich ludów? Toteż niesłuszna wydaje się postawa n i e k t ó ­ rych uczonych (np. K a r ł o w i c z a czy Bystronia), 23 �Ni nega riału szuk. mija sób właś rzeń nien W WSZJ ocen jest dziw M. ( znaj; tego sens kład matt jego ważr XVI wiec lony zbio duje ny Dłuj Jal sam niu wej" tyczć bada równ pieśń w p niezr kiej: którzy w y w o d z ą popularny w ą t e k „Króla Leara" ze zbioru p r z y p o w i e ś c i ś r e d n i o w i e c z ­ nych „Gesta Romanorum". Wątek ten bowiem został tam zapisany. N i e z a l e ż n i e od tego mógł on istnieć w c z e ś n i e j i nawet poza krajami, w których „Gesta Romanorum" b y ł y znane (Indie. Chiny), m ó g ł on także p o w s t a ć później w swej innej odmianie, np. komiczny. P r z y k ł a d e m tego m o ż e b y ć powiastka Hansa Sachsa z X V I I w., w której córki ponoszą ośmieszającą karę za złą opiekę nad ojcem. Przesadne szukanie zapożyczeń, tak popu­ larne do niedawna wśród naszych h i s t o r y k ó w literatury i etnografów, prowadziło w rezulta­ cie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w k t ó ­ rej gubiły się zasadnicze problemy twórczości ludu i związki folkloru z życiem. Warto w i ę c z a c y t o w a ć pogląd na te sprawy wybitnego znawcy zagadnień sztuki ludowej, Paula Lafargue'a: „Poezja ludowa ma na ogół charakter lo­ kalny. Czasem tylko w ą t e k t r e ś c i o w y m o ż e b y ć wniesiony z zewnątrz, ale przyjmuje się on jedynie w tym wypadku, jeśli odpowiada l u ­ dowi, jeśli jest bliski zwyczajom tych, którzy go sobie przyswajają. Nie m o ż n a narzucić pieś­ ni, tak jak narzuca się m o d ę na suknię. Po­ dobne pieśni, opowiadania i obyczaje znajdo­ wano w najbardziej oddalonych od siebie k r a ­ jach. Niektórzy uczeni uważają, że pieśni takie przechodziły z narodu do narodu, lub też że s t a n o w i ł y one część tego bogactwa duchowe­ go, które posiadały n i e g d y ś narody przed póź­ niejszym rozdzieleniem. A przecież w Europie człowiek z epoki kamiennej kształtował swe noże, krzesiwa, czy topory w te same formy, co w s p ó ł c z e s n e nam plemiona australijskie. Nie m o ż n a w i ę c sądzić, żeby ta zbieżność po­ chodziła z tradycji czy zapożyczeń. Identycz­ ność surowca prowadziła, zarówno tam i tu, do jednakowej techniki jego obróbki. W ten sam sposób ludzie, odbierając takie same wra­ żenia i znajdując się w podobnych warunkach, odtwarzają te wrażenia w zbliżenych do siebie pieśniach, opowiadaniach i obyczajach... Poezja ludowa powstaje z życia ludu, który tworzy swe pieśni pod w p ł y w e m naturalnych impul­ sów, jakie odczuwa..." 16 „...zbójnictwo góralskie powstałc< w w y ­ niku tworzenia gospodarki folwarcznej na Podhalu i w Beskidzie Zachodnim, wprowa­ dzania p a ń s z c z y z n y oraz zwiększania powin­ ności i danin chłopskich..." " ъ Wszędzie, gdzie warunki b y ł y podobne, gdzie góry i lasy u ł a t w i a ł y zbójnicki proceder — po­ w s t a w a ł y lub p r z y j m o w a ł y się podobne pieśni, legendy i opowiadania. Janosik b y ł zbójnikiem s ł o w a c k i m , ale imię jego stało się symbolem mściciela krzywdy góralskiej, zarówno w Sło­ wacji jak na W ę g r z e c h czy w Polsce. O Janosi­ ku lud tworzy liczne opowieści, ale nie dlatego, że w ą t e k Janosika p r z y w ę d r o w a ł ze Słowacji. Wątek ten zdobył popularność, p o n i e w a ż i na­ sze góry m i a ł y niejednego Janosika, niejedne­ go ludowego bohatera-zbójnika. Analogiczne w ą t k i pojawiają się we wszystkich krajach, w których warunki naturalne i ekonomiczne sprzyjały zbójnictwu (np. na W ę g r z e c h , w S ł o ­ wacji, Bułgarii, Jugosławii, Albanii). Innym p r z y k ł a d e m tego, że legendy i opo­ wieści, mimo iż przyniesione z zewnątrz, mają dla nas dużą wartość poznawczą, jest w ą t e k w ł a d c y zagryzionego przez myszy — znany u nas jako podanie o królu Popielu. Otóż za­ r ó w n o Bielowski, Berwiński, jak Bruckner przytaczają argumenty świadczące o tym, że podanie nie jest zgodne z prawdą historyczną, że w ą t e k ten spotykamy wcześniej u D ł u g o ­ sza, który w i ą ż e go z M i e c z y s ł a w e m K u j a w ­ skim, że w ą t e k ten znany b y ł również w in­ nych krajach Europy Zachodniej, a szczegól­ nie w Niemczech (legendy o okrutnych wład­ cach i biskupach zagryzionych przez myszy w w i e ż y ) . Istnieje nawet w pracy K . Wehrhana „Die Sage" (Lipsk 1908) specjalny roz­ dział („Mauseturm"), w k t ó r y m autor zesta­ wia ze sobą różne odmiany tego w ą t k u . Bruck­ ner przypuszcza więc, że legenda została prze­ niesiona do Polski w X I wieku przez niemiec­ kiego szpilmana (igrea). Bystroń zaś dodaje, że niemieckie pochodzenie motywu rzuca pewne ś w i a t ł e n a 'stosunki kulturalne m i ę d z y nie­ mieckimi sąsiadami a Kruszwicą, po czym kończy: Nie trudno z a u w a ż y ć пр., że wątek zbójni­ ka — obrońcy pokrzywdzonych był popularny tam, gdzie było rozwinięte zbójnictwo. gdzie „...widzimy w y r a ź n i e , że podanie ma charak­ ter w ę d r o w n y i że zostało luźnie przyczepione •'" P a u l L a f a r g u e : „ L e s c h a n s o n s et les p o p u l a i r e s d u m a r i a g e " 1886. ~' Władysław Ochmański: W a r s z a w a 1950 s. 15. 25 , s. 34 specyficzne warunki e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e t w o r z y ł y w i ę ź m i ę d z y z b ó j n i c t w e m a miejsco­ w ą ludnością. W. Ochmański dowodzi na przy­ kład, że: 24 céremionies 1 Zbójnictwo góralskie. �do nielubianego w ł a d c y i że wobec tego nie ma żadnej wartości historycznej". Fakt zastosowania w ą t k u .,mysiej w i e ż y " do Popiela wskazuje jednak na stosunek ludu do Popiela, „nielubianego w ł a d c y " — jak go na­ zywa Bystroń. Nie jest przecież przypadkiem, że lud w swej fantazji każe ponieść taki koniec właśnie Pcpielowi, a nie np. Kazimierzowi Wielkiemu. P r z y k ł a d legendy o Popielu pozwala zrozu­ mieć, o jaką p r a w d ę historyczną nam chodzi i dlaczego w tym wypadku szczególnie intere­ suje nas nie zagadnienie, skąd p r z y w ę d r o w a ł motyw złego w ł a d c y zagryzionego przez my­ szy, ale fakt, że został on powszechnie przyję­ ty i zastosowany do konkretnej postaci. Podobnych p r z y k ł a d ó w m o g l i b y ś m y wymie­ nić znacznie w i ę c e j , np. wystarczy przypoJ . St. B y s t r o ń : W s t ę p do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1939, I I w y d . s. 39. P o r . r ó w n i e ż p o d o b n e p o g l ą d y R. B e r w i ń s k i e g o : S t u d i a . . . s. 2 1 , B i e l o w s k i e go: W s t ę p k r y t y c z n y do d z i e j ó w P o l s k i , L w ó w 1850 s. 290 o r a z B r u c k n e r a : D z i e j e k u l t u r y p o l s k i e j , K r a ­ k ó w 1931 t o m I s. 289. mnieć chociażby legendę o Wandzie, która uto­ piła się w Wiśle, aby nie w y j ś ć za Niemca. Legenda, z m y ś l o n a bodaj że przez Janka z Czarnkowa w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach X I V w i e k u z y s k a ł a ogromną popularność w ś r ó d ludu w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł a w niezmier­ nie sugestywny, obrazowy sposób stosunek do Niemiec. Z drugiej strony, podanie o Lechu. Czechu i Rusie m o ż e ś w i a d c z y ć o w y r a ź n i e i s t n i e j ą c y m wśród ludu przekonaniu co do w s p ó l n o t y pochodzenia n a r o d ó w słowiańskich, ich bliskości i braterstwa. K i l k a tych p r z y k ł a d ó w dowodzi, jak istotny jest związek m i ę d z y ż y c i e m i psychologią l u ­ du a jego twórczością. Dowodzi również, że sprawa oryginalności danego w ą t k u czy też m o ż l i w e g o zapożyczenia jest dla nas drugo­ planowa i w ż a d n y m wypadku nie może prze­ słonić n a j w a ż n i e j s z e g o zagadnienia, którym jest badanie na podstawie materiału folklory­ stycznego psychologii ludu i jego stosunku do świata. r,:l Aleksander Bruckner: Encyklopedia ska. W a r s z a w a 1937 t o m I I s. 845. staropol­ 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1069e90579173e465af441d87e22ebfe.pdf 018716197c6271f10c99050eed94a696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource ikonografia etnograficzna "Oko Opatrzności" - ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4536 Title A name given to the resource Źródła ikonograficzne przedstawień "Oka Opatrzności" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.121-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania Krzysztofowicz ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE W grupie l u d o w y c h o b r a z ó w religijnych kilkanaście z terenu przedstawień niemal całej „Oka PolskiWprowadzają schemat k o m p o z y c y j n y , złożony z górnej na sugeruje oraz „ziemską". tego Oka, Strefę górną umieszczonego otoczonym chmurami, roślą lub g ł ó w k a m i ręce podział wysypują jeden i dolnej strefy niebiańską" motyw promieniującym wieńcem kwiatów, putt; w y s u w a j ą c e bochenki znanych one „strefę wypełnia: w chleba Grupy z a c h o w a ł o się Opatrzności", obrazu, który PRZEDSTAWIEŃ otwar­ trójkącie winną się z chmur i ziarno, sugerują tego t y p u przedstawień. I. przez pow. pojawia lewej cych się padają okrągłe ziarna. U z u p e ł n i e n i e m są ziarna. U z u p e ł n i e n i e m zów są napisy OPACZNOŚC chleby, na SIĘ Y NADN PIEC (BOŻE. TYSIĘCY. menty rąk DWIEMA. „strefy jak dziobiącym obrazu adoracji 11. 1. Oko ol., lektura. część ziarno; pozwalają Oka KTÓRYŚ. się natomiast obrazów z OPATRZN..., „strefy różnice wyróżnić zachodzące kilka grup w wzrok BÓG stronę promieniującego II. w adoracji Oka po­ zaliczyć należy Opatrzności również Muzeum otwartego umieszczony wędrowiec i obraz Etnograficznego, niebiańską" kiju, przez i został, skierowujący 4 promieniującego grupę typologiczną na na stanowią Oka . obrazy z bar­ rami i winną ele­ ptactwem części Opatrzności. l a t o r o ś l ą g ł ó w k a m i pufct i o b o k dziobiących ziarno modlących wieśniaków oraz niezmienne, oraz tłumu a) N a j l i c z n i e j s z a pow. Sucha 5 grupa na szkle z p o d k l e j o n ą Zakopanem Kobryń ZSRR, Kraków i wl. Muz. i Etn. obrazy: Małych, 7 Kraków. pow. z Muzeum II. nieco 2. z Zawoi, Pińczów ( i l . 3), o r a z kompozycjach klęczącej, pary mieszczan. obejmuje grafiką ( i l . 5). W zostały z k o b i e t y i dziecka, pow. Siemiatycze w niezmien­ przedstawione zakonnic (il. 2), M ł o d z a w 4), Perlejewa, (il. ptaków się, złożone się niezmiennie p o s t a ć pow. Etn. 3 się „strefą Drugą Trójkąta. Zambrów , został m o t y w modlącego podróżnym stronę której kobiety, CHLE- typologicznych Opatrzności, ol., p i . Andronowa Zawoja pow. Sucha, wl. Muz. (ił. 1), n a klęczącej dziej r o z b u d o w a n ą s c e n ą adoracji. P o d o t o c z o n y m i c h m u ­ tym dolnej postać WIDZI, trójkąta z strony krakowskiego na grupy ziemskiej" z pod SWOYĘ. pozostają grupy którym OPATRNŚCIE. motywem ZSRR w postacie wsparty nie chmur Do blasze ZMIŁUY zestawie głowę Opatrz­ kompozycja Kobryń, gdzie z k o l e i w p r o w a d z o n y NAKARMIŁ. PIEC. W z obra­ i brzmiące: BÓG WSZYSTKO NASZA, niebiańskiej" i treść RYBAMI MEZOW. wysuwających podobnie bliżej PAN PAN BÓG OPATRZNOŚĆ BAMY ptaki modlą­ kompozycji omawianych określające NASZA, na kompozycji omawianych 2 zestawu Oka się Z b l i ż o n y do n i e j j e s t o b r a z z S z u m o w a , p o w . klęczących Na adoracji wyróżnia zwracającej chłopa. ptaków. pojedyncze bogatszego lato­ jedyncze ziarno z dużo ze s c e n ą osobę z Andronowa, ziemię. W strefie dolnej natomiast z n a j d u j ą s i ę przedsta­ stado d z i o b i ą c y c h jedną się n i e k i e d y przez istnienie W grupie obrazów w i o n e na tle p e j z a ż u o s ó b oraz reprezentowane przykłady ności OPATRZNOŚCI" dwie spadające jedna, dwie lub w i ę c e j te „OKA 6 obraz Tatrzańskiego tych powtarza odwróconej Oko ko- Opatrzności, 2 121 �II. 3. Oko Opatrzności, Pińczów. dl., deska. Perlejewo pow. Siemiatycze. 11. 4. Oko Opatrzności, ol., pł. Młodzawy biety oraz widocznej od tyłu, również klęczącej, dziewczynkL Bogatszy w treści jest obraz z muzeum w Łodzi (okładka), na którym pomiędzy „strefę niebiańską" i „ziemską" wprowadzony został motyw pięciopłetwej ryby, z której paszczy wyciągana jest boską ręką postać męska. Poniżej ryby klęczy na tle pejzażu i architektury kobieta z dziewczynką (zwrócone profilem), które modlą się do promieniującego Trójkąta z motywem otwarte­ go Oka. b) Omawianej grupie typologicznej podporządkowa­ ny jest drzeworyt z Radecznicy pow. Zamość (il. 11), na którym powtórzony został schemat wspólny dla tej grupy; różnica polega jedynie na wprowadzeniu, za­ miast modlącej się kobiety i dziewczynki, pary klęczą­ cych wieśniaków, obok których leży izwiązany snopek. c) Nieco odmienny charakter ma obraz z krakow­ skiego Muzeum Etnograficznego, na którym, pod otoczo­ nym winną latoroślą trójkątem oraz pod banderolą z napisem (il. 6), umieszczone zostały dwie postacie kalek, wyciągające ręce po chleb wysypywany przez dłoń wynurzającą się z chmur. d) Ostatnią grupę obrazów z wyobrażeniem zbiorowej sceny adoracji Oka Opatrzności stanowią jedynie dwie znane m i kompozycje, a to z klasztoru Klarysek w Sta­ rym S ą c z u (il. 8) oraz z Gorzenia Dolnego , na któ­ rych występują grupy zakonnic i mieszczan, klęczące pod promieniującym Trójkątem oraz pod rękami wysy­ pującymi chleb i ziarna. Omówione obrazy z wyobrażeniem Oka Opatrzności, zaliczane do grupy malarstwa ludowego i pochodzące 5 9 10 11 122 12 Małe pow. z 2.poł. X I X wieku, mogą służyć jako jeden z przykła­ dów przenikania wzorów i typów ikonograficznych ze sztuki oficjalnej do sztuki ludowej. Odpowiednie trans­ pozycje ikonograficzne wyrażone odmienną formą za­ decydowały o specyfice malarstwa ludowego, które przy­ czyniło się do kontynuacji tradycji wzorów sztuki ofi­ cjalnej przez cały niemal wiek X I X . Kult Boskiej Opatrzności rozpowszechnił - się na te­ renach Polski na przestrzeni X V I I wieku i utrzymał się, spopularyzowany przez papieża Klemensa X V , po­ przez wiek X V I I I i następnie X I X . Wyrazem tego jest szereg pozycji literackich, które zapowiedział Traktacik, o boskiej Opatrzności, Alberta St. Radziwiłła z roku 1652. W roku 1718 Kazimierz Narmąc wydał Cytharę * związaną tematycznie z kultem Opatrzności, zaś w roku 1745 pojawiły się Nowe Ateny Benedykta Chmielow­ skiego , wprowadzającego do swego dzieła długi wstęp, będący apoteozą Boskiej Opatrzności, której dedykuje swoją pracę: „... Wielmożney... wszystko mogącey Jaśnie Wieknożney... Jaśnie Oświeconey... Nayjaśniejszey... Niewyczerpaney, na wszysko patrzącey, wszystkich opatrującey, Nayświetszey... Opatrzności (która)... iesteś TOTUS OCULUS... TOTUS MANUS... hoyne sypiąc Dobrodzieystwa. Totus PES... SUCCURRIS... całego siebie exinanicyą rzucam, zapisuię konsekruię, będąc Twey OPATRZNOŚCI w millionowych okurrencyach subjectum...". Z kolei należy uwzględnić dzieło Adama Naramowskiego Opatrzność Boska w cudownych rządach z lat 1749—1752, Opatrzności Boskiej dowód, pracę anonimo­ wego autora pochodzącą z roku 1771 oraz Adama Na­ ruszewicza Głos przy założeniu kamienia z roku 1792. 13 14 1 ls �Równolegle wydawane były zbiory k a z a ń , obligacji, 1 7 pustów, służące k u l t o w i Boskiej O p a t r z n o ś c i . dalszego p o p u l a r y z o w a n i a na przełomie żeństwa, 1800 18 nią roku , XVIII których i X I X wieku przykładem Godzinki zbiór do pojawia ujętego w Droulersa wszechmoc i w s z e c h w i e d z ę , ramy trójkąt określała Opatrzność opiekującą Forma trójkąta, bolizująca ni oświetlonego T r ó j c ę Św., r o z p o w s z e c h n i ł a XVII wieku Jutrz­ litanii, i utrzymywała i X I X . Towarzyszył jej on się okiem przez wielokrotnie boską i tem M o t y w boskiego oka spopularyzował się jako wiek motyw XVIII wysuwają­ i czuwającego barokowy stał i XVIII się 2 I wieku , częstym a ną motywem nad 1700, 1735 2 2 sytetu Jagiellońskiego , czuwa nad XVIII dekoracyjnym w w 23 przez Opera poetica 2 4 Kędzierskiego , Chmielowskiego itp., w się m o t y w y Motyw Boskiej rąk wysypujących II. 5. Oko Opatrzności, trójkąt z Okiem i ziarno, drzeworyt Muz. Etn. podpisany: Pod „OBRAZ jest D:OMN:VI" oka umieszczonych symbolizują pod du­ w scena Sączu wspar­ unoszą jeleń, woły dwoma się dzieci, oraz się płynąca dobny charakter ma 2 S rycina tekstu Godzinek , 1798". „OCULUS czuwającego dziobiących stojącymi na ziarno, morzu pod zachowana w Boskiey Boskiej, sfalowanym posiadająca o 2 7 Krakowie , anioła ptaków po kolorowa­ w chmurami postać para mężczyznami skiej jest r ó w n i e ż Czartoryskich i otoczonym pojawiła dwojgiem łódź, żaglami. Po­ Bibliotece Jagielloń­ rewersie fragment Opatrzności... na Jutrznią... ( i l . 10). R y c i n a , o t o c z o n a o r n a m e n t e m a k a n t o w y m , p r z e d ­ stawia kąt w górnej z otwartym dwiema niżej części kompozycji promieniujący okiem i chmury z wynurzającymi się które wysypują chleb Po­ rękami, umieszczona postać klęczącej biące ziarno. została Boskiej na tle kobiety, trojga Rycina do Ateny którym OPATRZNOŚCI, promieniującym nad z związany z Muzeum żona otwartego podklejony Kraków. oficjalną miedzioryt zebrane Nowe które Ze s z t u k ą ny zbiorem trójkącie. formie dowodem nad i wieku ( i l . 7). cymi w promieniującym w cielesny XVIII oraz dwie r ę c e w y s y p u j ą c e chleb i ziar­ Zu­ pojawiają oraz poniżej czego z kielichem, identycznych winiety trójkącie krzyż stanowi już jako kuli ności... wymienione chleb na wieku Judyt, Ester, pokarm przestrzeni oficjalnej, świec­ i których Opatrzności Opatrzności, ol., pł., wł. Opatrzności S. S w i r s k i e g o , Kazania otwartego Oka w promieniującym polskim Uniwer­ kościelnych k i c h . Z k o l e i n a l e ż y u w z g l ę d n i ć Xięgi zanny... , Oko wieku pochodzące Promocji których insygniami dostojeństw archi­ przełomie przestrzeni i l u s t r a c j e Ksiąg świa­ element drukarstwie. Świadczą o tym między innymi z l a t 1675, Boga błogosła­ t e k t u r y o ł t a r z y , b a l d a c h i m ó w , a m b o n , s t a l l na XVII . przestrze­ Ojca, oznaka boskiej p o t ę g i , s p r a w i e d l i w o ś c i 2 0 w sym­ cych s i ę z c h m u r r ą k , s t a n o w i ą c y najstarszy symibol wieństwa. ty w otaczająca się na na na s u p r a p o r c i e w k l a s z t o r z e K l a r y s e k w S t a r y m się ludzkością otwartym się Fresk ten przedstawia dwie zakonnice adorujące promieniującego symbolizował i wstrzemięźliwość, pojawia około sztuce zaś strefa c h m u r , nabo­ oraz się w 2 5 malarstwie sztuki no Opatrzności według chowy z na antyfon miłosierdzie do pochodzące biblijne. Boskiej trójkąta; wydawane Opatrzności... hymnów, otwartego oka formie są książeczki są Boskiej modlitw, opartych o teksty Motyw się tegoż k u l t u od­ Wyrazem ta ilustrację modlitw, scen na pochodząca Godzinek antyfon, Opatrzności z Zawoi, z o pejzażu oraz ptaki dzio­ końca XVIII Boskiey Opatrz­ wspomnianymi, litanii, obrazach l u d o w y c h jewa, Muzeum w ziarna. górzystego dzieci z uprzednio i trój­ z oraz zbli­ przedstawieniem Młodzaw Łodzi, obrazu na będą­ jest Małych, szkle z Perle­ Zakopanego, na k t ó r y c h obok O k a O p a t r z n o ś c i , r ą k w y s u w a j ą c y c h z. c h m u r , p t a k ó w d z i o b i ą c y c h z i a r n o p o w t a r z a s i ę klęczącej kobiety, widocznej przedstawionej obraz na szkle, wł. z profilu oraz od t y ł u . R y c i n a Muz. Tatrzańskie i wzorujące Zakopane. się motyw dziewczynki s i ę na niej II. Oko 6. 6 223 �7 obrazy ilustrują teksty 29 Opatrzności... hymnu brzmiące: z Godzinek Sieroty, o Boskiey wdowy w s z y s t k i e m i s i ę o p i e k u j e s z . . . " , o r a z l i t a n i i : „... B o ż e , na swoię Opatrzność bierzesz... posiłek karmione boską „... T w o i e y rękę rzęta... cym ręką żywność Twoiey... żywisz ptactwo Zachowana o ilustruje Boskiey sierotę daie i Ptactwo dalsze teksty modlitw: wszystkie wróbla nie zapomina... niebieskie..." niestety jedna ilustracja sugeruje n y c h scen o d p o w i a d a j ą c y c h Godzinek istnienie właściwym wielu in­ tekstom, zaś po­ Godzinek... grafią Opatrzności ludowych padające z wnętrzności dniach na obrazów z Okiem między wieloryba, wyprowadził...", obrazie z M u z e u m w rytu RYBAMI. NAKARMIŁ. OPATRNŚCIE ŻÓW. że z kolei PIEC" „... B o ż e , Twoią ZMIŁUJ zgodny jest któryś Opatrznością z We wspomnianych na można doszukać w Jutrznią tekstem Y książkach do koncepcji, modlitwy litanii nadzielą y w tym, jest złym o 124 chorują stroskanych, określeniem Opatrzności rowca, trzech drzewo­ DWIEMA. BOŻE. MĘ­ mówiącym, i kilką parę y z poprzez do Gwiazdą, ludo­ wszystkie błądzących, którzy żeglują.., zaprzedanych... być właściwym obrazów z iko­ przedstawieniem przez d w i e mieszczan. Biblii ilustracje malarstwa odkupieniem adorowanego wieśniaków, Opatrz­ i myśli „... p r o s i m y , a b y ś się na jednym twórcy z jakim przez na ludowego Kult jest ilustracje pod możliwości Boskiej przykładów XI prawo Opatrzności zowany innych przez w ł a ś c i w e z modlitwami, dzane wzór przez obrazki handlarzy malarzom dostarczony im odpustów ośrodków książki 3 0 po całej . do jak i pod formalnego. prawdopo­ się w o k ó ł bractwo papieża Stamtąd odpustowych, dewocyjne, ludowym, schemat od inter­ Boskiey mentalności treści, istniało otrzymało pojęcia o promieniował przy k t ó r y m wy­ Sposób odpowiadał względem wypowiedzenia nadawania do kultu Godzinek dobnie z Grodna, gdzie s k o n c e n t r o w a ł przenikał i rękami chleb i ziarno, „opatrzność". Jutrznią... tak okiem, otwierasz błogosławieństwem..." Opatrzności nielicznych podjęty względem zwierzęta Okiem rękę się z chmur, k t ó r e w y s y p u j ą abstrakcyjnego, pretacji, z wszystkich z otwartym Polsce odpowiednio i Bos­ Klemensa kult ten populary­ nabożeństwa, oleodruki, klasz­ ulotki rozprowa­ służące jako interpretującym kompozycyjny. tysięcy Boskiey które razie opatruiesz..." m o g ą nograficznym Oka co nurzającymi są wszystkie ludowe Opatrzności, które pięć szkodliwe rzeczy oddalił... T y ś W o d z e m jest Lekarzem Obrazy kiej nakarmił zwroty dotarły wego. P e ł n e oddania zwroty: napełniasz „... J o n a s z TYSIĘCY. swoią Godzinkach cytujących się i Benedyktynek, po powtarzające to „... p o s i ł e k . . . k t ó r y O p a t r z n o ś c i T w o i e y toru nasycił..." ności... i ziarna, inne NADN PIEC M ę ż ó w pięcia chleba i d w i e m a r y b a m i rybami są znany z SIE ikono­ zilustrowane „CHLEBAMY SWOYE z że zostało Łodzi. Tekst z Radecznicy głoszący: KTÓRYŚ. innymi, Opatrznością co chleby obrazach, jako u z u p e ł n i e n i e T r ó j k ą t a Opatrzności... tylko Opatrzności... litanii zwie­ wzywają­ twierdzeniem treściowych powiązań zwroty wdowę ciału...". i kurczętom i jednego który daie otwierasz i napełniasz bydlętom Opieki przychodniego, wszystkiemu liczne ratuiesz... kaleki, Natomiast węd­ symbo­ P R Z Y P I S Y 1 Ludową interpretacją motywu Oka Opatrzność' z a i n t e r e s o w a ł s i ę R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, Kra­ k ó w 1962, s. 87, 97, o r a z A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a : Obrazy częstochowskie, P o l . Szt. L u d . 1966, n r 2, s. 85, 91. Z n a n y c h m i j e s t 12 p r z e d s t a w i e ń , s t a n o w i ą c y c h j a k n a ­ l e ż y p r z y p u s z c z a ć część i s t n i e j ą c y c h tego t y p u k o m p o ­ z y c j i ; s ą to o b r a z y z Z a w o i , p o w . S u c h a , M ł o d z a w M a ­ łych, pow. P i ń c z ó w , Perlejewa, pow. Siemiatycze, A n d r o nowa, pow. K o b r y ń (ZSRR), J a s t r z ę b i a , pow. Radom, Szumowa, pow. Z a m b r ó w , Gorzenia Dolnego, pow. W a ­ dowice, Starego S ą c z a , pow. N o w y Sącz, z Muzeum w Ł o d z i , d w a obrazy z K r a k o w a , d r z e w o r y t z Radecz­ n i c y , p o w . Z a m o ś ć , g r a f i k a p o d k l e j o n a p o d o b r a z na szkle, Zakopane, p o l i c h r o m i a w kapl., A n d r y c h ó w . 2 Ol. pł. wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr inw. MEK/7867. �3 O l . deska — feretron, w g opisu dokonanego w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r z e z p r a c o w n i k ó w ISPAN w Krakowie. 4 Ol. blacha, w ł . M u z e u m Etnograficzne, Kraków, n r i n w . MEK/31407. 5 Ol. tektura, wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr i n w . MEK/21588. 6 Ol. pł. 7 O l . deska — f e r e t r o n , napis: „ B ó g Opaczność Nasza". 8 O l . p ł . , w ł . M u z e u m w Ł o d z i , n r i n w . 6509, n a p i s : „Opatrz...". 9 Drzeworyt, wł. M u z e u m Etnograficzne, Kraków, nr inw. MEK/1723; napis: „ C h l e b a m y y dwiema r y b a m i n a k a r m i ł zmiłuj się n a d n / B o ż e k t ó r y ś opatrnście s w o y ę pięć tysięcy m ę ż ó w pięć...". 10 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , K r a k ó w , nr inw. MEK/8866. 11 O l . p ł . 12 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E m i l a Z e g a d ł o w i c z a w Go­ rzeniu D o l n y m pow. Wadowice. 13 „ P a p i e ż K l e m e n s X I (1700—1721) z a s ł y n ą ł z p o ­ b o ż n o ś c i i m i ł o s i e r d z i a ; m i ę d z y i n n y m i w 1705 roku z a ł o ż y ł s p i c h l e r z d l a b i e d n y c h ; w 1721 r o k u w czasie g ł o d u n a k a r m i ł 8.000 o s ó b , a w 1720 r o k u w o k r e s i e p a n o w a n i a zarazy w M a r s y l i i p o s ł a ł t a m zapasy z b o ż a przeznaczone dla u b o g i c h i c h o r y c h " . M . N o w o d w o r s k i , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1877, t . X , s . 441, Podręczna encyklopedia kościelna, Warszawa 1910, t. X X I — X X I I , s. 137. 14 K . E i s t r e i c h e r , t. X X I I I , s. 371. 11. 7. Supraporta w klasztorze Klarysek, Stary II. 9. Tekst Godzinek o Boskiej Opatrzności... Godzinki... (awcrs), Gab. Ryc. BJ. 4 «*/ ąr -JmO ęnmimka mewom imm^ni^urmimi dtitł % 1 te%ł dl., pł., 10. Oko Klasztor Klarysek, Opatrzności, rycina Kraków Stary 1910, Sącz. ilustrująca iiłrf ' Ł M i l f l h i »*ą J U T U j&NIĄ. t t ) naywyzusago B O G A O p a t r z n o ś c i , owca Jego p a i t w l ł k a . • # • • » 1 * o t w ó r * wargi m Opatrzności, Ryc. BJ. II. polska, ręk lumieh Kcci ? 5. N A ttMtay Sącz. II. S. Oko (rewers), Gab. Bibliografia A mm. mo|p, mota b f 8 f wielbi* c h w a ł ę Two(|. T. B a t a ka w i pcmc-aufttti memu w e y ż r t y i , P » n e l ka ratunkowi metan pnapiajz «f|, 1. C h w a a ł O y t u , I Synowi, t Dachowi S w i c t « » a » • » Jako b y ł a as początku H Y M &c N . ( D | 7 l M K M y i l u { d c o Niebfeakłego, K o l n , k t ó r y l a k W Wnymkoi * w o r z y ł • § « Twa moiooicia, t akta. T a k tac rta* Opatrznością. 9hM»głodna r u t t a c h k b o w gdy d a w f , G d y »ic z Toto) t r z y dat ażywa, na c h ł e b k , I s t r a w i e P a s t e r z a proz. ^Jy/. "łfe t r w o c c k *ie coda, I na bawL coda «f« zdaaalf w*, Opatraieiz T y l a i k a w i * . N a k a r m i w i z y wfek ł a d a . m o w l a c , co będzlaro tsśc, •fl|ik<IBipt4 albowiem O y c k c waaz Mebla*ki wic albo esa» | » fotTMbniecie. '• tfc.3Uto* »a P a — tttasala twofc, a O a cła w y a ł a c b a , |t t < t ed o p a ś c i aa w i t k i zachwiania »prawf«dHweas«» . P a n * i w y a t a t h a y m a d ł i t w e tnsia, 9 . A. w o ł a n i * * c » Módlmy D 02-2, aif. k t d t a a j a OpaCaoaaśi d a t w y l ł rif, w $Wha wrr|. 325 �II. 11. Oko Opatrzności, drzeworyt. Radecznica pow. Zamość, 15 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 16 Nowe Ateny a l b o Akademia Scyencyi pełna na różne tytuły iak na classes podzielona, mądrym dla Memoryału, idiotom dla Nauki, Politykom dla Praktyki, Melancholikom dla Rozrywki... Xiedza Benedykta Chmie­ lowskiego, erigowane we L w o w i e , w d r u k a r n i Pawia L o s e f a G o l c z e w s k i e g o . . . R... 1745. 17 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 18 Godzinki o Boskiey Opatrzności nie mow przed Aniołem niemasz Opatrzności, aby snąć rozgniewany Bóg przeciwko mowom twoim, nierozrzucił wszystkich dzieł rąk twoich ECCL:5 na Jutrznią, W a r s z a w a , o k . 1800. 19 E . D r o u l e r s , Dictionnaire des attributs, allégories, emblèmes et symboles, T u r n h o u t 1949, s. 184. 20 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, t . I I , v . I , s. 7, 14—18. 21 W . B r a n f e l s , Die heilige Dreifaltigkeit, Düsseld o r f 1954, s. I I I , 22 E . C h o j e c k a , Dekoracja malarska Ksiąg Promotionum i Diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XVI—XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Fot: Stefan Deptuszewski 8; Jan Świderski — U. — 1—i; U. 11; Józef il, 9, 1Q — Grabowski mikrofilm wl. Muz. Etn. Kraków. Jagiellońskiego", Prace z Historii Sztuki, K r a k ó w 1965, s. 42—43, 74, 112. 23 Xięgi Ester, Judyt, Zuzanny, z pisma świętego wybrane... w d r u k . C o l l e g i i Soc. J e z u . R . 1747. 24 Kazania na różne święta całego Roku uroczyste y nieuroczyste... przez X . B a r n a b ą K ę d z i e r s k i e g o . D r u k . L w o w s k a F r a n c i s z k a n ó w R . 1772. 25 E . D r o u l e r i s , o p . c i t . , s. 165. 26 „ K a t a l o g z a b y t k ó w s z t u k i w P o l s c e " , W a r s z a w a 1951, t . I , z. 10, s. 39. 27 O k o O p a t r z n o ś c i , m i e d z i o r y t k o l o r o w a n y , w l . G a b . R y c i n , M u z e u m C z a r t o r y s k i c h , K r a k ó w , n r i n w . 3773. 28 G a b . R y c i n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , 26 D e w o tionalia; r y c i n a na rewersie posiada p o c z ą t e k m o d l i t w y do Boskiej O p a t r z n o ś c i identyczny z początkiem Godzi­ nek o Boskiey Opatrzności, op. c i t . 29 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. 30 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. — t l . 5; Roman z Biblioteki Reinfuss — Jagiellońskiej, U. 6; Franciszek Stolot — U. 7, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f6c5001cb4b7e766423dec8b15ef595.pdf cf75164eb3f1beb85cd91700dcad066a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource tkanina dwuosnowowa dywany Podlasie - tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3844 Title A name given to the resource Brańskie dywany dwuosnowowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.107-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B R A N S K I E D Y W A N Y D W U O Ś ZOFIA / Dywany dwuosnowowe wystąpują na północnowschodnich obszarach Polski. Biorąc za podstawę ich w y t w ó r c ó w , można wydzielić dwie grupy tereno­ we: jedną leżącą na zachód od Bugu, obejmującą powiaty sokołowski, w ę g r o w s k i oraz wyszkowski, gdzie produkcja tych d y w a n ó w koncentrowała się wyłącznie w pracowniach o charakterze rzemieślni­ czymi, i drugą, leżącą na w s c h ó d i północ od B u ­ gu; tu warsztaty typu rzemieślniczego zdarzały się rzadziej, natomiast umiejętność wykonywania t k a ­ nin dwuosnowowych rozpowszechniona jest dość znacznie wśród kobiet wiejskich. Na terenach wschodnich jednym z najczynniejszych ośrodków tkactwa rzemieślniczego był Brańsk (pow. Bielsk Podlaski), którego produkcja w znacz­ nym stopniu nasycała dywanami dwuosnowowymi bliższą i dalszą okolicę. Dzieje tego, zamarłego już obecnie, ośrodka stanowią interesujący przyczynek do historii d y w a n ó w dwuosnowowych na Podlasiu. Z p r z e s z ł o ś c i o ś r o d k a t k a c k i e g o w B r a ń s k u . Działalność brańskiego ośrodka tkackiego łączy się ściśle z rodziną Namietkiewiczów, która w po­ łowie ubiegłego stulecia mieszkała w odległej o kilka kilometrów od Brańska wsi Rudce. Według zebranych tam informacji najstarszym z tej rodziny był Adam Namietkiewicz, który w miejscowych aktach parafialnych figuruje jako „dworianin", co wskazywałoby, że pochodził on z licznej na Podla­ siu szlachty zagrodowej. Osoba Adama Namletkiewicza słabo już rysuje się w pamięci informatorów. Wiadomo jedynie, że b y ł on tkaczem, który przy­ był do wsi „ze świata" i zamieszkiwał w budynku dworskim, co pozwala przypuszczać, że sprowadzo­ ny został do wsi przez ówczesnych właścicieli Rud­ ki, pragnących mieć na miejscu rzemieślnika na użytek dworu. Czy Adam Namietkiewicz prócz ozdobnych płócien na bieliznę stołową tkał również dywany dwuosnowowe, tego już nikt we wsi po­ wiedzieć nie umiał, Ze znajdujących się w Rudkach ksiąg parafial­ nych dowiadujemy się, że żonaty z Julianną z G ę z m ó w Adam Namietkiewicz miał czterech synów; Ignacego (ur. 2,1.1850), Leopolda (ur. 5.VII.1851), Leonarda (ur. 27.VIII.1854) i Szymona (ur. 22.1.1858). Jakie były losy Ignacego, nie udało się ustalić. B y ć może zmarł on jako dziecko, gdyż nikt w Rudce osoby jego nie pamiętał. Pozostali natomiast syno­ wie wyrośli dziedzicząc zawód po ojcu. Początkowo, jak twierdzą ich dawni sąsiedzi, bracia Namietkiewicze zajmowali się g ł ó w n i e tkaniem ozdobnych lnianych obrusów, ręczników itp. Dopiero w czasach późniejszych przystąpili do wyrobu d y w a n ó w dwu­ osnowowych. Który z braci pierwszy posiadł tę sztu­ kę, nie udało się z całą p e w n o ś c i ą ustalić. Ponie­ waż jednak Leonard b y ł człowiekiem u ł o m n y m (według jednych głuchym, w e d ł u g innych „głupim", czyli umysłowo upośledzonym), zaś Leopold zajmo­ w a ł się wyrobem płócien bieliżnianych i „czyno2 N Ó W Ó W E CIESLA-REINFUSSOWA watych" kap w czerwono-białą kratę, przypuszczać należy, że pierwszym wśród Namietkiewiczów tka­ czem dwuosnowowych d y w a n ó w b y ł Szymon, o k t ó ­ rego zdolnościach i obrotności dziś jeszcze wyrażają się w Rudce z dużym uznaniem. Gdzie zapoznał się Szymon z tą n o w ą dla siebie techniką, nie wiado­ mo. Być może posiadał on jakieś kontakty z pra­ cowniami wyrabiającymi dywany dwuosnowowe podrugiej stronie Bugu w Kosowie, Wyszkowie czy Toczyskach Podbornych . W czasie dwukrotnych badań przeprowadzonych w Rudce przez pracowni­ ków Sekcji Badania Plastyki P I S znaleziono kilka d y w a n ó w tkanych przez Szymona Namietkiewicza, z których najstarszy, dziś już mocno zniszczony i przeszywany nosił datę 1877 (Ryc. 9), wykonawca jego liczył w i ę c zaledwie lat dziewiętnaście. Około r. 1890 bracia prowadzący dotychczas wspólnie s w ó j warsztat rozstają się, gdyż Szymon prawdopodobnie w związku z małżeństwem swym (z Felicją Łazowską) przenosi się na stałe do B r a ń ­ ska, zabierając ze sobą Leonarda, który pomagał mu w pracy 1, jak twierdzą informatorzy. ,.nie wy­ chodził zza warsztatu". Trzeci z Namietkiewiczów, Leopold, pozostał jeszcze parę lat w Rudce, gdzie tkał nadal lniane obrusy i przyjmował' zamówienia na dywany dwuosnowowe dla braci przebywających w Brańsku. W r. 1897 i on porzucił Rudkę udając się do Białegostoku, gdzie przez 25 lat pracował w fabry­ ce w y r o b ó w tekstylnych, później przebywał dłuż­ szy czas w Rosji, zaś po powrocie do kraju nie zaj­ m o w a ł się już tkactwem. W dziejach brańskiego ośrodka produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w nie odegrał on żadnej roli. 8 Inaczej potoczyły się losy Szymona i Leonarda. Po osiedleniu się w Brańsku prowadzili oni pra­ cownię tkacką, w której na ręcznym warsztacie tka­ li dwuosnowowe dywany, rozchodzące się po oko­ licznych wsiach, zamawiane również dla d w o r ó w i kościołów. Około r. 1910 zawarł Szymon Namiet­ kiewicz spółkę z Dyonizym Pomianem, b y ł y m spinerem w tkalni Zyberta i Klugego w Ciechanowcu, który w tym czasie przeniósł się do BrańskaJ^Pomian wniósł do spółki półtora tysiąca rubli, które pozwoliły Namietkiewiczowi na unowocześnienie warsztatu przez kupno krosien żakardowych, co zwiększyło znacznie jego możliwości produkcyjne. Ponieważ Szymon Namietkiewicz zajęty był spra­ wami organizacyjnymi, a Leonard nie nadawał się widać do obsługi żakardu*, zatrudnili spólnicy u siebie Andrzeja Arnolda, robotnika z fabryki tkackiej Freimarka w Ciechanowcu, który wpraw­ dzie początkowo nie umiał obchodzić się z żakar­ dem, ale nauczył się tego szybko pod kierunkiem Namietkiewicza. Spółka z Pomianem została rozwiązana po I woj­ nie ś w i a t o w e j . Szymon Namietkiewicz, który widać w dalszym ciągu myślał o rozbudowie nieźle pro­ sperującego warsztatu, zaczął oglądać się za innymi spólnikami. Jednym z nich został Ignacy Płoński, który po 20 latach pobytu w Ameryce powrócił w r. 1918 do Brańska ze znaczną gotówką, drugim 197 �właściciel młyna w Brańsku, Jan Kierznowski, trzecim zaś szwagier Namietkiewicza, Antoni Ł a ­ zowski. Ten ostatni z racji swych uzdolnień pla­ stycznych i studiów (przebywał dwa lata w k r a ­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych) miał zajmować się artystyczną stroną produkcji. Działalność nowo­ powstałej spółki była dosyć wszechstronna. Naby­ to i uruchomiono drugi żakard do tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, na starym ręcznym warsztacie N a mietkiewiczów zaczęto produkcję wełnianych sa­ modziałów ubraniowych, przy młynie urządzono folusz, a przy tkalni własną gręplarnię i przę­ dzalnię. Kierownictwo całości spoczywało w rękach Płońskiego, który jako człowiek energiczny i zna­ jący się na interesach umiał zabiegać o dobro przedsiębiorstwa. Spółka trwała zaledwie lat kilka. Po śmierci Szymona Namietkiewicza w r. 1921 (zmarł na tyfus plamisty) pozostali spólnicy rozcho­ dzą się. Sprzedają folusz do Ciechanowca, pozby­ wają się przędzalni i gręplarni. Jedne krosna ża­ kardowe zabiera Płoński (wraz z zatrudnionym przy ich obsłudze Andrzejem Arnoldem), drugie zaś Antoni Łazowski, który w międzyczasie nauczył się tkać i zaczął teraz samodzielnie wyrabiać dwuosnowowe dywany przy pomocy kart otrzymanych podczas podziału majątku spółki. W miejsce jedne­ go dużego, powstały w Brańsku dwa konkurencyj­ ne warsztaty tkackie, wyrabiające na krosnach ż a ­ kardowych dywany dwuosnowowe. Większą ż y w o t ­ ność wykazała pracownia Płońskiego, który zrzu­ ciwszy pracę przy krosnach na Arnolda zajmował się organizacją obróbki i barwienia przędzy (co w y k o n y w a ł y dla niego zakłady Freimarka i Klugego czy M^iera w Ciechanowcu!. Pr^cz robót z materiału dostarczonego pr2ez klientów tkał on również dy­ wany z w ł a s n e g o surowca, które sprzedawał na­ stępnie w różnych większych miastach Polski (War­ szawa, Poznań i inne). Jednym z jego odbiorców był również domokrążny handlarz, Rumun, który w Polsce sprzedawał kilimy rumuńskie, a do R u ­ munii w y w o z i ł brańskie dywany dwuosnowowe. Pracnwnia Płońskiego czynna była do r. 1939, kiedy to urządzenia warsztatowe spłonęły wraz z domem w czasie działań wojennych; sam właściciel zginął w r. 1941. Łazowski, który przetrwał szczęśliwie zawieru­ chę wojenną, nie posiadał energii Płońskiego. War­ sztat jego pracował głównie na potrzeby wsi, prze­ rabiając materiał dostarczany przez okolicznych chłopów. Podeszły wiek i osłabiony wzrok nie po­ zwalały już Łazowskiemu na intensywną pracę. Z a m ó ­ wienia ciągnęły się miesiącami, nie wykonywane w oznaczonym terminie. W parę lat po zakończeniu I I wojny światowej przestał w ogóle pracować przy warsztacie. W r. 1955 jako 80-letni starzec przebywał jeszcze Łazowski w Brańsku, posiadając zmontowany, ale już bezczynny warsztat żakar­ dowy oraz komplet kartonów, którymi posługiwał się przez lat kilkanaście. W ten sposób zamarł czynny od r. 1890 brański ośrodek wyrobu dywa­ nów dwuosnowowych. P r o d u k c j a W pierwszej fazie swej działalności wyrabiał Szymon Namietkiewicz dywany dwuosnowowe na krosnach ręcznych. Jak świadczą o tym wszystkie wykonane przez niego dywany, posługiwał się on krosnami o długiej płosze, pozwalającej na pro­ dukcję tkaniny o szerokości dochodzącej do 150 cm. Brak informatorów, którzy potrafiliby przedstawić przabieg procesu technologicznego w pracowni N a ­ mietkiewicza, nie pozwala na szczegółowe o m ó w i e ­ nie sposobów, jakie stosował on tkając dwuosno­ wowe dywany 5. Na podstawie analizy samych wy­ robów ustalono, że ręcznie wykonywane dywany 108 Namietkiewicza tkane były przeważnie nicią pod­ wójnie sprzędzioną, w y j ą t k o w o zaś tylko przędzioną pojedynczo. Gęstość tkaniny wynosiła 5X5, względnie 6 X 6 nitek na 1 cm^. W jednym tylko wypadku zanotowano gęstość mniejszą (4X4 nitki na cm ). * 2 Ręcznie tkane dywany Namietkiewicza s ą pod względem technicznym bardzo starannie wykona­ ne. Deseń na polu środkowym dywanu jest z re­ guły precyzyjnie rozmieszczony, w bordiurach r ó w ­ nież, jedynie w narożnikach zdarzają się czasem pewns nieregularności (Ryc. 4). Poszczególne moty­ wy wykonane są bardzo czysto. Ilość w y s t ę p u j ą ­ cych na dywanach pomyłek jest minimalna i ogra­ nicza się z reguły do nieistotnych drobiazgów. Jak widać z jego prac, Namietkiewicz b y ł doskonałym tkaczem, dbającym o poziom swej pracowni. Ręczne tkanie d y w a n ó w dwuosnowowych jest zajęciem pracochłonnym. W pracowni N a m i e t k i e w i e z ó w wy­ konanie jednego dywanu trwało przy 8—10 godzin­ nym dniu pracy prawie cały tydzień, a do krosien zasiadali najczęściej obaj bracia. Nie posiadając odpowiednich urządzeń Namietkiewicze nie wy­ kańczali tkanych przez siebie d y w a n ó w , ale do wy­ kończenia i prasowania oddawali je do tkalni w Ciechanowcu. Zastosowanie do produkcji d y w a n ó w dwuosno­ wowych krosien żakardowych zmieniło zupełnie styl i tempo pracy w zakładzie. W miejsce dwóch osób pracuje przy warsztacie tylko jedna, która na przy­ gotowanych poprzednio krosnach wykonuje dzien­ nie jeden a nawet dwa dywany. Najżmudniejszą częścią pracy przy tkaniu na żakardzie było przy­ gotowanie osnowy. Zajmowała się tym osoba ob­ sługująca krosna, która jednorazowo snuła osnowę na kilka dywanów. Ignacy Płoński do wyrobu dy­ wanów dwuosnowowych przyjmował najchętniej w e ł n ę niesprzędzioną* którą oddawał do przeróbki w przędzalni mechanicznej w Ciechanowcu. Na je­ den dywan o wymiarach ok. 200X150 cm potrzeba było ok. 3,5 kg w e ł n y sprzędzionej, z czego na sam dywan wychodziło mniej więcej 3 kg, reszta zaś szła na frędzle, ścinki osnowy, odpadki przy snuciu itp. W wypadku jeśli klient oddawał do tkania w e ł n ę niesprzędzioną, w ó w c z a s musiał jej dostarczyć oko­ ło Va kg więcej na ubytki w czasie przędzenia. Dywany żakardowe tkane były z reguły z przędzy pojedynczo przędzionej. Zazwyczaj gęstość tkaniny w dywanach dwuosnowowych wyrabianych na ża­ kardzie wynosiła 5X5 nitek na cm^ względnie 4 nici osnowy na 5 w ą t k u . Gdy Płoński próbował zastosować nitkę cieniej sprzędzioną, tkane nią dy­ wany okazały się zbyt słabe. Wykańczanie i praso­ wanie d y w a n ó w odbywało się w ramach warszta­ tu. W pracowni Płońskiego zatrudniona była spec­ jalna wykańczarka, której zadaniem było wyszuki­ wanie i usuwanie drobnych b ł ę d ó w powstałych na dywanach w czasie tkania (np. wypruwanie poje­ dynczych n i e w ł a ś c i w i e biegnących nitek), wykony­ wanie frędzli itp. Dziennie wykańczała ona w ten sposób 6—7 dywanów. Zastosowanie żakardów usunęło z produkcji dy­ w a n ó w dwuosnowowych w s z e l k ą swobodę wpro­ wadzania zmian we wzorze w czasie tkania. Pod­ czas gdy pracując na krosnach ręcznych posiadał tkacz możność indywidualnego traktowania posz­ czególnych m o t y w ó w , wypełniania dodatkowymi zdobinami niespodziewanych luk (Ryc. 7) czy wkomponowywania dat i inicjałów właścicieli (Ryc. 7, 14), w dywanach żakardowych wzór powsta­ w a ł w sposób mechaniczny, uzależniony od przygo­ towanych wcześniej „kart żakardowych". Namietkiewicz kupując w Łodzi do spółki z Pomianem używany żakard otrzymał równocześnie i karty, które zadecydowały o wzorach jego pierw­ szych dywanów, tkanych na tym warsztacie. �T A U 1.1 C A II Motywy dekoracyjne występujące na du)uosnoiui.]UJHch dywanach żakardowych wyrabianychU' Brańsku n) Motsimt) występujące wyłącznie na polach środkowych: ! {»w niezapominajki^). 2 (»w liście i r ó ż e ) . 3 (»u> róże*), 4 (»białostocki«). 5 i 6 (»grodzieński«i. 7 (»w kwa­ draty). 8 (<>UJ gu)iazdu«), 9 (»lurecki«), 10 ( kllirnoiuy • l. i l (ni' orlu«l h) wyłącznie na bordiurach 12--21 (19 1 21 motywy bordiuri) opracommit) prite/ Antoniego ŁazoiLskiego do wzoru *w urły*.) hysowała Maria Czarnecka �TABLICA I Motywy dekoracyjne z ręcznie tkanych dywanów dwuosnoiuowych uj.ykonanut h przez Szymona Namietkieuiicza a) Motywy występujące uiyłącznie na polarh środkowych: 1. i, 9, i4 - 22 hi wyłącznie na bordiurach' 2, 3, 6, 10, li - 13. 24 40 c i na polarh środkowych i bordiurach: 4, 7. 5. 23 Kysouału. Maria Czarnecka �W czasach późniejszych -tkacze brańscy (Namietkiewicz, Płoński, ŁazowsKi) zamawiali karty do ż a ­ kardów u niejakiego Webera w Białymstoku, który był pracownikiem jednej z tamtejszych fabryk tek­ stylnych. Weber wybijał karty żakardowe w e d ł u g wzorów rysowanych na papierze kratkowanym, która dostarczali mu zamawiajucy (Ryc. 3). Wyko­ nanie kompletu kart do produkcji kosztowało we­ dług informacji córki Płońskiego, Ireny, około 500 zł, co przy cenie 16 zł za tkanie jednego dywa­ nu było wydatkiem bardzo znacznym. Nic w i ę c dziwnego, że tkacze brańscy rzadko zamawiali kar­ ty do swych żakardów ograniczając do minimum ilość produkowanych w z o r ó w i wykorzystując po­ siadane karty do ostateczności. Dla obniżenia kosz1/w nabycia kart żakardowych korzystali oni praw­ dopodobnie również z różnych okazyjnych możli­ wości zakupu, co mogłoby również tłumaczyć fakt, że wzory d y w a n ó w żakardowych nie nawiązują w zasadzie do starszych wzorów miejscowych, u ż y w a ­ nych w tkactwie ręcznym. Monotonię, jaka wkradła się do ornamentyki dy­ w a n ó w dwuosnowowych po wprowadzeniu żakardu, starali się tkacze zmniejszyć przez odpowiednie operowanie kartami do tkania wzorów brzeżnych (bordiur), kombinując je w różny sposób z kartami do tkania pól środkowych. W wypadku gdy klienci zamawiali dywany z datami i inicjałami, haftowano je na żakardowych dywanach ręcznie. Dywanu ta­ kiego nie udało się jednak odnaleźć w czasie ba­ dań t-renowych. Prócz d y w a n ó w używanych do nakrywania łóżek, wyrabiali też tkacze brańscy na żakardach dwuosnowowe w ą s k i e chodniki oraz „gardyny", czyli portiery. Przy ich wykonywaniu stosowano zazwy­ czaj różne kombinacje m o t y w ó w bordiurowych. Wraz z zastosowaniem techniki żakardowej wzro­ sła bardzo wydatnie ilość produkowanych w pra­ cowni dywanów, obniżyła się natomiast ich cena. Przed I wojną ś w i a t o w ą ręcznie tkany dywan dwuosnowowy „kosztował tyle co dobra krowa", przed I I wojną za żakardowy dywan płacono 60 zł. Według informacji córki Ignacego Płońskiego rocz­ na produkcja jego pracowni wynosiła około 300 sztuk dywanów. Zatrudniony w tej pracowni Andrzej Arnold uważa tę cyfrę za zbyt niską. B a r w y i w z o r y Wykonywane ręcznie dywany Szymona Namietkie­ wicza były przeważnie dwubarwne, przy czym jednym z kolorów, który powtarzał się prawie we wszyst­ kich dywanach, był czerwony, drugim zazwyczaj niebieski (szafirowy). Zamiast tego ostatniego wy­ stępował czasem czarny, rzadziej brązowy, niekiedy zielony lub szary (będący b y ć może spłowiałym zielonym lub niebieskim). Raz tylko zanotowano zestawienie kolorów czerwonego z bordowym. Obok dwubarwnych tkał też Namietkiewicz dywany t r ó j ­ kolorowe, czegD przykładem są dwa okazy pocho­ dzące z ostatniej ćwierci ub. wieku. Starszy z nieb, noszący datę 1878, posiadał pole środkowe w kolorach czerwonym i szafirowym, zaś bordiurę wzdłuż boków dłuższych w kolorach czer­ wonym i 2ielonym. Efekt ten uzyskał Namietkie­ wicz nawijając jedną warstwę osnowy w kolorze czerwonym, drugą zaś w dwu kolorach, z których niebieski stanowił szeroki pas środkowy, zaś zielo­ ny dwa pasy boczne. Wątek tkał on trzema kolora­ mi, z których czerwony przerzucał przez całą sze­ rokość tkaniny, niebieski tylko przez szerokość po­ la środkowego, a zielony wyłącznie w partiach bordiury. Wzdłuż dłuższych boków pola środkowego na krawędzi bordiury zielone i niebieskie nitki wątku zahaczały się wzajemnie, przez co unikał tkacz w tym miejscu osłabienia tkaniny. Przy bo­ kach krótszych w partii równoległej do pola środko­ wego miesza się w bordiurze nitka szafirowa osno­ wy z zieloną nicią wątku. Drugi dywan posiadający datę 1883 wykonany jest w kolorach czerwonym, szafirowym oraz po­ marańczowym. Skomponowany on jest pod w z g l ę ­ dem kolorystycznym w formie kraty, która po­ wstaje przez przenikanie się wzajemne szerokich pa­ sów trójbarwnej osnowy i w ą t k u . Jedynie bordiura wzdłuż boków dłuższych utrzymana jest w ko­ lorze czerwonym i szafirowym. Zestawienia te przeszły i na starsze dywany ż a ­ kardowe, które w swej początkowej fazis były również dwu- lub trójbarwne. Z czasem ilość ko­ lorów powiększyła się, szczególnie zaś w pracowni prowadzonej samodzielnie przez Płońskiego. Lubił on kolory stonowane, niezbyt jaskrawe. Spotykamy tu różne odcienie ugrów, cynobrów, brązów, zieleni oraz naturalny kolor szarej i czarnej w e ł n y . Nie widać w jego dywanach tak często stosowanych przez Namietkiewicza zestawień czerwieni z b ł ę k i ­ tem, czy czerwieni z zielenią. Płoński miał podobno całe godziny trawić nad kolorystyczną kompozycją swoich dywanów. Wielobarwne tkanie zwano w warsztacie P ł o ń ­ skiego , przeróbką". Polegała ona na tym, że snu­ to osnowy w kilku kolorach pasami różnej szero­ kości, a potem również zmieniano kolor wątRu. Powstawała w ten sposób krata, którą w różny sposób wkomponowywano w deseń. Przez umie­ jętne podkreślanie akcentami kolorystycznymi róż­ nych elementów wzoru osiągał Płoński ten skutek, że dwa dywany tkane przy użyciu tych samych kart żakardowych nabierały zupełnie innego w y r a ­ zu plastycznego. Antoni Łazowski, mimo że b y ł pla­ stykiem, mniej zwracał uwagi na zestawienie kolo­ rystyczne. W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza występuje stosunkowo dość znaczna ilość m o t y w ó w zdobniczych. Liczba ich sięga czterdziestu, z czego 9 przypada na g ł ó w n e wzory, wyp3łniające pola środkowe d y w a n ó w (Tabl. 1.14—22), 14 używanych jest do zdobienia najszerszego szlaku bordiury (Tabl. 1.11, 12, 23—34), resztę zaś stanowią drobne prze­ ważnie elementy o drugorzędnym znaczeniu, sto­ sowane głównie jako wąskie obrzeżenia, lub dla dekoracji i lepszego związania ze sobą obu warstw tkaniny w obrębie pola środkowego. Wszystkie wspomniane w y ż e j motywy możemy podzielić na dwie grupy, z których jedną stanowią wzory geometryczne, drugą roślinne. Z wzorów geometrycznych najliczniejsze są różnego rodzaju gwiazdy (Tabl. I I . 11, 19), do których tkacze zali­ czają również kwadratowe lub rombowate kompo­ zycje o bogato rozczłonkowanych brzegach (Tabl. I . 6—9, 14—16). Poza tym występują w grupie wzo­ rów geometrycznych elementy i motywy w postaci rombów (Tabl. I . 1), trójkątów, prostokątów itp. Do tej grupy należy zaliczyć również motyw w po­ staci litery X , z umieszczonymi w narożnikach wydłużonymi sześciobokami (Tabl. I . 17, 18). Motywy roślinne reprezentowane są przez różne­ go rodzaju zgeometryzowane formy liści, rzadziej kwiatów lub gron i w ą s ó w winorośli (Tabl. I, 23—34) oraz bardzo często w dywanach Namietkie­ wicza występujący motyw palmety. Liście posia­ dają najczęściej kształt sercowaty o brzegach gładkich (Tabl. I , 30) lub częściej z głębokimi wy­ cięciami po brzegach (Tabl. I 26, 31, 33). Obok nich zdarzają sic też drobne listki lancetowate (Tabl. I 24), względnie przypominające liście dębu (Tabl. 1 32). Prócz liści i tulipanowatych k w i a t ó w (Tabl. I 12, 13, 28) do m o t y w ó w roślinnych zjawiających się niekiedy na bordiurze lub polu środkowym należy jodelkowats drzewko, osadzone na trójkątnej podsta­ wie (Tabl. I 23; ryc. 4). 1 109 �Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy, TĘCZ riy, w koioracn czerwonym i czar nym, bordiura żóita. Wykonał Sz Namietkiewicz w 1896 roku. �Kompozycja poszczególnych wzorów jest najczęściej ośrodkowa, rzadziej jednoosiowa (Tabl. I 23, 24), względnie asymetryczna (Tabl. I 25—33). Najpospolitszym z m o t y w ó w ośrodkowych, stosowa­ nych przez Namietkiewicza do w y p e ł n i a n i a pól środ­ kowych, jest motyw składający się z rombu (Tabl. I 21, 22) lub gwiazdy (Tabl. I 20) i czterech na krzyż ułożonych palmet (Tabl. I 20—22). Oddzielne odmiany stanowią wzory, w których pomiędzy palmetami umieszczony jest rodzaj dekoracyjnie potraktowanego pączka kwiatowego (Tabl. I 21) lub zdobiny, s k ł a ­ dającej się z ł a m a n e g o łuku, w e w n ą t r z którego znaj­ duje się mała rozetka, a na zewnątrz szereg kropek (Tabl. I 22), W zależności od kształtu palmet bar­ dziej lub mniej w y d ł u ż o n y c h całość opisywanego tu wzoru zamyka się w kwadracie (Tabl, I 20, 22) lub prostokącie (Tabl. I 21). Asymetryczne motywy roślinne zdobiące bordiury (Tabl. I 25—33) mimo swej pozornej różnorodności zbudowane są w e d ł u g jednego schematu w postaci ukośnie biegnącej gałązki załamanej poziomo przy gńrnym końcu, s t a n o w i ą c e j jak gdyby przekątne pro­ stokątnego pola, równomiernie w y p e ł n i o n e g o wyrasta jącymi na boki listkami, kwiatami lub opadającymi w dół winnymi gronami. Jak to już poprzednio wspomniano, z chwilą wpro­ wadzenia krosien żakardowych ilość w z o r ó w stoso­ wanych w produkcji d y w a n ó w dwuosnowowych znacz­ nie zmalała. Zmienił się również ich zestaw. Według informacji Andrzeja Arnolda, który przez blisko trzydzieści lat pracował przy brańskich żakar­ dach, w pracowni P ł o ń s k i e g o tkanych było zaledwie 16 wzorów, z czego 7 stanowiły wzory bordiurowe. Motywy wypełniające pola środkowe d y w a n ó w po­ siadały swoje nazwy, którymi określano je w pracy warsztatowej. Nazwy te bądź wiązały się z charak­ terem wzoru: wzrr , w róże" (Tabl. I I 3), ,,w nieza­ pominajki" (Tabl. I I 1), „w liście i róże" (Tabl. I I 2), „w gwiazdy" (Tabl. I I 8), „w kwadraty" (Tabl. I I 7), „turecki" (Tabl. I I 9), „kilimowy" (Tabl. I I 10), względnie w s k a z y w a ł y na miejsce jego pochodzenia: wzór „białostocki" (Tabl. I I 4) i „grodzieński" (Tabl. I I 5 i 6). Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że tym samym w zasadzie zestawem wzorów, łącznie z bordiurami, posługiwał się zarówno Antoni Łazowski jak i Ignacy Płoński. Różnica w zasobie m o t y w ó w obydwu pracowni polegała jedynie na tym, że Ł a z o w ­ ski nie posiadał wzoriA kilimowego (Tabl. I I 9), n a ­ tomiast tkał opracowanjktprzez siebie wraz z bordiurą ' wzór „w orły" (Tabl. I r \ l , 1S). Z wyliczonych w y ż e j w z o r ó w używanych przez oby­ dwie brańskie pracownie w2ory: „w róże", .niezapo­ minajki", „liście i róże", „gwiazdy" oraz wzór „tu­ recki" należały do „starych", tzn., że b y ł y one sto­ sowane już w pierwszych latach działalności spółki Namietkiewicza z P ł o ń s k i m , Kierznowskim i Ł a z o w ­ skim, a nawet i w c z e ś n i e j , kiedy Namietkiewicz współpracował z Fomianem. Wzór , grodzieński" wprowadzić miał do wspólnego jeszcze warsztatu Łazowski, ktćry ponoć zobaczył go u jakiejś kobiety jadącej pociągiem z Grodna (stąd nazwa wzoru) i w y k o n a ł jego kopie. Wzór .kilimowy" został „odrobiony" z kilimu wypożyczonego w tym celu przez pewnego księdza, w czasie kiedy Płoński prowadził swój" warsztat samodzielnie. P o r ó w n u j ą c motywy, w y s t ę p u j ą c e w dawnych ręcz­ nie tkanych dywanach Namietkiewicza. z tymi, które znalazły zastosowanie w tkactwie żakardowym, stwier­ dzamy nie bez wrażenia p?wnego zawodu, że poza wzorem „w kwadraty" (Tabl. I 17), jednej z .gwiazd" (Tabl. I 15) oraz motywu gałązki (Tabl. I 31), która dostała się tu ze znacznym opóźnieniem za pośred­ nictwem wzoru „grodzieńskiego", nic z dawnych mo- Ryc. 2. Wzór „białostocki" u> opraeuwaniu dwubarwnym. Pracownia .1. Płońskiego lr Brańsku. (mTiTmrriTnTr Hyc. 3. Wzór dywanu dwuosnowowego, tzw. „gr<i dzieński'', opracowany prze? A. Łn:otrsJf i<>j/o do u >, 1 k<>nav.\u kiirt żdkardowt.cli. Hi �Ryc. 4. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego, w kolorach czer­ wonym i niebieski n. Wykonał Si. Namietklewicz w 1891 roku. Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Wy­ konał Szymon Na nietkiewicz w 1887 roku. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny. W kolorach pomarańczowym, niebieskim i czerwonym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1883 roku. �c. 8. Dywan dwuosnowowy, reczW kolorach czerwonym, brązo­ wi i niebieskim. Wykonał Sz. Namtetkiewicz w 1896 roku. �Ryc. 10. Dywan dwuosnowowy. Wykonał L . Namietkiewicz w 1879 roku. Ryc. 11. Dywan dwuosnowowy, ża- ] kardowy, wzór „turecki" w ko.orach żółtym i czerwonym. Wykonał A. Łazowski w 1941 roku. Ryc. 12. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego. Wykonał Sz. J Namietkiewicz w 1896 roku. �Ryc. wzór 13. Dywan dwuosnowowy, „białostocki", wielobarwny, z pracowni J. Płońskiego w Brańsku. - Uiyc. 14. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny, w kolorach czarnym i pomarań­ czowym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1894 roku. J y c . 15. Dywan dwuosnowowy, żaardowy, wzór „w gwiazdy". Wyko­ nał J. Płoński. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ �t y w ó w nie przeniknęło do ornamentyki d y w a n ó w tkanych mechanicznie. Bordiury występujące w dy­ wanach żakardowych o pasowych układach roślin­ nych (Tabl. I I 12—17) w ogóle nie posiadają żad­ nych powiązań z wzorami znanymi z dawnych ręcz­ nych d y w a n ó w (Tabl. I ) . 1 Z punktu widzenia kompozycji zarówno dywany ręcznie tkane jak i żakardowe oparte s ą na tym sa­ mym schemacie. Posiadają one wyraźnie wyodrębnio­ ne pole środkowe oraz szeroką obrzeżającą je z czte­ rech stron bordiurę, zwaną w brańskich pracowniach „burka". W obu rodzajach d y w a n ó w układ zdobin w polu środkowym posiada charakter tzw. „ w y p e ł ­ nienia rytmicznego", względnie „raportu nieskończo­ nego", polegającego na równomiernym wypełnieniu pola powtarzającymi się motywami zdobniczymi (Ryc. 10). W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza pole środkowe wypełniają najczęściej znacznych rozmia­ rów motywy ośrodkowe (Tabl. I 15—22), bądź jed­ nakowe (najczęściej palmety, Tabl. I . 22) i w ó w c z a s są one rozmieszczone w układzie naprzemianległym (Ryc. 8), bądź dwa różne, powtarzające się" na zmianę w układzie szachownicowym (Ryc. 5, 6) lub na­ przemianległym (Ryc. 15). Rzadko stosunkowo zdarzasię, że obok m o t y w ó w głównych występują w wol­ nych partiach tła regularnie rozmieszczone drobniej­ sze motywy zdobnicze jak np. wzór jodełki (Ryc 4) czy różnego rodzaju zdobiny ośrodkowe (Ryc. 1), sto­ sowane jako elementy dekoracyjne. Do rzadkich wy­ jątków należą tkane przez Namietkiewicza dywany, w których pole środkowe wypełniają w całości drob­ ne zdobiny, np. małe gwiazdki w układzie naprzemian­ l e g ł y m (Ryc. 14) lub gwiazdy i złożone z kropek rom­ by biegnące ukośnymi pasami (Ryc. 4). W lewym dolnym rogu pola zdobniczego, przy w ę ż ­ szym boku umieszczał Namietkiewicz zwykle datę wykonania dywanu i inicjały właściciela (Ryc. 7, 14). Wyjątkowo tylko zdarzało się, że data czy napis, po­ dający nazwiska fundatorów przy dywanach oddawa­ nych do kościoła, znajdowały się na bordiurze (Ryc. 1). Bordiury obrzeżające ręcznie tkane dywany składały się z reguły z kilku (3—6) równolegle obiegających pole środkowe układów pasowych, z których jeden środkowy b y ł najszerszy i wypełniony rytmicznie powtarzającym się motywem roślinnym, nie zawsze wzdłuż wszystkich boków jednakowo usytuowanym (Ryc. 8), lub dwoma powtarzającymi się na zmianę (Ryc. 2, 4). Pozostałe szlaki wchodzące w skład bordiury były węższe, wypełnione powtarzającymi się motywami geometrycznymi, jak gwiazdki, trójkąty itp. (Ryc. 1, 8) i pełniły rolę przerywników, oddzie­ lających wzór pola środkowego od głównego szlaku bordiury, i jego zewnętrzne obramienie. Od zewnątrz zamyka bordiurę przy bokach dłuższych szlak złożony z poziomych żeberek (Tabl. I . 37), które wzdłuż boku krótszego przechodzą w szereg naprzemianległych wy­ dłużonych trapezów (Tabl. I . 36). Zakończenie krót­ szych boków stanowi jak wiemy szeroki na 5—10 cm szlak grubej pojedynczej tkaniny (Ryc. 7, 14). W dywanach żakardowych kompozycja wzoru jest uboższa, Pole środkowe rozwiązane jest najczęściej w postaci kraty, której okna wypełnia ten sam powta­ rzający się motyw np, ,,w niezapominajki" (Tabl. I I . 1), „w gwiazdy" (Tabl. I I . 8), „róże" (Tabl. I I . 3), i „kwadraty" (Tabl. I I . 7). Rzadziej zdarza się układ szachownicowy (wzór „grodzieński") (Ryc, 3), „liście i róże" (Tabl. I I . 2) a do wyjątków należy naprzemianległy reprezentowany jedynie przez wzór „tu­ recki" (Ryc. 11) i „białostocki" (Ryc. 13). Bordiurę stanowi ź reguły pojedynczy szlak o motywach ro­ ślinnych (Tabl. I I , 12—17), oddzielony czasem od po­ la w e w n ę t r z n e g o w ą s k i m prążkiem. 116 Geneza i przemiany brańskich wzorów Z dwóch okresów, na które dzieli się produkcja d y w a n ó w dwuosnowowych brańskiego ośrodka tkac­ kiego, niewątpliwie bardziej- interesujący jest okres pierwszy, kiedy tkane były one ręcznie w pracowni Szymona Namietkiewicza. Motywy, które na tych dy­ wanach występują, posiadają na terenie północnowschodniej Polski liczne analogie. Motyw winorośli, zdobiący niektóre bordiury dywa­ n ó w Namietkiewicza, spotykamy na dywanach w k o ń ­ cu ub. wieku w okolicach Siemiatycz, Milejczyc (1875), Kleszczel (1863), W a s i l k ó w k i (pow. Sokółka). Należy on do tradycyjnych w z o r ó w pracowni Składanowskich z Wyszkowa a spotykamy go również na dywanach mazurskich z I poł. ub. stulecia . Do dziś utrzymuje się on na całym obszarze północnowschodniego Podlasia i w B i a ł o s t o c c z y ż n i e , gdzie kwitnie tkactwo dwuosnowowe. Nieco węższy, ale też spory zasięg posiada ośrod­ kowy motyw złożony z czterech palmet, przy czym najbardziej rozpowszechniona jest odmiana z ł u k o w a ­ tymi zdobinami w narożnikach (Tabl. I . 22). Spotyka­ my go jako w y p e ł n i e n i e pól środkowych zarówno na niektórych dywanach na lewym pobr2eżu Bugu w po­ wiecie sokołowskim i siedleckim, jak i w okolicach Siemiatycz, Białegostoku, Sokółki czy Grajewa. R z a ­ dziej zdarza się wzór palmetowy bez dodatkowych ozdób w narożnikach (Tabl. I . 20), występujący tu i ówdzie we wschodniej części pow. sokołowskiego, a także koło Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i So­ kółki, Najrzadziej i w największym zasięgu (powiat Bielsk Podlaski) notowano motyw palmetowy z pącz­ kami kwiatowymi w narożnikach (Tabl. I . 21). Wąski zasięg terytorialny tej zdobiny, występującej w po­ bliżu Brańska, pozwala przypuszczać, że stanowi ona lokalną odmianę, b y ć może związaną w y ł ą c z n i e z pra­ cownią Namietkiewicza. Motyw w kształcie litery X z wydłużonymi sześciobokami w narożnikach (Tabl. I , 17, 18) w y s t ę p u j e na starszym dywanie z Kleszcz"] (1891), widuje się go też w okolicach Siemiatycz. Większość drobnych zdo­ bin znanych z d y w a n ó w Namietkiewicza (Tabl. I . 2, 6—11, i in.) posiada swe analogie na innych, szczegól­ nie zaś starszych dywanach z różnych stron B i a ł o ­ stocczyzny i północnego Podlasia, a niektóre z nich (Tabl. I , 2, 11) mają swe odpowiedniki w dawnych dywanach mazurskich *. Dziś przedwczesnym byłoby jeszcze dociekać szcze­ gółowo pochodzenia każdego z m o t y w ó w zdobiących dywany Namietkiewicza i szukać dróg, którymi przenikły one do ludowego tkactwa. Na razie wystarczy stwierdzić, że na terenach północno-wschodniej Pol­ ski, gdzie wyrabiane są dwuosnowowe dywany, istnie­ je pewien zasób m o t y w ó w , których stosunkowo sze­ rokie zasięgi świadczą, że jest to zasób dosyć stary. Z niego to czerpał wzory dla swych d y w a n ó w Szymon Namietkiewicz w pierwszej fazie swej tkackiej dzia­ łalności, przypadającej na schyłek ub. wieku. Z dawnego tradycyjnego zasobu w z o r ó w tkackich, używanych w zdobnictwie d y w a n ó w dwuosnowowych, przedostały się do tkactwa żakardowego jak wiemy jedynie nikłe szczątki, reszta musiała ustąpić pod naporem wzorów nowych, najzupełniej obcych. Jaka była tego przyczyna? N i e w ą t p l i w i e nie była nią zmiana gustu wśród od­ biorców. W okolicach Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Ciechanowca do dnia dzisiejszego wzory ze starych d y w a n ó w Namietkiewicza cieszą sie p e ł n y m powo­ dzeniem. Tkaczki w Siemiatyczach, Żalach, Zarębach, Twarogach, Dziatkowicach do dziś odrabiają z nich dla swych klientek wzory d y w a n ó w z palmetami, w i n n ą latoroślą, w gwiazdy i in. Jeżeli wzory te przed laty czterdziestu nie prze­ dostały się na karty żakardu, przyczyna tkwiła naj6 7 8 �prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do tkania d y w a n ó w „w gwiazdy" . Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1( Fotografował: 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poztom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku. Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische.., s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla c e l ó w nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, oL rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa4db143287762876411e7ee288415b.pdf ad835fd819443d9fecf22d532c4f3f79 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3842 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Str. Maria Żywirska Rzeźbione formy piernikarskie . . . . 67 Zofia Cieśla-Reinfussowa Brańskie dywany dwuosnowowe . . . 107 Roman Reinfuss Z doświadczeń nad stosowaniem w dokumentacji etnograficznej . . filmu . . 117 Zbigniew Gawrak Zbigniew Gawrak Zofia Głowa O filmowe ludowej archiwum polskiej twórczości 119 Filmografia sztuki ludowej ł folkloru za lata 1945—1956 121 Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I 124 Na okładce i stronie tytułowej klocki piernikarskie z Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. J . Swiderski —i �UNIWERSYTET W A K i / A . w s ^ Z A K Ł A D l i T N O C K A H l W\ S K i WARSZAWA, UL. HOŻA 74 polska sztuka ludowa KWARTALNIK W WY YD DA AW WAAŃŃ'-/ PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �I KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr K a z i ­ mierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery P i wocki, prof. <jr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Msr Aleksander Jackowski (redaktor na- " ezelnv) mer Anna Kunczvńska (sekretarz redakcji), prof. dr Roman Reinfuss (za-—~ stępca redaktora naczelnego) mgr B a r - __j bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ graficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i ko­ rekta). REDAKCJA I ADMINISTRACJA: P A Ń — ? STWOWY INSTYTUT SZTUKI, W A R - . * S Z A W A , D Ł U G A 26 H � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a370cf61a5057142a916028de744cd6.pdf f78026dc384a59650f70a7a8f2d64b8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1669 Title A name given to the resource Spisy treści/ LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.397-403 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SiPIS TREśCI I. W 70-LECIE PROF. DRA ROMANA REINFUSSA Aleksander .J a c k o w s k i, Pojęcie twórcy ludowego . Bogumiła S z u r o w a, Problematyka i metody badań etnograficznych w Pracowniach Dokumentacji Etnograficznej w PP PKZ (na podstawie działaLości PDE w Kielcach) , Krystyna H ei ;nf u s s, Historia powstania muzeów€tnograficzny,ch w Paryżu Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a, BibLiografia prac R. Reinfussa . II. STUDIA, ARTYKUŁY. 25 37 53 ROZPRA:WY Zbigniew B i a ł y, Neoewolucjonizm w polskiej etnologii. Kazimierz Moszyński (1887 - 1959) t Wojciech B u r s z t a, Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych {Andrzej L i p s k i, Problemy transmisji kultury . III. 5 OMOWIENIA, 67 105 131 MAT.ERIAŁY Zbigniew .7a s i e w i c z, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t o r, Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi [)er-enk d Instv'anmajorna lWęgrZiech Rol,ande B o n n a d n - M o e d a' y k, Sąsiedztwo i pomoc wzajemna w Pirenejach , Marian P i s a r z a k, Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. (W związku z recepcją "święconego") . 'Teresa Kar w i c k a, Rola współczesnej obrzędowości dorocznej i rodzinneJ w życiu mieszkańców wsi Polski północnej FraillcU.szek K o t u II a, Fo~klor zmumiiikQwamy :i żywy. !Problem wS1>61czes'nej satyry Agata S k r u k w a, Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga .' Grzegorz S k a l s k i, Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu - Stefan S i d o r u k, Herody. Wielkanoc . . Wawrzyniec ,H 'u b k a, 'ZwY'owj waw.rzyńc·owy - palenie bud 145 lJ5!ł 181 199 205 215 225 235 257 2&5 �398 Spis treści IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Ina-Maria Greverus, Kultur und Alltagswelt. Eine Ei'1fiihrung in Fragcn der Kulturanthropologie, 1978 (Józef Bursz ta) Ł. L J emielianow, MetodołO'giczeskije woprosy folkIoristi~i, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) 269 Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Rela,tiol1lShips Betwee'1 the Generations in the 1970s. 1978 (Elżbieta Goździak) . S. A. Tokariew, Istorija zarubieżrcoj etnografii, 1978 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. W'iarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Ernest Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) The Nature a:d Status of Ethnobotany, Ed. by R. 1. Ford (Elżbieta Goździak) Landwirt'S'chaf,t 'Uind KapitaILsJl1'Us. ;Zur Ell1tw.kklung der o.k.on.omischen und sozialen Verhii.ltnisse in der Magdeburger Borde vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, 1. Hrgs. H. J. Rach u -d B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Artropologia de la mujer. Cognición, lengua e ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) . "Ethnica. Revista de Antropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Brno, Temetak az Ag.gteleki-Karszt ralvaiban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balas'Sa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tra,dice. Ludava kultu.ra a ,soucasnost, red. V. ,Frol& i J. Tomes, 1979 (Anna Szyfer) 1978 (Jacek Bednarski) apo ta tragudia pjesme (Kole Simiczijew) Mic'h'3!lis Raptis, lau ipo N. G. Po1itu, 1978 (Kole 279 283 285 288 291 293 294 297 Si- oizneobijov,1jenl1Jll ruko-p,isa Vu!k-a Stef. KaradzioCia, 304 Fo;~~lorot 'I1a danowe.nSlki,te sela ·wo Kosturs!ko, ,1977 (Kale 305 Simiczijew) Sławianskij 276 302 nar,odne 1974 2n 300 . tu Helleniku miczijew) Srpske 272 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po mater1ałam 1938- 1941 g.g.), 1974 (Marek Bero) Kalendaryjne obyczai i obrjady W stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, Ekloge 267 i balkanskij folklor, red.!. M. Śeptunow, 1978 (Alicja Bectnar- czuk) 306, Celina Bobińska, 1979 (Ryszard Wieś niespokojna. Kantor) Szki<Cemałopolskie z XVIII - XIX woieku, . Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978, (Jifi DamborskiJ) Władys'law oMłYI!1ek:, K,o!,o, koło mlYl1ski, 1979 (Jifi Damborsky) Skarb w gar.~<:u. Humor ludowy Słowian Z'achodnich, red. D. Simo.nides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) . "Kalendarz Sląski" na rok 1980, 1979 (Jifi Damborsky) "Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of EthnOiPharmacolo.gy" - nowe czasopisma, 1977- 1979 (Danuta Penkala) "E,thnomedizin"/"EthnomediiCine" 11.197,6 - 1979 (Danuta Penkala) . 311 312 314 315 317 319 322' �399 Spis treści Teresa Kulesza-Zakrzew.ska, Bibliografi,a etno'graficznyc.h pra-c magiste.rskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych ra uniwersytetach polskich w latach 1945 - 1975, 1979 (Maria Mioduchowska) . 326 V. KRONIKA W 90 rocznicl; śmierci wszystkich Oskara (Józef Burszta) Kolberga i w dwudziestolec[e edycji jego Dziel 329 . SO-lecie Franciszka Kotuli (.Józef Burszta) .Jubileuszowa KJonferencja MiGdzynarodowej Komi-sji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (1959 - 1979), Mogilany k/Krakowa, 8 - 12 X 1979 (Małgorzata Che!ińska) Mit - obyczaj - świadomość. Sesja naukowa w Białymstoku (Maria Niewiadomska) Che rek, 333 335 150 rocznica urodzi 1 Marka K. Cepenkowa. Sympozjum Macedońskiej Akademii Nauk i Umiejętności (Kole Simiczijew) . LIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja naukowa w Toruniu w dniach 15 - 16 września 1978 (Teresa Karwicka) Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej (Janina 331 Teresa Karwicka) . 336 338 342 Działalność Zarządu Głównego PTL w okresie IX 1976 - X 1979. LIV Wal.~e Zgromadzenie Deleg'atów PTL w Zakopanem (19 - 21 X 1979) (Edward Pietraszek) 344 Kształtowanie środowiska kulturowego wsi Pomorza Gdańskiego. Sesja naukowa \V Gdańsku (Ryszard Kukier) . Cyganie i ich kultura. Wystawa (Anna Bartosz) . Studencka Ekspedycja Etnograficzna "Afryka 76" (Ryszard Vorbrich) Działalność Instytutu Adhropos \V dziedzinie etnologii i lingwistyki. Sympozjum naukowe w Pieniężnie (ks. Marian Falis:zek SVD) . 50 publikacji polskiej edycji "Profilu" \V Czechosłowacji (Jifi DamborskY). Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględni-ające problerrna-tykę etnograficzną w Hl78 roku (Iwona Wiktor) . Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane w 1978 roku (Iwona Wiktor). Magisteria, doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w 1978 roku (Maria 351 352 355 359 361 363 366 388 Niewiadomska) VI. IN MElMORIAM Agnieszka Dobrowolska (Aleksandra Jacher-Tyszkowa) 393 ��CONTENTS I. IN THE 70TH BIRTHDAY OF PROFESSOR ROMAN REINFUSS Aleksander J a c k a w s k i, The Concept of Folk Artist . Bogumiła S z u r a w a, The Problems and Methods of Research Applied in Record and Resea.rch Units 'olf Departmentsof P,re;;ervati,on -of Monument:s. (On the Ground of the A'CJ1;ivityof Record and Research UniJt at Kieke) Krystyna R e ,i n f u s s, The Hi&tory of the Origin 'o,f EthnOlgrarphLc Mus'elUffiS in Par~ Zofia C i 'e ś l a - R e i n f u s s a w a, Bibliography of Works by R. Reinfuss II. STUDIES, 5· 2.5 37 53" PAPERS Zbigniew B i a ł y, Neo-evolutionism in Polish EthnolQlgy. Kazimierz Moszyński (1887- 1959) 67" Wojciech B u r s z t a, Critique of Claude Levi-Strauss Conception and Its Methodological Implications for Etnographic Research 105· Andrzej L i p s k i, Problems of Cultural Transmission. 131 III. ARTICLES, DISCUSSIONS, MATERIALS Zbigniew Ja s i e w i c IZ, Polish Tarbans. An Ethnographic ar Ethnic GI'oU'p? Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t '0 r, T,he Historyand Culture of "Lendzie l" I(~.e.Polish) V'iIlages .De.r'enk and Istvanmajo.r ]n Hungary Rolande B a n n a i n - M a e d ryk, Neighbours' Assistance in the Iberian Mountains Marian P i s a I' z a k, Food Consumption 'in Mediaeval Pol>and. (On Account of the Reception of "Święcone", i. e. Festive Delicacies blessed by the Priest on Holy Saturday) . Teresa K a I' w i c k a, CO:1temporary Annual and Family Rites and their Role in the Life of v:ma.gers of North Poland Franciszek K a t u I a, Mumified and Vivid Folklore. Problems of Contemporary Satire . Agata S k l' U k w a, Lusatian materials in Folkloristic Collection of Oskar Kolberg Grzegorz S k a I s k i, Scientific Activity of the Center of French Ethnology in Paris Stefan S i d a l' u k, Herody. Easter Custom . Wawrzyniec H u b k a, Palenie hud - Traditional Folk Custom Je "Lud" - tom Ił 145, 15!ł" 181 199 205, 215· 225 235· 257 265. �402 Contents IV. REVIEWS OF PUBLICATION AND PERIODICALS Ina-Maria Greverus, Kul,tur und Alltagawelt. Eine Einfi.ihrung Kulturanthropologie, 1978 (Józef Burszta) Ł. I. Jemielianov, Metodołogiczeskoje woprosy folkloristiki, in Fragen del' 267 Hl7J (Janina 26il Hajduk-Nijakows.i<a) Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Relatio.·;ships Between the Generations in the 1970s, 1978 (ELżbieta Goidziak) . · S. A. Tokariew, Istorija zarubieżnoj etnografii, 1973 (Michał Buchowski, Wojciech Burszta) 27:3 Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed. by H. J. Wiarda, 1974 (Tadeusz Burzyński) Eri:est Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński) · The Nature and Status of Ethnobotany, Ed. by R. I. Ford (ELbieta Gożdziak) Landwirtschaft und Kapitalismus. Zur Entwicklung der okonomischen und sozialen Verhiiltnisse in del' Magdeburger Borde yom Ausga g des 18 Jahrhunderts bis zum Ende des ersten Weltkrieges, l, Hrgs. H . .T. Rach und B. Weissel, 1978 (Edward Pietraszek) Maria Jesus Buxó Rey, Antropologia de la mu jer. Cognición, lengua a ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski) "Ethnica. Revista de A· tropologia" 1978 (Janusz Borowski) Kunt Erno, TemetÓ'k az Ag.gteleki-Karszt falv<1iban, 1978 (Ryszard Kantor). Ivan Balassa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) . Masopustni tradice. Ludova kultura a soucasnost, red. V. Frolec l J. Tomes. 1979 (Anna Szyfer) (J acek Bednar ski) apo ta tragudia lau ipo N. G. Politu, pjesme iz neobjavljennih rukopisa Vuka Stef. KaradZicia, Raptis, Folklorot 2~n 294 297 wo Kostursko, 1977 (KoLe 304 na ja~owenskite sela Simiczijew) 305 i bałkanskij folklor, red. I. M. Septunow, 1978 (ALicja Bednar- czuk) Celina 288 291 1978 (KoLe Simi- 1974 (KoLe Simiczijew) ·Slawianskij 285 302 narodne Miehalis 279 273 300 ti Helleniku czijew) Srpske 276 296 A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura Samarkanda XIX - XX ww. (Po materiałam 1938 - 1941 gg.), 1974 (Marek Bero) . Kale~darnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije prazdniki, red. S. A. Tokariew, 1978 Ekloge 272 Bobińska, 1979 ·(Ryszard 30li Wieś niespokojna. Szkice malopolskie z XVIII - XIX wieku, Kantor) Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978 (Jiri Damborsky) ··Władysław Mlynek, K,oło, kdo młyńslki,1979 (Jiri Damborsky) Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian Zachodnich, red. D. Simo ides, 1979 (Janina Hajduk-Nijakowska) _•.Kalendarz Śląski" na rok 1980, 1979 (Jiri Damborsky) ."Medical Anthropology", "Culture, Medicine and Psychiatry", "Curare", "Ethnopsychiatrica", "Journal of Ethnofarmacology" - l ew Periodicals, 1977 - 1979 (Danuta PenkaLa) _"Ethnomedizin"/"Ethnomedicine" 1976 - 1979 (Danuta PenkaLa) . 311 312 314 315 317 319 322 �Teresa Kulccz<t-/.dkrzewska, Bibliogj'afia etnograficznych prac magisterskich, '.i'Jkt'll'Kich i habilitacyj:'ych wykonanych na uniwersytetach polskich L\tach 1:14:i- 197,), 1979 (Maria Mioduchowska) 326 V. CHRONICLES in ~he '10th dnniveroary of Oskar Kolberg's death and 20th anniversary of the edition o[ his "Works" (Józef Burszta) The 30th birthday of Franciszek Kotula (Józef Burszta) The Conference of International Committee for Folk Culture Research in Karpaty and Bałkany Mountains (1959 - 1979), Mogilany near Kraków, October 8 - 12, 1979 (Małgorzata CheLińska) :vIyth - Custom - Consciousness. Sciedific Conference in Białystok (Maria Niewiadomska) 331 333 335 The 150th birthday of Marek K. Cepenkow. Conference of Macedonian Academy of Sciences (Kale Simiczijew) The 53rd General Meeting of Delegates of Polish Ethnographic Society and Scientific Conference held on September 15 - 16, 1978 at Toruń (Teresa Karwicka) 336 338 The 50th anniversary of Professor Maria Znamierowska-Prtifferowa's scientific activity (Janina Cherek, Teresa Karwieka) The Activity of the Polish Ethnographic Society Headquarters in the period of September 1976 - October 1979. The 54th General Meeting of Dele~ gates of PES at Zakopane, October 19 - 21, 1979 (Edward Pietraszek) . Cultural Environment of Gdańsk Pomeranian Villages. Scientific Symposium in Gdańsk (Ryszard Kukier) Gypsies and their Culture. An Exhibition (Anna Bartosz) Students' Ethnographic Expedition "Africa 76" (Ryszard Vorbrich) Ethnological and Linguistic Activitty of Anthropos Institute. Scientific Symposium at Pieniężno (Rev. Marian Faliszek) :i0 editions of Polish Periodical "Profil" in Czechoslovakia (Jifi Damborsky) Conferences, symposiums and other meetings on ethnographic problems in 1978 (Iwona 329 Wiktor) 342 344 351 352 355 359 361 363 Ethnographic exhibition of 1978 (Maria Niewiadomska) :\laster's thesis, doctor's and post-doctoral dissertations graphy written in 1978 (Maria Niewiadomska) . 366 in the field of ethno388 VI. IN MEMORIAM \gnieszka 26· f)obrowoj ska (Aleksandra .J acher-Tyszkowa) 393 �ERRATA S>tr ona Wd,e<l'sZ Jest t. [Lud, 63, Badani 309 2 d. 3Hi 2 g. S a;mokow 317 ,23 g. SamJkowa w10SIkJkh 318 :7 d. W łoc,h ów Roma,uości Wołoc,hÓlW Rozma,itości "żeJa:zny,m gównie" Zambili Fira'ndlJdalkrj.s Zambili 18 g. '26 g. 2 d. 2 d. 3() 1'6 d. ,,.żelalz,nym glumnie" F,ralI1odzidakJiiS t. 64, 1980 rj'ndentyfiJka'cja d2'Jiedz.iII1Y IklU1rtuTy 'identyfirkacja drziedZJin rkulrtury mbl 'theqlUe BibliQl1;heque L.Mm'el-Fartio 13 d. 6 g. L.Mmale-Fatio etnog!raf,iczmą sto.łaClh 14 d. oniemieriel1ną Sltołkaoh r.ti'eśmliefltedną a Głer.ia GaJenia 259 309 10 d. 7 d. 16 g. 322 ~ d. 318 6 g. 381 391 393 398 401 _43 45 ,68 185 21'6 248 402 403 12 g. ,3 d. Baladni M. Arnaudov, a wiolosk,ich Lud, 12 być 197'9 ,M. 3.22 ,Airn<lludov, Powinno e~nrOgeo'gnfi':z'1<\ szebers szabas obydwiennogo a Good M€lther rWycilnJkli obydiennogo a Good Mo.th(·r Wyc.irna1nrk.i 19 d. .rękodziało ,rękodz,iełrO 11 g. Ludność wyja,e-hala ,wyjechała 12,g. 17 d. 8 d. 15 g. 2 g. 14 g. 3d. Ludowość ne,objovljelmih Murnlified neobjaVllje i;l Ebnogrraphk Mummified EHmographd-c Al1tagarwe~t All<tagisweilit E1bietta ... 27'3 Eithnofarma'oolo,gy EIŻJbie'ta ... 283 17,d. neobja.vljeIllIllih EthnophaTma'cology m~o bjav l j.em:i:h 19 d. 5 d. ,tragudia trag'udia 10 d. iii Ma,tia Niewia-domska A cti Vlitty rtu Iwona Wliik:to'r Acti,vity �"LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopislllo ukazuje siG od 1957 r., jest \va Ludozn~l wcze. wydawane przez Polskie To~ \V~l rzysi Zgodnie z nowoczesnym Ipojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarróżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, :podejlllUJ'iC tym samym badania w 'rejona'chzanied:banychpn.ez humaonisty.kq. "Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowi.sk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złoŻdi1Y folklor miasta !prz.e'kazywany przez tradycję usLną, ja:k też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na bada'nia w rejonach zaniedbany'ch ina kd:mia WGkół 'Pytań dnia dzisiejsz'ego: o los tradycji folklorystycznych. " folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między 'pojc;ciami fe: kIuru, literatury porpularnej,kuliury [masowej - "Literatura Ludowa" ;'r.tgnie równocześnie utrzymać :szero!ki,e Slpojrzenie na całość :procesLl k.;tturowego od średniowiecza po współczesność. Hedaktor: Czesław IIernas, sekretarz: Marek G~lrba1a. Adres Hedakcji: 50-1:~9 Wrocbw, ul. Szewsku 50/51, 'tel. H-4G. I; i<cia C('ll:.! prCllUnH':raty krajuwcj; :;tWO\~'l' i społeczne -!;\cZlli(' w ll1Jil'js('owych p;ld;l w na rok url.t;dach l-li-100020 \\';ll'o\':a ;'~nlp()rl;I),U \\' lir Pn.'numl,:'alorzy i Zl' l-ti-I0002,L Zal':o:,JI1'" do zlecenicm \\'yda\\'!li"bv Prasy dnia wysyłki 7.1 45, l'TL, lub roczna zł 8;;. 11!:',lytuc',;c mog;\ )),,{I- cpL1lać: pl'elH,1l11enl'l,; na PKO Ill' "B.uch", \V;J.l',';"1.a\\';1, ul. Tl'- dol':clly\\"ać ,i Wyd;LWn.ić::lw 10 miesiąca wplat popr.zedzaiw·cg'o za gl'anicc;, Zag:';]niC7.llych Egzl'l11p~a'rz,· Głów,ny m - l'l1'dy\\'idual,ni lislonoszy \I Kolporl;J.żu 28, w tL'!'m~nie 1""':1;;:,",':';lt", PKO llaslQpny, P(~(;~(o\Vych Cent-rala półroLZlw zakłady pm'oy, szkoły itp. mogą zamawiać prenummatc; W~'Oddz'i'alach j Dc.J.e.g,alul';lC'1 "Ruch", \V t('Tn~inie do :z;) Jisto- "Ruch", o 40% okn'" droi.szcj, W<l;J'sza\\'a, ul. ul. Szewsim pl'l':llul11l',ra:y. Biu!'() przyjmu,jl' \Voronia 1l111lWTÓW z'd(':~aktu;1liz{)v.-any('h 50-139 W,rudaw, konlo 30, teL mO)JJ:I 2:l, konto 7an1;lwi:.lć ·14-3l:l-3:l. �ISSN 0076-1435 WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA _ LUD (1895 - 1980) Tnmy I - LXIV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVII (19:H - l!l80) PRACE ETNOLOGICZNE (1947 - 1980) Tomy I - IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949 - 1980) Zeszyty 1 - 31 U.qŚć l POMORZE l WARMIA zeszyt6w: :.1 l"Z<:ść~H WIELKOPOLSKA i KU.JAYIY Zl':'Zytć, ,v: t:z<:ść III ŚLĄSK zeszytów: eZl:śr IV ,"'lAZOWSZE l SIERADZKIE zC'szytów: czqS(' V MALOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUNI ETNOGHAF1CZNE Nr 1 - 32 (1951- mRI .•IOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - VIII LITERATUH.A LUDOWA (1957 Roczników 2:{ ł.ÓDZKIE .j 4 STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXI Ił 1B80) (1958 - 1980) HmO) (1959 - 1980) DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBEH,GA (19f11 - 1980) Wysz1r,: reedycja - :ł6 tomów. edycja - 25 tomów W opracowaniu i \"i druku - ~.g tomów \VznoWiOll{)9 tomów nr 1, 2, ;l, 4, 5, G. 7, 8, 60 Z;lInówi('llil' przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE .50-l39 WROc.LA W, UL. SZEWSKA 36, tel. 44, 38 - :12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/620fd8f1735abdc0a5e104a2500931ec.pdf c9c9bfa6eca973fa9275c7caeb12f493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1800 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1668 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.393-396 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM AGNJIiE!SZIKA DOIBROWOLSIKA 0905 -1979) UrodzHa '5i<:;24 w~zesn]ja 1905 'r. Ojde,c, Piotr Bieńkowski, !był profes'mem '31'chcoj.ogii na Uniwcrsy'tecDeJagiellońskim. Ma.tka, Lucyna z Jalnta-Połczyńsik,i<::Ih, pochodziła z Pomorz-a, co wpłynęło na sz,cwgÓ'1lne zai'llteres,o'walnie A;gJrl;ioeszki Dobrowolskiej Pomorzem. S't,udiowała historię sztuki na UiJlliwiel1sy'tec1ieJ agiel'1011sk~m, lecz z za.milowlUinia i wyboru za'i'molwala się etno,glra,fią i uważała się za etnografa. Po wYDśdu za mąż za historyika sztuki, późn'ieaszego profesora Tadeusza Dobrowolskiego w 1927 r., wyjachała z nim na Śląsk. Jako żona dYDektor.a i zalożyde:la Muz·eum ŚłąJsiJ<ieogo w Katowicach, który był jednocześnie kons·e.r,wa'torem zabytków na S'lą'Siku, miała wiele mo:iJiwośd pr2ieprowaidzania badań terenowy'ch nad iil1ter.e6ującymi Ją w tym czalśie za'ga-tiJrlienilami ku'ltury -ludowej. Be2iinteresoWlnie i z dużym odda'niem kierowała Bbblio'ie'ką MUZi€illim Siląskiego i zgromadziła sporą literaturę specja'liostyczną dotyczącą etnogradlii. Polbudki J'ej działałności i zainteresowań e'tnograrfi<C2inyeh kultu.rą S'ląska wy.ni1kJC\łylie względów i1deowy/ch. Waż,ne było padkireśl1enie polskości tych ziem, zwłaszcza w okresie nas'i'leni'a iIliiemieckaego nacjona,hzmu. Delbiut naukowy A;gn:1eszki DobroWlolJs.kii,ej mazpoc!zął ,s'ię w Ka,tO'W,i,c1ach"a pilerWlSZi€ prace publilkO'W,aŁa w ·ralma,ch lWy,d.alw1l1iircrt\w (Muzeum Sląskiego. Już w'tedy prace Jej cenione były z uwagi na szero'ki zakres pJ10blemaJtyki baidalWlClz,ej i Wlslzechls'tl10lllne ,naś'WILeltl'Emie kalżdeg'o baldarnegio za'gialdndeni:a. Pod!kreślić rnalloeży :rÓoż1lJoI1od!ność rSltlCls101w,a'ny,ch ,tech:ni:k baidlawczyc'h, zwbaisrzJClza posbuglliWla.nLe slię etno:gnarL~azJny.mi ba.dianlLami rVeirel1Jo'W)Cmil,co aboik: wy,kJonzy~tania :ŹJródeł al1chiiJwaolnych i szerokiej eI1u1dy:cji h~storYlCl:lmej Wlpłynęlo na wysoiki paziom jej ,opra;c'O'W,ań. WoIkl'esi·e oiku'palc,j.i llJi'emi,ocIkiiJej,~dy mąż Jej 31I1esiztoW'aIllY'Wiroz z 'ill1ll1ymi pr.of€lS()lIlalmi UtniJwe'nsyltetu J.a(gIilelLLońJs1deg<o pIlzelbYWJał w obozie, z:mul5'Wna fbyła do procy zJa,I1dbklowej. lI1lie związaiI1ej .z kiierunikJi,em Jejm,bn'tJ€IresoWJań. ;Ao wojiIlii'c l10zWlinęla żY'Wą d:zJiala:łność ,na'IXkiową -i ,baJOO'WlCzą,iZIW!JalsmcWna terelniJe Sląslka i Pomorza Ziac.hadJnilelgo. WJj,eLe;pod!rÓIŻiUj·ą,,paneltnuje ZJb.iJorrymuzeaJllJl1e, l3lfooiwa, ibibLiJote!lGi:,!~gó1nle w związku :z. ŻYWIOJą ·iln'tere\SlUijąiCąprobłematyką !Pomorza Z3IchodJnJego, bareż UW1a7JaJIlOJą za wybitmą specjalisttlkę w 'lej dzfi.ledz.iln:i'e. �In memoriam 394 Już prZied wodną działała w Komisji Etnograficz,ne:j Po~skiej Akademii Umiejętnoś,cii, a POf'elSltyt\wlwa'nilU 'bej.że K,omisjli po dlrug.iej wojlDli€ śW.i,ait'o'wejzC15!talaczłon!ciem Komisja Ebnogra,Hczn:€1j PQl1slkiej Aka·dmni·i Nau'k w Kmikawie. Opublikowała łą.cz:ruie 28 pnalc JJJa uk'0IWY'chw pOlSltalCioLSlolbny,chpu'bJli1ka.cjl ()Iraz ar1tykułów li l'()Z,p.raw w 'czai30'p~s'ma,chInaukaWyich. W związku ze swym wylkisz'tałoe[bi'em w dzi,edzinie hiJsto.rii ,sztuki z.ajmow.ała s'ię sztuką l'tlldawą, a także łą'CJzącYJmis·ię z nią pIloblemami kulitury ma'temia,lne,j głównie w jej aspekta.ch artys'tynmY'ch. A~niesz.ka Doibrowols.ka !Ilk ,ogra!IlJ'Czała 's'ię do popula'rnejetnolgrad'ii 'opiJs{)wej, .le'cz kładła nadsk na kwestie ge:ne,tyc.ZJnei analogie z;a'chodzące między przedmiotami łmiltury ludowej li ,to z uwzg'lęc!Jni'en:iem ,d'uży<ch obszarów kulturowy,ch. Bardzo płodne ibylo w Jej pna,cta,ch ·slClSOw.an1emet·ody t ypoJogicZlnej ,i 'porówna w,czej. BadaŁa podobi·eńs,twamiędzy różmeg,o ,typu .zdobnictwem, występują'c'e w me'lll.ars'twie i haflta!ch, w)'lsuwając ciekawe WJli'oolkii hipotezy. iPorów.nalI11.e·zdIOlbnk'twa te.rC!nów Isłowiańslkkh z występującym na Litw,ie i lkraja'C'h bałty,aklkh z j,ccinej 'Sltrony, j'ak rów:nii,cż w CZlCcha,ch, SŁowa'cj,i, na WęgrZle'C:h,Balkana'Ch li .zestawiCll1ie z wySltępującY'm w Niemcrech w Tyf'oilu, Bawarii, Turyngii, umożJiwHo Jej IUwydatni'eni'e po-1ski'c'h e'lerne,ntów Zld01bruilczYJch np. w 't.akicll przedmiot.a,ch ku'ltury ma teda'łnej, Jalk ISprzęty <:'odz:i,enn€lgouży,tku pochodzące z Pom{)rza ZaJch,odnli'ego. Uchwy'Cił-a dawne W'zorni>c,two :z XY i XY'! w. i uz.ai$.adnHa joego sfowi'ań.ski r,odowód, z.aZllla.czając jed!nOtcZJcś!I1!ie, kiedy naw,allSItw.iły .s.iępóźnielji$.ze elemPJlity ll1Jiem·ie<eikie. IZa'in'teresowa,nie etlnogmt£ią historyczną skł.aniało Ją 'W tmklC'ie ibadailZJjawisk późnytch, nawet wS/półClzC\'mydlt, do SlzUlkan:ia Z<!JbyltJkólW da'tOlwamych (<tak dzhsJaj rzadki,ch), łą:c.ZJO'ny·ch nti'enaz ze ś-redllli,owieczem, a 11awet 7. odkTyc.i.ami tapcheologi'i prehLst.ory,c:znej.. 1 Problem ,analogii Is.kłonił Ją .do r'e~a<elkisj'i 'nad prZiCd'WIstawnyrru ,,'ob'ie ite'oriarnli Balstia:na i Ra~la {,ta·k m,od!l1ymi w 'okr'esie .międ,zywojennym), do <szu.k:am!ia ,odpowi'edZli na pyttalnioe: czy podoibi'eństwa rmiędzy z.albytklami s z,tuk i róimy·c:h Otb;szarów etni,c:Zlnych pojawj'ają się Jliez,aletnie <l,d si,e!bi:ew wyniku pOtdlohny<:hu różnych .ludów wł,a·ślC.iw.o,ś'cipsyuh.i.c·Z1nJ'lCh, podolbnBlj wy.olbraź-n-i, 'potneb e-sl>ety'CZ'ny<:hitp., czy 'Leż sZlCrrząISlięone na z.a's:adzie .rec·epcjli, podporzą.dkowalnia Is.ię wpływom? R,ezygnow,a.ła jedmak 'z pOls'tawy dogma,ty,cz:nej, :godzą.c s,ię w {)par,cau o dioświ.aldcz'enie - me'todą empiryczną, na mOŻJliwośćdbu ,spo:sO'bów - ,podZienita;się 'podobiel\:s·tw w z.ależ·no9ci od rM'lly'ch .czynników sp mwczy'ch, 'sąsi'ed!z:tWta,migra<:j,i J illn..!Swoje wyIlli.ki ,opierała na a'ut'opsji i dOlbrej znaj1ormoś,c,iIIiJter.a'tury przedmiotu. 2Gjmow.ala 'S,ię różnymi ,dzialami nauki e,tn,ogra.fii. Za'C'zęła '00 badań odzieży iludo:wej i jej zdobnictwa, jak haft i koronka. Z jednej strony śledzHa w stroju relikty tmdycyjne, np. ,czółka 'opa'sujące gł{)wę, hiałą żałclbę de., z drugiej wpływy odm,eży mi,ejlskiej i wojiskowej, IIlp. w iS1troju jabł,on:kowskiim. Z k,oJ.ei 'prz,eszla do 'studiiów 'nad :bUldO'wni.ciwem (np. T€:gi,crnówPomorz.a ZaJchodni,e.g·o) 'OlPaZdo badań Jl:ad za.by:t.k'ami Tz·emiosła w Z!Wią:Zlkuz,e zdoll:m,iiCltw~m,chaly, ·sprzętu, stroju., 'ceramiki itp. iPrzywiązyw,ała zawsze duŻie :znaczern:e do hadail ,językowy:ch, 'Czego wyrazem był wy,o,drębnj'ony praWii,€ w ik<lJŻJdej .1<ejpulb'l1ka,c}i kS'iąż.kowej s~ownJk wYPazów .Judowy,ch, z.awie-rający,ch niej.eldn:okl'olmi,e bardz,o dek.awe .archa,j.zmy. A@nieszkia nOlbr,owo'vsik'a, 'szc.zegó.!'nie :z.as.~użo'n:a.dIa bad<Jt\ nard kulturą lud,ową Ślą.s.ka, Łuży.c iFOImorza 2G'chodniego, zwróc;ila UWG,gę i r·o'zwinęła badania nad pewJly;mi wytworami reiliJklt'owymi, j1a:kIbria·łażałoba 'słowiańska w lS:iToju, nad infiltmtami ,obcymi, 'np. koQj.oll1'~&tów h:oIJerudensk.ich w zakres,j·e budownidwa 'i Is'rr.oju na Pomorzu Za'cihodmim, U'wydaItTIi'la11uczmeellementy rod:zLme w ku:Jturze P'OImOlrz.aZachotdJJJli,og{) i Łużyc oraz krYJtY'C!Zln'ie riaśw:ietJ.iła zagadnienie tzw. ru'bie'ży etnograJi<:z- �395 In memoriam nej, 'dzielącej ku1tun; Bartów od ku'll1Jury polskiej. Meit'odą porównawczą obejmowała rrnlegie obsza':'Y geogra'f.iczne, wykflacza'jące t<lJkż'epoza kontynent ,europejski. ;K'a koniec zajmowała się pr.olblematy,ką :rubieży eltnoigrad',iczmyth w centr,alnej Eur'opie i 'opubEkowala ,irrter'e'sują'ce wyniki swokJ1 badań. PodikreśEć warto szczególne rysy ,cha'mJderu Agnies:zk,i [)lQbr'oworrsk:iej: ujmującą dobroć, ni,ezwykłą uczynność, Ibezi'D!1Jere:s'o'WID'oŚĆ i s,iIachetność. Odeszła na zawsze 29 paŹJdzier.nika 1979 r. Aleksandra BIBLIOGRAFIA PRAC AGNIESZKI Zestawiła J1acher-Tysz'kowa DOBROWOLSKIE.J A. Jlacher-Ty.szkowa 1930 Zywotek (Ze studiów cieszyński. nad strojem haftem KJaioWlice 1~30. 'ludowym), 1936 Strój, haft ,i koronka w województwie wyd. P'oilJskaAkJademia Um:iejętD'ośc,i, śląskim, IKralków '1'936. Wzory hafciarstwa HJ38 _~~:LzeumMiejskie l'UJdo:wego na Górnym w Bźelsku, $,ląsk.u, Katowlke 19,36. "Z,ar,anie Ś1ląskie" 1938, :z. 6, s. 1 - 7. 1939 Kilka uwag o istucie ornamentu "Zairanie ludowego, Śląskie" '1939, z. 1, .s. iS - 20. 1947 Strój Jacków wyd. Jablonkowskich, ~K'raków Polsbe iTowarzy1sltwo LudOlZ'nawc?)e" [.ubliin~ ,1947. 1!148 ludowy na l1Lżycach. BiblJ.cl'teka Studium gie']jońJs~ie,go, Scri'a A" nr 3, Kraków ,l9'48. Strój SłJowilańslkiiego Uniwersytetu Ja- 1949 "Biuletyn Dom pyrzycki, Ihst,orii Sztuk:i Kultury" (:Wa'flSzawa) W49, lR. 11, nr .l - 2. 1!l50 Meble ludowe -61. zaclwdnio~pomorskie. "Polsk,a SzJtuka Ludowa" i1950, nr :1 - 6, s. 56- 1951 Ikonografia ludowej od:zieży zachodniio-sloW'iańskiei, "Bamię'tnik Słorwiańsk,i" (Kra- ików) 1951, t. 2, 's. 33 - 60. 1952 L1Ldowe budownictwo Inr 4. mieszkalne Pomorza Zachodnźego, ,pcJ1Tona. Z.alby,tków" 'W52, �-396 In memoriam 1955 Strój Strój O z Jamna pyrzyok,i, przemianach 'pod Koszalinem, "Pol~kla Sztuk,a iLudowa" 1955, s. 52 - 59. ",AJtJ,asiBolskich iS'tnOljówLudowych", WrocŁaw 1955. etlnicznych Pomorza Zachodniego, "Prregląd Zachodrii", 1955. 1956 do lwdowej kultury artystycznej Pomorza Zachodniego, "Pouska Sz,tuka Ludowa" 1956, nr 3, s. 158 - ,189" Uwagi o genezie c,żasnochy, "nawna.Kultwra" 'Hi56, ilU 4. Jeszcze o Pomorzu Zachod7Vim, "PrZiegląd ZaiCihodni" 19,5,6, nr 9 - 10. Dom podcż,enioJwy na Pomorzu Zachodnim, "Ochr,ona Z!abytków" 1956, nr 4. Materiały 1957 Odpowiedź na recenzję 1958 O nazwie Kaszuby, prof. Gajka, "Onomaistica" SIowiat'rsiki" 1957, t. 5, 6. ",Pamiętnik 1958, H. 4, z. 2, s. 333 - 353. 1959 Z prohlematy'/"i od,zieźy ludowej na Pomorzu Zachodnim, (w:) Walny Zjazd s,kiego Towarzyst,wa Ludo~n,awczego w Szczer;:inie 1957, Szczecin 1959. Pol- 1960 Z problematyki budownictwa ludowego Warmii, niemieckich, ,,,.Ro:cZll1Jik Olszjtyń'~ki" 1960, t. 3. Mazur w świetle Powiśla badań 1963 Z badań nad kulturq mat,erialnq Pomorza Zachodniego, "Lud" 1963, ,t.48,s. 32'1 - 366. 1964 Rema,rąues sur les limites VII Conference d Moscou, lfo65 Les elements ethnographiq'Wes en Europe lnlternaiJiOTlJal des Sdences Centra,ze, (w:] La Pologne au et Ethnologiqwes Anthropologiques 1'9'64, s.228. finno-ugrie,ns dansles constr'Wctions PQPulaires ,de la BaUiq'Lw, Iw:] Cong!ress'UJs secu:ndus ,internationaLis du basslin meridional jiinno-ugl1islJa,r'Wm, Hel- sinki 11965. 1967 Uwagi o rub,ieżach et,noQ,Tiafi,czJnych w centralnej Eurwpie, "EltnograJJiia Polslka" '1967, 't. 1'1, IS. 6'2 - 86. 1968 PierrUJIia,sUvi rodzinrne lIlJi,o-PqmOJ's'kii'e", IW ,kuUwTz'e ludowej RomoTza Z'achodniego, "MaJterialy iZaichod- ,Ł 14, 8Zlczec,irn1'9168, ,s. 337 - 3,57. 1969 de .la cuLtu7'le .materrieUe des .liUoroux ••Ethno1ogia !EuJ'Opaea" iH)68- 1969. L'homO{lenfiit,e Bailto-:slaves, IErlxoniJana I, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2433c8b80936141a57c2110006fb224d.pdf 38be694d4b216125bde74d3213824706 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1663 Title A name given to the resource Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .iY~lj\Li\L~'iUSC' NAUKOWA O~~HDi;'IL\ ET:'JOLOCll t. 6-ł:, laao F:U\:'~CUSXIIjJ W FAnY~i,u Naj'pn;żniejsz[[ instyl,ucj<) nauk:;wq pmweodz.ącą hadiania etnograficzne il:l terenie Fran~'ji jest niewąLpliwie Centre d'Ethnologie fran(;~lis(' Cef (CLr:Jde.k Etnulugli Francu':i,kicj) utwo'r'wny w 19·66 T. :pl'Z)' Musee natic;nal de's Ilrts et Tr'aditi;;ns Populuires ALp (Muzeum N:.:ac:;dć)we Etnologii Fr:.:mcLlskiej) w Paryż.u. Jako tzv,'. Laboraloire a:350c:6 No 5:? (Laboratorium stuwarzys7.,o:ne) w Centroe N:abon:al d€ la H.Ex:he:rche Scientifique (N"lrodowy Ośrodek Badań Naukowych) ściśle 'współdziała z Atp \V h~ldaniach naukowych, które sku;p:iajq się w,ukół pl"ohlemu pov:stawalnia, tra;ns:misjii pneksztak:ania spuścizny ilmiltu.rowej (patrimoine) we Francji. Ow~) wspóldzial'anie prz:ebiega między tymi instytucjami w dwóch kierunki<łoch. Z jednej 's'[:1"o:nyAbp udostępnia CdoOwi częśc l)omies/C'zcil IN bti'dynku muz.calnym wrn'z oz ich wy.posażeniem, urządzenia dOKumentacyjne i '~nne środki polmocni1cze, z drugiej natomiast bad:t<.:ze Cdu whlczają się w znarczlniej:s'Z,e bada,ruia prowadz:one pr:'.,ez Atp, widz'lc w nich możliwości wykoI"zyslia:ni'a 'rezullatówS"vV'oichb:a,drań. O śc.islym 1~'O'I\'ią%anju Cdu i Atrp swiadc'zą m. in. t.::liklie vVSipólne pl'a~e, jak gaJc.rie wysLClwowe czy pl.lbtikacjc ("Ethnologie Franc;aise", L'ATchitecture J'urule Jnuu;aise, wydavmlctwa archiwalne, przewodniki nauko_ \\'e); w:;prJl.nie org<.:ninlj'i kongresy, kol'o.kw:iiu i semin;:l1"i'c\ yn'iędzynarodowc, szk;lle.nia i s'taże dkl s:pecjall1stów z rÓ'żmych dziedzin, .JuŻ La 'pobieżnCl ch:araktcryS'tyk>a wsk:ił'zu}e na wyj'1lkowe znaczei1,ie jakie cdgrywają d LI r'ozwoj u muz'ealnidwai ,etnologiii francuskiej obie ~;ciślc ?es.polr.'ne 'instytucje 1. Warto wiqc ;przyjrzeć !Się bliżej d'zi'ałalnoJ'ó3ci naukuwu-ba::lawczej Cefu i Atp, aby zdacsohiie Siprrawę z pO'~ycji zajmowanej przez ten sym!biotycz:ny orga:niz:m. Chciehbyśmy w 't-en spos6b :a:pe!:ruić, choć (~Zt:ściowo, lukę IN inf.orm'ucjach Ina temat dz,i3łaln,o!śc; l<l- l Na pjon\'~zy plan wy~u.wa si<; pr.zedc wszy.s;tkim. wiodąca rola Atp w 5to- do calt'g'o ('·lł1ogr'af':cl ..nCigo ·n1uzeal:ni'c!1r\iva 1lr8ncuslkieg1o. U\<\'lidacrznia 'się to lTl.in. ;"'ply\viL' l·k~p()zycji pary,;kiej na ek1s'jJcny,cje otnog'raLicz'ne w muzeach regio- :';U!lku ',':l' ;]alnycl1, czy t(~i. [J'O'przl"L udzi,(,j.anie pomocy w wydawaniu publikacji muzealnych. �236 GRZEGORZ SKALSKI gr,rnic:z.nych ośrodków etnogra£ieznych 2. p.rzed!stawione lu wi'adCiDlJSci dGitycyć bę'dą ;pr:z:ede 'VviszysLkim pra'c Cen'lre d'Ethnolcrgie fr~n<;aise ::;i'Owadz,onych w okf'esie 1'9'76 - 1977 3. B. KIQ'Pczyńslka~JaWiorska wane!ks'ie do swojego artykułu o Atp Idmieściła schemat 'oTlgan'iza-cyjny t,egoż muzeum. W roku i976opnlcowanD nowyorganigram {zob. aneks, s. :251), w kLórym wyodrębniul1o z r'a:m muzealnych zelspół eki'p badawc'Zych bez,pośred:niu podleglych Hadzi'e Cef'u. Baldani'a prowadzone przez ekipy badawcze z.grupowane są vvokół tematów wiodących, a ich rezu1ta,Ly przeznaczone sq do publikacji. Ogniwo 'P'o'śn:id'nie pomiędzy Cefem :i Atp tworzą n'lcry D6p::rtement:s (Działy), w ramach których pf'owadzi się programy b:ld"l\\cze Sk'lltpi'ająee :pl'ohleimy naukowe oalej instytucji. Dz,i,aly te, to: Techniq ue et -culture (TechI1!iikai kultura), Conium'es, rites, symhales (ZwyCLdje, obrzędy, symbole), Arts visueis (SztU'ki wizualne), Musique, parole (Muzyiim, słowo). W ,olbrębj,e Atp podstaWIowe jego fu.n:k'cje spełniają ServiC€iS :sci'e.ntifirqur€S et murseo}o'giques {Służby nau:k,o'\V'e i muzed1>;Ygiczne), szczególnie ·zaś Unites 'c1e servicE'S s'Cienbfi.que UcdnOl.stki służb na'ukowych). Wsrpółdzli:ałają one bard7Jo śC'i.iśl'ez D 6pa rt'€Jmen ts, Z'wla:S'zcza jeśli chodzi o Umte Son I{J,ednostk.a DzwięJk) i UI1J~telmalges (.JEdnGsL.ka Obrazy). Obok tych dWÓoCihUnites dziralają 'także Unite Objets (Jerdinustka OhiJeikty Mu'Z,eaha) oraz Unite Do.cu-me:n/is (J'ednolSt1ka Dokumenty). W'S'zyst:ki'e Unites 'ZJar'ządmją kategoIT1iJaJmizbiorów do nich przynaileżnymi. Do tych 'zhiorrów 'bardzo często Ddwrołu'ją Slię hadalC'ze, którzy niejednokn)truie poło,żyli duże zasługi w ItwoT'z,eniu pcdstaw kdlekcji, zwlaszcm w 'zaikn:sie Unite Objetls. Pralc'e Unite DocUlments i pr'<1'c'Ownikonscrwatorskio-rest1auDa'torskilejmają szcz:egó1lne znaczenie dla r'Jzwoj u baijań srpeocja'hS'tyez'nych w 'Zakres'le i'nfonmatyki, :statystyki, metodyik'iO;pn.l'cowywlćwia m'Uz,ealriówimetod Jkonserwato'l~slkich. PO'ZIOstal,eC?ęśC'i pod/'.i<1łu orga:niZla'cyjnego Atp: Services ardminirstratives (Służby administracyjne) i Comm.iJSlion rC'ons'U'1ta bve ,des 'servloes (Kom.is.i'Cl k'clnsu!tacyjna sl uż.b 2 Pnypom'ni€ć tu 'trzeba st.O'suI1k'Ow,o nied,I\~m€ ar'tykLl!y związane z iranc::;i<ą etnologią: B. KO!pczyń-ska-J.<llwoI's'!<'a,Dokt~menlacja ma:::ca!na. Do.~wia:ici';lla i osiągnięcia parlJskiego Ml~ze'ILm Etnograf,ii Francuskiej, .,Pr·ace i iVlat0f'ialy \oIuzeum Aif.oheolag)iC'z:nagoi -BtnograJiClzneg,o", Seria Et'no.glr::l'ficzna, Ud,' 197.3, :1' 17. s. 13.1 - 145: J. B~d'!larski, Etnologia francuska. Historia-stan-G~iqgni,;('i(L, ..Lu,r 1977, t. Gl, s. 47 - 74, oraiZ 2.ytykuł S'prz·e.d ponad 25 lat: .T. '1uwanówna, Zar~ls ,..",][1ni:aC)l muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem 71l11:eów l'tnogrCljit':::nych, "Lud" 1952, t. 39, s. 4ti7 - 483. Znajdzie w nkh c:zyk'1ni.k konirczne uztJ;;dd~) nini.c}s'z:ego nieni;{l 3 Op,'a00wano Pclris, l\I'E6e ~fltykuł-u. na poidsrtawic: Rappor·t seientifilJuc national des Arts własnych poczyniony,ch pend'i'u'm .nau'kowc,go. ,,>kze:'.cll et Traditio"s suJ' Pcpulaires, w czaSiie pobytu w Atp ?es activit.c's <fe rct'ill' ,.,·iI c'. H117. ~". 101. oraz "po- w r. 1979 w ramach sty- �V::ia!Cl!noś<', nCltLkowa Ośrodka Etno!ogii Francuskiej w Pary::u 237 naukowych), ~Ipełniajq funkcje pon1ioeniez'e zia'wier:ająoe 'Się w dzia1alnosciaidmil1listra'cyjl:1'eji .kultur:a'ltnej mUZeUlITl. Tak w zarysie pl"Z'ed.staw:a się slchemat orga'niz;a'cyjny Cefu i Atp. Prz,egl~!d dziakllnro'ś'ci Centred'EthndliOgie il'a:ncaise w lata,ch 1976- :9n przedsL'3\Vli,ony bęclJzi,e 'W trze'ch 'Z,alsaldn.i'C'zy!chdziałach. W .pi'erwszym wye'k!sponcywarne będą badiania iZ'grU!powane wokół toema1tów 'wiodących, :np. kultura materialna, działalność jednostki a instytucje itd. W raID:lch 'każdeg.o tematu wiodącego z:ostainą wy-odrębl1lio.ne i omówione problemy bada'Wcz'e (opel-a'tions de .recherche) wflaz z podani,em 'osoby IpT'(}wc.dzące j. W drugim dzirlile Z'O'S taną lOll ów i'one ibada:ni'a nad zb i,oralmi ID uze,:1nymi, a trzecli ohejmowal; będzi'c uW1agi o po!zosLałych fOrlma,ch dZiialaln<.ls'c;i Cefu łącznie z bibliograJiq wybnllny'ch publik-acj:i prarco'w:ników tej instytu'cji. TEMATY W10DĄCE K u l t u r 'a ID a 't e r i a l n a. Badania ,nad ku1turą matJer;,alną d'O.ty..:'Zq zarówno techni!kwytwórc'Zych 'i 'ich tY!P'oilO'giii,jak il'Oilti 'śl'O'do'WiJsk:a \Yie,j;;.kiego w dz,ialailn<o<ś'C'i spoh~cznlQ.Jku1tura'lnej. Wyko,rzystyw1ane są mat.'riaIy piuchodz<lce nie tylko z ;prmvadz:o:nych 'W'S'pókześ,nie badań terenowych, lecz również wyniki opraeowat'J. wyikonywanych przez Atp w Gkresli·e 'ostatniego trzydziesble-oia. 'vVz·a-kresi'e ·omawianego tematu ·wydzi,el.ono ,dwa tpoiditema'ty: techniki 'WyJtwórcz:e a wspólnota 'wiejska (technique-set eommu:1.autes rura'lcs) m-az przes'irzet'J. :mie:szlkalna (espaee domestique). Na pierwszy 'podtemat składają się następujące problemy b;;r>weze: l) TCc'hn':ka uprawy w1nor·ośli w Franche-Comte i Jurze {Claude Royer}. Badania te mają ukazać rolę warstw społecznych w podno~zeniu j2ki)~ci tcchniD"i Llp~-awy wino'rośli. Anaih?!ie :poddano dwa układy SipOleu,ne () odmiennej hisi:ori'i, które łączy S1tOSlO wa nie -jl(lentycznych 'lcch:nik api'3w<)lwych. Pier\vS'zy, to wi:l1In~c.a 'W Gy,d:awl1'a winni:cD -ar,cybi~)k;.l,pshva w BelS'a.nc;nn,ci'rugi stanowi wie'l'ki ·obsZ!ar w:'l1Iodtajny .I Ll!ry. 2) Rzemiosło i zawody wiejskie w Limousin (Maurice :Rolbert). Zadanien tych sLu,diów 1,)o':;raniC7D eL1101oglii, $'ocj'ologi,i i analizy hi.storyczne. _ jest IN pierwszym rzędZ'ie zlinweniaryznwanie'v\cS'zy,stki<ch trra'dycyj' nych zawodów wieJskich, w drugim ześ 'oibs:eri,\',o'\var.:ie 'ich 'w ctbe:cnych wa:'LlTllkach rozwoju rzemiosła. Na!Cisk połO'żOTho JYLa nkm:,an>ie zina,cze.nia spclec7no-ekonomic7iThe~O T'Z'€'m1osła 'W XVIII i XIX \V., :któr'2 skl.lipi'ato ~5 - :~;::o/IJ >o'gólnej liczby ludności 'pm'cująeej. :1) Techniki rybołówcze (Aliet't-e Ge.iJstdoerfer). Tematykę hade:wczą ustalono w tra~{cie ws'tGipnych ba do.ń spolec'Znoś'ci lok:l1,nych z przybrze7, �238 GRZEGORZ SKALSKi żny'ch ceTel1ÓW :poludnio''vV'ej Bretanii, l\Jzw'mif.:io także dokumentacji:; l'yL'u'~ó\vst\v'a 'v\;:eIl"ran,cji. V'.I z<-t"kre'sie Jrugi'eg0 -[YJdtel'"11at.u, z·'.,v,iq:D(~lnego z kullur"avlyłn z.naczen:iem,',,'?e,<r:wni rni,eszkalr.ej, wyst(~p.ująd'W!a ;pr'ublemy: L1) llsbit:at (Henr'i .Ra ulin); dotycz,y frJDCUIsK'ieg:) ha biLa t u \'\"iej ,A"icgo, rU7,patry'Noneg'() ja'komj.ejsce Z<olm'iesz',hl'l"l:ia rudziny i [)I'zc':;LrzCl'L \\l której 'or'gan,izuJe sit~ ży:ei-e d iJin10'\Ąre. Pod:) La \t\7 L1 tych ba'CłLl!1 S~! rnat2rialy z ,().bstI"v;c\'cji poczynionych w terenie pi'zed Li'7ycL;;es~Lll:.lly na temaL architektury luclGwej, a które Iprzechowuje się w ALp 4. PUCZ[!WDZy od rok.: 1kG9 dc'k'onuje się aktuali:zacj:i ,tych doany'ch w ]'óżnych regionach Francji. Rezultaty badań publikowane Sq \V serii L'Architrc!urf' rarale fmnc;aise (zoib, ibibliogr., poz, 2). 5) Życie do,mow,e (Suscmne Tard'ieu) ,;. Za's'a1dniczym ,celcm ,badm't jest ckreŚ'l-e.n~e 'i sy:stematyezne 'studia nad dom'owym wypo:saże'J1'iem i czynnośoi<Hl1!i 'z z.a'kf'esa g-o'spoci:a'rst'wa dOill1oweg-n na tr-a:dycy jnej \-\'si francuskiej od XVIII - XX wieku, Równolegle do b:adclll terennwych ,pr:)',vadzi s'ię hadani,a ,ar<Cl1iwalne w kslę·gach ;nciLarie.lnych. Studia, sl~l~pniuwo z:hliżając'€ się -clio 'cza:sów 'ws:pół:c'zesnych, po:z'w·ol,,! na przeci\V'stJwienie lub po,wiązanie ze 'S'oibą .pl'ob:lematyki tradycj!i ,i nmvcczesnosci, \'.·si i miv.sta, różny'oh :klas spolecz.nych. Pl'z,eds'lę'W'zięto rcnvnież p,"ace nad pcżyv'ier.iem ludowym, analizują'c XIX-wi'oczną l,iteraturc: 'pi<:;knc! i ludowc"!. D z i a ł a l no ś ć j e d n o s t k l a i n s t y t u c je, P"JsL\\vowe pybn'la badawcze '()ibjęte tym tematem dotycz[! za'gadnicń działań jcdnost1<:.1 \v zinstytl.lcjoY'.aliw\vanych gn1 ..pach SpOłCCllych, ruli tradycji w Lych d7:akt'niach, zagadniel't transmisji tra,dycj-i, a bkżc fUltkcji spelniany<:!J pL:CZ rr',żne instytucj'e, zwłaszcza To!dzim;, kościół i medycynq. 1);o;a ;,c:naty reaJiZ'Lljq ten program badań: grupa rodzinna (.groupc Lnnilial) 0''':17, medycyna i religijność lud()w:a {medic1neet devoti:m r>';i:~d 1:\ i i't: 6) Rodzina a terytorium (M. Salitot-Dioll, M, Segalcn) to (~!/.'wny prublem hadawczy w obrębie pierwszego !pocltematu, ZClintu.f:'> JW.in!:: k;erują si(~ ku wyjaśruie<n:iu cizi'niań i stosunków 'Z:<'lchod/ących w ,'urnach pcd;iny, ja,k i 'związków utrzymywanych przez n>dzinq z insLyŁucj'lmi zf:'WlnęLl"znymi. Badia:ni'a 'p1'o'WClid7'O'DiO'W d\vóc'h re!{'ić)C1:\ch: i'-)Inej Bretan;,i i Jurze, 'vV pl~obj.ematy;cebr'etoń'skiej kLt-dL:i'c siG n:lC'is:k xu pl'7emi3ny je-::k-lQIS,t ki ,i miałżeństv ..'a na tle rO'?wlQju społ0cz.n()-~k:).ll>~:imic'iTeg:) ~rn iny i regionu. KoncenLnljclc się na Jmaliz,ie cyklu rudzinneBo (cycle farnik.d), rozlpa'truj-e 'się go ,dia- ,i synchf'oniczlll:i'e wo-parociu 'O spisy ludnościowe. Podobnie jest w bada,ni.ach w Jurze, lecz odmienne są ich cele, i J, B-ednairski, Etnologi.a.,., s. 5.'); J, Por. J. Bednarski, Etnologia ... , s. 67. 4 PO'~, i 1 TLLW<l'nÓ,wna. Zarys ... , s, 47:1. �Ch;xi:ći '.ll b;lwiemo o'okrycie sLruktur <:yklów l'o,dz.Lnn.ych - ''1 n1e ich ].lrZL'111 ian, :1 z\\;!aS7.cza {) wyja~;niEi~ie wystę:pują,cych sprzeczności miq-dzy 1]~;·2mi"Jnarni cyklów rodzi:nnyeh a ogólnymi t<endetrlicj-arml Lm'lan " ~truktul"ze spolec'll1lo-'ekcmomieznej '~poleez'eń,stw'a fflal1lcu:s:k.iego_ ~) Medycyna 'lLicJ.uwa (F. Lo'llx) 6 w I'a'ma,ch drugiego podteima'Lu grupuje szereg baduiJ n:l Lema t Wli'edzy () ciele. Badania analityczne tradycyjnych t w'S'pr')!c?c,mych zablegów higi€'nicznych i sp0s:c1bów ;:apu'bi2ganićl chol'ob::m1 pr()'wad'i.'c:newśród mah!k 'i ich d:zie'ci w departamencie Seine-l\la'ri.time wyka:'ary silniejszą zachow;awezość tradycyjnych :::posiJbów ;'~I,p;)bjeg;l\vc/ych j povls7,echTIli'ejsze :po'wolywa.nie siG na hadY'c,ię \V śrud'o\;visku miej::>ki'l1l i l'oh~)tJn'k,'zym niż wi·ejs'ki.m. Kontr:as·~uj.e to 7e .:'twierdi.onym pr'o'cesem nawr'atu -do pewnych el'ementuwmedycyny lu d·<w;ej w d-l'ialcl'l'l1!ClściU:1istytuCji medycznych z:ajm ujących ::-:Iir::;dz,i'eckie:m. Studi;t nad tra'c!ycyjlnymi 7ahi-egiami i wyobrażeniami dotyczą'cymi ,d-ro\Via i chorób dzicc'1w Ipt"zled i po urold:zeniu wlsk!azaly na o'chronnycnarakLe!' sLosunku matki 'wzg'1ędem dZliedka, ściś1e z'N!iqz,any z wyobriJ.ż2niem !JwÓc;zechohecJlości ~'mief'oi. l'nne !badania z z.a'kr,eSlu 'm'edycyny ludowej [J<Jnlszają te'maL sym'hO'liki 'Ciał'a, dolkonując analizy 'Poi'ównawnej zesp:;)lu 7()()(J l'cg,j'<:I:"lalnych przysłów f-fIa'l1'cu.Slkid1'z iJnnj~mi źródłami prz,ekazu wiedzy (np. rc:;~pra wy () wychow.aniu, abnana1chy, m,edyczne pod;·t;c7!1i!·,j popularyzatorskie). 8) Hehgijność ludG'\.va (P. L'Hutman) była 'roz/patrywan-a dotychczas \\' {:parciu II pp.ed'lni<)'.y religijne zlnaj:ci<ując'e :się Vol różnych zbi,orach. W podjt;tych nowych bad:aniach, uwzględniających również religie mni'ejszo~;ciowe ('[)rote"t;llntyzlin ,i judaizm), w większym stopniu zwrócone; uwagę ,na pubhczne 'pra.ktyki religijne niż na domcwe,indywiclualne. Tch dawne tre.~ci s"1 c'dnajdywane podczas studiów nad XIX-wiecznymi misjami, a ó,'I.0C7C',~:ólniew tekstach kntechetycz,nych i kazań. Przeprowadzono r(;ownież studia \\7 70ko~óobch :pa/ryskich ,i prowincjonalnych nad szczególnym a.~pt".kte;m reli.gijnośei ludowej dc,ty1czą-cym 'zwy,cza'ju dfio:rowywaniaZ'a'Palani'a świec iprz.e1d wizerunkamiswiętych w k'ościele. S y s te m y w y pll W jedz i g lo s -o w'e.i (SyS'Lem;es d"exprE:'S:Sliloln nrale). P17edmioLem zali':ltere90wań 'tej d7.iedziny bad!ań }est wOik'a'l:na i muzyczna twórczość czlaw'ieka i towarzysząca jej ICZęsto bogata symboJika. Hrwni,eż i ten telmat podizljel,ono na dwa po<citema'ty: 'etno:mUlzykologię i literaturę 'ustn"1. 9) Francuska twór'Czo:ść muzyczna poza Fflancją (CI. Mareel-Dubois, ?vI. Pichonnel-A:ndral). Stuidoi'.1 nlad tradY~Y.iną mu'zy.ką fI1aJIl cuską przeni'esiOlną na iln:ny l()ibsZ'<:I-r kulturawy 'pI'ow8.:dzone są prz1e'z Laham toire już' i o PO!' •• J. 8L'dna-r~ki, Etnologia ... , s. 66. �240 GRZEGORZ SKALSKI od dłuższego 'Czasu. Obejmowały one 'obszm'y Wysp Normandzkich, Szwajcar~i Romań'skiej, Dohny Aoste (Włochy), K'anady Wschodniej, Antylów F'mnc., Lui:zjany (St. Zjedn.). W c:iągu lalt 1976 - 1977 J''Ozszerwuo badania Ina nowe terytoriJa (Walonia, wyspy S. LuC'i,a i Haiti w Antylach) i S'z,erzej wykoTzy:sba:no aina.lizę pOTównawiczą i ilnter;pr'eta'cję. Rezultaty badań antyl'slkich podnolS'zą dużą trwałość języik,a francuskiego w warunkach konfn:mta'cji 'z żywiołem afJ'ykańskim, sz;czególnie jeśli chodzi 'O repertuar ,pieśni wykonywanych pr:zez kobiety, muzykę dziecięcą, me'1ociie taneczne, pewne 'organiz'acje społeezlno-<muzyczneczy style wokalne. Trzeba tu J'ówn1eż wspomnieć o baida:niach w Kana,dzie i Luizjanie nad io!kreśleniem modelE ,muzyczinych or~ł'Z merchani,zmów transmisji repertuar'u muzycznego w obrębie autochtonicznych .społeczności pochodzących z Frm1'Cji. 10) Zjawiska w~półdzi'ałaJn~a między 'treścią muzyczną 'a użytkowani'em społecznym (CI. Marcel-Dubois, M. P.Dchonnet-Andral) . .Jest to przedłużenie badań z lat poprzednich zwalnych "Corpus des m Uisiques de tradition olrale", badań nad systematyką i anabzą treści muzyczlnycn. Z tych materlilałów do!branood:poWlield!nią próbkę reIPrezlenta:tywną, którą następnie poddano analizie; wykorzyst'ano przy tym karty perforowane. Opr'aoowa'n~e8ta'ty'styczne IPozwoll.ilo na :pomiar współdziała,nia zmiennych ()chan~kterze 'Społiec'Ziny:m i 'z:miennych o 'char'akteI"ze ,muzyc'Zllym. W dalszym eta'pie badań poszukuje się struktury przetwarzaj,-!cej inforrnacje zaw'arte w powyższych zm'i'€llInych. 11) Tradycyjne instrumenty muzy;czlne i paramuzyczne (CJ. Mareel-Duho~s). Badania nad tradycyjnymi in:strumelntami muzycznymi ZC!wsze odgryw--ały ważną rolę w hadani'Cl'ch etnomuzyko:log:icznych Cefu. Tym razem zaintereSlO'wania skierowano Ina zaga'dnienlie~nstrum'entów muzycznych w i'ch .l"elacj:a'ch 'Z'eśr'OlQ,owiskiem wiejs'bm, skupiając uwagę na mało zbadanej dotychczas kategorii instrumelntów, tzw. przedmiotów aikusty;eznych. Pełnią one w życiu oodz~ennym okl"eś,loną funkcję, stając się w pewnych ;przypadikach iJilstrUimentrem muzycznym. Ohserwa'cja obrzędowej roili tych prZJe,d!miotów stanQlw,i 'Podstawowy zakres studiów nad lP'aramuzyką. W toku ba,dań wyróż,niono dwie grupy obiektów wytwarzających dźwiięk: 'Przedmioty aiku:styczne oderwane n::1 wyko1nyw:ania :Slwlejwbściwej funkcji w gos:poda'rstw:ie dOimowy:m czy rolnictwie omz instrumenty mUizy'cznewspó'lnotyw~oskoW'ej, które dzięki swej formie, funkcji społecznej i naturze własności akustycznych nadają się do stosowania według 'wyma'gml isymhc,,}jki cer'cmoniału. 12) Francuska bajka ludowa {lVI. L. Teneze). Pierwszy problem bada \\'czy Z 'z:akrHsu literatury ustnej ,ma na celu 'SltwO'rzenie .l::ata'logu 1'0zumowanego (catalogue raiso,nne, roldzlaj tezaurusa) fmllcusikiej bajki ludo'J\lej. Jest t,o prograirn dlug'otermino\.vy, zIa,sadz'ający się na uznaniu �Dziululno!;,' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 241 istnienia w ram ad] literatury ustnej pewnej specyficznej kategor'ii: bajki. Charakteryzuje się ona posiada1niem e'l'ementów 10 'zIamk.11:iętejformie m:rracji (wqt;ki :i motywy). Studia ha'z'ują .namaterioala'ch zehr:a:nyc h, publikowanych lub nile, 'W toku blisko stu'le.tniej akcji badawez.ej. Praee nad systema tyz:a'cją baj ki francuskiej są prO'\vadz.one w myśl k~'a'syeznej już idei 'lTliędzynarcdowej 'kl3Jsyf,ikacji wątkó\v bajkowych Aarnego i Thnmpsiona. 1:3) Literatura b1"eL)nska (D. Laurent). Badani'a t'eren'Oiwe pl'owaldwne na obs7'arze t.l'z,eCh departamentów bretonsbchmają dać:nlOżliwie pełny inwentarz występujących tu różnych gatunków literatury ludowej. Ciekawsze żródła znwlezione w ter'enie :stają się prz€dm~otem studiów szczegółowych, np. rękopi'śmienny 'zbiór pi'eśn.ikio.ntrneworriU'cyjnyeh z konca XVIII w. piS1a'nyw języku fbre<tOll.skiim,ezy ró'wn>i<eżrękopiśmienny karnet pieśni i hajek regiolnu P,o;nbivy sprorzą!dzlony w latach 19D2- 19'03. S Y s t e m y w y ;po w i e -ciz i 'o b r a z owej (Systemes d'·expressi'o:n visuelle). Na1czlelnym 'pytJaniem sta1wia'l1ym w to:kuoaJegoz,espołu badań jest: ja:ką rolę pełni obraz !(ima.g,e) we fmn!c'u:s~m obsza,rze kultuDOwym? Studia nad różnymi Ity;pam'i i a'S1pelktami obrazów - 'dwu- <czy trójwymiarowymi, ruchomymi 'Czy też nie, tradycyjnymi ezy wspóleztesnymi, wykonanymi dowolną techniiką w rękach arty;sty czy w zakładzie prz'emysławy.m dotykają zawsze :zagadini;en sztuki lud:olwej i ,ma,ss mediów. Badainia ,nad systemami wypowiechi 'obra'wwe'j Ikoncentrująsię w dwóch podtemat'a'ch: przedstawienia grabczne i 'plalstyczne (figurations grafiques et plasliques) oraz obra'zy o:żY'wione (ruchome). 14) Analiza obrazu (A. Ripert). Bald-ania związane z analizą obrazu (image) prowadzone są w kilku kierurikach .i dOItyczą: r-o'Zumieruia fotograhi ,prasowej prz.ez czyteLników, oddziaływania i z:naezen:i'a fotogm£ii, plakatów i filmów poświęconych tematowizcirowia dzieoka ora'z zhioru figurek r'el,igijnych z XIX w. !produkcji .przemys1:owej dla oikreś,leniałch u wa l'u,nkowa n społeczno-e konomiezny'ch . 15) Działania 'Pf'otdu.kcyjnea . WÓroOZlOŚĆ (A. R,rpert). Problem narodził się w wyn:i;ku 'prz,eanalizow'ani'a stu d:zieł-krera'cji (ouvrages-creabon) povv'stałych w raimraiCh,studiów nad rch l3,utommi, łch 'charakt'eTystykami społeczno~demograficz'l1ymi li kh 'clddzliI31ywani'em kulturalnym produkcyjrnymi 'konsumpcyjnym. Cel'em ,tYich Ibadian jest ,dkreślenie 5tosun!ku aUltoI'a do dbra:zu w 'Czlais'i'ewłaściwych d:z.i:alań twór'czych. Poldjęto ró'wn'ież S'~~erobe 'badania inad rzemioslem tkiackim, uwypuklając zagadnienia naukizawO'du i jego tmnsmi'sji, a także jego Syt'U3lCjęw stosunku do tradycji i pw,C'e.su tworzenia. 16) Film 'a 'antrOlpologia sztuki (A. Ripert) to pl'ob'l,etm ba'dawezy z drugiego po dte'matu , ,problem mają'ey 00 celu pr~e!dlStawi€nie ·rezulta'16 "Lud" - tom 64 �242 GRZEGORZ SKALSKI tów ba1dJań na tema't wyk,orzysbania filmu w badaniach naukowych oraz opna'C'owaJni'e :proble'matytkii filmu naukowego w 'amtrl()lpobgii sztuki (anthropolo.gie de 1':a1"'t). Za'chowarni:a 'społeczno-'eiJ<'on'om'iczne. Wiodącym probIelmem tego tematu jest :przyszłość l!n;ieS'zk~ńców wsi i .miast w aspekcie lzmian przestrziennych i(migralcje)i zmian czasowych (hans'mis}<l "'Puścizny kulturowej). Przemiany społecznoś'ci wiejskiej oraz pn:emi,my przestrzeni :miejskich to wyodrębnione w tym 'temacie dwa podtematy. 17) Ruchliwość i przyszłość Tolników (G. Barbiichon). Studia nad społecznąprzys.z~Q;śeią J"c1nil.ków są aktualiza1cją badiall wykonanych w roku 1·9712 ,l1Jad .grupą dia:wnychr:olników z pięciu wsi, Iktórzy pJr'z:ucili s'vvoje zajęoia ro'lnicz·e przeno'sząc się do miasta. Interesującym tLI momentem .poudanym anailizie są motywy i n3'stępst'wa podjętych decyzji z.mian społeczno-za wodowych i przestrzenny,ch (mieszJkalnych). Inne badania dotyczą ruc'hltwoś!Ci ;mie:szkańców 'wsi i ich przystosowania się do waru:nkówmiej.~i'Ch. R€łaliz.owano joe na !P'rzykł'adzie lTIJi-g'racj'ilu:dino'ś'ci rolniczej 'z 'o.k'dhc hre'tońs·kj.ego miastecZJk'a Lorie.nt :do Paryża i Le Ma.ns. 1-8) Se;mantJlczna analiza ·dJlsk'usjri nad pr1O'ces'e.m'pO'wS'z,e.chneg.o opuszrc:zania Wisi (G. Barbichon). Na materi~ły, będące podsla'wą analizy, składają się 'teksty debat par1.amelnoonny'ch, publiJk,acjoe 'ZWliązlkowe, rehgijne i po1li'tytClz:IJJe 'z Lat 1£120- 1:973. Badania o charakte rze met'OdologiC'zinymin:spiI'owane były praeami historyków i pol'itologów zmierzającymi ku 'Oipmoow3iuiu metody semantyeznej ,przystosow3inej do analizy tego l'odz.aju 'tekstów. 19) Stooi'a naJd procesem dzied~jczeIJJia (transmission patrimoniale, J. Lrautman) Iproiwa:diZrOnesą w raimalch ogÓ'JmOiuarodo'Wych hadań nad problematyką spadku (heritage). Stud~a t,e składały się z dwóch zagadnień hada'W'c'zych. PierwsZJe 'zmier~a,lo idookreśilenia częstotliwości występow'ania 'W sipO'leezeń'st'Wie ch3irakterystyeznych form 'dziedzicze'Hia: daru i da:nowi:zny (Ie WOill et la donation). Ba'danlia drug!iego 7,agadnienia obejmm,v1Clły 600 s1padkobioerców 20.000 franlków. w odniesieniu '\."ycho'Wani'a, wej, plany 20) nej kwotą powyżej l L1dlTI>oŚC i r'O'z:pa'it'ZlQno psycho·-socjologicznyeh, spad:ku, obra'z 'kariery taki'ch, jak: wpływ społeczno-za'Wo()do- na przy'S'zł'()lść. mO'Wlały badalni-a zespół obdarowanych społeC'zno~delmograf,j,czne do zmiennych wyOlbrnż'eniao Ba'dani,a j'Oln, PaTyż Oec'hy i osób :nad nozwarstwi'eniem ter,snowei i j.eg,o oko'lice uwa'nurikawań prze/badanych wadzo'Tho analIzę ha'dania były oj motywów ·malżeń·stw. slPoł'ecznym nad tere-nem dokumentami. baidań, decydujących N:utomiast (.J. Lauuman) 'W które l'v1-al;sylia, Di- 'próbowały o ruchliwośDi między ustaJoić geograLcz- O'pal'ciu () dokLHnenty porówJ1:a'w0Zą 'u:k!a'z;ują'cą 'związki o'bej- pTO- pe'vv'nymi ele- �Działn[no,~(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 243 meniami g;)~p{)darki ziemią i polityki l{)kalm·.... 'ej a ich działa:niem na zachowa:ni<:ts:polecz.ne. M e t o ci y a n a l i';.':y. Badanra nad rożnymi zihiorami złożonymi z obiektów materi'alny1ch, 1iJ~lg'WiSltyeznych czy statystycznych .prowadzą do okr'eś.len:ia nowych metod a'11ahzy 'zeJ1eż,nych od ee'ch i'o:rm:alny'ch tych zbi'urów. Bad<:tni<:tte z<Dl'iermją ,ku ;s'hv1Qf'zeniu nowy'ch, :specyficznych narzędzi: jqzyków 'symbohcz:nych, metodstatystyc'znych. procedur alnalizy fizy'ko-cheimicznej. 21) Opmoowanj'e języków sym'hO'hcznych {Ph. Richard), będących podstawą do s'tworzenia 'pmgramówanailizy a'U'uOImatyoz,nej, było wynikiem s,tudiów na'd muz'ea'lnym zbioI'e:m .przysłów .i hajek. Wykonane w ich rama'ch badania s'zczegółowe nad 'auto:m,atycznylmmdekso'waniem krótiki:ch tytułów wlnoszą wielec'ennych 'Uwag w :spmwi,e budowy hanku danych i jego wykorzystania oraz prowadzą do WYlpl1a'cowania ogólnyrch pr'Ogra'mów przc1zinacZiOnych do opra'cowywania tekstów. 22) Anahzy sbatystycz.ne (.T. F. Depelsenaire) z'ostały opracowane i za'stosowane do ,przetw:arzani:a danych w rama!ch IStiwmów nad ;procesem dziedziczenia (zob. p. 19), rozwarstwienia spolecznego miast (zob. p. 20), treścią fotografii prasOlWych (wb. p. 14), frekwencją w muzeum, analizy danych muzycznych 1zob. p. 10). 23) Anal'im j:akośoioawa ii ilośeioWla materiału etlltagroiiezne.go (G. Delcroix). P!"c1blemy, które 'Uwidoczniają się 'Podczas 'klejelni-a S'Zikła, czyszczenia srebra z domieszkami miedzi, zabezpieczania spróchniałego drewna i konserwacji skóry, 'były przyczyną :podjęcia prziez Lab.oratorium ko'nserwatol'skie hadań nad wł,a's:nymi metodami ikonserwa'cji Obserwacje "Z mi a ns p o ł !ec z n y c h l k u '1 t u r 'Ow y 'C h (J. LautmaiIl). 24) Cef podj'lł reoaliwwa:nie programu hardawozega :pn. Obserwacje zmian społecznych ,i kuli/urowych 'W5',pólnie :m. ']n. '2 GI'O'u,pe de f'echerches scciologiques de Nanterre (Grupa do badań socjologicznJ!ch 2 Nanterre). Obserwu!cji poddano tow:anys'kość, która ja:lm element życia Slpołeezne:~a zwiqz.ana jest śeiś;le z zagad.nil.e:nia,mi układów przestrzennych i S1połecz.nych. T()warzy~!kość stano:wi rodz:aj sW'oistego!zaijęcia, zwłaszcza gdy rozpatrywać: ją w !odnie:si,eniu do pokrewień!st'\,va, sąs1edztwa, życia towarzyskiego, 'instytucji czy k'OInfliktów. Obserwa'cjoe przebiegają na obszarze siedmiu społeczności lolkalnych 'wsi lub miast o poldioibnym ukladzif.: rl·zestrwnno~społecznym. lecz 'znajdujących się na różnym etapie rozwoju, Każde miejsce obserwacji jest ,ponadto obiektem studium wewnętrznych povviązań ekonomicznych, demograficznych i społeczno-politycz,nych badanych na podstawie wspólnej siatki tematycznej. Po pracach przygotowawczych przeprowadzonych w terenie, na prz-ełomie lilt 1977119'78 przystąpiono d-o pierwszych badań. 16· �244 GRZEGORZ SKALSKI 25) Obserwacje zmian społecznych i ,ekonomicznych. Stuldia nad trudnoŚJcialffitl wystę:pujący;mi w str€fach górskich (.J. Cuisenier). Bad,min nad ty;m t'ematem podjęto w Tama,ch 'widoletniego programu 1',)'ZWOju hadań humani!Styczmych w l'ejonie Rodam - Alpy i :obejmują al'pejskie społec:znO'.9ci wi'o's!k'Clwez.najdująee się na drodze szybkich przemian. Prowadz>onesą o.neprzez ekipę na'u:kO'w'ców repr'ezentuj<:jcy.chkil,l<a S'pecjalnośoi: etno'logówz Atp-Cef, 'etnOlz;QIologów i ,etnobcytnników z M usee d'Histoire Naturelle (Muzeum Przyrodnicze), współdziałając z grupą badaczy z Musee DaUlphinois (Muzeum Deilfinatu) w Grenoble. Studia te mają Ina 'ce'lu Jak majlepS'z'e 'ZrO'z'umi-e.ni,ezjaw,i'sk p r'Z,emila,n 'OIganiz,a'cji technicz:no--,e1klQlnoani'Cz:nych,spoleClznych ikUlltura'lny,ch, jakim poddane są sp>OteczJliO'ś'cigórskie; haidJa się -również lidl 'znaC'z,eni'ei pers'Pek ty wy. CY'W'il'i'za'cja wsi ś'redni'owie'czmej. W ramach tego tematu prowadzi się studila nad rO'zwojem kultlury materitalnej wsi z końcaśred:nrO'wi,ecza, 11{lQ'f'zystając'z metod historyezny'ch, al'cheollQ1gic'Znych i e'bnog]1af~Clzlny,ch. 26) Wy;koQjpta:hskaw St.-Jean Ie FfiO!id (Aveyron)z XI - XVIII wieku (J. M. Pese!z). Leżą'ca nia ZJa'chod:n'im stoiku Ma,sywu Centralnego wioska S't.-J'ean le Fl'Oiid, swój Jlajwię'kszy rozkwit prz'eżywała w oIk'reS'i'e śre:dn10iwieeZ'a (XI - XV). Obecne 'badania wylko,pahskoOiwe, prO'wadzOIne na cmen !Jarzu, mają To'Zwią'lIać pI'oblemy naturyarcheo~'O'gicz,nej (chronologia g~()Ibówi obrzą1dki pogrzehowe) i iantrolpo!logiezlnej (cechy hzy.czme łudnośai oi ·ich ro71wój). Prz'epfiowaid.'zl(me wokół wyk,o;pa.lisk ba:dani'a etnografi,czne uzupełniają zdobytą wiedzę historyeznąopartą na zrodłaeh pi.SlanY1ch. Od eałoś!ci badań loC'zeku}e się m. Dn. wydobycia stałych elementów spo'leezno_kuJtuTowych tkwiącyc'h 2;arówno W ku'lturze średniowi'e1ozmej, jlaki w Ikuil't;urze 'tradycyjnej, dziewiętnasVowiecznej. 27) Wykl{)lpiaihska ow Dm,cy (Cote d'Or, J. M. P.esez). P.odclIas gdy poprziedmie baidianlia cechowało wertykalne, tj. diaichwni'C'zne podejście, to badania w tej wsi :dążą do 'Uogólnienia eech 'cyWlili'z.a.cji wiej's1ki'ej w k011kretny:m miejlsC'u i ez;asie. W Dra'cy, "vVi'o.sce'bur:gUlndzkiej, archeologowie 'odk:ry1'ii e'k~plorU'ją 1:4 go,spodarstw z XIV w. Bad~mia archeologi'czThe uzupełni'a się biadani:ami arehiwalrnymi nad dokumen'tamiśredniowiecznymi oraz terenowym.i 'hadania:mi etno'gJ'laiiezJlymi. M i ę odz y in a 'I' tO id o w e .s t u 'cii a ;p ,o l' Ó w n a wcz e. WliękSiWŚĆ:badań prawa-cilZ'Cmy'ch iprZJe'z Cef pO'ZiQlS'tajew polu m~ędzYDlar'odowy'ch 'Z'aintereSiO'wań IQ chamkt-erze teol'etyC'ZIIly:m, lecz ·częŚć z ni,ch, już od 'wstępn)'lch z:ało'ż-ei1'ba'z'ujle ,nla ;materiał:a,ch pOIzafranc'UsIk1ich. 28) Zmi,any spo-łeezlne i zmilany toż'samości kullturlQwej na wsi jugo_ sł'O'Wliańsk:i-ej(.T. Ouilsenie-r), to 'prohlem odradzani,a się kultury jugo,słowiańskiej w wYJlli'ku 'Zlmian 'społ'e'cz'eńst:wa wywo1Ja;nY'ch ind ustriali7.acją uulba:r-.:iz8!C'ją li reWlCl1,ucjąs.poh~'Ozlną.Bad:ani,a opi'eraj'ł się na slJUd:iach prze- �Dzialalno~C:' naul(()lva Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 245 prowadzonych w l'atu'ch 19'65 - 19\66 w 14 w:s.iiaich j'ugosł'O'wiańsllticl1 prezentujących znaczne róinice sIPoł'ec:z.no~kultuDo'We tOra'z na had'aniach 3 wsi dla uzyskania materiału Iporównawczego. Działania te prowadzono we 'Współpracy z Instytutem S'Ocjolrogiii 'z BeJgr'aldu li Instytutem Rolniczym z Zag'l"zebi'a. Podj~te w liZ lalt 'Póżu:i'ej 'Prace badawC'z,e laktuahzują monografie H 'vis'i 'O'Hl.'Z :p'I'Zyno'szą liJllf.orma:cj-e:z nJowy'ch 6 wsi dobranych na 'podrsoawiJe I'ezlu1tatów pierwszej ek:s;pl:o:r:acji. W 'Obecnym stanie badań stwierdz:a srię, że 'związek WSli 'Z mia:strem i z'e 'św:ila1;remp'f'zlemysłowym, wyobrażenia 'o przyszłośoi 'Wsi, aS'Piracje pT'zyszlej genera1cj:i, są sz'eroko u warunkO'walJ1'e ezynni:k'ami Sipał'e'oz.DJo-ek'olnOlmiicznY'mi, a dział:allliai :posta wy wieśni:aków spoza Irolnidwa 'Z1Clleżą'od zmi'alll etni'C'zlnych i kulturowych. 29) Trady<cyjne organimcje :lXJdzirme w Rumunii i ich przremliany (J. Cu:i'se.nier). W rama'ch ,porównraw<:'zych badań llIad orgatn.iza'cją rodzinną Ipr'O'wa:ci:zonesą opraoO'wania ,nla ter'elnii'e Rumlunii (Mcn~a:muresz, Oltenia i Mołdawia) z;mierz'ające do pOlznaniia układów wewnątrz rodzinnych, 'PO'zycj'i i 1'01 'PO'szczególny'ch czł'Jonków rodziny, mecha.niz;mów 'zawierunia małżeństw 'i 'systemów polkrewi'el1JS'twa. 2{) Przestrzeń ~połeczna a formy tow:arzyskoś:ci w Andaluzji (J. Lacmix), W mlffiGch 'b~diClll'w Anrdia:luzji pnze:p:rowadzoJ1Jo trzy studia, Iktór'e skupiły się przede wszY'stk~m Ina strukturzeek'Ollromi;czlnej 'i SlPol'ecznej wsi, ruchach społecznych chłopów i rohoirui.ków w dwóch wybranych miastach 'oraz na !spo'łec'ZJ1ro-eik'O'J1ro!micznych rezultatach \V!ZT'O.stuilości 'vVolnego C'zasu wśród mies:zJmń'ców wy'brzeża :z:achodni'ej Andaluzji. 31) Laibo:ratoi.repozpo'C'zęł{) w l>ata<c'hlL9'76 - 1:9'n współpracę 'z Eul'<Opejskim Ośrodkiem Koolfdyna'cji Badal1 i Do'kum€tI1t:a'cjli w lITaukach społecznych (Wiedeń), do'iyczą'cą pl'ojelktu 'ool'o!pejsk:iJch studió'w :pmów:nawczych na temat: Kicr unik i 'i telndencje no'zwoju kl.lJtury we w,spółez'e.slnym społeczeństwie. Wzajemne oddzi'aływanie kultur narodowych. Ekipa franC'u:ska, pod przewodnictw'em J. Cui:slen:i'em, wlzięła udzi!ał 'w seriii spotkań przygot'o'wa wczych 'Oraz prz8pf!owadziła badaITl'iJawstępne na prz€ło'm.ie lat 197'7/1978 '. NAUKOWE WYKORZYSTANIE ZBIORÓW MUZEALNYCH Zbi!O'I'YMusee de:; Arbs et Tra:ditilO'l'lIsPopulla'iTles przez swą O'b.S'Zer:nlO'ść i róŻinorodność (archiwalia Tęlmpiśmienn1e, pTz1eid:m i{)t y dwu- oj tr·ójwymiarowe, obrazy, Inagl'ania itp.) :stwn!owią ni'ezalStąpione pole do badań Poor. Z, .Jasic;wicrz, Narada w Moskwie na temat e'tnograjicznych badań nad oraz posiedzenlie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, "Lud" 1977, t. 59, s. 308 - 310. 7 współczesnością �246 GRZEGORZ SKALSKI naukowych, tym ba J:ldz'iej cenne, że powstały one w wyniku z góry opr'ac'owane'gio ,progrlam'u ba<dia'w'C'z'eg:o. Sotą'd wielu hade:czy ·Z Musee-Labora'boire w jakiejś ;milerze jest 'zwią'ZJanych z olpraoO'wyWlaniem k,01oe'kcjl mu:z:eaJJn ych. S t u d i a i "C o r p u s" 32) Abp posi~adia w Slwy,ch arrc:hiwa1ch 17'5'9 :mon'Ografi.i franouskioch domos-tw wiej'sikioch wyk,oruanyeh podc:zas o:statniej wojny świa:towej przez ok. 50 ard1J.ibelktÓ'w. Na ba'Zie tej dokumentacji Cef pO'wziął decyzję o kO:ntyUl'u<C)lwa;n:i:u baJdań In:ad a:r:chi'tekturą wi'ejs'ką i 'o stwo'rzeniu modelu reprezentującego w Ipełni francUlsk:i'e budownictwo lLUd'Owe (zob. p. 4). Badania ite p'J:lowadzone 'są w rSlz'eJ:lokiej współpracy z hadraez:armi spoza instytucji (uniwersytety, muze·a tereniowe i in.). e.o pewien czas odbywają się s!p'ofkaniia lI'obocze, n:a który,ch prz1edys'k'utowuje sit: 'Zagadnienia ,metodJOl'o'g:iJcz;n1e,t'etoretycZ'ne, 'a także związane z usta'leni'arrni terminolog:iez;nymi d'O'tyezą'cymi typollQg~iarchitektury wiejskiej. Materi'ały uzyskane w 'lolku ibadań tprz'etzn:aez'one są do publikacji w ram'ach sepii wydaw.niez'ej L'Architecture rumle franc;aise (1"~d. J. CUi9m};~er) zł-ożonej z 2'2 t'O!mówwydJa:wtamych wciągu 7 l'at. Każdy tom ~kłada się 'Z'e studiUim antJpopologiczJ1!eg,o habitatu 'ZBwierająeego anahzy przeiprowad'w.ne pod kąbe;m 'etUQlll()lgIicZIIlym,historyeznym, archeo1ogiezlny;m i l:ingwistyeznym. Próoz Ibe'go u!ka'zluje 'się Sleria IQ diooelowej liczbie 40 - 60 monografii domów w'i'ejski<ch bO'gJa'to il'Us:tr:awanych fo·ta·granami, :planami, przekrojami, elteWlalcjarrn:i 'itd. W r. li9'77 u'ka:z:ały się trzy tomy, z który'ch każdy poświęcony jeS'tiri:nemu regianowi: SabaudIii, De1finatawi i Korsy'c'e (zob. hiblliogr., 'POlZ. 2). 33) W 'bria:ktCie reaihzacji 'znajdują się inne "Corpus", a mianowicie: "Corpus des contes populaires fran<;ais" ("Corpus" lud·owych bajek francuskich) i "Corpus des musiquees de tradition ora'le" ("Corpus" muzyki tradycyjnej) Odnośnie pierwszego z nich (zob. p. 12) trzeba jeszcze nadmienić, że iptub:h:klQw1a:nyjest <OInw fo.r:mie "Katallo<gu", któpego Itrzeci tOlm ukazał się w 'końcu 11976 iroIDu {zob. biblio'gr., poz. 48). Poświęcony jest o;n 'bajkom zwierzęcym (T 1 - 299). Kolejny przygotowywany tom zawiera: ,legendy, hajkirehgijne (T75'0-849), nO'W1e1e, bajki () :niezwyklych przygoda'ch (T.850-9'99') ,i bajki I() oS'zuk'any:m potworze (T1000-U!J9) wg klasyHkacji A:armeg1o li Thompsona 8. Drugi "CO:I'pUS" jest O'pracawywaI'ny 'na bazie k<oil,e'keji fOll'agrafieznych pochodzą'cychz badań etnomuzykologiezn)"ch (z1Gb. p. 10). Projektuje się wydawać na płyta'ch "Antol,;,gię IDuzy<czną" t1Jemiat)'iczm:i.e'Związ-aną 'z "Oorrpu:s". 8 W'edłu,g Słownika foLkLoru polskiego, wa 1965, hasło: bajka ludowa, s. 29. pod red. J. Krzyżanowskiego, Warsza- �Dzialatno.~(' naukowa Ośrodka Etnologii Fmncus.':iej w Pary.Żu 247 34) W 'Prz yg otowrani u jest rea li zarCja" C (~Ifp'US cillrno1b i'her" (Corpus mebli) ooparty przeide W'szJ"s'tik:m na 13..7'84 o;i')isa'ch mebli mgionalnych splJrząd'zro'nych w mi'ejsC'u ich llt::y\'ka'vvl3ni·a. Ten nowy "Corpus" ukaże się \Ii 12 tomach według bega samego pordziału geograficznego co "Corpus" arehit-ektury. S y s t e m a t yc z Ine w z b IQ g 3 'C a n i e z ib li 'O rów m u z e a lIn y c h. Prrogl"alill etno.grafilczmylch wyjazldów terenowych z:wiązla'nych z uzupełni'eni'em klo/lekcji mllJz'ea1Iny'ch został pTz!edsięwzięty w rÓ'żnylch .dziedzinach hadiawe-zych. 35) W l"am3'ch :badań nad narzęd-zi1ami do 'O'hróhkli WilI1'Orroś%zgr,oml3dzcno poważną 'ko lelkcję (ponarci 200 'ctbielktów) n::cc'zęQzi w vv'innicach Jury, Ai!l1 li Sabaudii ('Por. :p. 1). W Landes zJeibrano \narzęd:z.i-a rro,1nircze, CI hadani'olIn towamyS'zył!a rejestr1nrC'j<a ·wiid,eogmf'llC'zna. W 'trn'kóe :badań nad ludowymi inst'rumen'ta:mi .muzycznymi zlD'ale:ZLio'l'1ow idepart'anl'encie N{)l'Q dwie ,}anf<Jres" (trą.bkJi); znalezisko 'u'zU'peln:iają rejeSlbracje dżwię:krowe j wirdeograf~czne. W Zakr2!~;ie muzyk;i, zbiory f'ono- i\l.:'ideograficzne w'z!bogaeooHo ·0 lie-zlne pi"zykłndy m u;zy:czr.'e i in.strum.:m 1.<1-1ne zanro-to'wan'e ,podczas badań et'l1Oimuzykolrog.i'cc'nyeh n.a ter'eni'e Limousin, Flandres, Wyspy S. LUiC'i:ali Haiti (pm. p. g-lI). W r'clka 1ST7 z,ap'lczqtkowan:o pl'D@I'am nabywanira obi'ektÓ'w 'Zwią7~anych ze śWliętalilli, 'S'zoC:>:ególni,e świętami :kalrendarrzowymi. Bada;ni,Cl r.:ad .millilonet:kami i teatrlem jarmarezmyrn pO'Z;wohły na 'zgrromadz,enie zoE'9połu materiałów tdokulillentacyjnye-h w tonnie m. in. filmów i 'vasm ma.g:nety·cznych. Rów;n'Gllegle z badaniami nad rehgijnymi 'sbatuet1mmi przemyS'i.orwymi (zob. p. 14) prow1adrz0no <Jkcjl~ rpO'zyskiwl3'l1;ira figurek h.~(knvych, 'vvllloszącychciekawe tre:5rci i'k'O'nogr:<JhcZJ1e IQ świętych ,z,wiązaJnych z 'kultarui ludowymi i obrzędami ZBwodowymi. S y s t e m y o IP ,i 's o w € id o k U:fi e n t CI·C j n au t o 'fi a t y 'c zn a z b i 'O rów ;fi u 'z 'e 'n 1 n y 'Ch 9. Obok zwyczajowo ręcznej dokumentacji mlU'ziea1l:nej10 'prowadzone są pl"3'-e r<:r1. st"Xlor,en~em nowych systemów dOkumentacyj.nych IprzezrllJa<::>z-onych ::'.' 3"ltn!'Yl'aty'cznego wy5Z urkiwa'l1ia . 316) System ·opisowy obiektów użytku domowego (System e -descriptif des objets d.ameSltiqu€'s) został już ostrateC?ni,e uks'zt'"łtrc1walny ·j'.:vydany w formie książkrowe'j {wb. bibhogr., .poz. 58) 11. W c:"'Jżony }est również, choć jeszcze nie w pełni dopra'cowany, sy.S:2m opisowy pl:3.katów (a£1 9 lnf.ot'mae}e o ·stanie dckumc'n!!::l'cj-i automatye?lnej i sy·s;ten:-ach op-iS'O"Nych do/tyczą roku 1979. 10 Por. B. Kiopczyils,ka-Jaworrs:ka, Dokumentacja ... , s. 12~) i n. II Zarys :tego sySltemu :?Jawarln w c y;t owa'n y m już ,~"tyku!c B. KO.;)CZYI·lsk:-JalV'or'S'ka,Dokumentacja ... , .s. 137 - 139. �GRZEGORZ SKALSKI 248 fiches) .pozwalają<:y na analizowanie zbioru 'Plakatów Atp przede wszystkim pod :kątem treści ohro!Z'Owejirua:pis!O\vej. NaleiywyjaŚinić, ż'e nie chodzi tu :o iplakat I() troeś'ci ,etn:ogroaficznej, lec'zo :plakat reklamowy, publicystyC'ZIDy (wb. bi!bliogr., .paz. 50). Trz'eei ,system użytkowany w Atp to 'System prz'C'znaez<my ·do ir.:deksowania negutywów. Jego 's'lownik 1'0zumowrany (1oexique l'ali.'sonne) ma 'Pi'"'zeiksztakić 'się w przyS'zł'o'ś'ci w c:gólny tez'aurus dl!a 'obiektów i pojęć OIpraeowyw:anych w MLlsee-Laboratoire. Wszystkie 'trzy sys'temy opis'o;we sq I{)heoenie'zautomatyz;owane przy wykorzY5't'aniu :sy,stemu 1~"lfO'rmaoeyjnego MISTRAL, pO'Zwullajqcego na kO'ITwersl(łlcję :z ,k'omputel1em. Irune systemy opi,sow'e zw.iqz.ane ze zbiorH'mi 'nTuzleaInymi dotY'czą: gmiriki, nanędizi IiO'l;njlczy.ch li st.rojów. ° Pro g r a m y naukowe związane z u p W 5Z e c h n i un l 'e m z b i 'o rów m u z e a l n y ,c h. W ra.mach teg'o z.<.lgadrnienia na czol0 wysuw:ają Siię iproaoe 'Związane -z wystawiennictwem 12. 37) W Ga-leriisibud:iów do.koln:aiD'o uzupełnienłi:a i Izmiany: ,przepracowano na ino'wo gablotę "Zbiem'ctwiO li łowiectwo", przerobi'ono 'ostatniq rozęść p:r'O'gr:amu "Muzy.k'a" ,aby wlprowadzić t'e:mat .,Instrument muzyczny jak,o wiejski i miejsk'i sym/hol społeczny". W Ga;ler-ji kulturowej, w wyniku badań nard rybołÓ'wstwem, moż1iwe bylo urzqdzenie diaporamyna t'e;mat 100'w'ioentary1b 'siecią, 'a w sektorze "Muzyk!3" dziGki zgromadwiIlym materioalo'm fOlllogra£ieznym urząd'zono "Ipunkty dźwiękowe'" emituj ą,ce Ina ią'dani'e rÓ'ż'ne progI1am y 'et:nCłmu:zy:k'o1oG'gicz.ne. 28) Z ok'a'zja Jm'Żdej wysta'wy czaso:wej podejmowane są badania te- matyezne. I tak niP. pT'zed wY'S'1k'l'wą!kart IPo-c:'z:towy:ch(widokówek) pneprowadz,olloo badanioa ll'ald różnYimi funkcjami 'karL pClCZ'LOWych:'związki między ,obraz!em a t'e1<.stem w różny'ch cją ,prz'entQlsz.eni:airnfoTrntacji rzy'sko6,cl poprzez studia typach .kaTt, związb a fun:klcją 'estetyeznq, nad w.s'Pó1C'zesnych k'art 'Pocztowych k'o.respolndencją a'llaliw znajdują·cą ill iędzy funk- funkcj!i tOW3- się w zespole 13. J2 W tym mH7]!S'CU ~~z;eha wy}aśnJć, iż ek~po'Zy-c}a sta \0;:1 A t,p pod.ziC11o.najes'[ nadwie części: Galerie culturelle (aGleria kulturowa) i Galerie d'etude (Galeria studiów). Ga'lBri.a kwlturowa to e!k!9pozy<cjaf'roancwskiej tr~:tdY'cyjnocj ku!,tu;ry ludowej ukazanej w wie.J.o,wj'e.koowy'mroz'.wo.ju, .od olkJresu żelaiza do cz-asów w,s'pólczesnych, FrzClznaozona j'es!t dla przecię:tneg<o o.ct;bi'OII'cy. Ga'leria stud,iów, jak już naz,wa sugeI'uje, jest to eks!pozy\cj'a, IktÓirej celem jest Ipo,głęb:i,e'nliew,iodzy sz'czc.gółowcj odbiorcy, S!tądpnze,znacwna jeS't przede \V1s:zy9vkimdla bada'czy, studen.tów, specjahS'!ÓiWi amalbolrów o s.precyz,owanYic-h Iza:intel1eSiow~Jni;a.t)h. Dominuje tu uklad typologu'c,my i funk.cj·onailny obiektów w romach 17 progJramów z 7Jaikros-ucał,oksZ1taltu kuJ,tury ludowej. J3 Wys:ta'W'a zakoI1czyła się 5 ma,rca 1979 r. �Działalność' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 249' INNA DZIAŁALNOSC o d d z ia ł y M u s ee- L a ,b !() l' a t IQ i 'l' -e 29) Wychodząc na prz,eCliwza;po;trz.ebowaniu środowis!k regi'onalnych oraz rozwijając swojcl działalność Cef tpowołał do życia tzw. antenne (oddział) w Marsyhi. Pro.eami antennekJieruj'e od 1977 1'. J. uanoix. Z problematyki hadawczej realiZlOwanej w tym o·środ!k'u na pierwszy p1'aIl wys'uwa 'Się zeSipół ha'dań nad dynamiką język,a i kulitury na 'cihsmrze ,.oocitala" 14, badania 'lwiązków interetnicznyeh ,i kontJaktów kurl1Jurowych 'w jednej z 'd!zi'e'lni'c Mansyhi. Uc:zestIlliezą'c w S'Ze'I'SOZiej akcji inwentaryzacJi etnograiioezlllej na tereni:e Pro'wansji, oddzi'ał C-efu w Marsylii zapoczątkował 'k,O!leikcję etno-,tekrstów z pał udni'()Iwto-wS!chodnie j Francji. 40) Tirzeha wspomnieć talkże o dwóch tzw. Cllnnex,es (oddział1a,ch) Atp. Zarówno pierwszy z nich, dz.iałający już rOd 1973 r. Ina KOTsy,ce w l\lilelli (Ajaccio), jak i drugi, nieldawno ipozys1kany w Aibibaye de SainL -Riqui.er (Somme), służą jaku bazy wypadowe d'la 'ekspedycji ertnog1'aficz:nych. Znajdują tu rÓ'v.mież 'swoj'e po:mieSlICZ€!n!i'am:agatzyny muzealne i sale eiksp'O'zycyjne. S 'p o t k a n i a n 'a u k o w e 4L) Badacze ;c kręgu Cefu spotykają ,się okres'owo na zebraniach poświęconych wyb1'aln:emu t'eIffi'atQlwi ,ogólnemu, omawiając równi'eż problematykę 't wyniki swych badań. Zebra'l1'ia,zwoływarne :są 2 razy w mie."Jiącu w cyklu l"ciku ak1ademickiego. W liatJach 19:7'5- 1976o'gólny temat dotyczył stosunku 'C'złmvi'eka dra Ipr'Z'ec1mi!(}'tu,'a w 1<ata'ch 19'7'6- 1977 dyskutowanona'o rewalooryz'acją d:zj'ełkii1:ku prekurso:rówebnololgii francuskiej {m. in. Boucher de Perthes, E. Rolland, P. S€billot, A. van Gennep). Praoo\v:nicy Atp-Cef :hi,orą również uidzili8.łw wi,e1<ukongresach, kololkwiach i illi!1ych 'zjazrdaeh naukowych, częsobo wygłaszi3'jąc refemty. W r. 1:97;6'wzięto udzi:ał w 28 ses}ad1 ,n'3uko'Wych ,(w tyrm 9 'Zi8. gmni'cą), wygłaszając 16 l'ef€ratów, natomiast w 1'. 1977 uczestniczono w 25 sesjach (w tym 11 za gmuicą)i wygł'OIS'ZIOmo 18 referatów. Z a m ,ie T z 'e ill ,ia na 'P 1'z y 'S 'z łoś Ć. Na 'zlaikońeze:ni-e te:go, z 'konieczlności 'doIśćogólnego omó'wienia dZii'ałal,noości nau:kow'ej Centre d'Ethnologie framc;ai,se p()lwiąZlaneg~) z Musee nlat.io,nal des Arts et Traditions 14 Tm~min "oC'ci1an" jQ,,'t okir,eśl-e.niem te.r,enu zajmowaneg;o p.nzez diaile-kit zwany języki'eOl "oc" lub język:ieOl pr'O!wans'ail5k!Lm. nOlb. T. M;i!oE::'.V'Slki,Zarsys językoznawstwa ogólnego, cz. 2 Przemieszczenie języków, z. 1 tekst, Lublin-Kraków J948. s. 270 - 273; rZ. 2, JnaiPY nr 40. 41, 57. �250 GRZEGORZ SKALSKI Popula1r'es wwrto się chyha zlwpOIznać'Z ogólnymi wytycznymi projektu planu pl'acy ma l<a1ba1978 - 1'9181. Zals<a!dniC'zymi celami, do których zdążać będą hadanlia A'np-Cef, li już będą<7'ch w tnaikci'e l'ea:l,izacji, są: - po'zwijani'e wSIpółpracy w badani'aJC'h e'LnQ:grefiezny'c'hi archeolQgicznYl0h pnez 'Z<akł<ad!anre llJowy'ch wy'ke;pali:sk związanych z ba1da,n:iami etn'Clgmfieznymi, - Inawiązani'e Sizerdki<ejwspółpracy między li'ngwistami,etnologami i .so'cj'Olog'a.miw namćłJchb<adań nad zr6żni'c'Owa.niem w kulturaich Tegionalmych, - ikontynuowani'e .pn3.'cpl'zyglotowa'Wczych nad metoda:mi a:nal·izy fizy'kochemiez:nej obiektów etnogl'ai]C'ZInych, - TOlzS'zlerzeni'emetrod ,i tec'bmi1k dolku:mentacji auto:matyeznej, - r'OIZ;SZrerzen:i'e już i:stnieją'C'ej współ;pI1aicy między am1I'opdogami, przyr'Odini:lmmi, hisboryka:mii m'J.zeolo:gami w1"ama'ch badań priorytetQwych, - stymulowanie studiów an h'o:pologii regionalnej Iprzez decentraliz'a'cję jej dzli'ałalnośrC'i'i pubhkowani,e wydawnictw omawiających pn;iblemy reg:i'o'I1la1ne, - 'z:więkJszenieid!ział:a'lnośoiw Tla;mach,pr,ogracrnówcrnięd'zYTIia'rodowych. - publik'C1wanie pr1a'c 'Z dziedziny wy:powi'edzi głosowej, muzycznej i 'oibrazlQwej. �ZE\\':'H,'TRZ.'iYCII 1'{);';· - [)CiZnH L'TRZ~':vrA"Xl}: telefon. cc'ntra13 f----.----- I-----------i s~kr('tariat '.,.-----biuro pe-r:-;onJl:1L' S!':I,(R,ETARTAT' CENTHAl.NY ekipa i rjjZi,t" L!"/,;,r nne :1)' <.iZ.:L':111y __ p')rz,!dk("'s<..t ,---------- f r I f- '-;..\C/',I<I.:"Y r i \';yko- ruch I :!. OBRAZY statysty):.,:.} :=Iuci\o-\'.·i'lualIH' L.--.-~."":':.~ wykor'ly:-:.tank ikonoleka U, illformatyka ~-----------I ~rCJ(lki c1ukulTIl:ntacyjnl' archiwa l!, 2, OOKUMr:NTY I- ..J 1- ••.• I I I L I DZTALY H.. \II .. \ C';'" r---------, ..l {'II/\, ._.J ~ : ys~ d ',vic ~11liet \\'0 akust ...•. cznyc!l laborat'.lfium :Inn:;:!. fnnogrllfi("l!l\" U. 4, DZ\Vrr·;t< pt.'tlagogiczn:l i.lziałalnrJ~~ć lnUZl:ografia \\0 ..NO,':";C KL'L.TCRA\,NA I)ZIALAI r()~t<.łurn'.':lnil~ [lrchi\l;a •... SER \V .!I..Tn HS h. l 1-: Opr.1.CO'o\·:-''''.\''lllit· K00i 1.r\I\OR..-\TOR1L·\-1 I przed:"'lt a \\'ivn kalt:nrlarl. SYMHOI.I': /,WYCZAH:, pr:tl'1l1iall,V i,I, gr.,", ()llRZF,rJY-l k'):I'llllnpCj<1 I L;Jg:łdnil'nia () Cil'll' kul~ura hahitat lnu2~'ka tlu'rrllurCl 1-~;,~f,('Z:l<l L- s/~.lka tlJl~\ l'Z!lil 1--------,-- ~,--~~-,-- S7tll'-(.;' _ ~ mate-riatn:-:l ',\'icJskl I~_______ n·~jnlowkC·lnL'i L --i Ira(1:-''CYJTlfl trad\'cyjll<l -----------1 cociz:cl1l:c ~1~)l<Jgl<l\\"SI : I 1 1 I 1 "'I II) l' ~l:t życi/,.' 1llSlytucjp 1 : '\\'il'd7(l r'lt!Zlll;t I I : t pr.t.(·'-;trzl.'r·1 i zmiany I sp'''lr'(,lnl)-kulturo·.\'t' il.'C':L:ln-t'koIl:JlnlC'Z:H: I ll I I I I I I I I I I II I I I I I I ,---------, L :,:\~lALl~\:/o.: J I------=t----, :-.P:1- ;::::=~-====~====-----, I SLCI.HY ,AUKO\\'I: : :\lL'ZI-:AI,NI: I I ADIL'~'\jKT rzysl.a 11it..' Pt.~rlCigegicZll(" informacje .-\';J } _ 1'~T"'{j! ,,(;1: ~"':==I:':O:N:':S:J-::H:\:\:'A:l:':O:R===~ l. l'vlUZF..'\LlA I inwentarz. muzealiów U, I Cl'~:~ KU;\;SI-:H\\'.-\TClH l>YRI-:I,T(lf{ r~--------l I SLL'211Y ADMINISTRACYJNI'; matcriolowC' I pr<:lc:1wnie biuro GENERAl.NY SEKRET,\HIAT Ci' ..·\SOpr';~lA \\'\'D,-\\\':-;rCT\\'A i'UHZĄDKU [... ,---------11- [ I I r kon::;ult<.1c;l' • lL 1-,-----.-j l .1:.~:~:_:~:::~p:L·:~::l::·:·~~:~.T:t<:~~:' :P:,:z:,o:' ~:'i:IS:' =:~ C:'~ :1 T,-'\KTO\\' 'iH;:\':\l\,\\' ..\~lf: I', I:-;STYTl:C.11 <)SI~{li)f",\ r--------------, SZU' SC'IW\I,\T nH(;·\'.;I/\('\',:'.;) �252 GRZEGORZ BIBLIOGRAFIA PUBLIKACJI PRACOWNIKOW ZA LATA 1. "Ethnologic t. 6, nr 1,2, Franr;aise". .3 - 4. SKALSKI 1976 - 1977'5. L' Architecturc Savoie, Tura!e Paris, 1977: CeIu Revue d'Eth!101ogic de la Societe Cor'se, Pa.ris G. Ravis-Giocdam,i, 3. L' Aubrac. Etude etablissement Petits red. .Jean Dauphine, de linguistique, value", "Connexions" 6. P. Beck, B. Maccari, archeologica, agriculteuTs et R. Eucaille, 'rok capitalistes agriculteurs 1976, nr 18, s. 113 - 124. J. M. Poisson, Gangi Colloquio La Piponnier, la de ChamU'l'!t, c.aise" paysanneTie C. de et et economique la main:;-vaule, d'u,7l Vecchio: unn "Connc- a Discu:;sion capitnUstes internaziona,!e Bete au propos la de campagna di de moinsricera med:ieL'a!e, ATcheologia di La belle? medievCtle, Boutiques Re'in'!'l'arez, Araires et 197G, t. 6, nr Franr;aise" Reman/ue.; "Ethnologic Sl(r l'apparencc Fran<;aise" a parisźennes decor, 1976, "Ethnolog'ie t. 6, Fran· charrues dans la Savo'ie Die Volksklmst tracl'itionnelle, "Ethnologie l, s. 7 - 32. J. Cuisenier, PTzedmowa, (w:) Alsace, vignerons 1VTusec na!ticmal dels A'I'ts -et T:radtt-ions Populaires, 11. -- R.aulin,. 197G, t. 6, nr 2, s. 163 - 180. 9, G. C o]] o.rnb, 10. H. Raulin, 1976 ,nr :3 - 4, s. 227 - 232. 8. .T. H. :>, 24 - 34. 'S. F. cOTpoTe/.lc "Petits (,w:) .4.tti del Un6, Paler.mo ,. 1976,. l, t. Hl77; agronomique badac:zy, Barbichon: G. t. Cuiscnier, Paris ;,ions" 1976, nr 18, s. 99 - 112. 5. G. BarbiochCln, J. Dubo:sit, G. PiClilmade, J. ,C. Rouchy, l'aTticle ParL ,P.a'I'US1976, t. 5. humain, Barbichon, Iranr;aisc, 19'77. ethno!ogique, P,race 4. G. pod H. Raulin, 2, LABORATOlRE zbiorow€ fTanr;aise, t. -- Wydawnictwa PTace 2. MUSEE WYBOR ~n Frankreich. A1LSstTahling, et artisans. Exposit ion, Pa'nis 1976. Vorlagen, Q1teHc.m, h ;'(,' MuncheD 1976, ss. 3,20. 12. 13, G. Dekroix, restauTCttion Expeiiences SUT l'enseignement de la conserL'atic'l1 et de la donne d l'Universite de Paris I Sorbonnc, (w:) S-ilnation and problems the - Les .Paris 14. of techniques training of TestOJ'eTS, Vcszprem de datation: COUTS de Ui7(;, t. 7, nr 22·2.1. l'Un;versite (j" A. DesV'aol1lc'es, Les Galeries du Musee national des A rts laires. Lec;;ons cl'une experience museo!ogiC)ue, (w:) Musees qv,es de France, 15. -- Musee (1976), 15 l'uri", l Sorbonne, 197,6 (powielane). 5'5. national 1976, et '1'J'acliiions et coHce-firms l'op1tpuulź- nr 134, s. 5 - 37. et Traditions des ATts PopulaiTes. Galerie cnlturelle, Paris 17. Wylka;?; s'porządiZVlIlY według obe.jlffi'l1je pmce, które uk.azały Ra;PPo<Tt scienNfique, s'ię drukiem _. Bibli,o'glfoa'[iia za !'lok 1977 dio kot'1c·a trzecie-go kwartału 1977 r. �D.:iatalno.~{ NI.-T. Hi. naukowa ParaitTe Duflos-Priot, l'ap)JcLren('e, "Ellhinolog1ie 17. A. !l17 th"o A. Gc'''lall, : g. 21. Stytes, G-H. Z2. D. Gluck, communication intentionnelte et "Techniques Culture" de )Jeche, (w:) OutHs 1976, d'enqueie eL 183 - 195. donnees premiereo (w:) Atti del colloquio d'une etude de internaz·iO'nale ta di ar- et les 1976, .s. 5:l0 - 534. territoire: crise la de l'ecriture fruru;aise ,.FIJUll"iC'l" 1976, nil' g, S. 3 - 11. Arts Riviere, Partie popula.ires d·es pays de France, t. 2, Mot:ifs eL France, 1971 - 1974. (>IN:) Internationale VolkskundLiche Biblio- 197(;. Amateurisme Groshens, ·de soóologie" profession21isme, et "Bulletin de la - La Maison rura Ie d' Alsace en tant que rapport social et domestique, ·des Seil'nees soóall's de la 1"mnce de 1':E]st" 1976, nr 5, s .. 51 - 63. 25. M. Jaoul, J. Alsace: Nicom-t, national Societe 1976, jouHlcjt. 24. 'v/usee par 197(;, ss .. 106. grap/Lie, Bonn f:rant;ai·se de 253 w Paryżu G, nr :3 - 4, s. 243 - 264. techroiques, Brucato: Fa.Jcrmo Qlwstions Paris la techniques stratigraphie, rnino:aires, D. G·lucI<, 2:1. M.-C. la medievale, GiO'rd,rn. (;nilures les onr Francuskiej 197G,t. p<J!ogiTli r!, Par.is1976,s. duns dl.Cologia II. vouloir, des T.a CeramiC[11c de cercllniąue 20. et Etnologii F'ranc;aise" Descri)Jtion Gci . ;tdoe:rfer, " (iO - fHJ(:pwNi·c;l'one). 18. t\<lodete (j'enquete d'nnaluse Ośrodka des Arts vignerons et artisans. et Tr.aditions Nouvelles Populaires. "Revue acquisitions Exposition, Ba'ris du 1976, ss. 65. 26. 1". I.luuLma'l1. La. M edicine jelt" 27. travai.!. Confiance limlitee des tr,avaiHeurs, F. Loux, Pratiques traditionnelles et pratiques mod·ernes L'ention de la maladie chez meres et leurs enfants, Pa:ris La civilite 28. -29. - Le Corps 30. Ex-voto - 7w'ives et vie reUgieuse "Oanf:rom;taltiJons" 1'976, nr 1976, s. 218 - 2.23. populail'e, (w:) Exposition, Musee M. F. Morel, La Mere et l'enfant, medical. )Jouvoir C. puerile et honnete, en jeu, "Autrement" populaires. et 31. F. Loux, 32. du "PiT·o- 197(;, 'SClpt.·'OCt. Mi·chelal, "Po.J'Ltique A. )Jhotographic[lW Aujour.d'hui" Images Ri,perlt, ell[ magazine de Ex-voto, Pontoise, '1976, SIS. peintures 1976, ma~-jU'in, "Ethnologie 310. 35. religieuses mai-sept. 18e-20e s,iec!es. Savoirs 1976, cOl'poT'eUes de la "Parents", et de pre- d'hygiene populaircs. ~. 87 - 103. triiade famiLiale: Frant;aise" le discours 1976, t. 6, nr 3- - 4, s. 2G5 - 27l:l. 33 . .T-M. Pl'SC'7., Archeolog.ie (juio interna::ionale 34. F. Biponnier, et histoire cli archeologia Rec/wrches an.glaises de l'habitat medievale, sur li Brucato, Paler.mo (w:) Atti d·el coHo· 197'6, 6. 24 - 34. les maisons-fortes, "ArciheollQgie Med[e- va Ie" 1976, t. (i, s. 379 - 382. Vie 35 ... et mort co!loc[llio cl'l[n internazionale habitat medieval: di archeologia 36. P. Richard, ('t Sciencf's 37. !VI. R()Ib('J~t, !listoirc du Limolloin et intellel'wel!e, ar.tist.ique et regionaliste M. Davy Huma·j'nes" Ie materiel medievale, de Brucato, Palermo 1976, {w:) Atti del s. 423 - 434. de VirviHe, Informatique en ethnologie, "Inf.orma:tiquc (.num. ;;pec·;ia!.) 1976, t. 1, nr 28, I~S. 72; 1976, t. 2, nr 29, s·s. 82. 38. -- 39 ..... Parter Paris 40. C. limallsin.. Pr:::cdrnowa 197fi,ss. Royer, do: de La Marche, t. 3 (.c.o~leC\tif), 1976. de 1920 li 1975, Limoges Le:nique frant;ais-limousin, uumolges 19,7,6-. A. Goursaud, La Societe rurale trarlitionnel!e La vie en Limousin, 23.5. lIistoire e/ el.hnologie clu vignoble d.e Chanez (Haute-Saóne), (w:) �254 GRZEGORZ Actes 9ge Congres du national SKALSKI des Sociiites Savantes, Besan<;:on 1974, Paris 1976, s. 147 - 1-62. La ma:Son rurale fran<:aisc, (w:) Oufits d'enquete et d'analyse anthropoLoPa.ris 197'6, s. 209 - 217. 42. M. Se.ga'].cn, Le Dep!acement du pO'uvoir: crise d'une suciete bretonne, "Eludes RUJrales" 1976, nr 63 - 64, s. 253 - 260. 43. - Evolu.:::ioni dei nucki familiari cLi Saint Jean Trolimon, Su.d-f<'inislere Q. !Jartire dal 1836, "Quaderni StOlriCii" 1976, nr 33, sept-dec., s. 1122 - 118l. 44. - POH.rq'Uoi sonne Ie glas, "Autremenl" 1976. 45. - Robe blanche, "A'utrement" 1976. 46. S. TaI1dieu, Le MobiHer rural traditżonnel fran<:ais, Paris 1976, ss. 216. 4l. - giques, Ricerche sulla vita domestiea rurale nella Francia preindustriale 47. - 48. di metodo, "Quaderni Staniei" 1976, germaio-wprile, M.-L. Tenezc, Le Conte populaire fran<;ais. Catalogue raiSUn71.e (les France, t. 3, Les contes d'animau.x, Pa.r.is 1976, ·~s. X, 507. 49. - - XX. Questioni Distinotions traditionnels jonda'mentales dans "Folk franc;ais, la mise en ordre de sec. XiX- s. 69 - 8.1. versions l'ensemble Na'l':rative Res·ear,eh", Studti'a Fenni·ea de des conics 1976, nr 20, s. 124 - 13:3. 50. B. Trehondart, La conception d'un systeme documentaire citalire, ,,Ethll101ogi,eF,r,ainc;aise" 1-976, ,l. 6, nr 2, .s. jg7 - UH. PrUł e e b ad aczy, rok Le Groupe t·eTdisciplinaire du 52. de recherches bas 't. 3, s. 3·3'7 - ~54. J. Chamarat, C. Reinharez, langeries, ,~3. G. charcuteries Colr!OlITllb, "Les en anthropologie Moyen-A'ge Senateurs". Note du Paris Pcsez, temps sur les pecheurs do: Paris: boutiques d'hier. Exposition. .des Ants et Tradińions PQPu).aims, Pa.viis 1977, ss. 96. 56. - ,,)7. 58. 59. 60. 61. 62. 63 . Life Cycle in European peints li la senne 1977, nr 1, s. 27 - 40. rurale jram;aise, Panis Przedmowa Family Medie.vale" passe. Decor8 55. The .J-M. une approche ill- 1977, des !wu- 1977, ss. 175. Bourget, "Le Monde Ai1pin et Rhoidanien" 54 . .T. CU'~senioer,Pr:zedmowa do: L'Architecture - puliLz- F. Piponnicr, medieval; ,,&rcheo,lagia occidental, Boutiques et cremeries, l'afjiche 1977 51. P. Bt'Ck, C. BoOISSoaI1d., R. BucaJitle, B. Ma'e'cari, J-M. Poisson, sur Societies (Le Paris, Cycle de clu Lal' UH. 1977. Musee naltonal la 'l;ie jaTlLlliale Pads 1977, ss. 4'94. French folk art, Tokyo, N~w-YolI'k, San 8raneis,c·o 1977, ss. 312. M. Davy de VirVlHle, D. Gluck, M. Ha'mOln, J. Nko·u.nl, S. Tard.icu, Le syste1l!\! descriptij des objets domestiques fran~ais, Pari's 1977, ss. 29l. P. Ga,rdy, Le Gen're comme stru.cturation ideologiqlle du texte formalise: l.a confusion des genres dans Ie discours carnavalesąue, Toalcnee (1977), s·~. ~I, ;porwie!. Occitanite de la fete, "Annales de l'Institut d'Etudes OcLitaneS"' lfJ77, 'l:ria 'i, nr 1, ss. 119 - 129. -- Le Retour du franeitan: a propos du "Retour doon I\1artegQOH cle 'I[{'i°n", "Lengas" 1977, nr 1,5. 63 - 88. H. Giorda~, Occitan vs langues d'oc. Culture subalterne et rulture rlomil1(17Jte .. "Annales de l'Institut d'Etudes Oeeitanes" 1977, nr l. s. 1:10 - l:\!J .T. Lacroix, A. M. Bernal, Aspects de la sociabilite andalouse: les associations dans les societes europeennes), sevillanes - XXe Paris,s. (XIXe 42'5 - 507. siecles), (w:) Melanges de la Crzsa cte Vdazqu!!.::, 1. i L �D::ialalnof;(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w PaTY:::u 255 64. D. Laurent, ilymar cle Blois (1760 - 1852) et les premIeres collectes de chants populaires bretons, "Les Cahiers de l'Iroi'se" 1977, j'a'llv-ma;rs, nr 7, s. 1 - 8. 6.1. -Le Chant (l'adieu d'un Jenne matelot, "Le Peb~t Pmroque't" 1977, nr 20, s. lili. 07. 68. 69. 70. 71. n. 73. 74. j 9 - 2l. Lautman, Un mariage. Deux traditions, Bl'uxelles 1977. F. Loux, Les Secrets de grand-mere .. "Autrem~nt" 1977. F. Loux, M. F.. Morel, L'enfance et les savoirs sur Ie corps. Pratiques medicales et praiiques populaires dans la France traditionneHe, "Ethinol:ogie Franc;aise" 1971;,t. 6, nr 3 - 4, ~. 309 - 324. F. Loux, .T-P. Pete,r, Presentation de "Langages et images du corps", "Elthnologie Frainc;aise" 1976, t. 6, nr 3 - 4, s. 215 - :218. C. Marcel-Dubois, Un essai de valorisation d'archives sonores .. "Phonographic Bulletin" (Landon) 1977.. april, nr 17, s. 20 - 22. H. Ra·u;l·in, L' A rchitcctlire rurale franc;a~se: Savoie, P'alr-is 1977, ss. 280. C. RC'i'nharez, J. Cha.marait, Paris: boutiques d.'hier, Exposition, Mu:see national -des A·pts ct Tir3diti:ons Po:pulaireos, P<l,nLs1977, s.s. 9·6. P. RichaTd, Le Langage de programmation SNOBOL 4, Pia,ris 1977, SiS. 400. 'VI. Sega:len, Le Charivari. Exposit,ion... Baris Musee naiuiOlnal des All1uS et Tradi,tio.ns Populaires, aViI1il-mai 1977, ss. 29, lpo,\\T'i'el. F. Fa!l m y, l a't a 19~6- 1977 Le Bourrelier. Film 16 mm. C-b i kolor, niemy, 50'. Realizacja: produkcja: CeCltre d'Ethonologie franc;aise/Musee national des Arts et Traditi'ons Popu!aiJres, 1976. R. Fox. S. Tardieu. Pele-porc. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 30'. Konsultacj.a: S. TW'dieu: T(~a!lizacj.a: R. Flax; ·pr·oduikcja: M:u.see n:a:tiOlIla'ldes Arts et T,raditi'ons Popu:!a!ir'es, 1:966. M-C. G!1Oshcns, La Fin d'une tradition: les Pajot- Walton. Film 16 mm, c-b., kolor, dźwit;kowy,20'. Realizacja: .T. Pelikan; produ.kcja: Centre d'Ethnologie nranl;a ise/Musee n:ati,onal des A'ds Cit T'radiJtion:s P,QPuil,aiir-C's, 1976. A. LecC'ia, L. Schwa,rtz, L'Ecole en bande'roles au l',invention des enfants. Flilm Super 8 mm, kolor, dźwiQkowy, 30'. Realizacja: R. Leccia; produkcja: Service audio-visucl de la Direction des Musees de France, 1976. A. Ripel't, C. Sluys, La maisan et ses alentours, cent ouvrages-creation et leurs a'UteUl'.~. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 35'. Realizacja: A. Ripert i C. Sluys: produkcja: Centre d'Ethno1ogie fraT'.c;aise/SERDA V. 1. P-Y. Catc!, B. Favre; 2. :3. 4. 5. GR/',EGORZ SKALSKI THE SCIENTIFIC ACTIVITY OF THE CENTHE IN PARIS (S U ID m a l' OF FRENCH ETHNOLOGY y) The Centre cd' French Ethnology has been established in EJ6G as a branch of the ;\latin al Mus(~um of Art and Folk Tradition. It i:; the main scientific centre in France ali 1';11' a, dhnographie research is concerned. As the so-called Associated �256 GRZEGORZ S'KAL5KI Laboratory No 52 of the National Centre of Scie:<~ific Rese:uch, it carries out, together with the Museum of Art and Folk Tradition, scientific investigations regarding problems of origin, transmission and transformation of cullu r,\l heritage in France. The presenit paiper aims art showing borth the reseaf'ch problems (worked out in the years 1976 - 1977) and the range of the Centre's activity. :\' well as its co-operation with the National Museum of Art and Folk Tradition. The essential topic is preceded by some remarks on the organizatio ,al structure of both inst~tu'tions; the appendix indudes the sche'me of their s'truciure. The review of the Centre's activity is presented in three parts. The first part is connected with field research which comprises the following subjects: material culture, well as individuals and institutions, as systems of expression, rigurative systems of expression, socio-eco,:omic activities, methods of analysis, observations of social and cultural changes, the culture of the mediaeval village, a!ld international comparative studies. On the basis of these su bjects, particular research problems were reviewed; The second part includes studies on museum collections. Prublems concerning village archtteCltun~, fuiiry tarles, tr·adińional mu,sic and fUl1l1'Hure maki'ng were especially emphasized on account of the fact that the Ce'ltre aims at publis:h'ing SlpeCJiailhbrary e!d~tions connee,ted w'i:th the.se p!'loblem.s. Wonk,s on elaborating descriptive systems to record museum cellections automatically, are also of g-rea'l Ii:mportance. The third part gives some information about other forms of the Centre's activ,j,ty as well as ,poogmiID!m3Jti.cas's'UllTllptio'11Js of i~s fUlrther scientific resea·rch. The article ends up with a list of the scientific works published by the employees of both the Centre and the Museum, edited in the years 1976 - 1977. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41eb6b55cb5cf0c8a74671eae7c3a6b3.pdf 9019d9d0a95f0ed67947924f02b48cc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1794 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource folklorystyka Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne Łużyce Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1662 Title A name given to the resource Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.225-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .:\G:\T:\ t. 64, 1980 SKRUKWA l.'iATEHIAŁY ŁUŻYCKIE W ZBIORACH FOLKDORYSTYCZNYCH OSKARA KOLBERGA Zain'teresowania etnDgmficzne Oskara Kolberga dotyczyły ziem etnic'znie polsk!ich ma'z tych krajów, które wchodziły w skład dawnej R:oeczypos.polilej Ukraj,ny, Brał'orus'ii niesłQwUańskiej Litwy. Inne ludy i kraje slowi!ańske pozoslClJwaly w zasadzie 'P0ZIa Ikręgi'em ,eldytorskich i zbieracki'ch prac Kolberga. J'eg<o p~a:ny wydawnicZJe li inne, zlC\cihowalne 'Ci() dziś dokumenty, pozwalają slwi,erclzić, żenict-'lanolwał nigdy w ramach Ludu czy Obrazów eLnogmficznyciL opU'olikcTvV'31l11i,amateri'31ów z krajów zachodnio i po'łud'l1'i,awo-sJ.cwim'lS'kich. Wia,domo jednak, że materi.a!y taikie, główni:e pile.śni, grOlmaidził VI swych t:ek?ch, zwła-szez:a w okre:;ie, gdy jego eeazas'aid!rui'C'zy Istanowił·o U'p()lwszecl1l1!ietni'e melodii ludowych, tj. or~enta'cyjnie w lataich ~8łO - i82G .. Materiały Le skł.adają się 7. je'go własnych wp.usów terenowych, odpisów 'z ,publikacji polskich, przekładów 'Pra,c ·obcych, a także IZ!ai)isaw \'\spółpracownikaw czy innych iolklorystó'vv, ,od~;mych muprze-z 'autorów, bą-d;-: w inny sposób przekazanych do jegć) z!bioraw. Znajdujemy \\":i~c w tekad1 Kulberga obok melodii i teksUJiv sbweńskich, chorwackich, słC';-ack~ch i czeskich, ta'kże ma_ teriały h:i.yckie. Z 1!er'enc,w Łużyc brak z'a'pi;sów wł;:::.;ny(;h Kolherga. Nie pl'owadził tam nigdy badań, nie wi1aidomo lilIa'\VIe't,'czy z'etk,nąłsię 'z Łużyezana:mi w ich Gj-c'zyż,nie. Co najmniej dwa ra'zy r?L:d~a\.~ G'kalzj~ -\V 'L 1841, gdy jechał z BerEna do Mapj:ail:s.kJieh Lażll.i, j'i ,"~o HlIS, gdy 'Nl'a,cał z Paryża 'Pl'Ze:, Lipsk 'i Berlin do Kra'ka·.,·,a. C~:"Yje:in'o\K zatfzymał siG '\vtedyw Budz.iszynie luib Choei'€ibużu, ri'? VV;J:c",~mo.Pl"ZY'f,u57.c;;ać nale'ży, że nie, pcniS'\W1Ż\V ma'teriałach etnrograJic'IlJ-f\l'kk}"y~!tyc!znY2ti bi')graLcznych bralk :',ladów bo'zpośr2'dini'ch i:JL, ,eJ",' .;~.';:-:::2'1'g.a z Ll1;:ycza:lain:. Wzmianka w liście K'c'lhel'ga -ct.u ,. c i; lJ8:c r.: "L'::' Z;;()!7eillic miaJ.eś Pan Jechać do Budz;iszyr;:;. ',~'!y t,,; i1C1"st,!pił,o? Zał()'ivalbym mocno, gdybyś pominął Budziszyn, gdzie za<wsz'e warto było wstąpić' i chociażby z pół dnia się zatrzymać, DO'll1<lĆ p. Haupta, 'księgarnię rniej'sC'o\rvq i l{~a.J.end;~:ll":/: :p·an.13 Pa~"'ez,e\y.si]{Jieg'c" 1 Y'{;~C.':2~;~~b::r ':=il~~':~I"OV~··~:Ć,:l·e ·był t dencja List O. K-olbC';,·g.a do Izydonl. Ko[}or:niekiego O. J{o/.!JcI'ga CI-. II, DWOK, i. (;.), s. 654. '15 "Lud" - tom 64 :': 20 caja 1882 f., Koresp:m- �226 AGATA kiedy~ pozna l Jbu:pta. ale ,j(";i to lac'/ej rei\eb Jjś'cj{~ AlfuIl1!s'em'Fcll'czcv.-skim 2. F'c,;-c:,>::·,\.':il·;L j~,kc ooiOTy znajomy i KoJbErg;l i Kc:pernlid;.ie~;·c), :;lÓgt .,ou L;'.'.C;)ly:1) pn:'d~;aza:~ vi'ieJe jnf;or~ma;c.j-i -o "k'iu'alnym życiu umyslrV\vy.m oj kuHural- !,,()Z·lT.ÓW V.i Buci'i',iszyni'e SKRUKWA i sam i.e ·wrspmn.nialnY'111 \V nyrn ŁlUŻy·C. Zaimere;31CJWu:nic Kulhe;'ga Łu·życami modzielnych hadaniach,aJ-e wyraz swój ~l'ośC'i prz'ckladów, odpisów :,;litemturyi j~'lc'ści<)womalt-e6ały LJ'1k11orysLyczne i'esp'O'!",Cł;n!} ·czesk·~rni, slc!\vri:~j!2k·Lrni -czy sic; ,::ticm w saigr.,lnlcl::1::l"niu SiJ;)]'cj l'ęk'opisówinnych bad:.h:zy. Ub'Z Łużyc górujq n:ift ;l,n"-llo~~lC7,:1yrni p·o-1ud,nli,u\Ąru ·S'ł,()'\\!i~uńs.k;j.rni. I.~~~tj:iujqnie po.cjc1'\-v:il·() znalazło VI cym!i :sit~ w t-:::ika·chK·cQ,i:';'0i'ga. Wi.ększośĆ' ręko:pis6w dotyną'cY'ch LL.lżyc przechowywuna jc'si vv' tece ;-HJ ]}li::;cellanea) -która w v'l~yka::t:ll~h :sp':~rząd"z<JnY'l~h jes/C'z2 :({.) iYC;~l K·oliberg3 nosil0 tytuł następujący: "l\1.isceUunc!1 9.Luż.i/cc . .'i/owaki. CzccllY. Moskwa. Drobne varia" :1. Tu znajdujemy duży zespól rękopisów niekolhergowsbch z lat 1'826 - 1827 orćiZ znacz.nq CZ(;-SC i~T/ekL'dów i od.p:.,;Ó\\· z Pjesnićek ... s.moJe,rj'a·i IIaup;a 4. Dniga,,}bjr;i~;.~l i~)'VJ() i.l1';~·i'nie ~ki'cmlIi,eJ~z:a 0Z~ŚĆ pTzek-b:-t,dó'\N i '\v}pci'1.Z!1·\N i-,na.i'duj e s:i(-~ '\\i ec'e () /.a t.y lu Ll \"'Llnej !)rvsy Zachodnie. Kas:c'Uby. Pcłaby. Łużyce. ?,n,ad:L·:l w Ieee :: 1 llIisceUcmeu, L;;nvie1'2j'iCej wylącznie spisy bibliograficzne, jest kilkanaście zDpilSów d<oty'czqcyc'h Lużyc. Pozycje ~e wyb:ane zc;slaly i·'lc7cj;)l'zypad .. }(O\;\'o, \V trakcie kwei'2'ndy cZ'a:->o:pism :poh.lkich. (ldnolto\-v,;] Ni(;c KO'iberg kil'ka ;:"rtykułów 'z :prasy pólskiej z lat 18:2.J- la8], m. i;J1. I ..I)z.jcnnik:l VvTil-e~'l~;kl'eg:o'JI ,,~8i'blilc-tek:i WaTs;z.a\v·skie.i:1~ ~~=-)l·:/.yj(lLi('!a l~u:=i:.!}·. parl; prac r.i<.:::mieckich, nie zetknął się je,dna'k (aleC! nie :':'acl'u;'v,',,1:; si:.; l1Jika bibl.) I;']'P. Z 'pra,c<1 Wilhelma Bogusław~;kieg,j Rys clzicj(JW .'{('rLuia".:yci(ich (PcLcrsburg 1861), dość wysoko c:enionq prl!ez scnnych Lużyc7an. Ze zl1'anychsohi,e i idoiS'tępnyc:h op i aOOW:H1 .n",;";· C1/;:'j wykol'zyS'Lil i:oi:ó;' pie::~n'i S.mo~erj(ł ii II~~Lepta, a '\vlaśrci wlj·e j eg~) d r~J'b~l c:':!;:~~~~ ]-)roz,nicki dolojcl1o~erskeg(J I'Lltin. Prz,etlu:maczyl l.aic V/proi.c/ci.:Cllic (~. 5 - 1S), ze szczegółOiwym umówieniem bnetyki języka dolnolużyd;iego. W caL;ś'ci też ;pr:z,e!tłLlma-czył ZJKI'jid'Ują<cy 'Się w Dodatku olpis wespLI. Zg\xinie z ol'ygindem 'pozostawił w języku łużyckim pieśni, 'przelTlOwy weselnc, iycWl1lia itp. teh;ty, 'c1oci«jąc Humaczeni·e i.ch na język '[;\l1s'ki. WLiczył też 'te .pieśni, do kt.ÓTyc:'h (}d!sylała'..ltcJT <>pisu, w sumie ;n 'Ie:\sU;w z meIodi:a:mi z I l II częśc'i zbioru. PnY\'vlie w cal'ości -Pl'zebży! ny:,:~i7iał o p'vJ•. 2 A'lrol1s Parczow3.ki (1849 - 1S'33), pra:wHik, u:Lrzyrr:'ani"8. ś\v·ia\do'm,o~;ci nUITodC\\vej Łużyczan, his·tory'k, fil. ill. CZylllly z jego dz,ialacz i'Il!'l'}aty\vy dolnołużycki kalcudc;rz "Iba'tyja". ~ Zob. Korespondencja. O. Kolberga c'z. III, DWOK, t. (Hi, s. 74a. • L. Ha.•v,pl, J. E. Smal0rj, Pje.snićki hornych a (i d IlJjcil L/(ziskich cz. I -II, Gry:mi !841 - 1843. l1a l'zel z \vy'da\vany by! Seruow �;\1alnia:)J lużyckie :::biorach 'LV Oskara 227 Kolberga zostalusciach lllilo1;;'giisłowiaJ1skicj, .a \ve frćxgme,nta'ch {) z'wy-ez:aja·ch dorucznych i <.al~cClch. Z rOl.jzi~lłów o mieszkaniu i pożywieniu poczynił ty:k:) l'ctatki slowniKowe, 'C':;;ę~ci,o'Vv"o streścił joe pJ niem'iecku. PrzE'Pisał ;~Cl1ó!.j:u;;\\ pie,~lni nieub;~zCid{)"vVych doln::J- i górnołużyckich. ZMÓWl10 t!umac?enia tckS'Lówopisowych, jak ipie:;ni, sq jq7.ykuwo i :;tyli,;tycznie nied;:;i!l'3{'O'wal:1e, s'.ł to wyridźnie przekłady l\Jhcczc, r:.ie pl'ie'lr.·,"'~!;;ne d'\) druku. Pl'zypu~zcn1ć możnd, że KCIlberg poczynił to,kie wypisy, j,lkie pl'zydatne mu być mogły do 'por6wnań i o'desłań przy orJ'rucuwywa:ni';J maleriału polskie.go. Drobnej wsik,;::ZÓ\o\ikico do ukresu, w którym ~r-,)wstały te odpisy i przeJdHdy, ci<cs't:arcza fakt,że Dbok tekstu jednej z f'icsnizanotow'al Kolberg: "P.ewno t'o Elę ·oalnes; -do jakiej gry l ... 1, cb. Lud IX sir .. " Gry (Żyd, pi,erści'onek)" ;'. To, że Kolberg nazwy gier pud~d nied,uikbdnie i nie w,pisał hczby .stwn,świo.dczy, że prace autorskie nad rGk~)'pisem tomu dziewiąte'g:J Ludu były Już ;pravviezakoilczone, a prace pDligraficzne jeszcze się nad nim nie rozpoczęły, a w każdym razie nie osi~1gnGły nawet fazy korekt 6. Na innej karcie w tym samym zespole n;kopisów z teki 6 (sygn. i 1,55) wpłótł Kolberg między notatki z rmjziału V (w II części zbioru Smulerja) Powoslunki starodawne/w slou;janskeilO nClboźeństwa ... zapis bibliograficzny pracy Hicharda ,\nctree Wend.isdte Wcuderstuiien. Zur Kunde del' Lausitz und del' Sorbenwpndell, wydolnej w StuL<.garcie iW 1374 1'. Można zatem przy'puszczać, że pl'z'yn~l.irnniej c7.ę,~i: odpisów pows1Jała około rciku 13'15 łub Krótko przed nim. Jest to dkres,w którym 'z:auważyć moŻinaslo'i1ni'O'vV'c narastanie u Klllberga zainteresowania tymi ziemia,mi polskimi, któreO'd p:::ru wieków pozos'lawałypod panowaniem niemieckim (Ślą:~l:, PGmoriC. Mazury). Prawdcpud'Oibne jest, ż.e 'WYlpisy ite j :przekłady przygot'ow~:J - nie maj~lc na własnośćegz,emplarza książki do pra,c pOTÓ'Wnaw'uych I przy r·edta.gowanriu za'plaino'Waonych monografii zachodnich kre:,;~w Polski, azwlaólzcza ;po21'an.~c'Z'neg.o Łużycom Śląska 8. " Notatka Smr.k:ja na cz. :'. 2;j9 - 2(;1) maj.: n Tern na Vi k. I, s. ~ygln. li [:i2): gry ilaz.wy te w ,.()bl·<lL~ka'· ~) LI((I11, ('I.yli [,7.(;';(: J.Fjczqlku roku 1872 u k{)ilCU UJ7;') r. w Krakowie. l w lal,!ch uks/;tal'\owaniu lo:ih - lilii;;, go. Po·g·Jqd laki slG tj. miqdzy wy •.·aża A. proce O"i;nrll Ko!i>ergn Op:l!'! ~jG pO'N;erzchownym l. 2.) i !la {'jcslli('cl;,. m'az i "G'm ks. W. na w Jank pieśni Żid a (fJozna7is'!cie (w jJoznmiskicgo, oddany Poznaniu, uk"l:l.al z{}stal do jednak siG KOilbcTgows.kiego mode'lu monogmfii w}"da·!1.;·e.m PieśnJ. ludu Wp/yw a'I'tykulUw 42, cz. polskiego porównaniu 'zawartości fragmenc.,je Ii'5Itu M. )',egiona l,nej Smolcrja Autor tej Sandomierskiego Akj'ellL'wl'c.za s;tw~erzna- i Sandomierskie- Łużyczan.ina I, s. 421 - 424). druku dopioro autO'rytatywne mial decydujące w t. 9, w Żydów". można Smoi'erj.a 1956, t. zbi·orze LZ. I, DWOK, Kolberga znaleźć przez Haupia i C1:a'pa (.,Lud'· odpisu 9 Ludu tomie :Vle'r",~JacłNl • W li:l'l"~lturze c]o\yczqcej dZl'nil', :i.e Zb"H p'('';.I1i wydany ('ZC'nil~ dla ohok 1);');\ (a na koncepcji (DWOK, nie s'ameogo �228 AGATA SKRUKWA ZnaoZJnieibardzi'ej tinteresują'cy dLa foHcrllOrystówJest zespól rękopisóv.'z lat 1826 - T827, :prZ!8chowywany w tece 39 MisceLLanea, a pochodzący najprawdo,po:dohI1liej'z archiwum AndrzeJa Klltchar:s!kie'g'o.Skł.ardlasię nań g l kart rozdzielonych między trzy podteC'ziki(sygnatury 1137 - 1139), a w ich ramach na lill!1liejszejednostki ,sy'gnow<:lIneA, E, C itd. Częściowo są 170 ca,lastki 'kil'k!us:tDonicowe,częś6owo lużne a:r'kusze c'ze,~paneg!Qpapieru, a talk~emniJejlszle kartki li karleC'zkii. Bez sp'Ccj'a,li'slty'C'znej analizy gmfologiJcZinrejnie ida się ustalić, He rą!k zapełniło te arkusze, było ich na pewno Coo.najm'Iliej :kJilka,1ecz ty,łko dwu autorów 'znanych jesl z naL wis:'k.a. Ze względu 'IliaTóż:!1li.ee W chara'kterZJe pisrnra oraz linne ce'chy zewnętrzne ręk,o:pisó.w,a itakżeich tI'eść i loka!hzację geog:raIilC'zną,którą w paru przypadkaich można llIStalić dość dokładnie, ;po wstępnym z,a;poznaniu się z tym Ziespole:m'moŻina w~odrę'bn:ić w nim dZliewiętnnśC'iecałostek lO różnej ohjętośtCIi- lic'zących od jednej do dwuidzii'estu trzech kart. Całostiką taką będ:óe 'n'p. zeszycik 'zawierający teksty ;pięLnastu :pi'eśni górnołużyckich z licznymi uwagami IW językach polskim, górno- i dolnołużyck:ilm i niemre<cki:m i(1139 E, k. 8 - 24), albo trzy luźne arkus.ze z z,a:pisami idwudzi1estulpi'eśn:i'dolnlOłu(życkichz me1oci:i'ami(sygn. 11:37A, k. 7 - 12) a ta~że Jedna karta z zamotowaną pieśnią z niemieckim tytułem "Ein wendis'Ches Volkslied", podpisana przez .J. B. IJejkę i dC\tovvk.1.na na 25 Jpaź:dz:rerni'ka1826 r. Szczegółowy qpiskol'ej:nych Irękopilsów z podaniem ,lochcech charakteryst~cznych, uwag li notatek na marginesa'ch itp.,z.a:mies'Z'c'Zuny b(;dzie we wstępie 'edytorskim do tomu Dziel wszystkich Kolberga zaw'ie_ rającego materiały łużycbe 9. Tu można jedynie omówiit: pokrótce ich z;.alwarto:ść,,a p'Iwede wszyst!bm 'U'zalSlaldinić twierdzenie, że rękopisy te pOichordzą'Ze'z!bio:rówAnk:lr:oej:aKll'charsruiego, zhiorów uznanych za pnepadle db nauki ;pooskiej. Kolberga) do M. Wolonczewskiego z 1856 r. 'Wniosek, że "za wz6r pisania prac: swoich obrał Kolbel'g dzi€ło() Smo}.eri'a", pr.zy tak n'i,kłym ma,teria].c dowodowym nie wydaje się u za'S'aodtniony. P,oc!stawowe źródła i,n:;lpim'cji dla swej pracy te'rcnnwcj i edytorskiej znalazł on w innydl, znacznie wez'eśl1iicjs:z:yc:h pr,og!'iJ'rnnch nau:ko'\vy,ch. Podobnie nie uzasadniony je9t v""niosek, ;i.e K1oolbC'r.gnie \\.rl:jc.zył dr> Rwych planów monog,rafiii Łużyc z,e w,z.g,lędl'l na is-tnlionic do.skollillej pracy SmoIerja. Z dOlty,cihc'Za:so'wychbadal1 nad Sipuś6ziI1:j edy!l,ors:ką i n;.l;qpiśmicnn'l Kolberga wY'nika, że chcli,ał on opracować monctrJm'f:ie regio:na;iI1c ziem na'lcżący.:h przed rozbuorami do RJwczY'Pospohtej, s,tąd z:nal,rzła siG w jego 91an<lch Bi:.Jloru.~. ~dzie własnych badań pra'1\ltycz:nie nic prowadził, a nie by]'o w !lich Łużyc, do których mi'a1 materi'aly zl1ia,czni.eecnn'iea:s.z,e,a nic zna,ne A. Gbpic. 8 Zob, M. Gła,dY'~z, "Slą.sk" Oskara Kolberga, [w:] O. Ko,lbcrg, Ś'lqsk, DWOK. t. 43, s. XIII. 9 Materialy do etnografii Slowian Zachodnich i Po/.uc1niow!Jch, DWOK, t. 59. �Materiału luilJekie UJ zbiorach Oskara Kolberga 229 ,Jak j uż. w.~,,]omnicm(), w tece :39 znajduje się g'l 'kart z zapisami dotyczcicymi folkloru iużyc'kiego. Osie!mdzliesiąt Z nich Izawierawyłą·cznie, a dwie częściowo zapisy pieśni. Na pozostałych kartach znajdują się zestawieY;lira tCpO[['Cffi'C1lstyczne.i różne nO'tatki slO'wniko"vve, wśród :nich rozmowy ,:-la jarmaTkuit~p., a bakże 0poiwiadaini'a. Te rOsbatnie nie zawsze zawieraj'l w:itki folklorystyczne - część zanotowana została jako próba utrwalenia żY',vego języka z okolic Chociebuża i Drjowka. Objętościowo przewa'żaw tych 7'''pils'a ch materiał do'luolUlżycki. W śród pieśni również z.nacznie wrięcej j elst 'tekrstów d:olril'ołużyckich. Z Górnych ł-lUżyc jest w sumie 57 rpieśni, w ty:m dwa większe zespoły po 19i 1,5 pie.śni. Część tych zaJpisów ma bliżej 'określoną pl'lowreniencję· Grupa dZliewiętnalstu pieśni zapisanych jedlną ręką ma no:tratki: "Delanska, wszystkie 'tam'te Hojr'e'C'1ce"o'raz "baż rSlarmaod kat'ol[ii'ka] budzyszyńskiego", ponad tu jeden za1pi:s IPochoci'zli Z Budziszyna, jeden 'Z Wojerecy (Hoyerswerda), sześć pieśni pmwdopodorbnie zaPiilsrano w m:iejsoowlQś'Ci Zuryce, reszta te!ksrtówi melodii ni'e jest z}oikalizrQlw<ana.Aulbol"zy zapisów określeni są dwa l"a'ZY. Tekst po:pularnej pieśni o pta'Slim wes1elu, zWlią'zanej z cha.rakterystycznym tylkio dla Łużyc zwyczajem, podipisany jest: "Budissyn, d. 25 Oct. 1(826, Mitg1ebeilt v-olneill1'em wendischen Exz.i'mmergesellen (jeJtz deu'tscher) Journa1i:st u. :PorstaIIll'tS'ze!itungsexpediteur Johann Gott'lob Doeke" 10. Inny zalpi!s wa'r~antu tej samej pieśni opairZlQlny jest dedykacją: "Dem Herr[n] ProfessloT v. Kuchal1sky zum Andenkcn an mcin Jugendland, Berlin, den 22-sten Februar 1827, Kop£" 11. 1 Dolnołużycbch pieśni i melod:iJi jest dkoło li8D. Bhzls'Ze informacJe mamy o dużym zespo'le blisko pięćdziilesięciu tlekstów, gdz:i'e na rpierwlsz'ej stronie widnieją na'zwy kilku miejs'C'owości: "Dreb'ka'u, Lube:nau, Vetschau, StraupiLs0h, Kalau, Hoyerswenda, Spr<emberg, Inste", a na jednej z dalszych karL no'taitka: "X. K'orn w Kotibu:s". Si'edem piieślni zlarnot'O'wanych jest dialektem z 'okoli-c wsi ,J'ans'ojoe, co pot\\li'erdza nobat:ka oibok ,jednej z -dalszych pieśni: "Ikuldy = kużdi = ik'elidy w JansliO'wioa,ch". Przy jednej z pieśni w innych zespole zapisów widnieje niezibyt czytelna notatka, z której można wnioskCJIwać,że dyl1<t>o'Wlała tekst ADina Końcakroje z Ochozy, u waga tla może dotyczyć też IpozrOrsltalychpieśni z tej 'i z są)·ied:nich kart. K'i'lka mzyspot)"kaIffiY też okreś~lelliiie "dolnołużyckie" lub ogólniejs/€,np.: "Wenrdiisrche Tiintze", ,,'w Łużyoalch". Na pra wie wszy,stki-0h ręlwpisa'ch, i tych zawierających pieśni, i po:ic'tałych, widoczne są pro,prawrki, 'nlota1tki, dopisiki itp. czynione C'zęst,o 10 .)an Bohuchwał Dejka (1779 - 1853), z zawodu cieślra, pierwszy luiyck:i. od 1809 r. wydawał czasopismo ,.Serbski powed-ar a kurer". 11 Prawd.n,podl>bniC' był to Da"N'id Ko'pf (1778 - 1(65), nauczyciel. dziennika'rz �230 AGATA SKRUKW.\ inną l'ęk:l, .niż pierwotny zapis, <.i przynajmniej innym piórcm i <ltrameniem (czyli póżniej). Uwagi te i .popl'Rwkl są w języku poi's.kim, niel1lie·ckim, r'zali'z:iej ,po łużycku. PrzYPusi:ez.ac mO'żna, że autor:tmi c;:t;sci lapisó'w, a także autorami póżniejszych notat·ek byli Polacy, lub co najml1iejc-s'cby ·debrze znające język polski. Uwagi Ko:jbergn widniejcl rn kilku zDpisach, z reguły są to zanotowane ołówkiem ohoik melcdii od:.:yłaczcdo zbioru pieśni Srnolerja. Kilkakrotnie sq til też wy::c\śnienia SłO\W1ikowe. Posiadcmie tych rekcpisów :i próba cpr<lc(Jwaniil ich m:;giy być: też przyczyną, .dla której K:)lberg sporządził omóv,"ionc IXlpr?e:lni;) odpisy i iłumaC'zenia ze zbi'oru Smolerja. Kolberg :był niewątpliwi'e ostatnią osobą pracującą nad 'lyn:i !'(;KOpis:arni, w jego archiwum ,przetrwały bowi,em do dzif; .. leg:J [ujxzdniklem zaś i pierwszym właścicielem zbioru, a w cZGści chyba i :1Utore'111. był ndjpmwdiaprQIdobniej Andrzej Kucham:ki. Andrz.ej Kucha:rski (17g5 - 1862), f'ilolog, w ła lach 1825 - 18:30 odbył długą naukową :podróż po krajac.h za'chodnl,o i południowo-shJwj;'tl':skich. iN programie ,miał studia na,d językami i 'piśmienn:idwem, ;któ-re miały go :przyg'otowac do oDjęci'a katedry literatur slowim'lskich Ina Uni","'crsytecie WarsZia'wskim. Wiadomo, że m. i,n. interesował się on folklorem .i zapisywał t'eksty 1'u:dowy.ch pieśni. Wybuch Powstani'a Lisilo:r:ld0wego i w konsekwencji zaimknięeie Uniwersytetu Wann<.l'w,sbegn uniemożliwiły Kucharskiemu Ikarierę ndukową, a ni:eznaiue hliiżej przyczyny spowodowały,ż·e w za!i:;adz;i:enie opubliik,ował wyników swych pięc,j'oletnich badań arehi'walrnych i terenowych w różnych kmj'alC'h slowitańskich l~. Nd Łużyc'd'ch Kucharski przelbywał l~ od prollowy września 1326 r. do lutego 1827 r. W liście z Wi'ednia z 4 lipca 1827 1'. pisał: "N8jpic;kniejszym atoli zabytkiem język'a, hteratury i shwożytności serbskiej sq piosnki tego ludu. Małą bardzoi,ch liczbę zna1bzłem zebrane) przez KrajO\N'CÓW;'większą nierównie sam, widzą'c, iż ni,ezadługo mQ'że mi,nqc ,pora l'ch zb~oru, spi'salem z melodiami 'z różnych tutejszej Serbi,i okolic i nie żałuję łożonego rna ,to ,cz:a:su; W'szystki,e prawie są treśeier'otyczncj. Pi(~kniejsze 'Z nich 'będą '",,'krótce drukowarne w 4 tonnie zbioru pi'eś':1i Sl:l'vV'iańs:kich Iprzez Czelako\vskie,go w Pradze wyda'womych" 14 H;~e2/'yWIsme, w czwdrtym roczni'ku "CasopiS'u Sp,)jecnosti VlaslenskćhD Mu12 Zob. J. Matr~micki, stO/.L:ni!~ biograficzny, 1800 - 1363, Klwharski t. XVI, Wroclaw \Vl·ocl<'lw-Warszawcl-Krakow slawianowedcnije konca XVIII i pierwoj Anrlr.:ej (Jędr:(!j) 1971. s. 4(j - 47: EJIO. c.:etwedi s. !<'n!1icźs:e!:. D::i~je "~J; W. XIX CLX - CLXIV. 13 Zob. W. A. Francew, op. eil., s. 421 - ·n2. 1-1Cytow2no l:a: Podróze Poiaków na Łu:yc(! w XIX 'wal A. Zil'Lliski, Wroclaw 197-\ s. 47. [w:1 .'\. sI.. Pnga wicinI, Polski jJoL;i,icj fo/klorysiyki {':,/sl;oj" !"r<l'I{'C'w, I!~()I;.s. :\7(, - 4~i1. \\i."h:·;d i (»J:·;tl·"- �i\lu[erio.ly u; :::bioruch Ii.L±yckie Osko.ra KOLberga 231 'opublik~)'vVc~~ C=~'el.ak{)'vv~ki .-;'e:den'Ciscie lTl·esn r~ I". Eesz,tCl ::~'~'l:l\',u.rn 1~:Pl'hCll\~l\. Die Llka7aLl si{? :druk:ielTI i 'p()'z:o\,~tałLl niC'z'1Ll.na. ,I :d ,,,it'lL! \c11. u\Va:i.cwcl była z:a;;clginioną. 'V p:Jp> ..r:lch osubistych, korespondencji i w całej spUSC1Zme .lcn ł(clbel'g:~ni't-~ ;:,naJdujenly ża<d.n'egodro:kurnenLu CE'~~.) .J:lkic')'~ J~i\vlek ~-:"-:.'Gb:ste lub st\.vi:crd'Tct-::~:: 1-':;}1.hc l·.r~-~ u< }'?,)' lTlal j ~likie'ś czy jegD si~,~<ik>hiel'C{')\v . .J~:d_n'a!i~ \V tc:k,}ch I(olberg;J dują się z archiwum Kuch~lrskiego. Na trzech rękolpis,ach ~lU k~l!.l~'k.cg,:, ~-l'-\od :: p:Jłuc1nil.n.\/ej ISLYvvi~l i po jednyrrl ze i Si;\" j j z l{usli C'lcrwuncj. \vidnie.i'l nobtki Kolberga: "lX1K.uc lar·sJen," :\a n;kopis,adl lu.:i:yckid1 niema takich Illobt,elk, j'ed')ak, już \"~mo, ;:a;)is tek,,:tu .itdnej "'śni dc.:lyko\v,:my jest Kuchal'ćkicmu l j2;llCl z"pcwne był wręcz'ony. Na kilku kar:ach z zapic;'ami łu:i~Y'ck,imi zanoto'Wane są ,daLy, chronologicznie ukbd:l.F! sit; 'Ime następująco: 21 i 25 :pażdziernika (BL;ciz)szyn). 9 15 _. IG grudnia (m. in. Dr}oWk i Chociebuż) 1826 roku i :j styc/Hia (m. i,n. Ochoza), 22 'lutego '(Bel'hln) 18~!.7 roiku. Darty te 7.o:,;7:no s'l z ukn.'scm pobytu Ku'charskiiegonCl Górnych 'i Dolnych Łuzycc:ch, który l"CJzpucz,!ł się przy.iazdelm If: Dr,ezna do Budziszyna, a w.kOl1czył w lutym 1827 r. wyjazdem do Berlina. Te dwa fa'My dedykac.iacJb Kucharskiego i zgodność dat -'przemawiaj:l bardziCl wyrażnie za słus'Zno.~ci'l hip:)tezy, że rękcpisy dotycz;:jce Łużyc, przecho"..vy\vane w tece ~9 K()J.oe:'gćl, p()lchudzć\z archiwum Kuchars'kiego. Mniej bezs'PDrnylni dowodami są zaś dwi'e cechycharćlkterystyczne tego zespołu rękopisó\v. PieT\v!sza to 'Wyrazni'ewi!d:ocznyzaikr'es 7aintere~:J'W'uli c:-;ocy, 'która go zgr:omadzil'a: pieśini ludowe i zagadnienia ję7:Y1\::"\\'e, w nich szczególnie toponomastyka, myli te właśnie problemy, kV:;re Kuch:lrs'!<.:iego specjalnie interesowały. Przytl}czyć tu moż,nain:ny fragment cytow:mcgo już listu z 4 lipca 1827 r.: "byłem nareszcie w stanie ułożyć' spis niemiecko-serbski wszelkich miej~c zamieszkanych przez Serbów, najważniejszy dla geografa słowiaóski:ego" 16. Dwa zacho\vane zesta \'lien ia t<l'pU;1umDstyc7:ne, w których podane są hlżyckienc\'Zwy miejscowo(;ci i ich lllemiec1kie odpowiednik!i, mogły ibyćmateri,ałem dCl takeg:) spisu. Drug,! cech,! ?Immienn:! dla materiałów łużyckich jest wie1ośćchar:;kteró"\,, pisma pojdwiajqca się na tych 91 'kartach. Dodać trzeba, że rękopisy "pll Kucharskim" z Kaliiskiego mają trzech a'u1torów dwaj :)e'iJl'(\ " 1:' skeh(J 11l .~\. ': CecbJ'C:h" !) /c, !'ro.'umCiroc!nj ;\luSl"JITl Cyiov.':lrlO \v /bioru pjsnć w C('chach". {,.Cl: !a:'C} r. /\nc' 1 ;1 Slowo.ml W R IV, Praga Pod ró:c Polokó7() ... Luzici doln), "Cas'opis Spolccnosti Vla"ten- 1330, s. 3'79 - 406. , s. 47. �232 AGATA SKRUKWA są pcd:pisani (Bog:dlań'S'ki i Fisch), trzeci n.iezna,ny i7; podobnie rqkopisy "po Kucharskim" dotyczące terenów Jugosławii są !dziełem dwu co najmnli'ej -autorów. Charak1terystyczne jest też, że Ko:liberg HCI tych n;kopisa'ch da'W'al notkę ",po Kuchars'kim", choć wwypadiku n-,.kc:tpisó\Vróżnychkiol'espOIndentów terenowych czy -w:spó~pmoO'wlliików pi.sal \I.rp'ro:;~ ich nCl'ZwiJsko. 'W tym wYP<lJdku zaś arlbo chcialzaznaczyć, że otr?y!)":;)ł te mait,eriały IPośmi'erei K uchaTsbego, alb;) chciał odróżnić przynależność do z:hiorów od rau'torstwa zapi'sów. N,iemo'żliwe jest chyba do u!stalenia, jak duża część archiwum Kuchars:bego tmfHa do 'Zbiorów KGlherga. Nie da si.ę bowiem ust<dic nClwet, czy obecny stan tek kolhergowsbch jest zgodny z tym, co przekaz.a ł 'on testamen tem A'lmdel'Ilii Umie j ę t'l1'O'ś'Ci.Ni:e d yspan uj em y ż.ad.nymi ,dokumentami Ipozwalającymi dokladniepooz:nac :z,a'wartoś2 tek w chwili śmieró KolJberga. Opisy Izydora Kotpennicbego wykolIliawcy testamentu K'Olherg'a znajdujące 'się w Muzeum EtnO'graf'icznym w Kl'akowie, są 'Ogólne li .ni'e dlO'irwtaly 'C1onlalS.zychc'zlasów w kOll11ipleci>e,a spisy irrw'entaryza,cyjne wyk!cmane w {Jikr,ei.."li'e międzywojennym n:i,e'siety z.aginęły. Prowdopod!ohne jelSt przypus'Zczenie, że Koltherg ctl"Zy:mał jedynie część ·a1"chiwum KuchanS:bego. Z 'Wypowiedizi t'ego ostatlruiego wynika, ż,e w cZGsie ;pobytu na Łużycach S1pi:sywał .pi'eśni, bajki itp., że prac'Ował w bibhotelmch ·izrohił wi'el-e nQlt'ate.k z druków ·i ręk!opisów rom pnechO'wyw:amych,że wykonał spisy slowi,ańs·kj.ch nazw miej.scowosci na Górnych ,i DoUnych Łużyoach,że uikłtaida'ł jakies babele fone1yez.ne itp. OWie 9i1 zwchrolW!ćmyohkart zra'Wiero zaś, jak już wspomniano. przc:de wszystkim teiksty pieśni, a i to prawdopdobnie ni'e są wszystkie zapisy tekstów 'zgromadizone przez Kucharskiego. Pewną prz elSlalnką jest zhieżn()'ść trekstów pieśni QPuhl:ik:01w'any,ch :przez CzerlGko'wskiego w r. 1830 z z,a'pi.s.a:mi z teki 29 K,olherga. Spośród }ed,ena1stu pies ni drukowtanych w "Ca:sopisie" siedem jest identycz:nych z zapisami '7. teki 39, dwie mają w nich b:liJsikioewa:ri:anty. dl'a dwu nie ocitn:łleZliono w ręko'Pis:ach odp,)wiedników. Jeżeli Kucharski dał CZiel,akowslkiemukO'pie swych 7api,só\\' t2renawyeh, oryginały zaś 'zlćJ:ch{)'wał'SJOIbiew 'calośc:i, fakt, że dla czterech druko1wcmychpieśni nie znaleziono źroola w ręlwpisach, byłby dowodem, 'że rękopi1sy te nie .są kompletne. Ki,edy :mater·ialy te 'Z<OlstałyI'dekO'mpletowaillle, ,czy jeszcz·e za ży·ci:a Kucharskiego, ezy wt·edy, gdy 3yspono\vał Inimi Kolberg, czy wreszcie w latach ],SgO - 19.45, nie \vi,)(lomo i wątpLiWie jest, czy uda się to ustalić. Da.lszych badań v.rymagają jeS'zGZJedwa inne pr:oblerr.y, których ,'DZwiąz.am;'e ro!kuje większe nadzieje. Spra'\vl{}izić trzeba. które z r(~k(;!I;;';(J"V 1 17 Zob. O. Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK. t. 4ti. ,. 46:~. 47(;. 47n i ~;,d �MateriaŁy Łu.iyckie tv ::biorach Oskara 233 Kolberga łużyckich, zachowanych w Kolherg,owskiiej tece ;)9, wyszły ~iipod pióra Kucharskiego. W ma'tel'iała'ch tych 'Widać wyre7.n:ie, że zapisy wykonało kilkw:l:3'ście różnych osób, wśródni.ch b)'l1i niewqtpl'i.wie Po:laqr. PraiVclc'P'o-dobne jest, Ż2 K'uchaT':;~i korzydał ,;la Łużycach z POU11'ocy osób do'bl'2:e znajD,cych tel'en 18 (ohcy przecież dla n:i'eg:o), zwlaS'z,cza gdy chodziloo w:pisywanie tekstów folkkl:rystyn.nych. Cytowane ju.ż jego słowa: "sam [... l s;pisale.rn zmelodiiarni" Lll'a'czylyby w <C'zęśei 'przynajmniej, że "'kło'n:iłk'ogoś do zaDldtowa·ni!3. interesują'Cych go :pieśni. Część jednak z.apisów mógł KU'chal~ski wykOTtać sam, 'Co ulst:ałić będzie ffioJ'Żna po uzyskalnliu materialu poró'vviITIawC'zlego,tj. autentyozne.g'o l'ęk'()JpjiS'~ Kuchmsbeg{). Wyja:śnićbeż trz.eba, ja1kq dnJgą ręi<tOpisy te do'tla'T'ly do rą:k KDlberga, aby z jednej strony - ,pełniej udokumentować tezę, że pochodzą one z 'archi WUnl Kucha f'.%:iego, 'z drugi'ej zaś poszerzyćinforma.cje o 'krm!a,ktalCfł Kolherga zwspól'Czesnymi mu folklo'I'yJstJa'mi. AGATA SKRUKWA LUSATIAN MATERIALS IN THE FOLKLOHISTIC OF OSKAR KOLBERG COLLECrrON (Summ'ary) There are two groups of Lusatian materials to be found in the manuscl'iptal posthumous works of Oska'r Kol'b~r-,g. The Hm! gr·oup consi'Sts of tm'n;sj'aticms and c-apies of various h'agmonts of Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich Scrbow by Smol ery and I-I;lUpt (Grymi lS41 - 1843) as well as original, so far, unpublished reca.l'ds of Lusatian "Gng:s. Osk:ar K.olbcTg made t'he tm!TI'slations nnd c,ap1ic.s of Pjl!sllii':l\.i. " m(."t probably to have some cOlnpa:rativ.e da!ta uO be i:nCllu·dDdin a m(;nograph nr the western regions of Poland, especially Silesia. Tlw se('(l;ld group co sists of 57 Low-Lusatian and ;',bout ] SO Upper-Lusatian sor-gs, a:; well a, some other texts. They were recorded <.11. tbe end oj' 1826 and ;~t till' beginning of lt27. The dates, notes and other characteristic features o[ the--c m;1!lw;cripts prove that they corne from Andrzej Kucharski's archives. i\ndrzcj Kucharski (liH5 - 1862), a philologist and an expert o I Slavistic studies, had carried out in the years on 1825 - 1830 some studies the language, literalu!'l' and [olklo]'(~ of western and s'outhoI'n Slavonic na:tli,o'l'ls.However, he did not publishe,d hls ['t'cOl'ds. and fo!' ma.ny years they wore consic!cred to bo:: 10s'1. These texts. 10Ul'd i~l O:,kar Kolberg archives, will be published in the 59th volume of O;;kar Kolberg's Works which shall be titled "JVIateriały do etnografii SIOWl;Ul Zac!l,~dt1il'h i l'dudniowych" (Materials of the Ethnography of Vllestern a d S"uthcrn Sl;lvs). These records are of gn~at importance as far as the studies on Lu:;atian folklore arc concerned. IS Zejler Teowal'zyszem Kl1chaT:;kicg'o w podróży po Łu·życac·h byl poela gÓI'nołu:i,ycki. Zob. P. Ncaa, Grnndriss Bau:tJwn 1956, s. 62. (l3C4 - lon), Volksdichlllll.Q, m. der in. Handrij SoriJi.;;clwn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa54e16bc5b499c31c148d4eee6eb48c.pdf 04abd1c78227e03d1077866fd3ef296a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1667 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.329-393 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. KRONIKA Lud, ,t. !64, 198G W 90 ROCZNICI; ŚM.IEHCI OSKARA KOLBERGA I W DWUDZiIESTOLBCIE' EDYCJI JEGO "DZIEŁ WSZYST:IGCH" Dnia 3czerwca 1980 r. mi11ęło 90 lat od smierc:i ,tWÓl1cypodstaw polskiej ioI.klorystyki i etnografi!i, jeldnego z najbaI'dziej zasłużonYich współtwórców pd1iskiej kultury narodowej - Oskara KOll.benga.Powstała istąd oikazja, a zarazem potrzeba, przypomnieniia Ina tymmi'ejscu nie tyle jego osoby z!na'nej szerzej ,choćby z dwukrotnego wydania biograf,ii w opracawa'niu Ry,szaI1da Górsk,iego - ile dziek1 jego życia. Bo dzieło to jest w pełnym obiegu naukowym i Ikulturowym i peln{ w społeczeńs1twic pu1ski'm szereg znamiel1in)'lch funkcji. Kiedy w dniu 31 maja 'WS9 r. z inicjatywy ,naukowego i liJterackto-artystycznego środowis'ka kl~akowskiCigo 'urządzono Kolbergowi jubileusz 50-lecia jego dzia·· łalnoś,ci naukowej, w sprarwozdaniu z tej urocz)'lSitości pisano m. in.: "Nie pOIIlty!c, nieczłowil1k stJ"OlrLnJidwa,lecz bezprzykł31dnie 'Slkromny, ckhya sumienny i skrzętny badan., chluba narodu, dziś już u-znany przez obcyrch, zazrdro:sz'cząeych go TIam, jako znakomity etnogmf polski Oskar Kolberg, ,dz,ieła,mi ,sw,oimi zbudował sobie monumentall:ny pomniik, :który potomność podziwać będzie" 1. Powiednial!l'o traIinie. Wprawdzi'e poza nagrobkiiem na cmentaTzu w Krakowie Oskar Kolberg nie ma nigdz'ie pomnika, aile jes't tym dzieło ,jego żyoia i to jako pomnilk "żywy"; jego limię poja',wia się bowiem nader często w opracowaniach naukowy,ch z zaikresu etnografii, folklorylsty,ki, muzykollogii i Iiialektologii, ja'k j 'w pl'z,e'kazach kJultury masowej. DZieje się to głównie poprzez stopniowe udostqpnianie społeczet1'Stwu jego spuści:zmy w po:staoi Dzieł W1izystlkich. Już zażyoia iKdlberga, kiedy ukaza~a Siię w druku tYilko 'część jeglo opra{:owań, ZygmUint Gloger podkreślał wa'gę jego osiąignięć badawczych pLsząc, ;I.e "Oskar Kolberg ,[... J zajmuje dziś piierwsze miejsce ,na swoim polu nie 'tyflk{}· w piśmiennictw.ie naszym, ale i całej Słowiańsziczy:zmy"; i że "dwal1laściie serH Ludu Kolberga :Sitanowią już tak wspa'niałe dz,ieło, jaJkim w Iiteraturze e'tnogralfic:zneI podobno :ża'deni'lllny lud w 'Europie poS'zczyoić się niie może". Gloger rniepokoił się, jednak o lo'Sycałego ,dzieła KoLberga. "Oglądają,c u sędzliwego baidalcza 'ten ogrom notatek, s:tanowiący prawdziwy la'biryn:t, do którego on tylko jeden k[ucz posiada" smutnego dC1Znałem WraŻElIlliJa.K.olberg l'it:zy już 65 lm i ma zid:l'olW'iebardrzJo. wątłe, a na,stępcy po sobie ,nie ma żadnego" 2. 1 A. K., Uczczenie zasług Oskara KoLberga, "Nowa RefoI1ma" 1889., nr 126. • Z. Gloger, Oskar KoLberg i jego prace, "Klasy" 1880, nr '789, s. 107 - 110; nr 79Q, s. ~.;:. zob. też: Z. Gloger, Oskar KoLberg, "Tygodnik Ilustrowany" ,1881, n:r 273, s. 177 - 17a, Tw'" m. in. zastanawia się Gloger nad form.a'mi pomocy dla Kolberga, aby jego dzieŁo mogło', nadal wychodzić. �330 Kronika Głó""my zrąb publUkowanego dOfO'ljku Kolberga .siUJllowiły 34 tomy monograii,i regionalny,ch noszących nanelny ty·tuł Lud. iKdtberg pozostawił ponadto okolo 200 innY'ch opracował'! w postaci artykułów, zbiorów pieŚlni, opisów, omówieil, reconzji, 'drobnych ro:zpra1w'ek, a także wi~.kszych sh,diów 'teoretycznych. 'W s'wajej "O~tatniej wah" prz'ekaz-ał gr'oiffi:a,dzony prz'ez calc ży'cie ill'ater:.al te',cnowy .i źródłowy swemu przyjacielowi i opiekunowi, drowi llydorcwi Kopernickiomu, w pC:3taoCi40 tek. Teraz rozpo,czyna się hh,toria spuścizny .Kolberga 3. R\;kopisy, które po różny'ch lc~sa'ch zachowały się w 74 tekach, stały siG - wraz z .całą ,spuścizną publiko'waną - prze,dJmi·otem sitarań Pols<k;iClgoTowal1zyistwa LudicIZlna'wClze,go a ioch wydanie. Wła'śnie 20 lat temu sta'rania te uw;i·el'!czone zostały uchwałą Rady Pal1."twa PRL z .dnia 13 }ipca 1[)60 1'. zlecającą P,olskiemu TowlarzyS'ilVu LudozmalVczemu, w rama'ch obchodów Tysiąclecia Pallstwa Po!skicgo, wy;danie Dziel WSZ!lstkich O. Kol'berga paid opiekę naukową Polski·ej Akademii Nauk .• Redakcja Naczelna Dziel, 'wpierw przy Zarządzie Głównym PTL wc Wrocławiu, pod kierunkiem prof. J. Ga.jka, a od 'kol1·ca 1'!)61 1'. W Poznaniu pod kieTC'wniCltlVem pwf .J. Bu l'Sz;ty, p'rzystąpiła do wykonania tego za,dania. Ponątko\Vc rozeznanie obli· czało 'całą spuściz,nG na 66 tomów. W C'zasie jej opracowywania j ~(opniowego wydawania zaszła koniecz;ność pov"iGksz·enia tej spuścizny do eo 'tomów (wraz z in::leksami). I te ramy okazały się nieco za wąskie, 'co .spowcdowato ,konieczność wydawania 'niektórych (omów w podziale na .czGści czy ze.,zyty. W roku 1'980, a wi<:c w 90 ,lat oid ś,miel'ci Oskara Kolberga i w 20 lal po de::yzj,i najwyższych władz paó'sbwowych o wy·daniu Dziel 'Ws:ys,tkich, ,sytuacja przed· ~'tawia się następująco: do .koóca 1'97,9 roku wydan.o ogółem 5.1 ·toIffiÓiW,4 tomy :znajdują się w ·druku, reszta -tomów 15 jest w różnych .s.tadiach opracowyv,,-ania naukowego ,i redakcyjnego. Wy,dano więc najpierw techniką fotooffsetową tomy 1-35 zawierają'cc głów:-lie monografie poszcz'egó!lnych regionów. Następnie - jUl. z r<;kopisów - tomy · 39 - 57 (z wyjąt~iem tomu 47) jako daI'sze monografie ebnogra£ic1.Oc takich regionów, jak Pomorze, ,Mazury p]1u~kie, Ślą,s,k, Góry i Pod.górze, Kak;kie i Siem,dzki e, Sanockie-tKrośnieóskie, Białoruś-Pdlesie, Ru.~ Karpacka, Ruś Czerwona. Z działu "Studia, rozprawy i artykuły" wY1szły Piisrna muzyczne cz. I (t. 61), z inny'ch 3 tomy Karespo7!d,eThcji askara KolbeT.ga i(t. '54 - 601) oraz Pr::ysi·owia (t. 50). Łączma objętość '&1 wy,d3lnY1ch.tomów (a 63 wO'lurnill1ów) liczy ok. 1800 aTkuszy wydawniczy,ch. W druku ~najdują się: Pisma muzyczne cz. loI; Oprac01cama melodii ludowych f t. 67 w dwócll <:zęściach) oraz Utwory instrumenta.lne i wokalne cz. I (t. 68), W opnacowaniu naukowy'mi redak<:yjnym znaj,du'ją się w grunoic rzeczy ws'zystln:ie pozostałe tomy. Mówimy: "w 'opTa'cowaniu 'naukowym" dlatego, że przygo- towa.nie do druku pnszczegółnych pozycji Dziel Kolberga wląże siG z rader złożonymi, 'żmudnymi i czasochłonnymi :strudiami: 'nad doba-rom Il1'iez'mi·ernie rozpJ'o'Szonego materiału, jego ,identyfikacją, pochodzeniem, weryfikacją, 1'i liacjlami itd. · Należy leż dodać - a czym spoza oReda,koji nikt nie wic - że całość spuścizny, .i rękopiśmiennej, i ·opublikowanej, wyma,gała 'bardzo szczegółowej linwen'taryzacj-i celem ident y,fi,ka,cji w!szysrtkkh fragmentów materiałów tek'stowych i muzy;czny'ch 1 3 Zob. J. Bu-rszta, Spuścizna Tękoplśmlenna Oskara Kolberga i jej O. .KoLber.g, Dzie!a wszystkie, t. 39, Pomorze, s. V - XIX: J. Bursz,ta, twórca podstaw ludoznawstwa polskiego, w kSiążce: Kultura ludowa WarszaJWa 1974, s. 190 - 240. opracowanie, (w:) Oskar Kolberg kultura narodowa. �331 Kronika oraz elimLnac}i partii już wykorzystanych. Była to robota - obe,cnie l1Jaukoń,czeniu ok 5 lat pracy kil!kuosobowego zespołu, a jej efektem są m. in. setki tysięcy fiszek. Ale by la to praca dla 'A'yda'J1ilacałaśCli D:iel ,niezbęclna. Jeśli się uwzględni :S21czupłe grono 'rodakcyjne ,(4 i pól etatu, ostaltnio 5),nade,' z~O'iJonczadania z jednej, a z dr,U'giej .strony obowiązujące Towarzystwo limity wydawrni<.:ze oraz róż'ne trudnoś·ci pdligrafi.czme zrozumiale c>ię ,staje stosunko'.vo wolne ·tempo su;kcC'sywnego oddawania tomów Dziel u;szystk.ich ·do rą,k czytelników. W cstatnich kiNw latach udało się ,nieco przyśpieszyć tempo oprac'owywania dzięki włącwniu kilku tomów w problem międzyresortowy "iPO'mnilki kultury żrćdłem świadomości 'narodu". Fa~tem jest jedrnak, że Redakcja ,ty,ch Dzieł ,nie jcst w niczym pc;dcbna do typowych redakcji w wy·dawnictwa,ch, że jest ona de facto placówką badawcZJo-nau'kową Zrozumiiałe 'Sitąd, że Komitet Redakcyjny Dzi€ł wszystkich O. Kolberga pod p;'zewodniC!twem prof. ,dr G. Labudy wy;sll'nął w r. 1979 postulat, aby Redalkeda stała 'się ta'ką n:aukową pła,eówką de jure. Specjalnego i to dość obszel'nego opracowania wJlmagałalby charaktery"tyka Dziel O. Ko.lberga w ,obiegu naukowym w kraju i za gra'nicą oraz w ,działałności kulturalnej i oświatowej. Z:na'czC'Die t'cj .spuśdzmy wydaje się być z czasem ,coraz większe. Można też zapowie,dzieć, że odbiol'cÓW Dziel wszystkich ,czeka w ·dal16zYJCh tomach sporo zaskakujących 'niespodzianek. Okazuje .się, że .spuścizna ta jest znacznie hogatsm i bal'dziej złożona, aniżeli dotąd mniemano. Józef SO-LECIE FRANCISZKA Burszta KOTULI Dnia 25 marca ł980 r. ,doc. Fra'nctiszek Kotula ukończył 80 łat. Z tej okazji redakcja "Ludu" zasyła Jubiliatowi !najlepsze ży'czenia zdrowia, wszeLkiej pomyś·lnoś·ci oraz dalszych dziesiQciolecl twórczej pra'cy, zaś Czytełnikom pragnie przypomnieć sylwetkę tego 'niezwykłego -badacza. Słowo "przypomniEiJ1Jie" nic jest zresztą na mie}seu, Fl'a'ITciszek Kotula jes-t bowiem powszechnie zmany. Sam o .sable ,daje często '2'mać swoimi publi'.kacjami, czy to ukazującymi ~iq dość .często książkami, czy licznymi artykułami w rM.nych czasopisma,ch. Redakcja "Ludu" poś\vięciła już sylwetce :KotU'łi autobiografkzny artykvł, ·do ,którego czyte'łników odsyła l, ·Ostatnio zaś Muzeum Okręgowe w Rzec'3zowie wydało, już zr·e.sztą dawniej opracowany,specjalny tom po,święcony Kotuli, w którym o jego dziala,llności .naukowej i organ.izacyj!flcj p~s·zą: A. Z. Zyga, J. Krzyżanowski i J. Burszta, i g;dzie znałazły 5:ię ta:kże "wyznania" samego Kotuli 2. Na tym miejscu wypa,dnie więc ogra'ni'czyć .się do niektórych tylko aspektów dz.iałalności i o:sobowości Jubi la ta. 1 F. Kotula. Z doświadczeń, prac i przemyśleń regiDnalis'ty, •.Lad" 1973. t. 57, s. 264- - 300. , Prace I materlaty z badań etnograficznych. Tom Poświęcony Doc. Franciszko·wl Kotuli, badaczowi kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 1979. T.am: A. Zyga, Portret regionalisty. Geneza, prace. metoda. model; F. Kotula, Teren, Oni i Ja; J. Krzyża1llO,wskJi, Franciszek Kotula, rzeszowski badacz kultury ludowej; J. Burs:lJt'a, Droga etnograficzna Franciszka Kotuli Is. 7 - 87). �332 Kronika Charakiterysltyczne, że działa:1'ność badawczo ...• tere1llowa li pism'ska Kotuli nic zdaje s'ię wynrkać z wykonywani'afunkcji zawodowej. Było ra.czoj Oidwroltnie. To zaintere;;owa1nia kUl1turą regionu i pasja szperacka Kotuli stały sil; podstaw,,) powierzC':1ia mu przez Tiowarzystwo Regiona.lne Ziemi Rzeszowskliej w r. 1936 organizacji '\1uzeum Z'iemi Rzeszows,kiej, a w 1945 r .. Muz'Cum JMiasta Rzeszowa, awansowalnego z czasem na Muzeum Okręgowe. Kotula działał ,oczywiście z bazy Muzeum, a'le także a może głównie - jako Kotula. Świadczy o tym :fakt, że najbardziej wydajne jego pisarstwo przypada na ·okres po zdaniu funk'c}i dyroktora Muzeum, a zwłaszcza po przejś,ciu na emeryturę. Dorobek pulYlika,cyjny Katu'łi j,e:>tniezwykle obfity. Według opracowanej przez ,S. Darłakową li R. Płonkę b~\Yliografii 3, dorobek ten do 1'97'7 roku ,liczy 545 pozycji, a o:>tatnio przekroc'zył ,11cZlbę600. Jak na regionallistę jest to dorobek wręcz unikaLny, Ini~dzie dotąd nie osią,gnięty. Spośród 2r3 pozYicji samodziel<nych,książk<owy,ch,na uwagę zasługują te od 1962 roku. Mamy wśród nich takie, które wzbudziły szczególne zainteresowanie czytełniików i Te,cenzcntów, jak: Z Sandomierskiej Puszczy 09612}, Folklor słowny o'Sobliwy {1969), Rozmowy ze skoruparnz (19,69), Hej, leluja (1970), Po Rzeszowskim Podgórzu blqdzqc (1974), Opowieści Ziemi G1975), Znwki przeszłości {1976) i Muzykant y i(.1979).P,ozycje te ,są obok li'CZJl1ychwypowiedzi publicysty1cznych wylkładnią przechodzenia Kotulli od zainteresowań kulturą materia,1ną i poszukiwań z his.torii regionu do "najnowszej m~łości" Autora - zorientowania na Iczłowieka 'regionu, na N{jwiąlcew jego umysłowości treści f'olklorysty,czne li obrzędowe z 'ich wymową mitylcz'ną, symboliką zna,czeniową i znaczeniem społecznym. Odkrywanie, dokumentowanie i i1nterpretacja pokładów tych tr·eści z umysłowości imiesz'kańlców Wisi Rze,szowskiogo, docieranie do ich "ukrytych wymialrów" 0113:20 do "ik'OII1zEJlli" wydaje się być powobniem KOitulu. Tu tkwi jego ni,ebywała wręcz pa,sj,a, 'ostat.nio już nie badawczo-terenowa, ale ujawniają'ca się w opracowywaniu wC'iążnowych, ,choć powiąz:alnylch z sobą Itematów, na podstawie 'nagromadzonych z dawlna ogromnych zbiorów Idanych, którYich istotną wrartość uświadomiłsOibie w pebni nie talk znów dawrno. Z tej pasji powstały ta'kże osltaitnio ,oddane do ,druku -prócz wielu arltYlkułów citery ksiąŻJki, m. lim. Ob,rzędy l1.Ulowe, M:iastecZ!ko, a w lopracowa'niu znajduje się pozycja U źródeI liter<aturyludowej. Kotu1la iclomaga się opralcowalllia (z pomocą inn)"ch?) wiel'kiej pozycji "RzeszowSlkie w It'radyeji,poida,ni'ach, m:i,tach, legendach i !baś·nia·ch" 4. Trudno Itu zająć się 'Jjl~żej profilami telmat)"cznymi Ise,tek arty'kułów 'naukowych :i puiblicystyczmych Kotuli. Wymagaiją ,one spe'cja!nego opracowania. 'W każdym z nich ujalwnia Isię Icząlstka jego nader złożonej 'osoibowoś'ci.IWyraża się ona :s'z·cze,gólnie w stylu narralcji. JeS'ton swoisty. W ksiąŻJka,ch ma zawsze charakter • Tamże, s. 349 - 366. • Zob. KotuLa o iobie i nie tyLko (... ), "BrofHe" 1979, I1II' 12, li. 15. �333 Kronika gaw~dy. Ar.ty,kuły mają 'niemal zawsze zabarwienie uczuciowe i pol'emi'cz,ne, zdradz;ają'ce gl<;b(JIktiezaangaż.owanie autora w romawiane sprawy. Bo 'Kotula 'nie kie,uje się tylko "m<,'drca ,szkielkiem i okiem". Postępuje wedlug zasad wyrażClIIly'ch m. in. w powi-edzeniach, 'które lubi często powtarzać, jak: ,;Wyobraźnia jes.t ważniejsza cd 'wi'edzy" (A. Ei,ns<lein); ,,.Mądrość pozwaila 'trwać, 'namiętność pOZJwala żyć" (N. S. 'R. Chamfopt), czy "Kon~l,ikt joot elementem w.a'lki, ale także elementem po,s!taw 'twórczych". W!S'zys.tkie te pcwii-edzeniasą a,deikwa,tne ,do ,0s'Clbcwcś>CiKc[tu!li. Nawet to ostatnie. Bo w swoistej zadzionności. w niekonformiźmie 'i w uporze ,t'kwią ta'kże sJy napędowe jego 'niespClży;tej ,dziala'l'ności twópcze'j. !Wszy,S'tko to 'spra'wilo, że Kotula Sltał się - jakfby 'na wzór wielu JQIX·wiecz.nych twór,ców 'nauki i ku'lrtury - czł'owick'iem-,i'n,;ty'tucją. Prócz doty'chc'Lasowej twórecości św~adczy o tym nic'przebrane wr~cz jego archiwum źródłowe . .Będzie z niego iKotu,)a 'cz'erpal przez .•vi,ele jeszcz,e 'la[t - -czego muserodecznie ż)'czyimy - .a i dla potomny'ch pozostanie arwkormity warsztat ,naukowy do ba,dań 'naJd historią i kulturą regionu. 'I nie tylko. Józef BUTszta J'UB:IrL'EUSZOWA 'KONF,ERENCJ,i\ MIĘDZYNAIRJODO'WrEJ KOMISJII DO BADANI,A KULTURY LUDOWEJ W KAlRJPA'DA.CH I NA lBALKAN!ACH (1'9059- 1979) MOGlILANY K/iKJRlAiKOWA,8 - 12 X 197'9 W dniaoh 8 - 12 X 1979 r. 'W Domu Pr.acy Twórczej oddziału <krakaowskiego PA'N w Mogilanach ·kJKra.kowa Oodbyła ,się zorga'ni'zowall'la z okazji 20-;lecia ·dziaia'lnoś,ci MKKK:S .Międzynarodowa Konferencja, w obrwdach ,której wzięło udział ogółem 60 osób, w tym '23 Clsaby 'spoza Polski. Byli :110przedstawi'oiele Bułgarii, Czechosłowacj,i, ZSRR, Rumunii i Francji. Konferencja zorga'nizowana zosń.ała przez Komitet Nau'kEbnologioczmych PAN (Komisję do Badania Ku'ltury Ludowej w Karpa1.a-ch) przy wspOludzia1e Ka'tedry Etnografii Uniwersy'tetu Łódzkieg,o. \V programie ,trzy.dniow8j Kanfer,encji poruszono ,szereg 'problemów dotyczących kultury ludowej 'W Karpatach i .na Balka'nach. Pierw:iz.C'go [dni30dbywaly się obrady plena;ne poświęc'one !Sprawoz,da'niom z pra'c sekcji 'narodowy'Ch Z3 lata 1977 -1:979. Obra,dy 'otworzył przewodni,czący KNEPAN, prof. dr .J. Burszta. Referat poświęcony dotychczasOlwerffilu dorobkowi MKKKB wygłosił General'ny Sekretarz, .doc. dr V. ,Frolec Csc (Brno). 'Sprawozdanie z prac Sekcji Bulgam:kiej przeds'tawił w imieniu 'nieobecnego ,członka korespondenta prof. ,dr ChadżinikolOowa, ,dr ,A. ,Primws'ki, Sekcji Cze,chosłowackiej dr .5. BarHk Cs,c {.Braty,sbwa). W imieniu rni,eabeanego prof. ,B. Gundy sprawoZJdanie z prac SCI~cji Węg.ierskiej wygłclsH dr ,L. Fó1des (Budapeszt), działalność Sekcji Radzieck.iej przeds'tawiła k3ndydal nauk N. GrarejarJIS'kaja, iSekc'ji Polskiej prof. dr M. Gładysz oraz 'prac rUlmuńskich prof. dr l. Vladuliu. Następnie przedstawiono projekty opracowail prac ,MJKKiBw dzie'ctzinie: pasterstwa wysokogórskiego ,(dac. dr hab. B. Jaworsika), folk!loru zbój.nickiego {dr V. Gaspari'k,ova, dr B. N. Putiłow) oraz architektury 'J;udowej (dOoc.dr V. Frolec). Bo pnzerw:ie w dabzej Ciz~~ci obrad plenarnych zos'tały pn'Cld1stawi[one !w,muncrkaty. Jako pi'erwszy gŁos za,bra'l v-c,e dyrektor departamen<tu muzeów w Mmi- �334 Kronika steI1stwie Kultury i Sztuki, dr F. Midura, omawiając problem och;'ony zabytków kuLtury ludowej w Karpata,ch Poleskich. Na9tGpnie dyrektorzy :muzeów et'nograficznych w Warszawie i Krakowie, dr J. K. J\1akulskioraz mgr A. Hataj, przed"taw,ili znajdujące siG w zJbiorach ,tych ,muzeów opracowa'nia i mateI1iały z zakresu kultury .1udowej Karpat. Na zakoń'czenie wygłoszono dwa komunikaty, których problema'tyka daty,czyła małych miastecwk i osiedli przysiółkowy,ch z terenu góra,lszczyzny: doc. dr hab. A. Szyfer (Olsztyn), dr T. Dobrowolska (Kraków). W'ieczorem ,odbyło .się zebra,nie ,towarzyskie. W drugim dn:iu obrad pracowano w trze,ch sek'cjach: fol'kloru, hadarl architektury ludoV'.iejoraz 'badań Inad pasterstwem wysokogórskim. J'e,dY'nie referat mgr A. Szurmiak-Boguckiej (Kraków) 'pt. Melodie - "nu,ry" w muzyce góralslviej, ze 'Względu na przyjazd Ikapeli .z Bukowiny Tatrzarukiej, prezentującej wIczasie referowa'nia ,chararktery,S'ty,czne instrumenty i melodie góralskie, wygłoszony został w O'be'cHoś,aiwlszystkich uczestników konferencji. W ramach sekcji fol'klorysty,cznej IwygŁoszono poza wyżej wymienionym 'następujące mferalty: ,dr T. Komorowska (Warszawa), Stan badań nad polskim jolklorem zbójnickim. Spostrzeżenia i propozycje oraz mgr A. :Szalaśna (Warsza:wa), Badania nad folklorem w BieszczacLach. ,w Isekcjoi pasiters1kiej, pr,a,cami kJtórej merytorycznie ,kiepowal,a Katedra Etnog'rafi,i Un:iwersytetu Łódzkiego, przedstawiano nas.tępujące referaty: arch. B. Georgijewa :(Sofia), Osobjenosti na narodnata staropłaninska kyszcza v Bułgarija; dr J. Vareka:, C.s'c [(Brno), Zasah 'karpatskych domovych prvkou rIa uzemi z,apadni Moravy a Cech; dr E. ,Bodi '~Debr'eczyn), Bwdowniciwo ludowe w górac;l Zemplen; dr A. Kunczyń,ska-,Iracka ,('Warszawa), Mała architektura swkralna 'w )Karpatach. Wyniki badań i postulaty; dr J. Olejoni'k, es,c (Tlatrzańska Łomnika), ,Povery, prellstavy a magiClke ukony v su'Uise s vyst,avbou domu a v pr:iebehu byvania v oblasti Vysokych Tatier; 'mgr U. Lehr-Lenda ,(Kwków), Wierz'enia ,i zabiegli magiczne zabez'priecza.jqce zagrodę. W 'o:>ta:t'nim dniu uczestni'cy Ilwnfere'Dicji wzięli udział w ,całodniowej wycieczce, w ·czas[ie której zwiedzano ,Muzeum w Rabce oraz skansen w Nowym Sączu. W godzina.ch wieczOlmych w Mogilana'ch odbyło się zebranie Prezydium MKKKB, na ,którym podjęto szereg uchwał odinośnie dalszego taku prac Komisji. Obecni Ina posiedzeniu reprezenta'nci krajów członkowskich IMKiKKB zatwierdzili, przedstawione na sesji przez przedstawicieli 'poszczegól'nych Isekcji, plany opracowań. Poszczegórne opra'cowania powierzane zostaly zespołom autorskim. Kierownictwo zespołu "Luldawej architektury w Karpatach i na Bałkana,ch" powierzono doc. dr V. Frol'cov,i z Brna, ,kierov.rni'c1two zespołuaprac,owującogo "Pasterstwo wy,sokogórskie w Karpata'ch i Ina Bałkanach" doc. dr hab. B. Jaworskiej z Łodzi, zaś kierowniot\\1o zes!połu opracowującego "Zbójni,cko-hajducki ,f,olklor" V. Gasparikovej z Bratysławy .i B. Pu'tiłowowi z Leningradu. Po"ta'nowiono równieJ'. podjąć ,starania, aby pra,ce 'związane z przygotowaniem wymimJio:ny,ch opra'cowail zo~tały włączone do planów Inaukowychinstytucji, w których pracują członkowie międzY'narodowych zespołów ,autorsIkich, zaś Sekcja Czechosłowacka MKKKB podjęła się zorganizowania rOIboczego zebrania tych zespołów wpa;~dzierniku 1980 r. Przed zebraniem zespoły przygotowują bibliografie ważrniejszych prac na opra,cowywane 'tema'ty. Prezyd,ium NIiKKIKB poparło wniosek Sekcji Polskiej odnośnie do urządzenia międzynarodowej wys.t,awy ,kulItury 'ludowej Karpat i BaliJ.;:anów{sprawa ta uprzednio była poruszana na zabraniu plenarny;m Im. iin. przez dr F. MidurG i dr ,1. K. Makulskiego) oraz poparło v.rnioseik o powołanie i wrgalnizowanie ,spl'cjalnej placówki naukowo-,badawczej do badania kultury 'ludowej w Karpataeh Pol'skich. �335 Kronika Na zakollczenit' uczestmi,cy zebrania złożyl~ podziękowanie or,ganizatorom (Sekcji Polskiej MKK,KB, KNE PAN, IKa,teldrze EJtnogralli UL) 'za .spl'a'wne przygotowanie i zapeWnie!li2 uczest:nikom do~odnych warunków obrad 'przyczyni'ającyd. się ·do pogłębicniil współprilcy krajów 'socjalis:tycznych w dziedZiinie bada h e,tnograficz;ny·ch. Małgorzata CheLińs<ka :YIlT - OBYCZAJ - SIWIADOMOŚC SESJA NAUKOWA W BIALYMSTOKiU W dniach 23 - 2;' XI 1979 r. odbyła się w Białymstoku se,sja naukowa, I~tó'rei c~lem było ukazanie różny,ch przejawów iku:!,tury w ujęciu metody ,s'trukitura1nej., Sesję zatytułowaną "Mit -- Oiby,czaj - św,iactomość" zorganiw,wał l'ns,tytut F~łologii POlskiej UW FDlia w Białymstoku we w:spółpra'cy z pracownikami Kate.dr Etnografii w ·Wa;·ózawie i Krakowie. Obmdy s'esj,i, którym pnzewodJni!c'zył dr L. Mróz, ws'półi<ni'c,j'ait'orsesji, r,QZpc·częły się trzemil refera'tami omaw~!ają,cym'i prabłean'atykę idell1lty;f,ikacji et!n'icznej. Refera;t dr E. Fe:likis'iaJk 0UW M·ha w Bi!ały'msto:ku), Dom a g.raruica świata oswojonego, poświęcony .był <wyobrażeniom domu, jego wartoś·ci rea'l'l1ej i symboliioJDej. Autorka omówikl kategorie 'terminu, ,na'kre.śl1ła obraz domu j,ako miejS'Ca . przestrzeni .życiowej, ,s'woilstego s-kupi'enia ,cza,su, jego n'iepowtarza'lnośc.i. Następny refera t Kategorin swój -obcy w morfologii sacrum mgr Z. Beneidyk'towiJcza (Warszawa) dotyczył zagadni·enia identytfikacji 'kulturowo-etnicznej, świ~domości narodowe!j i gnu'powej. ReiJ'erent postawił w nim pytanie, jakie e1eme'rrty kultury stanow.ią o .odr'ębności grupowej i e<tnicz:nej, w ja'kich elementach :kułtury łudzie oinajduJ'i s·wą ,j.dentyczność, 'specyftkę, autenty-zm. Referat 'dr L. IJVIroza {Białystok) Ludzie i niel1ukie. Granice identyfikacji wŁasnej grupy miał .nacelu przedstawienie za~ad kierują·cy-ch wyró:imianiem i identyfikacją własnej ,grupy. :Mioa! być próbą okr·eś'lenia grani,c własnej grupy i ,obszaru znajdu,jącego się poza ;tymi granicami (nie w kryteriach przestrzeni w sensie tery.1torium geograficznego, lecz w sensie świildomo.ki). Autor opierając ,się na wpr.owadzonym s·chemade trój· podz:iału {swoi, my - i·nn'i,ni·e swoi - obcy) omówił ka'tegor,ie .grup cy.gahskich" ich współw]eżność i od~ębnoś-ei. Po referata'ch narstąpiln dyskusja, w którei omawiano zaga.dni·enie itereotypu, za'kres pojęć p~zy,datnych do /badat1 nad gru· pamietnicznymi oraz wlaś,ci wość ujęcia dychotomicznego łu.b .trójdziełlneg,o. NaS'tGpncgo dnia jako pierwszy zoslał 'wygłolSzo'l1y raferat .dr L. Stommy (KUL), Wstęp do magii !llciowej. Opierając się ,między i'l1ny'ffi~na legenda'ch hagiograficznych aUltor ,TIu'kreślił założeniannalJizy stnUiMurallnej w ,odniesieniu do magii ludowej, ws.kilzał 'na z'nacz C'D'i e metody strUlkturalmej w ukazywaniu przemian kultury. Referat d~ ,T. \Vasrilt'W'~kiego ,(UW) Podróże po stTulct'ltrze, W pos.zuk,iwa·r.iu doskonaŁo.ki doty'czył, ~ga.lnie mówią'c, temiltów eschaI10.10giczny-e.!1.Autor na pod· stawie analizy ·le-kstów .ludowych, 'literatury i ii1mu zawj'errających muty "podróży na ,tamt-on świ:Jlt" ukazał te mity jako prl'ekazy o 'eharakterze in'kjacyjnyll11, etapy na dro-dze do dos·kClnil!oś'ci. Mgr Z. Fijnk (UJ) w 'komu'nik,aoie Gl'ó-b bohatera. ZaŁożenia baciau'czc wychOidz'i'c z pracy S.Czarnowskiego o kulc.ie św. Pa'tryka rozpatrywał w:;pókzemy świeoki kult bohater.a polskiego. W >tym ujęciu :kult. traktowany był j,ako prwkawni-e tożsamości mitycznej danej ,grupy. �~336 Kronika W drugiej częś'C'i tego ,dnia referaty i komuni!katy wygłosili 'przede wszys.tki.m gospodarze z ,Białegiastoku. Dr hab. W. Pawluc7iuk w :swym referacie P'rzyroc1a i krajobraz w świJad'omośc·i ludowej zawarł - mówiąc 'słowami autora - stosunek między dwiema odmiennymi kategoriami myślenia, między racjonalisty,czną, zdroworozsil'd'kową wizją świ'a'ta a świa'topoglądcm nauikowym. Komunikat ;mgr T. Cw.abny i mgr L. Grycuk, Człowiek wobec swego 'kresu zawierał uwagi nad poezją cill€'n'taI'ną, a komunika,t :B. Borows'kiej iE. ROlgalew,skiej z Koła CVllodych Folklorystów UWCLginad topografią mityczną. Re.konesaTh~ badawczy dotyczył demonologii 'ludowej w.oj. biało,stockiego, a ściślej ustalenia obsZJaru świętego w -rea.lnej PJ'ZC1s:trzcni.Wygło:szony też ,tego dnia referat ,dr R. Tomic'kiego ,(PAN Warszawa) A'TlJtropogonia ludowa był 'prezentacją własny'ch :badań ,autora nad ludo',>,'ymi mitami Ikosmo,gankzmy1ITii. Tu przedstawił prz'ode w.'3z}'lstkim probl'em władzy mocypozaziems'kich nad <człowiekiem. ZaróW1I1o po przedpołud'l1iow,ej, jaik i popołudniowej <części .sesji ,wywiązała się vi-ywianadyskusja dotyczą'c.a ,głównie za,gadnie.Jllia deflnLcj-i w 'nauce, z:naczeruia metody s,t'rukturailinej i .celowoś·ci 'badań pr-owadzonych ,tą .metodą. W nieldzi€'lę 25 XI w oSlta·tniej ,częś'ei obrad wstał odczyua'ny 'komunikat mgr K. KUlbiaka I(:RMEWarszawa) Magia kolorów symbolika koloru czerwonego oraz r-eferaty: ,rogr J. ŁeońiczuJk,a (Białystok), B (Lgiografia ,zud'Owa, będący przedstawieniem PQSlta'di św. 'Gawryły, 'k!tóry z·da'niem ,a'utorama być odpowied'nikiem w prawosławiu 'kato1ic!k,iego kJultu św. Andrzeja Bobali i ,dra C. Roboty-ekiQgo (UJ) Łańcuch szczęścia w pół wieku później ,będący ikontynuaicją -badań J. S. Bys'tronia nad listami - łańcuszkami. Autor omówił ,da'lNIne i nowe wari'anty tych gier, 'ich ~z~j s1kładowe, a:s'pek.ty wYrstępowania. Po krótkiej idY1~usji, zamknięcia sesji dokonał dzieka'n Wydziału Fildlogkz-neg'O UW ł'lilia w Biały,mstoku - prof. B. Aleksandrowicz. Na zakoń,czeni·eodbyla .sięauto'karowa wy,c,ieczka po województwie. Maria Niewiadomska 150 ROCZNICA URODZLN MARKA K. CEPENIKOWA SYMPOZJUM MACEDOŃSKIEJ l\,KADElVLIiINAUK I UMIE3ĘTNOŚCI Wśró.d zbieraczy ,folkloru Slowian poludniowych zaiszczy/tne :miejsce przypada Markowi Cepenk'owowi. Urodzony w 1329 r. w Prilepie, dawnej !Stolllcy głóWInego bohaltera epa'su .luidoweg·o Sławia'n 'bałkańskich, KróleWlicza :i'.1.arika,Cepenkow ze~rał olbrzymi m-ater:iał !fo1klorystycz:nyi ,etnograficzny z rodzimego grodu. Zamiłowa'lue do 'twór.czośici fiUldowej zawdzi~cza oj-cu i i'nnym czlmlkom rodziny, a 1akże braciom Dy mitr-o wi i Konsta!!1'temu ,M'il'adi'l1owom owz ZJbicraczowi KuZ'manowi Sz:apkarewowi, 'którzy za.chęcal.igo .do 'pra'cy .Zlbierackiej. Część zapiJsów Cepenkowa ukazała się na łamach serii ,,5'b011Ilik za narodn' umatworenija" wydawanej przez Jvlinis,terstwo Oświ!arty IBu'lgatii. Zbiór jego zapiJsów zaś w 'lO :toma·ch ukazał się dopiero w Skop'je w :197:2 roku pod 'redakcją zna'nego fo.lklorys.ty macedońskiego Kiir.ilLa:PenUls2tlLski€lgo.lJV[al'ko Gepehkow zebrał 681 bajek ludowych, 170 'pieś'ni, 5032 przYlSłÓIWi przypowieś'Ci, 100 zagadek, 389 wierzeń -Judo'wy·ch, 201 smów ~ ich wyjaśn'ień, 46 zaklęć, £7 przypowiaste,k ora.z <dużą ilość przekleirs,tw, żyo<:zeri, ,~wyczajów .i oby'czajów lUldowY'ch,obrzędów, opisów rzemiosł, instrumentów mu,~cZ'l:lych, ,narzędzi pra'cy i przedmiotów .g,o,gpodarstwa domowego. �Kronika 337 Cepenkow zmarł w SoNi w .1920 L bez uznania i sławy, w skrajnej 'nędzy. Doceniono go .dopiero po drug.iej wojnie świ.a:towej w jego oj.czyźlll'ie, kiedy ukazały siię w S,kopje 'pierwsze ,tomiki jego unikalny.ch li 'orygina'1ny'ch ibaj·ek Cepelllkow, ten macedońlski AJ a'nasij.ew, nie ma równego "oibie wśród pozost.ałych zbieraczy południowasłow:iański.ch utworów ludowy'ch, jeś.li chodzi o zapi'sy bajek. Bardzo ·ciekawe i archalkzne są 'także mO'tY'wy utworów epickich, Iktór·e odkrył dła badaczy dzięki swoim 'iulJiormatoram. Kopailnią wiadomości jest jego autob~ografia napisana w 1896 L, .a wydaJIla w 1968 r. {Majjko K. Cepe.nkow, Awtobiogrujiju, "M'akedonskii Jazik", g'odina ,IX, 'Im. ,I - II, Skopje 1'958, s. 109 - l45}. Maeedońska Aikademia !Nauk li UmiejętnoŚiei wespół z Towarzys,twem Nauk.owym w Prilepie w dniac.h 15 - 17 listopada 1979 To z'orga'lliwwała sylmpozjUlm z .okazH l50-tej rocz'lllicy urodzilll t~go nielstnudzonego €IntuZlja"ty macedońlskiej twórczości .ludowej. Wy.głaszo.no 4:8referatów lsilawilstów, [,olk11orystów, ,etnografów, historyków, języ!koznawców i Iliteratów z l'ndii, ;Turcji, Po1"ki, Czech<lsłowacj.i, RFN i JUlgosławii. Uczes'tni;ków sympozjum powi,tał akademik Blaże Konelski, przewodniczący komi'te'tuorganizacyjone.go sympozjum. Następni€ wystąpili B-lagoja Tales'ki, przewod1niczą·cy Q'.,gr·omadz.enia SR Mac'edonili, Ziwiko Magleski, przewodiniczący ,Miejlskiej Rady Narodowej Prili,epu, iMihaj'lo Apo.s.tolski, 'przewodniczący Macedońskie'j Akademii Nauk 'i Umiejębno:ki i przewodniczący raid wszys.tkich akademii jugosłiOWuańskioch <J!1aZ,Metodija Kone&ki, prz€wodnkzący Towarzystwa Naukowego Prilepu ipr·oiesor Ak ademi.i Ekonomk,zmej w tym mieście. Przed otwarciem sympozjum ·na pla'eu przed Domem Kuo1tury ·im. 1M. Cepenlkowa odsłonięto wieLki pomnilk zbieracza, wykonany z białego pr.iiloepsktiegomarmuru. Obnady odbywały się w dwóch s·ekcjaclh: jlalklorYlsty,cz'llo-'e1mQgraficznej i his.torycznej 'oraz językoznICliWlczo-,Jiteraoe.I{1iej. W pieI'wsz'ej L'3e'l~cjiwy~łoszon030, ,a w drugiej 18 referatów. Ponadto zgłoszono ;jeszcz.e :1,6reiemltów, 'które jednak z braku 'czasu 'nie zostały wy,głoszone. Tematyka referatów obejmowała ,całokształt dlliałalnośCli ,tego {niezwykle utalentowanego zbiemcza. ;Kiril Penuszliski przedstawił ,głóWlne żródła bajek Marka Cepenkowa, zalchodnion~emieClki ,slaw~Sltą, HerbeI't Peukert, omówił poety,kę pieśni PQgrzebowy<:h, a Jolklory:S'ta sl,oweń,ski, ,M'Hko 'Ma'ticetov, zajął is:ię recepcją zapisów zbieracza w "Gasper Krjznik" ilait 1848 - '1904. Oweta-na Orga'ndżi}ewa omówiła Zlapisy pieśni iboha'teI1Skich ze Zlb.~orów'iCepenlkowoa. ZródŁami i 'wchami humoru te'kstów zapisa:nY'ch przez ,1lbiera,cza za·jęła :s'ię Oliwera .Jasar-Nastewa, o legendach zapisanych przez Cepenkowa mówił Krzyszto.f Wl'ocławslk'i, a piszący te słowa ,analizował ,ffiQtywyo KróleWl~c'zu Marku z zapisów zbiera.cza, .które .są nieznane lU .inny·ch Zlbi·eralczy ci uzupeł!I1!iają ży'Ciorys 'epicki 'tego 'bohatera średniowiecza. Proiesor UniweTlsY'tetu A'rJ'k,ary, J.s.mail Kaynak, wyłowił elementy tureckie zawarte w ut'worac:h .ludowych IS.Łowian południowych zapisa'nY'ch w X:IX w. O indywłidua:lnoŚoCi 'i 'kole:k!tywnośd w dzialaillności Cepen'kowa :mówił Dimcze Najoczewslki, a Vlalda Urosević przedstawił opowiadania ·0 dUiChaeh ze zbiorów Cepenkowa. Etnograf turecki, Nail T'am z Ankary, przed"tawil pierwsze prace badawcze 'w Turcji poświęcane fol!klorowj ma·eedoń·"kiemu 'z uwzględnieniem obrzędów i pie'Śini weselonych z zapisów Cepenkowa. ISheJget !Pl!La'na z PrisZ'ti'llY w ·swoim referac.i·e omówił zainterCls·owania tSilaw~stów Zlbieraniem i ba'daniem folkJloru a-bbańskieg.o w XIX w. K'ilka refemtów 1 s·ek'cji poświęcono zagadiniellliom historycznym zWliązJanym z działal'nośdą Cepertkowa. 'Hiaralampie P,olenakoV'ić mówił o wypowiedzia·ch zbieracza dotyezący:ch uC'ZieS'tniJc,twa ,Macedończyków w pOWlstaniu I'UJmuńS1k~m1.821 ·r., Ljwben Lape pr,zedstawił tematykę hiistoryoCZną w twórcz·oŚ'Ci Marka Cepellkowa. 22 "Lud" - tom 64 �338 Kronika Bla'że Rii.staws,ki mówił oD rOIli folklorystyki dla rozwoju poczucia naroldowego ludu mace.dońskiego w XIX w. z uwz.gilędnicaiem dZ'iał.a'l'noś·c i Cepcnkowa, lt1atomiast Risto Poplazar·ow omówił ,t-eiksty z.biera.cza O 'niektóry'ch hajdukach mace'Ciot'lskich. W n se'kcjii takad.emik Wasil Jljow:skizajął Isię pr,ozą Cepeakowa, Ga'ne TodC'rowski ·omówił wJi·ersz.e'nap~sane przezzibieracza w II połowie minionelgo stulecia, Woisław Ja ćow:s,ki zajął :się anailizą dramatu "C'nneW,ojwoda" oraz pie·śni hajduc.hch zapisanych przez z.bieracz.a "Spiro C'rne" i ,.,Geongi !IJazot". Akademik B.laże Kone,ski omówił paralele językowe zapisów Cepenkowa li nie'ldóry,ch ilrmych tekstó'w ma,c-ectoń:5'ki,chz XIX w., Bożo IW~ctoewlski zaś przedstawił iba·zę dialektologiczną języka !Marka Cepenkow'a. O języku Cepen'kowa w bajkaich mówił Blagoja Korubin, a Law 'KaroWIsiki o 'nawa'I's'twJieniach języka poetyckiego tego zb~cra,cza. Dysk'llsja w obu sekcja'ch Ibyła bog.aiba. Poctsumowami'a clbrad dokonali Kiiril Penuszlis-'k'i ·dla pi,erw:szej ,sekcj.i, a d'la drugiej Ruża ~a!l1o,ska. Referaty wy.gł.oszone ma sympozjUlm wykazały jak wie'lkie ,znaczenie miała dZ'iaba'lno'Ść O~pe.nkowa dla roZ'woju !kultury Ispołecznej Mae,edończyków. 'Kole S,i.rrViczijew Ln.I WAiJNiE 'ZGIROMAIDZEJNiltEDELEGArrOW PTiL I SESJA NAUJKOIWA W TOiRUlNIU ,W DNIACiH 16 - 16 'WRZtEśN'IA ;1978 Dnia Hi wrzesma 1978 r. obradowalo w Isalach Muzeum tEtnogra'ficznego w 'Toruniu '5:3 Wa'llne .Z,gromadz'enie Delegatów PTL. IPorzą,dek zebrania był następują.cy: 1) Powołanie przewod!nkzące:goobra,d i członków Komisji 'Wnioskowej; 2) Uczczenie pamięci zmarł)"ch w oiągu oSlta't'niegonoku ,członków IPTiL; 3) Odczytani'e protokółu z '5i2W,alnego 'Zgromadzenia ,Delegatów; 4) Sprawozdanie z działa1lności Zarządu Główne~o PT.L; 5) Sprawozdanie finansowe Zarządu Gl. i sprawozdanie Komisj'i Rewizyjlnej; 6) Dyskusja; 7) 'Wolne głosy i wnioski. Ad 1. Na przewodn1iczącego WalnE1go Zgnomadzenia powołano jednomyślnie dra LUl1Igina Ma'lklkiego, ,na profto'kalamtkę ,mgr E. ,Bie~aj zaddziełu torut1skiego. Do Komisji Wniostkowej Wylbra-no 'Il1Igra Ja,cka HednarskJi,ego z Oddziału poznańskiego, ,mgr 2afię Jareclką z Oddziału wanszawskiego i dr Krys,ty'nę Marczak z Oddziełu 'lulbel:s.kiago. Ad 02. Dr L. Ma'liLckJi oruczY'tał 'nazwiJska 2lmarł)"ch 'cz.łonków: mgr Bolesław Lopuszat'llski z Kra'kawa, mgr Piotr KaJ.eoCiak ,i Wa1lenty Gawron z Limanowej, prod'. Taideusz Pl·u.s-lWliś'niowski oraz mgr Ludwik .Mróz, ,SItanisław SzyJ,jer, mgr He!l1r)"k Onman i prof. ,M'i,ec·zysł,aw 'WOŹ'I1i;c,k,i z MSZalny 'Dolnej, idr Wa'!1Ida Brzeska z .pomorza, mgr :LeoontR'oppe'1 z rGd1ańsika,mgr Stefan Łysi'k z Kal1,owioe,mgr Edward Mach z Warszawy, lVIieczylsław iChdlewa z Now,ego ,sącza. Pam:ięć zmarłych uczczono m'inU'tą ószy. Przewodn-iczący zaapelował d·o zebran}'ch, by osoby b1b.kie i współpm,~owniICY InadisyłaliżyciorYIsy z.marły,chcz'łanków do Zarządu Głów'nego celem infonmowanlia ogółu rczlonków i zamie:sz{;lz,ania publikacji w "Ludzie". Ad 3. Pr,01-C1kółz 52 'Wa'lnego ZgromadzeTJJiia odczytała prezes PTL, doc. ,dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Protokół został joednomyś'lnie przyjęty. Doc. Jawor.sk'a poinformowała zehraJnylch o pr.zyZ'n<lJniuprzez ZJarząd GłÓWlny PTL hono- �Kronika 339 rowego członkostwa Towarzystwa prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej - byłemu prelZesowi PTL. Ad 4 - 5. Sprawozdalnie z działalności Zarządu Głównego oraz sprawozdanie finansowe przodstawiłsekretarz generalny PTL, doc. ,dr hab. Edward Pie'tpasZlek; odczytalon rówmież :sprawozdanie G'łównej Komisj:i !Rewizyjnej. Doc. B. Jaworska nawiązują'c do uwa'gi ,Komisji Rewizyjnej o trudnoś'Ciach w kontakta,ch z Zarządcm Główny'm przyzmała, że is'totnie są ,t'rudnośd w organizowaniu spOItkań C'złon;ków Komisj'i i ·członków Zarządu, a wY1nikają one z rozproszenia członków po 'różnych mia9tach P,olskii, utrudniającego u7.godnienie terminu spotkania wcWroc!awiu, odpowia'dającego wszystkiJm zainteresowalDym. Komisja Rewizyjna zawiada,mia o swym przyjeŹJdzie znak kró'~kim wyprzedzeniem, że lnie ma możliwośd powiadomienia wszYSitbch we właśiCiwy,m ·czasie. Ad 6. Głos w dyskusji zabrała najpierw dr Anna Kowa:lslka-Lewkka oceniając ikrytycz'nie Zlarzucenie zwyczaju wysłuchiwania ppzez Zgromadzenie sprawozdall poszczególlnych Oddzia'łów. W tej sytua'cji ,ogół nie jes,t zorientowa:ny w pr,acy Oddziałów, co un!ielffiozliwia dyskusję na ten ,temat. Sprawozldania takie winny być składane nawet kosztem skrócenia ,gesji naukowej. Wniosek dr A. iKowa,lskliej-Lewickiej poparła prof. dr Maria Zmamierowska-Pruf,ferowa proponując, by na następnym Walnym Zgromadzeniu poświęcić 'tym :sprawom choĆlby cały dzień. Do zda'nia ,dyskutantelk pr,zy,chy!lił .się 'również mgr J. P. Dek,owIski, który 'nadto s,tWlierdzH, że sesje 'naukowe przelcliążla'ne bywają referatami, wygłaszany:mi pnzy tym często językiemzJbYlt hermety,czmym. Bra'k potem 'cz'asu na dyskusję. Potdobne uwagi wypowiedział dr L.Malkki. Prof. dr Alnna iKutrzeba-'Poj,narowa, zgadzając się w zasadzie ,z przedmówca'mi, Zlgłos·iła zarzu't pod adresem O'rg'a1ni1zatorów, ż'e w ostatniej chwili polecili 'skra'cać referaty, stąd niektóre z nich robiły wra'żenie niedopra,cowa'ny,ch. W związku z niedoinf,ormowaniem członków iPTL w zakresie pracy posz'czególnych Oddziałów stw'iendziła, IŻe także Zarząd Głów.nyodczuwa brak informa>cji o ty'ch pracach. Dr L. iMaLiloki przy p omni a,ł propozycję Zarządu Głównego, by w kaŻldY1mroczniku "Ludu" załączać doda,tek zawierający informacje o działainośoi Zarządu i Oddz~ałów. Przedist:awioie! Oddziału w MSZJamie DoLnej - nawliązmjąc do trudnych warunków pracy wnicktóry'ch Oddziałach - przedstaWlił trudną 'sytuację lokalową Oddziału wM.szanie Dol'nej i zwrócił 'się o iJnterwencję ,Zarządu Głównego w Urzędzie Mias,ta w Mszlanie Dollmej (:budynek wzniesiony w latach międzywoj,ennyeh dla celów PTL zajęły obeanie magazyny GS). Dr Wanda Jo'stowa z Zakopanego poruszyła 'sprawę Oraw,skiego Parku Etnograficzlnego w Zubrzycy Górnej, któremu bralk w tej chwi,lli f,a,chowej opieki (s.kans2In ten istnieje już pnawie 25 Ila,t). DyskUltantka zwrólcHa s:ię o h1!terwencję Zarządu Głównego wiej !sprawie w IMi'llli:s'terstwie Kultury i Sztuki. Bo,rUls.lJonozbyt WOlll11e tempo u:kalzywan~a się wYldaw'l1J~ctwPTL, jak n,p. "A,tjlasu Poliskich SItrojów Ludowych". Dyskutowalno też sprawę podwY'ż,szelllia ,składki członkowskiej 'z30,do 40,- zł rocznie. Odczytanopi'Smo Mlilllistersiwa Kultury i SzJtuki o przyznaniu zŁotych ,odznak za opiekę nad zabyitk,ami. Ot'rzymały ,to odznaczenie nalStępują'ce osoby: K. Skłodowska-A'ntonowi'Cz, Z. Pieirzykow~ka, R. Tuibaja, E. AI1szyńska, Z. Z.gierun (wszyscy z Oddziału 'torull,skie,go). ,Ald. 7. Komisja 'Wnioskmva pl1zedstawila Zgromadzeniu na'S'tępujące wnioski: 1) Wniosek Zarządu Glówlnego nadanie honorowego -członkostwa prof. dr M. Priifferowej li dr M. Żywirslkiej ;2) Wniosek Oddziału w Zakopall1em - zorgarlIizowaiD'ie 54 Walnego Zgroma,dzenia PTL w Zakopanem; 3}Wni05ek Oddziału 22· �340 Kronika w Zakopanem - połączenie Orawskie,go Parku Etnogmliicznego w Zuhrzycy Górnej z Muzeum Tatrzaósbm w 'zakopanem ja1ko Oddziału :Muzcum Tatrzaóskiego; 4) Wniosek Oddziiału k'rakowskiego - prwz'nacz.anic w przyszłości wiqcejczasu na ,obrady WaLnego Zgromadzenia, nawet kosztem sesji naukowej oraz przclprowadzanie więlkszej selekcji referatów; 5) Wniosek doc. dr hah. B. Ko,pczyó,kiej-Jaworskiej ~ w zwiąZJku z planem regula,cji Wisły Zarząd Główny PTL winien zwrócić się do N.aczellnej !Dy'rekcji MUZieów, kierowników ka'tedr ehlO'grafi'i i Oddzi'ałów PTL o włączenie ido planów naukowych na najhliższe ,1a,ta badal\ nad folklorem wiślalnym i WSZiCZąĆ sta'fania o uzy:s'kanie odpowiednich funduszów od kierownictwa problemów węzłowych :i rządowych {Oddział torUl1iski opracował już wytyczne do tych badaó); 6) ,Wniosek Zarządu Głównego - dclega'tów 'na Walme Zgromadzenia wY'ibieJ1aćw Ji,c,zbie ,po jednej os,obie na 10 c:z),clll!ków,by umOlż'liw'ić udział w Zgromadzeniu wię\k\Szej grupie 'przedstawicieli {sprawę ,tę pozos{awiono do pnzedYiSkutowania na następnYlm Walnym Zgromadzeniu); 7) Wniosek Zarządu Głównego OddZ!iały powinny zawialdamiać Zarząd Główny o .zgonie członka, by z kolei Zarząd mógł zawi'ad<l!miać p09Z!c,zególne OddZJiały; 8) Wlnius:cik ogólny - pr,zesłanie depeszy z wyraZ!a!mi Iszacunku i żY'czeniami powrotu do zdrowia pwf. dr K. Zawlistowicz-Adaimsbej; 9)Wlniosek Odziału łÓidzkliego - wznowienie choćby w formie powiel'a1czowej BiiuJletyrnu Ilnforma,cyjnego ,PTL; '10) Zgłoszenie przez Zarząd Główny do Radia i Telłewizji propozycji or,ganizowania prwz członków PTiL ,te,łeturniejów oraz ,innych audy,cji o tematyce e1mografkznej; 111)Poidniesienie składki roclZ!neo do 40,- zł (sipm'Wla ma być jooZJclzepnZieldylSlku1bOlwana pI'zerz Oddz1iały); 12) Zlecenie przez Zarząd Główny opm'cowania ,dyspOlnendy wydawnictw PTL w ,celu szybszego iJch rozpowszechmie,nia; 13) Zarząd Główny w1niien Ispowodować, ,aby wyldawnilclUwiaPTiL możina by~o nabY'wać we w's:zysltJk:ic'hk6'ięgarniadl "Domu ,KsiąŻJki", ze szczególnym uWZlględnieniem regionów, do który'ch wydawnictwo się odnoSli; 14) Koni'emme uzma!je się wzmOlżEm'iewY'si~kó'W,by jak najlprędzej z.akoiwzyć pełne wydainie (80 tamó:w) Dzieł wszysbldC'h Os'kara KoLberga i opracować brakujące zeszyty "Atłasu Poł'skich Strojów Ludowych"; 15) Wniosek Oddziału w Mszanie Dolnej - o ,interwencję Zarządu Głównego 'w sprawie zwrotu Oddziałowi budyn1ku przeznaczonego ,na Isiedzibę Oddziału. Ws,zysbbe wnioski zasltały jednomyślnie przyjętc. SESJA NAUKOWA W ,dniach 1,5 i 1.6 września 1978 r. odbyła Isię w Toruniu sesja naukowaP'I'L pod hasłem "Region - przy,czyny ,kuLturowych z'różni'cowaó", zorgalnizowalna przez ,Oddział toruński PTL, IZalklad EtnograJii UMK w Toruniu i Muzeum Etnogralficzne w Toruniu. W sesji poza członkami PTL wzięli udział etnografowie z Czechosłowacjli, RUlmuni:i, SZlwec'h i ZSRR. WYigłoszono 7 l'efell1atów i 4 kiomul1Iikaty. Dwa pierwlsze referaty miiały ,charakter refileksj.i 'teorety,cznej i metodologicznej. Wy:glOisHyje pr,of. dr Zoiila Sioikol,E'lwkzi ,prof. dr Ainna KUltrzeba-P1ojnano'Wa. Prof. Z. Sakolewicz w SW)1m referacie Zróżnicowanie kul/,tu,ry a st:rukt'ura kuUury omówiła meltadologi'czme zagalCln:~eniaz'wiąJZia'nez ba:dan'ielm wylbwlorólw kultur'olWy'ch i ich związek z !ba,daniem regionu lila 'przykładzie rY'ha,ckich 'na'rzędzi kolnych. Prof. A. Kutrzeba-Pojnawwa w referacie Krajobrazowe ,i etniczne wyznaczniki T.egionu )cu/tumowego 1'0lZlważ'ała zag'aldnielllie" c:zy i o ile g;mn'i'ce dawnyoh po.dZ!iałów łlislbOlfY'CiZlnY'Clh, aiCtm'ilIll1sltnac Yljnylclh,włalslnośd dW1ors'kied i in., wy,znracZ'Oll1e �Kronika 341 w przeszłości, są :na 'ty'le !trwałe, że mOŻlna je pojmować jalk,o wyzna'czniki odrębności współcwsnej 'kultury regionu w jej al'chaJiczmej w'al'stwie. RozważaJni,a swe referentka oparała na materiarIe z badań Ośrodka Wa'I1szawskie'go ,dotyc'zącym Kurpiów, Pusz,czy R'a'domskiej i Pogó'rza Karpackiiego. Tematyki ,ogólnopolskiej lub doty,czącej znacznych połaci kraju dotyczyły referaty prof. dr iM. Znarmierowskiej-lPrtidJferowej oraz doc. dra hab. E. Pietraszka i mgra K. Bra'una. Prof. M. Prtifferowa w swym referacie ,Przyczyny zróżnicowania kulturowego w ryhołóws,t,wie morsrkim i śródlądowym przedslba'wiła czynniki wpływające na zró;i;n'1cowa'nie elementów 's,kł3Jdowych kurltury rybaka oraz ,oddziałują'ce na pI'ZJC'ksZJtał!CiCnia się tej k,u~tury na wy:bnanym oibszarzre porsIki Półmocnej. Doc. E. PiC'traiszek omawiając z'różlll'icowalnie przestrzenne ,(regionalne) wSlpMczCJsnegiobUJdowni'ctwa ludowego ZJwrócił uwagę na kOl1Jiecrzmośćzajęda się także 'nowszymi ,formami budO'wnidwa 'wiejskiego i podmiej'slkiego obejmującymi wszelkie rodzaje za:budowań wznoszonych tzw. systemem gospodaI'czym. Pod!kreślił również zna/czemie wz·orców zewmę'trZJnych, k!tóre wpłymęły na wytworzenie 'się nowego stylu w ibuldownrc'twie wiejrs'kiJm. Mgr K. Braun w siwym ref.era.cie Zróżnicowanie aktywności ,t'wórczej ludności wiejskiej w Polsce przed!s,tawił wyniki badarl ankietowy'ch Ina ,temat tWÓI'czośc,i 'artys'tyczmej w śrOldowLsku wiej.skim małomiasrte'CZ'kowym, przeprowadzonYIch w Ilatach 1977 - 197,8, porównując j·e· z wynikami 'ogólnopo!:s,kiego ,kanikursu na ar,tysty'czne rękodzieło Wisi w 1978 r. Osobną grupę stanowJily rerfera'ty gośd zagraniClz'ny,ch, które wprowadziły słuchaczy w problema'tykę ba,dań rnad zróżni,cowamiem regionalinY'm 'ich 'krajów. ,I 'tak, C. H. 'Di!llhalgen mórw'ił o przyczyna,ch ZJróżmi'cClwańku[rtUlrlorwych w SZlweeji (Przyczyny zróżnicowania rkLl!lturowego regiionów). ,Podobny charakter miał refera't W. iBondar,czyika poświęc.ony k'sZltaftowan'iu 'się ,grani'cy TegiOlnów etnOlgra:HcZJnych na Białorusi Obaj referenci porsŁuży:]i s'ię kO'!YlIplekSlolwą mertoidą wyrzmac,zaniia terytoriów etnOlgrafi'czmych bionjlc poid Ulwa,gę Źiródła hiist'Ory'clZne,geografirczne" językOIwo. i etmograii.cZJne li podkreśilając przy tym ważlną rolę ś'f'Odowi'sk a geogra'filczne,go, cZ:,1Dnii;kóweJkono:miczny,ch, politycZJnych oraz wpływów obcy;ch grup etnicznych na kształtowa'nie się oldrębności reg'iana'lny:ch. J. M. Forma,giu z :Rumulllii w siwym bogato ilustrowanym przeźroczami referade Jedność i różnor'Odność rumuńskiego stroju ludowego omów'ila szeroko unifikujące i etno.różnicujące cechy s'trolju l:udowQgo. Komunikaty skupiały się wokół pI'OIblemat yki regiona~nejPo}s,ki PMnOlcnej. Wsikazywaly przede wszystkim przy,czyny pewnych asipektów zróżmkowań ku!l't'Urowy'ch. Doc. T. Karwicka z UMK w Toruniu w kumunikacie Grv.nica zaboru jako czynnik zróżnicowania etnograficznego regionu zwróciła uwagę na różmi.ce w poEtyce i organizacji życia jgospodaI'czeg,o w zaborze prulSlki<mi rO'syjslkim jarko czynnik i wpływające na różnice w ,kulturze ludowej obydwu zaborów. Podkreśliła też znaczenie sa,mej granicy jaikoe!lemelntu kształtującego kultu-rę i 'świadomość mieszkarlców wsi. Komuni'katy mgra R. Tubaji i mgra J. Święicha z Muzerum Etnograficznego w Toruniu (Wpływ pruskliej polityki administracyjnej na zmiany i zróżnicowania budowniiCtwa llhdowego Pomorza Wschodniego w XIX i XX wieku oraz Wpływ granic zaboru na kształtowanie się różnic w blhdownictwie ludowym Kujaw) dotyczyły 'palitylki i zarządzeń administracyj'nych niem:iec,kich władz zaborczych jako 'czynników l5'ty:mulująrcych przeabra,żenia w 'trady,cyjlnym budownictwie 'ludowym tych 'reglionów. WresZJcie mgr J. Che rek z Zakładu Etnografii UMK w TorUlniu w swym komunlikade Różnice w obrzędowośdrodZ'vnnej i dorocznej ws,i pomorSkiej zajęła Isię zróżni1cowaJniem wspóŁczesnej ws'i w zakres,ie zachowania lub zarzuceni,a traJclycji spowodowanym r6żmicami ekOlnomiczmymi. �342 Kronika Uczes1tnicy dY'skusjli Zlwrócili uwagę 'na trudności związarne z \vyznaczalniem granicy regionów etnograficzny'ch, zmicniają'cy'oh s,ię przecież w rożnych okresach historycznych. iProf. L. Teren'1Jiewa ze ,Związ!ku Radzieckiego przedstawiła zebranym metody stosowa,ne w dziedzinie badań nad regionami, żeszczegó,lnym uwzględnieniem metody kartograhczmej (altlasy). Zwróciła 'też uwagę na nieadekwatność niektórych zasięgów wytworów kuHurowych do granic regionów etnog'raficznych. Omówiła zagadnienie stref kulturowo-,geO'graficznych odgrywających wa'żną rolę w etnografii radzieckiej. W podsumowalniu ,dyskusji podkreślano uwagę problematyki badaó regionów etnografkznych nie tylko dla celów ściśle naukowych, ale 'także po to, by wzbudzić w społeczeńs,twie umiłowanie 'tradycji narodowej tak żywo przejawiającej się w problematyce regionalnej i będącej jednym z podstawowych czynników kształtuj;1cych postawęobywate1ską· Opraeowata Teresa Kar wieka JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ PROF. DR MAIRH ZNAiMiIE:ROWSKIEJ-PROFFEROWEJ W połąc7!e'niu z 53 Wa],nym ZgromadzEmi'em Delegatów PTL i sesją naukową w dniu 15 września 1'978 r. w Muzeum cBbnograficznym w Toruniu odbyły się uroczystości50-lec'ia pracy 'naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-PruJf:ferowej. Przyby.li na 'nie liczni goście z kraju i zagrani'cy. ,Zeb:'anie otworzył wiceprezes OddZJiału toruń:skiego, dr Witdld Armon. Powitał on przeds.tawcieli władz w osobach: wi,cewojewody toruńskiego - mgra Karola Sz'czy,gła, sekretanza KW PZPR w Toruniu - Tadeus.za Fi],~powiClz'a,sekreltal1Zia KomiJtetu lVIiIC,jlskiego PZPR w Toruniu - mgra Benedykta Lesz'czyńskiego, 'sekretarza KW ZSL w Toruniu - Zofię Kalil';z, prezesa T,owa!rzy,sltwa Nau'!~OIwe!gJo w TOI'U'n1iu- prof. dJ''a K'OInrada Górskiego, pl"'Orektora Uiniwersyteltu lim.M. Kopernika 'w Toruniu - prof. dra Jerzego Tomalę. prezesa Towarzys'twa,Przyjadół !MuzeumEtnograficznego w Toruniu - dm Alfreda Arend-ta, dyrek'tora Nacze1nej Dyrekcji Muzeów 'i Ochrony Zabytków MKiS ~ dra Bogdana Rymaszews,k,iego, prezesa Polskiego Komitetu ICOM, Rady Naukowej Muzealnictwa przy Ministensl1wie Kultury i Sztuki, dyrektora Muzeum Nawdowego 'w Warszawie - prof. dra Stanisława Lorentza, wi'cedyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie - dra Anti'rzej,a 'Jlihchałowskiego, przeds,tawicieli muzeów z oaJ;ej Pohki, gośoi zagranicz'nych, ,człom:ków honorowych PTL'. prof. Ludmiłe; Terentiewą ~ dyll'Elktom jJJ1jSltytu,tuEtme>gJnaJJii w Leni<ngraidZlie omz dra Wa"ila Bondwrczyka z Akademii Na:uk ZSRR w Mińsku, dr Antoninę K. ,PisaI'czylk z Dusza,J1ibe w Uzbektstanie, doc. ,Jerzego Damborskiego z Czechosłowacji, dr A. Plessil1lgerową z Muzeum Etnograf,iczJnlego w ,Pradze, dr J.Formagiu z Rumunii, prof. dra C. H. TiHhagena z Ar,chiwum Folk1orystycznego Muzeum Nordyczmego w Sztdkhdl,mie, a także wszystkich zgromadzonych goś'Ci. W imieniu władz poEtyczny,ch ,i 'pańs,twowy,ch powitał ,wbranych wicewojewoda mgr K. Szczygieł, który podkre~lił rolę etnografii w do,bie lindus'iria'lizacji jako źródła wiedzy i inspiracji artystycznej 'omz ważnego elementu w kiształtowaniu świ!adomośd nawldowej. Z kolei dyr. Muzeum E,tnograficznego w Torm,i'll, mgr Alekisa,nder Bła'chowGki, podziękował Jubilatce za ,twórczą pralcę związaną z powołaniem do życia Muzeum. Wyrazem uozuć żywiony'ch ,do JuJbna'1Jki przez ~racowni- �Kronik.a 343 ków Muzeum ma być dedykow,any ,J'ej RocZ/nik !Muzeum Elt'nogroafi,cznego w Toruniu. Pr,of. dr A. IKutrze'ba-iPaj'na'rowa przedstawiła iy'ciorys 'naukowy JUJbilJatki, podkre'śllając jako cechę będącą motorem Jej poczynaó nauiko:wych ciekawość 'Ś'wiala i ludzi. !Podkrdlila także fakt, że pomiJmo bardzo roZ'ległych zainteresOiwań pmf. M. P.rillJ'e~,owa stalasie; wY'biLnYilTI'spec'jaUistą w 'dzi'edzioni,e muzeabnvotwa, ,co sprawilo, ż~ jest o()nu człon'kiem ,wielu :,nsty'tucji pCilsk:,ch i zagranj'cznye,h, na Ikznych kongresac.h i zjaz·dach .reprezentuje polskie muzeaJ:nictwo eŁnograificzne i krajowej muzeologii prze:kazuje doś'Wia'dczen ia pla'cówek zagrankznych. Podkreśliła te'ż wage; Clsiąginie;ć badawczych i rozleglą wiedzę Jubi'lal1ki w zakresie rY'bołów:s'twa lud Oiweg,o. ,Przypomniała, że ,prof. M. pru.fifero'Wa całą swoją pra,cę tralIduje jako słu:!!bę czlowiekowi i nauce. Następni,e prof. S. Lorentz w s'Wym wystą'pieuiu z,wróeil uwagę na zas'ługi J'ubirl,atki Ina polu muzealnidwa, PodkTeślił Jej rolęorganizatora li konsuHanta przy pow~tawUiniu Inowych muzeów typu 'skansenowskiego, jak również Jej zasługi 'dla plYwsta'nia ,Muzeum E'tnognarf'iczncg,o w Toruniu, Kończąc swą ,wypowiedź wyraził najwyżs'zy .szacunek i uznanie dla J,ulbi,latki za wkład do skarbnky kul,tury pahkiej, Sylwetkę prof. ,;yr, Prii.fJerowcj ,jako reprewntantki nauki i jako cz'łowieka wzbogaciła wypowiedź prof. K. Górskiego. Wspominając przede wszystkim pierwsze Jata 'pracy w powojenlnym T,oruniu prof. K. Górski ZJwrócH uwa:gę na dar zjedny\vania sobie ludzi przez Jubilatkę, która to cecha ułatwiła Jej stworzenie Muze,um ,Etnograficznego w Toruniu. Również wicewojewoda toruńs'ki, mgr K. SZJCzygiel, życząc .Jubilatce zdwwia i dalszych lat owocnej pracy podkreślił wielką rolę, jaką odegrała ona w T,oruniu w dob~e organizowania życia kultura'\onego i naukowego w mieś,cie po drugiej 'Wojnie światowej, a taki,e ,póżniej na teren'ie dzisiejszych województw bydgoslkiego, toruńskiego i włocłaW!skiego. 'Prorektor UMK, prof. J. T,omala, zwrócilł uwa,gę na naukową i !dydaktyczną działalność Jubilatkoi na toruI1skiej Uczeł'ni, a ,dr B. RymaJszewski złoiył prof. :\1. PruHe,rOlWej wymlzy \Vdlzlięoc,z.nośdza PI'a,cę we wSlzy'sltikkh dJ.liedziJnach uZ'fi31nyoch przcz n-ią za społecznie potrzreJbne i kończąc swą wypowiedź za'kamun"i:kował zebra,nym, że iRa,da ,PaJ)'Stwa na wnioos,E;lkwła'dz toruftsiki'ch odznaczyłaJ'uhilalkę Kr.zyżem KomandorskiJm Orderu Odrodzenia ,Polski (odznaczenie zostalo Iwrę'cz,one w czasic popołudniowyc,h obrad). Odczytano depesze ,i ,Ii:'lty gra'tulacyjne ,naJd,esłane z kraju i zagrani,cy. Najważniejsze z 'nich, oto ży,cz,el1lia i wyrazy uZ'nania od Minis-tna Kultury i 'Sztuki ZygJmul1lta Na'jldc,\Vslk'iego, przewCldn~oc!ząlce,goWtRN w 'Doru-niu, I Sekretar,za KW PZF R Bolesława K;alP'~tall1la,b. dlul~olebn'ieJgo pnZHW()ldrrJ.oiiCZą'CCigO WRN w BYldlgoszczy Aleksandra Schmidta, 'Wojewody ,toruń:skiego Jana Przytorskiego, wojewody by.dgoskiego Edwarda Lehmana, prezydenJLa m. Torul1lia Gracjaona Leczylka" prezesa WK ZSL w Toruoniu Józefa Mielni'czuka, rektora UMK iRy,sliarda Bohra,dyrektora Insty.tutu Archeo'logii :iBtnO'grafii UMK Ka'zimierza Zurow,skicgo, v;icemirnistra Oświaly i Wychowania Zygmunta HUrszczy, prze'Wodlniczącego Sejmowej K,omisji Kultury Wi'tolda Lassoty, Sekretarza NK ZSL Bronisława Owsi:anika, przewodrnicząceJgo Komi,tetu Nauk Eltnolo,gi'cznych PAN Józefa ,Bul'szty, wicedyrektora Mors,kiego Insty,tutu Ryibac,kiego .Andrze'ja ,Roopelewskiego, dyrekitora I,nstytutu Rybołówstwa Srćdlą,dowego w OlsztYlnie .laona SZJczU1bow,siklego, redaiktor.a naczelnego "Polskiej ,s2'Jtuki Ludowej" Aile'l<JsoandraJaic'kowskiego. Podczas uroczYls,tośd jU'bi,leU'szowej 'zostały wręcz,one ski'c,go przyznane przez Mini'sterstwo K'ul'wry i Sztuki Działacza Ku'l'tury". Otrzymały joe 'nas'tępują,ce osoby: E. T. Karwkka, B. ISzychow5ka~BoEfuel, L. TyczYI1Sika, J. przez dyr. B. Rymalszewodzna'czenia ."Zasłużonego Bi,e;gaj" B. HOI'baoCZewski, Zelechow,ska, W. Armon. �344 Kronika Oficjalną ,część zaJkotlczył Ikoncer.t Kape]la Bydg,os,tiElns.i;s,i Zespołu Ma1drygadistów pod dyr. W. Szymallls'kiego. Tego s<lJmegodnaa ,o godz. 20 'odbył się wieczór ;tow,arzyski, podcza's którego składano w dalszym 'Ciągu ~Y'czElnil3Ju:bi'latce, wspoaninano przeżydl3 z okresu pra,cy w Muzeum .i badań terenowy'ch. Jubi,la,tka podziękowała ze!br<l'nym za wyrazy uznani'a i serdecZlne życzenia. Janina Cherek, Teresa Karwieka DZIAŁALNOŚC ZARZĄDU GŁOW.NEGO PTŁ W OKRESIE IX il9,76 X 1979 LIV WAIJNE Z:GRJOMADZE.NJ;EDELEGATOW PTL rw ZAKOPANEM '.(19 - 21 X .1'979) LIV WZD ,PTL .odbywało się po upływie 3~letrnej kadencji Zarządu Glównego, wybranego d'nia 14 września 1'9,76 r. na LJ W,ZD w Krakowie. Gospodarzem LIV WiZD był Oddział zakopiailski, jeden z najmniejszych od:działów PTiL. Na rok ·1979 przypa'dł jUlb~1eusz ,Muzeum Tatrzańs'ki~g,o w Zakopanem im. T. Chalubińskiego ·oraz ·2'5-:lecie MUneum Orawski ,Bark Etnogra:ficz'l1Y w Zubrzycy Gór;nej. 'w zw.iązku ,z .tym progra,m isesji nauik:owej obejmował zagadnienia 'kultury Podtatrza ,oraz historię, .osiągrrięcia i aktualne problemy oby,dwu wspomniany'ch muzeów. Na se!sjli:,któr,a ,odbyła się 19 p132Jdziernika w sali lMie,j'sIkiegoDomu KUJItury, prz,eod'$taJWionezostały następując·e relfer,aty: M.u.zeum Tat,rz'ańskie: przesz/ość teraźniejszość przyszŁość WiJtClld Paryski; Wzajemne kontakty ltuino{:ci wzdŁuż ,i w poprzek .K.arpat prof. dr Roman Reiillfuss; Regionalizacja mieszka,lnego budownictwa lud.owego na pó/noenyeh stokach Karpat dr Jerzy Czajkowski; O gęsUch a bassetach !Z Pod haLi - doc. dr LUldvik Kumz; Etos gospodarczy górali spiskich dr Zbigniew Bialy; Rolnictwo orawskie na tle stosunków demograficznych i gos'Poda.rczych dr Wanda Jos'towa; Ziemniak wekonornice i kuLturze Podihu,la - dr Arrna Kowa,lska-lLew:icka. Przedstawiono i komunikaty: Z dejin etnogmjicokych VYS'kUffiOV V oblas,ti Vysokych T&tier dr .Jan O'leonik; Kultu.ra Cyganów Podhala ,i S.pisza dr Adam Bartosz; Bada7lJia nad zagadnieniem technikii chlo')JISkiej na Podhalu, Spiszu i Oraw.ie -dr inż. Henryk Jos't; Dzieje organizacji Muzeum - Orawsk,iego Parku Etnograf.icznego w Zubrzycy (przedstawiła dr rwanda Jostowa w dniu 20 października przy okazji wycieczki do Zu;brzy,cy G. i zwiedzaTlii,a OPE). Obec'nych bylo ma obradach Isesji blisko 250 osób - C12:ło.nkówPTL oraz licz'l1ych o.sób z Zakopanego, ,z udziałem p rzetdstawi'cie<li wŁadz miejskich i wojewódzki·ch. 'W 'nie,dzielę 21 paŹJdziel"l1Jilkaodbyło Isię Walne Zgromadz,enie Delegaotów, ,któ'r·e :m~ało przyjąć :sprawozdaJnie Zarządu Głównego po upływie je,go 3-letnicj :kadencj'i i ·do'ko'nać wYlboI'u nowych wła'dz Tow.arzyts'twa. Dość nieoczekiwanie jednak dla ogółu delegartów Główna Komilsj:a ReWliizYÓln~, po szczegół()lwym p'I1zeds,ta;wJeu1du :swytCh ,ozynności kOllotrolnytch, zwłaszcza dokonanych w biurre ZG,rne przedstawiła ZgromaJdzemiu w,niosku 'O ,absolutorium dla ZG, Jecz z.aproponowala przedłużen:ie jego kadencji o pól l10ku w celu U!5Uinięcia wytlm:ięltytch niedociągnięć, .a Jlas'tępnie dokona'n:ie w)"boru nowych władz na nadzwyczajnym WZD. Po dyskusja, IW któr'ej ZJabrali ,głos m. Ii,n. prezes ZG PTL doc. Idr B. :Kopczyńs!ka-J'awOI'ska i 'sekretarz gen. doc. dr E. Pietraosz'ek, zebnani ucnwarJili 'niemal j.ednoGórnej �Kronika 345 głośnie przedłużenie ka,dencji Q';G w do'ty,chczasowym składzie na jeszcze jeden rok, do 'następnego, LV 'WZ[). GKR opraoowała swe końcowe :sprawozdanie w przed-. dziell WZD (im. in. ze wz,gnęldu na chordbę jej przewodnkzącego dra L. MalliJckiego oraz potrzebę włącz'ElITia wyni,ków wrze.śniowej !kontroli w biurze ZG) i nie' przed:>t'a!wi~a jego tre,ści ZarządowIi Głów:neimu pr,zed wygło:Slze!niem go wloibec ogółu delegatów po .sprawozdaniu ZG. Referował je prcxf. dr F.Wokroj pod InieCJIbecnośćcharego dra Ma.licikiego. W tej sytuaicj,i dy'Sku'Sja ogmnkzyła !się do !bardziej, ,ogólnych wyj,aśnień i propozycji. Sprawozdania złożyJ!i też delegac.i Gdd7Jiałów, z wyją'tkiem 'trzech, którzy wcześniej opuślCili obrady W:ZD. Ze względu na późniejlsząniż zwykle porę odbycia WZJD i koniec7Jność zajęcia się przez Prezydium IZlG analizą isprawozdania GKR i zawartych w iIlim uwag kry,ty'cznych 'nie zdołano w porę przygotować pe~ny,ch Itek'stów ISprawoz'dań do kolejnego 'tomu "Ludu", ograniczając 'slie; do n~niejszej lSuma'rycz'nej iTlJfollma1cji,zawiemjącej najważniej:ne ełemon'ty sprawozdania z działafIności ZG za okres 1976- 1979 i charakterys,tyke; iddkonanych bezpośrednio po nim czynnoślci kOIJJtrołny'ch, a t'akżc Z1więzłeda!ne o przebiegu WZD. PrZiedłożone na LIV WIZD s P l' a w o z d a n i e ZG za okrels od września 1976 do października 197'9 ,zawierałopodabneelemerrty, ja,k spmwozdalnia składane na poprzedl1lich IZgromadwni'ach. Reaktywowane zostały w 19'7'9r. 2 Oddz'iały: w Szczecinie i w Limanowej, dzięki czemu jest obecnie 21 Oddziałó,w terenowych. Ogólna liczeibność nłonlków PTL wzrosła z 747 osób w k0l1CU 19,7,6r. do 8911osób na dzień 1i8 paŹldZJiennika 1979 L, mimo Iskreślenia nie!k!tórych ,członków, zWiła's7Jczaza!legających od dawna ze składkami. Poprawiła się ,opłaicalność :sikładek, 'choć :istniały nada'I ,trudne do wyHumacz,enia za'leglości w kilku Oddziałach (Wrocław, Ko,gl'JaliJn, Sall1'ok,Wa'rszawa). W II'a'ta'ch,1977- '1979 nadano gOldnośćcz!łO'nka honorowego PTL iClzterem 'Osobom:. pwf. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, prcxf. dr Marii Z'nam:ieroW'slmiej-Priifferowej, idrAin'toninie Pi'saf'czyk (Duszanbe, Tadżydka SRR) i ,dr Marii Ż:ywi'rskiej. Na ostabnim płenarnym posiedzEJniu ZG uchwalono przeds,tawi'enie wniosków o nadanie C1zlcmkO'S1twahOlnolroweig1oPTL dla mgr T. Wiięclkorwlskiego', em. prezesa "Cepelii", prof. Boli Gundy z iDebreczyna ·oraz doc. D. K:aidlubca z Zaollzia. W paź:dzierniku 1'9'78 1". Prezydium Polskiej .Akademii Nauk przY7Jnalo 'nalS'zemu Towarzystwu Medał 25-,ilecia PiAN za wY'b~tne zasługi dla nauki pdhkiej. Cz!terech czlOlnków PTL z,o'5'tało odzmaczonych Orderem Odrodzenia iPoil:ski. Prof. M. 'Zmamierowsika-,Pr,iiUerowa otrzymał," Krzyż Komandors'ki Gap, ,dr iK. iPietki'ewicz K'rzyż Oficer6ki, zaś prof. D. Simon~des oraz dr W. JostowaOltrzymały Krzyże Kawailerskie tego Orderu. PTL utrzymywało 'nadal bli'ską wspólpra:cę ze ,słowack~m TOwarzYlSitwem Ludozl1Iawczym (SNS), przy czym deleg,a,cli obu llowarzYlstw braE udział w wailnylch zg1wmadzenliach, od!powie1dn'io PTL i SNS. Przed's1Jaw1icie!le PT'L Wlzjięlriteżudział w ,k:ilku ważnych impreza'ch naukowych za granicą, w 'tym w X Kongresie Nauk Antropologic7Jny,ch i Ebndlogic7Jnych w N. Delhi w grudl1liu 197'8 r. (por. sprawozda'nie w62 ,t. ."Ludu"). WyjaZldy te nie Ibyły jednak filna'nsowane przez PiTL lecz przez ias'tytucjc zaltrudniają:ce na"zy,c.h delega'tów, względnie przez PAN, bądź przez i~llls'tY'tucjezapralszajćlce. ZG PTL zatrudn'i'a łącZlnie .19 osób Ina ,('Itata,ch, w tYlm 4 ,osdby w !biurze ZG, 2 w biblio'tece gł., 1 w redaJk1cj!iWlfoc1aIWislkii.ej, 10 w Reida1mc'j,iDWiOiK i redakcji "Ludu" w Poznaniu oraz 2 w Ośm.ctJku D okumentacj'i i Jjniol'ma:cji IEtnogralfkZ!nei w Łodzi. �·346 Kronika W clknesie -sprawoZ1dawczym opra,c'owano w Ośrodku Dokumentacji i 1n£orrna-cj.i Eibnogra>fi,czmejbii:oli'Qgrafiię prac ma:gti!soterskioh, d()lkiboT'~bch i habi'l'ilta,cyjnych "N za>krcosie·e'bnografii, wykona'nY'ch 'na uIDrwersytetach polskich i 'w .PAN w ·latach 1~46- 19-75. Wydano ją w 1979 r. jako publikację ,Komi,le-tu Nauk Elnologioz.nych PAN, ~tóry ją sfinansował. UrkoJ1lczono i przygO'towamo do druku b~bliagra!f:ię et· %wgrafii polskiej za Ja'ta 1970 - 1·9-75.ODi'IE opmcowuje i przesył", odpowiednie ,da:tle bi'bHograficzne do 2 ośwd,ków !biibliografkz'nych za grani,cqi do 'cza.sopi-slma "Demas". Pro\va,dZJina ibieżąc·o ,dokumenta.cję 'ruchu naukowego oraz 1mp;'ez zwią?anych z kulturą ludową i etnografią. Z c!kazji LIV W'ZD przygotowano 'i powie'j·ono 27-stronicowy zeszyt Materiałów :in£oI1macyjinych ODiIE, rozprowaidzony wśród delegatów na WZD i rozesłany do Oddzi·ałów. W bibliotece gł. P'DL Idokonano s-eleikcjoi księgozbioru i uporządkowano ewi·den-cję mateniałów bib.liotecznych. Bilblioteka prowadziła nadal 'rozległą wymia'nę 'wy.dawn:i'clw z 2ł8 .imstytucj1ami, w tym 172 za granicą, ,otrzymując rocznie HiO tytułów <cza!sopiI.,mi serii ~ ok. 60tomów dzieł zwal'tych. Obecnie (30 IX 1979) księg'oZlbriólr hczy 28'.552 voluminy. Zanotowano Toozmie po·nad 200 od,wieldZiinw bibliotece i ikilkanaście tysięcy wY'PożyczeJ1. Archiwum PTL znajduje się nada1 w lokalu biur,a i 'czyitelni, dostępna je,t tY'lko .częŚć jego zas,obów. Sekcja Korespondentów Terenowych prowadzana :był,a do kwic-bnia 1979 przez 'engr Z. Neymanową, a później przez ,mgr H. Nowicką. Lic7.iba korespondentów wzrosła w okresie sprawozdawczym z 40 do 176 osób. Oprac.ow<l:no ·26 anikiet i kwe·sti·omapiu,szy, w tym n ,t)"lko -siłanui Sekcj.i. Corc.czn.ie or-gan;'zow.alno .spo'tka'nia i szkolenie kor€lspondE!n1tów przy udzi,aleśrodniookoło 40 osób. ,Obsze,'na informacja o tej 'selkcji zastała lamiesZlczona w Materiałach lnformacyjlnych pro'b:lemu węzłowego ",Polsika KuHU'ra Narodowa". Działailność wyda\V1n.icza PTL 'spO't~ała się w mi'ni,onymckresie spwwozdaw\:zym z powainY'mi tJ.'i\lJc!nJoś·ciami. Opóźlfluenioe w wy,dawaniu "Li1em;tury Lurdiow-ej" · sięgnęło aż półtora r.oku; wyszedł dopiero nr 1 za rok 1'9'78. D.ruk ,,.Ludu" został przeniesiony w 1:979r. do Poznania, gdyż iJCIldnaz \vroda wskich ·druka'rli nie mogła go przyjąć ,do rea:ł.iza,cji w ·możliwym do przyjęc.ia terrr.imie. ZG rozważał ow związku z ty;m możliWo:ść dokona'n'ia Z!mian osdbowyoh w redakcji. ,Rozważano też m'oż,l:iwość prZJekazania wyidiawni,c,tw PTL do realiza,cji w PiWN. OgóJ.em wydano w okresie 1976 - 1979 tyllko .17 pozycjli, w .tym 51 i 'nZ t. "Ludu", 18 i 19 t. "Łódz·'kich Studiów Etnograrfi-cznych", 10 numerów "Literatury Ludowej", 2 t,amy DWOK · (56f.I i 57!III'I) oraz nowy zeszyt A!PSL Strój kielecld - raz,cm 212,65 ankt.:,srz:ywy,dawlIli'czy;ch. Do .druku przekazano 13 pozy,cj~ obejmujących .łq'czlflie 255,60 31'ku:;zy', w t)"m 4 tomy D-WOK. W zWliąlZ1kuZlez:na·cznq pOdlwyżką ce.n druiku dolkoltlan-o n-ie?1będm,cgopodniesi'en:ia >cenwy,dawnictw P:TL. . Dzi'a1'alno'ść f'ilnansowa T,owarzy's'twa Qpierała się Ina dotacH przy'znawanej coroczni·e przez PAN oraz 'na wpływaich ze sprzedaży 'wydawnictw wła-snych, dotaI'cji na pracoe zlecone (S-ek,cja Korespondentów Terenowy'ch i DWOK) oraz s,kładek <:złonkowSikich. Dota.cj-a PAN wzrosła z 1.528.200 zł 'IN 197'6 r. do 1.97·6.800 w roku r978, a w roku '1"979 zmniej.szyba ,s'ię ,do L69-6.000 zł. Wpływy z prac z,leconych wY'niosły ,223:5:88 zł w 1976 r.i 1.003.641 zł w 1978 r.: wpływy te za'Sotąpiły częś>C~owo:zJwykłą ,dó1a.cję !PAN. Znaczna dotalcja finansowa z J'l1:s-lytutu SZJtuki PAN :zwiąw1na z proiblememwęzłowym "Pomniki KuItury" umożli\\1ia szybsze tempo prac mad opr~cawywaniem kolejny,ch ;tamów DWOK. Ze sprzedaży wydawnictw uzys.kano 23,2.6.33 .zł w :197u 1'. (4i2,50/0 planu) plalnu). N:ili;lszeod pla'nQwanych dochody ze sprzedaży wynikają głównie z ·opóźnień druku, siQgających przedęomie kilku, i 368.021 zł w ,1,978 r. (99% ·wy:dawnic·tw �347 Kronika a w niek'tórych nych pozycj,i swych przypa·dkach przes'uwaina stały'ch wizy torów kilkunastu bywa bezpośrednio 6 z 28 pGwojonnych graficznych", w .biurze tów z lat tomć·\V tomów 1972 - 1977, "Prac 11 'z 22 'tomów wum Etnograficz,nogo", DWOK. 'Wydatki 'N mku 1979 (plan). lÓw druku o ponald 100%. narió'w 196.878 (vv' tym place, uzupełnieniu na wa']m~ to tej caloś·ci istnieją·ce od mały je~;t przY21nany p:'zynajmnicj przez usuni<;,cia dla Narasta bowiem archiwal.nyc.h nied!ociągn:ięć, Z Oddzialów i miały dO;'ocznych a osiągnął DWOK zakupy więc od ·około .konferenej.i, '183.464 zł Wydatki zł kosz- "Ludu" L, omz 'na 1.704.580 semi- w 1977 L do na bitlliotekę 130 ty,;;. do że age11ld dość ZG niespema Zarządu efektywna. oraz s'tale, powali na.leżałoby Główny, ~s"totnych, ra,c:zej z ·codziennej Inastępujące wydawanego opra,cowar1 .szu'f'lada,ch ma'leją. powiększyć Etnografiomego", w j-ego i POlZlnall1Qn, ilecz odczuUsprawn,i01llo 'choć kitóry Gl. Wpły- ,członków w redakcjach. ich .ilośćcenny.ch zreszJtą działa'lnaść we Wn··cdawiu, Łodzi a ·także spol"ady'ozne "AI1chiwUJm Zlnany·ch naWZD 1973 ibyła zwłasz,cza ~z<:l'fka'ch łub c·d kOr1'ca 1979 1. Zor.ganiz,owanie i autorów. maiieriałów, W 'ciągu a zwlaszeza }ego IPrezydiu.m, c1biektY\oVlI1ych ,trudno.śoci li do chalr·akter pracy DOI1m'alIJ1Y, wykaza'Prezydium wnioski i postulIaty ZG, do je.g·o zreali- L narad Prezydium ZiG z 'pr-ezesalTrli OddziałÓ\w (Łódź). 2. Okreś1ić 3. W)'ldawać fOI'malnie status {Kół (Sekcjoi) przy Oddziałach stale 'biul!ety'n i'nformacyj'ny ZJG (Katowi,ce). 4. Za:ini'cjować turystów kitórc wcz'CŚ'niej przekazaino począwszy terenowych zawsze reku 'swej ,kaden:cjli Zarząd 'CQ przC'zwY'ci(;'żem.ia baI'dzi·ej przcz GKR ,i algend. zowania, dodać, nie wy.da'\'.nniczy, '30 al'lntszy dodatkowego odąi.yć będzie trzeba limi,t o okolo w w okolo m. in. Ziapasy powil'la'nic. ;spoczywają 'dawniej, do podniesienia l tomu WZD w)'lnosliłyod "tan o wusik, PTL głównie druku roz.mieszcz€lnie dzi<;k>i !czemu r. 4D.000 zł (5 ark.), l tomu (plaice, usługi,delega,c;je, siebie m:iasta,oh: w drukarniach, z ·obsa!dzoniem 5 z 9 "Ar'ehi- wydwtlków. i'nf-ormacji ·dawna Etno- '29 z 60 tomóov jak w ,1977 wydawano od ·ogółu wydaJtków. .sp:·a\v,ozda'.'.rczym wydawniotw, Bardzo tanio, do wokrosie trudno.~{:i wy:nikiem o~'ga:niz·c:wanie IksięgoZlbi'Oru) 5 - 6% oraz podobnie r. ·do 346.1:1.1 zl Na Studiów i 8 z 32 zeszy- Etnogl'aJiczny'c:h", 'zł w 1979 r. 'koszt '1976 w 3 odJdaLo.nyc1h od na·:·asta.jącc .trudno.~ci kolportaż dla zł w wydatków. uzupełnia'nie agend Prezydium dale·j - qlych biura ~04.424 ogółu zł roc21nie, a więc W i jego którc był i ak,cji odczytowej w Oddziałach zł w 197,8 r. tj. Old 6,6 ,do 8,3% 150 tys. nqlo 14% ak- magazynach 17 z 31 zeszytów 'częś,ci, ·C'd 1.153.371 wzrost "Łództk,ich Popularnej" pI'ZE'Ważnej one Obecnie, przez w (19:57 - 19(8) A8SL, "Li'tera'turyLudowej"aż Wydatki Ina aldmini:strację wymo!Sliły od l i do ponad w ich kolej- PTL mają s,przeld'awane i Materiałów zeszytów "Biblioteki Wynosiły Zna:czny 80 ..160 zł, 1 :numeru 539.000 zł (t. 57/11). i in.) były Ludowej" ,.,Pra·c 3 z 8 kmów wydawniczą. są wyda'w'nictw 6 z 20 tomów 2.2 z 32 przezlnaczanc działalll10ść tym Zapasy sprzedaż Wyoda!wn:iciuwa 2'80 pozycji wydany.ch ·od 1945 L prZiez PTL 'inne są bliskie wy·cz·erpania. Wy'cze'rpaJ!1y{;h "Litera·tury Etnolrgicz'nych", lata. a paZia ZG. ,.Ludu", 11 z 33 zeszytów wsku,tekczego z:a następne odibi'o:pcó"'v, prenU!mer<a!tiorów, oraz ull'gają stopniowo obni~·e.niu. Spaśrć.d 118 je·s.t już. wyczcrpanych, a niektóre je;';l miesię.cy, nawet (Opole, 6. Rozpocząć iOpcde). 'serię populal'nych mOIl1C'graJfi'i - IPT'L przewodni.ków (Łódź). 'eltnogra£icz:n)"Ch Wrocław). szeroką akcjępopulary.za,cyjną wśród młodzieży harceI'skiej �348 Kronika 6. Podjąć s,tałą wS'półpracę 'z ZG i Zarządaimi t2renowymi IT>TTK w zakresie kJszta1cenJla przewodników i .opracowywania ma,teriałów informa'cyjnyleh ,(Opole). 7. Dosta,roczać materiały e'lmogracricz:ne dla po't'rzeh Poloni Zagrani'czmej (Torruń). 8. Podjąć współpra'cę z J'ns'tY'tutem Kiształcenia Nau,ozy.c.iClhi.Wzmóc staralnia o przyjęcie przez Mini'stersltwo Oswia'ty programu et n ogr,afi i dla szkół lO-letnich (Opole, War,szawa). 9. Wzmawiać wy~zeI"pane zeszyty "AJtlasu Po.)skich StTojów Ludowych" i "Lu~ du". Pop1e,rać publika·cje o pi'sarzach iludowych (Łal1cut). 10. ,Przesyłać do Oddziałów 'okazowe egzemplarze wydawnictw PTL (:Poznal1). N. Zor,gam.i1zować o,góilnop01ski kcmkul1s nt. "Sztuka ,ludowa w szkole" (Warszawa). '12. :RoZISzerzyćsieć kor,espondentów terenowych \<poznań). ,13. Pomagać Oddziałom w wydawaniu 'przygdtowywanych tam monografii (M,g,zana Dol'na, Limanowa, Kat'owic,e). 14. Nardać godność członka honorowego PT!L dla doiC. D. Kadłubca z Zaolzia (OpoJ,e). 15. Zorganizować !LV !W'ZD w Opalu '(Opole) - zorgalllizować LV ,WZD w Krakowie (Kraków). 16. ,Orga'niz·ować ,W'ZD w d rug'i m, a nie w ostalmim dniu ()Ibra·d. 117. Wy:s-tąp:ić z apelem do wła'dz wojewódZkich i inny,ch o ochronG zabytków tradycyjnychku'1tury pa,s'ter:skiej w Ta'trach i ozęściowe pr7.ywró'cenie pa'siters'twa (mgr J. Tur, Ko1bu,szowa). 18. Wyprodukować odznalkę ,'P'I1Ldla w,szY'stkiich człolnków (Łódź). 19. Udositępnić ·eo naj'mniej l arkusz ,ILudu" .dla :materiałów kOl'Clspondell1tów tere!l1Owy~h. 20. ZnoweJiz'ować Is,tatut PTL, sZlczegÓll<nieusuw'aj<\lc s'formułowania nkja:sne. !PrzedłożO'l1e na W.ZD iSp r a w o z 'd a oni a O d 'd z li a łów tcrenowych P1'L wskazwją na 'u'trzy;mywanie się zaistnia'ły'ch już dawniej ró'żalk w sposobach realizowwnia swych Zladal1 przez posllczególne Oddzialy. N.a,jkorzY'stniejsza zmiana dokonała się w Oddziale opolskim, który po wyborze noweg,Q zarządu 'wykazuje działalność godną uwagi i wyróżnienia. Dwa nowo rea~ty"w,owane Oddziały (Szczecin, Limanowa) ·wytkazu'ją też dość ambitne zamier.zenia ,na przyszłość. Wśród Oddz:iałów 'na:szy~h można wyróżmić 3duż~: Warszawa (01.14czł.), Łódź (:112 'czł.) i Kraków (9.1 Icz'ł.),5 śwdnich: Toruń (79 czł.), Wrodaw .(69 czł.), Po.z'l1ail {6'6 ICZ1.), Mszana Dama {53 czł.) i Opoile 1(40 czł.) oraz 13 małych: !Lublin (32 czł.), Łal1,cU!t {'27), KosZlali'n (;27), 'Przemyś,) (2i.6), KalLowice (20), GdaÓI5k 17), Limanowa 1(:17),Sanok (1'6), Szczecin '(H), Zakopalne (1<5), Rze'SZów ('11Z),Kielce (9) i Zrielona Góra 1(8). Dalne Idolt. 'Hości ,człornków nieodnClszą srię do jednego dnia, stąd moż,liwa nieDgodność z podaną wyżej l:tcZlbą 891 czł. na ·dzicl1 18 10 ,1979 r. LicZJba ebnogrU!fów z wyiszym wy!ksZlta1cenielm 'wśród członków P06zczC!gó'lnych Oddziałów waha się .od 1 Wrzemy~l) do 67 :(WarsZJawa). Z dU'źyc·h Od'dzia·łów ka'Żdy wy1kazuje 'inny rodzaj aktywnoś'Ci. Najmni'ej,,;zą warsrow;ski, opa'pty -o Idużą p1la'cówtkę oświa'tową li ba'dawczą jaką joellltP.aństwowe Muzeu'm ,Enno,grafic'ZJne. lWynik'a ,to w z'nwcznej mienze z ,z'aangażowania czhmków teg,o Oddziału w praca,ch ,swych macierzystYich inls'lytucji. Poważnym osiągIllięciem te,go Oddziału jelst opra,cowanie jeszcze w 197,6 r. b. dobrego pwgramu z zakre!su etnogI'iaflii ,dJla szkół poos>tarwowych 10-,I~t'n:ich. PrOlgram Iten U'tkinął jednak w IMi'nister:s'twie O'świa'ty. Odd.zi'ał ł&diki prowadził :badania ,terenowe w iKalislkiem i Opoczyń1sikiern, �Kronika 349 przygotowując na ich poldsiawi'e publikarcje, a poza tym pod'jął wyj ą,tk ową b. 'ow,ocln,j a;kcj<; za.kładalnia kół miłoś'ników rfoIkloru. ,Po Łodzi po~s'~ały takie kola w Złuczewi,e, Opocznie i IKalisz'u, Iskupiające razem ponad ,170 osób. Koła te powiąwnc są z Oddziałem ja'kby .sekcje, brakiJm ty!1koodpowiedJniego statusu. Oddzia'ł udzieila-I też 'dużej pomo,ey w szkoleniu korespond'entów terenowy,ch. Wydał lSi 19 rtom"Łódzki'eh oSltudiów Erlnogl1a'fkznych". Zorganizował w 1977 r. LI.! WZoDisesjG pn. "Etnograifia ośrodka 'przemysłowego". Oddzioał kra,kowsiki skupił 'siG, wzer'Elm poprzedni'ch lat, rna og'ranizowani'u co roku dorbr<ze przy,gotowaJny'ch sesji rnaukowyc,h. W 1nro r. rbył onganiZia1;QreomLI W'ZrD i 'Sesji pn. ,;K,ultura Iludowa Krakowa ri regionu rkraJkoW1skieg'o". J'ego członkowli'e wyrg'iOls,i,Li lo odC:Zyltów popularr:nych na zew.ną(1.rz, Zlaś na 8 o1.twarrttychzerbnaniach Oddziałów wypowiadali 'Się głów,nie gości'e z zewnątrz, w ,tym z z'agmlnicy. Oddziały wymienii{)ne w Inastępująrcej grup~e wykazywały jesz'czoe :baTdzriej zróżnicowany .charakter i rdz:i,ałaloność. Dwa rz ni,ch znajdują się w rduży,ch ośrookach uniwersyteclkiich, dwa w rmniejszych, za,ś j.eden w M's7J3Inie DolneJj, małym miasteczku 'pod Gorocami. Dość dobrze zaprezentował się Oddział wro.cławski, który współdziałał w zong'anizowarniu2 powa'imy,ch :sesji ll1aukowj'lch i około 10 odczytów, współdziałał też z Woj. Domem Kull'tury. Oddział Itorui]~ki zor,ganizowa'ł LIU WZD, połą'czony :z jub~leuszem prof. Zmalmierows!kiej-,Pruf.ferowej i sporą illość 00czytÓM". OddZJiał Orp()~sikiipO\Ą,1ięikis,zył O'd wiosny 1978 r. pr:z'elSlzl1o2-1k1nOltlnrie l:ic:zbę swy,ch 'czlonków, opr-acował dohrze przemyśl3lny plan pracy (powielany). Wykazal slię b. alktywną współpra'cą z Opdl'Skim Towa'l'zy.siwem KuJotuI1allno-Oświa'towym iill1. w akcjach or,garriz-owalTlia,konkur.sów i popularyzowa'niu ku'Hury luodO'wej oraz w z'bieraoni'u malte'r.iałów 'terenowy'ch do .monografii fQlllklory"tycznej Ś-]ą.srka Opolskiego. OddzLał pOZinańJski zorgraniZ1Ował 1'1 zebrań plEIDarnych z odczy,tami, współdzi,ałał też w z,orga.nrizowani'u :1 sesji 'naukowej i ,1 wys·tawy. Oddział mszański skupia Ihcznych miloŚlni-ków rkuHtury swego 'niewielkiego regionu rtakże ze wsi,organizował rocZJnie po 2 - 3 otwarte z'eJbran'ia z odczytami i gromadził marteriały <lo monograHiMszany Ddrnej. Wśrórd najmniej'szy'choddziałów PTL większość ma do odnotowa'nia dość powa'żne ,osiągnięcia. Wyróżnić rmOŻlna,tu Oddział ł'ańJ,cUocki,działający w małym mieście i .są:siednirch WIsiach, Iktóry zorganizował ak. 50 odczytów, głóWlnie dotyczących ku'Hury ludowej regionu, urządza 'coroczmie dwa obrzędy-w:idowiska (majówka i drzewo iy'cia), prowadzi ,opiekę 'nald zalby'tkami kul'tury ludowej ,or,az indywidua~l't1e ,badania w terenie, popier.a ba-dania ona-d p~sar.zarm'i 'ludowymi swego te-renu. Oddział lubelsikri p11owa,dzi plamowe badania w L'U!belskim Zagłębiu Węglowym, rfLnansowane przez Urz. Wojew. w Lu'blill1ie. Zebra'no już !bog,a,ty ma'teriał d okUJmenrtacyjny. Pl'zygotowuje wydamie monQgrarfii kuil,tury .luldowej tego nowego zagłęlbia. .j Oddział przemyoski,c-hoć ma 'ty,liko 1 iarchoW'ca etmogra,ra w swym ISikła'dztie,był współorganizaltorem sesji popularno-naukowej i .!iczmyoC h odczytów, współpracuje z regionaJlmymi towarzystw3lmi, z PTTK przy szkcileniu 'przewcdników. Pomrugał w .gromaodzoniu marterialów ,terenowy'ch dol. obrzędowości. Oddział sanocki, opapty ll1iemal wyłą'czl1Jieo prac-owników mi·ejslcowego !Muzeum BudoW'n~ctwa LU1dowe.go, wspólpra.cow,ał w 'ongamizowa,niu wystaw i w slZkoleniu ppZ("wodników PT'I1K. 'Umożli\ovił iteż zorga'nizoWlan'i-e dla 7 OISOOz'wieodzell1ie kLlku słowackich muzeówetnograhc:z:nych. ReaJktywowalf1Y w stycZ'D'iu 10979r. Oddział \limanowslki gromadzi monograofii wsi Slopioce, zorganiz'ował ,też 3 ZJe'bra,nri.az odczytami. ma'teTiały do Zakopiański �350 Kronika Oddzli'<l!łzorgalDiz,ował, ,głównie IZlnacznym wysHkiem swego prezesa, LIVWZD, a poza 'tym 4 odczyty i 20lgólne zebrania członków. Przeprolwa'dzil Iteż zbiórkę ,darów {od podhalHńskich twórców iludowy,ch) dla Centrum Zdrowia Dziecka w WaT5,zawlie. Gdański oddział zorganizował dość Eczne odczyty i prelekcje, a poza :tym wyróżmił się owo{mą pracą zawodową .swych ozłcmków, czego wyrazem było przyznanie trzem spośród nich nagrody 'im. O. Kolberga. lin,beIlJsy;wlnlie dz'ialał Oddzia,ł kiC!Szallińs!kli, z,orgalni,zował 1 sesję naukową i pI;Zygotował pu/blikalcję nt. twórczości ludowej i pamiątkarsikie'j Pamorza Środkowego, W1,półor'ganizował 4 konkursy. 4 osoby wzięły w 197'6 r. udział w większej wyprawie badawczej do llndii. P'la'nuje się wydanie monografii ,pomorza Ś.rodlkowego oraz ,pomoc w 'tworzeniu skaIlls'enu. Rea,ktywowany niedaWino Odidz'iał ISz'czedI1ski plaJnuje zebranie ma'te'riałów do monografi rybołówstwa łudowe;go ,na Pomor,ZJu ZachodniJm oraz zorganizowanie wraz z iMuzeum N,ar'odowylm w SZlcz,ec'i'nie obchodów 100 rocZlniJcy wyprawy S. S:wlc-Rogoziń'sikiego. Oddział .zielon olgónskli, najsł1ahszy liczelbnie, wykazał współpracę w organizowaniu imprez folklorys'1y'czmych i udzielłanie komultalcjli z zakresu ikultury łuQ>owej. Oddziały: ki,elecki i rzeszowski 'nie dostar,czyły 'spmwoZdań; wiadomo skąd~nąd, !2.~ prowadziły racZJe'j zlll~komą działalność. BaI'dzo poży/teczny wydaje się Wln'iosek 'przedstawiony przez Zarząd Oddziału łódzJkiei'go Iz'organizowalnia :spotkania z przewodni/czącymi wszys,tkich Oddziałów 'terenowych, by omówić w spo:sób roboczy zadama i probllemy stojące przed Oddziałami i wymi'Eln:ić dośWiiadcz'eni,a. Wydaje Isię, że spoitkanie tabe będzie można zorrganizować wczesną wiosną 1980 r. 'W ki'lka dni po WZJD, Prezydium ZG wlskładzie: przewodnkząlca doc. B. Kopczyńlska-Jaworska, s·ekretarz gen. Idoc. E. rPietraszek i zas'tępca 'skaI'bniika mgr A. KuczyńIskiopracowało na podstawie a:nali1zy zarzutów OKR oraz czynności kontrolnych dokonalnYIch w biurze ZG, wyjaśnienia, których powielony tekst zos,bał rozesłany ,Zł ,listopa'da do o.gółu :człcmków ZG, zarządów Oddziałów PTL i członków OKH. StwierdZ)ono słuszność ,częślci zarzutów GKR doty,czą'cychspr.aw fOI1maJlny,ch,Wylja:śnLano rozlbieżnośoCi wacenie nielkitórych dalilych i 'fa,k·tów. Podkreślono 'też jeszcze raz !brak po:'lzlak, k,tóre by wskazywały lila .niegospodarność lub jakieko1wiek nadużycia ze 'strony osób odpowiadających za finanse, magaZylDy, bi!bliotelkę iwydawnidwa PT,L. ,Przyznano, iż sprawa 'sła1bych hczebnie, mało akitywny'ch Oddziałów w 'Zi'elonej Górze i Kic1kach wymaga podjęcia odpowiedniej decyzji na Inaj!bl:iż'szy,mpl'enarnym posiedzeni'u ZG. Z począ,tkiem listopada 1'979 r. przerdstawLciele Prezy'dium ZG i redakcji przeprowardzi,li r.o'zmowę w Biurze Wydawni,c,tw PAN w sprawie przezwyciężenia trudnośCIi związ:alny!c:hz drulk.arwaniem wJ1dawn/i'c1uwPTL. Dor'a'd:zono nam k,ontynuowanie działa:lności wydawlnkzej w dotychczlais,owej formie, ,samodzielnie, przyrzekając pomoc: wewprolwa,dzeniu pubJi.kacji PTL do planów ko:nkretnyc:h ,drukaT11.Wkrótce pO'tem podjął dodatkowe Ikroki w PAN .i w ,PIWN naczelny redaktor "Literatury Ludowej" pro,£. Cz. Hennas, uzyskując p,'zyrzeczenie na,czellnej dyrekcj:i PWN pI1zyjęcia LL do realizacj,i przez PWN jalko ,tytułu wyda:wnicz~go PTL. O'S'1a,teczne decy,zje w sp.raw,ie U''1prav.lDieni'anaszej pr'odU'k'cji wy,daw1nicZlejmiały .zapaść w grudniu, m. i'n. ma zwolanYlm na 8 XII posi'edzeniu plena'Jlnym ZG w Pozmaniu. Sckreltarz Genera1'ny PTL doc. dr hab. Edward Pietraszek �35:1, Kronika KSZTAŁTOWAN,JE ŚRODOWISKA KULTUROWEGO WSI <POMORZA GDAŃ- SKlIEGO SESJA NAUKOWA W GDAŃSKU Muzeum Naro·dawe w GdaJlsku .było 'o'r.gall1!izatorem jednodniowej 'Sesji naukcwej p.n. "K.sztaHowanie środowi's,ka kulturowego wisi", która odby1a się w ,gmachu !Muzeum w dniu 21 maj'a 1979 1'.1 .Rozpoczęło ją wprowadzenie mgr.a Jerzege Przały, dyrektora :\1uzeum Narodowego w Gdańsku, po c.zym w ab.szennym i ba'I'dzo kon"truktywnym re'fcracie nef~eksje nad p.rob~mem wy:stą'pił prod', dr Jerzy Stankiewicz z Pol i'tec:hJnrki Gdańskiej . .iVlócwca,i'lustrudąc swoje wystąpienie wymownymi w treści ·przeŹ!rocza.mi, pO'dZJie.lił.się z zebram)'lmi re,f1'eks-jami zw.iązanymi z z·arsa,dnli·czymt elm-ait om, ,po&Woięcając wiele U1W,agisik"l.,n:SefIlIOm, a rom'ZJem jednajk ·opowiadającsi<; za chrcmioni·em wartości .aocl1itekJtonilczno-.kuJtur.owY ch in situ. Poruszając nU'3t<;pnie mctodologiczne założenia dotyczące kształtowania wiejsbegośrodowiska -ku'lturowe.go, prof, J. S'tan'k,iewi>cz w,slIDazałna now'a'to~skie ujmcwa,nie t€lg(J problemu 2. Ucze,stnicy sesji wysłuchaiIi 'na'stępnie ref,eratu doc. 'dra hab. Ryszarda KUikiera z Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu pt. ,W'ieś ipomorsko-ka.s,zwbsk:a w procesie kształtowaThia wiejosIkiego środowiska kultur,owego, w który1m to wysltą,pienitl a'U'tor omówił historycZlne i 'kulLturowe aspekty rozwoju środowiska kulturowego. w wyb.ranyrch obslza'f'a!ch ziem pomors!k;o-!lm.szUltisiIDicih., naślw1e,blając temalt od strony etnografiiczne,j. 'Mówca ,zaprezentOlwał szereg przyk~adów rozwoju ,środowiska kuHU'rowe~o w,i także na za.chod'nich KalSzu'b.u'ch {zieJIlJi człuchowskiej, bytowsikiej i lębonskuej), nawiązU!ją~ do !bandziejogólnych pra'widlowoŚici prz'coihraień środowiska -kl.:/liturow€lgo na ,VIe(Jgó1nylch przeobrażeń środow.irska ua'turałnego, głównie pod wpływem uprzem)'lS'łowioenia i oprze.oibralż,eńur:bauiza'cyjlnych. W da.Jszej ,czę-ŚiC i 'referat'owejmgr T"l.·deusz ,sadkow:ski ze Skansenu Kaszubskiego we 'Wdzyldza,ch KiJsz,ewski<ch przed9tawił za~aldnienie Sty1u kaszubskiegc .. w bu.downictwie ludowym, uzasadniając w ,sposób Isugeistywny oddz.iaływamie budO'WiDictwa miej'skiego i dwonskiego .na budowlnictwo wi'ejskie, również Ina formy zabyt,kowc do,chowane ,do czasów nam współczesnych, kwes'tionując pojęcie stylu kaszUlbskiego we;gó!c. WiJmieniu spc."Cjali,'tów skupionylch w Wojewódzkim Zarządzie Gospodarki Przes'trzennej Urzęldu ,WojewódzJkie,go w Gdańsku wY'stą'pił dr JA'ndrzej Baranowski z rclera Lem pl. Prob-lern środowi·ska ku.ltul"owego wsi lU procesie przekształcania ooszarów wiejsk,ich. na przykładzie regionu. gdańskiego. Oma1w.i.ują'c wartości archiJtelk.1urry rC'gii(Jna!!1cj w rozwoju prz,()sltrz:enn)"m woj.gJd'ańLSildeg.o mówca pr.zedstawił czynniki de.fol'mującc l<,sztaltowane wspókześni'e wiejlskie 'ś'f1odoWoisikokulturow.e, w;ckazując !la nega.tywy wynikają!ce z niewlaś.ciwego s'tOlSunku społeczeństwa, wła'dz i ilHtytucji w zai,rcsie Cochrcmy śr.o,dowislka na'tura;l<nego. Tak więc, według s,twic;'dwniaau'iora: , ,Wy,daje s!ię,. że .nie można pominąć tu jeszcze jednego zjawiska, właściwego zwłasl'cza relgionom szybko U1'batrlizującym 'się: 'traktowania obszarów wicj'oki'ch jaico Wlzgi!ę1dni·cłatwo 'dOlstępneg-o z.a'plecza rozwoj,owego, Kon:sc.kwlm~j'-l jc:;t nieprzcmyś!alnaekspansja terytori,alna .(ty'lko częściowa hamowa'na p:'z:.'z U'stawę o ochronie użytków ro1nych) i pnowizorycztrlc, substani 1 Temat sesji był już w;cześniej zasugerowany prze·z Komi-sję w Gd.ań.sku. jak i sro..... o.wd,~ka muzealne Tr6jm.ia!-:,ta. 'Sesja naukou:a "Kształtowanie środowiska kulturowego wsi" janowskiej, w: ,.Glos Wybrzeża" nr 115 (9617) z dnia 24 maja 1979, s. 5. Ku1tury KW no,tatka Izabeli PZPR T,ro- �,352 Kronika dardowe Z/ag06podar·owaJntie prze::ltrzenne s-twarzającc lączmic swego rodzaju sferę śmic,tni1ka krajobrazoweg.o 'ilia ·abrzeżaich Uikładów zUliballlizowany,ch. J'€'IS1tto m. i'n. rezu:Hatt funkcjolllowaJnia steJ1eotypu, przyj,mującego hasło rzekomo ekstensywnego charaJkteru za.gaspo da r,ow<ł'nia Olb.szarów wiejskich jalko uza'sa,dinienie ekspansji i ich slibstandardowego zagOlspo.darowa'nia przes'trzenlnego" :1, .uzupełnienien1 podstawowych re:f.em'tów 'susj.i !były wystąpienia dwóch a·bsolwentek Pol ibechlll1ki Gdań:s<kiej. Talk więc mgr inż . .zofia Gzowska w referacj,c Studium czesnej wykorzY\':itam,ia regionalnych form ,kaszub~;kich w architekturze wspól- ,zaz'na,jomiła zebralny,ch, na He bogalto preze'n'tow1a'ncgo ma,teriału kar,tograficznego i dolkumentacy1jnego, 'z przykla'dami ka5zu:bskj'ej aJ1chitektury współ. czesnej, za.ś 'mgr :inż. lBO@1aLi'piń'slm w swym wys:tąpieniu Ochrona zachowanych wartości ws,i ż.ulaw;$lkJi'ej w ś'wiet/.ek!ształiowania środowisk'a ku,!turowego mówiła o oc.hronie za1chowanych 'wartośd ws.i żulaw:s.ki'ej, prezentującomawi'a'ną prahlematYlkę ma,t-eri·alem iil'Ulstralcyjlnym i dakumcnta'cyjnym. Sesj'i przewIOldI1k'zy!Ii k,olejlll'o: 'pnof. dr J. SiaI1ki<ewioz OtfalZdoc. dr hab. R. Kuki'er, zaś po .dyskusji merytorycznej obrady zamlklllął dyrektor rm:gr J. Przala z Muzeum Narodowego, zapowi.a,dając 'opublikowanie maJterialów sesji w zenyta,ch mu ze a'lnych. Hys.zard Kukier ~CYGIANIE ,I ICH KULTURA - WYSrr,A'WA Wokres'ie Old '10 maja do 10 września '1979 roku w Muzeum Okręgowym w Tarnowie .czynna iby,la wy::ltawa pt. "Cyganie w ku!turz·e po;Js!ki-ej", pi·erwsza w naszym kraju ak's'pozycja poświęcona Cyganom, etI1i'cz:nej grupie mniejiSzościow'ej" ,która od 5 wie/ków trwaol-e zwiąZaJna jes't z teren~mi Pols·ki '. Główmym celem wystawy ,byIo ukaZ/anie 'cygańJskiej ku1tury ora'z miejsca Cy. galTIów w ,kuIHurz€' pdlskiej. Bowiem poza występami GtY'lizowalllych zresztą cygańskich zespołów elS'tradowychi 'nie.liczJn)'1mi aritykulami w praS'i'e, Cyga'nie 'szerszym rzeszom ,społeczeństwa znani są 'ili'emal wyłą.cZJnie z p owiJerZ!cho'wny'ch obserwacji, w wię'kJSzośc:i wypacwnylch pod wplywem IZ'UJkorzenianych od la't, nega,tywllly-eh, niekiiedy Z1aśrQma:l1It)'ic!Z/n)'ioh stereoty,pÓiw. Omawiana wY'Stawa była wyni'kiem wielomies'ięicznych poszukiwań i kwere,nd, a zgromadzone na niej ma'teriały pCJlc.hodzily z 'muz:ców, archiwów, bibliOttek i zlbi,o>rów prywatll1ych. Z'I1JaJlazoły się Ina 'rri:ej .materiały związane z rea,liami życia • "Dynamiczny charakJter ŚI"OdQwiska kuI·turowego wsi zmusza do pOSlta,wie<lia pytania, co właści;wde usiłujemy ratować móWliąc o potrzebie ochrony tego śro{1oMljska i jaltie kierunki dz.iaLań wydają się tu najwłaśC,i;wsze. o'dpowiedzi należy. jak sądzę, szukać w funkcji, ja,ką we współczesnym społ,eczeństw-ie może i po,winno spełniać środow,i'sko kulturowe wsi. 'T,rzeba tu wyrażnd.e stwderdZlić, że nie tylko nie straciło akltualnosci, a wręcz urasta do .rangi poważnego pro.błemu społecznego znaczenie owej funkcji ksz.tałbowania i podtrzymyw.anja ciągłości 'Lwią:oków społecznych i kulturowych osaozCJ.nyc.h 'w konkretnym środowisku przestJrzen<lym, nie może być bowiem mo,wy o jakimkolw-ie.k ro;owoju społeczny,m w oderwaniu od podłoża środ,lJiWliska kUL1urolWego ... " A. Bar.anows.ki, Problem środowiska kulturowego wsi w procesie przeksztaŁcania obszarów wiejskich na przykŁadzie regionu gdańskiego, (IW:) Forum dyskusyjne nt. "Gospodarka na obszarach wiejskich a ochrona środowiska", Szc,zedn 1978, s. 6 - 7 (p,QwieL). J Cygante w kulturze polsktej, Komentarz wystawy, Taronów 1979. �353 Kronika Wstępna część ekspozycji "Cyganie ich kuLtur,a" w Muzeum Fot. W. Dudziak. i Okręgl>wym w Tal'IlPwie. cygańskiego oraz marteniały mówiące o rali, jaką w ,kulturze pOllskiej zajmowa;li i 'zajmują Cyganie. Eksponaty związa1ne bezpośrednio z życiem Cyganów repr,ezentowane były stosunkowo ubogo, m. in. lle względu 'na ~;,kromny inwentarz jaki posiadali oni prowa,dząc wędrowny tryb życia; z chwilą zaś porzucenia w latach 'sześćdziesiątych tradycyjnych formży!Cia kocllown:iczego inwentarz ten 'przestał i'stnieć niemal całkowicie. Zma,czJI1Iiebogaciej rElprezen1Jowany był zbiór pnzedmiol1;óiW ilustrujących rCJIlę,ja'ką w kuHurlle pollskiej zajmują Cyganie. ZgromadZJony maiteriał podZJielony został za:gadnielllialmi" w wyniku Clzego powstalosześć odrębny,ch działów 'tematycznych: martyralogi,a Cyganów, historia królestwa ,cygai1skiego, rea'lia ,żyC'ia cygai1skiego,Cygamie w kulturz,e Iludowej, Cyganie w ma,larstwie i gra:fi<ce oraz część plonerowa eksponowana Ina dziedzińcu Muzeum. Początek wystawy s'tanow.iły dokumenty związane z his,torią prześladowań ,i martyrologią Cygamów w Polsoe. Pi'crwsze dokumenty z ,terenu Polski wymieniające Cyganów llnane są z wieku XV,chocia,ż wZJmi-amki,o kh pdbylcie na naszych ziemia'ch pocholdzą z o'krElsu wcześ'niej,sZiC,gO.T.ak więc w tym ,dziale ekspozy'cji znalazły 'się różnego r,odzaju us,tawy antycygań,skie wzorowane na ustawa,c.h vachodnkh, np. po.]ska ustawa ant y,cygańska z 1557rolku:"Cygalniabo Iudzie niepotrzebni !będą przez nas z Ziemie wywoła'ni, y Ina po'tym !ni'e maią ,bydź do n:iej przyjmowani". Nal]eży jednak zaznaczyć, [Że na ziemiach polskkh ,nigdy nie były one surowe i konsekwentnie egzekwowame. Znala,zły się tu ,też bardzo ,ciekawe i inajstansze, nigdzie doty,chczas 'ni,e puJbllikowalne Idokumenty ś,ląslkie z w. XVII i pruskie z XVIII w. Dl,a przykładu cytuję frag'men't edyktu an'tycygań'skiego Jana Ohristiana, księcia legnickiego, wydanego w Brzegu 21 III 11619roiku: "Ponieważ ,zauwa,ża się przylbywają'cych z różnych 's'twn Cyganów, którzy wałęsają się po kr,aju w nie zwykłych strojach, 23 "Lud" - tom 8ł �Kronika 354 jak rÓlw,nież odziani w zbroje i uzbrojeni i podający \Się to za ludzi z mmeJsze.go Egiptu, Ito zacz€'skich iO'lnierzy i przez io włóczenie 'się przY'nc,;zących zwykłym ludziom wiellld-e :szkody ,[... J, a .nawet często odważyli się na czyny s.zkodzące na z,dorowlu !i życiu i prwz to ,ciężkich do zniesienia. Aby uwolnić ,kraj od tego niesZlCzęśctia wiJdzimy kOtnieczność 'ill-ezwłoczme.go wyrzucenia z ikraju tej zJbójeckiej szumowiny" 2. Dodać nail'cżY,że w pI'zeciwieństwie do innych ziem pols,kich, na Sląskui w tPrusach w,gzelkiego rodzaju ustawy antycygalEkie ,były z całą surowoś'Cią realizowa'ne. Materiały dotyczą,ce prz;eśladawaó. Cyganów zamykają dokumenty z okresu II woj(ny, kiedy ,to Niemcy wymoI'dowa,li Dk. 500 tys. C)'lg'alnów. Znalla,zly iSiięwięc tu .z,djęcia i legi'tymacje z obozu w Oświęcimiu.i z więziet'J :niemiecki<ch, a taki.c portrety Cygatnów w)"konane przez Zydówkę Dinah GG'tliehową 'na z,lecerui,cdr Men,g.elego w Oświęcimiu. Posłużyć miały .one do an'tropdLc;gi'oznych "badań" rasowy,c.h. Odrębny dział sltanow,iły.dakumEmty dotycząc·e hilSiorii krÓ'!estwa cygańskiego w :Polsce. Z'Jnalazły się tu wydawaJne od pol. XV wieku przywi;leje d1a wój.lów, a w wieku późrJJiejlszy.mdla królów cygańslkkh. Wydawane były one prz€z ;kancelarię król€wlską ,lulb posZJcZiególnych .magnatów 'ilia teren swych po'siadłości. W tym też czasie wyda!wano 'listy zapewniają'ce poszczegMnym grupom Cyga'nów swobodne poruszalnie się w dobrach magmackiJch. Z niepuhlikowGnych dotąd dclkumentów wymienić morżna 'taką ,at€s'bację Igmacego Bronikowskiego wydaną w 16691'. dla Klimu'nta FloI1iamowiJcza "Cygana ;starszego" i podG'egłych mu Cy.ganów. Sprawa nadań ,clila Cyganów z:os,tala ,zall1ie'cha'na wra'z z upadkioem paI1stwa polskiego. Ponowo ie podjęta została po l wojnie za sprawą Kełderaszów, którzy jako Inajboga'tsi 'i n.ajlbar<dziej wpływowi Cy.ganie w P.Olsce IXlŚC iiIi sdbie prawo wła,dzy na'd wszystkimi Cygana1mi. Z tego szczepu pochodzą wszyscy Ikoronowa'ili w okres'ie międzywojennym królowie cygat'Jscy, sama zaś sprawa "królestwa cygański·ego" zakoń·czyła 'Slię WPaZ /z wybuchem II wo.}ny światowej. Obok dokumentów znalazły się ,też pieczęcie ,królów cygaó.skich z okresu międzywojennego oraz serwis zdjęć z koronacji ostatniego króla, Janusza Kwie'ka, która odbyła się na Stadionie Wojska Poliskiego w Wal'sza'wie w 1937 roku. W ,dziale rea1iówżycia cygat'Jsk,ie'go znalazły się wyrobycyg.ańskie, jak: naczynia, ko'tIy, uprzęże, współczesne str,aje 'estradowe ,zespołów cygańskich. Ni,ewątpliwie najciekawsze, 'to rek'wizyty magi,cz1ne używane podczas czarowania (trupki, kostki, diabełki) i ręko,pisy cygań~kiej poetki Papuszy. Porównani·e relacji z XV:1l wieku z wynikami współczesny.ch ba'dat'J cyganolcgiczJITY'chpozwalają stwieJ'ldzić, ż,e oeygań's'kie spos'aby aszukiwa'nia przy pomocy ,,.kosrtie·k"nie zmieniły s.ię do c.z:a:sów najrJJow,szyt<.'h.Oto Z'CiZillla:nie z procesu o czary z 1688 r.: "Raz u mnire CY'gaTika bel-a i pOWlie,działa, że tu są kośc·i Vru;pie zakopa'ne, żeby się bydło nie darzyło. lam icy kazała iść precz, dalamiey trochy jagi'eł, pieczenią y pC1dulszeczokędzie,cię'cą" 3. Te 's,ame ppaktylki op.bllje J. Ficow,ski 3 wieki późni'ej 4. 'Wędrujący Cyganie największą !s,tyc~ność mieli z iludnoś:cią wi1ejsk,!. co znalazloodbicic w obrzęd:aich, ponekadłalch, przysłQlwiaich li pio,.;cnkachludowych. Na wY'S'tawie ZJnallazły s'ię więc kukieł'ki z szopki przedstawiające Cyganów w tradycyjnych strojach, Cyga·na z niedźwiedziem, postać z 'natury nieinaną już od kilkudziesięciu lat, Cyganów jatko przebieraó.·cóv,r .zapustnych i noworoczny'ch, a także , \VoJewódzkii,e Archiiwum , "Lud" 19<Y.!, t.. 7, s. 313. • J. Ficowski, Cyganie PaństiWoOwe, WlI'odaw. na poLskich drogach, K'raków 1965. �355 Kronika ./ współczesne dzieła twórców ludowych obrazy przedstawiające życie taboro'we Cy,ganów oraz rzeżiby. Najwi<;kszy ,i na}bo:gatszy dział w ,ekspozycji 'S'tatnowila k,ole'kcja malarstwa i grafiki, głównie z II połowy XIX i początku XX wleku. Obdk słynnych nazwisk, jak W. Gersem, A. Kozakiewicz, A. Piotrowski, A. Grottger, A. Kotsis ,i ,ich wartaściowychobra'zów, 'realistyczmie przedsta'w:iają,cych s,ceny zżycia Cyga.nów z cennymi szczegóła.mi Istroju czy życia koczowniczeg'o, Iznal'azły Isię też mo'dne w 'tym czasie romalntyczne post.ael'e Cyganów i Cyganek. Zgromadzona grafika, obok niejednokrotnie wysokich wartoścd .artysty,cZJnych, stanowiła bardzo cenny materiał Ilkonogl1aficzny i hi's't'orynmy, ty'm 'bardziiCj, że wiele z nich nigdy jeszcze nie puJjI'ik,aw3łno. Niewątpliwie na,jefektowniejszączęś'cią ekspozycji ibyła część plenero'wa, gdzie umieszczone zostały wozy <:ygańskie, namiot i 'prymitywIna kuźnia. E~sponow3'ne wozy cygal'tskie, jedne z oS'tat'ITich zachow3łny,c,h już w Polsce" pochodzą z wal'sztatów wieHkopolskJ.ch, a ich powszechna nazwa stosowana przez Cyganów to "wozy ostr.owslkie". Duże, przeszklone, ·,typu wa,gonowego, ,wozy te wykonywali stoł]arze Ina zamówl'enie 'i według ścisły.ch wskazówek 'samy,ch Cyganów. Służyły one Cyganom polskim (niz'iinny:m) wyłącznie do wędrówek letnich, zimą bowiem Cyglaln:iemies1zJkal:iw wynajęty;ch u ohłolpów domach. Na ekspozycji pokaz3łny z,ostał równi'eż nami,ot Cyg,anów polsikkhz grupy GalicjakóworazkuŹJnia Cyganów karpaJckich IZ prymi,ty\Wlej 'k(JII1łS'trUikcjimiechem i kowadł-em wbitym \V ziemię. W takieó kuźni Cygan ,pracował w kucki lub. Iklęcząc. Na.dm'ienić jeslzclze ilIależy, iż wySita1wa i}u'SitrolWiall1,a była lic:zny,mi zdjęciami wykona'nymi w lata,ch pięćdZ!iesiątych 'i sześódziesiiąty'ch, w 'okr'esie, kiedy Cyganie 'prowadzi,li wędrowny tryb życia. CC1nny;m źró<:lłem ,ikonograficznym były również pochodzące z pocz. XX wie'ku pocztówki wykonane ile Zldjęć robionych w c'sadach Cyganów karpac'kich - są cme tym bardziej cenne, że ukazują zycie naj biedniej,szego a rÓW1nocześni,e:naj'da wniej w Polsce oS'ia,diego szczepu. W bardzo uroczystym otwarciu wystawy uczestniczyli czołowi cyganolodzy polscy, a ,otwieraI ją zasłużony ,ba'dacz ,kultury Cyganów, J. Ficows'ki,cieszący ~ię ich wielkim szacUJn!kioem.Uroczys'tość 'ta była okazją do wielk.iego spotkania Cyganów, którzy prz)"by'l'i do Tarnowa ,z odległych s'tron. Rów,nież w 'Czasie trwa'Ilia wystawy Cyganie byli bardzo częsLymigaśćmi ,Muzeum. Wystawę odwiedzi lo również wiclucygano!ogów z ośrodków 'badawczych w Ii!nnych <krajach. ,Wartozazna'czyć, że w tarnowskim Muzeum powstał za.lążek kolekcji cyganologicznej; gromadzi się 'tu wszelki,e ma,teriały doty;czą1ce tra:dycyj!nych form życia Cyganów, a także ekspan<lity ,i dokumenty :będące ,odbkiem ,obecności Cyga'nów \V świa,domO'ści spoiL'czeń'stwa pcI1skieg'0. ,PlaJnuje 'się urzą.dzenie .stałej wystawy' poświ<;co.nej Cy.ganom wraz ze Is!kanlS'cnemwozów cygański,ch. Anna STUDENCKA EKSPEDYCJA ETNOGRAFICZNA "AFRYKA Bartos::: 76" W okresie aod grudnia 1976 T. do maja 1977 r. na 'terenie Afryki działała Studencka Eksp2dycja Etno,gra:fi:czna "Afryka 7()". Ekspedycja zorga,nizowanaz'ostała pEez Ko10 NaukOWe SLudantów Etnogr.afii Uniwersytetu im. Adama lVl'i'ckiewicza \V PoznalIliu. 23* �356 Kronika Przeprowadzenie .badań na kontynencie afrykańskim było mo·;i;liwc dzięki pomocy 'Wła,dz UAM, Miasta Poznania li Wiellwpols!ki oraz szel'egu i'nstytucj'i i przedsiębions.tw z 'terenu oałeg'o :kraju 1. W skład ekspędy,cj:i wchodzili jej i'ni1cjatorzy i organizatorzy - studenci IV i V roku elmognad'i'i UA:M: Paweł K!ootu'ch, Tomasz Szy.ma:n:iak, Rysza!'d Vorbrich i WłodZJimierz Żukowski oraz 'kierown~k 'naukowy ekspedy,cji Jacek Łapatt prac,O'W'n'tknaukowy !Muzeum Narodowego w 8ZJczocinie, leJkarz me'd, Andrzej 'Połaszewski i kierowoa-mechanik UAM, Leon Bąbelek. W drugim etapie ekspedycji (marzec-kwiecień 1977) do grupy dołączył Zbigniew Staszyszyn, fotoreporter CAF. SEE "Afryka 7,6" pdkona~a (samochodem Star 26'6A) trasę Jdługo'ś,ci 13 tys. km wiodą,cą przez A:Igiel1ię, Niger(dwu!krotJl1i'e), Mali, NigeI'ię li Kamerun. Głów:nym -celem ekspedy·cji by lo przeprowadzeniee<tno.grafilcznYiCh badań o !chalrakterze :stacjonarnym wśród plemienila Dogan w Mali i grupy Kirdi w północnym Kameruni'e. Wojownioczo:ść obu grup etnicZJnyIC,horaz położ~m'ie kh kr,aiJn z da'la od uczęszczanych sz'lalków hamdlowy!ch i .tu·rYlSty:cZJnY'ch po'Zwohło im 'na s,kuteczne 'opaI'Cie !Się ~pływom is·l'amu i ku1tUTY ,europejski'ej. W -chwi!li obecnej 'są Ito jedne z ostatnich enk!law s'ta'rejorygiJn·a.l'l'J.lejku !'tury OzaI1nej Afryki. Przedmi'otem !badań człorrków ekspedycji były wY'brane ZJagadrrie.nia kultury materia'lnej: budown~C'two, funkcje zagTody, kowa1'stwo i garncarstwo. O wyborze prollJlemów bada wczy!ch za:decydowa'ł stan rozpoznall1lia rze1czywis,t'ości kUlltuI'owej badany'ch grup etnkzJnych.Ja~kdlwi'elk Dogonawie nalleżą do lepiej zbada.nych grup Ad'ryki Zachodniej, zazna'czyć należy, iż ,Ob.sza'r rzeczywistOśoCi Izwiązanej .z kuHurą materia1hną ple.;mi'enia ll1iezostał je'szcze n-ależy,cie tbaoda'llY. Ku:łtura KJi.rdl-Da.ba 'ZJa5 .nie (była w ogóle ((do roku 1977) przed.miQ1;em 15Y1stema'ty,cznych studiów. Stwarzało ,to możliwość oefelkotYWlllego włączeni,a się do ,bajdań 'nad tradycyjnymi kulturami Czarnej Ad'ryJd. W !kraJu Dag'onów badaniami 'objęto 9 w.si położonych w centrum skalistej ·części masywu Ba'l1Idiagara: Amagni, Hanani, Irehi, iKoundou, Yaye, Yougo Dogoru, Yougo iNa, Yougo .Piilu, Sanga. Przy wy1ł)oI'lz>e punktów badaw.czych !kierowano się zaróWl11'Ouprz'eclinio rO'zpo~nany,m zma,cze'l1Ii'emkulturowym wiosek, joa.kli połoŻieniem w 's'tosunku odo Ibazy ,ekspedycj'i {odIe.glOŚć jedne,go, maksimum 'dwóch :clini marszu) 2. Badania prowladzono (luty, mare,c 19'77 T.) W trudno dostępnym 'terenie górskim, w uciążJliwych warunikach pory suchej - przy temperaturze -sięgającej 45°C w cieniu i chrcmi;c.znY'm braku wody pi'tnej. Zadecydowało 'to ·0 wyborze specyfioc~nego 'sp0t.5-obuzmiUJny pUlnktów badawczych f(ryc. 1). Stałą bazę ekspedy,cji założono w Sanga - gdiZJi,eikońlczy się dr'Qga terenowa. 'IW :celu sotworz'enia w<łI'Un'ków d,o bUJdań prowadzanych z dana ,od bazy, kolejno w ,dwóch ws:iach (Yougo Na i Yaye) założono 'Obozy. Do 'tra!1'5poI1tu niezJbędnego wyposa·żeni'a ltechni'cZJDegoobozów oraz 'żyWll1,oŚici użyto ,zespołu 'tratg,aI'zy. PrzedsbaWliany Isposób ·organizacji pracy terenowej umożliwił rozłożenie badań na kiJllka EJta'pów przedz.ielony,ch 'okresami re'kI'eacji i T'efleksji baJdaWlcze'jlila tereni'e :bazy. Względna ;samowystarozalność obozów przy,czyniła .się .do zwiększenia ·operatywnośd i zasięgu 'badań, pozwolliła też ograniczyć ewentualne koszty związane z opłacaniem stalej eki1py tragarzy. ZarÓlWlno ffiie1j'SlC'oJWe przClPi:sy a'dminlis>tra'cyj!l1e, j,aik i specytfnk'a terelI1u (brak popierających· SIDE "Afryk'a 76" QPUbLLkow,anyzostał Szc-zec1n-Poznań 1977- 1978. 1 Wlieś Sanga, będąca siedzibą bazy ek.spe<lycji, leży w centrum badań, jest zarazem 'ośrodokoiemadrn.irriBtracyjnym i gosp,od'arc'zym regio.nu; wieś Ba.nani jest znanym w okolicy 1:entrum rękodzieła gal"nca'rsk!iego, a WISiepołożone na zboczu "świętej" góry Yougo są oentramd religdjnymi DogonQw'. 1 Pełny s~ osób l i.nstytucji w katalogu wystawy Dogonowte i inni, �Kronika 357 o 0/1 -"""'A I D baza ekspedycji, 6. obóz, o punkt badawczy. ....m droga terenowa, droga piesza ekspedycji o Schemat sposohu zmiany punl<tów badawczych, zastos~}waneg;oprzez SEE "Afryka 76" w rejonie masywu Bandiagar,a. Rys. L. Fijał wg szkicu R. Vorbl"icba. zmajomoscl języ!kóweuropejskich wśród Dogonów, trud"'lY teren gÓDsiki) rzdecydowały o najęciu przewodnika-Humacza: Gadiolo Dolo, lat 26, wylkształoenie podstawowe (6 ,klais). Skromne fundusze 'ogranlczające 'lkzbę "ko,sztowny,ch" tłUlmaczy przesądziły o odpowiedniej arganiza'cji pracy w 'terenie. Ekipę dóelono doraźnie na dwa wym:iElniają,ce 'slię w południe zespoły. Gdy jeden zespół {2 - 3 et'nografów i tłumarcz) prawa:dził wywiady, pozostali 'członkowie ekspedy,cji kontynuowalI! samodzielną obserwację ilnteresujących ich dziedzirn kurl'tury. O:becno'ść w zagrodzie mniej licznego zespołu w mniejszym stopniu zakłócała ,żyde z.agroldy, lnie wywoływała zatcm sprZC'ciwu ilnformatorów. W trakcic wywiadów pOisługiwaino się sporządzO'nymi w kraju wytycz,nymi badawczymi. Były one na bieżąco Ulzupe'1niarne i weryfikowalne w 'trakcie pojawiiania s'ię rnowy,ch proihlemów. Tłumaczenia za:gadnic11 na ,s7<czegółowe 'pytania <dokemywalno najczęściej Ibezpo.środnio podczas wywiadu w konkretnej sy,tuacji badawczej. Prace terenowe o ana'logkznym charakterze przeprorwadzoino ,~marzjec, kwiedeń 1977- r.) w,śród wyrbranych alnimisty,cznych społeczmości pó~no'cnego Kamerunu. okJ1cślanych wspólnym mianem "Ki'Ddi" "Niewierni". Badainiami objęto 'leżące wśród gór Ma'ndara wioski rzamieszkałe przez grupę Daba: Mandama (baza ekspedycji), Teleki {obóz igórsiki), Kabe ,i Czili. W celach porównawczy'ch zbadanorównicż rnizirnną wicś Lam zamiesZJkałą przez grupę GuidaI'. W wielu pUlnkbch leżących w21dłuż trasy elkspEldYlcji prowaidwlllo obserwalcje etnograficzne lub badania peneltracyjne. W ak:!oHcach T,amanrals;set (Arlg1ieria), Agades (Niger) i Gao (Mali) zapoZJnano się zorg,aniz.a,cją targów oaz saharyjskiJch oraz wspólczeJSnąsyltua,cją Tuaregów. W okoliJcy NiJalmey pDZJedmiotemabserwacji była grupa ei'nocZJna SOnJghai, zaJmi€szkują,ca rcJlrnliczo-ryba,c,krj,ewiioski dOIlimy Nigru.. , �Kronika 358 Nad nigeryjskim brzegiem jeziora Czad Tejestwwano tradycyjne techniki szkutnicze ple.mi'e;nia BUJduma budującego łodzie z 'papirusu. W związku ze zbli.żającą .się setną rocznicą wyprawy S. S. Rcgoz.i11skiego do Afryki SEE "Afryka 76"Qld1tworzyła. w terenie ppz.cbytą wów'czas ,drogę w poludniawym Kamerunie, sporządzając - na życzenie Muzeum Okręgowego w Ka·Ii.szu - pełnądokumen'ta,cję 'tzw. "T'rasy Rogozil1Jskiogo". Prz'ez ,caly okres 'trwania ekspedycji prowadzC'no ak'cjG pozy,,;kiwania p:-zedmiC'!ów sztu.:ki i kultury ma{eria'lnej. J.ej plonem jest kolekcja ponad 12.00 w wielu wypadkach unikalnych eksponatów etnograficznych i archeo] ogi'czil1ych. W dziejach porslkich badań Afryki jest to aktualnie 'największa kolekcja etnog,aIiczna pl'zywiezicma jCldnorazowo do kraju {zob. poniższy wykaz)". Pozyska'ne ek,;pcn<lty wraz z pełną dokumentacją naukową zostały przekazane glównk ,Muzeum Narodowemu w Szcilecinie, w częśc,i zaś Muzeum OkrGgowcmu im. Zicmi Kaliskiej w Kaliszu i Muzeum !'nstrumentów Muzyczmy·ch w Poznaniu. War-t{)ść daru zo'stała wyc'C'niona przez lVlu'zeum Narodowe w Szczecinie na łączną sumG 1.4:37.500,-zł. przekazanych placówkom muze<dnym~ Wykaz eksponatów --_._ .._-----_ Rodzaj przedmiotów __ . -_._--_. Dogonowic ..• Trasa Rogozi:\skiego Kirdi .------- ---- Broń Odzież, tkactwo Garncarstwo Narzędzia rolnicze i rzemieślnicze Sztuka Ozdoby Magia i religia Instrumenty muzyczne Obróbka skóry Plecionkarstwo Inne _0_'. _ ._. ___ ._~ ___ III Razem 396 12 217 26 14 48 16 39 46 29 3 12 16 34 S 162 35 29 8 13 24 76 9 H 7 1 2 Sahara 3 2 3 ., R I S 7 8 47 29 IS 4 21 614 90 S"" Obszcmą dokumenta,cję naukową ekspc<:ly<:ji ~nCJbatki, około 12000 lc/logmfii, ponad 300 m barwnej tJaśmy f.ilmowej, :ki:lkanaś·cie godzin Inagra(l muzyki i tekstów) również prz,eJkaza.no pla<:ówkom naukowym. Dla studeniów - u'cZJcstników -['].;:·3pedycji, ze1bra;ny ma'teriał 'siam'owił podstawę do 'napisa1nia pra.c magislterskich. Były to jedne z pierwszych etnCigraficzJl1)'lch pracmagislerskidl pisanych w PoLsce w opardu :samOfdzi,c'lne'ba,dania terenowe ,tzw. spo]ccze(llstw plemiennych. Wspomni'any materiał nau:mowy - w mia'rę daLszego qpra'cowywania _. będZ!ie pubJ.i.kcwaICly w periodyka,ch fa'chowych. Dorobek ,ekspedycji prez·eniowany !był 'na specj-alnych wystawa,ch w Szcze- ° 'CharaktBrystykę ,gonou.;ie i inni. , Wykaz p.rzy~vjezionej spo.rządrono na podstawie kolekcji danych omawia J. zestawionych Lapott przez w katalogu J. Lapotta. wystawy Do- �359 Kronika clme, Kaliszu, Poznaniu i Staroga'rdzie Gdańskim, a w ra:ma,ch ek'spozycji Muzeum Naf'odowego w Sz'czecini·e - także w Dreźnie i Brnie. Po blisko dwuletnich przygot'OwaJnia'ch, -i;'wająca 19'1 dni €'k<ópedycja wniolsła pewi'Em wkla,d w polskie ,bada'nia A'fry'k:i i przyczyniła .się do popuJ'aryzacji wiedzy o tym ko'ntynencie. R.ys:ard DZIAŁ:'\LNOSC INSTYTUTU SYMPOZJUM ANTHROPOS W DZIEDZINIE I LINGWISTYKI Vorbrich ETNOLOGII NAUKOWE W PIENIĘŻNIE Dla uczczenia 25 'rocznicy śmie!'ei ks. W,j·lhelma Schmidta SVD, światowej ,;la\'.'y dnolega, rCiligiCizn~w'cyi lingwisty, zało·życi'ela czasopisma ,,,A.nthropos" i Ins'~ytulu AIl1't1l1'(}PC'iS, odbyło .się w dnia,ch 5 - 6 maj'a 1979 r. w Misyj:nym Semilnarium Duchownym KisiQży W·ero~stów w PienięŻ"lIlie :sympozjum naukowe pośW:Gconedzi<lł'l'l·nc.ści Ins'lytutu Anlhropos w dziedzinie etnologii i ·.]i'ngwisiyki. Zorganizc'wane .9tara·n:iom 'WyŻisz'ego Seminarium Duchownego Kslięży WICrhi,s,tów miało 'słui.y6 wslGpmlmu poidsumowalniu ,naukowego dorobku W. Schmidta i jego szkoły. Uczesl<il:karni '~ympozjum ib)"li przedslawi,ciele nauki z ośrodków kmjowy,ch i zagranicznych. P()Id-otawowymi Jormami 'Pracy były tS,esje plenarne, na Iktórych wygłO:'izCiDOogółem 9 PL'fcralów. Uczestnlicy obrad zwic<dZJili Ga'bi'nc!tyMi,syjno-Sl!1ograficZJne Scmunarium, Zakład ElnoJlogicz;no":MitS.j'Oł'ogiozmy, wystawę pr.a,c naukowych Ksi<;i.y Wcr,bi.s'tów, obcjrz.eli -również ,tLlimy o tematyceetnolo,giczno-misyjncj. Re[C'ra't wprowadzający wyglc'sił ks. prof, Józef Honninger SVD z Uniwersytetu Frybursk'icgo 'w Szwajocarii, peł'niący cibE'l'nie obcwiązki redaklora 'na'czołnego cza$Op:'.~m.a"A,nthropo,,". W rderacie Sy.zwe'tka ks. W. Schmidta f ocena jego dorobku IlClllkowego pcdkrd,j,ono z.na,czenie W. Schmidta jako wybitnego pic'nk!r.a na poilu elnri!ogii i Ii'ngwi,;tyki. Wyfkaz.ano,iż w ogólnej ,kOlllcepcj.i rozwoju ku1tury całc-ściowe ujGcie Schmidta zaj,muje 'stanowisko pośr'Bdinie ,miQdzy aprioryczlno-ewolucjsnislycz,nym a ś'Ciil]c his,tory.oznym traktowani,em zj'awisk kul'turowY'ch. System jego, cho'ciaż nJe ,da siG go dzisiaj podtrzymać w ,całości, dzięki ciągłemu dopasowywaniu ·tymczas·owcgoschematu do nawo odkrytych fa'k'tów posia,da 'na,dal określcTIą wartoś6. Slwierdzenie, że .również proste kuHury bez posiadania ,dokumentów pi,sany,ch wykazują prawdziwie historyczny charakter, zyskało iW e'tno.}ogii pows'z,echne uz,nanie. I ten phYn pracy W. Schmidta je~t monumentum aere peren.nius. Po:szerz,e1ni'em pierwszego referatu 'było wy.stąpi'enie ks. dra He'nryka Zimania z Katedry Hi'Storii i EtnolOgIii ,Rel1gii KUL nt. W. Sch'171.lidta te'wi·a monoteizmu pierwotnego w ,~wiel'~e wspóŁczesnych badań e t:'lwlogi;cz'lto-r,el-igioz,nawczych. Poni,ewa:ż t'eo'ri,a ta '9tała !się przedmi·otem k'rytyki ze strony 'ebndlog6wi re'1igioznaw.ców, prelegent starał się pokazać czy i na ile ,opinie te znajdują swe 'po'twierdzemie w świe'Vlc ,empirycznych ·badań przeprowadzOlny,ch przez k's. Pawła Schebestę i C. Turnhulla wśród Pigmejów Bambu1i. Ks. mgr Marian Fal'iJszek, rektor Selminarium w .pieniężnie, w referacie EtjJka SVD �360 Kronika a rdigie ludów pierwotnych w ujęciu W. Schmidta zanalizował społeczny charakter u ludów pierwotnych oraz wpływ religii i inny,c,h 'czYI1lni:ków:k.u:Hurowych na mora,Lność. Pro'bleanatyiką z zakI1esu językoznawlczej działa~noślCi 'W. Schrnidta zajął się ks. dr Arnold iBurg.ma'lln SVD wicełdyrekto.r lnsty,tutu Anthwpos {St. Augustin, RF.N).W re.ferac:ie W. Schmidt jako Lingwista omówił cz,i·ery za.g·adnienia związane z jego Inazwiskiem: a) miejsce Ijęzyków melatnezyjskk:h w rodzinie językowej, b) językowa p01zycja ludów iMcm-Kh mer, IC) podział języikówaustralijs'kich, d) rodziny i kręgi językowe Ziemi. W referacie Recepcja szkoŁy kulturowo-historycznej w .Polsce mgr Elwa P,czółko-P'ustelnlk, pracO\'IInik naukowy Wyższej Szkoły Ro'h1i'czej we Wrodawiu, zaprezentowała wstępne wyni:ki swoich -ba'dań w tym zakresie, ,zajmując się główni,e okresem dwudziestolecia międzywojennego. Problema'tytką z epi:SltemQllogii rellig'iozma'wstwa zajął się ks .. dr Amdrzej Brank SVD z Katedry Metoctdlogiii Nauk KUL. W referacie Z teorii poznania religioznawczego zajął się zagad.n:ieniem zał·ożeniowoŚ-Ci rel'igioznawstwa, ,stwierdzając m. in., że we wspólczes1nej nometn'kJla,turz,e W. Schmidt .zmieściłby się w 'tym, co nazywa się hipot0tyczmo~dedukcyjlnym 'parardygmatem postępowania, -chociaż w wersji weryfi:M'cjolllis,tycznej. ,W za'koń,cz,eniu podano próbę roozwliązania problemu założeniowości l'eligi'ozna:wstw,a w nawiązaniu do filoz,of.iczmych rozwaŻJail H. G. Gadamera. Pierwszy dzieil obrad 'sympozjum namknął referat ks. Idr,a Władysława Kowaze Specja!J:iza-cj:i Misjool·ogi'i A'I'K pt. Yaliwan lider kultów cargo w prowincji SepiI<. (Papua Nowa Gwinea). W 'rerrerade 'przedstawiano wyruilki badań empiry.cznych nad problemem nowo powstający'c:h religii synkrC'tyczny.ch na przYkładzie kult1u ca'J;gJo. UkazU:ją'c Hathlia'sa YaiLiJwana, jedme,g'o z pl1zY1wódców ruchu, dano pc'gląd na ,genezę kultu cargo i jego fazy rozwojowe. W drugim dniu sympozjum iks. 'Prod'. idr Ain't-ani VOl1bichler svn 7. Umtiwersyte1u Wiedeńskieg·o., wi'el·o,letni W'spółpr.a'coWtnik P. Schetbesty, zapr'ezentował badania e<tnologi.czno-,J:ingwistyczne P. Schebesty w Afryce,głównie wśród Pigmejów Ba mb u'ui znad HurL Osiągnięc:ie Schebes'ty polega Ina tym, że w m'awiązaJlIiu do ważni'ejszych badail nad Po,szcz'egó1nY'mi alspeMa<mi kultury podał on jako pierwszy stOtsunkowo pełną już 'chara'kterys'ty.kę karłów afrykań.s:kich. Sympozjum zakończyło wystąpi'ell'ie ,dra J,anusza KamoCikie'go z ,Muzeum Etnograficzneg.o w Kmkow,ie. Vi H~!.feracie Relig;ie indonezyjskich ludów malajskich podał ,on najpierw 'e't1nk'zną 'charakterystykę zamieszkującego Suma,trę ludu Kubu, który uchodzi za 'lud bez reLigii. Na podstawie właslnych ba'dań 'autor sta'ra1 się wykazać, że ilud ten posiada wiarę w :istotę najwyższą. Podobnie w ,częścidrugiej, poświęconej Judom Palue, Riung, Ngada, Sika, przedstawił argumen'ty za isbniell1iem wŚ'ród -nich wi'ary w isitOttęIlI3jWyrŻlSZą. Zbierając ogólny 'tenor różny,ch wypowj'edzi i rÓWtnoczeŚU1:ie pO\dsumowując całość 'spotkania należy stwiel1dZlić co .następuje: laka svn a) Kultura i religia wyma,gają dzisiaj o wiele ba!rdziej komp,leksowy.ch badail niż to czynił W. Schmidt. Przedmidt reDeratów i dYl.5ikusj.i.sympozjum miał mimo wszystko epigoński .cha'DaJkter I'efleksj,i nad dziełem wielkie.go -człowieka w rozwoju etnologili, refleksji pot'rzelbnej, ale przedoe wszystlkim w pOtSta<C-i W[liOlSków na przy;szł,QiŚć. 'h) Czas obchodzi 'Siię z osobą W. Schmidta łagodnie. P,o początkowym okresie niekiedy bardzo radylkalnej krytyki jlego poglądów zrozumiałe'j w kontekścle teod-i w jakim przyszło mu działać, dzisiaj baI'dziej sprawiedliwie widać rrLeczy- �361 Kronika w:iJs1tezas~U1gi.W. Schmidta na polu etnologii, rel:igiorzill1aJWistwa i IliIllgwli;~tY'ki. Do zasług ,tY'ch narleży ,m. ,in. ,to, ile potrafił Isię przedws'tawić uprasZJcz,olnyrm,ewolucjolll'btycz'nym wizjom genezy i 'rozwoju kultury, religii li języka oraz że sa'm pozostawił ~miałe, 'choci'aż Ina:da!l 'bUldząoe :koln1irrowersjehipatezy na 'temat ich pow'stan:ia i dróg rozwoju. W nauce how,i'em śmiałe pomysły zlawsze odgrywały większą ro'lę niż konsekwentne, testujące je - s:tąd 'naturalnie nieodzowne - badania, faktograficzne. W imieniu orgalnlizatorów ks. Marian FaliiSZeik SVD 50 IPUBLIKACJI POLSKIEJ EDYCJI "PROFILU" W CZElCiHOSWWACJI Postano'wieniem Wojewódzkliej Rady Narodowej w Ostrawie działalność edytorska związana z wydawaniem polskich publi,kacji w CZ'Cichoslowacji 1Jolstala przeniesiona do. oSitra'WlsikiegowydaWlnic'twa "PrafW'. Miało to mi:ejls:ce w roku 1960 ,i od ,tegocrzasu w ,tej zasłuż'onej dla polskieg,o rUlchu edytorskiego loIficy,nie ukazało się już 50 tomów. Bardziej sZJczególowo o rr:ich za chwilę. Dla-czego ZJdecydowarno Isię 'na przeniesienie pUi])lrikalcji wydawany'ch doJtąd w gelsti'i ,Polskiego Związku Kulturailno-Ośw:iatowego, ś:CiśJej jeg,o Zarządu Głównego, do wydawn:ictwa regiona:lnego'? ,Po pi'erw:sZJedlla'tego, że "Pro!HI" przedstawia specjalistyczną jednostkę wydawniczą ze zorganizowalnym nowoczesnym apaTatem i ,zapleczem, tzm. redakcjami, ,mocami prze'fiOrbowymi, pulą pa'pierową, doświadczonymi współpracownikami, lektorami ,i'td. Po drugie, skoncre:n'trowanie publikacji w wydawpictw:ie ",Prof:il"ozna,czało zapeWlnienie pdlslkiej edy'cji wszechs'trClnnej opieki i zrównoWla:żenie jej z ,edy,cjami czesk'imi. W konlsekwencjiozna:czało ,to ulżenie ZG PZKO, który - nie Dozporządzając tak Idobrze zo'rgatnizowanym aparatem erdytoms:krim,jaki ma do dyrSipozY'cj.iod',licyn:awydawnklza z hojnym mecena'tem pai15'twowym - nie mógł wlszys:tkim zaidaniom spwlst.ać. O słuszności 'tego po:sta:nowienia WRN w Os'trawie świa:dczy prawdziwa już "bibliotek" polska" "Profillu", jak również systematy1cZJność urkazy,walnia się w pOlls'ki:ej edycji książ'e,k i publikacji z prze>C1ęt!ną3 - 4 pozycji w roku. Od razu postawmy pyta:nie: dużo ,to, 'czy malo, zważywszy, że jedną po'zy,cję -odbiera z tej puli periodyk, jakim wła:śdwie jeslt 'od 1951 r. uka1zują'cy Isię "Ka'1en·· darz Śląski", recenzowalny regularnie w "Ludzie",? (Notabene ka:lenda,rz o nazwie "Kalenda:rz ZWf'otu" na rok 1961 ,otwiera dako pierwszy itom poils'ką Iserię wydawrniczą w "Profi1u"). Na pewno nie jest ,to za dużo. AJle n:ie tyle od r'edakcj,i,ile od piszących (me tylkochęt'nych, ale i pcJtraf,iący'ch pisaćl) zalleży, jak :wiele książek ukazywać siG będzie w polskIej e:dy,c,ji. Duże zasługi polo'żo'llo przez reguiIar.De wydawanie "Kale'l1idarrza .Śląskiego", k,t6ry 'co roku (w 1979 r. już w X:VUI roczniku) zjawia się w pols!kii:chdClma,crh.Te książkowe kalIendarze, jak o 'tym pisaliśmy w rec,enzja'ch, są jednocześnie i 'i'nlfonmatorami, i allmanach:ami pr:zede wszylS'tkim 'rodzimej twórczClśd śląsko-zaoIZJi:ań:Slki:ch pisarzy li poetów, audzi pióra. Treśd literackie 'tworzą 'tylkio część tych l'kaiIerndarzy, spaDa w Inlkh jes,t ma'terialu f101klarysitycrzme:go,e'tnog'l1af'icznego, dOlt. kuLtury ma1terr1ialnej, info:l1lTI1acjia'kltua'lnej i pl1Zeszłośeiowej. Właściwlie :na dobrą 'sprawę kailendar,ze są pierwszym il'olrum d!la specjal'is,tów dzi,elących się spojrzeniem na niezmalne Ido,tąd il'a'k1ty.iPrawda, lfoI1llla �.362 Kronika kaJeindarzo'wa ra1cZ!ejwyma,ga pOpUlal1nego ujęda, :nie ,oznacza to jednak, ż·e chodzi '0 przekazywani'e Wli·edzy 'o Śląs'ku Ci'cszyńskim, o kuHurze ludu ,tu zamiesz'kując'e.go, z ja,,"iegoś ;niskiego szczebla. Artykuły wy.ehodz<jce spod pic>r D. Kadłubca, J. Ondrusza czy K. Piegzy iir;nych prz·eczą temu. Doda,jmy jeszcze,że 'ożyw~C'nie tra·dYicji kalendarzy przeznaczonych dla PolGnii cz·echoslowCl:ckiej po wojnie ma w.ielki-c zna·Lzc.nie :spolC'czJl1'o-politYc"ZJne, bowiem właśnie z nich Inajwi~cej po·za pr<.lscl j ,cz'usopiśmiennilC'twcm --- mo,ż'na się dowiedzjeć o 'sobie. Kalendarze ISą najwa,;i;niej-szyrni przl'kaim~kami 'treści regio'nalnych, co w wypadku braku rocznika regionu.Jn<::go w rodzaju 'taiJ.;:do-brze znany.ch kraj.owych "zes.zytów", "kronik" czy "Tc·ezników'· :Hp., ma islol:n~ zna'cze'ni'.'. Materiały ebejmują oały Ś,]ą~'k, prz'ekra'czając często 'Hnię pal'l~twewej grani.cy. 'W więk·sza,§.c.i są to :Tl.a'terialy .drobniejsze, ukazujące się z:godnie z wymaganiami tego rodzaju pU'biJ.i'ka·cji,·k.tór,e za;stępow.ać muszą rozpra'wy 'i S'ludi'a, poparte przypisami i bibłiografią. Forma wy1dawania -rocznikowych almanachów - "KaJC'Il-darzy .s]ą~ki:ch" - Illie zes-ta-rzalasię, o czym śWliiadezy icch powodzenie wśród 'cz)"tcil:n:ików i nakład osiqgają'cy Clbecnie 7,5 tys. egzemplarzy. Kale'ndarze w najlepszy spc.sób decydują o społecznej, r.odzi1mej to'ż'samoś'ci Polaków rniesZJkających w Czechoslowacji. W edy-cj'i pobki·ej ukazaJy się również pra,c'e z zakH'su etnr,>gra.Ei i foJikJcru, czy 'to c.hodz:i '0 przyslow.i.a zbiera'ne 'pie'c·zołowicie przez J. Ondrus'z,a, czy o godki '.iJąskie zgroma,dzClne prZJez tegoż autora i -eicsząc·csię .nie.sbboqcym powGidzeni~m {wZJno·wi-cnia!), IU'b (} znalwmi'ty zapis gawęd Józefa JeL.·owi·cza pióra D. Kadłubca, 'ZJbiÓ!r'ludowy,ch opowiadań śląsJki'ch au'toristwa K. Piegzy 'itd. O wszyslbch tych pUib1~kacja,ch referowano w pismach krajowych, róv,mież w ",Ludzie", nie ma wit;~ petrzeby do 'ni'ch wra:cać. Z ,duży;m uzma'll'i:l;m na,loi:y podkreś'lić pieczc.Jc'.vi,tcść i stara,nność opra.e:'(}wań wspomr:,ianych publika,cji, które umaCir:iaj<; p:-czud·~ więzi zcieJkawym regionem ślą.sko-·cieszyń'skim. Również one pc,.szczycić ,ię mogą pccz)"tnoś'C'ią i zaiFnte,·esowani·em, bowiem ,odkrywają dos.tęp ,d·o pit;kll1ych i i.ywych tratdycji, ·które - bez ,togoutrwalClllia w postad książ'ki - u·Jegłyiby zapomnieniu, Ni-espolsóh pom:imąć pu'blilka·cje Hterackie. Co praw·da, nic jest i·ch za duż(l, peza tym są, w pewnej przynajmniejczqści, tematyc".Irrie 'bardzo za-.vęi.cUlC,np. wspomnienia obozowe (G. Przecze:k, J. Pributa). ,Mniej jest aukntycz'ny,ch pNJZaicz.. 'nydl czy 'poety·cki-c,h książ,ek,ehoć i ,tu zazna,cZJa się zmiana 'na 'Jepsze w zwi<jzku z ·cora:z bardziej a:ktywną młodągonera,cją zaoJz·i.ań·slkich t-,VÓl'Ców.SzczegóJUl'ic zazna1czylo 'się to w poez}i i wlasnie 50-ty .tom polskiej edycji "PrO/f.ilu" - to wybó-r 'Wi,cnszy jednego z najbal'dz:i,ej u1talento".'.'IClinychpoetów mlodego poko,lenia z Zaolzia, Jain-a nami·ela Zal'icha I(Ur. w 1948 r.) pl. Topografia czasa. Frze-de w.-;zystkim ocenić trzebadCljrz.alość tego twórcy, zdolność niekCln\V'c~1.cjana,lnego wyrazu i p~('tyckiego myśleni.a. Widać, że nieobce są mu Ido.świadcz·E'nia w.spółczesnej pC2'zji po!lsk:ieji czc,s!ko-słowa,clkilej, że pc:trah włączyć sliG w 'nurt nowc'czc:-;:nej sztuki poetyckiej wlnoszą,c w nią 'Swoj-e własne oryg~naline wartc6'Ci. Przegłą!dając 50 .publikacji polskiej edycji ostraw:Slkic-go wyda.wnictwa "Pmfil" możemy z uzna.n.i·em oc'enić tę o\Vooną 'ini>cja'tywę wydawniczą. którą lI1a]·eży zawdzię-c.zać nie ,ty1lko Wispa'n;'alomyś:1nemu mocoClnrutowipal1s.twa ludo'we-go, .ale 'również w1elki,emu ·entuzj.aZJmowi śląsko-cil.'szyńskich ludzi piÓ':-a. l S'7.;cz·cgÓil.nie ci'cszy to, że ks'iążki pC'rlskie rOZJchc,dzą się, że ZIl1ajdujemy je w domowy·ch bibli·olelkach Poila'ków Izamiesz.,kujący-ch w Czechosława1cji. Pobkie książ,ki mają w ,nich oświe··coneg·o .czy1ellni'ka i wiernego prepaga1to,ra rodzimej twóT1cz,ośd. Jif£ Damborsku �363 Kronika KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SBO'DKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE MATYKĘ ETNOGRA,nCZNĄ W 197.8ROKU PROBLE- S cs j u 'P a P u l u r n a - n a u k a wa pL "Tradycje folkloru wo}ewó1dz'twa h:3zczYI1skic,go ze ,szozególnym uwzględinlicln1Bm Rawic'kiego" {Rawkz, 17 VI). Or.ganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu W,etjewódzkie'go w Lesznie, Dom Kultu,'y w Rawiczu. Rofcraty: J. Burszta, Tradycje folkloru; ,W. Sobisia:k, KuUura Lec/cne'a ziemi mwickiej; J. Sobieska, Etnomuzyczna specYfika wielkopolskiej ku,lt lIry dudzia rskiej. S y m p o z j u m pL "Mecenat Par'ls,twa socjalisiy·cznego ,nad hvórczo~c'ią ludow,). (Targi, kUflkursy i festiwale w f'ozwoju i upowszechnianiu 'twórcz;olślCiiIludowcj)" (Kruków, 4 IX). Organizatorzy: Muzeum Etnogra!fi:czlnc w Krakowie, Minislcrs'two Kultury.i Sztuki, Depanbament Domów Kultury, BilbtliO'tek :i Dział,a'lnOlśd Społeczno-Kulturalnej. HC'fcraty: WL Sa:ndecki, 1Vlercnat socjalistycz,nego Państwa naj twórczo.i;cią rozwoju; torska, luelową A. .Jackowski, grani.ce li iródła - dotychczasowy Oblicze dorobek współczesnej społecznych sztuki ! wybrane ludowej, problemy sztuka T.W:ięokowski, uwarunkowań; dalszego ludowa i ama- "Ce- Polityka pelii" wobec twórczo,i;ci ludowej -- założenia cepeliady, targów i konkursów i ich rola w dziainlności Związku; B. Cukier, Uwngi twórców o tnrgnch, konkursach i fest,iwalach twórczości 53 VV' a l n e Zg ludowej. ma d z e:n i e P o l s k i e g o T o warz ys t w:a L u d oz 'n a \v c z e g o i s c s j a n a u 1:0 w a pt. "Region -- przy'czyny kulturowych zróżnicowail" (Tol'uil, 1.5- 17 IX). Org:anizator:zy: Polskie T,ow. Ludoznawc:ue Zarząd Głów'ny wc' Wrocławiu i Oddział w Toruniu, Zakład Etnografii Uniwel'sytetu M. KOpel'll:;j'.a w Toruniu, NIuzcum Etlncgraficzne w Toruniu przy współudziale Wydz . Kultury ,i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, Toruóskiego To'w. Kultury, Tow. Przyj. Muzeum Et,wgraficzncgo. Referaty: Z. So:kolewicz, ZróżnicoW'nnie kwltury a struktura ku.ltury; A. Kutrzeba Pojnarc'\va, Krajobrnzowe i etn,iczne wyznaczniki rcgionu ctnograficznego: K. H. TiJlhagen (Szwecja), Przyczyny kuUurowego zróżnicownnin reg.ionów; M. Znamierowska-'Priif:ferowa, Przyczyny zróżnicowań kultnrowych na przykładzie rybaków śródilądowyclt i mOTS1kich; E. Pieiraszck, XX-wieczne zróżnicowanie przestrzenne budownictwa wiej.skiego; .J. FOI'magiu (Rumunia), .Jedność i różnorodnoić rumllńskiego stroju 11ldowego;W. K. Bondarezuk (ZSRR), PI' ::yczynek do h istorii kształtowania się odrębno,ki regionalnych na Binłorusi. KOlTIuniku,ty: T. Ka:'\vicka. Granica wborów jnko czynnik zróżnicou'nnia Icu!turOll'ego regionu; R. Tubaj", Wpły.w pru.skiejpolityki arlminis,tracyjnej na zmiany i l' [) zróżnicowanie budownictwa i XX 'w.; .l, Śvvięch, Wpływ nictwie ludowym Kuj'a,w; granic K. Braun, Pomorza Wschodniego na kształtowanie ZrÓŻTIlicowanie się różnic aktywności twórczej w VJ XIX budowludności i rodzinnej wsi pomorskiej. Uczcstni,cy wzięli udział w uroczystości jubileulSzoM'ej 50-lecia p;'acy naukGwej pre,L dr M. Z'nami'er'C'v,;r"rkiEJj-Priifierowej OTaz Ziwie:lziJJ:i Grutdzliądz, Chełm i wieś nadwiśłur'lską Bier\kówka. Wzięli udział w spotkaniu z mieszkaócami wsi Bier'1kówku i pokazie rybołówstwa, plecionkarstwa orelZ zwyczaju żniwnego: obwożenie baby żni""mej. S c s j a pL "Kultura ludowa Podhala", poświęcona Irenie NiziI1skiej (Kraików, 21 X)., Organizultorzy: PTL Oddział w Kraikowi'e, Muzeum ,Eltlnorgra,fiiczne'w KTakowie. Refera,ty: A. Kowalska-Lewicka, Podhalańskie badania Ireny Niz:ińskiej; Z. SzrlOll1!ba-Rys, D. Ty1liko'Wa, SląS'kie badania Ireny Nizińsk:iej; M. Adalmczyk, wiejskiej Kształcenie w Polsce: dzieci J. Cherek, llvdowego zaboru chłopskich Różnice z Podhala w obrzędowości w szkołach dorocznej ponadelementarnuch (1650- �364 -1848); Kronika W. ParYiski, Nowy słownik gwa.r Podhala; T. Szczepa1nek, Muzeologiczna ochrona zabytków na Podhalu: M. Misińska, Czynniki warunkujące i stymulujące współczesne przemiany kulturowe na Podhalu; W . .Tost, Przemiany domu podhalańskiego w związku z rozwojem urządzeń ogniowych. S e s j a pt. "Tradycja we wlspółmes'il'ej kulturze MongOllslkiej Republiki Ludowej" ('Wa~szawa, 24 - 2.5 X). Orga1niz<JJtorzy: Uniwersytet Warszawski, Katedra Etnografii UW, Z'alkład Etnograi'iJi I:HKiM PAiN, Komitet Nauk Etnollogiczll1ychFAN. Referaty: Z. Sokalewkz, Funkcje ku.ltury tnadycyjnej we współczesnym społeczeiLst'wie mongolskiim; W. Hei'ss.ig, Rekonstrukcja mongolskicj kultury materialnej na podstawie źródeł literackich; S. Kałużyński, System imion własnych w "Tajnej historii Mongołów"; A. Rona-Ta,s, NiJektóre źródła do historii Mongoli,i; M. Unoverdawn,Koncepcja pobratymstwa w historii Mongolii; S. Szynkicwkz, Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową; J. Wasilew9ki, Podstawowe kategorie języka symboUaznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju; J. Olędzki, L. Mróz, Wizerunek dobrego pasterza; C. Humphrey, Współczesna terminologia pokrewieństwa w Mongolili, E. Taube" Współczesny obraz życia Tuwińców północno-zachodniej MRL; Oh. LUJbsanlgjab, O ruiektórych tradycyjnych zwyczajach związanych z mlekiem, w Mongolii; G. Cev,enchaJlld, Generalne i szczególne elementy procesów etnicznych MRL; J. Kabzii1'ska-Stawarz, Mongolska gra cagaan mod jako świadectwo kultu przyrody i ognia; R. Hamayo:n, Siła mężczyzn bierze górę nad językiem kobiet. K a n f e r e n 'c ja pt. "W,kład !badaczy polskich w pClzna:nie kuHur ,ludowych d pierwotnych św,iata" 'CW'rc1cław, 2,4 - 2'5 XI). Organizatorzy: Komi<tet Nauk Etnologicznych PAN, Katedra Etnogr,afH Uniwersytetu Wrodawiskiego, ·P:oIslJde Towarzystwo Ludoznawcze - Oddział we Wrocławiu. Referaty: Z. Sokolewkz, Polskie etnograficzne teorie kultury a badania terenowe ich twórców; A. Paluch, Założenria metodolog:iczne funkcjonalnych b,adań empirycznych Bronisława Malinowskie- Z. Biały, Kaz,imierz Moszyński jwko historyk i tearetuk kultury słowiańskiej; Richard Jef<łlbe.k, Wpływ polskiich badaczy na kształtowanie się czeskiego ludoznawstwa; W. Armel'll, Bada:nia Eugeniusza Frankowskiego na Płw. Iberyjskim; W. Baranowski, Polskie zainteresowania kulturą ludową póŁnocnych terenów europejskiej Rosji; D. Tyll"owa, ,Polskie badania nad kulturą pasterską Karpat i Bałkanów; B. J,awor'sika, IM. Biennacka, Baaania polskie w Bułgariii w okresie powojennym; A. Dyga'cz, Badacze polscy kultury ludowej na terenie Czechosłowacji; A. Kuczyński, Polskie badania et,nograf,iczne w Azji północnej, środkowej i wschodniej; H. Swienko, Feliks Kan - badacz ludów Syberii i rewolucjonista; S. Szynkiewkz, Profesor Witold Dynowski jako inicjator polskich badań etnograficznych w Mongolii 'i jeg.o założenia badawcze; J. Wasli1ewski, Podstawowe katego; gor,ie języka symbolicznego w :kulturzetradycyjnej Torgulów mongolskiego Ałtaju; L Kabzińska-Stawarz, Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego; Z. Ja'siewlcz, ZespóŁ do Badań nad Kulturami Azji Środkowej U AM. Cele, założenia, wyruiki pr,ac terenowych; K. WCilski,Polskie badania etnograficzne na Sr'Odkowym Wschodzie; Ł. Dz.ięgi,el, PolSlkie badania współczesnego Kurdystanu irackiego; B. Kopy!dłow&k,a, Polskiie badania Oceanii; K. Makul<ski, Polsk,ie badania etnograficzne w Afryce południowej; H. Kaintor, Badania afrykańskie Andrzeja Waligórskiego; K. Zielnica, Rerlacja Józefa Milkowskiego o wyprrawie dahomejskiej;M. Tra1cz, U,wagi o etnograjiCiznych badaniach w Egipcie; rM.Paradawslka, Polskie penetracje etnograficzne w Ame,ryce Południowej; B. Golda, Stan i potrzeby badań nad 'kulturą zbior,owości pOlloruijnych w USA; J. KuchaI'Tslka, Badania nad Kaszubami w Kanadzie. KiCJIffiUIIJ!ika1ty: T. ZaJkrzcwska, E. Karpińska, Tematyka �365 Kronika i magisterskich opracowanych w pol,skich plaa dotyczących kultur pierwotnych ,i ludowych; Z. Kłodn~cki, Tematyka ,pozapolska w pubUkacjach i materiałach a.rchiwalnych PTL; H. Romai1'Ska, Relacje etnograficzne zawarte w czasop~śmie "Ziem~a"; B. Czuchnorwska, Kolekcj,e dotyczące kultur pozapolskich w zbiorach etThografikznych w Polsce; K. Makulski, Kolekcje egzotyczne w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Warszawie; Z. Sienszuła, Historia powstania, główne kolekcje li per:spektywy badawcze Muzeum Azji i Pacyfiku; M. T Dalc.z,Materiały dotyczqce społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii UJ. mI z j a z d S z ko ,l € n.i ,o Y K ,o r ,e,s pon d e n t ó w T e r e n o w y IC h (lKa'lisz, 2 - 3 XII). Orga:llIizator: Polskie 'Towarzystwo LUldozmawCize- Zarząd Główny. Refera:ty: S. Błaszczyk, Losy zabytków budownictwa lUidowego i przemysłowego na przykładach zagrody wybmruieckiej w Rus.sowiei foluszu w Kaliszu; T. Ambrożew1cz, Przemiany we współczesnych obrzędach ludowych; J. ,B.ohdanowicz, Znaprac habilitacyjnych, cówkach doktorskich etnogmficznych "W czenie łów i badań nad ,Polsk'im koresp07l;dentów Atlasem terenowych Etnograficznym ,PT:L; J. Hunszta, ,P AN ~ przydatność Folklor małych Z. NeYlmwnowa, Działalność Sekcji Korespondentów wych PTL w 1978 r. Komuni\katy:J. Broda, "Zapiśnltk,i" chło,pskie. metodybad'a,wcze; materia- miast. Cele Tereno- SIBOrT[{AN:I!A, KJURiSY, BOtS~DZiFJNILA !Pos,iedzelnie ZeslPołu d~s Dlo!kulme'll,taca.i i Ionfo,r:mla'cji Etn,oł 'a 'g i c 'zonej K N E iF A N 'poświęcone ZlalgalClirri'eniom ddtyczą'cym działalnoŚtcti ODIE oraz spraw10m recenzdi dla "Demosu" (Łódź', 20 - 21 HI). Organizator: Ośrodek Dokumentacji !i~nforma:cji iEtnogr<lJf1cznej przy PoLskim Towarzystwie Ludoznawczym. V S e j m i k Ł ę c z yc k i c h T wór c ó w L u ci o w y c h (Łęczy'ca, 21 VIn). Organiza1tor:Muzeum w Łęczycy, Referaty: A. Ku'trzeba-'Pojnarowa, Twórc:zość ludowa i amatorska w dawnej i nowej kUilturze wsi i mi U!st a. Lmprezy towarzyszące: Ogłoszenie wyników konkursu pn. "Współczesna łęczycka 'sztuka ludowa" oraz p!"ojle1kcjafilmu pt .. "Łęczy'cki'e świą!tki i demony". XIV Z j a z ,d D e 'l eg a t ó w Z w'i ą zk u :s pół ci z i e l n i R ę k <ci 'Z i e ł a L udo 'we go 'i A r ,t y 's,t y oC z ne go "Cepel1ia" (W'arszawa, ,24 X). OTg,aniz,a'tor: Zarząd Związku Spółdziellni Rękodzieła Lu:dowe!go i AI"ty'stY'cznego "Ce'PeHa". Referaty: T. Więcikowski, Sp:rawozd'anie z działalności z,a lata 1976 i 1977 oraz program działan.ia na lata 1978- 1980; K. Góra, SP11aw:ozdlanie Rady Związlku za lata 1976 i 1977. Komunikaty: J. Spiszak, Propozycje 11 'UJchwał oraz dezydeTiatÓ'w. Imprezy towarzyszące: 'projek'cja H1mu oświatowego "P.iękno użyteczne". ° Z ImateI1iałów ODi:IE ,opra:c,o'wala Iwona W,iktor �366 Kronika ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. Muzea War s z a CZASOWE STOŁECZNE ZORGANIZOWANE W 1978 ROKU WARSZAWSKIE a, Muzeum Azji i Pacyfiku ',iSZJtukla;odolbnicza Afganistalnu" Scenariusz iopra'wa pla's,ty'czna: Z. Sierisrzuła, H. JarnkoW'ska, 150 ,cksponatów. Ekspozycja: 15. 1'2. 1977 - i15. 02. 11978w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. FoLder. "RzeiJba NursGntary" ISoenadusz: Z. F1ii1arski, konsultalcja: iM. Wrońska, ok. 600 'c'kspona,tów. Ekspozy'cj'a: ,20. 01 - ;15.04 w PańS'twow'ym Muzeum Archeologiczmym w Warsz,awic. Plakat, folder. WspóJ,orrganizator: Pańs'twowe Muzeum Arrcheorlogiczne w WarIszawie. "Rytualne i obrzędowe Masrki Nusantary" Scenar,iusz: e. Filar:slki, oprawa plastyrczma: R. Kowa,lewsk'i, 430 ekspcmató'\v. Eks;pozycja: 30. 05 otwarde (przewiJdywane zamknic;cie wystawy: grudzień 1979 r.) w 'Muzeum w Kwidzymliu. Pollder. Współorganizator: Muzeum Zamkowe w Ma]borku i jego Oddział w Kwidzynie. "Dary d'la ,Muzeum Azji i Pacyfiku" Scenariusz: B. AdamieClka, oprawa pla:styczna: K. Burnatowicz, ok. 100 eksponartów. Ekspo,zyiCja: '20.11. 1978 - 2,8. 02. 1979 w Galerii "Nusalnta,ra" w Wrarszawie. P!lakalt, ka'taLQg. W'a I' IS Z a wa" IPańlsltwowe Muzeum iEltnogr,alficzme "KUltura Afga'nistanu" Scenariusz: B. Kohutm;idka, oprawa plastyczna: M. Kosek, ,komisarz: E. Olejniczak, 102 'eksponaty, fotogramy. Elkspozycja:20. 01 -15. 05. Folder. "FOIT:JKLOR78" - ,międzynarodowa wystawa ,filatel1styczna Soenariusz: J. Ka'sza, oprawa pl<lJsty,czna: Cz. Łączka, 34 ;obiory .(157 ekranów 16 - kaI1tonowych). Ekspozycja: 1.02 - 5. 03. Kata.log. IWsp6Łorganiza'tor: Zanząod OXJręgu W aI1s2JaJwi"ldego PZF. "RzElmio'sło i Isztuka Indian Meksytku" Scenadusz i oprawa plals.tyczna: T. Wailendziak, 182eksponaty, 25 zdjęć. Ekspozy,cja: 10. 02 - 1:.5.04 w rMuzc'um O!kręgowytm w Lublinie. "Dzwonki Świata" - z kolekcji Ewy Ś',liwir'l'skiej SceIDlariu5Z 'i oprawa 'plaJs,tyczna: E.Śliwii1ska, 134 ekspolnaty. Ekspozycja: 13. 02. - 30. 04 w Muzeum Okręgowym 1m. St. .staszica ,w Pile. Kataloog, "Polska biżuteria ludowa" Scenariusz: B. 'Ka,zJno".Vska,oprawa plastyczna: K. BurnatO\viCJz, GOO eks p orna'tów. Ekspozycja: 25. 02 - 15. 05. "Pokaz rzeźlbw ,MuzeUm w Sierpcu" Scenariusz i oprawa poJa.styczna: L. WO'],iJ1'ski,8 ek'spolJ1a'tów. Ekspozy<:ja: 25. 02 - 15. 11. "Żywiecka Isztuka ludo\\~,a" Sc·ena'riusz: M. Mer'es, oprawa pla5'tyczma: K. Burnaiowie,:, kO'llsu1ta'cja: K. ,Mrakuliski., 550 okrspclnatów. E'kspozy,cja: 14. 04 -- 20. 05.. 'Plalkat, ·katalog. iWspółor.garnizatorzy: :Muzeum w Żywcu, Towarzystwo 'M,iłoś.ników Ziemi Ży'wieckiej,Minisrtcnsrtwo K uHury i Sz.tuki. W 1 �Kronika 367 "Polska Ceramika ,ludowa" SCL'nariu~z i oprawa p!a'styczna: <P. Szadki, '200 ekspolllatów. Ekspozy,cja: 24. 0<1 l:i. 10 wl\1uzcum Wo,j Opolskiej w Opdlu-BieI'kowuca-cb. Katalog. ",Sztuk.a Dalle,ki.eg'o ,Wschodu" Scellariu,;z i qwuwu pla.;tyezna: E. Olejniczak, 57 eksponatów. "Ekspozycja: 28. 04 - 1. 05 w Klubi,e RU SZS.P AWF we Wrodaw:iu. "Na af'fY'kar'Ilskim targu" '<;~e'nu'riu'Sz i cp"awa pla'9tyczna: J. Kozi·orowska, .100 e.kspOon.altów.Ekspozycja: 12. 05 - '0. 0'0 'w Klub:·e MFiK w ZdUl~$kiej Woli. FQ]der. "Dz,iej:: P~.I1o:nii'kamudy}:lkiej w malars.twie W'ihia:ma Kurelka" ScenariUJsz. c'\. Kurzątkowska, oprawa plaS'tyczma: ,M.. Kosek, Q,6·oibra'zów. Ekspozy,cjla: 2. o-::i - 3. 07. Fold~r. "Kullu.fa Afogam.Lstanu" Sc·enariusz iop~uwa pl.as'tyczma: M. SztraI1ltowkz, '124 e'kspcma'ty. Ekspozy.c.je: 3. 06 22. D'S w :Muzeum Okręgowym ~m. St. Staszica w 'Pile, współoo,rganizator: ;:vruzeoum Okręgowe um. S1. Staszica w Pile, ,20. 0-9 15. 10 w Klubie :MPiK w ZdU(lSkicj Wal,i,26. 10 - 31. 12 w ,Muzeum ArcbedJ.Oogi.c'znym w Gdar'Isku. "Kobierce' i Vka'nimy w3,chodn:ie 7. ka!E1k,cji rodzimy Xulczycki.ch" Scenariusz: A. 'Kukzy'cka, H. Śr'ed!niawa, :M. Nodzyńska, komisarz: B. IKaznowska, 69 eksponatów. Ek.sp o'zy'cja: 6. 0,6 - 31. 07. Pla:kalt, kaltalo-g. W'spól,o-liganiZJa,torzy: Muzeum Ta,trzar'1ski·e w Za'kopamem, ·Ml;nis'ierstwo Kultury li Sztuki. ",BTOll w)<1s'piarzy,Pacyfiku" Scena'riusz i oprawa pla,s-ty,czna: B. KahU'in.iaka, £0 elksponatów. Ek:spozy'cja; 15. 06 - 30. 06 w ,K11ubi,e,MiP.iiKw 'Zduńskiej Woli. 'Inlfonm<l!tor. "Polska sztuka ludowa. Rola sztuki .ludowej w kulturze :narodowej" Scenariu.sz :i opraw.a plastyclma: A. KU'rzą,tkowska. Ekspozy.cja: 30. 06 - 31. as w Okrc;gowym Muzeum Miedzi w tLe~nicy. Kata:lo.g. Współorganizator: Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy. "Wspólcz'c~na mClngalska sZltuka u.żytikowa" Scen.ariusz: 'p~a-c(mnj.cy ZwiąZ:ku .Mc;ng,oJs'kiJch ,Arty,stów Plas,tyków, oprawa pJa5tycZ'na: Cz. Łączka, 'kCtmisarz: E. Olejni,czak, :137 elkJSpolnaJ1.ów.Ekspozycja: Hi. 03 - 6. 09 PJa.kat,foloder. Współorganizattorzy: 'Związek Mo,ngol'S'bc'h Artystów Plals.Łyków, Związek ·Pols!ki-ch ArtY1s'tów Plai5tyków. ,.Zwiqzid -mi~dzy Holandią 'i Pdlską w XVI i XVH wi,e.ku" SCCinariusz: .Rnnald dc Lecuw, 'opr.awa p~.asty,czl1Ja: pra;coWlrucy muz,eum holJ.en'dcl1skj'cgo, kcmisaizc: 'Event ,van S'ha,a,:'c1n, J. Skrzyńska, H. Ba,naSJiuk, 300 e.kspClJ1latów.EksfJozycja: ')8. Da 1. 10. Pklkat, ka't,aJo!g. \Vspółorg-an:izatorzy: Minis!cr5two Kuj LIry i S,,:: uki, Dcpartamclnt Pails·twowych Zbiorów Slituki Vol Hadzc,M~nistcr,.,t\\'o Kultury, Wypoczynku :i Spraw SocjaJlny'ch w Hadze. "Zwyczaje rc.az'inne w kulturze 'ludowej --milc'ść i małżeh's'two" Scenarill.sz: T. Am:br,ożewic'z, oprawa p.lastyczna: :Z. Sos'nov/ski" ,130 eksponatów i 120 zdj~Ć:. Ekspozycja: 15. 09 12. H. Katalog. IWspółorgami.Zoa,tor: Zarz.<:l'd Główny ZSMP. "Wc;gier:s.ka sztuka ludowa - ,region Szeged" Scenariusz: pra~'()Iwn~cylVIuzeum im. F'cr,enca ,1\1óry 'w Szeoged, oprawa plastyclm-a: K. 13u;·na'to.wrcz, kOimis·arz: J. Tomi'c.ka, .270 eksponatów i 18 fo'togramów. Ek,spozycja: 13. 10 - 1'5. 11. ,Plaka't, ka'tailog. :W:spóło,rganizatoT: iMuzeum. im. Fcrcllca Móry w Szegcd. �:368 Kronika "z dziejów muzeum" ScenaI1iusz: iM. Pal'now:ska, ,oprawa pltalstycz:na: L. IKosek, 80 7Jdjęć, 30 plakatów, 80 dolkumentów. Ekspozy'cja: 28. 10 (o,twarcie). "Rodzi'na w pcils'kli·ej:SJZ!tuce -ludowej" Sc'ooariusz .i oprawa plasty'czna: J. M,igdal, 66 elkspcma'tów, Ekspozy'cja: 30. 10 - 31. 1'2 w IMuzeum Ziemi Socha'czews,kiej w Soc ha,czewie. P,la,lmt. Wspólorganiza't'or: Muzeum Ziemi Sochaczewskiej. "Obrzędowość obywa telska w żY'ciu radzilny" SoenaniUJsz: <B.Ogl'o<cioW'ska,IM. Ol'lewicz, oprawa p],ar.styczna: Z. So'sIl1'QlWski, 80 ekspona'tów, '170 'fQtogramów :i Idclkumentów. EkspozY'cja:24. 11 1978 - 6. Ol. 1979. Folder. Współo'rga1n:izaitor: MSW - 'Departament hdminis'tracji. ,;Gre,dIDasztulka ludowa" Scenariusz Kostopoulou Dimitra, Karastamati Eleni, oprawa plastyczna: StyliaillasBergeles, K. Bu rnatawic z, komisarze: B. Kaznaws'ka, Stylianos Bergeles, 128 .elklspana1tów. EkispozY'cja: l. 1'2 - 31. 12. iP'Lakat, 'kata/log. Współorga.niro'torzy: ,Mirri'ster.stwo !Kultury li .Nauki w GrecjlL, ,Muzeum Greckiej Sz.tuki iLudOlWej w A'ten<lłch, M!KiiS. "DawllJe budoWilliJc'twOd'rewrcia·ne w Norwegili - ·ochrana -zabytków. ,,Drewniane kaś'Cioły słupowe" Sc·elllarius,z: Bj0nn ,Bj0nnseth, Luc'e Hi'nsch, Gutharm .Kia'Vili,Dag R()~nlie'n, AnneJiese has, oprawa 'p1aJStylC'Z'I1a: P. Sza'Clki, ikomilSłarz: ,P. Sza'cki, ,101 plall1Sz. Ekspozycja: 12. 112.1978 - '10. Ol. '1:979. Plaka't, k a,talog. Współ'orga'Illizatorzy: MSZ, Kanserwa1tor ,zalbY'tk6w Noa'l'odQlWY'c'h rKróles·twa .Norwegii. WOJ. BIAŁOSTOCKIE :Mu'zea B i a ł y IS ,t a k, Muzeum Okręgowe "Ludoweabrzędy północno-Wlschodil1lkh Iterenów Porski" Scena,niusz: H. Ja,ku'bowska, 'opI1Cl:waplalsty'czma: S. ChudZJi:k, 700 elksponatów. Ekspozycja: 8. 06 - 25. 06. Współorganizatorzy: Białostockie TowarzY'stlWo Kultury, Spółdzielcze ZrZJes7Jerri:eWytwór,ców Rę'kadzi,ela LUldowego i Ar<tys'ty.cz:nego "CepeHa" w Bi'ałY1mstoku. "Sztulka hucu'1ska" Scenarli'UJsz: IB. 'W,rólJj].eWl~ka, ,opr,a(W<łpl<lłSlty,czna:'T. 'Nieśder, A. 'Wilc7JeW!ski,,166 eksponatów. 'EkJs'pozY'cja: ł9. 12. 1978 - Q4. Ol. 197,9. WOJ. BIELSKIE Muzea W i 's ł a., Muzeum Be.skiJdzkJie' "ZY'clieGÓorai1ihesiki.dz<kkh w plasty,ce J,anoa'W'ała,cha" Scenariusz: .3. K'rop, o'prawa pla.s.ty<;'zma:B. iłIęcz:ka, ;20 clbra.zów Ig.ratik. Ekspozycja: 1. 08 - ft15. 09. iPJ.aka't, f<oIl'deT. "Rzeźba ,ludowa Jana Bojiko" SoellJari:UJSz:J. KI'Op, ,opmwa plaG'tY'cz;na: J. Baj,kJo" 32 rzeźby. Eks'pozycja: 6. 08 -:20. G8. "Twórczość plastyczna wiślańskioh twórców amato.rów" Sce'l1a,I"iusz: J. Kr'op,oprawa pla'SltY'czJna:B. Heazko, 140ek:spamłltów. EkłSPOzy,cj.a: 6. 018- 20. 08. FcHder. �369 Kronika "Rękodzielo arty:stynme wsi i województwa bielskiego" Scenafiiuslz: J. Kr1oiP, oprawa plaslty,czna: A. Me;teUa, 36 eksponatów. EkJs,pozycja: G. 08 - 20. 08. "Wystawa zdobnidw1a ludowe:g'o na skrzynLach i meblach 'ludowy,ch" Scenal-iusz: .A. Oczkows'ka, J. Krop, oprawa plastyczna: B. Heczko, 46 eksponatów. Ekspozycja: wrze·S'ie11- paź,dziernik. z y w i e c, Muzeum w Żywcu Zob. Wal'szawa, ,.,Żywiecka Sztuka Ludowa" Pań'Sitwowe Muzeum Elmogr.afj,czne. "IX pokOlrrkuJ1sawa wystawa zdobnictwa Ib~bułkowego Żywiecczyzmy" Scenal'iusz: M. Men~s, oprawa plastycl'na: A. Zięba, 300 ekspona'tów. Ekspozycja: 25. 06 - 25. 07. W:spół,orgalIliza'tor: Ministerstwo Kultury li SZJtu!ki, Z-rzcISze-nie Spółdzielcze !Wytw. Przem. Ludowego 'i Ar.tysty<cznego "Mi.lenium" w Krakowie. "Góralska 'muzyka" Scenariusz: L. Grajny, oprawa plals'iycLlna: K. i L. Grajni, 58 ekspOlna'tów 3:' fotogramów. Ekspozycja: 3. 08 - 30. 09. Folder. Instytucje niemuzealne S u c h a B e s k i d z k a, Towarzy.'ihvo 'Miło'S'IJ:i,kówZicmil Susbej "Sztuka ludowa - dobrem Nar,odu" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. KrZJeszowjak, 98 eksponatów. 12. 03 - 30. 07 w Urzędzie ,Miejskim w Suchej Be;s<kidzbej WOJ. Ekspozycja: BYDGOSKIE M u ze a C h o j n i c e, Muzeum Regionalne "Pokonkursowa wy:;tawa twórczosci ludowej regionu Kaszub Południowych" Scenariusz ,i oprawa plastyczna: W. Tybors,ka, ÓO eksponatów. Ekspozycja: 2G. 05. _. 28. 08. linformator. "Don;.be!k {Wól'cz,Ośd ludowej Kaszub PołUldniowych" Scenariusz i oprawa pla:sty'cnna: W. Tybor,ska, 30 e.kspon.atów. Ekspozy,cja: 26. 09 31. 12 w Wytwórni Konstrukcji Stal·owych "Mostostal"' Cho'jnice. Z n i m, :\1uZJeumRegiona,~ne "W polu, w domu i w ,zagrodz~e" Scenariusz: E. Żurowska, 100 e<kJspcmatów. Ek,sPo.zY'cja: ;]4. 05 - 15. 05 w Ośrodku Ligi Obrony Kmju. WOJ. CIECHANOWSKIE M u zea O p i,n o gór a, Muze'um Okrę~owe ,;KUiltura ,ludowa w zbior,a.chMuzeum Okręgowego ScenaniUlsz: L. :Kosiilski, 'O'pl~a:waplalS'tyczna: J. Królik, zy.cja: 23. 12. 1978 - 8. 02. 1979. 24 "Lud" - tom 64 w Opinog&rze" 120 ekspona'tów. Ekspo- �370 Kronika WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE Mu z e a Cz ę s t o c h o wa, Muzeum Okręgowe "Harf1tyregionu częstochowskiego" Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądmain, 40 eksponatów. Ekspozycja: 20. 07 - 10. 08. "Wielcy FO'la:cy - kh .życie li dzieła w rzeŹJbie ludowej" Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądman,li3 ,ekspona'ty. Ekspozycja: 20. 09 (otwal1ci'e). WOJ. ELBLĄSKIE Mu ze a K w i d z y 11,Muzeum Zamkowe w Mall,bOIrku - Oddz,i,ał w Kwidzynie "Hafit IUldowy na Doilny1mPowi0lu" Scenariusz: .H. Sa1mpła'wska, opr:a'wa pl,alsty,czna: ,s. Czerny, B. Malinowska, eklspclilia,tów.,EkspCizy,cjra:15. Oli- 31.112.Ka1ta1olg. ,,:Rytualne i cilirzędowe maski Nusantary" [Zob. Wal1szawa, ,Muzeum Azji i Pacyfiku. WOJ. 31 GDAŃSKIE Mu z ea W d z y d z e, KaiSzubski Park Etnograficzny "Wdzydzkie rzemiosło artys'tycznei rękodzic1o iludowe 1907- 1977" :Scelnografia: M. BuczkO'wska., oprawa plasty,czna: J. Hebda,konsuHalCja: BłalszJkowski, '19 ekspcmatów. Ekspozycja: 22. 07 - 31.10. W. Instytucje niemuzeal'nc G d a ń s k,Wojewódzki Ośrodek Kultury "ATtystyozne rękodzido wsi i małych miasteczek" ,scelnariusz: S. L,ilszkowlska-Skur,owa, oprawa pla:styczna: H. Gregor-Blaszkow,ska,97 ekspcna1tów. Ekspozy,cja: 8. 03 - 19. 03. "Sztuka ludowa województwa gdaóskiego" Scenariusz: S. Liszkows,ka-Skurowa, ,oprawa pl,a'styczna: H. Gregor-Bla'szkowska, KO'nsulta'eja: 'W. Błalszkow'ski, 45 ekspanaltów. EkiSpozycja: 18. 0:1 - 20. 03 w Urzędzie WojlC'wódzk'irmw G:dal1lsku "Sztuka ludowa Pomorza Gdal1,~kiego" Sccnar,iusz: K. Szał'a;śna, oprawa p'las'1y,czna: H. Gre:gor-Blaszlkowska, 93 ekspClna1ty.E,kspozy,cja: 2. 08 - 22. 0,8.Pllakat. 'iSztuka IUldowa Ziemi Gdailslkiej" Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: H. Gregor-BlaslJkowiska, 140 eksponatów. Ek'sp oZY'CIj e: l·li. 9 25. 09 w Kilubie Miej'skiego Domu Kul'tury w Kartuzach; 27. 09 - 5. 12 w Kluhie GalmizonolwY'm - Hel, 10.5 eksponatów; 8. 12 - 31. 12 w Bibliotece Gminnej w Luzinie, 62 eksponaty. Plakat. �371 Kronika "Kaszubska sztuka ludowa" Scrnariusz: H. Gregor-Błaszkow:ska, K. Szałaśna, 'oprawa plastyczna: H. Gl1ego;'- Błaszkowska, G4 eksponaty. EJkspozycja: 11.12 - 22.12 w Miejskim Domu KuLtury w Wejherowie. Wspólorgan'izator: Miejski Dom KuHury w Wejherowie. WOJ. GORZOWSKIE Mu zea M i c:d z y c h ó d, Muzeum RegiOlnalne "Malarstwo na 'Szkle" Scenariusz: R. Skłodowski, oprawa pla,S'tyczna: G. Sto:iJl,ska, konsultacja: W. Sadowski, 60 eklsponatów. Ekspozy!cja: 14.03 - 15.05. Plalka!t "Budolwnictlwo ludowe zachodnilej W[elkopolski" Scenariusz: R. Skłodowls,ki, oprawa pla1s,tyczna: G. Stolil1lSka,Ikonsultacja: W. Sadowo'ki, 30 ·ekspona'tów i 80 fotogramów. Ekspozycja: 12.12 (otwarcie). P!lakat. M lic:d z y r z e C z, Muzeum "Po'k1az pl'Sanek wielkanocnych" ScenaI"iusz: J. Patorska, oprawa plas'ty'czna: L. KJlimkiewi,cz, R. Pa,torski, 81 ekspcnaltów. Eks'pO'zycj,a: 21.03 - 10.04. "Wyroby wlilklimialns'kieregiorniu" Scenariusz: J. Patonslk1a, oprawa pla!sitYicznaR. Bamo!I1Ski,Gl eksponatów. Ekspozycja. 21. 09 - 30. 09. WOJ. JELENIOGORSKlE M u z ea J elen I a Gór Oprawa a, Muzeum Okrc:gowe "R!zemi'osło artystycZlneod XVII do XIX wieku" plas1tyczna: D. Tur'kiewiclz, 32 ekS!ponaty. Ekspozycja: WOJ. 15.10 - 20.12. KALISKIE Mu zc a K a l i s z, Muzeum Okręgowe Ziemi KaEski:ej rodiz,innei doroczne oraz elementy wlnę'trza mieszkalnego ,(Kali,skie, przełom XIX ,i XX w.) Scenariusz: .l. P. Dekowski, A. Jeziers,ka" oprawa plastyczna: W. Oźmina, konsultacja .. J. P. Dckow:;ki, ok. 300 eksponatów. Ek'spozy'cja: 31. Ol. (otwarcie). Folder. "Obrzc:dy WOJ. KATOWICKIE M u z ea B y t o m, .Muz,cum Górnośląskie "Dawny ubiór ,dzi'oeięcy XVIII - początek XX w." Scenariusz: B. BazieJi.ch, oprawa pla.s1tyczna: K. Wojakowski, M. Stempel, e,kSpC,Il<l'tóW. Ekspozycja: 1.06 - 20.009. >Plakat, katalog. 24' 30G �372 Kronika Za b I' Z e, ·Muzeum ,./Mój Sląsik" Scenariusz: \K, Ka'czJk,o, oprawa plasty'c.z:na: K, J<;drzejowls,k<l-,Nowa'k, 180 .eksponatów, Ek'spozy'cja: 1,11.1977 2;:,01.1978, iKata:!OIg. Ws'pólorga'oiw'tor: TowaIszystwo iMiłośn:ików Zabrza. WOJ. KIELECKIE Instytu'c je niemuzeal,ne K i e Ie e, Towallzyls'two 'Przyja'eiół GÓl1nktwa, Hutl1Jidwa i Przemy'slu SLaropolskiQgo "Wy.st.awa twór,czoś'ci :ludowej wojoewódZitwa kidcc'kiego" 6eelI'1ar.iu.sz: G. Ło.ngawi:k, opralwa plastyezI'lla: K. .sc.iw'iar.ska, 3·50 e.skpomatów. BklSipazy'ej.a: 9.09 10.9 w Nowej Sł'upi. W.sJpółorgani'zator: WOje'wodl.kli Dom Kultury, ;Ki'eLe,e. K j e l c e, Wajoewódzki Oddział StoWlarzy:szenia Pax "WspMcz·esna 'ludowa ,s·ttuka s.akralna" Opmwa plastY'C'21l1a:E. Gr·ochulSki. konsultacja: B. Erber, 4;)0 l'k,sponatów. Ekspozycja: 25. 06 15. 08. Folder, pla'kat. Współorga/nizator: Z.Z,G. "Veritas". WOJ. KONIŃSKIE M u zea K on li n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba !Judowa Zd:zisł.awa Staszak,a" Scenariusz: B. CybuLska, oprawa plastyczna: R. Laiba, kom;u:ltacja: Ł. Nowa,k, 80 eksponatów. Bks·pozy,cj.e: 1.04 - 19.cr5 w J\iI'uzeum w Tomaszolwi~ Maz.: 20.05 10.07 w .Muzeum w OpocZini'e: 11.07 20.08 w Muzeum w Ra,domsku. Informator. WOJ. KOSZALIŃSKIE: M u z ea K o iS z a l i n, ,J\iIuZJeumOkręgowe ,,.Lu/dowe i'nstrumenty muzycz,l'1C i rzeźba Zob. Poznań, Muzeum Btnogra!fic2me. WOJ. 'Muzea iK ra k ó w, Muzeum o tematyce muzyczne,j" KRAKOWSKIE Archeol'ogiczne "Ikona w ,eer.kwi" Scenar:iu:sz: IK. BileleTl!~n,opr;awa plastY<:2ma: M. &awi'cz, konsul,ta,cja: J. Mali'nows'ka, '6'3 ekspona.ty. Ek'Spozy,cj.a: 15.12.1978 - 28.0'2.1979. lnform'l'~or.Współarga'Ui'za'tor: M'uzewn BudoWlnidwa Lu:dowego w Sa'iloku. Kra k ó w, ,Muz,eum H.ilstory;czne Milasta Krakowa ,,szopki kira:kOlwskic, 19<78 rok" Scenari,usz i opraWIa plastyczna: T. Wroński, 64 eksponaty. EJkspozy,c.ja: 10.12. ,1978 - 4.cr2J1ff7'9. Pla!kat. �3TJ Kronika M y ś l e n i c c, IMuzeum Rleig~ona']ne "Dom Gn~eki" "P'oIs'ka grafika ludowa" Scenariusz iopmwa 'plasty'el'na: wg koncepcji pr:acawrrików muzeum, 3<8eksponatów. Ekspolzylcja: 23.03 15.05 Katalog. WSipółlolfiga:nJiZJator: Muzeum Etnogralficzme w Krak,cJw,ie. "Ma,jaTls,two na sZJkle" Scenariusz opra1w1a pl1as!tycZJna: E. PE!k:sowa, 60 e!ksponatów. Ek"poz)'lcja: B.04 - 3.05. K,a<tallog. "Sztuka Jawy" Scenariusz o!prawa plas1yczma: wig kOlncejpcji pmcowników muzeum, 1,36 eksponatów. EkspozYicja: 19.07 -- 4.10. "Ma1arsltwo .Jlardwigi IN as.idla!k" Scenaniusz i op:rawo. pla:sIt)'lczna: wg. klorrcepcji pracownilków muzeum, 25 elkspona'tów. Ekspozylcja: 23.07 w 'plenerze (iMyś].enke - 'Zairalbie). "N~pal" S,c'E'lnariusz ,i 'oprawia plasLy,czna: wg koncepcj,i pnalc<Qlwniikówmuzeum, Q-60 eksponatów. Elk,spozycja: i12.!1:2.l97<8 - l1.01.W7'9. WOJ. LEGNICKIE Muzea L e g J:1 i c a, Oklręgowe Muzeum Miedzi "Plollstka SZJtuka LudowIa" Zob. Warszawo, Pań<stwow,e Muzeum Etnogra1i czne. "Sztuka zdabnkZJa A£gani:sta1nu" Zob. Warszawa, Muzeum Azjli i Pacyd',i!ku. i WOJ. LESZCZYŃSKIE Muzea L e s z IDo, ,Muz'eulm Okręgowe "Rzeźlba ludowa wojE'lwódz'!Jwa leszczyńslk1ie@0" Scenariusz: B. Błalszk'iewic.z, 9'1 ekspanla'tów. Ek,spozy'cja: 4.03 ma'tor 17.09. Infor- WOJ. LUBELSKIE Muze a L u ib a r t 6 w, ,Muzeum Regi'onalIne "Szltuka IUJdowa riClglionulubartolwlskiego" :Scena~iusz: rz. Zmulda, oprawa pla'S'ty,cZJna: Z. LE'lsZJczyńlslk,i,11.30€lkspona1tów. Ek<spozycja: ,1.0,71('otWlaII1cie). L u ibli n, IMuwum Orę~cJwe "Kultura In!dian MeJ'lsylku" 'Zob. Walrszawa, Pań:s1:wlowe Muz,eum Eltnogr:a:fii c2lD1e. "Ludowe kowlallstwo Luhe'lsZlczyzny." Soenar;iusz: C. W'rę!J<i1alk,'opmwla p>Lals,tyc:zm:a: ,K. IW:Hkowska, '143 eksponaty. Ekspozycja: :l8.0i3 - 29.():6. 1 �374 Kronika ",Ludowe tJklaotwo białostockie" Scenariusz: S. Dados, 47 eksponatów. Ekspozycja: 6.06 -- 30.07. Współorganizator: S'towarzyszE'IJ'ic Twórców Ludowych. "Szituka ludowa Turyngii" Scenariusz: S. Dardos, D.Powiłań.ska-·Mazur, oprawa plas·tyczna: K.Witkrlws.ka, 120 eksponatów. Ekspozycja: 6.06 - 30.06. Współorganizator: Ośrodek Kultury NRD. "Tka.nina i Tz,eź,ba ,lud-c-wa Lubeilszczyz.ny" Scenariusz: A. Gauda, 53 eksponatów. Ek,;pozycja: 2.09 --- 1.~.10 w :vIuzeum Okręgowym w Wałbrzychu. Informator. Współorganizator: Muzeum Okrqgowe w Wałbrzychu. "RzeŹJba ludowa olśrodka łukowsklego" SC'E'lllJariusz:D. Powilai1ska-Mazur, oprawa plas,tyczna: K. Witkowska, 70 eksponatów. Ekspozycj'a: 11.12 (otwarcie). Współorganizator: StowarzysZl'lnie Twórców LudO'wych. WOJ. ŁOMŻYŃSKIE M u ze a C ie c h a In'o w i e c, Muzeum Rolnictwa im. KrzyszJtofa Kluka. "WSlpóŁcizes-napodlmiika tkanina dwuosnowlowla" Scenariusz: T. Czerwiński, oprawa płastyCiZ.na: T. Oze.rwillski, W. Bogucki, Konsultacja: M. Pokropek" 27 ok!sponatów. Ekspozycje: 3.0:3 23.03. Współorganizator: WDK w Łomży; 30.03 - 15.05 w Muzeum Okn;gowym w Żyrardowie, 34 E'kspona'ty. WspMorganha!bor: Muzeum Okrqgowe w Żyrardowie. "Muzeum - ilalbora,torium" Scena'riusz: studenci etnograf!ii UW., oprawa plastyczna: \'-1. Bcgucki, T. C,z:rwiilski, kOlIJ'su]:taicj.a:Z. SokOllewicz., M. Pokropek, K. Uszyilski. 100 eksponatów. Ekspozycj,a: maj, Pałac Kazimierzowski - Uniwersytet \'-Iarszawski. Współorganizator: Katedra Etnografii UW. "Tradycyjne zajęcia kolbidy wiejsklej na Podlas,iu" .scenariusz: T. CziElI'wińsik1i, c~p.l'awa plastyczna: W. Bcguc'kii, kO!1sultacja: K. Uszyń,s:kii, 120 eksponatów. Ekspozycja 23.09.1973 - 1.02.1979 w zespole Szkół Rolniczych w Bielsku Pcdlaskim. Współorga1ni1zator: Klub Etnograficzny w wymieniO!ne jszk oIe. "Stroje podlaskie" .scenariusz i oprawa plastyczna: T. Czerwióski, kOlnsultacja: M. Pok:'opek, 210 ekspO'natólw. Eks'pazy,cja: Z2.l0 - 26.11. PlakaL Ł o m ż a,M'uzeum Okręgowe "Strój łudowy województwa lamżyóskiogo" SCElnariusz: W. Palwłak, oprawa plastyczna: B. NarJeś.rl'iak, 7fi eksponatów. Ekspozycj'a: 19.07 - 10.09. "Haiflt ludowy północno-wscho'dniej Polski" Scenarius.z: W. Pawlak, oprawa plasty'czna: B. NaJ.cśniaik, ;).~ ekSipO'l1atów. Ekspozycja: 19.07 - 10.09. "Wycinanka kurpiow,ska" Scenariusz. J. Chętnikowa, oprawa plastyczma: B. Na,lcśniak. (iO eiksponaitów. Ek,spozycja: 25.09 - 31.12 w Mi,ejs'ko-Gminnym Ośrodku Kultury w Nowogro<iz:le. �375 Kronika N o w o gr ód, C hęt'n ik.a Pa;rk Etnograficzny Póhno(mo-W's<:hodnie~o Maz'o'ws:za im. AidarrnJ<l "Kultwra ludowa kUI'p'iowskiej Pusz·czy Ria,lej" Sccna';"i U'.';Z: W. fa wlak,opra w,a pl'alS'tycz.na: B. .Na'!eśniak, Ekspozycja. 2.1.0;) - 23.0b. "Tka'nhna łukowska" Sccllariu.;z: W. Pa.w1a'k, opm,wa plastyc'zna: B. N'a'le5niak, Ekspozycj;J: '"-4.06 - 30.09. WOJ. 143 40 eksponaty. eks:ponaiów. LODZ.KIE Muzc;) Ł ó d i., Muzeum Arch.:,okgiome i Etnc1grafi'czne "Tęcza na śniegu - tradycj,a i współczesność w sztuce ludów Sybcrii i Dal~k'iego W,s'chodu" Scenariusz: pra'cowniey Pailsiwowego Muzeum E1Jl1Oigrafic~negoNarodów ZSRR w Lcni'ngradzie, oprawa pla9tyczna: J. Kuli,giewicz, 26,1 eksponatów. Ekspozycja: 19.01 18.04. Flaka t. Wsp6łorganiza tor: Parl:stwowe Muz,eum Etnograficzne Narodów ZSRR w LC'ningraodzie. "KuHur,a Afry1k'i Zachodll1i,ej" Zc:b. Szcze'cin, Muzeum Narodow,e. "Obrazy Ina .szkl.8 Krys,tyny Zahierz1cW'skiej" Scc,n;.lI'iusz: T. ŁaszCl.C1WlSlka, K. Za:bi'erzewska, opralwa plastyczna: M. H. Czurko.ElksjJozycja: 2a.OH - 7.10. FoLder. "Wi,eI1 c.edożynkowe" Scenal'iusz: .J. Maszew.ska, ok. 20 eksponatów. Elmpozy'cja: 6.09 19.10. \Vspól·organizator: Woj.ewódzki ZarZąd Kól'c·k RdlJniczych. l WOJ. NOWOSĄDECKIE NI u z c a G o r l i c C', Muzeum Regiona'lne im. Igll'a'cego Łukasiew,icza "Pmce nz-c;ilbi':.l:l's!!Qic twónców ].udowy'ch z reg'ionu Gorli,c" Ek:spGl.ycja: 1.03. --- 10.0·1. "Wystawa pokonkursowa rzezby ludowej Karpat Po'ls.k<ich" Ek:spclzycja: 1.09 -- 1.12. "Szopkiludovi·e ,i ,obrzędy noworoc~ne" Ekspozyc}a: 15.121978 15.02.1979. L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L~manow"kiej ,,111 pOlkon:kursowa wystawa ha.£tu - L~mal1'owa 7·8" SCClnar:iusl. i oprawa p'lastycZ'na: J. Widok, kOl1lsultacja: E. Fryś-Piet:raszk:owa, Z. Szc1wczyk, M. Dlugosz, 358 ek!'1POll1a:tów,Ek1spozy,cja: 11.06 - 27.08. Plakat, kata,log. M u s z y n a, iVIuL\eumRegionalne "Rzeźba Zbig[]li'cwa Ważydrąg;a" Scenal'iusz i opralwa plalstyczna: W. CZ\crniec, komsu!'ta.cja: pracO'WlI1icyMuzeum' Okręgow0go w NO'Wym Sączu, 26 eksponatów. Ek.spozylC\ja: 15.06 22.0'6'. ,;Ceu'a1mcka K'U1negulf1dyJeżaw;skij'ej" Scenal'iusz i opr,aWla plastyczna: W. Czerniec, konsillltac\ja: pracownicy Muzeum OkręgowegQ w Nowym Sączu, 47 ekspona:tów. Ekspozycja: 1.07. 8.07. �376 Kronika "Płaskorzeźba Jówfa Ci'laka" Scena'riusz i ,oprawa plasty,czna: W. Czerniec, kOlIlsuHa'cja: pracownicy Muzeum Ok'r(~gowego w NowYim Sączu, 22 ,elksponaty. Ekspozycja:2!.10 - 5.1!. N o w y S ą c z, Muzeum Okręgowe "Współczesna rzeźJba 'ludowa Karpa'i [Po1'skkh" Scenariusz: E. Długosz, 140 ek'sponaltów. Ekspozycja:15.04 - 20.06 w Muzeum Okręgowym w Wałbrzychu. WlSpółOlI'galnizator: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu. "Wystawa pokonkursowa III Kongresu Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat P,olsbch" Scenariusz: A. Kroh, ,oprawa pla'Sltyczna: B. i M. ,Magierowie, 200 ekspOlnatów. Ekspozycje: 13.05 - 30.07 w Sądeckim Parku Etmogralficznym. Kata:,log; 10.8 - 15.10 w Muzeum Wsi 0p,ol&k'iej, 134 eksponaty. Katal'og. WOlpó1org,aniz'ator: Muzeum WSiiOpollskicj w Opolu - Bierkowicach. "S'trój ludowy południowej Słowacdi" IScelnaniusz: R. Renyiova, V. St.ev,akova, ok. 200 e1k:spona,tów. Ekspozycja: 4.06 2,7.06. Kataloig. Współorgan'iZJa1t.ar: Teikovske ,Muzeum w Levica'ch, CSSR. "Sztuka ludowa Zlalipia" IScenariusz: M. Załuska, E. Długosz, konsultacja: N. Bartosz, 90 eksponatów. Ek's'Pozycja: 1,6.08 30.09 w Sądeckim Parku Etmografkznym. Infonmator. Współo,rganiza'tor: Muzeum Okręgowe w Tmmowie. ,,Akwarele Nikifma Krynic'k,ieg'o" Scenariusz: \1\1. Ma.sz.czak, 37 ekJsp.anatów. ,EJkspozycj,a: 6.10 ::0.10. ,Informator. R 'a b k a Z d rój, Muzeum im. WI. arkana "K'obiie'ta w rzeźbie ,i rmala'rstwi,e lIlias'ZJklle" Scenariusz: P. Piotrlowsk'i, oprawa plastyczna: A. GłuszYJ1ski, konsultacja: M. Lechow'Ska-Bujak, 80 ekspona'tów. Elk'spo:zycja: 8.03 - 20.04. Plakla1. "Instrumenty .muz)'lcZJneStan~sława Gracy z Poronina" Scen:ariUlS1z: P. Pio1Jrmvlski, oprawa plas'tyJczna: WI. Kopy1tek, konsultacja: ·M. LechoWls~ka-Buj,ak, 30 eksponatów. EkspozyC'ja: 28.04 23.05. Plaka't. ,.,Starre malamtwo i rzeźba z'e ibiarów Muze'um ,im. W'I. arkana" Scenar,iusz: P. Piot1"C~ws'ki,oprawa plasltycZJna :Wł. K1oIPyte'k,konsul.tacj;a: M. Lechowska-Bujaik, 50 eksponatów. Ekspozy,cja: ,2.2.07- 120.110. Plakat. ,,~spóklzeslne malaI'lS'two na sZJkJl,etwórców z,ako'PLaI1lslbchze ZJbi,oru ,MuZJeu:m1m. WI. Orkana" Scenariusz: P. Piotrowls,kii, oprtaw,a plas'tyczna: WI. Kopytek, kOlnsultacja: M. Lechows,ka-Buljak, 100 e!ksponalólw. Ekspozycja: 10.H.1197'8- 8.01.1'979. P~a\kat. Z a k o iPa n e, MUlzeum Tatr.zaI1l>lkieLm. T. ChałUlbiI1'skliego ,,,Marlans'two'na szkle i TZJeźbaBrani,sł.awa Heidlna1rza" SCClnal1iusz:H. ŚredniJawa, 'oprawa pl<listyozma: E. H,odzik, 40 ekspona,tów. Eks'pozycja:1.02 - 30.06 w OddZJLale PańSitwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. "Malarsbwo Katarzyna Galwława z Zielonek k. Kraikalwa, Ptaki Piotr II\JWlitz Zales.1a k. Kmnii'Emicy, Kiolek>cja - Elwa i Le:szE!kMa,cli,ak,iz K'nalklolwa" Scelnariu:sz: H,. ŚredniJa'Wla, oprawa pla'sltyczna: E. Radzik, 5;6 ekspcmaltów. Ekspozycja: 13.112.19'78 - 28.02.1979. Instytucje iniemuzealne S. zc z y r!k, M1ielj~lw~GlI11inny OŚII1oid~k Kultury ,,;Wystaw,a prac twórrców 'ludowYIch" rzeźJby Józef'a Nikłela" eks'pozyc'ja: W.04; rzeźby Józefa Migdała, ekspozycja: '111.06;hafty Wlik>torii'Las,zcza'k, ekspo,zy'cjla: 6.08. �Kronika 371 WOiT. OLS,zTYŃSK,IE M u z ea O I s z t y n, Muzeum Wa.nmi'i i iMClJZiUT "Kultur.a ludowa Wa,rmi,i .i Mazur W!czo.raj i dz~ś" Scenariusz i konsultacja: A. Blachow:sJd, oprawa plals'tyczTlta: W. Pas,ik, A. Dzuemielow.icz, oik. 400 eks'pona,tów. iEJkspo,zycja: IEpiClC- sierpień w Gaileriii Sztuk:i w Ols.ztynku. WO.T. OPOLSKIE iM uz e a O p o l c, MUlJeutn1Ślą.ska Opolsibego "HaLt ludowy" ScenapiUlSz i konsU'lta·~ja: A. B'łachaw.sIki, oprawa plastyczna: R. Kowal, 1'92: ekspcma'ty. Ekspozy'cja: aO.1O - ,29.11. JlU,ak.at. O p o I e - B i er k o w i,.ce, !Muzeum W'S:iOpc\l;s'kiej "Wiosna i widJ.kalnoc we wIspókz,c;snej 'sztuce ludowej OpdlslJczyzmy" Soenariusz i oprawia plm~tyczna: M. Halmp~l, ikonsułta1cj,a: B. !Moraj:ko, 650 ekspcmatów. Ekspozycja: marzec - mad. "Dohnoślą'sikie meble ,ludowe" Zob. Wrocław, M'ulJeum Etnografi·czne. "Ludowa rreźJba P,01sikiochKarpat" Zob. :MUlJeum Okręg,ow.c w Nowy:m Są;c·zu. "Po.lskoa \c,eram'ika ludowa" Zob, 'Wa r.szawa., Piań:s.tw'owe Mu.z€um Btmograrfj'c7..ne. WOJ. M u ze,a; T r z c i a \11k PILSKIE MU1zeum im...Wi'k,tO'ra S'talchow,i·a'ka "Indie 7,6" lZob. Pozmal1, Muzeum iE'tnogm!ficzne Oddz'i,ał Mureu.m iNapodO'Wlego. "Ceralm'iJka meksy<kań.s'ka okresu prz;ed'k'Olum!l:li.jlSkiego" Zob. Poznań, Muz,eum Btnogra;ficzne Oddział MU'Zleum Narodo'W·e,go. ,;Ludowe ,uTltstru.mc'!1.ty mu.zy,czne li .rz,eźba o temalty<oe Imuzye.zmej" Zob. Poznań, Muzeum B~nogTaJf'ilc:z'neOddz~ał Muzeum Napodowe.go. 0, WOJ. PIOTRKOWSKIE M u zea R a .d o ms ,ko, MUlJeum Reg<iOlnai'ne "Rz·eźba ludowa Zdzisława s:ta.sza'kta" Zob. !Koni'n, Muzeum Ok,ręgawe. T o un. a 's z ó w M a· z. Muzeum .,p~tuka .ludowa dla dZJie'C1ro" Scelll,a;rjus.z: W. !Bogumit, opnaw;a plaJsty1CZll1Ja: A. Goździk, 34<l ekspcma<t6w. Eks-pozy,cja: l L12. t.977 - ilO.ol:1978. Koart.alQg. �·378 Kronika "Rz'eźba ludowa Zdzislaw,a Staszaka" Zob. Konin, Muzeum O;cręgowe. "Rzeźba i cera'mika ludowa wojmvództwa piotrkowskiego" SCt:.nariusz: M.. J<as'trzc;bs'ka, opr.awa Jl].astYCZJl1a:M. Galini;:wić:z, 34 ek,.;rK11aty. Ekspozycja: 6.12.1973 - H.G1.l979. "Wycinki ludowe województwa piotrkowS:"iego" Scc!l1ariusz: M. Jas'trzQbska, opmwa plastyczna: T. Książczak, 8U eksp~natów. Ekspozycja: 1977 - 1978 w a:kolachi klubach ~rcd(,wL;k()wych na ,\2rcn.ie To,m-<1sz.C'\va M!ClZ. lnstytucje !l1iemuzealne p i o t r k ó w T r y b., Spćldzieln.ia Twórczość Mazowiecka "Rqkodz\ielo lu,dowe i arty1s1.yczne Spółdzielni Twó"l:zo~Ć Mazowiecka" Scenariusz i oprawa plalstyczna: pracownicy Spóld7,iclni Twórc:zo~ć Mazowiec.ka, '250ek:spC'natów. Eks;)ozy-cja: 2;').08 --- 3.:0 w MULeum Okręgo\vym w pj·otrkowic Tryb. ¥iOJ. PŁOCKIE Mu z ea P ł oc k, Muzeum .S -j MazO'wi'eC'kie ".M.az;ow:eoka rz·eźba lud·owa" Scenariu'Sz: T. Barallliuik, oprawa plastyczna: A. Popid, 134 L'ksponaty. Ek.;pozycja: 15.0:3 - 20.04 w Muzeum Pomorza Środkowego w Slupsku. "Laur·eaci nagrody "Banw" ,im. Os,kara K'ołbc-rga" Sc·enariusz: Vi. Dow.laszewjcz, oprawa plastyczna: Z. Zar;:mba, A. Kogowski, 270 eks pO'l1Ialtó w. Ekspozycj-e: 2.0i:l 25.06. r'nformator. Ws-półorgu'niza.torzy: Fcdcf<<ł'cjaStow.arzyszei1 Przy!a'ciól Sz:tu'k Pi(,'knY'ch w p(jbce, Rl'dakcja "Barw"; 1.07 - 16.07 w :St.arej Kordegardzie w W«,~sza\Vi<~. "Wyroby g.arncarskie i p'lecionkarskie w kulturze ludowej Mazowsza" Scclnar,iu:sz: W. Do'Wla'szcw;icz, oprawa pl'a~tyc.zna: A. KC'gowski, 12.1 eksponatów. Bkspozyeja: 28.10 - 5.12 w salonie wystalwmvym Muz.eum Mazowieckiego IW Fihi Po1'itechni.k,j Walrszaw,siki-ej w Placku. "Wieś w l'zeiJbi-e i tkanini·e ludowcj" Scenariusz' i oprawa pl'asty,cZlna: W. DowlaszewiC'z, 110l':k:-;ponatów. Ek;,;pozycja: ;:IO.H - 28.12 w ,Muzeum RCillllidwaim. K. Kluk,a w Oi():'ha rww'l'U. e r pc, ,MuZ{:um i Fark Etnc,griificzny "Rolnictwo w :sztuce ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: O. Kmieć, 45 ekspcna'tów. Ekspozycja: 28.04- 6.05 w Domu 'Kultury w Si-e,pc:u. "Rzeżbalu:doowa Zi'CimiSi'erpecki!'j" Sc'enariusz: O. Km'i.eć, ("prawa pia.slty-c7Jna: W. Zbil'rzcho,\v-ki, li8 cksponatów. Ekspc.zyc;,a: 25.05 - 30.05 w Domu Technika w Płc,cku. WOJ. POZNAŃSKIE M u z,ea p o z n. a MUZleuiffiEtJDogr:afi·C'zne,Oddział ,Muzeum Na n;idoweg'o "Jndi·e 7li" ~cenar~UJSz i oprawa pla'sly,czna: A. Surzyńska-B-łasza.k, 50 eksponatów. 1'1, EJks- �Kronika 379 pozycja: 20.12.1977 10.02.1978 w Muz'e'um im. W. Stac'howia'ka w Trzciail1ce. Ws.pólorganizator: MUlzPUJmw Trzcianrce. "Ceramika me'ksykaós'ka okresu przedkolum!bijls.kiego·' Scc·nariusz i opraWl;l plastyczna: A. Su rzyiJ'ska-Hła.sza'k, 175 ek.sponatów. E'kspozycja: 17.()2 - 1.1.07 w Muzeum im. W. StachO'wi::l'ka w Trzc:ialnce. "Pc'i:-Jkie ill1:'i'trumenty ludowe i rz'eżba o tematy,ce mu.zycz:nej" Scenarilhz: Z. TorOl\ski, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 8.0610.09 w Muzeumirn. W. StachGwi,aka w Trz,c'j,ance. Folder. W-.spółorga'l1'iz.ator: Muzeum w Trzc;ance: 20.09 _. 27.10 w Muzeum Ok:ręgow)'\m w Koszal'in.ie. Folder. Wópólnrganiz.atr:r: Muzeum Okręgc'Wc w Koszali'n~e. ,,8ogc'll-Gw;ie i inni" .sl:onariw'z: .J. Łapo1t, oprawa pk1Stycz.na: L J,arzyl1ska, ck 300 0k:;ponatów. Ekspozycja: 29.0.1 -- 15.08 w :Vluzeum Rz·emio:sl Artys'iyczmych w Pozn.aniu. Oddział NBP. Informator. W,,,,pólorga,ntZ'ator: Towar.zy,;;Itwo Przyjaciół Muzeum Narodowe'go w Poznaniu. WOJ. PRZEMYSKU: :Vluzea p r z e m y .~l, Muzeum Okn;gowe "SZ'iuka ludow.a Turytn,gii" Scena['ius/.: T. ilul'Zyl\ski, opr"wa pla.styczna: .J. Kotula. Ekspozycja: marzec. Wópółorga!1~z.at(}r: Ocir.c;odl"k:Kultury NRD w Wa~s?awie. "Rrz.C'mioslo ariysty.czne plemion australi:i.sk'ich" Scenariu.sz: T. 8urzYI1,ski, oprawa plastyczma: J. Kotula. Eks'pozycj'a: 21.04 8.0;). Ka'iaJog.Wspólc'r,g;)'niw,torzy: Muz·eum Arc-heolOlgi'czne i Muzeu.m Etmografi,cz!l'e \V Poznamiu. WOJ. RADOMSKIE !VIu:óca I Iż <1, ·:Y!UZl'umRcgicnalnc ,.Sztuka ludowa Ziemi llżeckiej" .scenariu~z: .J. Bujncw.3ki., opra.wa plastyczna: W. Smaga, 50 eks p cma'tólw. Ek,pozycja: 1.'dO -- 15..11 w Domu KU'Hury w Hży. Wspólorg'a'nizator: Dom Kultury w Iłży. R a d o m, :'v1uzeum Okr<~gow~' "Wielcy pisarze .i poec-i w rz.eźbie ludowej" Zob. TorUJ"" Muzeum EJtlnogr'afiCJzn(? R a d o m, Muzeum Wsi Ra:doffi';,kiej "Gry i zarbawy ,ludowe Ziemi Radomski,ej" SCl'nariusz: S. Ro"it'1ski, opraw'a 'p1<l!S'ty'czma:Z. KaI'barz, 40 .erk,spo'ua,tów. Ekspozycja: kwiecie/'l-'listopad w Muzeum Okręgowym w Radomiu. W'spól-organizator: zs;vr,p w Raldomiu. "Kowalstwo ludowe Ziemi Radomski.ej" Scenariu,;z: S. Rc'sil1sok.i,'Cpnaw.a plalsty·czna: Z. Ka'J1b.arz,60 ek-s.pana'tÓ'W. Ekspozycja: lipicc-si'crpi'eil w KMPirK w iRa,domiu. F·older. 'W.spół-orga'nizarto·r: ~lVI!Pr1K w ~a-dc.miu: oprav .•.. a p!aISltyczna: S. RClSiński, 'M. St'rzel-ec, 70 .eksponatów. Ekspozycj.,,: paŹldziern'ik w Starej KOJ1degrard'Zliew Warrsz.awi,e. KatalOlg. Współr>rga'niz.a·tor: Towarzyshvo 'Przyjadól Sztuk Pięk,ny,ch w W.ar.s;"awie. �380 Kronika WOJ. RZESZOWSKIE !Muzea R z e s z ó w, Muz;eum Okręgowe "Ludowa plaoS,ty,kacer'ami1czna" Soenalriusz: A. Tangońska, 60 eks panatów. Elk'spozycja: 11.07 15.08. Katalog. "Strój ludowy w południowej Sło,W1acj'i" ,Scenariusz: V. Ślteva'k'ova, K. Reny:iova, 150 e'klSlPoma1tów.EkSlPolZycja: 6.07 30.08. Folder.Współorga'n:i·z;a'tor: Tekovske Muzeum w Levica,ch, CSS.R. WOJ. SIEDLECKIE Muzea S i e d 1 c e, Muzleum Okręgowe "Kultura ludowa Zachodniego Podlas'ia i pogranicza podlalslko-mazow'ieckiego" Scenar·iuoSz: A.Śledzi'ew!Slki, oprawa plasty,czna: A. Śledz;iewski, M. Staslinows1ki. 250 ekspomaltów. Ekspolzy.cj,a: 10.1:1 - 20.'12. Plakat. WOJ. SIERADZKIE M u ze.a Si e Ok'ręgowe "Kolorowe SLer<lldzlk:ie"(>strój .ludowy) Scenariusz: E. Dehdia, oprawa p1.a,s'ty'czna: Z. F,i,s'zer, 70 ek,spo'natów E.10spozycja: 2.01l - 15.01 w Ga'leri:i Sz,tulk,i EWA w Sieradzu. W:spólorganiza,tm: BWA w Sieradzu. ,.,Sier,a,dz;ka wydnanka" Scenariusz: E. Del'~da, opraJwa plasiy,czna: Z. F,~szer, konsHltacja: Z. NeymaInowa, 68 e!ksponat6w. Ekspozy,cja: 18.02 - 1:1.0,3 w Klubie Cementowni "War,ta" w Dzia'łolSzynie.W'spółorganilza'tor: K:lub Ceme'nltawn>i "W,ar,ta'," "Tka,ctw'O, haft i Zldabnictwo sieradzllóe" S.celnadusz: E. [)elida, 'op'faw,a IYI:alstyczma: Z. F,is'Z.er, 30 eksponatów. Ek,spozy.cja: 23.02 - 13.0'3 w KW PZPR w Sieradzu. "S~eradzkla rzeź1ba Iludow,a" S,cenariusz: E. De.Lilda, opm:wa plastyczna: Z. F,ilszer, 45 ElkspO'na'tów. Ekspozy cja: 27.04 23.0'5 w Mi,eóskim Domu Kultury w Lasku. Wispółonganizatvr: MDK w Ł,a'sku. "Tiw6nczolść Stanisła\wy Kubik i Rozal'ii Makówki" Soenariu:sz: E. Delida, opnawa pl,als1ty,c:ZlD:a: Z. F,ilsz·er, 85 eklspona'tów. EkspozYlc'ja: 20.05 -216.0,6. Ka'talog. ",S1iElI1ardz!kzldabni'ot ie WIOlud owe" SCelna:ri'Usz: E. Deli>da, ,30 ·ekspana'tów. Ekspozy,cj,a: 26.06 ([4.0,7 w Oś'r,odku PrZJemysłu '¥/YPolczymkowym Łódz:kkh Zalkta,dów RemoD'tawo-iMcmta'ż'awy'ch Lekkieg'o w .Burz'en~nie. IW,s'półoI1ga,niZJaltor:Ośrodek IWypoczynkawy LZRiMPL. "Ludlowe ,m,a'la'f!s'twioi rZJe2lbaStam:ilsł,awa Korpy" Scen.arliusz: M. Dz1iurowicz-iKaszuiba" oprawa plas:ty,czna: Z. Fi:swr, 22 eksponaty. Elk'S:pozycja: 211.08 - 218.10 w K'lUibi'e ZNIP w Sieradzu. WISpółorganizator: Klub ZNiP w 8'iemdz.u. l' a odz, 'Muzeum 1 �Kronika 381 "Rzeźby Sz,cz.ep.a'na Muchy" 8ccnarj,u~z: M. Dziuro1wicz-!Karszuba, oprawa pl'alSty,czna: Z. }'iszer, 58 e:ksponatów, Eks:p0JZy.cja: 23.0H - 15.09 w Galer,~i Sztuk-i BWA w SieradzU'. K'<łw:log. "Sztuka rludowa w01j-ewódz.twa 'sieradz:kieg,o" Scenal'iu,sz: 'E. Ddi'cia, oprawa plastyC'~na: Z. Fiszer, 176 ,ekspo'na1tów. Ekspozycja: 2(j.08- 30.09. Plakai, "Sieradzkie tkaniny ludawe" SC'l'na'I'iusz: :vI. Dziurowi,cz-Ka-szuba, opmw.a pla.styc~na: Z. F'~szer, 19 ekspo'natÓ'w. Ekspozyej.e: 2e.lO - 16.12 w Klubi,e ZNP w :Si,era1dzu.Wspól,org'anizaitor: J('lulb ZNP w Siemdzu: i27ekspcmatów; 20.10 - 25.12 w ,!VJjiej~kimDomu iKulbury w wiSku. "Malar-s'two Sta'nislawl3 Korpy" Scenariu'sz: E. Dehda, 19 eksponatów. Ekspozycja: 2.3.11 - 31.12 w K'luib!ie ZNP w La,sku. 'Wls'pólor,g.a-niz.a'tor:Klub ZNP w Ł3JSku. WOJ. 5KIERNIEWIOKIE M u ze a B r z c z i n y, 'MUz.cUimRc,giona'ine L ° "Plocio.nkans'iwo ·brze2Jińis.kie" iSc'C'nariUisz: E. Pu'tyĆ1'ska,opmw.a pia'slty,czna: J. Wikla~owa, 30 'eks·ponatów. :EJkspozycja: 21:12 - 3'1.12, w i·c z, Muzeum "Sztuka .i ręko·działo ludowe w XXX-leciu Spółdzielni "Sztuka Lowicka«" Scenariusz: A. -Czyżewska, oprawa plasty,cZlna: Cz. Rutkowski, konsultacja: H. Świątkows.ki, ck 200 eksponatów. E'kJspozycja: 10.06 - 31.09. Katalog. Współorganizator: Spóldzielnia "Sztuka Lowicka". WOJ, SŁUP.SKIE M u zea B y t ó w, Muzeum Zachodn,io-Kaszu:bSlk.ie "Tk;x'tw'o Ina K,aszubach" rS-cenariusz 'i oprawa pla'styczna: :P. C i-cJ.ecki, 120ek'sponatów. Ekspo,zycja: 9.06 - 9.10. "Osa1dirJJicy" Scenariusz: P. Cielc>cki, T. IK'opy,dłowski,oprawa p1«ts'tyczna: K. ,Biórkowska, 5.5 ekspcl11a'tów. Ekspozy-cj'a: 12.12 (otwarcie). WOJ. SUWALSK.IE !VI u zea S u wał k i, MuzeUJm Okręgowe "Przyroda w Isituoe -IUJdowej" Scenarius.z: T,. .Roma'nows.k:a, 95 ek'9ponatów. Ekispozy,cje: 8..12.1977- 17.01.1978; 18.04 - 17.05.1978w :Mi'ej.s'ko-GmiIJJIlymOśrodku KUltUTy w iHiszu. �382 Kronika "Współczcsna tkanina Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego" Scenariusz: T . Gutz>E:H,31 oksponatów. Ekspozycja: 6.00 - 14.09 I n s t y t u c j en i c m u z e a l ne S e j n y, Miejsko-Gminny OŚ'fodek Kultury "Wystawafolklory:sty,czna rejolnu Sojny" S.cenariusz: M. Karpowicz, 40 eksponatów. Ekspozycja: 16.05 - 14.00 w MGOK w Sejnach. WOJ. SZCZECINSKIE Muzea S. z c z e c i n, IM'UzE'umNanJidawe "KuHura Afryki Za'cheodniej" Scenariusz: B. ISzerniewicz, ,oprawa plm;tyczna: M. H. Czurko, 235 eksponatów. Ekspozycja: :211.03 - 15.05 w Muzeum Archeologicznymi Etnograbcznym w Łodz'i; oprawa p1:a'sltycz;na: K. SUislsakiSomilt,ekspozyc:j,a: 24.05 - 3.09 w ,Muzeum Okręgowym W Rzeszowie. Przewodnik. "Dog-Olnaw,ie i ,i\nni" Sc'£"na'riusz:J. Łapoibt, 25,3 eklspClna'ty. Ekspozycje: 14.04- 24.05 w Muzeum OkręgowyJm Ziemi Kali',skiej. Przewoldinik. WspólorganiZJator: Muz'eum Okręgowe Ziemi Kaliskiej; 29,.05- 14.08 'W MU2)eum Narodowym w ,Poznaniu. Składank,a. W>spółorgalnilza'tor: ,Muzeum Okręgowe Ziemi K,a,hskiej. "Sz,tuka ludów Afry,ki Zachodniej" Sc'enariusz: J. ŁapoN, 102 ekspOlnaty. Ekspozycja: 15.12. (otwapcie) w Muzeum Ziemi ŁUlbuskiej 'W Zie'lonej Górze. Ins,tytucje niemuzealne S z c Z € C i n,Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzk!a wystawa plastycznej twórczoś'Ci ludowej i ,amatorskiej" Scenariusz: H. Orska, oprawa plastyczna: E. Królikowska, ok. 1000 eksponatów. Ekspozycja: 10.12 - 28.12 w Zamku Książąt Pomorskich. Plakat, folder. WOJ. TARNOWSKIE Muze a B o c h n i a, :Muzeum "WISpÓkzc!slna1s:Z!tukaludowa" Scenariusz: ,M. Planet'a, oprawa plastyczna: J. Kr;,:ek, 1. Chmiel, 81 ck'spona'tów. Ekspozycja:3.n2 - 20.04 T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Poilska grafika ludowa" Scenariu.oz: M. Baierrsdo'rf, opr:awa pla,styczna: A. Earitosz, 40 ekspona'iów. Ekspozycja: 15.01- 25.02. Katalog. W,spólm'ga,niz.ator: 'i',luzcum Etnografi,czne w [Krakowie. "Strój ludowy południa Sl,owacji" Scenariusz: K . .Renyiova, oprawa pla:S'tycz!na: V. S,leva,kova, 200 ek.oponatóv:. Ekspozycja: ,15.01- 30.05. Fo-Ider. W>spółorganizator: Tcikov'ske Muzl'um Levi'ce, ĆSSR �383 Kronika "Sztuka ludowa ZalipiJa" S'ICZ, Muz~um Okręgowe. "Plastyka ludowa woJewództwa Scenariusz: :\. 13arto~z, -oprawia pl.a:'ltyczna: Zob. Nowy T. Komunnicka, 300 ek,;ps·naiów. Ekspozycj,a: WOJ. M u ze a T o r u 11, Muzeum ta'!'nowskiego" J. Ja.snorZJews:ki, konsultacja: 20.09 -'10.10. K,a,talog. oprawa plas'tyc:nna: TORUŃSKIE Etnograficzne "Ha1't .ludowy" A. Bbchow:ski, H.. Mikulo'w'Ska, Sc·enariu.sz: wi·cz, Z58 'ck..;pcnaiów. Ekspozycj,a: O. Pi·o>tro- i5.02 - .23.04.. Plaka't. Sccn.ar·iuc'·z: "Pla.;t:;ka ludawa i amatorska woj. toruńskiego" ·L. TYCzyl'l'sk'a, oprawa pl.asiYlCZJllia: J. 'Strze'1ec.ka, Ekspozycja: 1·\.03 - 15.0·3. Kata:j'eg. Sn'nur:iusz: A. eksponutó'W. .crgunizuior: Ek.;pozycje: iO.03 - Z8.03 w Muzeum Okn~go'WYiffi w Kal'iszu. 'Muzeum Okf{;.gowe w Kulils.zu; 1.06 - 30.06 w Cioechoc.inku. "Dzieliko organizalorzy: ni-ctwa .leziCil"siku, T. Tcwarzy.slwo UzdrC1~"'i·.;k'owego, I'll plas'tyc':nna: .Muzeum w Elblągu. Scen.ariusz: natów. .J. Ciechoc:i:nika, dywany Bajerski, BranżQiWY 176 WspólWspół- Lecz- Osrodek d'wuoslnow·owe" Łukasiewicz, 36 ekSpolllatów. Współorganizator: 15.04 - 10.05 oprawa W. 'Mi'ej-s<ki Ci'Clch{)lctiJne.k. "Nep:11 i plastyczna: ,Muzeum I'll Klubi·e kraj-ob,'az, plastycz!"\,a: A. 30.03 - 21.06 Kaszuby" T. Toma.szewska, "Pegaz" Iludzie, Ekspozycja: w Elblągu. "Haft .ludowy - Kujawy, Paluki, Tyczy!'lska, opruwa p1as'lyczna: L. Ekspozycja: Scenariusz Oipra:wa Przy jlaciói "Ludowe Opraw.a eks'pon.aty. w ·sz:luc·e ludowej" Nemere, Unąd 204 2'5 ekspo- w TO'I'uniu. kultura" Strumillo, 271 ·ekspoma'tów. Ekspczycja: 10.05 - 2.0a. Zob. Wmc!<.lw, Muzc'urn "Pl<1skorze~by ludowe Ekspozycja: 2.0(j - 14.07 "Haft ludowy" Einogr<lfic:nne. I'll ze zbiorów Muzeum ZDK "Przą~n.lczk.a" ,.Pi';;a~zc M. Sccna,'lusz: ()kr~'g()wym \'.. R,H1cmiu. .scenariu-?: '/\.. B. Bc-::b~l,M. wu Szcwc7.u.k, i pu,'ci 43 rzeźbie ck;;pcnaty. Wspólorganil8J 14.09 - lU9.lnS. I'll Toruniu" ludowej" Ekspo-zycja: 4.06 - 3·1.08 Ol': Mu?:eumOkrG.go'We wlVIuzeum .J. Pil't,'zyk, :349 R eksponutów. Radomiu. I'll ,.Kultura lu,dowa Ziemi Chelmilllskief' Bla.ci1 fi \'. iski, B. Dud,a~c\V,kz., H. :Muz,a!ew.sliw,A. Pol<l'i<:iv,vic:c, 1. ,T. E;więchcwie, plu,tyczna: Myśliwi,cc, L Wronkowska, Tubaja, Ekspozycje: 23.06.1977 opra- - 8.01.1978; Pla'kut. nSzt;)ka Scc:nal'iu.-l I'll Einogruficznego W Toruniu. inpc·mv.a ~3.09 - :1l.12. Dre;;'n;e. Plak;.;:, Eksp~zycja: :.'.12 - ."(UZ organizator: Gminny ,katalog. Rudaw" ltJdOV1.;"1 p'·<1'.,lycLi!"\a: J. Just, elk. ..;~kl."ki:ludów.sybc'·yj·,ldch w Gminnym Ośrodku OŚ:'cdek 2000 W,..;półoQr~anizatoT: Kultu:'y I'll ekspo'na'tó'W . .Ek5po,zycja: Muzeum Sztuki Ludowej w f.otog','amy" Kultury Nieszawie. w Nie3zawie. Współ- �384 Kronika Oprawa "Obrazy na 'szk'le" Z. P>opieJ,arz, 1gek'S'p(]lnatów. plastyczna: "Prząś,niczka" w TOTUlniu. WiSpółoTgianizator: WOJ. Ekspozycja: ZDK 4.12 - 28.12 w ZDK "PrzLJ~lD'ilczka". WAŁBRZYSKIE M u ze a W a l b r z y c h, ,MuzeUlm Ok'ręgowe "Rzeźba ludowa karpa0Ka" konsuHa'cja: pracowni<cyMuzeum Scenaf!iusz: A. 'wym 5'2 ekSpCinaity. Sączu, Cabala, Ek'spozycja: "Tk1a1nii1na i 'rzeźba Zolb. Lublin, Muzeum L03 -'12.04. ludów,a Okn;gowego w No- Plaka't. i.mbobzczyzny" OkrQ~owe. WOJ. WŁOCŁAWSKIE M u ze a 'W l o c ł a wek, Muzeum Ziemi "S"tuk,a Scenariusz: K. i Ziemi Kujaw SiwińJslka-Pawlowska, Z. Pietrzykowska, konsultaicjH: i Kujawski<e'j Dabrzyński:ej :ludowa Doibrzyils'kiej" A. Bisaga, 250 oprawaplals'ty'czna: ekiSponatów. Ekspozycja: A. E ilsag a, 15.07 - 30.10. Pla- katt. 1 n s t y,t u 'c je C i e c h o ci ni e mu Ul e k, Urząd Toruń, Muzeum z e a l n e !Miejski "Dziecko Zoh. w 'sztuce ,ludowej" Etnograficzne. WOJ. WROCŁAWSKIE M u z ea W r o c la w, Muzeum Et!llIog'raficzne, "PalImy Oddzial i pis,anki 'opmwla Muzeum Scenariusz: Ek.spozyojia: iM. GolubkQlw, ,12.03 - 18.03. SCenaI1iUlsz: organiza'loT: 'członkowie SZSP, 150 ekspcma'tów, rSzsP, studelnci paill'styJlS'cy . plastyczna: Scenal~iusz i ,oprawa "T,a,laha - 15.10 W W Muz'eum •,Dolnośląskie 'plais'tyczn:a: E. Wsi Opolsk!iej. Narodowego wielkancx'Ol''' L n.Jo Halko" e/k:spana1tów. lal''' Ekspozycja: 22.04 - 6.05. Wspól- meble JUldowe" Jęczaliik, 52 eksponaty. Współorganiza,tor: Muzeum Ek'spozycja Wsi 2.05- Opolskiej Bi,el'kowkach. SCE'nariusz: ,M. Ra::ltworowska, Ekspozycja: 13.0<5- '27.08. "HaN ludowy" oprawa pla:sty'czma: 'I'llf<OI'ma!tor. W,spólorganizator: L Halko, 200 oksponatów. MuzeUlmEtnograh~z- 'ne 'w T,oI'uniu. "Św!i,at mojej ScenaI1iusz: E. JęcZlaJ~ik, o'praWla ;ly'C'j.a: 18.12 ('oltwanóe). iInforma'tor. wyobnaźni" pla's'tyczma: T. Fyda, 136 ,eksponatów. Ekspo- �385 Kronika WOJ. ZAMOJSKIE !VI u zea T o m a s z ó w L u be l s k i, Muzeum "Akwarele Ludwlika Dj'1naka" Scenariusz: Z. Switka, opr.awa plastyczna: G. ,Mikula, konsultacj.a: R. licka, 20 eksponatów. Ekspozycja: 7.05 - 31.05. "Haft .i malarstwo ludowe regionu tomasz'Owslkiego" Scenariusz: Z. Switka, oprawa plas,ty'czna: G. 'Mikula, kOlnsultaicj.a: wahck.a, 51 'eksponatów. Elkspozycj.a: 13.05 - 20.05 w Szk·ole Zb'iorczej m<lJszowieLubel'slkJim. "Stroj·e .ludowe Zamoj.szczyzny" Scenal~iU'sz: Z. S witka, ,oprawa pl,als'tY'cZlllJa: G. M.ikuba., konsultacj,a: R. ,lidc.a,60 eklSpQ;rm.tóWI. Ekrspozycja: 1.07 - 31.08. "HaH i tkactwo regionu toma.szowskiego" SCelna'riusz: Z. Swilitka, 'opmwa plastY'c.zna: G. ·Mik·ula, ikansultacj,a: R. 'Hck,a, 40 ekJsponaltów. Ekspozy<:j,a: 1.10- 31.12. WOJ. Kowa- R. K.o· w Te· K,owa- Kowa- ZIELONOGORSKlE Muzea Z i e l on a Gór a, Muzeum Ziemi Lubuski-ej "WyC'ilD<ankaIszkobn.a 'o .motyw.ach ludowy'ch" Sccnari,usz: .B. Ła'1c.om:a,opr.aw.a p'lasty'czna: A. IngI od, 150 ekis'p.cInatów. Elc.spozy'Cja: ,C'Zerwiiec~wrzesieI1 w Zioelonogól1skim P,arku Etnograifk.zmy.m w OchE. WYSTA WY ZAGRANICZNE W 1978 ROKU AUSTRIA Wicdeó "Sztuka .ludowa Lubelszczyz:ny" Sc·enadusz: A. Gaud:a,opr.awa pI'<lJstyczJna: K. Kozłowska, 200 eksponatów. Ekspozycja: 1.01- 30.01 w Ośwdku Ku1tury Polskiej. Sklada,nka. Org.aJIlJiZJator: Muzeum Okręgowe w Lubli~ie. "Polska sztuka iIla.iwna" Scena'riusz iopr.awa pl'a.Sltyczna: A. Ku rzątkow.ska, 113 ,e.ksponatów. Eks'pozycja: 12.05 - 26.05 w Lnsts lUClieKultury LBdlskiej w 'Wiedniu. Fo>1der. Or.garuzaltar: Pailstwowe ·Muz,eum: E,tnograiiczne w Warszaw,ie. BULGARIA Wa rna "Mikołaj Kopernik w polskiej rzeźJbie ,ludowej" Scenariusz: T. Nemer-e, opr,awa plas1yczna: T. Nemere., oM..:SłupecJro, 76 ekspcma'iów. EJ]Qspozy<cj.a:29.07 - 5.08 Ina {}3 Swiaitowym Kcmgr'e5Iie EJsperanty.s'tów. Kalalog. Org,ani'z,a!orzy: Muzeum EJtnograficzne w T'oruniu, 'Bo1JSlk.iZwiązek Esperantystów. 25 "Lud" - tom 64 �386 Kronika CZECHOSLOWACJ A D,'atysława "RJzeżba w węglu" Scena'riusz: B. Bazlehch, 74 eksponaty, 15 fotogramów. Ekspozycja: 2.02 - 31.03 w Ośr,odku {Itnf,ormacji i Kultury Pol'skJi.ej w Br.a:tysławie. Organizator: Muzeum Górnośląstkii,e w By,tomiu. "Sztuk,a Inaiwna z ,Polski" Scenariusz i oprawa pla's'ty,cz!na: A. Kurzątk'owska" 1[14 ekcsponatów. Ekspozy,cja:22.03 - 5.04 w Ośr,Qdiku Informacji i Ku~turyPo1cskiej w BmtYl5ławie. FoJder:. OI1g.anizato.r: !PańJs1twowe Muz'Elum Btnografkzne w W,ars.zawie. Hradec-Kra'love ,,Pol1cskaI5ztuikia,naiwna" ScellJari'l\JSz:i oprawa plastyczna: A. Kurzątiww&ka, 112ckJspOlIKlrtów. Ekcspozycja: 4.10 - 5.11 w: Kralska Galeria Hradec-Kralove. Plakat. Organizator: Państwowe Muzeum Etno,gratfkzne w W.ans.zawie. Me'lnliik "S::z.tUJka !ludowa Ka,szub" Scenariusz i oprowa p1oalSlty'cZJnra: H. Gl'elg,or, k<Jll1lSultacja: W. !BlalSzkoWlSki,69 eksponaltów. Ekspozy,cj1a: maj - 1ipi'Elcw Domu ~U'ltury w Melni:ku. Organizator: Wojewódzki Ośrodek Kułtury w Gdańl~ku. Pr.a'ga ,,!Polis.kiasztuikia naiwna" Scenar-iusz i opraJWa plastyczna: A. ~urzątkowska, IW eksponatów. Ekspozycja: 1'9.07- 30.08 w Ośrodku ,1'11lf'orma,cjii j KUilttury Poliskiej w Pradze. Folder. Orga. niZJa'tor: :P.ańs,twowe Muzeum Btnogm,ficzne w Warsza'wi-e. FRANCJA c o 'fi f o,le ns "Dziecko w polski'cj '5ZJtueeludowej" Soenariusz i oprawa p],aSityc:zma:A. B~aehowlski, 505 eksponatów. Ekspozycja: 10.08-20.08 'na Festiwalu Fdlldoru w Con'£olen's. Ka'taIog. Organizator: Muzeum E'tmogra:tiiocznew Toruniu. HISZP.''l.NIA Bareelon.a "P.olska sztuka ludowa" Sc'enariusz: H. Olędlz.k,a" opl'awa ploa'SltY'czna:pra-c,()JWlnicyMuzeum Elmograficznego w Harce],anLe, 853 'ekspona'ty. Ekspozycja: 24.0i2- 27.08 w Muzeum Etnografi:c.znym w Barrel-onie. PIaka't, .rolder. Org,U!r1Jizat'o'r: Państwowe Mu.zeum Eltno,grai-i,czne w Warszawie. Madry,t "P'rus'ka 'sztuk,a IUJdowa" Soemariusz: H. Olęct:zka, oprawa plals'tyczna: plastycy PooJski'ej Izby Ha:ndlu w Madryc.ie, 407 ,ek'spona'tów. Ekspozycja: 12.04 - 22.04 w Pala,eu Wystaw w Ma<1ry<:-ie . .Pilak,a't. Orga'Ilizator: Pal1$1twow€ Muz'Cum Etnogra,fi:ezne '\v Warszawie �Kronika 387 JUGOSŁAWIA Ljubljana Sc'enariusz Ekspozycja: Organizator: Zagrzeb "Tradycyjne złotnictwo i k'O'Tonkiśilą.s'ki·e" oprawa plastyczna: B. Bazie'hch, 379 eksponatów, 20 fotogramów. 17.0l - 1.04 w Słowellskim Muzeum Etnogra'fi,cznym. Informaitor. P,ańs'lwowe Muzeum Etnograficzne IV Warszawie. "Tradycyjne złotniCltwo i koronki śląsikJie" Scenari'usz: B. Ba:z1elich, oprawa pI.asty'czna: D. Heide, 379 'eksponatów,20 fo'tog'famów. Ekspozycja: 22.06 - 17.09 w 'Muzeum Etnograficznym IV Zagrzebiu. Plakat, katalog. Orgarrizator: Państwowe Muz,eum Etnografi'czne w Warszawie. NRD Altonburg "Intansje Edmunda Kapłoński·ego" Scenariusz.: A. Błachowslki, 33 ,eksponaty. Ekspo.zycja: 8.02 - 22.03 w Schlossmuseum w AI,tenbu.rgu. Organiz.a'torzy: ,Muzeum EtnQgraficzne w T,oruniu, SchlQssmuseum w Altcnburgu. B e r l in "Pol'ska biżuteria ludawa" Sconar-iUlszi oprawa plastyczna: B. Kazmowska, 500 eksponatów. Eks'pozycja: 4.09 - 16.09 w Ośrodku Informa'cji i Kultury Polskiej w Berlini,e. Katalog. OrgaInizatorzy: Państwowe 'Muzeum Etnografkzne w Warszawie, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej w Berlinie. Lipsk "Intarsje Edmunda Kapłollskiego" Soenariusz: A. Błachowski, 33 'eksponaty. Ekspozycja: 3.01 - 14.01 w Ośrodku InJorma'cjli . Kultury !Pals.kiej 'IV Lips'ku. Orga1nizatorzy: Muzeum Etnograficzne w TOTuniu, Ośrodek Informa'cji 'i Kultury Polskiej w Lipsku. "Ku:Hura ludowa Warm:i'i i M,azur w'cz'araj j ,dziś" :Scenariusz i konsultacj'a: A. I3łachowski, oprawa 'pla:s<tyczma:A. Dziemidowicz, W. Pa,sik, 'ok. 400 eks pCJln,a:tó w. Ek:spozycja: 16.10- 211.11w Ośrodku Kultury Polskiej w Lipsku. Plakat, 'folder. Organizator: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Wandlitz "Wieś po~ska 'W sztuce ludowej wCZlor,aji dzjś" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: L Wronk'owska, 78 eksponatów, 30 fotogramÓIW. Ekspozy,cj,a: 14.09- 31.12 w Museum der Agnaren Produktiv KraHe w W13'ndlitz. Ong,a'l1!izatorzy:.Muzeum Etnognaikzme w Toruniu, Muzeum NaJrodowe Rolnictwa w Szrenia'wie, Muzeum w WaJndllitz. Weimar "Kultura 'ludowa Warmii i Mazur wcz.or,aji dziś" Scenariusz i kansuH13'cj<a:A. BŁa1chowski, {l'prawa pIas'tyczoo: A. Dzi,emi;d<J'Wicz, W. Pasi.k, ,ok. 400 ek:spmatów. Ek!spo.zycja: ,23.09- 14.10 w Kunst Halle. Plakat. Fo'1der. Organizator: Muzeum 'Wa'T'm~ii Mazur w Ol,s:ztynie. 25' �Kronika 388 RFN Inge.lhe:im Ill. Renem "Laure'aci 'oo,gpooy »!Barw« .im. OSikIaraIKoilberg,a" Scena.r.im;,z: W. Dowlla;s,z;ewicz, ·oprawa plas.ty,czna: iZ. Zaremba, 42 eksponaty. :Bkspozyoj,a: ,22.04 - 28.0:5 w 'VliJl'1i&h'neider w ,lng,e.lheiJm ;n. Renem. Katalog. Organi:zaltorzy: Muz'eum Maz·owi.eoki'e w Pł-oClku, MilniJsters'tw.o Kuhury i Sz.tuki, I'll'terpr~SIS, F1iJrmaC. H. Boehringer. RUMUNJA Bukareszt ,,!PollSkaIbiż:u'1:eTQ'a -ludowa" i oprawa pla.styc.ZJna: B. K:aznow!&ka, 600 ekspanalt.ów. Ekspo'zycja: 27.06 - 2.2.07 w ,MuzeUim SataJlui - ,skalns,elnw Bulka n:lsZic.i e. 'K,a't'alog. Ongialniza'1orzy: Pańs,twowe Muzeum iE'tnog·raficz.ne w Wa,r:szawJe" IMuzeum Sa'taIUJi. Scenariusz WĘGRY Budape'szt "M:Lk'ołaj K'operniJk w polsk1ej rzeźJbi,e iludowej" Sce;n,a'riusz: T.Ne-mepe, ,oprawa ·p1taJsty'cZJna: T. Nemere, J. Oleklsy" 76 e'kspanatów. £kspozycj,a: ,D.07 -17.0'7 na '27 Węgiemkim KOllgresi'e ElSpenalfitY1SitóW. Organii:za!.>orzy: MUZ€'UIIl EtJnlQgTlamiJczne w TopUIIlJi'U,Węgierski ZWliązek Espenalfi't)'lstów. ZSRR LelIl.ingr.ad "Pdlski ,strój ludowy" ScenamUls:z: G. 'TkJa,czyk, 'oprawa P1a:S1tyczna:D.MajeWiSki, '750 ,ekspona'tów. Ek!s'pozy;cj,a: 17,10 - 6.12 w Muzeum !Elt;n,ografHNarodów 'ZSRR. Ong.amizatorzy: P,ańISitwowe Muzeum Etnogr.afic.zme w 'Wanszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, IMuzeumEbnograficzme w LubHnie, Muzeum Etnograficzne w ZJamoŚ'Ciu. Lwów ,,,SztUika lUldowa wQjewództw.a przemyskiego" ScenariUislZ ,i ,opr<a'wa 'P1a,styCZl1J8.:T .. Burzyński" ,1:20 €ikspo;na'tów. Ekspo.zycja: 20.07 - 28.ln 'Ka1talog. Orga'rnzaJt'orzy: Muze'UJIll Okręg'owe w iPrwmyś'lu, Wydział !KUiltury li Sztuki 'Z materi,a-łów OJDiI,Eopna,wwala Iwona Wiktor MAGI'STERII,A, DOKTORATY I HABLL'ITACJ E Z ZAKRESU ETNOGRAF[l W 1:978 .RlOKU PRACE U;niw'ersy'te,t MAGISTERSKIE Ja,g:i'eIIJ'ońlski -!Kraków BOCJĄG.A Janusz, Pozy'cj,a li Imalter.i:alne 2laJbezp1ec:z'eIl1ie Iluidziis;ta;ry,ch na w,spókzesnej wsi, na przykładzie wsi polskiego Spiszu - Łapsze Niżne, prof. dr J. KliffialSzewsoka. �38~ Kronika BOHO Magdalena" A'meryka w wyOlbra'Ż·eniach miesz;kańców wsi Lutcza. Aml'1iza Ilreśd stereotypu, pJ'lOf.dr J. KJ!;imaszewsika. KAMINSKI Jó'zei, Za,grod.a chłopska we wiSi Jag.()ldina w WiOl,jewództw1iekieleckim. pr,m. dr J. K;hma,szew:ska. PIORO A'l1Ina, Dzieq'allJn,O'Ść gaspoda.r'cz·a na P:01s·kii:mSp.ilszu w XX wieku. StudiUJrn ws'i Ła'psz;a!l1/kla I{struk'tura J prefepen'0j'e), 'proOlf.>dr J. iK.1~maJSzewslka. PIORO RUld'QJ1f,;Miej Ice 'pTiU'cyw iSY'S'1emiew.a'rtości J !Spos'ab:ie .żyC'~a na polskim iSp'1sz;u w XX wi,eku. (Stud1um w.si ŁapSZa'Ilika), proJ'. dr J. KliJmaiSZleWJSika. RAK. Z·ofia, "K'!ub tLiteralc.k:i" w :IJSltebnej,.(Studium Uin5tytuCjJ mei-omnallnej), pwL dr J. KlimasizeWls:kJa. ROMANOWSKI Andrzej, I'ndi-atruie Na'waho - dlUik10 .przykł,atd .rnterJiSywm,ej adaptacj.i. kulturowej, dr L. Dzięgiel. RZONCA Emi'lia, 'Widowlilsko ,oIbrzędowe ,,;MiikQlai" li ,,iPas'tus':zJkÓ'w"w iSpolec:znośoi WlsriBukowli·ec w Beskidzie Śiląsk1im w XlIX wj,eku, pr-of. dr J. K.1imalslzewSlka.. ŻMT-DZ1ŃSKI TOIma,sz, K,a'zimierzMa.;sny, rzeiibi.:arz rUldo,wy 'Z lPil€ltrzy,k'owk. Studlhum pro'ce,su -twór(:zego, pDof. d1rJ. l:KJlimacszewskJa. Un i wer:s y let Łó odzki -Łó d ź DIBELT-CHEiLINSKA Małg,orz!a'ta, F1unk,c'jeolbrzędów z1mowy'ch z uwzg1ędJnieniem pro·cesu prz,e;mian (Ina przyrkładz;~e gminy GłuClhó'w), dr W. Bar,anoWski. NOWAK Wit·old, Stain badań ,etnagr.a;fii'C'zJnY'chna.d IYJoołóws'twem t'raodyicyjnym na poc1s,taw·ie pm(: ,i ZJb10rów muze:al'nJ'lch, idoc. Idlrhab. J. KUlcharslka. OLENDZi''':A Ha!nnla, Oby'cz.a-jowoŚć sąsiedzka rooabni'ków ZJaJmiets~kałyc'h na KiSiężY'm :MłYJni.ew -okDC's/i'em:iędzywojoermy;rn, -doc. dr halb. B. K-opc.zyń's.ka-J,a'Wors:ka. OWSIoEJC'ZUKAl1ma, Tr,a1dy,cyjne ź-ródła utrzymania 1udnloś,ci beriberYds'kiej ll1Ia;te-·reni'e Ma;ghrebu, doc. dT hUlb. J. K.\1JC'ha'rslka. ROZAŃS'KA A'leksanodna, Zmiany poglą,dów na illrus<tyrt;ucję małżeństwIU' (na przyklaIdZJi·e "lMs.i IMilc'howlice"gm. Głuchów), dr W. -Banan,owski. U 'fi:i w e r:s y -t'e t i m. A od,a m.a M i oCk i·e 'Wi ICz a - IF() z 'n -a ń ANCZEWISKA Hamlka, ZY'Ó1eIlmLtou.rallJn·e wsi indywi'du-ailnej lIla 'P.rzy.kładzie LeooiOgóry, pTOlf.dr J. Bursz!ta. BŁAZYNSKI Andrzej, .Mi'ejls'ce k,dbiety w społeczem,tw.1e [ ku'11urze 'Ws,i japońsikliej la shinto i buddy Zim, prof. d-r Z. Jasi·ewicz. CHOJNACKA Ma'ria, EJtnogna;fi-cz;na 'monQgT.a.fia rodziny. Na przyikła-dzie Todzilny tLubojań'siki-ch we 'W,siZmyśl.onej Słupsk!iej, pro!f. dr J. iBUI1SzJba. D.OBROSI!E:LSiKA-PERJRJIEffi Anna, Rodzina chłop.ska jako współ,c.zesneśrodawiIsko kuaturowe, prof. dr J. Burszta. DUDEK Galbr,1e1a,Pr.zemianyśw1adomośd w zrukreSlie modelu :rodz:i!ny Wliejskiej ~na 'przykł,a,dzioe'Wsi podmiejSlkiej WloLslzak-owilce)"pIlOl!'.dr J. BUIlsz'ta. GOŻDZIAK ELżbieta, W,S!półClzcsnarodzina baimber:s·ka w Pazna;nlilu, pJ1o!f.d1r J. Bu!r~ IS.zta. KABA T -Ir'en-a, Char,aktery,srty.ka ,e.bnogriaficznych :monog)naHi regional:nYlch w ,PoT,s'ce do 193-9roku, proof. dr J. iBurs·zta. KARACZUNWł'OIdz:im1erz, Obrzędy li zwy'czajoe weseLne we wsi Zei1€ichowo w woj~ sz·czeciI'\!skilm,prod'. Idr J. BunszLa. KIJEWSKI Kr,zYSlZltaf,Żyd,e kuHuI'alone wsi pe~eer-oWlskiej. (Na przykladzi-e PtalSzk'oWla w woj. pOZlllJańlsk:im),pl'm. dr J. Bu=ta. KOSfI'UCH 'Pia;weł, Cechy' i fUfilk~j€ za;gr,ody lFółnocno-:KaJmeruń'SkiegQ pl1emieriia Daiba, p,rro. dr Z. Jas.i-ewi-cz. �390 Kronika KRASZEWSKA .E)1żJbie,ta,Keczua - 'pr{)tC'eszm'han spOłe-cZjIloO-!ku'ltura·].nylCh i etn.icz'nych w XIX !i XX Wli€lku,pr'od'.dr Z. JalS!iewkz. f(RZYZANIAK~RYŚ Ewa, W'i-erz.eniapoza· Jlamsk.ie ·U ihldów Azj: Środkowej, p:,'oo. ,dr Z. J'Cl,si€'wiicz. LIPSKI hndrzej, 'Prclblemy traoomisjikultu-ry, prof. d.r J. Burszt,a. PIl\ Tl\:O\VSK'I Dj'OInizy, F'Ollkloryzm j'lko zjaw:ilSk'ow 'kul'turze współczesnej. WspółoCzeSinarecepcja 1'dlkl·o-rY'~tY<CZJllIa Dziel wszystkich Oskara KolbcTga, prof. dr J. BUI1szta. $REDZIŃSKA Arileta, Szamanizm u Jaikutów i Ewenków, prof. dr Z. Ja,siewicz. TOBIASZ Maria, ZJmia'ny formy i funkcjoi folkloru na przykła,dzi'c Wyibranej 1'0,dziny, prof. dr J. Burszta. WERNER D'lnuta, RzeŹ1bakul,towa Ghany, prof. dr Z. Ja:9iewi'cz. VORBRICH Rysz.ard, Ga·rDlcaflstwo 'li Dog·omów, prof. dr Z. Jasiew.icz. ZUKOWSKI Włodzimi·erz, Bu-downi'ctwo DQgolnów i je.go fUlnkcje, prof. ,dr Z. Jas·iewicz. Uniwersytet Warszawski-Warszawa BARANOWSKA Anna, Jawajski >tea:tr deni - wayang purwa, prof. dr Z. Soko'lewicz. BECA Barha'ra, Medycyna ludowa n.a terenie Ka's'Zub Północny·ch, prof. dr A. Kuotrzeba-IPojnarowa. BILSKA Hanna, Przem'iany lokalnego podania o Borude na tle demonologi'cznych wierzeń ludowy.ch i his,tor~i kultury, ·prru. dr W. Dynowski. COGOLLO Hernal Alvaro, Proce.s akUJltura·cji ,Indian Guajira, pro'£' dr Z. Sokolewicz. GRĄHCZEWSKA Barbara, Rośli'ny w ,obrzędowoś'ci ludowej. Anal.iza prz:ypi'5ywany,ch im iu'nkcj:i, prorf. dr Z. S01kolewicz. GRĄBCZEWSKI J;aoek, Św. Jerzy a wi·erzerua iohl'zę·dy ,cyklu w:i'o,s,€'D1nego, pr,of. dr Z. Sokolewkz. ILBeKI PaWleł, Ocena współza'leż,ności między e lemell1Jtami cibrzędu pogrz.e'30we:go a narodowoś,cią we ws:iache'tnkznie mil(~lsz,a!nychwojewództwa ,0il'S'ztyhskiego, prof. dr Z. Sok'o-Jewi'cz. IZDEBSKA Donata, Pwbil,em a,ku1tura·cji ,chlopów polskich w Stanach Zjednoczony.ch w 'kohcu XIX wieku w świetle zmian po's't;aw walbec 'cech .tra::!ycyjlnej lpol~k,iej k:ul~uTYludowej, pr·m. dr A. Kuirzeba-Boj:l1'ar.o.wa. JAGLARSKA-JANIK M.ar.ia, !M;azul1sk:i-emeble ludowe wieku XIX oj XX, pr·of. dr 'W. Dynow.ski. JASICZEK Małgorzata, Przekaz tradycji pocho::!,ze1nia w 'f,odzi'na,ch Ormian pdlskich, prm. dr W. Dyncwsk:i. KANONIK .Mirosław, Dz,j;siej'Szy stan meteoro.J.o;gii i .a's'tr·onomii ludowej na Mazur:a'ch, pr'olf. dr Z. SC:kolewicz. KULESZA A!nna, ,Kierunek przem:ilaln wnętrza domu ,chł'opskiego we wsi'ach w zasięgu ,dzialainia dużej aglomeracji milejiskiej, prooct'.dr Z. Soikolewiocz. MARZEC Alnna, Rola tradycji w proc'e1Sj,eZlmj,an zalCh<J!d:zącY'ch w 1funk,cj'OInow1a'niu rzemi·osŁa bednars~ieg·o na 'przykł.adz;ie wSoi Wi,ncen'tów woj. ik,i'el.eck;i'eg,o,prod'. dr A. Kutrzeba-Pojlnarowa. SERAF1N Gnażyna, Śla.dy wpływów wolOlsJdch w !kulturze pd1s,k~j .na podsta',vie wsi Ochotnica Dolna woj. nowosądeckie, prof. dr A. Kutrzeba-Poj arowa. �391 Kronika SOCHALSKA Gr.arżym,a,.PrzemLa'ny kulFtury 'pusZiczańskiej wsi .Mąkosy Sita're, prof. odr A. Kutrz,elba~oj'Il1awwa. STRUŻEK Gr'ażyna, Trady'cja li InOWOCZie!5:nOŚĆ w spolec·zny·ch postawa'ch chłopów {na pCldi!'ltawi·cana'lltzy 'pamiębillka ,chłops1cieglo li !badań terenowy.ch), proof. dr A. Kut'rzcba-PQljna'row:a. U n:i w e l' s y t e t i m. B o l e ISł a iW a B i e l' lU t a - W l' o ,cl a w BUDZISZEWSKA-ĆWiIĄKA'IJSKA Alicja, ,Prawo zwyczajowe audów PMnooneg,o Kaukazu. 'Wybrane 'hagadll1ien1a, -dOIC. dr hab. E. Pie'traszek. CHOŁUJ 11'ena, 'W:spókz-eslne :bedm:amtwo wiej,sokie -na ,lewQlbrZJezm-ejOpolsz1czyżni·e, doe. dr halb. E. Pi·etr.asZ1ek. CZEPUŁKOWSKA Dorota, Ludność w ceramice japońskiej, doc. dr hab. E. Pie'braszek. CYBULSKA Grażyna, Realia oe'tuogro:£iczne w 'prozie ludowej Z!iemi Żywieckiej, dOlc.dr halb. A. Dygraicz. DZIEDZIC Marzena, Upvawa r'Clili1 ,nośHn na WlsiiZa'chowic,e. 'Zanik ,eil,ementów traIdycyjlnych poH!'45 L, doc. dr halb. E. [Bietnaszek. GIERUCKI J,aJnusz, "Cepe.lia" i jej kl1i,enlc~,doc. dr halb. ,E. Pietraszek. GORSKI ,Miro.'>l.a'W,1'vaidy'cyjne ,rybolóWlstwo 'ludowe 'W d-or:zec:zu środkowej Warty ,i Noteci 1(IWlie<Lk,opalska), doc. dr halb. E. Rietr-a-s:wk. KOłJOMANSKA DaJnuta, Cygamilie kowanscy. AkomodiaJCja spolocmo-kultU:l"owa, doc. dr ha·b. E. Pietra'szek. KOTOWiCZ Danuta., W.spółcz-esne kowalstwo wiejskie w glmimach: Biała, Głuibczyce, Lwbrz.a, Prudni'k woj. op oilskieg o, doe. dr hab. E. Pie'traszek. KAŁAGA -Banbarra, .sprzęt plonów we wlS'i 'Zach·omc·e. Org<aonizarcja pra'cy i zwyczaje, dOlc.dr halb. E. iP~e<traszek. PAROSSA EJżb'ieta, ROIdzina cygańska w wielkim mieśde, doc. dr hab. E. Pietraszek. PILEWA Tadeus:z, PrzemialIly spole'czmo-,ku1tul'owe ws,i ,opollskiej Kopke, doc. Idr hab. E. Pietraszek OOZMU.s iLoS'zek, Tradyc)"jne ·e'l·ementy kuiltury r·eemignmlt6w z Jug·asławii na przykładzi,e wS!i M~lilków w -gmillie Nowogf'odz'iec woj. j,ell,eniI01g6f1sklie, do.c. odorhab. A. Dyga:cz. SIWAKOWSK,I S'tani:sław, Tlcadycyj'ue rybołów.stwo ludowe nad Igórną W·iJSłą,Wartą i Pihcą, dor-. 'CIrhab. E. Pietr.aszek. SZCZĘSNYM.ahg·o-r,zata, Lecl.'l1Ji,c,two'ludowe we WISiZa·chowioce, doe. dr hab. E. Pie'tr a.sz'eik. SZELEWA 'l{,rystyna, 'Moalż·el'~stwoli 'Qlbrzęd weselny we wsi Zac ho wie·e, -doc. odr hab. E. P.ietra!szek. SZYMANSKA Iwona, Ruch te,a-ira'l'ny na Wisi górnośląs.ldcj, Ina przykł.aldzi'e niemi wo,dz'i'sławlsk.iej,.doc. .dr ha.b. A. Dyg;alcz. URBANOWICZ ATIltCln:i,RybolóWlsltwo ludow'C w d·o,rneczu śroodkowej W'~sly (od ujścia Pilicy .do ujścia Drwęcy), doc. dr ha,b. E. Pietraszek. WASNIOWSKA Ha'l'ina, T-ra,dy'cyjlIl'e:Z'Wylez.aj.e -i obl'zędydc,r·ooczne we wsi N:i,ebocko woj. kIloiŚniońJskioe, doe. ld,r,h,ab..A. Dy.gr.1CZ. ZAWIEJRUCHA :Halińa, 'Współcz·eslna ·pl.as'tykia '\Wlę'brza lT'..ieszjk,alnego we wsi Rzepi'(lD'nikStrzy,ż'cwSiki w woj. ,tarnowsik~m, doc. dr halb. A. Dyga,cz. ZEGARSKI Zen-cln, .spolSoby i Imoli;!-iwośd itra'kt-owaJnia d'itdtempi:i w alspekcie historycznym i wL~pókZieśnie,d-oc. dr halb. A. Dygacz. �392 Kronika PRACE HABILITACYJNE U n iwe r s y t et Wars z a w sk i - War s z a 'w a POKROPEK Mariain, BudQ:wni'ctwo ludowe w Pol-s,ce Ce1em pra'cy jest podsumowanie dotychczasowej wie<dzy a tr:adycyjnym budown'i,ctwie ludowym w Polsce. Autor wykorzystuj'e materiały pochodzące nie tylko z terenowy'ch badań etnogra,ficZil1y,ch i architektonicznych reje.strujący:ch zabytki głów,nic z XIX i XX w., ale ró,wnież mateil~iały historyczne, archiwalne i ar<~he{).Jogiczne doty,czące budownictwa drewnianego z wcześni'ejszy:ch stuleci. W procy autor ukazujoe współcze.sną regionalizację budown.iclw,a ludowego, 'omawia kształty zagród i budynki w nich występujące, szczegółowo charaJkteryzuje różne typy konstrukcj:i, urządzeń o~niowY'ch i stosowane materiały. Praca zawiera też rozdz:Lał poświęcony ochroni'e budownictwa drewnianego i muzeom budownictwa. Za,warty w pracy .materiał ilustra,cyjny pochodzi głównie z ostatnich la't, a więc ukazuje współczesny .stan zachowania za:bytków buidowni'c'iwa. U n i w e r 'S y t e·t i m. M i koł ,a jaK ,o p e r n li k.a - T a r u r1 KARWICK.A Teresa, KUlltura ludowa Zi'e'mi Dobrzyńskiej. Praca omawia ku'1turę ludową history,cznego regionu Zicmi DQlbrzyilskiej. Autorka stawia pytanie, w jUJki.m s.topniu region history'czny sprzed paruset lat je's't jednocveśnie odrębnym regionem etnograJi-cznym z kOJ1cem XlIX ow. i XX 'w., tj. czy odz.nacza sięan w ,tym -c.za'si'e.oid'rębnoś·cią kul.tury ludowej i pCiczuóem D.dręonośc:i w świadomośd ,mj,e!sik'ań,ców. By 'ilia 'to pylanie .odpowiedzieć, laulonka rozpatruje posz'czególne dz'iedz:vny kul:lUlry ludowej ;tego regiolI1'Uporównują'c je z takąż :kuUurą regiO'l1ów sąs,iednich. Autorka 'opiem s:ię na 'nieli,czay'ch publikacj:ach XIX-wiecznych dotyczących etnograf1i-i Ziem'i DoIbrzyirsk'ic'j oraz na badaniach terenowych . .stwierdz,a .bra,k wyr,aźnejodrębnośei e't<nogr;af'i'C'mej grupy D~brzyni<J.ków. Uważa, :że możemy mówić a Zi.emi Dobrzyń'skiej jako o terernie krzy:żowania się wpływów pomorskioc.h imaz·owi·eckioch. Rozw.aż,a ja!k,i'e są przycz)'lny teg'a ,~talllu ,rzeczy. Doszukuje się ich w płynnośd osa-dnlctwa .na 'tym 'terenie, zn<llcznej ilościolsad'ników z innych terenów, a ,także w rozpf'olsz'en:iu 'o'sad pod wpływem 'separ.a1cji poukazowej. U n i we l' s y t ,e t i m. B. B i e l' u t a -W T'Oc ł ,a w BAZIELICH Ba'rbara, Zł,ole hafty w tnao)'lcyjnej ,odz.iJeżyna Ś,łąsku. Praca obejmuje 'tereny Śłąlsk.a iDoli'neg·o,Gó,rnego li Cie.szyJ1Gikioega. ·Za.sl\os'owano 'W ni·ejmetody ,anatlHyc:z;ną, .struk,tuflalno-f'OIrmailną, Ihislloryczmą, 'Porównawczą, wy'korzystują'c ;ma'leriały od XI'!'! w., .głównie jednak z w'i,eku XVIIiI - pocz. XX w. :Szc·z,cgółowe ,r.ozw.ażall1'iJapaprZlCdz·one są omówi€'niem termindlogii, podslawowych pojęć i kryteriów -rÓ1Żll1i<C"Uijących ha'fty z 'ptmktu w:iJd:z·en.i.a ,a'r,tys.tyC"ZIDego, tec·hnkzneg'O .i estet)'lCz,nego, .I')'lsem his\OII"ycz,nym '0 pajawiJall'Liu;slię i znaczeniu .zloty'ch half'łów w odzieży ślląskiej .. ,Szczególawa 'omówi,one zasilały ma,teriały i te,chnoiJkiwyk:ocnywan.ia hafotów, ornament i kompoz)'lcja,oraz zapoży,cz:enia i wzoryzinllly'ch grup społecznych. Praca j€lS'twypooo,żona w imateriał il~tl1aicyjny. Z maief'iałów OD.i'IE opnacowa'!a Maria Ndewiadomska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c3a67d2d22ddfcfcd83adf5e8903f8d.pdf e7f5d7506672b8db1254fd88aa6d8c9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1666 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.267-328 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 64, 1980 lna-Malria Greverus, Kultur und AUtagswelt. Eine Einfiihrung V,erlag·C. H. BeC'k, Munohen 1!}7 8, SiS.3Hi. Kulturanthropologie. in Frag€n deT 1 K'sią'żka r. M. GreverUJs', 'dyrektora Insty'tutu AntrapolagH Ku1turOJwej ,i Eul'opejskiej Eitnollogm Uniliwensytetu we FranJlclurcie n/Menem, UJk'31zała s'ię jako nr 182 w tZlW. "cza'rnej 'senii' (z ra'cj'i k,ol'oru oprawy) zn<J.nej ofi<cyny wY'dalwnicizej C. H. BeCik. GTev1erU's, ZJnlaTIaz :>zeregu pUJbl'ilkacji dotyczą'cycih współClrelSnych ~jawi~k kuLtu'row)'lch i reHeksj i nad ebnolgraiIią Wlngl. ianltropol}!oglią kuiLturową, pr;zedstawia tu po naz pienw.szy próbę synlt'ety,ciZlnego ujęcia, glodnclg'O bliżlSzej uw~,gi. Swoibodniedobrany 'tytu~ - Kultura i świat codz,ienności - 'Wydaje s,ię dobrze oddawać główną orientację ,pnzedroiotawą naą]~i: nie ŚiWli'aJtegz'otyczmy, lecz zj'aiW~s~ kuLtur,owe ży'Cia codrienneg,o (i to klręgu kultury Zla,chodniej). ,Bodtytuł mówi o "wlprow~dZle'ni'u w za;ga,dnienia antropologii kUJLburowej", a więc ,okJreśla kSliążkę jak,o podręc'Zlnik d'l<J.Sltu<denltów tej ISipecj~ibności, a zaraiZlem łeik!turę dla Si:zJffi'Szego c.z)'lterniika. Wall'to więc poznlać blliżej Jed ,pnoJ:il i treść. lstoltną cechą ksią7iki jes,t jej €:nc)'!kllolpe,dy,czno-sY'sltermowy cha'raklter. AuitO'lika wykalZluje oogn)mne <OClZytaniew eUlrQlpejslk~ej i śwfiatOiwej l'i'teraturze eltnQ~raficznej i antrc'po!ogic,z;TIJo-ku1tułl'C'w'ej, o ,czym ś'Wi'afdlczy jej obfite C),t,Glw.a:nie.Wy.lmz odnośnej Ji,tera,tury obejmuje ok. 750 pClzycjd. Nie to j~:s;t j€ldmrk isltatne. Encykl'Clpedy·czmy cha:ra'kllcr ,pracy jest j,akby u:k:rytty w s'pelCyiii'Cozlnym .s.pos1obii'ena'l"ra'cji oomz w olryginalnelj s:trUikJlunze tre~CJi. W pcdzi'aJle rWc.Ziowym na l'oZidZJia!yi P05.Zic:zegÓ<bne ich po'dt)'ltu!y (tY'c:h je'st w sumie aż 110) au'toJ1ka r.ZJwdko sitoBuje su:cihą, tYPo'wą, etnogr·af.i'cz'il'o-anhClpokgi'cZJno-kut1uflową nom€lI1'kilaturę, lecz na'daje posZJczegó.LnY'm partti'cm ty-Luly na poły pU'bli'c)'ls.ty'cl'ne. W slwy,ch sfoYmuł,QlwUJn<i'a:ch (iPrzykłady podamy pó.źJl1i.e'j)ujawniają one nie .tylliko pu:bhcys,ty,czny zmysł a'U1t'oI'Slki,zdolony pr.zeclis'laiwj(; naj,poow:ain:iejSJze probl,emy lC'ol'€ltY'czno-~ozna'W1c.zew SiPOlSóbswobcdny i jakby lllvle;raciki (wi:dać tu, być mate, wplyw wy,magal'l wyid1a,wcy), a'le ukaZJują ta,kie jej z,aa<ngażowaną pos'ta wę \Ii od!lli,eSlieniu .myĆ/wno d,o teorH anlt:ropol'ogiocznych, j.ak i bieżą'cego życi'a, którego te teonie dOItyczą. Otóż au:to'rka sta'fasię Wlpleść w jędrny t'ok wy:kłatclu ogól osiąignięć poz'nawczych antropo,jogii kulturo:wej, 'prezentu:jący'ch różne stanolwiska teorety'czne, nie zawsze z sobą zgodne, oprzC'zco praca nabiera charaikiteru nie(;'o e!kle:kty.cznego. Usiłuje je jednak u,parzą;dk'CJiwać właśnie z pUIl!kltu WlidZienia ich p:r,zy;datncśd do lflteflpreta,cji zja'wis'k bieżąceg,o żY'(Jia. Chodzi - jalk wi<cl.ać- t aikże o to, by a,d~t tej nawki U'zy.sikał poglą,d na calość pl"olbilema1tyJkiwSipMc,z,e:snej ant'rc'P'oUogi'i kUJliturowej i a,by ,tekSit pra'cy stał się dLa nfi,ego przewlodJnilklietm w dall'szych samool2'ietlnych stud-i,a'ch, w cZYim mają mu PQmóc OIbił1ilte odlSyła'l1~a do bilteraltury. J'aiko ,,:Wpf<Ow<ldzeni'e" i poodręcZlniJkwydaje się os'ią,gnąć w ,pclni SJwój cel i mOJŻebyć ZlaJlilc,za'ny ·do udany,ch p.rób leg'<) rCldizJaiju,i ,to wlaś'l1Jie w od!niesiieni.u do nre,clZ)'!WIioSltośd kultury ZJa'choclni'ej. SJtątd tei: z ogólJneg,o dar,obku nau<ld wybierane są te pa,r!Jie, które �268 Recenzje są dla tych s,tcsunków adekwa1ne. W t'reści rzadko znajdujemy g'oto'we fJOIZwiązania i autorY'tatywne fJozsbrzygnięcia j.ak to zwy:kJle bywa w podręcznikach. Zazwy,clzlaj mamy tu pr·ezent'ację różnY'ch podejść i a'spektó1w, a zamiaslt sysltematyczne~go wykładu - "podprowa,dza'ni'e" clzY'telnlika do złoż,cmośd danego problemu. W kons.ekwencj,i ks·iążka ma swój orygliJna'lny 'chamkter, odróżniający ją od typowych an,glo-Ia:merykańs'kikh "w:P'ro'Wad!zeń" do antropoLogii kUlltu,rolWej. 010 bliższa jej t'reść. Rozdział l wyjaśnia, czym jest antropologia kulltulro'wa. W t8 pod.rolzdZJi:ała-:h aUlt'Orrk,azarysrolWuje drogę prnze!byltą przez etnolog'ię: od wirdrzellllia"obcych" i odkrywania kuriozów przez podróżników i odkrywców, poprzez oddzielenie się tej nauki od aIllllr'opologili, jej podJz~ał (;na obszarz;e ję.zyk<a niE!'miecldego) na VoLkskunde i VoLker.kunde, uCliec:z,kę w historię i padz'ial nauki na slzereg suihdy>s,cy'pli'npo zw,pot ku baJdaln;i'om c'ZłowLeka, a stąd współc:zesiTIc z:orienuowU'IlIie a ntl'01poloOgi i kllJJot1uI'olwejna k'Ui1turę j'a'k'o na uk,1UJdy sy,stemów ora.z na intclfIpretla'cję wi'e;Jości as,pekrtów wsrpół;czeSluej "crodz,iennoś,crj". ROIdział II to I'OIZJWlaianianad klUlc:zJowym pO'jęciem humanisty;ki, io jeslt nad kulturą. Na 40s'irona'oh w 17,pUlpl'iach tytułiowy,ch autorka rozważa to pojęcie w rÓżnych ukl31dalch: iW Slt'osuTllku do cy:wLhZla'cji, kulituTY pCtpuilarnej, ludowe'j, polityki kulturaLnej, w proc'esie ewoG'lIJcji, w jej chaTakterzc i·ns'brUJmeOlt'aG'nym,ootc'ty,cznym, sym:bOI1klzJllY'm,j.akJo sY's'temy za'cthiow:ań, w jej aoS'P~kc:iei,dcalnym i reralnym, uniwers'arlnym aprlur,aibiSltylcZinY'm, WJooslZiciew as.peikrcic czlowiteka jak,o wy1two'ru a zarazem jedll'osibk'i twÓtl1c:zej. W końcu prQPonu,joe od Sliebie tnzy podstawowe aspekity ana'1izy kJu1tury: ogól'D1oantropol'ogi'czny (.21dolno·ść czŁowieka do ZJa·chowań ,j~:ou:J.tU'rowych), w Slkrarlima;kJr,o j.a,k,o hiJst'OTyc.zny prolces uni1wCIl1Sia:1ll1y, oraz jako alllaHzę kOll!krcltnej kU1bbUJryz jej tY'POlwymi w.z.orarmri ZJa,c.h'olWlani,a (.way of tife). W Qdniersi'enJiu do t'ej o'Sitatrniej Gl1everurs ustala SZ€Ść a15petk tÓtwbadawezyrch. Tą dl10gą dochodz'i do ukaJzani'a wła,snych przemyśleń i pO',S.talwybadaw:oze(j. Wszystko dotąd było jakby history.cznym i mmytiOryczny,m tłem. NaSltępują te:ralZ parbie kores'pollldujące bezJpOŚiroon;i'o z tytułem kos·iążk.i, ROZJdz.iał następny nosi więc tytuł "Kultura i codzienność' i zawiera: 'pO'jęcie 'codzienności I(AntagsweLt), dys.kUlsję na temat tzw. "nowej etnograJii" (etno·lingwistyki, etnonauki, ebn05'c:man:tykli) jako ukierunikiclwanila kognitywnego opartego o taks'onomię lingwisty,c:zną, w zesltawlieniu z e!momelticid'O'logią w jej ujęc,ia.ch f,en.omelllio'lo.gjkznych; ustalenie z meograniczonej codzienności tych zakresów, które nadają się do badań; dawne i współczesne ukierunkowania w badaniu społeczności lokalnej; tzw. kultura popularna a sztuka utylitarna i zaspokajanie potrzeb ,konsumpcyjnych; estetyka, Iszt.u1ka ,ludowa i ludowy 'styl ora,z pus,zukiwania nowego stylu estetycznego w życiu codziennym. Hoz,dZii,al na.srtępny sl1JanoiWIij.akiby daiLszy C'iąg pcprze.d;ni€lg,o. Uk,ieruJ1ikowany jest na trzy pr,chlemy: kultury lud'Otwej, k,u:1tuTy maso'wej 'oraz teolre,tyczny.ch zaga.dnień subkultury. ,Sporo miejs'ca po·święcaautorka długo i s'Z·eroko dyskutowanym w e.tn;ograflni ni E!'rnti.e:cki ej pojęc,i'om ludu i kultu'ry ludo'wej i ich z,na-c.zeniu w Slpołeozcńsltlwie, w TlIa'wiąJza'nJiutakże do sytuacj~ w inny'ch krajalch. Tu też znajduje miejiSlce na,wiązaln~c do SlZ'ef,e,gu'tematów omawiany,ch w etno,glraif'ii niemie,cki ej i eumpejlskiej (.kul,turowa petryfika1cja, tmdycja ludowa, fol'l<,l,oryzacjoa itd.). Stąd prz;eojś'oie do pr.otblemów kultu.ry ma60wej i je~ krytyki w a.s;pekc'ie "kultury s'ffia:ku". W,res.z.cie mjęde się pojęciom subkultury z om6w,i·ani.cm kilku pnz)'-kładów: kuiltury nędzy, gatta '€Itnicz:ne:go, kUlbtury robotnioczej, ruchów reiW'o'lucyj'l1ych i w,slpókZJelsnej Siubkur1tury mł'odzieŻJowej. O treślc'i o,s-ia'trrie:go, pią,te,go YlCtZJdzlialu Zlaltytułow:ane:go "Kulitura i to,ż,sam'ość", a 'także o spolsobie fOJimułowania 'pr.zez autorkę zagadnień, niech świadczą nie1 �269 Recenzje które tytuly podrozdzialów: kullurawanostalgia; :krytyka 'WS'Pólczesnego społeczeństwa w zesltawi€ll1iu Zje ZJin-te,g;rowa'nym ·i:Sit·ni'eniem; czy nowy Ipl·uraliZJm kultur·o,wy?; tożsamQŚĆ j'ak,o pl"OIblem; bada'rui,a kuJIt.ury i osobow'ośC'i jako początek arttropologicz,n:o-e1tnoj,ogiocZJnychbadań toż;samości; o etnicznej pracy tOLs'a:mo'śdowej emigrantów; poszu.kiwanua nowych to ż.samoś,ci grupowy:c~; pr:zes:t.rzeń a tożsamość; mi~dzy horyzontem z wieży kościelnej a ruchoJ"iJwośdą; knaj()lbraz kultu.rowy i 'Pr;zestr'zeń kulturowa w dySikusji ekol.cgi'cz'nej; p'luJ'Ia,lizm k'UJ!tupowy a to,ż.samość i innc. Ks,iąi.'ka 1. M. GI;'(~verus Kultur und Allta.gswelt warta j€'~t więc uwagi. Jest to - o ile wiem - pi'[ll"wsze systemowe przeniesienie O'stiągni~ć ośw:La,t()lwedant,'opo'legii .kullurcwej na .grUJnteuropej-ski w zasięg językta niemiec1kie:go, i to przenie's.i~n:ic nic bien-ie, l'ecz dostosowane do potrzeb badań wspórcz€Jsme<go złożonego spoleczeń·s:twa. Jes:t to zaralzem pierwsza powai:niejls'z,a próba włą'czenia osiągnięć dnografii 'zachodnio'niemiec'kiej, a także innych :krajÓ\w, IW tym i socjaHstycznych, w ogó!bny sy'~tem arJtrapolcgii kwltuTo,wej, Z'or~enito\wa.nej głÓ!Wlni'ena współczesność. PoO'wMaj,epy.ta1nie, czy ta próba - niewątpliwie udana ('choć mo;ż,n:a mieć niec·o prCltensji do nazJbylt wy;szuikanej joej formy jęziko'Wej) zmi:e.r.z.a do zasiŁąpieaia datychcz:a'Sowej Volksrkunde, ZJarówno naZJwą }a1k i przeO'r~entolwanlieiffi prob1ernta'tyikii i mcotod, pr.zelZ anJtr,opo.1'ogię kUl~tu.r:ową. W swej wymowie zaś zdaje się Z'aJsy,py;w,ać;wytworzoną z daJwna w etmog'ra.f:ii niemie1ck'iej pl1zepaść między Vo~ksi ViiLkerkunde, JPOIpl'ZClZ zastąpienie ich jedną dyseyipJ,iną - właśnie antropologią kultuTc'wą. Czy aut-orce przyś'Wiecał ~akże i taki cel, trudno tu rozs't'r:zygnąć. Józef Ł. 1. .Jemieliallow, Metodologiczeskije woprosy folkloristiki, Burszta Leningrad 1979, ss. 205. Prólba pogłębionej i wnikbwej l'eHeiksjli naJd sta;nem wSipókzesnych badań folk!o~ystycznych, którą zaprezentował Ł. 1. Jemielianow w swej naj,nowsze'j pracy, ]EC'v....aozi do jednoZJnacz,I1£1go,,v;n;~o·sku,iż podOlvawowe pyt'ani,a, dCitY'c:zące S\Pec y fioki [o,l.kloru, nic nie straciły ze swej aktual'nośc'i. Nadali brak jednomyś1nośd co do p:'zedmiCltu badail folklorystyczinych, talk zwanej "nieślwiadomoś,ci" prCicc:soUtwórczego, zj-awiSlka a'non~mowoś,oi, h iSiboryZlm.u, czy funkcj.i Sipoł:ecznej fO'lklol'u. Te własni,e za,ga,d'nientia, u:znail1e przez Je;mie'1ianowa za be'ZlSIpClrni·e n,ajwaŻlniej-Size w dohie wSipólczcs'nej, wyrma,gają g'!'liJllJtowlneg,o z;rew1dolwania, jeś]'i follkJlou'Y'S1ty,k'ama u'dowodniić swe prawa do miarna samo<diz,j €I1nej dys'cytPli:ny naukowej. W zaISta!d,zlie celem caloglo wykładu, nic u,krywająceg,o z:aam:gaŻ!ClW'aniaautora w pl'zedm'i,ot dQciekań, jest wa'J:ka o samo9'Wiadomość foDkJ.orystykii, próba wskazania jej wyjśc'ia ".z rO'lid!ro'Ż!a",na ,k,tórym, zd.an-i-em aU'topa, SItoi i wyzna'Qzenie jej ·mie-j'soa w sYSltemle nauik hoUlmanistycz'nY'ch. "Dobnze wiadomopisize aurtor - że kaŻlda metoda naukoiwa ,pQlw~taje i f.or~ mt.:luje s-ię w orgarnii'cZlnej zależnośoi cd 'SlpecyfiJ<,iprzedmiotu badtan~a. L,ecz Slpecyfika p'['ZleclimiCltunie jeSlt czymś samy;m pr,zez się oc:zy.wtiisrtY'm, ralz i na lJawSlze wyj'aśni.on)'lm; jest onaczy;m.ś oiągle "PosLUJki-wanym", ciiąJg!lewyj;aś'niany.m, r<J,zj<aśniającym się \\' mia'fę ~rOlma<d.z;en'iawiedzy w całym, cona'z ba'l'1cliZliejzł'Ożonym i precyzyjnym sys,temie najrprzeróżlniejSizych "wSipółrzędll1ych" -,- hi.s:t'ClrYClzJnych,Slpołe- �270 Recenzje cznych, elStety'cznych itd. :z 'tego też WlZ1~lędu,Ibiorą·c rzecz ściśle, również metodat nie jest po prolsltu odrnwie'l1cliJeldlleniernspecy±Jiiki pnZ)edm'ioltu, a odbidem okreś·l,onej sumy wyobmżeń o tY'm pl'zoomli:ocie, która jest doSltępTIJanaul(>ekia'ŻJdej epOlk>i.Innymi .słowy, Ikaida metoda w is'tocie rzeczy Jest f'unkCiją Iwzględnej Iprawdy" (:S. 35) .. W 5z,erolkiim konitellciaie tmdylcj.i baidań fobkil~ry·s!tYiclZJI1ych w ZSRR pos:z.UIkuje za'tem Jemiel'ianow kolejnych, ,charakterystycznych etapów rozwoju nauki o iol1d<JlI'ze, śleaząc j.edno'clZeśni.e jej pI101blemy metotd'olo'~ciZlne, .p<JIpTlZezktÓore pTizejawi.ają siię ok'T·eIŚ:}'Ołrle "wYlOibr<ailenia" o przelamiJoci'e badań i f.Qrtmułuj:e naou.k.oWiepojęclie "f1olllktl0I1U". Dnobiarz;gowa alIl!alliiJZJa os,iągnięć f{)l1kJlorYlSltylki radz'iecokiej w ,liWtalohd,wwd!7Jie<.s1tyc·h (wiązanej przez Jemielianowa z tradycjami folklorystyki r·osyjskiej XIX wieku) pozwala autorowi odI"Z'ucić t\V/i,€'I1dwni·eo jej "oahi!sl!Jory.zJlnie"om.z 'pQg1ląid o nadmiemylm eik'Slponowaniu w ty;m cztasie zta:glad!niJeniai.ndY'wiVduabn1ośdtwórcz,ej w folklorze. Wy'stępuj.e InatOlmiast przeciw tak dalekiemu roz,szerzaniu grank :fobkJloru,. że wfaś-C'iJwiiepOik.rywa soię 0Il1już z po!jędem ,;1lwÓTic,z'ości ludowej". IW pmcaiClh fol:Jdory'sltów ratdziedkikh z laJt tnz)"dz.ieslty,c:h i cz·tel"d!z,iestY'C'hXX wieku dootI1ze,ga J€!ffili.e!ti:aJnowbłędy matodolliogiclZne. Plrzede wS>ZylSlvk.iJrn za'T,zu·ca nauce tego okresu tendencyjną klasyfikację nowych utworów folklorystyczlych (opartą na podobień.stwie z tradycyjnym folklorem), ignorowanie zmian, jakie zaszły w ludowej twórczości artystycznej oraz kultywowanie w praktyce bad<\wczej przeświadc·Z)enia o tyun, jakOiby ,fo'Th:ilorw społeczeństwie socjaliJSlyc'znym (:skoro traci swą ist{)tę klasową) rozwijać się miał już tylko tymi drogami co literatura. Jemi·elLi.anJow wy.róiU1'ia dwa pOld:SI!JawoweaSlpekty baidania Sipecyd'iiki foLk,lom: problem htSlbarYJC1Z1Il~o r.oztWQju gooulIlikÓiW:f\ol'k'lolry,s<tycZ'llych(kh pozn-aiWoz:o-esltetycznych możilliJwości w konikf'ebnYlch hiISltorY'c:zmyohuw'a nu.!1tko'waruia,ch) oraz zag,adnienie ,,:!Joilik'l'olI"u jakto ca1oś.oi, f·ol.kloI'U j,~o sztcrogÓi1neJj.,pOSlia/dającej okreśLooą wewJlętI"zrną jedność, dziedziny ku'~tUlry na,rodowej" (s. 17). linteresują'c s·ię prZJede W1Szy,sltlkriJm tym dr.ugim zagadnioniem Jemi·elianaw dąży do ok re'ŚJlemia współcZJesnego 'przedmiotu Ibadańfolklorysty'ki, 'cu wY'maga ty.m :samym uólta;lenia iSitotny.ch c·ech foLkilaru, adekiWla:tnycl1 z,a.równo w/obce trady.cyjneg·o, j'a,k i WSlpóŁClzelSln~of<li1IcloTU.Nie negując waI1bośrci dOlty.chczaso.wy,ch pr.ac na temalt fQl]kiloI1uautor UIW<l'21a, że w zasadzie oplisują one follkLor w jego od:dz.ie1<ny.ch pl1Zed·aJwCliCih ('CiZęsto doisltrze;~ając go ty'lko w opozY'oji do lj.,teraitUlry), nie doprowadzając do syntetycznego opisuca'1oś·ci. Jeśli nawet oW odnielsieniu do tra,dycyJnego folkloru prob'lem specyfiki przedmiotu badań 'Zyskał solidne naukowe podstawy, to pnZ)ec.ież nie mlożna U'tTizylmylw.ać ty·ch za10żeń Pl~ZY baJd:allliu kibk10ru ·WSiPół.ClZteSinego. Główn,a pl1zres'ZJkodapolega na tym, że w:s'pół,clZ)etSIl1Y folkil,or r'o7Jwija s,ię w l"a:mach z:upe1lnł.e nOlWe.j sltll~ulkiturykultury na.nodorwej, a to wy,zm<a-ezainne Slt!o,S'u1nlkJi pomięld!Zy pOlSlZ'cZ)egobn)"mi fOlnmami twÓ'f<c.Z'OśdllUdowej. Ws.zyS'tkie cechy trn,d)"CY'jlneg>of.Q,1kilonu,kitóre myl1mi'C uwaila się z'a .tYlpowe dil,a fdBdoru w ogóle, tracą pr:zec.i'eż swe zmac,zClnie tam, ,gdiZJiekończy się foliIdor tmdy-ey.jny. J'eśl!i zakładamy zaltem - SitwiendZJaauitJor - że folklor nadal i.stnieJe, muis'ilffiy Z'aIUlważyći to, że tm·ci on tyun samym ceohy tylpOW€ dloa fo,lkl.oru t1rady·cy.j<neg.o,a zyskuje nowe. Oktreśllen,ie prZJedimliotu biaidrań f·a~kil.QITYSltYlki musi więc Ibyć na ty·le U1nJiwtCDS'a'1Jne, by zmieŚlcJły &ię tam ZJa,rÓiw\n'oztjawils/ka ZJWiąZJa:nez follLkiwlTeIm!Jraidy'Cyjlllym, jak i WlSipótOz,esnylffi.'I1a1kilffiJiklrytter,i,a:mi, pClzJWa'llająlcY'mi~drróiŻn:ić zja'WIilSka ;foiliklorystyczne od nieifol'kiloTy'stycznycih:, są w·edlug Jemielianowa: taki·e samo miejsce zjawi.sk w ogólnonawdow{lj ,kulturze orazc1hara'klterystyczne lprzelja:wianie się w nich ak'tiu twórezergo. SIZJC,zegÓ'lIll:i\e przelSit.!r'z~a auJtor przed ni~eZlpieczeńsIŁtwe:m utożsamiania ~u'l,turowo-Ij;Y'P()rI()rg~znej nal!Ju1ry fobkilol'lu z fun1kicją kl,alsową, c'o dOSotnZtC~ w kOll1'C€IPC'ji 1 �271' Recenzje W. J. Bro~pa. BOI1mnli:z,uje zreiSlZltą rÓW1nierż J,erriiell,iaInOlW Z jego srpOiSobem wmrmienia i alnalliiz,oWlalnli:afoll!kUoru ('na w,zÓir fUInk1cjanow:ł1nia jęllyilm), wydlaśnian:i'a funkcji społec.ZJI1ej i osoblli,wOśd €IS1tetycz;nyICh fdliklloIltl. Uznan'ie ,,,pOZ'alpodmi,()ItoW1ości'~ obr,awwmlia i a'iliom'uffioWlośd :m e'.'lt€lty'czmy Wy:ZJ!YclIClZJmi!k fOJlik1'olfousltamowi, weldług Jemie'lia'nowa, 'przy,ldadprzeniesierria ·S'pecytfi'ki 'W.iedzy :przedmiode na specylfikę· samego przedmiotu ·poznania. ,Jeś:Ji chcemy c:J1.araJkteryzować !fol'klor z punktu wierzenia procesó1w typowych, chara.ktery.zują1cYich a,ntylSltyc1zme pozmanie ca,lego k'olektywu, a ni€ tyłko jednego 'a:ultma, WÓiwrC'ZlaJS za.g:aJdntienie aUltOlI1s'tiwa dOWlodJzi Jem'ie:1i'am'ow - nie ma w foitk,lol'lZle taik'ie,go Zlna,c'Z'€lniajaik w hteraltUJme. OczyW1iście f()l~kllor ni'e j€Slt an,oll'l'ilmowy, j,eclilliak IPy:tian'ie pieriWIS,z,eg>otwólrcę ,/'N ża'clinym wY1Pa1dikunie }es't i:denltyclZne z zaJg>alooienia,mi ~deOlW'o-aI'\tylsltYIC!Znejna'tury samego· fiolkiloru" ~s. 70). Jemi!l:~lli'a:l1Jowpolemizuje rówrni'elż z et3'telty'c1ZlnąkOlncepcją !foLkloru opracowaną przez W. E. Gusiewa, ,powątpiewają,c w istnienie "SipecOa'lne.go rpr7iedmiotu art ys;ty.czne;go poznan'ia" t)'lpOlW€lgo dl'a fot!clOll'u jak,o OtdJrębnego IrodzajlU s'21buJki. Zdlaniem Jemielianowa w 'koncepc:ji GUJsiewa obecna jest nadmierna Jedność reakcji fi(JI]klory:stY'c<Zlnejna zj'aw:iJska memy:wilsitJoŚlci omz pl1Z€lSra'dne aik,cemltowame "tak z,wanre.g,o" sj"I1lk,n~ltyzmu w fdlJkilorze. Konce,pcje folkiloru opracowane p1"'Z€Z,Proppa i GusIelwa są dLa Je,mielianowa przy:kłald€lm aln.aliwwran~a Slp€lcyfiikJi f(j]Jdoru ItY'1ko od jedn~lj wąJsIk'ie1j srumny elStetyclZlnej. Stąd ws.zyr.,(tJlde ,,SIpecy!f:iJc1zme"cechy fd1k1],orIU- 'bWlierrdZli Jemie1iaiIlJow - są jedy:ni·e formami proze,}awi'amia się folki1orou lru:b po prO'Sibu ,,II1JajiCZ)'lSitsząfikcją" (royś'l'i tu o taik'i,c:h wytZlI1!aczmli:kia1ch, jak: anoniJmow,ość, n i'€lŚiWiad,OOI1!ośĆ, s;pecjaJ:ny pnzedmiOl1; aIitY!SftYCiZJnegoIpoznlall1i'a, SlPecj.allina meltoda tWlórcm). Rozczarowanie do metod współczesnej folklorystyki, badającej podstawowe pro-Wemy fotkloru (1Z czym au'toT siię nie kryae) prowadzi częslto dQ zlby:t uogól1nvonych i ostateoznych wendyik,tów. Bez wą.1rpienila W:aJrltość pra1cy Jemiel'Lamo<wa polega na wY'daln~u okireśllonej diag>nozy, na ,poSltaJWfieniu wie],u istotnych .pyltań, ale· czy'!e'lnik pozostaj·e z .pewny:m niedosytem. Maże oczekiwanie na udzielenie wszys'tkich odpowiedzi byłaby ZJbylt wy,górowane, jeclin'ak wą,tpliJwości, kitóre aUltor posiał, skłaniają dopowY'żSlz,c'j reilleksjL Zdani·em Jemielianowa alnarJ.izowanieSlpecyfiki lfo1kloru ty,łko 'w !planie Iformalno-.esietY'cznYIffi lub CZYIStOi'ech:rui'cZJn)'lffijesit ogó1ną tenJd€lncją follk.J.ory,sty'kJi I"ad,z,ireckie;j (.t€lndenicją się,g,ająrcą :łaJt tnzYJcliziwtY'dh). J,edna'k próby wYljaŚ!ni,eni'a specy.£iJki folkloru "od wnętrza" (poprzez jego :oe:chy formalno-estetYlczne) nie mogą prOlW:adZ:ić, Zldaniem autora, do pozyity;wrnY'ch reZlul!taltów, bOlWiem zW1racają uwalgę tylkio ,na formy przea'awiJaJn1i'a się fo:1kloru, a te w całoślci ZJa;]e.żą od wa'rlu'llJków histor)'lClzmy.c'!l, w ktÓT)'lch f·o']lkllor fun'kcjoinlU,j.e i 1';O!ZIw,jj,a się, a nadto same podlegają? ustawicznej ZJmianie. Z tego też względu Jemielianow UJWaJża na narYważni'ejs:re· Zlbaidanie :SlPe,cyfiiiki foliklOll'u poprzez wyja.śn:ie;ni.e chaiJ'lalkite!ru jego fum/kica'i Slpołeoznej. Roz,wój .folkloru, 'podobnie jak 'WiszystJdch ZJjawisk 'twórczych "IV kuI'tuf'ze, !zale- . ży od Wiielu cZy1I1n]ków, jednak ni,e kaiJdy z n~ch prze>j,alwria s'ię z itaką samą siłąi działa w tym samym ozasie. Dlalt€lgo alwtOl' zJln:ier,z,a do IUislbailelJ1iatego ,IC·;msU addziaływ:a,nia", kit6ry .pr:z)'lpa1da na cały O'klres iJs'bnielJ1iafiollki1oIltl. PirzedeWiSlZ)'lSItkirm sbwri€lflcliz;a,ż,e od dkJreślone.go :momenltu 1I10ZlWOjIU SJpołeczme-go ,iI"elaliza,cj1a a,r1ty~'t)'lClzme!g,oIPo'tenoj'ału ISlpołec:z·eńs:bwa" pod/lega 19pelcj1a,liJmlc:jd,'co jed:naJk ,nie lOZlnaK:Zla,że jeldnQ;clześlrlJi'epBWlne lellemenJty Is,ZJbuikilI1Iie mogą wią:mć się z taJkimi nodiZJajailni ,clitilałialLnośd 'llllJcliZJkJiej, IkitÓlre iW rog6le nie mają :rui<: w.siPólnego· ~e S1z1tuiką.Ten mo:mehlt lPI1o:wradzi IfÓiWlnoc:Z€IŚniedo IfOZlpra:d.UiklUJlJtury :narodOlWej na dwie formy: ,JWyis'pecjoal1Ji;zOWlalną"i ,,niewySlpecj>aJ1iiIZJo:wainą", Móre w 5IPołe--. ° ° �:272 Recenzje ozefu;.twie :prz-edk'la-sowym rómiły się ,tyllik1oiunkcjaIl'al!nie, ;n·a;tomia!St:w ~poleczeńSItwie k,]asowym wllajemnie :~ię ·odiZJolowały j.ako ,;dwa 'różne systemy artystyczne z odmiennyJrnibwó'r'czymi 'tl"a1dycjami". Foliklo.r ,("slZJt'uka n,iewY'Slpecj.alizowana") pojawi1a !Się, ,z,daniem J eomieli alnowa, w tej ,grupie 's.połec:z;nej, której potrzeby lnie 'Są całkowicie IZJas.po'kajaneprzez ,,sztukę wyó>pecjaliiz'Ciwa:ną"."Sądzimy - 'Podsumowuje autor - że folklor właśnie dlatego, że nie jest włączony do systemu zorganizowanej i wyS!pecjalizcwanej sztuki, właŚlnie z tego względu, że bez,poś'redini-opodpor.ządkc,wany je:;t Ipotnz'ebom bytu i nie odnosi swoich rezullit1atów do rkryteriów :sztuk,i 'Wyspecj1a!rizc'wanej - właśnie . dla'te~o może od czasu Ido 'czasu wyjść 'poza ,gra'nke wys:pecja.],iZlO\'v'·anychno~m eSltBtY'C1Znych" ('s. 101). Ogó'llIla ilu:nk'cja spoleczna f,olk'IOlru 'pol'ega .zatem na "nliCIwyspecjalizowaniu" twó.rClZyJm,które każdol1aw1wlo !kClni~r£/tyzuje ,Slię 'W Ipowszedinim bycie . .ledn.ak nic wszystkie rodzaje "niewySlpeC'jalizowanej" twórczości ,przynależą do folkloru. Co prawda Jemie1ianow 'nie ok,reślU 'dokladnie tej ,granicy, ale przeanalizował amatOl'siką dz:i'ala'l,ność arty.sltycziną (:ZJaJiocza'nąrprzezczęść baldac'zy 'rcsyjlSibch .do fo,lklON) by wykalZ>ać, że (przejawia slię w :niej ,kilka form i typów ItWÓI'C zoś cli ludowej. z który'ch iZ,aijoedwieje'dna może być przedmiotem z:ai,ntere-s'o-wa'C1iaf·olk'lorystyki {t?Jw. "pierwotna" {orma amatorstwa). Pira'ca J,erniCJlioa'nowaIprzy.nosi :ponadto 'roz,dzi.ały, w których 'pomieśc:ił autor rozważ'a'ni'a ,do'tyczące 'lałożeń metcdoJ.ogi'cz;ny'ch szk,oły h.istorycznej li ich krytyki w ,rosyjskiej '£,oil'k'IOlrystyce,izagadnienia zwi'lzane z 'hi-s,toryzmem or·az problematykę {olkl'oryZJITlu lit'er.altury. Janina Margaret " the Mead, Generat.io,ns CuUure in the 19708, and Commitment. The Columibia Univ.ersity New Hajduk-Nijakowska RelaUonshi'jJs Pres's, New York Between 1978, ss. 178. .Jest to ,drugi'e, :zmienione i 'poszerzone o 5 'nowych .roz,azi.ałÓ>wwydanie pracy Mar:glalr,et /JV!cad. Z 'Per:slp£Ik'Ływyoś.mi·u lat dziellących ją ·od IpierwsZ!c.go wydania ,au'to'nka IpO ,ralz 'wtóry .spO'g,ląda ma ,problem konfliktu pokc1leń,ana'ILmje wz,ory kiulbul10we i sy:Sitemy 'waorto-ści Inowej .genera'cj,i ,;młodych gniewnych", któ'rą u'ksńa~tolwały 'l,al~'a70-Jte JllalSoZJe,go sltule2'i'a. Książka 'Margaret 'Mead ,podzielona jest na ·dwie czę·ści.PieJ'lwsza z ni·ch powSotała w OpaJ1cj,uo c~kl wylkłaldów, które autoI'ka wygł'ogHa w m<llrcu 1969 roku 2oka:zj,i selunej ro-c;z:nicy pows:taJni'a noowoj,ol1sk:iClgoMu'zcum His1torj,i Natu;"a,lnej, a które zaltj1tubowała "Gzrowie!k i NaJtura". W azte reiCill pc.czątkowych 1'00ZJdziałach pllZ€fds:t.aw'iJaczy:te'llnilkowi, rniepo raz pierwszy zresztą, swoją k,c'ncepcję s'Pc'sobów tra nEl!TI is,ji ku'~t>u'rowej, lrozróż'niają,cą trzy !style Ikiul'turow2: lPostf.iguraJtywny, 'konfigu;'a'tj'lwmy :i ,preiLgu:m1tywny. IW lparrtiti .eg:zempJifikacyj'nej powołuje ,Slięna własne spost.J1Z,e,Żeln;la poczyn:o:n:e iW c'ZJal5'ieoOlta·tniej 'podróży (1967) rna Nową Gwineę. W lCoZęś'Ci odrulgiej, ina ckitórą :stkł,a;d:a's'ię owyc,h 5 'nowych nOZJdiziałów.,diroibia,zgowo .;;maaiZJujeIp:lzapaść ,dzielą.cą 'po'~o1eI1JieIdorosłych cd 'pok1ol.en'ia mlodych ora.l sta,ra się 'ZJba,dać·znaClzelnlie'tego :kon:Jlliktu dla :przys·złych ,gencIPa1cj.i.P!o:wrt.a·r~aswo.je iwjerdzenie, że dzieci wieku nuklearnego zamieszkują 'świat, którego ich ro,dzke zU'pe~nieni.e CZJl1'ają, :i że <lobe-on-a IpI1ilepaŚĆodzieląca pOlkole,I1Jiaj Cls1 jak<lścio- �273 Recenzje ,,'l) ;'ói.na, za·rÓW1l0 po'd ,względem -glębr;tkośei, jak .i fGzmiaru, ,od -j·alciehkolwiek pO}Jl'zcdnlch wyłomów. Próbuje ilakże 'wsk'azać na '\VY'siłlki Ja!k1i:e'nowa 'gene'ra-cj.a tnL'''i pl~zcd.sięwzi<1ć,:alby sLwO'rzyć :spójne Wo'LJorykul'tUJrolwe :i odlIlall·eźć waMości, któ,.\., '1):;dkrcŚJ.aj<.jjej u:nikałne doS:w·ic:.dezeni'a, '1a'k 'cham·k1terY'siiy.czmc dla tego micpC'''\'nego i pGzbawio.no~o heroizmu wlic'ku. K onk,luduj'lc stwi'er:dza, że wzory ku1:tu,owe :minionychczaiSów Illi'e potrafią i,cmtro·lo'wać kryzysów, a,ni 'cdpowiedizieć :naweZlW'an'ia (nowego wieku. Dlalt'ego też., ab~' zachow"ć i utr~LYmać życic na nasz'ej planecie - Ziem.i, tak bardzo podatnej na p<;dającc ze,wszą,d ,c,iosy. pOWiinniśmy nan}~m .poczylIlaniom, będącym wylrazem nib!.ego zaangażow,all'ia w SpPa'wy wSlPMczesnego slwi'al1;a, nad'ać ti:nmy kierunek. \la :'gu,ret ,Mead '!lic wskazuje jednak ż,ad:nej drogi. Część .pienv'sza li d;'uga ,róż'nią 'się od Isieoi,e 'nie :tylko (poruszaną .w n'ieh ;PT'Obil :1'l'aly,ką, 'lec;; 'taki.e sposobem ,narra,oji: ,poozą;tikowel'CJ!Z1d,zia1y ma.ją charakter wykiu'du 'uniwct',;ytcckiego, balPdzo pnzejtI'zYSltego ii skoll1odemsoWla1nego,'Część druga nacomias't ,napi5óutn'uj,otJt w f.ormie eseju. Ksią7.kę uzupełnia 'obsZle:rm:, ,opa<tll'zona 'komeIIl1ia.I1zem, biblio,gr,aiia uw:z,ględniająca za'równo ,prace M'a,r,ga·rei Mead o'ra:z 'inny'ch aJrJitro;po,lo.gówamerykai1lSkioch, jak l wyka,z filmów, pI'zcŹ;ro.czyo:raz Ita:;m ma,gm,etod''O!no'Wyeh,ikiÓiry,mi autorka ilu-;trowała swoje wykłady, do .który'ch odwołuje Isię 'picDwsza c",ęść ,amawia;lCj ·pracy. Elżbieta S. A. Takar,iew, lstorija zarttbieżnoj etnografii, Moskwa 1978, Goździak 5.5. 352 . .Jeden znajtba'rdziej 'zmanyeh 'Współczesnyreh 'etnografów i reli,giozJla'w'Ców ,radZieckich, S. A. TokariElw, po ,napisa'niu ,c'eunego podręoznika Istorija russkoj etnografii, zamierzył ,się tym razem na dzieło wiele trudniejsze i szerszym zakn'sie. Podręmmików teorii ,i hi:;,tol'ii anJtrqpo'lOgli-i Isensu stricto, jak li ,pme o zbliżo,nym chara~Lc[;ze,pows!talo, 'slzc,zególnie 'W nauce :zachodll1iej, bal'd,zo wiele. W k l'aj;':'chsocoja1is,tyclZJnych ,próby tego ,podz;aj1u -ciągi,e j-eS'zoze mlależą ,do if1ZJadkosci. W PO'lsce mamy Antropologicznq koncepcję człowieka Waligóns:kie.go ()Iraz WprOI.t.'adzeni-e do etnologii Sokdlew:kz -obie. kSciążki ,pod 'w'ieloma wz,ględa:mi PQZO;;luWliające wiele ·do 'Życzenia. Rówl!1ież w ,na'uce tPaldzieekiiej ,odozuwany jest niedo:syJt 'P odr ęCZlIlJi:ko'wy>C11, synt ('t y c z.n Y'ch ujęć odokO'nań antropologii. Tnkariew wymi'enia miew-;j-el.ką książeczkę Kag)al'owa(ipo uik,nailisku) Naris 'istor:ii etnografii!, pra'cę I!ts'a W.wiedienije w etnografiju oraz kilka innych Iprac o charakterze przyczynkars:kim 'W interesującej Tok,Hiewa kwestii. Istorija zarubieżnoj etnografii !pGIWlsta~awlię.e 'Jliiej:ako "na pus:tym ;polu" i jest pil"rw:szą 't'ak szeroko ;z,;,\'~ro;joon<.j ipW'Cą 'w i!1'alUJee T,adzieckJiJej. Jej autor rloZlpoe.zym'a całość rOZlważm'J od pr.zy-jil'zenia 'się najoważmiej.szy:m oporctręc,ZIl1J:kom alnJ1;.ro,po'1oigi.i na Zachodzie - 'p'>c.zynającnd Haddcma i PetrI;niJmana, 'a k,ończ'ąc lIla w'ielikim dziele Ha:;risa The Rise of Anthropological TlwQ'T'y, w którym a'wtor :poozą'1!ki €ltlIlologii sytuuje już w IkoI1'eu XVII wieku (J. Lo·eke). Sam T,okalI'iew pTozyjmuje ll'aozej rbf'actycyjną 'cezurę - IpO!.OWęXIX w. - .i jako WY'PaZ rodząc,ej się !Iwwej lIl'aukl tTaktuje ,powsLaini.e ró·imych itewarzys'!;w a'ntr,apol.ogkzny,ch (trup. Societe d'EthlIlolog,ie de P;lris). ° '18 ,.Lud" - tom &4 ° �274 Recenzje ° A,le pozos',bawmy te rozv/aża:nia wyznaczaniu Imomenitu, klió:ry przyjmuje ;i~ za początek naukowości etJnologii, bowiem nie nato 'chciellibyśmy ,zwró'cić uwagę, chociażby ze względu na ,zmienno,ść h'isJtOlI'yczną ,k;rY'ter,iów o ,tym decydujących i pmzyjmowanych witym wIZlględzie ustale!'!. W'a~niej'Slze !wy;daje się prześledzenie ,matody badaw'czej z,a,stO'sowanej prze:z Toka'riewa przy rckol1strukcjidiziejów etnolo,gi'i. On sam okr'eśla ją ja'ko hisboryczmą ('lub ,śoiśl1ej ~'historio,grafliczną); 'po,zwaJa ona jego zdaniem ucl1wyc"ć zaró1wno dY1namikę rozwoju :z}aw,isk, jak i wiedzy o ,nich. Jednocześnie jesit to podejście: 'marksilstows'kie,dla ikltóregohiS'toria jest tak Iważnąpodslawą. Spróbujmy rOZJwa::yć ;problem, ,czy Tokariewowi udało 's'ię uk'azać o'wą dynami,kę rozwoju nauki li jej prawdziwe 'S'połeczmo-history,czme uwa,runkowanlia. Schemat ,większośc,i ,r'oZldziałów jeS't do siebie dość podobny; InajpieI'w mamy wS1tqpną chara'kterYSitykę daneg,o okresu, dotyczącą Ipr'zede wszylsltkim jego sp 0łeczno-ipol,ityc:znych i ,i,deologkzmych ,korzeni, ,mających wply:w na ukSlf,talto\';anic się dam.'go kierunku 'w eLnolo,glii. Potem ,zaś nastQpujecharak1te:ry'sitika C': a tożel1 naukowy;oh badaiczy, uznanych przez autora za wnoszących istotny wtkłiad w rozwój metod li Iteorii Itej dy:scy;pllli1ny.W kO!'lCUzaś 'otrlzymujemy chamiktC'Tylsty,kq O>1'az o'cenę poszczegolny;ch koncepcji. W (t'en ,sposób zostają zapreze.ntowane pOWSlzl"chniezmanesZJkoły, D,ak 'ewolucjonizm, dyfuC':joni'zm, .uun:kcjonalizm, s't!rukJturaliZJm i i'n. P,onadt,o Iz'akres .rozwa,żańzostał 'r,oZJszerzony .'poza teorie: czysto anMo,pologiczme, ,a mając'e prC':ec!ie.żniebag'atelny wpływ !!la uk'sz'iał,tolwalnie się ok1reślrmej świa:domoś'Ci w myśli nauJkowej. Są to pI1zykładawo: "Karol MaI1ks i Fryderyk EJngeil:s, ich irola w roz'woju naukli etmogr:aHcznej" czy "F'roudyz'm wetnogirafii", W naszym pmelkonaniu na,l'eży w '.peŁni Zlgod:zić s,ię z :poglądom Tokariewa, iż nauka IDolZJwijla się w 'kon'tekś!C'ie ws:zylstki'ch działail :ludZlkich ,i ich wytworów, N.a ,gruncie episltelTIololgii bli:'ltorycZlnej (wychold:zącej :z Zlalożerl ma,beria,Ji:zmu historycznego) ,można by powiedzieć, że naurka jest w .swej is'to'Cie zja,wiskiem społecz1ny1m, hi:Sitoryciznie ,zmiennym L,e względu na całoksLtaHrozwoju 'społecznego, 11wtierdzmlia i 'teorie nie są więc tutaj ,roZlpatrywane Itylko od ,trony czysto wewlnętr,znych log)Lcznych zależnoś'ci, jak to rna miejsce w koncepcjach wielu innych bada,czy, :pozos1tają'cych w kręg)u "ideologii hist,orycznej" (Popper, Fe:yerabend, Kuhn, Lakatos),aleokreśla!ne ISą wobec całego kontekstu, ,kJtÓiryobieklty,wnie warunkuje prZJekcmania wyrażone przez :tetw'ierdzeni,a, Kontek,stem tym jest caloksztaH prakityki społecznej i obickrtywnych wa:runkó:w ,,:połecZJno-ekonomicznych, Plrak:tyka naukowa, jako część hierm,chfiezmej, ,dynamicznej s,trukltury funkcjonalnej, jaką stalnowi calokszitaH praktyki społecznej, IPojla1wiła slię w określ,onym momc:ncie rozwOIju, gdy wysltąpiŁo na nią za,potrz.E~bowal!l'ieze strony te,j osta,lniej. Praktyka nau'kowa 'lakże posiada s,woje .zapotl'ZebOiWania r:;bi!0k,tywne, pojawi'a ~ące się w ~oku hist0'rYCizmogo !10zwOjU, lecz 'są one wtórne względem zapo'kzebowaI1 nadrzędnych wobec niej typów praktyk, 7, praktyk'l !pGdsbw,ową (.produkcy,ną) na czele. Jed!nocze~nieinteresująca 'nas tu praktyka jest W'z,gIQdniieautonomiczna, gdyż jej normy ,i ,dyrektywy badawcze ok!reślają ją ta'k długo, dopóki pot,raf;i ona być efektywna wobec zapoltrZlebowal1 ohiek:tywnych. Może być również tak, że niektóre wa1r,ianty praktyki naukowej występują rÓiwnolegle, odpowiacbjąc na ,okre~:lone :ua,po1Jrzebowa'nie (każda w LIllnysposób). Okreś.la,jąc z :zaprezentowa'nego punktu widzenia postępowanie TokaI':ewa, sitwierdz:ić można, 'że po'szukJiwanie ,przez niego pO'wią,za!'1ri uwaTunkowa!'l w !'C1C':woj.u nauki prowadzone jest w sposóbZ!bYit upros,zczony i jednostrolnny; wyda,'ze:nia i Ipr'ocesy okollomiclJno-'poJ.1ty,czne zdaj'lsiq wplywać na 'pDw,Aanie okre~lonych 'przekona!'! nau'kowy'cb w sposób bardzo bezpoślredni. Uprosf,cz'Ona Z(}<\Jla siet syrndrClimaty<::zmyoo\PO!Wią,zar1dete.rm1nujących ~udzjkie dZJiJałania i tym sa- �275 Recenzje rozv..,rój nauk'i jako efokltu ty'ch dZliałań, POlstęp,owanie Toikarie,wa nosi IZlnamiom] zbyLnivgo mechan'icy,zD1U w ,oklreslani u Iprzy,ozylll 'takiej a ,nie innej świadom ości metodologLc7Jnej ,danego okres,u {vIide: r,Qlzwlażania au'tolra o sZ'ko1e kuJtu[owo-hiS'toryczmej). Jednocześnie daje ,się zauważyć, iż autor nie jest konsekwentny w swoim pcjmov'ianiu 'nauki. Nie wiadomo bowiem 'czy ,chodzi ,mu >oIna,ukę 'w sensie określonych norm i dyreik,tyw metodolc"gicZlnych,czyte;:. 'o praktykę badaw,ozą danych szkół aIJIVrcpologiczlllych. Apr:zecież posltulmva'nlie i apowiada1nies'ię za ,okrdlonymi 'norma1mi(c'k,pcślający,mi pewne ",vaI1tośd) i dyiJ"C3,krty'Wa,mi i(wskaliującymi na sposób n~aliza,cji owych wa'rtośd) ,cdibicga z;'Nykle od faktyczJnej ppo,cedury badawczej. Brak ,wyra:iJnelgo S'ta·now,is'ka Tokariewa witym wz,g,lędzie ohn,iża wyda:tnie wartość analizy. Pod<JJjmy kcnklI'EltlIJYIprzykład. Kliedy 'mowa jest ,o koncepcji B. :\falinowskicgo, Tokari'lwl prez'EJn'tuje Ina,m j'ego "teor,ię pe,trzeb" - chodi:i wtedy właśnie o 'nopmy idyrektywymefto,dicYlogiczme. Ale w wywedzJie brak Inawet wzmianki o ItZW. poLrzeba'chin-tegm,tywnych, ,mów,i Is'ię tylko o 'p.erli[,zebach podstawowych i wtór1Dych. Nie 'o to jednak nawetchodz!. Bar,o,Zliej iS1tatny jes1t fakt, że za,pzucajL1'ckoncepcji Malinowskiego "biologizm", Tlokariew nie ok'reś:Ia wy,raźnie czy chodzi mu rze,czywis'tewylnik,i ba,dat'! 'twórcy funkcjunalizmu, czy też ocenia ,wall'lość owych Inorrm ,l dyrokityw 'metodo].ogi,c:zinych, pOiStulo'wa,nych w ramach ogólnej teorii kultury, M'O'Ż'!1asiię, 'I1z-eczjasna, domyślać, że .chodzli jednak o ,ten drugi a's'pek: - ale wltedy dziwi brak uwzględcnieniawielu is.tatnY'C!l momentów wywodów ~,Ialilnow:sk,iE\go(c'hoci.a7;by wzmiankowa'nych "potrzeb in:legratywny'ch"), prz'ezc>o końcowa 'ocenadcYkona!1 fUlnkcjonailiZimu (jakozbi,O'ru 'norm i dyre'k!tyw metodologioz:nych) nie moż,e Ibyć ,pe1na 'ozy na,wet mocniej tratna. O,obnym zagaJdinic'!1Jiemje9l ppoblem cz'asowy'Ch ram r,ozważaJ'! Istorii '" Razwa7,ania te :kOJ1CZąsię bowiem 'na latach 60-ty,ch; 'Sltąd ,paza ,wywodami zos'tały ws,zystkic 'nowe kic'runki i ,kc'ncepcje antropologii świa1towej (szczegMnie ameryka"rskiej). A jest ich sporo (np. antropologia k,ognitywna,etncmauka,a,ntropolagia symbclic7ma) i częiiitoklroć wnilas!y już znaczący wkład w 'teorię Ikultury. Dziwi więc nieco brak wszelkiej o nich wlZJmiarrkL A ,przecież teoretycZJny 'ZJamęt, jaki wywolah twórcy tzw. "New Ethnography" 'wywodzi się już z .połowy lat ;iO-,tych i wytworzył nową świadomość molod010gi'oz'ną wśródbadac:zy. Stąd 'teź tytuł rozdziału "Ws'półc.wsny stan Jlaukliet'nograficznej w krajach kaipitali.stycznej Eurrpy i półno.c"nej Ameryk,i" trzeba ',lra'k,tować os,t'rożnie, jako niezbyit adekwatny do pO!mieszczJ()nyc.hw rOZJdZltaletreśCii. Froblemy etnologii 'europejskriej (iza'rówino zachodn1iej, i'ak i krajów socjalistycznych) T,okar,iew przedstawia bardzo isklr&towo i ,przede w9zys,tkim ods1trony poczyD;lt'] ins'tytucjronaij'ny'ch; nie moiJna więc tych uwag lt'r-akitować jako Irówrnopra wncj części \\' slo;<unku do i'1lnych partii ksiąŻlki. Pora teraz na uwa'gi generalne. Wydaje się, że Istorija zarubi'eżnoj etnografii może być swego rodzaju przewodnikiem po historii dokonaJl antropologii - przewodnikiem jednak ,dla mbocdych adeptó'w ,teij Inauk!. Ów podrę<:z'nikowy chairakter zakładał chyba sam auto'r (Z)'W'ażywSozy ws'pO!mnialny hrak 'tego Itypu prac w ZSRR), I tutaj potrzebna jost jednak 's'pa!"'a doza k,rytycyzmu, :kitóra 'PO(?Jw'ollis'karzystać z cennych uwag i roz.poznait teoriopoznawczych Tokariewa, a odrzucić ,lub zmodyfikować' innc,mni.ej 'trafne lub niepełne. Raz je,zc'7.C prz'C'kolnaliśmy siG, jak 'uruidny,m zadani'em jeSit Ipisa,nie his'bmii jakiejkclwiek dyscypl,iny naukowej, ole już somo podję.cie teg,o tematu jeslt g,oidne n1ym ° Michał 18' Buchowski, Wojciecil BUTs,zta �276 by Recenzje Poliric;; and Social Change .Howard .J. Wiarda, The in Latin University America: of The Distinct YIasEachusctb E.dited ,:vIass<lehusc1t:ó Tradition. Pres'S, 1974. How;ll'd J. Wi,u'da je.st profesore.m nm.:ck pu!ityC7mych n::l ulliwersytecie w M:.issachu'scU1.s w Stanach Zj-ed:noczo'!1Y'c;h.Jes!t ,autorem 'Viicl'U slud:ió,w rL. z.a'kl'esu ClClUk pol:1j'.cznyc,h i~pr'c>bJ:c\rnaty.k:i Ir,OZl\vo:jow,ej k'rajów 1()tYlnc·an1cl·Y'l~al}I~:kj'ch. N8'pi'sai m. in. wiele i.ora'c 'z ,wkr·esu 'polityki i 'procesów I'OIZJwojowych w 'republice Deminika,ny, o k{H'po~a-tyźmie i procesach !'olzwojo'wych w Pomtugahi, a wraz ze swoja żoną, dr Ted-a 'SiquC'i!"a Wiarda-, j;e..Slt -\w;.półauitOTcm pOI''''WnawL'zeg.o s,tudium o polityce ;lud:lOsc,iowej 'W Brazylii, Dc-rnil!1likanie i Wenezueli. W jeg·o dorobku figuruje takŹoe 'ki11mdzieSiiqt .I'io,21działówklsi,,!żek ,i a,rtykułów '\V 'lwukowy-e!l czasopismach, a jego os'ta-tJlia wiiEi'klszapraca na tematpf'oces6w politycznych i 'roz.wojuwye,h 'w I-Es,z'pa:nii 'i hmc1ry,cc Ła,c,iń!Sik:iej:ZJwlróc<ilana sicibie ·dużq uwagc;. Omawiana ;pozy,cja :napisana p.od jCIgokierUlnkic:m uW!z'glc:dl1'ia jcd)'nie 'rozwój p:'oc,esów społec:z;nyc:h i ;poBty'c.mych z,mia:n w K:m.j·ach Aimcry!<'i Łacil'ls.kiC'j W,e w~s,tępnY1m:roZJdzia'!e 'f'eoda'kitor omawia doty-chm·.asowy stan ba'dań naukowych n,~rl pnoblema:tyką l-a'ty:noamery'karuSiką. W opare,iu o dostępne 'ffi(l'ter.iały ·terenowe ora,z :1Hera!turę przedmiotu sta'I'a się wyj'aslnić 'przyczyny 'regiresu spole,czno-g'O&pOdalwzego ipolliJty,cZJl1Io-:kulltur:a1negoIpailstw tego T,e:giemu. NowatoJ1stwe.m U1a ;\ile ogó.lmie Is'tasowanego 'pcdej~ci'a ',\'i~ks'7_0ści ha-daczy pó.lnOClno-(I'mm)~kaJ1ski'c:h do tych ,probJlemów joe.st .dążenie a'utor,ów -d·o wyjaś'nienia problemów '!m'ajów !l1'a :pIo~udmie od Roio Grande w :ka'teg'oriach laltYlloamerykańskiego !k>om'te~sltukU;rtU'I'owego. Poni'ŻJ~z,aprac'a je-s:t j'ed'ną rl niCiliC'-21nych,w której ZWI"a'ca .się uwalgę 'na Irea:k,cyjność li nies,tabL1ność .syS'temóMl politycZillych państw tego regionu kulturowego,podejmując -się wyjaśnic'llia .g,enczy dysharmonii w struktur,ze .po!'itycz,nego :zar.zą;dzania. A'by to osiągnąć, autolr.zy ;prac [)odd8ją .szczegółowym analizom w ujęc.i:u hils>toryc.zll1ym·c.aly Isy&tcm .g,os'podar,czo-.s.po!ec:zmy i poHty.ezllo-,kulturowy latynoa:merykańSlk:,ich kimjów, wychodzą'c z 'za!oż·enia o :integra,lności 'systemu. J'a:k dotychcza!s, póŁnoono-armcryikal1-.s'~ie tendencje bada-wcze 'o.gniskowały się główJlie ona had-a'niu :palbolQgii demo'k!ra-cj.i :narodów .Ą,;meryki Łacil1.s·k!iej, ,dążąc ·do wyjaśnienia, dlacze:gonie Z'doł.ały one 'os'iągnąć wYlSokJie-g'Opoziomu .rozwoju na mia-n: USA. Nic więc ,dównego, że -przy (t'eg'o typu 'nalStawienliu więks.zoś·ci ba-d-ac.zy wYJlLkj ioh I$Itudiów .nie '7-a wiele 'W'l1Oisiłydo .poZlna'l1'i'as'Po1eez:nośd ,tego regi'Gnu świal~.a. Błędne koncepcje t-emetyc2lne wypracowane w zU'Pelniei-nny'ch 'wal'u,nka~h północ,no-ameryikal'ls'kich i zdomino:wane pl'zez sztywny etnocentryzm, siłą rzeczy nie mogly do;prow,adz,ić odo wyj:aś'ni.enia meeh.a!l1'iz,mów -r'OZ'Wlojuk!rajów la:tynoamerykań.s!~i'ch, a w dall!Slzej-kon-s,ek:wen<:j.ido .zfloz;umie,nia -ich wSJpókzcs;nych problemów. WSipółczesne wyobrażenia w Stanac,h Zjednoczonych o Łacihskiej Ameryce uksztalbowane były ró'YJil",l. ",- dużym ~t-opniu p~z·ez dokii.-rynę lVIo'l1lroeJi.a,kJtóre,i przewodnim ,mOltywem d:zi,ałania była obrona 'PI1zed :kom:U'IlIiZJmem.Re,wo'lu'Cja na Ku1Yie w 'r,oku 19.59 Iniec,o z,mieniła rpo,glądy bada-ozy ,a-meryk:aJlis'k,jch,Izwracając ich uwagę na ;problematykę walki klas s.połeczmY;Dh. Stany Zjednoczone, chcąc za,pobi,ec dalszym 'rewo1-u<:yjlnym ZJrY1ia,l1om w inny,ch kr'ajach !a1tym'o.ameryk-at'!'s'kJ'ich, ,powoł,ały ,konfeTencję '\v P,u'nta -deI E'ste w TOku 1961, <na któI'ej u9t'a,]olIlo IT)1-rmymodennizacj,i naj-bard:ziClj '7.ac·o1'::mcg'O sektora Do1-nef,o.W 'nasltępnychl:atach 'zac:zęto je wdray_ać wżyrcie w 'wielu krajach kontynentu. NiestClty, ISkOtsimiałe starodawnes.ńru:kituTY 'i1nSlty,j"u,cjOlnalnc,'taki~ jak: haóenda, sy.slam zaleiżmoś.cJ Ina :1ini'i s'tCls-Ulnkówobs.z;a,l'nik pa,tr,onchłop klient �Recenzje 277 ;Jozwal<lly tylko .na ogr,anicZJo'ne luralll,sfol'macjc s,połec;cno-e.ko,nomj;c;zrrlc. Zm:zc;ly co pra wda !l~Etc;:p(Jwać 'L:na'czmc zmiany w rozwoju ekonomicznym, ale nie znalazły l'!1(' G'dhicia w ;slnu'k,turze kilasowej ,i :za-chowaniach. Uklalzująee 'Się w Sla;na'ch Zjed:locze,;]ych li·c.:?mepubli!lm'cjc naukowe ill,i,e'uimlzYJwały,pnawld!zi'wylch procesów zlll'iain, stwierdzając, że ich ,i'!l1pulsy wychodzą z tmdycyjrrlego 'panująceg,o :sys,temu władzy. Zdaniem Howarda J.Wiardo !melodologia 'badań mad ,laiynoamery:kański·rni ;pOICClZCt'ls;lwamiw:iuna pOWlS1taćna ba.zie i<:h kontciksitu kul!turowe'go. Wynika to ;qrl, ż:, AmC:TykiŁacit'l:sikiej 'niemŻlna potd:porządko!wać Is<:ł1ema/tolm d madelom rozwojowym i:rrnych ,kmajów. Z lmit'olic'k,im j ·tberyjiskim dzi.edziiC't:wem Ładiró>ka A:neryka wy·r.a;,nic róż'ni 'si~ oQ,aZachodu. Stąd w:szylsltkic 'Cl:ziałanlia ba·dawDze :zmierzając:e do 1IZ'nanbpa!1si1Jw Ilego Ire.gIonu śwdata 'ZJajedell1 :z·e\9tc.pni Il'{),z'w,ojuA,meryki Pólnoc:nejc:zy £Uiropy mają chairakter 'slpekulatywIl1Y. W wy'ni:ku .szCi:0gólc.wej 'analizy lpil,obl,emów .latyll1o.aane.rykaóJski'ch mo~na stwierdzić, ;~e Ame;-y.ka Łac.iń'slka ,w 'cha'ralkterze 'sw'ego ,rc.z,woju u1awiązuje raczej do afrykaJ1skichczy azjaltyck:kh 'wzorów. Na Ikol1ZYŚĆ :kgo 'Porównanlia pr:zemawia :n. :n. 'charaikler .moderni;ZJacj'i :IH1:r·QldówlaJtY'noa'mery'kańlS:kJiJcd1. P,r,oce:sy te lIniały :r.iejs,ce do'piera w koń!cu XIX wieku i odbyw.ały Slię bez 1i!k:\V'iida1cji CiZYteż gnmtoWl1l'j reorg.anizacj.i, ale z 'reguly w Ir,amac.J1L5It'nieją,cy,ch,struktur li 1]rl!51ty;tucji społecz,nych. Taki,esf(,rmui<)waonic 'P'robl,omów .badawczych 11a,d hme:ry.ką Łacins-ką daje olbrzymie perspektywy badawcze. Wyniki zakwjonych na szeroką skalę specja:li.s:tn:znych b<l·dań 'nad proccs'ami rOZJwojowymi :lalYrr1'oamerykań,o;kich krajów pr.O>\v'<lcizOonych w ·uj~c:j.u h1i;S'torY<:ZIl1y.m .i iporó:w:nawc:zym, ipOlZw,olilyby z jednej :Sltrony wyjasnić mecha'nizmy i:umkcjonowa'ni<:poszc;zegÓilnylch ispołec;zeó.s,tw, 'a 'Z :dru,~:('j wnieść wkŁad w budo'wę ogólnej 'teorii :na:LukowejQ (procesach zmiany kulturowej. K:si;ri.ka ·rOZiiJo-c:z)'nasię od wielu his:t,ory0.lmych ;p(~£1eksji. Richard M. Morse, history'k z Uniwersytetu w Yal,e w Stanac:h Zje'dnoczonych, w artykule The Ileritage of Latin A,merica ,poddaje ,alnaliozie ,charakter ,roz\\'oju klJ'ajów ATne:ry"kiiŁa,e:ińskioej. Po pl":wdstaw'ie;niu ąła .goiSpod:a,r,czo-:spole.cijnegQ i kultUJro'wcg.o {waz p'roble;mów dernQg,raficlzinych <l,utolr 'k,om:c:enltruj.esię na :Splxyficz-nej dla Ic,go re,gi'onu !kulburowego ,naitUJl'ZeilI:>tY'tucj.oll1oa!ine,~o i rpo:lLtYC:'ZJne:gopo:·zqd.k'.l. Analizujcs.poJeczno-ekonomiczne i filozoficz:ne determinanty rOilwojowe POCZ,)wszy od okresu .k()oloni'ail!l1e~odo !niep odlegl ości ,i u.sduj.e wyj;a,ś:n1ić, d,taczego W'spókzcsnystG1n ,ro'7Jw'oju A'mcryki Łu'cińJs:ldej ta'k wy,m'Źmie ll'ó7,ni 6ięoil'l Itradye ji 'pór:1U'eln a-a merY'k:al1Jskiej. Nas:tę:plly w całości Iteorety,c,z:ny esej Glen Dealy The T'radition of M'onist!c Democra.c1! in Latin America poddaje anaJizic 'klas)oczme teorie :poliltYC:lz.ne (św. Angus:ly.na, św. Tomas:za, M'a'c:hi'avoHego, Bo:livam otc.), 'na haz'ie któlrych wyksz,taIcila ':le: lalyna'3'ffiorykat'l's:ka I~radycj-a IpoliitY'cZJna, :chcąc 'wykiryć kh imp.likacje odIa ',vspólczc:s:ll'j pohty,ki i .za,sa,a i'unok1cj'onowalnia w:spółc:z€:s:nY'ch is\połec:zeJ1:S'twlat y:,c.umerykal'lskich. Podobne nastawienie badawcze cechuje trzeci e~.ej zamieszI'~o:r.y 'w tym ro,zdzialc,na·pisany ,praez Ri·charda iM. JVLoJ"Soe (To'l.vard. a Theory of Spanish America.n Government). Autor :pnzeci:\vstawi'a libe.raolmą mraldyc:ję Ameryki Pól'noonej ·tradycji his,z;paó:sik'iej, w której dominują wplywy [teorii tomis'tycznej (pm,wu 'l1'atura:lnc, ikatoli'cYZim, s:chO'lasltYrZJm, hi·er.arclhia IpraJwa i iPańsitwa) i ma~iawelizmu (personaliZJm, idee s·ccntralizO'wanc,go paóstwa opartego na kró:lewskim a Li teorytccie, uprzywile,iiOlwulnie ,ulry,stcikiraity,czmago,poch o!dz'onia). Kolejny esej :pióra Ronal,d C. Newton ro:a .cha'r.akter IIHl'le.micz,ny; 'au'to,r Q1rn:aw,ia w 'nim stosunek różny.ch kOllIcepcji l"ialozof.Lozmychodnośnie do systemu s:poleczmo-c1kolnomic:z:nyc:h ,i IPOiI'i:ty'cZJll'o-iku'1ltU!rowy'ch wzorów i war'tośoCi. Uilm!zude - �278 Recenzje jak ,to kiedyś uczy'nił SU3 rez, 'WIiel:ki h'iJSZipański poli:lynm.y mówca ~ XVI wieku - że rtomislty,cZlIlekoncepcje były z,awtSze stosowal11e w cellu utI'iZymal11ia,stabiltności i sta.tus quo lpanu.jący,c,h lSystemów ,pOIliJtycz:nycoh. Du,7Jo,m:iejsc'a ,autOlr Ipoś'więca "malizie idei pl,ura'lizmu 'kulturowego i zmiaU1Y gru'p inteR'Su, co jego zdaniem miało podsita.wowy w'pły,w na 'llkstZtałtowaU1ie się 'Wspólcz,esny'ch konce,pcj,i demok!I"atyzmu i :za.~zą,dza!I1ia. DowaŻ/a, ,Ż!e <koncepcje Le :są bapdiziej 'uży'tccZlne ,dla z'rclzu'mi,e:ni'a problemów ,pólnocno-ameryikail's:k,i-ch. Odnośn,ie ,do ,k'oil1'lynentu poł:udnioWoo-am-eryk,ail!Sikielgo:nie 7J1lajdują oille zastosowania z uwagi 'na odrnic!rlJny charak,ter dziedzictwa kultura,lnego. Praca kończy się uwagami na temat możl~wości zmiany ,przesta!I"Zklły'chisy:s:tomów s!poł'eczJnc-~OiliJtyc-zlllych Ipailstw ,jaltyllloalmmyk'ali'Sk,ich. ,W itI'z;eciej oOzęśd 'studium" 'ZJatY'tułowalIlej "Oonteillipor,aory lunterprdatiOlIl", wydawcy :koncentrują !Slięna problemach atdaipitacji historycznych 'W,zorów ~ wartości do wymogów dwU'dz'ieSltego ,wieku. 1 Ar<ty'kuł Kal,maJll H. Si1v'6rt The Politics of Social and Economic Change in America 'opra'c,Q'W-a1ny zoSitał Ina ,podSIlawie ,dłu'got'rwaly{'h badali cmpi,ryczmych przeppowadzo'nych ina 'ter€lJ1JieAJmerY'ki Łacińsk,iej ~ Ipoś""'ięcony je'St Ipr,oblomatyce ZJmialny 'S'DI'uktU!r,z;arządzalnila. Dużo uwagiautoJlk,a ipoświęca .równiei. -p'fo.b<le'illom asy'milacji przez Ip.anują'cą ;struktU!rę klas'ową śiredon.i-ego'sek1tora o,mz pr,z,odujących elementów .k'lalsy 'pra'cującej, 'co jej :zda'niem 'sprzyja ut'nzymaini:u 'is,tnieją{:ych s,tosUlnków klaso.wych. 'Wiele cleka'wego :ma:terialu 'przymoszą r,ozważania dotyczące w:>póEstnkmi:a ,trady,cyj:nej :po1ityc,zmej ~u1tury ,z wspókzesnyrni :sysitemaml :społeczno-politycznymi, jak np. z republikanizmem, demokracj,) i teoriami marksistowskimi. Latin W <drugim 'podiroz;d,:zJia,j.e Sodal Development of Latin J1merira in the {Just-War autoryzowanym ,przez U:nited !Nation's Economi,c Commission for Latin Ame.rica s!<'ollcen<1Jro.waJDo !Soię,główinie 'na ,a'nalizie z.m·an tm'dycyjU1ych sltru.k:tu.r 'S-poł('cz;no-'po!itY'c,znych. Dochodzi 'S'ię do wni'ol>ku, j,e ulegaly one (',:ąglej evvolucji w cały;m Iprocesie :hi,s'1;.oryiCZinego TOZ;'W'Oju, ,z.alnim zacizęly na TI'ie 'oddziaływać XIX i XX-wieczne 'Pw'cesy i'ndus:trializacj,i 'l .u.rba·niz-a,cji. Period W na,stępnym arty'kule Claudio Veliz Ina,kreśla rozwój idei centralizmu i nacjonaltizmu 'W 'wa.rurtka'ch :la1tynoa,me,ry'kańJsklch. Dokonuje teg'o na Iprzykla:dzie Kuby. Dochodzi do 'Wlnios,ku, że Kuba ipOzlost'ala klrajcm wy",oce scentralizowanym z przewagą 'stosunków pens,ona'li.sltyczJIlY'c'hnie 'w wyniiku 'Wpływu ideo,loglii ma.rk.'<i~towsk,iej, ,lec.z W'skutelk 'Odidzi,aływan-ia żywotnej w 'lymk'rajuura,dycji ibc-ryjsko-amerykat'l'sk:i,ej. Olaud·io V€iJ.i:zWlska,zuje <również na .powslVawaJ1lie ekonomicz'nej i poli,ty,c,zmej z.ależl1JoścIi.jmnY'ch,\{1ra.jówtag,o re~io<nu ku'~tuTowego od USA. T.en ~tan rzec.zy j·est 'przyczY'ną 0póŹJnioa:nla'Się Ip.rocesów iro'zwojowy.ch k'rajó·w la'tynoameryk.al1&kich, 'Co 'powoduje IwzrOist :nas;tr'ojÓiwlIl'a!cjona,li<stycZl11y.ch. CZW3'l1ty 'roZJdział z;alwie'ra trzy s<tudia :szczegółowe. PiCT"w'sze Law and PoLitical Development ,in Latin America ma ,cha'rak!ter suma,rycz'ny. SYln'tetyz.uje boga'tą liitemtu:rę 'W)'iPosłą 'na ,gll1ulnoi'eIterenowych ha<dail. A'Uiborzy na jej 'po'dsltawie s'tnrają się stworzyć }ednoJJtą :teorię metodo~ogi'cZJną ,do badań na,dpro!:)]c'ma'll1i latynoamerykaó:sIJdc,go iklręgu 'ku,],turo.wego. ,M,imo, żea:r:tykuł kc}ncentruje 'Się głównie na prawnym li pO'lityciZinym laJs,pekcie ,rozwoju Ipaństw leg.o regionu, IZmiCll1Zajednak do 'caloś'cioweg.o wyjaś<nieJllia problemallyki.roZJ.WojowejAmcry.~iŁac.ill.skicj. VI s'tudium LawI'enc,e S. Gr,aham Latin America - Illusion or Rca.lity? <:luto;' ZJajmuje 'podobne 'stal11o'W1skojak cy>towa;ny 'wyżej Clau<di,o Vćl'iz, 'uwai.'ając, i.e :tradycja ,latyno.ameT~"kaI1s'kama joednohty chaJmktcr, w związku z -czy.m moŻ!na skonstruov;ać ws'pó:liną metodoLOlgię badal'ł -dla wszysHcich krajów. Jednak S. GTaham nadaje ba,daniom jes.zcze ,W:iększe 'wymi'ary. Jego ,zda:niem studia cmpi,ry.cZJl1ei Pl)- �279 ltecenzje ,'ównawczl' powi·rtny być ,ro"patrywane z pc,zycj.i "zc'rs7.ych k~.dlur,cwycha'reałów, otaczają-eyc·h 'laty;no;l'mery,kaliJ:'.kj·" "po10clHoś'ci. C.harles W. Anderson w arty1kule Toward a Theory of Latin Amenic,an Po·Wics r~l.\':a)a prz)1da't,ność 'is"tn'i'ejących już świ~atcwych ,teorii ,i poos!tula'tów metodo,logicZJ1ych ,dla badań \V Z'akrosiL' ,z.mia'.ny kU'1:turowL'j w Ame'ryce Lacinskie,j. W piątej 'części książiki Conclusion. Social Change and Political Development in Lut.in Americ'a: SlLmmary, Implication, and Frontiers ,redaokltor ,dokonuje oprz.egl;;du 'plroeesów r.o:z.wojowych w Amory,ce LaoCiń'skiiej w 'kh a'S'P€'kcie bis·torycllnym i wspólczos'nym. Rea'sumując, wska,zuje na zall'ysowujący slię kryzys o:beocineg,opol'ZW"ku i ana·j.izuje moż,liwośoCi j,ego ,daJs,zej kOn!t)'nua'cji,czy ,też ,powstania inowyc.h ;·cz·.\'ojowy<:h modeli. Z teglo tY'pu 1107JWażańwy:n'ikają dai1:sze implikacje dla badań i st U'diów dla ,samych ~nalrodów Ł';wi!'!"bej A~lle:-yki, dla naszego zroZ'umienia ich i.y,c'ia,polityki. Tadeusz Emeslt Feder, The Hape of the J'(;tLsantr,; stems. A.nchor Books, Double-nay a.nd Compa'ny, Latin America's ~nc., Gal'den Burzyński LandhoLding Sy- City, ,,"ew YQIl"k1971. Praca wyb.itlnClgo znaw'cy problemallyk.ijaty.noa.m~\ryka:\ ••. k~ej..prloL Ennes!a Fedd'a z Oxford University, jest ,podsumowaniem wyników badaó prowadzonych na KontynenCli.e Ipoludtnoiowo-amcrykanskimp.cd ~m"'pi'ci'a.mi ONZ w iramach programu "Soj USIZ Id:la Postępu", UJstalonego na konietrelllJcjli pat'1:SltwAmeryki LalCińskiej w Punta deI Este \V 1961 roku 1. Pl'ogram ten w s'woich podstawowy'ch zaloże'niach zmicll'zlał do pI2E"budowyroillnoj.c'bwa i Ipoc'nie-sienna [v)'z:ioInu byt owalni'a lud!lości wiejS'kiej 'tego .re:g,ionu. 1statą kS1i<jiJki jest ZJroZJumienlie zasad funkcjonc'wa'nia lalynoa'rr.eryKaI1S'kich '·polecz'noś'Ci. Pc·dslta,w'ow<jIte·zą pr.a·cy jest tw.ie,·,diC'l1Iie,że wi,::lka wla'S:I'loOŚĆ -z:iemska, ehara,]{jt,'!:'J~sLycz'naodia wszystkkh p.allst.wl'aty:noamel'yK'aó:skich, nie !tylko w.plywa w r;c:ga.tyw:ny !spos6b na rpozi'om ży.c.!a luc:'noici wiejskiej, le'cz przede wszystkim ogra'f! [eza Zido!llność'Pr.olduik.cyjtnąsektorarrlnego .i w ,dalszcjkonse~wcncH hamuje postęp .g,05lptodalrc·zo-'SpołecZIIlyi kut!ura:l'ny ,klwjów teg'o 're~io!l1ou. Pierwszy rozdział Ipracy 'poddaje ana-lizi·e istniejącą struklturę własnościową 1 Przygotowując tę książkę autor korzystał z bo:;"tych tercno·.vych materiałów przy'go~owanych w fO'rmie raportów p.rzez CIDA, dotyczących p.rzede wszystkim struMury rolnej kontynentu połuc!niowo-am.Nykańskiego. erDA (Centra.! Insty-tutio,n Development Amer·ica) jest hiszpańskim odpowiednikiem Inter American Com-LIte for Agricultural Deve!opmem !instytucji powołanej do życia w 1962 roku w wy.niku uchwal k.onfcrencji pailstw 1.3lynoamcrykailskich i USA w Punta dei Este w 1961 r. Jej członkami załc:"yciclami były: Food and Ag.riculture Organization (FAO), Economic Commission for Latin America «ECLA), inter-American Development Bank (IDB), Organi'zat.ion of Ame~j_can State's (OA~S). lnter-Anle,lican Institute for Agricultural Sciences (lIAS). Powyższe ins.:itucje w "ic."pniCl 1~62 r. dokonały analizy struktury własnościowej rolnictwa latynoame.ry;':~;'" "'iego \V relacj·i do rozwoju sektora rolnego, postulując Jego modern'izaeję bez -z·mian po1ityczno-ekonomJcznego status quo. Między 1965 a 1966 rokiem opubLikowano 7 raportów, po jednym dla każdego z oiJjE;,tych badanjami krajów, pod wspólnym tytułem: "Land TenlTe C::-;-,diUons and So.cio-Econoln~cs Development in .,. Argentina, Br.azil, Chile, Colomb.ia. Ecua~nr, G~J~t(·~:":1ala, P~ru". Raporty eIDA można ok·reślić jako Latin Amer1c.an Dr::lma ["n<J!og·icz.nie do określenia . Gunnar My.rdala Asian Drama odno:;;nie kontynentu Ciz.~atycldego. Por. tegoż badacza: Asian Drama, Harmon<:l·swcrth 1968. �280 Recenzje w rolnidwJe si,erd:miuk'rajów kantYlnentupołudn;· )'\vo-amerykailskillg0: Argentyny, Blrazyl'ii, Ch.iile, Kolumbiii, Ekwadoru, Owaitema1i liPeDu.Najba.r.dziej rlucaF1cą sit; 'w oc.zy cechąrolni,atwa itych krajów jest 'k·once-ntmcja ziemi VI 'rQkach nielicznej warstwy pOlsi-ad.a,czy.StTuk,turo wl'adania 'ziemią 'wYZJi1aCZacharakter całej gospodarki rO'1:nej,-lak w sofenze działalności 'produkcyj'I1ej, jak rów:nJie:~w s{Clr·ze <Qsunków 's,połeoc,z,no-.pc1li'tye.z'ny'c'h li kuU·U!rO'wych. Znamie'Dną Id,la całego 1a.ty'nr,"merykat'Jskiego roJ,nic:1wa cechą jest też 'is'tnienie olbrzymiej rzeszy d-zierżawcó\1V i drobnych .posia'daczy, kJtórzy na Ipodstawie róż,nych ,kontraktów u pmwiaj;j (,i'." mię be.z pralwa wła!s'Dośc:ido niej, Z faktu ·bbnienia :wlielkiej włal~no·ś,c,i Zli·cmskiej wy'nika \Miclle ol1egatywnyc1J implikacj.i 'nie tylko dla wsi, ale i dLa poszcwgÓillnyd1 g.O'~p'odaoj'(:'k rnaro,dowych. Odbija s'ię to w InJicspraw:iedhwY'm ,pO'dz;i.a;ledochodów Ina'rcdowy'ch, co najb:J:'dziej ·ud'er.za ·W 'l'u,dność 'W:iej'ską, ·która weget:uje na iha,pdz,o 'ni,,:k'i'm p{)lziamic materia1ny~m, soc}al,nym, eodukacy}nym i 'k'Ulltumalnym. Z punktu wi,dzetnia ,j/ntNP'sóW ogólnonarodowych ,nuSlk:lied>o'l:hody·]/udm.ości ·wiejskiej Ogirac'1lk·w.jqIpopyt :na towary .pr'zermy:slowe, co w paważ-nym stopniu ha.mujoe -ro'Ziwójk'r.ajowych przomy.;lów. Swiadclząo tym choćby lW'sltc~'pujące dane. drobni producunc i (cbotnicy rolni w skali całej Ame.ryk;i Ła'cit'rs'kiej 'w roku 19·60 'sta,nowi'l!i 7,10f0 .og.ółu pra'clIj,jcych w se'kJtoirze ro,lnym, 'otrLymując 33% do'chodu, podczas ,gdy średni li wieky pmducenc'i , 's.tano'lov.iący 30/0 ogółu zaJbrudll1ionych, o1mzymywa'li 37u/o 'docho,dów. Według danych CrDA (Celntna.l rJ1&tylution Deve'IOIpmlmt Ame6ca) w ISli·(·dmi'ukrajach 0bjętych bada:niami operatorzy 129000 wielkich farm .posia.da'li 340 razy więcej ó~mi niż ·drobnipredlwClncipra'cujący w m·ałych go:spodarstwach, Ba'dani,a wyk<n~ły również, że więk'szo'ść drobnych wiej.skich go'slpodalrstw P()'s.l~da prymitYI'.'on:·' \vo'posaże.nie <narzędz,iowe, co nie 'po:zwal,a na dobrq uprawę ziemi. Według ~ogo "amego żró·dła w .l.g 'k:rajarc·h konlty'nenitu \'07 1110ku 19.60 na ngó.lll1ą ,I'i-czbę 17,2 mln wuejskid1Poodzi,n, 'prawie 5,7 .mLn .stalnowdi drohni wlaś:c.i6ele niemi. Dane zg:'omadzO'ne p.r,zez FAO w1skaz·ują, że 7:3% wszySltkiic;J1·roood.zun -sta'nc}wią 'ro,d·zi.ny hied· ne, dla których głównym źródłem utrzymania jest placa za najemną 'J.lra·cę 'W ·,\'iel· k:iehlatyf,u<l:Kllil3ch. Ptrocesy pruletwryzacji ciągle '~ię pogłęhiają. r tak, w .roku [970 ilość ,biedny,c'h rOldzi,n \vZJrosła do '1'5 mi1i,onów, CoDw kaltegor,ia.ch globaj'nych stanowi 1'14 milionów osób. rproces zwiększania ilości drobnych gospodarstw rośniE: z koażdy'm .ro.kJ.em, co wynika z prrowa:dz01nyeh op:r<LCZ wlielki·ch poo;iadaczy akcji przydziału g.C1!1s:wjjak1oś'Ci-owo <L'iemi na -rzecz mljc'mnyeh -robcot,n,;'kó'w l'sta.ncji w eel'll 'związ<rnia ,ich 'z IpOtSiaodłością:i tym :samym za'pc·w'niioen.iad1!.a'niej stalej n:iskG o:placarnej ,s'iły robocz·ej. Za atrzymane ,kawałkoi z.iem:i 'ludzie 'Ci IzanusZ"lJr.i.,;<.\ do odpmc·o'wywa'r.ia kti~ku dini w miesiącu bez zapla'ty. Sytuację bytową h.lldności wiejos,kiej całego ko.ntynen1tu pogarsza ukryte lJczroboc!ie. Świ'a,dc.zy 'o nim Ichocby [falkt, że w wielkich ;posiadłoś'cliach jeden 'robotnik rniał w >Jaltach sześódzie9iąty'ch 44 razy w,ięcej ziemi ,do cjbróbiki ,niż 'w małych gos·poda,rs'twa·ch. Jedtnocześlnic lIla'leży :zaznaczyć, że w ;malych gOlspodarstwach w skali całego 'kool1ltymoe,nbu 'występuje imtensywn~ej'S'za u'p.rawa ziemi, co ,~wi<:-ksza jC'5zcze ba:rdziej ws'lmŹln'ik beZJPo:boC'i'a.Uk:ryrte bezrobocie jest .i,mpuIs~m do ·stały.ch <i sezon>owyehmi.g1na;('joi. AlDa'~i:zują'c'POwyżsize dane a'utoT ·dorcholdzi ,do 'W.n;iQls'ku,że po przeniesienilu wzorów 'UntCil1Jsywneju'prawy zi.emi z ma'1y,C'h gOlSpod<rrs'tw do wielkii·ch ].atyfl1lI1'diówprzy :za'chowaniu tej 's'amej IwaP1;oś'c:i·ziemi 'oraz 1egio 'samego schematu or,garn:izacyjlnego 'i ibechiniicZJno-lte,chnologi:cznego,,be 'Oista'tnie mogłyby zapewnić pracę dla 35 miilionów ludzi w 'skali rcalej Ameryki Łacit'Jskiej, a nie jak dotychc'za'S dla 9,7 miiliona. Dużą 'wartość ksiąŻ'kJi '~ba'nowi s:zlczegółowa .an.a1iw oCozy.Dln~ków wpływających !lanis~i 'Poziom Ipr-odukcyj-ny 'sek.tora ,ro'Lnego. 2Jaslugą autora jest IrówJ1ież zwró-. 1[ �l{ccen:je unic uwagl '[la inn4 specy J'i.CLJ!1<j cechę 281 lcdY'Iloamerykail,skicgo rolnictwa, a m.iano- ·~,'ic:!ie ,na duże zl'ó';~,njic()i\v;a,nie 'interesów '\~7łlaś'c.~i'cie1iZ'iem!ski'ch,wY'raj~ające się w bra- ku \V!,s'pólnej'p!a;sl.czyzny produkcyjlIlej. Cechę tG w :mniejszym Ilub wiQk5'Zym stopniu ,"potykamy w lwawie wszy,stkich kra'jach Amery'ki Łaciilskiej. \V drug,i'rl1 ,rozdziale autor a'na1tzuje system sp ołeC!Zmo-'kulltu,rO:\vy.Uważa, że odgrywa on bar,dzo ważmąrol,~ 'tak 'w ,z,akr,esie kształtolwWIliia ,sfery produkcji malter,ia'lnej, ja'krownii·cż w komponO:'A1!a nliustosunków międzyludz:k'ich. Stc:sunki miQdzylud:ZJkic w wa'I'unkach latynoamerykal1:skich opierają siG na zasadzicdom~nacj'i klolsy właśdciel:i ś,rodkówi przedmiotów produkcji nad po,zo,tałymi kla.sall1li 'spolecimY'mi. Na}d:rm'Jtyc2miej:sze formy przybierają one w 'sektorzc rol'nym. \Vł<ldz<lwłaścicieli :ziem,kich macharakler a'I'bitm'1ny i pa1trti'archa,lny. Pośredni!kami miGdzy właścicielami 'Ziemskimi a obsługą posiadłości są zarządcy, którzy w Ipl'ak'ty'ce realli:zują z:ałożcme z góry progra:my. Duż'o m.iej:sca poświQca autor analizie S'tatusu społeozno-kul,tUiJ'a:lnego najemnych robotników esJt<llncj.ii hacjend ~poonów. WyznaczGa1Y jest on .1'stlnliejącą strukturą rollną O1'a'zIsys'temem społeczno-kulturowych ,i :pohity'czmych vvzolrów oidziedziczonych po ,kolonizacji h.is,zlpailS!kiej. Syt:uację 'wsli poga!r1sza :s,klls'ow'anie !pII'!zez właściciel,i zi,emskich róimol1a:k,ich f o11m spol!e,CJz'negowyzyIsku. Znajduje t,o m. in. wyraz w 6to'sowa'niu 'na sz.eroką skalę ró',żmego ,typu rna!Ciskólw i pr:zymusu,ezGs'to o charakterze poz<le'konomicznym. NajczQściej dotyczy to zakazu hodo:wli bydła, czy znajduje odbicie 'W naka,z'ie:sprze!da'wania ,płodów .roll:nych właśc.icie'lowi iZliemi po z góry prlzez niego u,;,ta:101nych cena'ch, zawsze poniżej .aktuall,nej celny irYil1knwej. Bardzo dużym obciążaniem dla chłopów są 'różlne rfeuda,l:ne ·posłu:gi Z<l pra\VO użytkowania dróg, 'wypasu bydb, kOl'1zystalnia z 'Wody itp" za co chłopi są zobnwliąz,Hlli o-dipr:acować; kilka dni w miesiącu w 'po'sia'dłoś:e,i, Działalnia tego ItYIPU zwic:kszają dochody z ziemi bez potrzeby dokonywa1nia i:nwesltycji. Sytuację byt(lW'l 'ispołeczn4 'lv'si dodatkowo jeszcze komphkuje fakt słabeg,o zlo'rgani'zOlwa'n.ia chłopstwa w cdu obrony wła:snych interesów, A jeśli już Ipowstają rói.ne organizacje i zrzeszenia, to w 'wliękiszośCli.są one Z!dominow2:ne Iprz'ez Wkl~'c.icle!li ziemskich, k,tÓlrzy w w:iE'lu pr,zypadrka'ch finansują ich działa'l'noś(;. Na '\v:s,zelklie przeja'..I'y niCJzadmv'olonia zestą"ony ,ludnoś,("i wiejskiej landlordzi o-dpow,iadają terrorem, kwaljf',ikując je jako przejaw wpływów rintoresów międzY'J1iarodo'"..ego komuniZ!mu. Nie z,a da:!L'ko odbioga od prawdy twierdzenie innych !badaczy problemów ~atYlnoi\n1crykar\:;kich, że terror jest pod:;tawową kOmpOI1entą życia campesinos w Ame:'yce Ł'ClC'illskLej :!. T'rzc'cl l'O'Zldz'iałkOliąj;k:iipoś:wiGcony jf'Sit zagadnieniu refolr:m rolnych. Zdanie:m 2. Fc,dl"ra s'l cne ;nie'zlbQdinym wa:runk:iem gOlspodar,czo-lspolecznego i ku,l!t:u.r.a].nego rozwojuc<lłe'j Amoryk,i Łaciilsk:liej. Za Z!mia!ną is.tniejącej sltruktury rojnej prr,ze!l1<lwia.i'l trzy ,główneczyn:nikli: l)st.wor:zC!l1Iie pełniejszego wykorzys,tania nalturalnych i ludz,kich zasobów;2) zintegrawa1nie ,ludnościi w.iejs'kiej z ckoTI:omicZ!l1ym rynkiem poprzez wzr:os.t dochodów H uidnoś,oi wiej,sk:ie:j; 3) wZ!rost ,sipołecznejmobilnośc:i Ii pO]'i,tyc.znej 'st,a-bilizacji. O pilności doko'nan:ia ,zmi<l'n w selkt'mze rolnym przekonują się Inawet niektóre kola kC'insc!:'watyw1TIe.Znamienne jest '\v tym 'przypadku sta,now:isk,o ,Inrter-A:me:rican Comitte of the A,llia'llce for Progre'ss, który nie żywiąc sympatii do jaikkhkolwick dras:tyc'znych 'Olpołecz<Ilychzmi,an przyzmaje, że ,;dokonania progra'mówumierzaj'1cych do ,dys:try:bucjiz.iemi 'na ,rzecz wsi są niewie:lkie w odrr,ieslie:niu do isti 'Zob. m. in. Some Relationships Between Psychobiological Change in the Andes, by Alia Holmberg. Cornell Latin American versity, Ithaka, New York. Deprtvation and Culture Year, 1966, Garneli Uni- �282 Recenzje niejących problemów w sektoTze roJmym" ('s. 175). Powola'nepo 1960 Iroku ustawodawstwo pmwne Idotyczą'ce reform Iro1nych ,nie ,dążyło do z;miany SJtruilltJt1rywłas:nośei ziemi, leoz 'ZJmi'erz.ało 'ty.lk'o do Iffiodyfi.ka'cji I~ns'tytucjli ·polnych pod kqtem uzyskiwaDli'a 'więks.zych dochodów. Us:talwoda,ws!Jwo pf'aJWlnepozwa·l'uło wydziedz.iczać za wygó:rowa1ny:rni ods!z'kodowani,a'mi 'ty.1ko n.ie~'CID,toWll1e ;latyJ\UID,dia,wy,chodząc z założelIlIia "Sipołe<CZJnej !fu'nkcjliz'iemi". W Iprak'ty,ce wy,dzicldziczOlllo niewiele posia,dłooś'Ci osiedlając !Da [nich kololIli:stÓiw. Status ",Slpołecznej fUlIllkcji ZJiemi" stal się w konk:retmym dz;i'ava'n'iu ,narzęd7liem ,a'n!tyreformowy;m, ,gdyż właśdcielc z,iemscy, chcąc go om1nąć, oddawa,1i część ,21iemi'wd21ierża1wę. Palnadto należy podkreś'lić, że akcja ta nie była 'wslparrta !balzą fima'nsową i zmianami IWSJtrukt.urze ,ry.nku, 'eo nie dawało lod Ipoczątku 'SzaUlIs:nozwoj-u 'no.wy;m gOISlp(J(d!uIH,twom powołanym w wyniku koloniza,cji. Zda'niem autora, w wa:rumk'ac,h .is'!Jnienli,aw,ielkli'cj włas'nośCli ziemskiej i z-dominowaJnia przez kla.sy posiadaozy ,całegożyeia g()Spoda'rc.Z!0-<spole1eZlne.go, kulturalnego i pohtyezncgo kOJllty.nentu, zmliaTIY 11nstyltucjona'1ne 'w sektorze rol'nym .nie mają szans doko.nać slię dl'ogą pokiojową. Osiąg'nąć lo mo.źma tylko \poprzez 'wy,właszczenic WSZySItkich laityfundiów iw0'1ną redystrybucję z'iemi lIla ,rzecz chło'paw. Aby zmobilHzO'wać seilltor ro1ny należał.oby również Idok'ODać zmian prawno-:sbruktu,ralnych w .~Diny;ch!Sferach tdzialal]moŚici, nie wchod,zący.ch beZlpo5'l'cdm!io w z;],k,res reformy r,01nej, ,a to w sferze 'pl'odu1kcjJ przoe>mysło'wej, rynku, 'w 'St'I~U:k;tU.!'W wiej'ski,ej siły roboczej oraz T=bu,d'ować 1@I'a'sll'uk.tU'rę, 'kooperacje i za,beZJpiec7Yć odpowiednie kwedyty. Nowy system pOlwiJn;ien,preferować kO'Ie'kty.w.ną i Jal'mOl'ską gOG:podarkę. W wyniku 'tej Tefonmy własność pr)"waibrra zQ:stałaby zachowu,n;J, a zmieniłaby Slię tylko jej wewmętrZlna :Sltruktura. Na'leż1aloby pnzy :tym ogmlDk:zyć władzę ilDrnych 'klas pos,iadających li :w:pewnić ,chlopom prawo do z'rz0s.ze11.Aby to osią.gmąć, zmiany 'musi,ałyby :le,ż daty'czyć calego 'systemu slpoioczlno-po.Jiilycznego i ku1'tUira;~neglo. Takie ,ujęcie ,p.ro,b:l'emurpfozez,aUltora śwj'aJdczy zn-a'kO'mitej znajomo5ci ,prze.dmio'lui rea):noścJ ocon datyczący'ch lis'!Jnieją.cej sytuacji w 'sek'tor.ze ,rolnym, 'choć z drugiej :sb'OIny nie ZJerWls'zy;stkimi j.E\g'o'l'cozami mOŻIDaS1ię zgodzić. W pie'l'wszJ'm r.zęc!z'ie trudno 'się zgodz'ić,alby można było dokonać .tak dra'stycznych zm.ian w Is,truk!tur,ze włada!nia ziemią w w'alrunikach IZJachorw'ania ustroju karpitaJ.is'tyczne:go. Idea ta,ka -musiałaby 'być dokonywuma 'odgórnie w ,r,amach progiramów rządowy,ch.Pbza ,tym wYldaj,e :mi 'się, że społoc.zeńSitwocałego kOlll,tynelDtu w ,obecnych waTulnk-ach jes't za slarbo zor.gaJD'iz'Qwane i lDi,eś.wiaidome swojej roH fi cc<lów społecznyeh. A zmi'a.n.a świadomoś,ci !D1'edokona się bez sY'stcmatyciZnej demokratyzacji władzy wszystkrich IpaI1iStw<tego .reg,i,onu. Tym TIiemniej w S!jJ,rzyjający'ch warunkach realiza'cja postulatów E. Federa mogalby ;przyczynić \<;ięodo pewn1ej odbudowy gaspodankuraIno-ihodowlanej 'i ,podniesienia poziomu życ,ia \v,i-c1u d,ziesiątków milionów miC'sz'kaI11cawwsi AimerY'k:i Ła'oiJ'l'.slGi'ej. VV 'O's,tatnim rovdzi'ale rE. Foder dOlk'OL.'lJuj,e analitzy To,li cliJty zicms,k'iej wc wszystkich sJem,ch ż,yóa k,rajów kont yn elntu. Oczyw,iście lIl'a.j,\vu<;cejmiej:s'ca autOlr poś,,,,,iqca jej poli w 'fUJn'kcjonowa:niu rSC'ktora TO!l.neg'o.Jego !zdall1iem można wśród klas posi,ad2.jących 'W ,ost3Jvnikh latach wy:róŻinić d'WIi'e'nr"eJlltacje, ttz.w. technokU"atów 'i 'l'C!nl'matorów. Pi€U1w,sidążą do ZlmO'dCJrni'ZJowania I'o],nlidwa .pnp'rzez ,tzw. "ziielo:ną rewol:ucję" bez konneezności .cto:kolDy;wa,niazmialn w s.tTuktur,ze władania ziemią. Natomiast reformat'ony .przebudowę 'rol1nictwa k,rajó'w latynoamerykań'SkJich widzą na drodze gruntownej refoflITly ,r'ol:nej. ZV/olern:n,icy .pierwszej oTii'cntacj'i (głó,wnieclita ziem<;'ka) siłą rzeczy należeli w la'tach 19,GO - 1970 do obaw 'Przeciwników Ipra\'V'dziwej TefrOI~my,rolnej. To z ich inkjatywy 'pawola'l1o do życ:ia uchwały konferencjo! "AUi'ance for Prog;ress" w Pu:nta ·del E€,te w 1961 roku. ° �283 Recenzje Podsumo'wując s'wuje wy'wody autor katQgorycznie s'iwierdza, że prO'waidz;ona rama·ch ieg,o .programu model'nlizacja 'l"olnk<twa, głó.wn.ie ,w [o.rmie jego technizacji i iechnolagizacji, jest wyłą:c'Zlntie zorientowana pod kątem ·Lnteresów elity ziemskiej. Nie zawsze ,zresZlią WIlWOw.a'diz-e'.llJie .nowych sposobów produkcH było uzasadini'olne ck Q1nmnuc;lJn'ie,·choćby ze względu na ·bra'le <fachowej obs-lu;gi nowych na.rzę:dzi, i'n{,ras-tru,k~U'ry, 'Czy 'S'powodowatnlie WzrOSitu bez;robocia na Iws.i. W,iele przykładów z k'rajów da.tynoamcry,Jmń's'kiich świ,adczy o .tym, te ,mech·a'niza·cja w wi·elu pr:zYlpa,dka'ch wprowa,dz'ana ,była ·w ·celach prestiżowych. Na za,konc,zenie <niniejszY'ch uwag warto przYlt'oczyć opinię ·LD!I1ychba:daczy problemów latymoamerykaósklch odJDośnie do proces·ów ,mode.nDliwcjri: "lVIożma \Vska;zać z ma'toma,tyczmą 'precy,zją i '~t<Jsunkowo duży;m pr'a'wdopodabic!'lslt1wem, że modern;iz·acja Iro1nic'iwa oz zachow,ani'om istniejącego .podZJialu 'bo.gactwa i ;układu sil pcHtyclJnych musi prowadzić .do większego :zmboże.n!~a,booroboc.ia li ,rcą:)Jl'·es}i wobec mas wiej:~lrich" 3. Niech 'sł'owa t,e służą za mat-to wspókześn.ie ,podejmow.anych .3.kcji ,na rzecz poprawy 'sytua'ej'i w Isekiio,rze 'roLnym 'krajów Ame'l"yki Łaciil'S'k,iej. w Tadeusz OOJ', The Nature and Status lVLioch1ga'n1978, ;;s. 428 . oj Ethnobotany. Edited by Richard Burzyński 1. Ford, Ann A,1'- .Je"t to kSlięga pamiątkowa dedykowa1na Profes·oTuwi Volll1ey'ol\,vi H .. J'o,nesowi, wyb~tnernu arnerykai~sk,iemu 's'pecja1iś'Cie w zakJresie e'~'nobolta.n.iki, ·dh~gO'I,et:niemu kuratorowi Muzeum Anlropologiczmego 'przy Uniwersytecie w lVli·chigan. Brofes,or Vo]lney H. ,Jones ,ma na 's'woi'm konc'ie 'wick ,prac do'tyczących m. in. clnol1istOol'ii .plemien.ia Hopi, Gi'rlOgra:f'ii Indian Północ,noa'merykat'tsiki,ch, historti,i -rzemirr:!·a, opr'aco,wywał taki.e bio.g'raDie piel'w'Szych 'a'n.t.ro.pol'ogów kulVu.rowych. Głównr· jc.go zaa'n1-er·esowa.nia oscy,lowały jednak wokół etnobo:t-a:nH"i. Uważ:a się go za p~nwsze.go ameryk;lllls:kieg'o etn abo ta ni:ka, uczonego, kitary SJtwo,r:z,yłpodsibawy s,z'c;zegóiowy'ch 'siu'diów ,nad tak~onomią roś,bun l ludową bo'bani'ką. W .swej pracy kOlI1c('n:rowa! .S'ięnie tylko na sposobach eksploatacji roś,lri'n ·prze.z człowieka, inte'reSOW;)])' go ·tak:~e konSClkwell1cje, j,akie .niesie OIDadla ś,ro,d<J'wis'kaIna1tUiraline.go.By! rz( cz.nikiL'm """-ilpółpracy a'l1'tr'GlpOllogli 'z ekol1o.gią. Omawj'ana praca ukarzała się w 75 roclJrti·cę u'rodzin Vol'neya H. Jonesa. Po· dziC'lona je.,t ,na sześć części, 'Z których k,abda ,zawi'er,a :kUka odrębnych 3Ttyku· łów. Autorami ich są uGZJniowie i wspó1pl'acownicy ,Jonesa. Pic1r.wszaczęść poświęcona jest .teoretycznym z:agadnie.ni,am ctnobobnilki. Na U\\agę zasługuj;·l dwa 'antykuły: 'pióra RJichatrda 1. Forda,o.mawiajcl'cy ,r'ozwój .zainte'reSQlWall 'eLnor1Jo'taniką IN aspekcie ·historyczmy.m, ora,z Wi'1'1lJTIyWatterst.ro.m o za'S,tmo\vaniu metod i iJróde-l etno,graf1icZlnych do bada'nia kultur ar'cheologicznych. Autorka snuje ,swoje ,rozważanialJTIetodyc:z;ne ail1'al;ic,:ujące'walucję ,rolnictwa i towar-zys-zące jej zm'i'alIly ·diety uluIdów zamie:s,zkujących D1iewieliki o\bszatr Poludn:owelgo Zachodu, Huec.o Bals'on. Wychodząc z .założenia, że dz,iałalIlia ludzkie uza]cż,nfone są 'za,równo o.d warU'nkówma·teI'ialm.ych 'panujących w ()Itac>z;ającym na" świede, jak ,i od 'sposobu w ja~~i -ludzie ów świat postrzegają, sugeruje, iż. 'Juan gaeión BaJIesteros P., Eeol1omiea (UNAM, Produetividad Mex,ico)", vol. Marginal, Etteieneia 27, n.r 107/8, S. 4Q. y Inoeereia politiea, "Investi. �2S4 Recenzje ar'cheologLa, <ogni's'kująca swoje zainte'resO'w3'nia ipnzede w,;:;zy's,jkim na maLeriaJll}cil podstawach :mini'any,eh kuHu'r, nic ,pas,i'a!dając9: matl)J1i'ału 'obrazującego sy_,'k:lly pozna',v:cze ieh twórców, ,powinna lsię~nąć do źródeł cltmograI.i'eznyeh .przy fermu-, łowaniu włai>nyeh prohle'mów ba-da:w,czych. Druga część za't)'ltułowana jest: "Ludowa eprs.temol'og,i'a a etnobotanika", Cwo;, przestrzeń, byt i 'stawanie się 'są istotną treścią nauk etnologicznych. Etnob<;tani,ka jest szczegóLnie uw~,ażJoi~iona ,na ludową 1n'te<I'ipretację ży'c,ia i zmian zachodzących w u'P0lTIządkowanym ma pozór świec.iJe, zamieszkałym przez istoty f.iZYC7'1'll~ i duchowe. Ludowa wiedza a ,rośhnach i ich właścrwos'cia,ch iHumaczy wiele !.agoadC'k ,otac'zającego nalS swia ba. Badając 'znaczenie s.pożyw,al1'i'a ,przez l'nd'ian Haramu.ri ,jba1taI'1i" - napoju pow,s.tałego w procesie fenmentacj.i kukurydzy, WiHiam :.vIerill ii>twiel1dz.ił, że <llD.a'li,z.a z9:,chowań 1ow.al'zY'5zących spo'Lywaniu al;lwholu llj,l\\'nila wierzenia ,tej .grupy dotyczące duszy ,i jej ZJwią'ztków z za'chowa/niem cllowieka ,0,l'az o!s,iągaJJii€im przez niego dojll~ałoś,c,i. PodobiI1,e 'zw,iąz'k'i ,pomiQd:zy ,,;)()żywaniem psychoakty,wny;ch ,rośliiI1 oa /kloncepcją duszy ludzkiej wyikrył Michael Brown prowadząc badania na tereni'e E~wadoru i Pe,Ilu. U,p,r.awiia'nie medycyiny ludowej wy;ma,ga 'niez:wykk 'z.łożumcj i poglt;biolnej \\':cdzy. E'1lcn Mes'ser pisząc o zielarstwie 'w Meksyku analizuje ró;:norodne aspeKty modycyny 'ludowej: U'w;llru'nkowa'nia ,ku Hu:rowe, środOi\visko r'oślilD.ne i zrói.nic,o-wamI wiCldzq jej użyjkowlników. Zasady e1kspl'otacji zalsoibów ,r.oś:JilIllIlych to temat :trvcc'iej czt;sci onl;lwi~Jnej pl'a'cy. Popu'lacje irośliiI1ne podlegają ,nieustaTl:nemu ,n1i's'ZJc'ze'n~u. P~-.zyczyniają sic: de tego zarówno s,ily natUlraLne - ppo,cesy g,e.ologiczne, czy:n:niki ik'lima,tyczll1e, jaki organizmy biOilogiczlIle, w tym człowiek Sposoby, 'pnzy 'pomocy kJtórych społecz:]l)śc:j ludzkie apa'nowują śI'odowisko -ros,l~nne, 'a .następnie g.os'podall'ują jego za-;o:)ami, t,o podstawowy <problem bada;wczy ebnohouatr.iJki. Człowiek w)'lposażony w :-:ajprymity'w!niejs'ze ,chociażby narzędzia i 'c.g.ieil.może oba,rdzlo łatwo zn1is'zczyć znaczne .nawe't pod ,w'z.gilędem Irozmiaru obsza'ry 'weg'etaicyj'ne. Nie 'ozy,ni teg'o jednak, ,lOwodowany nakazem ,za's'pokajoa:nia 'podstawo\'vych pohzeh, zac'howa:nia S'polec;:.no-przestI1ZL'!l1iny.chrelet'eji 'oraz przes'tl'zegania okl'eś,l'onych reguł IpostG:po,walni,a, które dyktują w jaki 'sposób i w jaklich wa,ru.nka,ch roś'!Jiny 'm'og", by6 z.biora'ne ,i \vyk'lr.zys:t.y!wane. Te kuiltUJrowe 'zasady decydują o ludzkich dziala!niaeh i w ,reJ,uj.. t.acie oJk'reś:lają~tI;ukburę ']Oika,]mogośrodow,i'ska ek'ologic.zJl1e:g,o, Pe<IC'l'K'uJnG'S,tater, o.mawiając g'os'p()ldar.kę Lua z ,pó.łnoc:no-zachou,nil'j Tajj""lciii. pokazuj,e w j,aki s'P'o,sób IUld ten modyjjj,kuje swoje środowi5ko naturaln<;, t\\'U;'LY nowy, Z!rótnicO<W1a-ny'krajohraz, który jednak w ,nlic,zym lnic 'naru'S,Z<l równD'.':agi okolcgicznej . .R,()lbert Cal'ne1ro w.,kazuje na :znacz,elnie, jakie w KUlldIw Indian Kuiku:'u 'z Ameory'ki P'o~\l,dl1i'o,w{;j·odg'rywala,s tropika.lny. PodkJrcśb.l dbalosćKuikuru o ,zaochGlw;llnie'Wy;mi:x'ający.c'h Igatunków ,drze,w. ROlkticbvo ba:;',dzo z:11ienia 0bsza.ry trapi,kailne, Jec:z d ziiękii 'sto'soW'3!rJIiu's'ię -douswięco'l1yrh bra'dyej,) ZWY.CZ"ljÓW i.ngl2'::-enc:ja czł,c\vie:ko ,nie 'po\voduje ni:s:zo/.enia ~rodo\N,b'k:l t.1~du·:·at1In',:zfl. .Tak wykazała Geruruda Dole ,pr.zetwÓimtwonL ..ni,c,ku VI c\ rnl';'yl c' PnludniO\vej wyrr.2ga ,rozległej wied:zy doty{~ząc,oj wY'karzYSlLa'nia tej roS:l.i,ny do wy twa :'c'tinia p'r~e'::iITI:'O'tówmaterial'nycll. Z!\viązk'i kU'1tury mateI'ial,nej z p:'zy;:;C1to,-,vanicm i'nzmaitych pólprodu1kJtÓlw ll'Qś,loilDlnyeh, W tym :przypadku gOlrzkil"go maniGKl! na skrobię i mąkę ,oraz ,słodik'ieg,oman~oku, z którego przygotowuje ,s,ię napoje alkoholowe, nie .zostały ,dO!s'tr,ZJeżo.ne'p'rzez etno:boioaon:i'ków ,i w ko.Dls,e1kwencj'i prze.oczono zwią:zkli zachodzące 'pO'JTIuę:dzyeks-ph:a,tacją ilas'u a z:a.potrzehowa:niem na jeg,o ,p;',odukty, Szczegóło,waana.liza ef.ucbola,nic?Jna może odkry6 'wiC'!c i'nnyoC11zw.iąz;,ów pomiędzy pożywieniem a surowcami potrzebnymi do jego pl1zygotowania, a także okreśJ,ić ich zmaczeni,e dla umiejętnego ,go's'podarowa,niabo,gadwami '1',oS:llinnymi. �285 Recenzje Czę';,·; ('zw,\rta i piqt,l poświęcone są pal'>oeVlobotanice. Autorzy poszczególrozdziałów 'Jmawiają m. in. kwestię rozprzestrzeniania się pewnych gatllt'kcn, ro~:liJl rca (lb.'iZal';,ch sub"rktycznyci, Ka nady C\!T. J can Bl ack), uc!'JJnowie'lic .,lq·I,cznika ' a wschodnich tc:rcnZlch Ameryki Półnncnej (Hichard A. Yarnell), Paul E. \~·i·n:nb Wy!{(l':'7.Y.Stując·pllw'ne wskazówki ,pa'leobot<miczne sugeruje, że w CZ:;l._"l', i] :)"chistorycLnyC'h dochodziło na kontynencie 'półnoenoamery',ka:'1skim do znacz"Y oil za,bud'zl'l'] ·róv.r,n{)w-a,gi('·kolo.gicznc:j. rtw.lkicl! ko!'\cowy zawim'a >biibl'io,gra-fiięprac VO'lneya H. Jones'a. ()m<Jwiana j')ozycja pow'tnnas-poolkać 'się 'ze 'Szezególny:m zai!ntereso'v,:a.nie'l11 polsl, etnog'l'a£ów, ,przede wszystkim ze 'w~g.lędLl :na oryg-ina,Jiność ·zawa!rty'ch w niej "". "Ili.ail. Ha·da'uia i'f1!lc,rdy.scy'pli·narne łączące w 'Sobie osiąg.rliięoia ,i metody e!tn,'g:;IIii oraz nauk przy,rod-niczy,ch ni'emają w Po,1sce żadnych zgoła -tradycji. A ,):-zl'c,ież ;l.n<J,liza ehocia:i:by 'pnzedmiotów matterialmych i .pozQs,ta1-ośc.i To,śliinnych ~n.:njo.nych ku'ltuT w polą·czeniu z ·etnog.raf,i-czmy,mi kOlIlcepcjam.i. kultury mogIab~' -U:lowić kolej'ny pr.zyc-zYoJ1'0k .d,o ZJrozumienia dziejów ·ludz:kości. n>"l'n Elżbieta LandwirtscłwJt und Kapitalismus. Zur Entwicklung der GoŹdzia).;, okonomischen und ~o:::i([lrm VCThii-ltnisse in del' MagdebuTge-r Bor'de vom Ausgang des 18 Jahrhunderts bis :::um Ende des eTstcn WeltkTieges. 1. Ha'1bhaJnd, Hrg.5. Hains Ji.iJrgeon Rach un.d B,,,nha,;'ld We is';;C'!,Aka,dClmie-Vel'1ag Bcmli·n Hr78, ss. 338, ma,py. Oma'wia,na publikacja stanowi 'pierwszy tom 5e1'Li "Untersuchungen ·zur Le;)CII.'lVeise und Kultur der werktatigen Dorfhevolkerung in dcl' Magdeburger 'Borde" t, O[);';~c-owywanL'j w Centralnym Instytucie Hi!';torycz:nym Akademi,i :Nauk NRD ,prze.z Zespól Hi's>torii Kultury ·i Etno.~ra;jJi:i 6Wiissensc>halitsbereich KuJ.tmgCiS'chi'chte/Volkskunde). Badalny ob~zar obejmuje około IWO km2 ba,rdzo żyzmych ziem na za.chód od :l-1ag-debur,ga. p.ro~raJm, .orga,nizację i 's'posób wykonarnia badań ,prze,dstawi'ają szczególowo wydawcy, H. J. Rach i B. Weissel, we wprowadzeniu do omawianego tonE\, Obj<.jć majq one ol~res od koflca XVIII w. do lat60Aych XX w., a więc bliskri dwu stuleoia, od schylku feudalizmu po 'socjaUZJm. Zak'res tych badań 'oraz op:-acowan:ia jC!sJ,wy ją Uk,owo szeroki ·i trudno .byłoby ·w:slkazać [Ja oidp'owie-dnie analog:" we wspólcze:-;;nej 'polis'kiej ]'i·teralturze etl1ogtrafic,zme,j lub his-t.orycznej. Godna -szcze-gól·pej uwagi jest ,koncepcja oraz mert.odolagi,cz.ne założenia tych badali. WY'magaly o·ne, j-ak podkre~l-ają -wy,dawcy, IPIlZyjęC,j,a .n-ow·ej ,per-s.pe'ktywy bad<1w~LC'.i,innej niż pa-nująca dotąd w rludozna'\V'St'wue, odtno'S'zorna do .epok,i prrzedk<:lp:t'llisty,cznej. Precyzując ją oparto się na przemyś'lenia,ch W. Steinitza, a także do';\\'ia,dCf.cmiach badawczych I'\1's!tytutu Serbsk-iogo w Budzis.zynie, który pomyślnt,' :'oz:winął ba,dania nad sposobem ży.c.ila ,i kultu'rąml1'iej'szoś'ci serbołużyckiej w r.k!'e.s.ir kaputal.btycwym i ·socj>a,],j.styczIl1YJm. Sięgnięlto .po tradzieokJie doświadczenia z badan nad życiem i kulturą klasy robotniczej oraz doświadczenia badawcze l't.:)(J~:·af.ów 'i l'ol,k'jory:slów z -jrnnyc:.h k'r.ajów socja'1iJs'tYClzmych.WlZięto ,też IPod U'wagr; :lOwe ,[Yace eLllogtra,f;i.cZJnez krajów :kapi ta:lis.ty,czny'ch, w s.z;c.zegóilności :z RFN. 1 Badania nad sposobem żyeia i kulturą pracującej ludności wiejskiej z Niziny Magdeburskiej. Termin "Borde" nie ma dokładnego odpowiednika w jęz. p.olskJim, można go w ;'rzybUŻf>lliu przetłumaczyć m. in. jaJco (urodzajna) nizina. �286 Recenzje \Vyk'orzystuno dorobek pokrewnych dyscypl~n bU1dawczych, przede wszystkim socjolog.ii i filozoH:i kultury, przy lwocyzOIwaniu zwłaszc1za podstawowych dla badal\ pojęć. Duże znaczenie ,przypisują auborzywlaściwemu Iro'zumieniu ,pojęcia "sposób życia" (Le:bensweise), które obejmować musi przede \\iszystkim codzienność. a w zw,iązku z tym badania sposobu żyClia ItrZleba wiązać k,oniecz,nie badaniem cal'Oksiztaltu warunków pracy. Wymaga to ujmo\vania badanych zjawisk w konkretnym kontE!kście hislt'OIryczmym. Frzygotownia do ,całego przedsiQwziqcia rozpoczęto w Ir,oku ,1965, a następnie przy:sltąpiono do badal1 a1rchiwalnych i tmenowych. W re'ailizacj,i pro§I"'amu wystąpiła od 'samego 'pneząbku ścisła w,"półp"aca z hisiodą agrarnąowz reprezentantami historii regionalinej, his,torii ruchu robotniczego, hi's-t,mii języka, geograf,1i, archii'w,isitam,i,muzealni'kami i in. Wai.nej pom(;cy udzielili godni zaufania infclrmatmzy 'wzgl. bactacze-a!maitolflzy. Nowoścą w stosunku do tmdycyjnych badail etno@raficzJl1ych stało sic:postawienie w ,centrum uwag,i ,nie chłopów ja'ko tak,j.ch, ,le{:z proletafliatu wiejskiego, robotników rolnych. Wieś zoistała poddana !badalniom w jej złoż'C1Incj,k,laso'wej strukturze. Ods,tąpionoteż od tra'dycyjnej w etnog)raf,ii sy.stema:tyzacj.i zjawi'sk według ich przyna'!eżności do o]mC'ś'lcmychrd,zi,ałÓ'wk<ultury, Igdy ich całość, odniesli,o'n<Jdo proJetal'iatu w,iej.s:kiego, ,m,iała ukazać 'przec!<wstawlność prole:tari<Jckiego zasobu kulturowego wobec ,panują'cej kultury mieszczaits,kiej. Także wybór samego (Jbsza!ru badail nie był zgodny z przyjmowa,nymi dotąd w iC'tnografii zasadami takiego wyboru, po,nieważ NizilnaJ\IIagde<bu:rska była regiOlne,m o szczegó1!lnie sil!nym ;'ozwoju gO'spoldalrki ka,pita'1us,ty,cznej w roLnictwie, opalrtej o uprawę burakówcukrowych w dużych gospoda,ps'twach chłopskich i folwarkach. Była to p;'odukcja ,",viązana IZ Wi'ed'ki:m rynkiem kapita,J,is:iyozmym, uZJa'leżniona od jc,g,o ,koniunktur. Nowoś<Ciąomawia'nych ,badarl ,było ,wreszde umiCiszczende w ,c,entrum uwag,i !problem <l!tyki kul:tu:rowej zw,iązanej ze stosunkami między mi'as,tem a ,wsią. Wyrói,niał się ,tu przez cały badalny okJreswpływ J\lIagdeburg'a jako rgłó'w,nego ,oś'rodka h,l'ndlui komunikacj.i, a później też przemysłu. Wpływ miasta na wieś ujęto nic Jako działanie "czynnika zakłócającego" rozwój "autonomicz1nej" kuHury wiej.oikiej, lecz jako obiektywny proc'C's będący czymnikiem po'stępu,ktÓiry należyoczyw'scie uj'mować klasowo i dia!ektyoznie. E,tnogmflia mie"zczail'ska zwracała mało uwagi ,na takie regiony, jak Nizina YIag<derburska, gdzie wcześnie rozwimięty kapitalizm doprowadził do 'zupełnego zaniku wsi tradycyjDej, gdzliegos:podarika iwiejskaopierała się już w 2-ej połowie XIX w. na kapi,ta],istycznej kalku1lacji, ,maszynach li imasowym wykorzystaniu najemnej 's,iły ,r'oboczej. W 2-ej połowie XIX w. pojawiały się ,tylko publikacje na tema't miejscowej gwary, ,pieś,ni Judorwych, (zwyczajów 'weseJ;nych, bajek i opcnvieśoi oraz gier dziecięcy,ch. Dodajmy jednak, że był toprZJecięt,ny wówczas obraz'.aintClfesowah atnografliczJnych w całych Niemczech, a także poza ich g'ranicami. Aktualna wtedypr{jble'matyka zmian ka'pit'aJistyc7Jl1ych nic zDa lazła niemal !)dbicia w 'regiona1nychczas,opis'mach i wyda\\1Diktwach hi!S.tolryc7J!1ychi krajozna\'iczych, k,tóre ,wydano tam od2-ej połowy XIX w. Wydawrnicltwa ,okolic,znościowe, dodatki do dzienników czy kailendanze ukazujące ':>ię 'l,iczni·e od pocz. XX 'k. ,)0mija!y,rac,zej aktua']me problemy, a rozpisywały się chętnie o odległych Cz.;"Jch, którculegały ,idcahzacji. 'Dopiew od lat 20-ch tego wieku ukazały się 2 -:] godne uwagi wydawnictwa .poświęc'CJ'ne lCikaillnej histori'i, ,lecz l.mi'ClQlyna \\7s'i nadal hywały u,j.mCJwalnez .rc,akcyj'l1'o-'l'omanty'czmogo stano'wiska {zwła's:ocza po lD:3') T.\. ·:,\S kulitura ludowa traktCJwana ,ja'ko homogeniczmacałość. Zespołowe i interdyscyplinalrne hadania etnografów NRD ina Nlzinie :\1:igllcburskiejmusliano więc oprzeć od początku na romległych, sy.s,tcmatycznych badaniach archiwa1:nych i tC'i'cnowych. Bardzo cenna okazała 's,ię ,pomoC' w zbic'rit:liu 7. �287 Recenzje odpowiedzi na obszenny kW8"tionar,iusz l,e "trony badaczy-amatorów, którzy dosta,rczyl,i wieIu danych dla okresu odokolo 1'900 Ir. do współczesności. Pierwsze wyniki opracowa'no już w 1969 1"., a kilka prac, w ty,m 1 doktorską, przygotowano do 1972 r. Od togoż roku rrozpoczęto Inowy elap badań, ZJmier'z'ający do plr:zygotowania 's,yntozy. W 1974 'L ,ukazała się książka H . .T. Racha a budowInidwie mie~zkalnym Nizilny Magdebur.sl;:,iej w XIX w. Opracow:aniesyrntezy rozpoczęto od tomu 'poświęc'olneigo głównym problemom histmii Niziny M.a,gde1burrskiej. Było to nie21będne, gdyż dawne opracowanira zawierały ,znacznelu:ki, a poza ,tym reprezentowały Inieaktua~ny, burżuazyjlny purnkt widzonia. Pr,zygotowa'ne dla obecnej syntezy studia :są apaTite 'w znacznej mieDZe na bCf,poślrednim wykorzys>\raniu ,damych archiiwa:Jmych, zwłas:oc:za w odniesieniu do schyłku feudalizmu 2. Pkir\vszy ro:odział omawialne:go tomu ,daje fizycz1il'o-.geograficznącharakterystykę Niziny Magdebunskiej {L. GumpelI1t}, zaś dru@i pl"Zerd!stawia zwięźle zmiany w 'S,tI'ukturze adminisbracyjnej teg,o :regionu (J. Hartmann). Autorami kolcj!nychLI'zech rozdzl'ałów !są eunografoWlie,kt6rzy ,wzięli Ina s,iebie cięiar opracowania zagadnie!l :hi'starycznych, z,azwy:c,mjodlcgły:ch od [l'QIrmal,ny'ch kompetencj,i c,tno,grafów. Są to kolejno: Sily wytwórcze i stosunki produkcji w rolnictwie N.M. w połowie lat od połowy .'J()-ch 19w. micznych stosunków wolnokonkurencyjnego 18 w. do zapoczątkowania (H. Ha,rnirsch), Główne uprawy cechy rozwoju buraka cukrowego społeczno-ekono- na N.M. w warunkach wprowadzenia li rozwoju kapitalizmu w rolnictwie (1830 - 1880) (H. Ptlaul), Przeobrażenia str1ik- tury społeczno-ekono'lY/licznej na N.M. przed I wojną światową {S. Baindoly). Tom zawiera też ,dołąozcmc w aneksie fra,glmenty dokumentów ite!ks,tów źródłowych, informację o dawnych 'miarach i pieniądzach, wyjaś,nielnlie !nlie'któlrych pojęć li ok'reślel'l 'o,raz obszerny wykaz źródeł .i litera'tury. Drugi hJ'm 'tej częśoi, pr'zygotoWlany do wydaiTI'i>aw 1:978 Ir., miał zawierać r,ozdziały po'święcolne historiii j)'l1zemysłuculk'ToWlI]ic:oc,go,:omlia'nom ludności w rejonie Magdeburga oraz rozwojowi ekonomiczmemu 'tego 'miasta do 19'18 r. Zabrakło tu planowanego pierwotnie zarysu e!konomiczno-geograficznego Niziny Magdeburskiej. Zapowiedziana druga część w tejseDili, opracowana .przez zes'pół aurtorów, ma naS'ić tytuł "Chłop i robotnik rol!ny w kapi,taliźmie", zaś trzecia część, przygotowana przez H. Plaula,o!bjąć ma "Zycie robotników rollnych w ,19 'w.". Zamknie ona zapewne wyniki pierwszego etapu, obej:mującego okres .do I wojny ś,wiatowej. Wy·dawcy w:nasnlaJą,że program badail maz oklreślo!na ,specja]izacja etnografów w zespole badawc:zym nie .poZJwoliły na wy:starcz'ające przebada:n.ie za,gadnieil kuLtury duchowej (folklor, sztuka ludowa), które 'ZOIsta,nąuwzględni,one w IPÓŹnieJs:zym. etapie badail. Podkreślono też, że zakończony ,pieI1wszy etap badail i oparte na jego w)nnikach opracowania nie dają przeg,lądu Itych tematów i problemów, które mają być uwzględnione w :na'stępnych etapach, 's.ięgającyd1 po współczesność 3. Ich dobór i zakres ,z,aJeŻ1nyjest bowiem od kOlnkrcl!nych, historycznych wa'runków, a ;;/:czególniie od układu stosu!nków klasowych i polożeni3 'Warto wspomnieć o tym. eo podkreślają wydawcy, ż,e dane te są ba'rdzo dokładne i bogate dla końca epoki feudalnej, gdy pallstwo p,ruskie sta,rało się kontrolować całość zjawisk gospodarczych, zaś od 1806 r. pra,wie do połowy XIX w. są raczej fragme!ltaryczne. 'We w,rześniu 1975 r. odbyło się w Magdeburgu seminarium pośwlięcone omówlieniu badań na Nizinie Magdeburskiej (z ud,ziałem zaproszonych etnografów z CzcechoGłowacji i Polski), na którym analizowano m. in. problemy związane z badaniem okresu międzywojennego. Nie ustalono wtedy ewentualnych możliwości i zasad współpracy, a wydaje się, że byłoby to celowe jeszcze teraz, jeśli probłema,tyka polskich robotników rolnych ma być \v tym \vydawnictwie uw'Zględniona. �288 Recenzje wa;'s[\v pracują,cych. Pl'zelam po 'raku 1945 i powst,l'I),ie Nie'mieckiej Republiki Demokratycznej kształtuje 'no'wą epokę, k!tóra wymaga specyIicZlne:go 'Ujęcia problema,tyki, przy w:s,pólpracyebnogjrafów głów,nie z :socjologami ,i psychCJ,jogami. Wykonane badan:ia .i wydajne publilmcje imają być, zgodnie z intencją wydawców, nie tylko przyczynkiem do ogólnego dorobku etnografii niemieckiej,looz powinny się też fKZy'czyinić do poszerzClnia i pogl~bie,nia 'obrazu przefszłości hJs;tOl'Y"!l,~'jw świademoś·ci społecznej 'obywaJteili NRD,a szcwgólnie mieszkallców okol,ic Magdeburga. Posz',;zcgólne .rozdziały oma.w,ianego tomu są opracawanerzecz·o·wo i przejrzyście mimo dużego nagromadzenia w ni,ch konkretnych danych, w tym liczbowych. M ieszcz'l się w granicach p opra w.nej historii s'połeczmo-gos,podarezej. Brakuje tu jedne:k clJoćby ,k,rótkiego TozdZJialu obejmujćicego histor,ię osadinictwai s'to'sunkó\v ludno:iciowych do XX w., co utrudnia lekturę cał'ośCli, ZWłaSI)cZa dkl czytelnika nic;majdująeegoskądinąd odpowiednich danych. Sprawy lud!Dośc,iwwe mają s,ię waleźć w 2 tomie. Wartościowe uzupe~nienie tomu 'sta.nowią malpy, wśród których brak jC'Sit'nics'ielty '!nap ukazujących demograHcziJle i spoleczme zróżnic·o:wanie w'si ina obszarze N1tzi.nyMagcleburskiej. Dodane wew.nąltr:z 28 duży'ch fotograf',i,i WE' wkładee uka:zują fragmenty kna'j{lbrazu tej niz'iny, lecz jak'ość ich jest słaba jak na nibmieckie 'wyda\vm:ictwo. Poza (tym edytors,ka jakość omawianeg,o 'tomu jest bez zarzutu . .szeroko zak1rojoll1a akcja badawcza etnografów NRD na torenie Ni,zliny Magdeburskiej ma 'Swoje 'llowa'iors,bie cechy, ,choć same ,pcmy'sly 'Podobnych badal'l, :l taki,e częśóowe lich rea,1izacje, ,wyls!tępowały wcześniej w ,iJmy,ch kra}ach s:Qcjal'istyczmych, w tym w Po!'s,ce. 'Wanto pmyipomnieć ,tu powstałe główlnie w K,rakow,ie prace ,o k,Ja,sowym z'różnicowaniu kultury ,ludowej, w ,tym pochodzące sprzed bl'i6ko 25Iatccn.ne "tudium o klas'owj'1m Zlró:ilnicowalniu Siiołkow,ic Starych, będącewp:'owaldzclniem do zbio.rowych monografii tej wsi, prace nad kszta1towanJiem siię k,lasy robO'tnic,zej wśrodowis:kach wiejs,k1ich i in. Wydawcy omawialnej 'publ.ikacj:i ty,lko ogólnie 'N:spomrJJie1io 'ilnnych badaniach, a w wykazie literatury przytoczyli jedynie pracę W. J. Krupianskiej :z1968 r. Może ,w nClS'tępnych 'częściach tej 'serii, mającyd1 bardzji,ej etnograficzmy cha,ra'l"ter, ?;najdziemy Iwyra:ilniej'sze odnies,ienia do 'P0dohnych badal) ,za ,granką ,i ewon'tuallnepróby porÓWnal). N a koniec wanto dodać uwagę, że omawiana seria pu:bliikacji może s,ię przedstawiać dla czy,telnika polskiego tj'1m ba,rdziej imteresująco, iż owa Magdcburger Borde, leżąca IW 'pcłudinfiowej części De'lnej Sak'S:OiIli'i,była przez ki'l,kadziesią t la t jednym z 'ważniej,ó>zych punktów docolowych ma'sowychmigracj,i wrobko'wych polskiej biedoty wiejsk,iej, ktÓiraw epoce kalpiltailistyczmej ·s:zukała "na Saksach" pracy i zarobku. Tysiące ,mIodych kobiet i 'mężozyz.n z poIskichwsi pracowało w ['ejanie Magdcburga u boga tych chłopów i obszarników, a pamiqć o tym dotrwała i .tam do naszych czasów. i Edward Mar,ia Jesus BuxóRey, AntropoLogia d.e La mujer, cuLtural. (A;n:t.ropO'logia kobiety. 'Pozmanie, języki celona 197'8, 'ss. 21'8. logia Cognici(Jn, idcologia PiC'trasze/; Lcngua c ideokulturowa), Bar- J,es:t t,o pierwsza książkowa puhlikacj,a autorki, czołowego dziś antropologa ku1turowego w Hi'szpan!i; większość iprac z jej dotychczaso'wcgo dorobku naukowego opuhHkO'wa,na zO'stała na łamach "Ethnica". �Recenzje 289 Zal~nJteresowa'n.ia 'Buxó IkoncentI1ują Isię wokół zagadnień aku1tU'ra·cj.i językozmia'n s.poieczmy-ch {,ra'z '3'Il!t,r,opolog1iikogl1JitY'wnej. AntropoLogia kobiety pCYWs'ta!a w ·oparciu a wi-Cl].o~-etnie ;badania nad -tymi ;zagadnJiellliami. Jak pi'sze -auJtor.ka we W'pI'olWadzEll1Jiu, ksią;i;ka jElSit pierwslzą skromną próbą pod1jęciia baldań naid zachowaniami poz-nawczo-języ,kowyimi 'kobiety, .pI'owUJdzącą do pop.rawy ,stanu wiedzy o tym a-spe-kde 's.połec'21no-'kuJ1turowy:m.. Zwię::da -~n;formacja -o treści kJs'iąik.i zawarta jcs·t 'na jej okładce: "OpalI1ta na log,ice ant-r.opologi·i kul'tuirowej k!s'ią'żka ta jest oryginalnY'm ,wkla.dem .do jednej z 'naj'bardz.iej inteI"esujących dy,sku!sj.i :naszej epok'i: 'róŻlIl!icebi()j.o~iczne .i a:symctri-e kuUurowe między mężczyznami li kobietami i ich wpływ ma !Sty,le Ip021na·wcze, .zachowania ję.z)'ikowe ora.z n'a uksz.tałt-owanie i racj.(ma.1.iz<lJcjęideolog.ii kul'turowych. Jednocześnie bada międzykuHurowo implikacje lego Ibio-ku'lllJlrowego pa.rady,gmatu ,dj.a Iroz'woju śwk1domośc'i g,rupy seksual:nej rw 'sytua.cji .zJITliia.ny .kui1tur·owej i ,społecznej. Autorlka l... l pr:zedsltawi'a krytykę tej prOlblemal1:yik'ii a'ool'~zujle try:l,ogię tWOI'zą'cą podtY'tuł tej pracy: po'zn'anie, język li ,ideologia kul]turowa". Za's'adiniczą ,intencją autorki jeS1t rwyka:zanie, że status 'społeczmy kobiety ujawnia ,się w 'Lor-mJie .dy:skrymilnacj.i językowej. W ,częśl,i pi·erws.zej, w opa:wiu o '3JnaEzę Iboga'tego mate.riatu pochodząceg·o z najnowszy.ch lbadat1 :ncU'roIog~i, 'lillgw1styki i etolog,ii -oraz ,malteriału etnograficznego, autorka wy-prowadza <C'z'teryzasadnic.z,e 'tezy: 1. lJs:unieją ,ró?..nice s·ocjoI1ngw,i:styczne między mężClzyzmą a !kobietą. Każde :z nich po'siada sz,czegóij.,nc wł'aśl~iwości Ueksykalne, sy·n:laik.tyc,zme ifone'tyczne, k1:óre spraw,i'ają, że ,i'ch 'styIle są od 'siebie 'różne. 2. lRóżmicc w zachowania·ch języ,kowych obu ,płc~ 'są 'UJniwersa'lia:mi w,chowania językowcogo; uniwersaLność Ita, udokulmemItowana ·p.rz,ez etno~rafię, u;ja.wlnia s'ię we wszystkich prawie kul1turach.św'i:ata. 3. Ró,żni·ce ·W zachowalllliac·h se'k1sua~lIIo-język'owY'ch od:zw.ierciedlają zirÓ'żnicowanie organizacji Is!brukt'ury -sYSltemów 'Społec:21no-iku:1turolwych. We wszy&tkich kulturach pleć wyznacza głt;'bc-kie różm'ice Slpołeozme, ·które są zawsze Ibardziej specyf.ic7A1eaniżeli róimice związane ·z w'i,ekiem, ,grupąeitniczną lub .klasą spoleczną i dl'atego dom··nują one 'nad nimi we wszystkich tY'pach orgail1izacji 'społecznej. Tym niemniej, z przyczyn ideo'logic1zno-ku]tuI'owych, .różnice te pozostawały do nieda wna prz<:sloni<,'te innymi rodzaja'fni zróż;nicowania społecznego. 4. Status spolec.z·ny .kohielty, rÓ7Jny ·od ·statusu :męż.czyz:ny, u}awniasię w formie dyskryminacj.i j<;zykowej. Dyskryminacja ta .mamifestuj.e się w normach i regułach s-ocjolingwidyc'zmych, a ,tym samym, choć 'w ,sposób Ipoś'wd!1i, w organazacji ideo!og'i'cznej 'kul,tury, to znaczy w l1l!itOllog.ii,ta'bu, d'o.lklo.rze, 5ysitemach wartości i ·pos<t'aw, w w'i('lrzeni'ac·h i c-ałoś<Ci:symbCJIIj:ki,ka.we,j ikultury, .niezależmie od tego, jak odległe są te idee od stanu aktua'lnego. [deologia kulturowa wsp01działa w u'sankcjonowa'niu ,przyzmania drugorzędnej Ifol.i :językowej, n'Je,kliedy .negatyw'ncj, ·co odpowiada pozy.cj.i ,dyf'erencjall.nej i a:symetrycznej I[oh-,,,t'atusu \Społecznego ·kobiety ,względem 'mQ'Ż:czyzny. Część druga pracy zatytułowa'na "Pluralne za'chowamia 'kobiety" omawia pewne :z'achow.an'ia j<;zykowe w sy'tu'a'cj'a~h :lilliany !społecznej i akuUuracji językowej. Przez a;j,wHurację j<;zy.kową aUltonk,a InJz,ulmie dy.na<mk:z:ny .proces kontakitu ,i linterakcji między języ.kami dwóch grUiP, które .prz.ed wejściem w kOllltaklt .po.siadały autolnomk'lz:ne kul'tury, a tym s'amy.m rożme języki. Kiell'unek akuilitu'm'cjii z.on1entowa1ny jeSlt pralwie Z!3'\'JISZC w Is.tr·onę g'rupy o lllaij'Więksozym ciężarze kulturowy.m i dominującej .pod wz,g'lędrelm ·te'chIIlic'zJno-'elk'OJ1ol1l!ic:z:ny.m. INa pOZJiomie ~nidy'WiLduallnym typakllJ'lituracjj, jalki się wytwar.za, jelst <funkcją lSitoplnia .i.dellltyfjka:cji osobnik'a z wJa.S'llą 'kuhtu.rą i oczekitwat1 !spoloc2lllo-ekonomk;zmyc'h w 6tOS·UIIl.kudo drugiej. AUlton'!ka wproWfa'dza 'ta'k.że pojęoie sulbakuihturacji językowej; odnosi s~ę ono 'Nej, 19 "Lud" - tom 64 �290 Recenzje do oparnowaniVaZJmiJenmy,ch języlkQwy,ch kodu, ,kJtóre m,ie są u.żywane zwyczajowo. Rezuil'tatleunprzy<naUeżmoś'C'i .iJndyw,i.duumdo ,grupy w,ieiku, płci i okrrc,ś10nych waI'uInkó,w społoc'Zlno-ek,anomioczn)"Ch joels'tfaJkit, i'ż posiaida 0'l1 dostęp do <:zęści całego systemu ku:lturowe:go, Ito znaczy ,rea(lizuje część :zwiąJzamą z jego rolą-'statusem społecznym i Selkis.u'a:l'nym.CzęŚlci tej od;pOIWli,adazmienna limgwi5tyczna Iu:b SlQlCjolek't, stanowiący część całeglo repeptuaru }{'()lmu;n!ikacyj1nego~f'c:znoślii. Na płaszl1zyźnie s'eksualłnej Zlmie!Itne te, charakterySltyc:Zlne dila jGzykowych za,chowań :kchiet i mężclzylZln, Buxó ok,reś1la jarko femi'D'o/łe!kJtyi ma!slkuHndlelkty. AUitolrka omawila ,różmke w ;z'achowani'ach językowych między kobietami a mężozYZJnami IW Isy<t'uacjli Zlmia'ny s.połecZlnej ,i w proce:3'ie akuHu'racjli.. Podstawą dla tej anra'1iJzybyły bad!a'ruia jak!ie pnzQPwwardJzliba Buxó w Peru, Nowym Meksyku (USA) i KatalO!Il'ii. Autork'a wyróŻJnia dWlie Itelndem:je rcgu:lujące :wzorami a1ku,lt'ul'Hcyjnych lZachmvań !kobiety: 1. Im !bardziej .us~Pa,tyfikowaale j1e'st S'połec:zeJ1s.two w terminach Iseksua'lno-społecznych, to ZJna,czy iilm Iba'rdZJiej asymotrycznie ideo]Oo~ia kulturowa reguluje podziałemsf'cr ,działa'nia, :myślerniai decydowa'nia chu plc'i, ,tym wyż,;za jc'st tendencja ,do idern:ty£ikacji i:nJteg)racyjnej w stowrrku do drugiej kU']itury. Z'aś przeciwnie: 2, Im wy/.szy '.ie.,~ ,dC'stęp kOibi'dty do .pOL:na'wa,nia, op'racc'wyw',l'Dia ,i wjJlywu na ,ideo;cg1ię 'ku~tUTOWą, tym wyiJs.z:a j,est tend2mcja rc,ali~zacji wzm'u akultc:racyjnego ,typu ,iJns'iDUJmO'nta:Jne.go i d,j'alekJty,cz;nego, który :nie 'tylko U~hzYH"n·uje, a 1c także wz,mac:nia 'solidarność iZ własną ,ku:~lurą, Huxó prz'2'Chodzi na:stępnie ,do a'n1aolizyzj.awi:ska !subakullur,acji ję'zykowej w s'połcczmościa'ch miejskich, Zjoawiskoto, jak pilszc aurtorka, rodzi się w sytuacjach dyna:nicz:nychZ1mbn 'spc'łec:zlny!ch; {:zy.n:niJkiem ,napędowym jCSlt oczekiwanie o;.iągnięci.a clkreśJIO'ncj 'pozy.cji spolcCilmej, to znaczy po.p,'awy sytua'l:ji 'inteT:seksualn~j i zwduko:walnie ,asymetrii sek'suaI1no-!Spoleozmej w 'ramach ,grupy, czyli egalitaryzacji statUIsów, W'p;rowadzając ,pojęcia wymia'ru ~eksUlałno-spojecznC'goi poziomów świadomości, Buxó wy,:;zc'z,egMnia trzy ItYlPY suba'kulturacj'i liil1gwjlstycZJne:, kobi,ety: 1. Świadomość początkowa grupy 'seksualnej (wymiar intrascksua'lny). Typ ten cham'Meryzuje !slię preferencją modeli 1fem~nolekJtYlc!zny,chpochodzący,ch od klas wyż:szych, 2. Świadomość przeciętna gr·upy 'seik,s'Ua'lnej {wy'miar ilrtteI'sekJSua!1ny). Przej.awia 'się ,C'n adapltowa:ni€im 'modeli maSlkUll'imolekty'ozmych oZ z:arruiarem pokonania barielf ISItwanza:nYlc'hIprz'ez z:rÓ'Żnicowani'e 'pkiowe. 3, Świ'adomość Iprzecięt!na i pełna ,'wymiar inbPa- i :ilnter.s'e'kisu<I'lny). Wi'lże się O!n lZ na:byc'iem tzw. Z1m~enJnej:standa.r.dowej, c,Zytli be,z !modu:la,cj.i Jonkz:nych, Iselekcji Ileksykallnej ,i 'Stylów ,ek'spre.sji, które j;dentyfi'kujc 'się z femirnolekJtami kClnkrotnej k,laLSYspołe:c!z,nej. Typ 'ten pojawia 'się w Ispolecz!noś'Ci o 'wysokim stopniu l'ozwoju techmi'czlno-:społecZJnego ,i ekonomi<:znego i Z1wią.zany j.elst z mOlŻiliWlośL'ią zdobyci1a wyksztakemia ogóll1neg,0. iW podsU\mow<aniu au'1;cmka lza:sbana'Wlioa,s,ię 'H3Jd Iprzy1Czynami wyboru tego ,typu :uach.awań 'j,a'ko 'środków Ir'eaoliza,cji oczekiwań oraz mad ozy,nmiJk!almi,któr,e spr.awiają, że świoadcmość ~PUlpy iseks'ua1nej manifesJtuje 'Slię w .tym typie .za,cho'Wań językowy,ch j w jaki'c'h 'aSipelk'bach ,ba świa,domość ,grupy detelnmi'nuje k'ierUlneik aku']bura'cji i subaku~ltura'oj.i. W'edług autonk,i Iz'a,chowamia ,le LS'l rezultailem wzg']ędnej świadomości ,g'r'upy prei, która z przyczY'n bio-poZJna,wK:zychi 'slpołec2mo-kulturowych wyra,ża s'ię 'Di,ngwi'styc'znie. Janusz BOTOWSk.~ �291 Recenzje "Etanica. Revista ·de Antropologia", II1r 13, Barcelona 1978, ss. 218. Etno.log,ia hiszpaiIJska, rZJwana 'też częściej antropoaag.ią 'Kulturową (społecZJną), pozostaje do dni'a dzisiejszego terra incognita dla ebndlogów w 'irmychkraja'C!1, nie tylko w Polsce. Wynika to z dwóch pod"tawowych przyczYin: późnych nar'odzi'n tej ·dy:s-cyplii'ny w Hl~~zpa:n;ii omz nie sprzy}ającej 'a'tmo.sfery s,po1-ecZTIo-'politycznej, w jakiej ,działał Ś1wiait'naukowy tego .kraju, zwłrus'zcza zaś przedSltmviciele nauk !Społec;z:nych. F'akt ten zasługuje na odręQT1e O'biszenneopracowanie, niezbędne dl,a ?JrClzumieni'a aktua~nego 's,tanu antr<opologii kulturowej 'W Hiszpanii. Zalożenie 'cza:so.pisma "Elthnka" w rroku 1971 Ibyło jednym z p.rzejawó,w dy:namicznego od'rad'Zoalnia 'się 0bnologii w HisZlpani·i. Zas'aidrnicza w tym zasługa wybitnego anrtmpO'loga .kulturowego, Claudio Esteva Fabregat, który po powrocie z wie·~e,let'nicj emi·gr.a,cj,i w M'ciksy1ku podjął energirczne i po wliellu lata,ch uwiei1czone 'SUKcesem stararnia o nada,nieetnolog.ii Inależmego jej staltusu akademickiego. Jogo to dziel,cm bylo utworzenie :w 1972 II'. pi ElHI\l'Szejw 'krajukatedry antropologii ku,Hufewej w .Ba,rcclo.nie. Jej Ipowsta,nie poprzedziła Escuela de Estudios Antropolog.ices w Madryci'o, iakże dzieło Claudio Es,tev,a. S?JkoŁa Ita, ,choć fu.n'k'cjonowala za:lerdwie tnzy lata, :>pelnila zadania postawione przelz jej załetŻyclio.Ja, a mianewiDie przygotowani'e ,naukowe pierwszych et:no.Jogów, któl1zy sItanowiliby grupę naci.>ku na 'rzecz premocji etnolpgii. Ta p.ierw'S'zagoner'a'cja reprc':zentowal1a jest !y·z·ez wiek cz.ołr;wych ·dziś 'pe,,,taci, jak: ,Ma,ria Jesus .Buxó Rey, hidoro Moreno Nava,rroczy Je,;us Cornhems. J0~zcze do iniedawna 'lwia .część ba.dań et'l1O'logicznych pl'zepro'NadzQ,nyeh w His.zpan1'l była dziełem ebco.kmjQlwców, ,głównie Amerykarnó'.v ;j Anglików: .ich wyni,ki :pozmtawały 'na ogół nieZ1na.ne w :samej Hi:>zpanh. Poc:.zyniG'ne ()..;;(a linio -slara,nia zapoiJ,ie-e mają temu kolornira;1iz'lTIowi.naukowemu, jak się ctwarci,e 'nazywa ito :zjawisko ,i prow:a'dz;ić mają do urdo'stępni.e.nia e\tinollogom hiszpahskim p:'uc Zlrea,!iz'owany,ch w 'tym kraju ,przez cudiZoziemców. Naprzeciw temu !wyclwdzi lm. in. cz'usepisllo "Ethnica", które pubJ.ikuje wie,le takich prac. Czasopismo to 'wy,dawane jest .pr.z·ez Centro ,de 'Eb1lo.logia Pe'l1insu'lar, .a jego komitet wdakcyjny twor.zą CI·audio Esleva Fahregat i Maria Jesus Buxó Rey; ukazuje się ono dwa Irazy ,do 'roku. Tematyczna orientacja czasopisma Izamyka się wIszerokich rama,ch an'tropologii kulturowej Hiszpanii i ,krajów hi'SzpanojęzycmJYClh; w przypadku tych ostatnichchodz:i głównie a badania prowadzone w Peru ,i Nowym Meksyku «USA) pod kierUrnkic'm Clau·dio Esteva Ii Madi Jesus Buxó. NumercZlternasty czasopisma "Ethrn,i'c1a", krtórego :z:awartość omówimy, roznl się od numerów poprzednich. Zawierra cm ,osiem a,l1tykułów Idotyczących Hiszpanii, z których ,tyIlw jeden wylszcdl 'spod p.ióra etnologa h1i's'zpańS'kie.go,Olaudio Esteva. W)'daje się, iż u.kla,d ten ni'e je'S-t dziełem .przy,padku. Pamiętać ,na'leży o tym, że· w calej s,truk,tu.rze nau'kowej His'zpa:nii uniwNSY'tet jest w zasadzie jed)'ną instytucją um oŻiliwiającą prowadrz'onie haldań ,naukowych. W prraa~tY'c,eoznacza to poważ.'ne ograrni'c,zenie możliwości proowardz;enia takich !ba.dań,a ty,m samym uszczuplenie ilośei prac naukowych. Z \bm'ku więc materiałów, komirtet ,redak,cyjny sięga. po ,studia dokClna~ne przez elino.Jogów obcY'ch, podtn.Y'lTIJując tym 'SamY'm c.iągłoŚć wyda,wlniczą i ",pcŁniają.c ,poS'tu:laitaJD'tykoilOlnia1i?Jmunaukoweg,o. W a,rtykule Rozwój gospodarczy a klasy wyższe wmriasi,eczku his.zpańskim Ri'ch<lJr,dA. BaJ"1reit(unrweil'lsy1tet iNowy rM,eikSy1k)Olmaw,jla 'W'pływ 'sprzyjającej sytuacH ekonomicznej <Da mo'biJl.nO'śćIs'połec.?Jną i pojoawiemie s'ię .nowoOibaga'ckieg,o oraz j€>go sytStem waI1tości isltosunek ,do trardYlcyjnej elity irntelek!tua!~nej mia'sta i jej wantości. Podslawą odIa ,tej a<Darl!izybyły !bad·amia Jak,ie prz'eprowadził Barret; w p.łn.-wsch. Hilszpanii w llTIials'teezku nazwanym umownie Montesa. 19· �292 Recenzje Praca C:a'lifornia) ParolLia a spoteczeńst"wo: inpoświęcona }est 'a.nalizie 'Sy.mboliiki parodi.i zwa,nych juegos de contlijo lU!b po .p:rostu jueg-os (zoaba1wy), towarzyszący'ch najrollmaitszY'm ,świętom i festynom andaluzyjskiej 'wsi oraz ich funk'cji w życiu jej mi~sz:kal1,ców. Kolej.ny 'a'l'tY'kułWm'iaima A. Doug,j.asa (uniwersytet Nevada) omawia wpJyw g.ra'nicy h i'SlIpańSiko-fr3 nc,uskiej na 'Wieś bas'l~ijL5ką Echa,Ja>r ,w prawi'ncj,i Navarra. Auto'r s,twielfdiza, iż ,glra.nica ta w w.i·e!lu a'spektach ra'czcj~tymulujc k,ontakJty aniżc'li je uniemolżl~wa, że wieś ita pr'owadzi ba,r,dziejożywioną wy,mia,nę kulturową .i ekcnom.j'crvną 'z osadą po dI"ugtiej rslt:ranie .grani<cy, niż :z. p ozo$tałym:i ;s·połecz:no·śc.i-almibaiS'ko-h·szpaiLskimi. Braca Olaudio Este-va (Ulniversytet Barceloma) Komponenty psychologiczno-kognitywne w ekono,mii !wsi hiszpańskiej powstała ·W opapciu o bada'ni'a przeprowadzone .ptrzez ,niego ,w raku 1963 'Wpln ...,z'ach. Cizęś·oi iProw~ncj,i :Zam,o'fa. we w6i nazwanej umownie Muyago. ,kh ceJem miało być doslta1rcZJenie .dalnych dla itnstytucji zajmując.ej ,się !ylia'nowa,niem T10Z!WOjUs'połecz:no-e~k'anomi,c<z:nego .prowincji, a doty:ozących :za'chowal1 :związanyohz życiemgoSlpodarczytm ws'i. ·W częici pie~wszej pracy Eosteva omawi'a Isuruk,burę e!konom.iczmą ws,i, w drug!iej itdeoJogię ekonomiozll'lą lWY'f<a'Ża,ną 'w ,działailmoś'C'igospodanezej 'mieszkal1ców iMuya'go. terpretacja Sbanley Brandes andaluzyjskiego (uniwensy1et <dramatu folk I A,ryktu! piona \Dal\7'~dD. GHmore i IMa;r,ga;ret M. Giillmore (UJniwC'fLSy,tetN·owy York) Sabre los machos y los matriarcados: e! mito machista en Andalucia je6t psychoo1ogicz:no-socjcJlo.gicllnym 'situdiUJm z,atleżlnośc\i międ>zy czynnikami 6ocjoekc:momiC'znjnmi a ,ksztaltowa>niem >się osobowości :mężczyz,ny. Kolakwi,ahzm "machismo", pochiOd.zący od :słowa maaho (samiec), lnie posiada detf,itni'cji o.gMI1Jieak1ceptowa'nej prze:z psy,chollogów, joak ;j. aID'tr·opologów. .AUltorzy deioitniują lJTIachil~mo jako wzór zachowania mężczyzny, który ·impJikujoe usalnkcjonowa'ne kU1~turowo oka1zywa,nie hLpe1rmęskości. ,MUnienie tego tytpu Izachowań wiążą autarzy z wewnQbnmymkonfliktem psychiczll1ym między mężczyzll1ąa kOibictą, jaki rodzi się 'wskutek 'niepowodzeń ekonomrc,znych męż,ozyllny, \'Ilio,dącą roją kobiety 'w go,podarsi'wie i nie pa'rtycypowa'l1'iem mężczy.zny w loka1nym .życiu ,politycznym. W przy·padku anaJizowanE'j Ip:rze:zautorów o'sady "Fuenmayor" ·cho,dzi ,głównie o ,najemnych robotników, tzw. jorna,Jer{)s. KQlJ.ej,ny al'ty!kul Da'vY'da J. G.reenwood (Cannell Univoróltty) Czystość krwi a szlachedwow Kraju Basków i Kastylii jest 'szerok,im studium porówna:wczym poję·cia 'szlachectwa u>kształtow'\anc.g,o w literaturze hiszlpańskli.ej, }ak i w i,nll1ych k,rajach. Praca Davi,da D. G.regory {Darmou;th College} Znaczenie życia m,icjskiego: p!użycia poświęclOlna jeSit za·ga·dnieni·u 'segmcntac}i Inowoc'l:esll1cgo ży.cia maniifes'tują,cej ,s<ię.na poziomie śwtiadomoś-c.i indy'Widua~nej. Na przykład.zie mi'a'oJta Sevi'na aUltar 'stwiendiza, ,że ist'nieje 'nie ,tyl'ko wielość pojc;ć miast:a dla różnego typu iludzi, a,Ie że :zinaczelnie lnada'w1ane ImiacSltupflZez tych samych mieszkahców zmie.n.ia s'ię 'w Iza'leŻtnos.ci od ich .a,kltUlaJlnej.syltuacj>i ż.yciowe'j. raLi.zacja systemó,w 'W'l"L'Gzcie'a~tatni artylkul,k.tórego autorką jest SUIsa.n T'ax ,de Freema1n (uniwerl,jlli'noi's), pt. Wda'Ta i mody w reLigii hiszpańslviej: uwa,gi na temat przestrzegania pmktyk, alnaj.~zJUjelniektóre prZejalWy :tzw. relig!ii ludowej, pl1wmialny w :niej zachodzące oralz 'zja'W~stko popu'1a'rll1ośd pewnych f,orm pOlbo<ŻJnościludawej. Awtorka dO'k'OInuje ,i-aJkże a'naJ1izy idCitychcwsowego .dorohku ba,dań ,nad religią 'J,udową i stwierdza, że .przyjęcie p~z'ez ba.dac;zy z:a'sugerowanej prZiCz :KośC'iół .ctei,i·nkH właściwi'e 'poj.mowalnej relligii prowadlli do usunięcia z pol'a widzenia badacza "pO'rej .części w.iemzeń. nie 31probowa,ny,ch pr,z€lZ Kościół;chlOdz·i Lu /i:łównie o "inne" sy~ sytet �293 Recenzje s.temv rWierze!'!, które są cZYimś więcej ,aniżeHi 'sy;stemalmi ,meidycyny iludowej czy kontroli Ispołecznej. Numer cztelnna'sty "Ethlnka" z'amyka Memoria del Centro d,e Etnologia Peninsular .inrformująca ,o dz.iala!lnoś.ci bada,wczej 'i dYldaMyezJDej Centrum. ZeSitaw probilematylkd zaprezentowanej 'w ty;m 'ilUiffiElfzeodizwicJ1ciedla w zmacznym stopniu :aktua,~ne ,tondcmcje w h~sZlpań'skiej arntrropologii kulturowej. Wysoki poziom cz'asopi'sm,a pOZiwala sądzić, że malrlgima'l,na do1tąd alntropo:Iorgia hiszpańska konsekwontmi'e dążyć Ibędzie do objęcia na'le±nej jej ,pozycji krÓilowej nauk rhumaniSity,czlnych. W .ka,żdyJm bą!dż Irazie Inajtrudmiejrsze przeszkody ,zos,tały jlUż pokonane i niklt ,nic wą,tpi, jak to jelsz,cze ni'edawno miało m,iejsce, w Izasaldność obecnoś,c,i tcj Inauki na uniwCiJ1Sytecie ,hiszpańskirm. Janusz Kunt Enna, TemeWk az AggteLe:ki-,Karszt falvaiban Deibrecen 1978, 'ss. 1,52,,iI. 94. (Cmentarze Borowski wiejskie okoliC' AggteLeki-Karszt), Katedra Btnografi,i Uniwensytetuim. Lajosa Koss'uJtha w DebrcClzynie Irozpoc'Zęła wydawanie nowej sellh: "Studia Foil',kJlari,srtircaet ':E)thrnographica". 'W krótk,]m czasie ukazały <się trzy Itomy, wIstarrannej 'sz-ade grralfkZlnej, z 'k,tórych Itrzeci: Cmentarze wiejskie okolic Aggteleki-Karszt stanowi prz,edmiot pOlni'ższego omówielnia. Tytuł opracowania jest Inieco mJMlący, Zbyt skr'o'mny, gdyż autor nie ,tylko ppezentuje ,cmcrnta:rze wiej,slkJie, ich usy!tuo,wanie, budowle 'c'memtal1I1e i przede wszystkim arnali'zuje bog,atei różnorrodnetYlpy nagT'olb'kó'w, rale 'SrtaTa IS.ię także ukalzać całośrCiowy obra,z miejls'ca lobrzQdowości po~rzebawej, rhalrdzo s,Z!e'roko rozulmianej, w kuliturze ,badalnych wsi. l'ntensy'wme 'ba,dania Iterenowe przeprowadzone zo~slt'ały w trzech mteJsco1wościach (Szala'sa1rdó{ TcrrelszJternye, Ege'11sza,g) w pMnoony,ch 'Węg.rzech, w okohcach Aggteleki-Kar:szt. Tere·n ten jest badalny prZ!ez Katerda:ę Etnoglrafii 'VIi Debreczynie, której absohventem jeiSt autor pracy, a sama prae,a palwstała darko ISlt1udiulmdyplomow.e. Północne Węgry, trakrtowane ja'k nasłuszn!iej .jako pomost między rku1liturą Karpat a kuHurą Ni,zrnyWęgier:s'kirej, ordznaczają się zalrówll10 interersują'cym składem etnicznym ludncści ,(zmaczlny procell1Jt Słc)\v1ian), jak i stanowią :mozaiikę wyznaniową. Mieszkają rtu katohcy, protestanci, ludność pralwosławma oraz licz'ni Żydzi. Oczywiście, ,ka;:;da z ty,ch ~rup ma nieco inne rzwYicza}epogJ"Zebo'we, nieco .inny stosumek do zmarłych, różnią ,się także uŻY'wlaną symbolliiką. Obrzędy Ipognzebowe inlteresowały etenogra'fów węgtielflskkh ord da'wna, ibadarne były jodnark w oderrwalniu od Icałoślc'i ku!litury. To, co autor to,ta,1lnie nazywa ,,'kiUllturą cme.ntarzy", analizowane było w rozbiciu na ,niewieilkie elementy. Zra1tracano W tEln sposób caŁościowe widzenie zagardn1ienia. .Przec'iwnietral.kituje ,probllematy:kę omawiaJna praca, Łą'Cizy taml, gdzie doty,ehczas dzie'lclilo. Powls/tał Ikodoł, do któr'eg,o wnz-ucono infonmacje ,z pOlZlo,ruodległe: rozwój i ,charakter osadnictwa W'i~jskiego, produkcja i 7Jbyt nalgrOibków, \Symbolika przeds-taJwie!'! nagrobnych, ,przmieg pogrzebu i .Zlbiór rOIWOCÓw na cmentarzach. Formy grobów oma,wiane ISą :w ścisłym Zlwiąz'ku z przejalwra:mi oelebmcjri umarłych, i:nformaoje lI1a temat zróż'nJicowania s'połec,Zlnego :i eltnicZJI1e:gowsi Isąlsiadują z opi- �294 Recenzje sem p Oiws:tałoki ,tradY'cyjneg.o k·u1otu Z1I11a'rłychi próbą oklf.eślenia światopog,lądu opisywamej s połe'Clznośd. Z ;j;ej mozaiki wyła.nia się lo.gic'~na .teza (z udowodinlien:iem jej ze wz.ględu 'na lakolIl:ic'Z!lJO'ść pcwny,ch f.ragmentów ma autor niejaki kłO)pot), ŻJekUll'tUlrawISatlo sltrU:ktura·Ina całość, na 'którą składa 1się "wieś żywych" i "wieś ZJmarłych". Kontakty tych dwóch częśd 'cał'ości, jak również j'ejfU/nkcj OInowaonie realizuje 'się w każdym punkc.ie trwa,nia .zgodnie z kodem ku:lturowym moż!i'wym do zbadania pJ~zez odpowiednio przy,gotowaonego badacza. Uprawianie ".ku'~tury ,cmenta'rza" przez 'społeczność jest gwarancją Itrwałośc; tej społecZJnoś'Ci. Zmieniają ISiięjej człomkowie, Ieoz sama :;połec'Zil1ość trwa i reaHzuje pew,ne r'eguły, które znaj:dują symbdliczne od:z:wielrciedlenie 'np. 'w układzie przes.trzennym ,cmentarzy, charakterze nagrobków, przebiegu obrzędów pogrzebowych itd. Polożeniie zaś cmenta'rzy, kh niejako zatopienie w otoczeniu bio'lo.gicznym ,razem z 'tj'lm, c,o iPoW1staje jako dzieło rąk ,ludzkich (,groby, budj'lnJki 'omentarne, drogi itp.) to - .zda.niem autora - 'przejaw, Isymbol raczej, więzi człowieka z naturą, obraz - znak ,cY'l'kulacji życia, ,k,tóre, aby s'ię odradzać, mU's'i ,zaakceptować śmierć. Praca mi'ejscami je':;t wręcz fascY'nująca, uka'zuje og,pomne in't'elektualne możliwośc·i 'płj'lnące z 'za'stosowamia a'na'lizy stI'U'ktU/raa.no-lS·e'miotycZJnej,altbo raczej s,emj'otycZJno-:f\UiIlIkc}ona'l'nejdo ba,dania z·a·ga'dnieI1 ,taki,ch, jalk o,b,nzędowość spolecZJna, gdzie c'pis jesrt za'1edwiepu·nkbem wyjśda. Autor Zfelsz:tą, co j;r,zeba pod]{1reślić, otrzymał doskonałą i wszechstronną szkołę e!'nog'rafic.zne.go opi's'u, z 'czego umiał w pełni skorzystać,czj'lm zd,aje s·ię róźmić od wielu poJ.ski,ch zwolennfików nowoczesnych ~once:p'cM Imerooldolog.icZJnych. Omawia!ne opracowanie nie jeSlt bez wad. Za podSltawowy brak uZJnać należy 'niewielkie oczyta'nie autora w świaltowej literatur.ze semiotyc.znej. Często odnOSli się 'W1rażerilie, 'że au'tor z trudem ,dochodzi ,do stwierd:z.ell .do.Ść da:w:no jU'ż przez ,semiotykę 'kultury UiZJnaJnychza Ipod'Sta'wowe. Gdyby pracę opl'zeć na JU'( zbudowanych pOldstawRch lteorety'czny,ch, Inabrałaby za'pewne w 'wielu miejscach większej ,precyzji, biowliem drugą wadą - dość jak się wydaje i'stotną jest niejednoznaczny język opra'cowamia, a nawet poja!wi'ające się It'll i ówdzie 'iry'tującc pU.5lt'osŁow,ie.Przydałaby się talkże wiięk!s!z'askłonność au:tora do redukcji po'dia:wany·ch f;ak,tów, ni,ezawsze - jak wi·emy - ich ·i:l,oŚćpodbudowuje liezy, ZJda'l'z-asię, że je za'Ciemniia. W'slzystkie Iza.rzulty lnie przesłonią }edna.k wnic'sku, że węgierskie ś'rodowis'ko e<tnograficZJne wydało kdlej'ną pracę na dobirym Ipoziomi'e, pmcę limpirującą i godną wni.kJliwego zainte'resowa1nia. Oieszy to 'tym 'bardziej, ,że wyslZła ona ,spod pióra przedstawj.ciella naj:młoaszeg'o pdkdJ.eni'a etnografów. Ryszard Ivan Bal,assa, Guy<la OI1tutay, Magyar ss. 744, fot. 3'81, .rys. 231, mapy. Neprajz, wyd. Corvina, Kantor .Budaipcst 1979, Wydaje lSię, że 'nastąp.ił Oibeonie 'w węgie.rskioej etbnogJraf.i oklfCS syulltezy zebraT1e,go poprzednio materiału, dodajmy, ,nie:ZJwy'klebogatego, wszechstronnie oŚW1ietloająceg·o IpClSzczególne dZliały Iludowej kuhtury Węg·ier. UkalZuje się od pewnego c,za'Su ZJnakOllni:tyLeksykon węg,ierskiej etnogTajii, wprzygo~owalfJil\l jes,t mon,umell1ota'l- �Recenzje 295 ne wyda wnJicuwo Etnog'rafia Węgier, Wlres,Zlde pojaw.iło się nliedaw,no papUllalI'Ile uj~ie tego za'gaiCinieni'a w doskonałej "zad'e g;raficzmej, która ,róWlnie jak ,treść prezent'owaneg;o ,dZ!iela stanowi rodza(j sens'acji mau'kowej. Etnografia Węgier, albo I'epiej Opisanie ludu węgierskiego, ,to -pra'Ca dwóch .zaslużooych, wybiltny.c,h IwęgieI'skich ebnografów, Ivana :BalaS'sy i Guy.lii Ortutaya. Zwla:szc.za ten ,ostaltni przez ,dlugiela'ta (Zimalrł IW 1978 iroku) ,był pra1wdzhvy,m symbolem 'c.tno@miii węgkll's'kiej, dla dobra 'której wykol1zYlstywał swoją wysoką pozycję w życiuSlpolecznym i politycznym Węgier, swó:jogromny autorytet 'badacza j dziabclza pań'Slhvowego. Był Ortutay 'ni,e t}~lko wybitnym o.rganiza'torem życ'ia nauikowego, POlpuil'aryzatorem nau,ki, al·e .róWlnież wtniÓ!sI do etnog1ra'fii węgiersk,iej wkla'd niemożJli,wy do prze OCiZ'en ia. W!spólautombw1o popula.nnona1uikowej m onu m ol1ita:llnej pracy Etnografia Węgier jest w ,dorobku byłego Dyr'ekto,m 1ns,tytutu Etnografii i !Folklorystyki Węgiel1skiej Akademii Nauk jakby ukoronowaniem wieloletniej pracy. Nie sposób w krótkim omówieniu oddać rozma,ch tej niezwy,kle iń'teresu.jącej kS'iąż'ki, która ,stalnowi ·nie ty.l'ko pr,zykł.ad dos·konale wyko.nanej pracy naukowej, ale również jesi WIZ'o,pcem pqpul'ary.zl<l'cjli, jaka może Hczyć na s<zer:o<k~oddżrw:ięk społc'czeńsltwa. Dzieło podz'ielone j.est Ina pięć zasadniczych częś'ci, nierównclmierny,ch co do objętości. WSItęp, to rodzaj wprowadZJeni'a <do 'ZJaga,dJn'ieńgenezy Węgrów, próba w opar.ciu o najn.owsze ,u~talenia naU!ki - u;mie<sz'cz'c-n:iaich wś<rótd ludów świata i Bure·py. Daje rówlnie'ż ,zary,s ,dziejów abnograHi węgiel'sikiej, stan obecny badań na'd kU1btUJrą11u:dową,,a także próbę regiona1lj,zacj,i jej .p,rzejawów. Wlaśdwy przegląd ejmo.~rafii 'Węgier rozpoczynają autorzy od prezElnlta.cj.i tzw. kuJtu,ry spolE:<czlnej. Rcdzuna, Jej organ1iza,cja, zwiąZJki rodowe, podJział ,społecz'ny w obrębi'e wsi, przejawy dZ!iałań zespołowy.ch, formy samorządu wieJskiego, kontakty :towarzy's'kie, życie 'rEiligijne, adpu'sty, targi, jaumalrki i·td. doczek.ały się tu lak{)il1i'c,znej, 'lecz jedinoczoon<ie ,precyzyj:nej Hlnalizy, 'która Ini.czym 'nie rezygnując z za'9tosowanlia warsiZitaltu naukawC\go, SltanloW!ijednocześnie pnzykła1d pOIS1'ugiw'ail1'ia się językiem ,da,lelkim od hcrmetyczmośd, przej,rzysltym i nie,zwY'kle treściwym. Część Inastępna, najcAbs'Zenniejsza, ,niesie zarys materiallnej kultury iludu węgierskiego, lila którą ,składają 'się :m. in. budown'ictwo, zaTów,no mies.zkaLne jak i gospo.damzc, zajęcia Iludu, pożywienie, rzemiosła, g,trój, 1u<dowe zdobni>C<two Ltd. Obak tych za,gadnicń mamy ,Lnt:eresujące roZJważania Ina temat C'9a<ClJnic!twa, "przeSltI1z'eni ku!tu,ro'wcj" wsi węgierski'c'j, ki·erunku i g,iły wpływów 'ościennych. Wszy.sbk'O to zadziwia zdumiewającym wyważoniem ma,terialu op'isowego .i analizy. KoIlejna część to tak 'zwalna przez \vęgie<l1S'ki'C'he1tnog)r'afów kul,tura umysłowa, czyUi :rae'zej z;godnie z 'naszą ,tradycją mazElWlniczą - duchowa. W częś,ei Itej prezento,waJne są uwag'i na temat 2Jró±nkowania ,gwar l,udowych, .muzyki, &piewu, tańca, hog'ato jes,t tu rówmi'e:ź pI1Z.eds<tawiony foJklor IUS·tny, nie tylko w opi''Sa'ch, ale i iW cytowany,ch obfi'cie fragmenta,ch, a ,także zwyczaje rodzirune, idoroozne oraz W'ie:rzcnia ludu. W Inastępnym, już koń,cowym r'ozdz:iale, <l'utOI1zyza:sitanawiają się nad ,chararkteTem ku,btury Jludu węgierSIkiego, .daiWny:m i lWlspókzesny.m" analizJują wpływy zcwnętrZJne i ibodź.ce wewnęt<nZll1e, kJtór,e złożyły się lIla ll'i'ezwykJe bogaty ,obraz dokonań ,ludu, jego brwaJ.ość na'wet w warunkach ,ży.d'a współcZiesnego, w wa,runkach pnzemialn. IW tym roZ!dz;iale - ja'k rówlni'eż winych ,jjr,ag)menta,eh pra'cy z,byt ma10 U'wLdoczniano Irolę Iwpływu ma kSZltaUowa'nie lsię ludowej kuLtury Węgier mniejszości narodowych, zwł'aszcza Slowian, żyją.cych na daWlnym j współczesnym ,obszarze Węgier. Pracę kończy ;boga·ty wybór I1teraJtury, s,pi" <iluSItracji i Tys'unków. �296 Recenzje Etnografia Węgier 'odzna,cza !się jerdnooześ!rrie nieZJwyiklIe staranną, boga tąi w sumie - można wręoz stwierdzić - s'ensacyjną szaltą ilu'siracyjlną. Ki'1ikaset fOltogmafii i rysunków (te dla ułatwienia aektury znajdują się na marginesie tekstu) posiada nie ·'tylko Og)romnewaJory Ipo2ma:wcze, ale ró,wnież wy!soką rangę ar,tystyczną· Tak wspaniale pomyślanego :i przeprowad:ZJonego pnz'cdisięwzięcia, jak prezentowana pozy,cja, zarrówno z punktu w1dzenia naukowego, jak i POrpularYZiators'kiego, 'próżno s.z,ukać w europejskiej, a być może ri 5wia'tCJIwej oIJnografii. Etnografia Węgier ,stanowi bez wątpienia znakomity wZJorz'ec, rl1a kitórrym można:by się i li rna,s oprrzeć przygotowując populalrny zarys kU'litury 'ludowej, na kltóry - jak sądzę oczekuje rynek wydawn1czy ,i :który Jeży prrzecież w mo,ŻJliwościach polskich einog'rafów. Ryszard Masopustni tradice. Ludovci kuLtura a soucasnost. Tomes. Svazek 6, Bimo 11'979, iSIS.190, 'i!lusbr. ,123. ,Kantor Red. Vacllav Frrolec Josef :PreZCl1rtowa:nytom jeslt piąltym z s,erid Ipoś'więconej kulliturze ludoiwej we w.spółcfleSnOŚ'cQ,prIzygrGtoiWanYimpnzE'lZ śroldiowilsik'Oetnogmfó,w czeskricih z Binna. Re,daktorem rserii jest Vadav Frr'olec, a redakItorami ,tomu !wspomniani V. FrrCJIleci nieżyjący już J. Tomes. Książka zawiera wyrbralne lreferaty ,wygłoszone Ina MiędzYlnarodowej Konferencj,i w Smoleni:cac:h w '1977 roku, 'poś,więoolnej ,społecznym funkcjom i związkom międzyebnicznym zwyczajów ludowych'w Karpalta,ch Ii Ina Uałkana,ch. Całość tej c'iekaJwej pracy z.:biCJIrowejmożna podzielić na bl!ka ,grup 'tcmaty'cznYiC.h. I stanowiią ar:tyikuły aUlt:o!rów oZJeslk'i'ch i sł'owla:C!ki:chpoślwięcone probilematyee ,teon:lty,czmej i metodologicznej Zlwy,czajów ii 'Ohrzędów oraz przedstawiające ,Zlwyrcza,iekarnawałowe ,i za'pusiime na obszaJrze całej Czechoslowac}i. Witej glrupie ZJnaJlazł ,slię ,j'alko pieI'w!szy i'l1tef:(~sujący ar,tykuł O. Sirovaitki FoLkLor a obrzęd. Za,wiera on :,prrezen:tację i u InaJs 'podejlmowarnej probllematykli ,dotyczącej imie,js'ca iobrzędu w kru1tufze Iludowej i foldor.ze oraz stanaw,usko teorety,czne i ,metodologiczne autora. Następnym jest artykuł E. Horvatovej SpoŁeczna funkcja zwyczaj6w karna,waLowych. AUltOI'ka podkreślając lich ,dawIność i lpowiązanie z "ka1:l."ll'daI'zem gospodaJI'czym"ws,i omawia formy magiozne IZJwiąza'ne z cykilem zwy!czajów prze'dwio.se;nnych, zWflacają'c uwagę ina ich Istarrąfiunkcję odnoszącą slię do ma,gri'i 'wegetatywnej. Inną funlkcją według aUltorki jClstfu'l1'k'cja Iludyczma Wiz,rasiają,ca obec'nie przy równocIZie'snY'm z<J.l1Ii!ku ma,griozmej. Oie'kla;wym jes1t ZJwrócenie uwagi ,na ,częste wiązanie te,goZlwyozaju z Ii,cznie ur:ządzalnymi 'uUż przed pos'te:m weselami. Tekst ilustrowany jeSlt przyśpiewkaJmii 'charakterysltycZJn,Ylmi dla korowodów zapustnych. Alr'tykułJ. Tomesa Czes:k,ie i sŁowackie zwyczaje zapustne i ich warianty w innych krajach, zwra,ca uwagę 'na Iróżme 'formy dbchoidzenia tych zwycZlajów tak na ,ob:sziarze rC:zech i :Słowacji, jak d 1nll1y,ch:krar,jów Europy, a SZlczególnie SłowiańsZlczYZlny. rSZiczegółowo iomów;ione są tu i Ipo.rów'l1ane Itak postac!ie ,i irch malski IZ zespołu chodzący'ch w Izapus:ty, jak i Itrekstyśpiewanych piosenek ,omz inne formy 'towarzyszą'ce. Częś.ć ogólną zamykaarltykuł V. Froka poświęcony metordiolOlg1icznym alSipelkii'ombaidall nard obrzędem ZJa1pusimym na zachodnim :kirańc:u Ka1rpait I(VaJlasis.ko"ISleslko KQpanke, HoriiarC'ko, Za!lesi). W przedstawionej prorpozycj:i meiodorlogkznej ZJwrarca uwargę na płodrność 'podej.ścia do anar]izy zwy()l'Jaju lzapulstne,gro poprzez t'eorię społe·clZlnej komurri'ka'cjri. M,als'ka, (strój, taniec, pio- �291 Recenzje s'enka .pełlnią według aUJtora funkcję z'naczą'cą ,(,patrz podejście semioty,ezne). ,Bardzo instruk;ty'Wna ,tablica uwzględniająca takie ·elemelllty skłaod01We:zwyczaju, jak: nazwc; regionalną, ,c'Zas, ,i;nicjatora, 'uczeSltni'kówczYlrmych (zespół wy:s'tGlPu1ący),. uczeSitni~ków od bicra.jącylch., prowa;dząc'ego poszczególne e!lementy 'chalfakteuYls;tycz-. 'fie dla daJ!1ej grupy regionalnej, k,ierunek oddZ1iaływania, !formy ItowaDzyszące OlraL,' ocenę rc,a!'iza,cji, pokazuje w :sześciu regi'onach :zacho.dni-ch Karpat. Artykuł zawiera równici. pl"Zykłady ~l,u~trujące taib1i'cę 1Il1ateriałememp.iryoznym. Czc;śćIl .(0 arty<kuły zawierające 'op~s 'zw;)"czajów ,zapuSl!mych w IpoS'z'c:zcgólnych regionach CzcC1h i Sł01Wacji. Tu należy .już tekst Z. Apa'thyo,ve,j-iRusnakovej, który choć stawia \V tytule pytanie teoretyczne Obrzęd czy gra, egzemplifikowany jest 'kcmkrCltnym terenem, ,opisem IZwy,czajów ikar-nawałowY1ch 'Z okolli,c Saon-orina na Słowacji. Tak samo ina pogranic'zu obu c'zęś'ci '5'toi a'rtykuł A. !Su'Mki O problemie wspólnych, interetnicznych elementów zwyczajów zapustnych na pograniczu. po!sko-słowackim na Spiszu. Wy:korzY1stując literaturę i materiał Iterenowy wska·zujc na wy,mźnie Z'bie7me ,elementy :ta'k w Ire.kwizy.ta'ch 'cho,dzą'cy,ch izeoSiP0łów,jak i ś'piewanych piosenkach obrzędowych. Opisem z,wyczajów za'pustny'ch na pograniczu południowych Moraw, 'oMzarze za;si'edlonym w Ilata'ch 1945 - 194:8 (po osadi!1ikach niemieckich) zajmuje się E. Vecerkova. Liczne przekształcenia i nowe elementy w zwyczajach ,zulpustnych i iinnych <zwyczajach i abrzędachludowy,ch 'mają tu 'Swoje źródło, wedlug ,au-tork,i, nie tY1l'ko w ,prZJemies'zan-iu osadników oz lI'ó;imy'ch .stron kraju, ale i wzmi'Ell1'ionym typie gospodarowania formie Ikolekity\\mej. Można tu zaob5cnvować pewne alDa-logiedo sytuacji na ziemiach za'chodnich i IPół'nocnych Po1s'ki. Tej Irównicż proble.matY'ce, z nad5'kiem <na obserwację W'spólCiz€snyc:h .przekszta,łc-eń zwyczajów zapustnych, pośw,ięcony ,jest artykuł A. NaiVrati'lo'velj. Forma'mi tań,ca Z,a,puSitnego zaj,mujc .się S. DUiek, atal1'cem ,za.pu&!my,m ,;Pod szable" P. P,opC'lka.Blcmenty IzapuSltne I(maski, Korowód taneczny) w IZwyc':z,ajach ;weselnych ma 'południowo-wiSchodnioj Morawi'comawia w ;9wojlm artykule L. Tarcalava, 'a powiązaniem zwyczajów 'mpustny,ch z i'llInymi zwy'clZaja,mi dorocznymi i .rodzinnymi M. MuS/inka. C"zęść nI 'tomu ,to alrtykuły reprezentantów 'innych <krajów. O poLs!ktm 'ZJwyczaju Izapu:stmym pi'szą K. KwaŚiD'iewi'czowa ,(Zwyczaje zap'l1stnew PoIsc,e) oraz R. Tomicki ,(ZaVltsty w Po!sce - strwktwra i funkcja ,ohrzędu). Bułgam~kie zwyczaje· IzapUJsbneomawia M. Va:si:!ev'cova w a,nty.ku<leStTu.ktur'a, funkcje i pochodzenie bwłgarskich wiosennych obrzędów zwiqzanych z zapustami. V. K. So'kJlo,vcova pi'sze'o Współczesnych sło,wiańskich i regionalnych zwyczajach zapustnych u Slow.ian Wschodnich. I wresz,cie węgiersk'ie zwyczaje Izapusltne odlnajldujemy u iZ. Tal'braiovej. T,en interesujący, bo 'pozwalający ,S'pajrwć syntetycznie na ,problematykę czajów karnawałowy,ch i zapustnych Itam, i,lustrują wyjątkowo interesująlce gra1ie. Ka'źdy ar'tylkuł uzupc1nia ,bibliogra:flia przedmiotu. zwyIfoto- Anna Szyfer A. K. ·Pisar'cz:ik, Nar,odna-ja a:rc·hi:te·kibu'raS,a:mar'kail'llda XIX - XX ww. ~Po ma- . Ieriałam 192'8- 1'94'1 gg.). Alkademia Nauk Tadżyckieij IS!SR. In:stitut Istorii im.. A. Don~s'za, Izdaticillsitwo "Doni:s:z", DuszaJnibe 109'74,ss. 1'39,11Ulsltr. A'ntonrna Pi'sare:zyk ;jeM autorką szeregu 'p.ra'c na'Ulkowy,Cih .i popullarY1zator5kich ,dotyczą'cych ar,c'h:i'tekbury, buidown~ctwa i 6ZJtu'ki ,}udów A<z;ji Środkowej" UkońCizyła -studia na WyldzJia;le Ws,chodni:m (PańJstwoweg,o Uni;wersytelt-u Środkowo- �.298 Recenzje . azjatyckoiego I(SAoGIU)w TaJSozkemcie'. Pracę €Iunog.rarfa li język07Jnawcy rozpoczyna w okresle :m.iędzywoj.emnY'm pad 'kierunkiem prof. :M. S. Allldrjejcwa. Od roku ,1924 ucze:st!niczy w o.rganczowa<ny'ch 'przez niego e~s.pedycjach naukowy.eh, międiZY innymi w piclniersk~m .pr7:ed:sięwzięc:iu jakim ,były kompleksowe bada'l1lia życia 'j 'kulitury mieszkań<:ów pami~skiej <dolilny ehuf 2. W ,Ja'tach '1937 - 19'40 A. Pisar. czyI!.;: pracuje w Muzeum w Sa ma:rka'l1dzie, pQo~więc.ając 'tenc.za!s 'na gruIlJtowlne badania Iterenc-we, J\:,wry.ch reZJUi~tatypUlbil,ikuje 3. Zbiera ·także rmatenialy do ,dokitoratu,kltóry na's'tępni'e Ibroni IW 1945 roku 'na Wyrdzia,je Hi.storyczJl1ym SAGU oumymując tytuł karndy,data 'na uk historyczmy,ch.Przedsta'wi,clna wówczas praica pL: Samarkandskije żylyje doma i kwartalny je meczety XIX - XX ww.4, sltanowila podsumowanie dotychczasowych badań na·d hiistorią oS'adnicbwa i ró;i.norodnych form budownictwa ludowego 'w okJręgu 'SaJmarka'n:d7Jkirm.Podjętą Itc.ma,ty'ką autoIrka !interesuje s'ię Ina,da'! ;j p~zez wiele ftat uzupełnia ,swe \S'tudi'um o nowe dane .,pochodzące z okre:su powojennego. Plre'Z;e.ntowanaobeonie kJs'iąż'ka j'e3t ·ro(Z'swirzoną .i poprawioną 'wersją rozprawy !doktorskie.j. W roku '1948 A. K. P~saTczyk ·pracuje w pOiwstałym IZ.i:n1icjOJtywyM. S. Aondriejewa Gabinecie Et,nog'rafii i Ar·cheo:logii przy I-l1JStytu<Cie Hi:s<tor.iJiJęzyka ·i JJi:ter-atury Tadży,ckiej FiEi AJka,demii Nau1k ZSRJR. Należy do naj'bliż:szych w\Spóbpracowmi'ków M. S. Andriej.ewa, a po .jego śmier·ci przy:'Ytępuje. ,do redakcji Ipozostawionej 'PI1zez Illi'ego ,sPus'c.iZ'llY.Jarko samodzielny pra,cowlni'k TI'auki, A . .K. 'Pisar'czyk or:gani:z;uj.e.kol'ej,ne ekspedy'cje ,do obw,odu kubiabskiego .i garIr.slk'iego 5. W le5.l ,r. w utworzonej Alkademii Nauk Ta,dżyckiej SRR A. Pi~aJH:zyk obejmuje 'kie.rowni,Cluwo Dzi,alu Etnografii 'I'nS/tytutu HiJs'toJiii An:heologh i Etnografii. 'Pirzy Itej pla,cówce uworzy Itakże Muzeum Amcheologii i Eunograifii . >1m. iM. S. Aondni'ejewa, do :Mórego podczas rozłi-cznych 'Podróży :naukowy.ch aktyw. '7lie \Z!biera ekspcrnaty. Od wli€Jlu ilat związa:na z ośrodkiem naukowym 'w Tas'zkencie, .·zyskała sdbie "lawę ·dOlŚwi'adc'ZClnegoIb31da'ozaIterenowego, s.wietnego ,zmawcy 'kultury i języków, głównie za,ś Tadżyków PaJmi,rSlki:ch. iNie ma pTawi.e pra·c iil1nych ·ii),utorów z drZ!iedzli:nyLS'7Jtuk<i olltdowej i ,budownicrtwa Azji Środkowej bez odwoly'wamci.asię do rdo:robku .nauikowego ·i a,utory1etu A. K. P,iJsa['czyik. Recenzowana 'ksią'żoka Ima na tle ·mny,c.h prac aUltorki znaczenie 'SzczegÓ'1ine. Tworzona .w ciągu praw.ie 30 la,t :zawiera materiały, kJtóre :ukazują 'pI'zede wszystbm Ipfooces prz·e.mialny ,t,radycyjonej ikuHury okręgu Is.ama,,·kandZlikiego, w rtym także układu przestrz'ennego mia'st, [Ol1m rifunk'cj'i budY'nkórw mlieszk,allnychi mc'czetów. Zawier,a po'nadto szere.g 'Slz;czegółowyc'h i:nJonma'cj1i o :sIt)"la'ch, Itechnikach i zdobni,otwie s.to.sowa,ny,ch w 'bUidownic·twie, łą,cznie z ich 'typologią. Kisiązka s'kłada się z nas'tępujących 'częśoi: OgaJ'na 'char.akiterysty!ka domów mies7Jka!Lnych !i Imc-czeltów SamaJr'kandy; .Materiały i ,kol1JStruikcj,e budo'Nl1a.ne.; De<ta.Ie alf'chite'ktonkzme i rozwiąJmnia ZJdO'bnk7Je;Siedzi.by podmiejoskie ,i kh .dekoracje. Panadto zawiera przYlpisy i wyka:z :t:el1m.inów s'tosowanych w budow,nic,1Jwie. Cenny jest także wykaz ,;z;inwCIIl!taryzowaJny,ch,obiektów i ·nazwiska ~n1'or.ma't(}.rów:mis·trzów b uJdown i,czy·ch, c.ieś,ll, malarzy i rzeźbiarzy. Zami·eszczc<ne iW 'k.sliążce foto- 1 Uwagi ·biog:raficoz.ne por. Z. JaSie\¥ic.z, Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykl.."tanie, ••Etnografd.a Polska" 1967, t. 11; tegoż, Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie, tamże. 'M. S. Anc!riejew, Tadżyki doliny Ch"t, t. 1, TaSZlkent 19:;3; t. 2. Ta''7Jkent 19:;8. W tomie drugim A. K. Pisarczyil< zaomieśCliła swe o.pracowan1e p.t. 2:iliszcze Tadżykow doliny Chuf. • A. K. PisarczE~, 2:iloj gorod.skoj dom Buchary i Chlwy, "Architektura ZSRR" 1937, ;'nr 1. ł Ręko.pis w Archdwum Działu Etn<>graf<ii Lnsty,tutu HlLstocii Akademii Nauk Tadżyckiej '''SRR. I A. K. Risarc.zlk, Kultabskaja etnograficzeskaja ekspediCja 1948, ..17JWiestija Tadżyckoj 'filjj, Akademii Nauk ZSRR" 1949, t. 15. �Recenzje 299 grafi'e ,i ryslun'ki, wykonane przez ml!toI1kę i pu1bliikow<lJne·tu po raz pierw~zy, iluskują i wydatnie w,Zlhogacają op.racowanie. Calość u:kalzuj.e miej.s,ce ,budownictwa Sama'rkaJndy na Jti).e'naj,lj~i'ŻJs.zych,regionów bucha:rskiego i fel1gań:sko-,taJsz:kenckie,go. :Po wnikliwej a,na,]iz,ie lfoO'Zp'lanow<lJniai ,konstrukcji domó,w 'mi'€\sz'kailnych SamaI'kandy, .aUlto'rka Iwyrói:nia następujące ich typy: cią,g jednotrak·towy si·cni i 'bZlby z ustawiclnym do nich pod 'kątem 'prostym aiwanem, tj. ,podpa,rrtym kilkoma kOilumienkaJmi daJ3zkielffi, .tworzq·cym werandę; dwie izby położone rów,nOi).egde,Illaprz'eciw .siehie, połączonc aiwanem: ·typ domostwa z1))'iżony do fergań's'kiego, w którym aiwan nie jeSit lpołączony iZ izbami mi·esz'karlnymi i u,S!tawiony jest 'naprz'ecilw domu uraz cały s,zemg mes·zkaó jedno- '1UibdWluiZJbowych :bez aiwaTIu. W€dłurg au:toIlki, ten stan 'rzeczy jcs't rezullta'tem wie!opokolen'iow)"ch ,do~wiadczeI1 budowll1i·czy·ch Zlmierzających 'do takiego Uista'wienia domów, alby 21mniejszyć odczUlwail'ność zmia'n tempC.faJtury w ciągu dnia a rta,kże pór roku. Upośl·edzo'na 'Pozyc'j.a kobiety W rodzinie decY'dowała ois>tnieniu ,niemal w ,każdY'm domu 'części zew.nętr.ZJnej bierun, prze.znaczc'nej dlla mQżczyzon i goś>Ci ora'z Iwew,nętmznej - darun dla ·kobiet. Duże znaczenie, uwal1UnkOWalne względami kuHurowo-spoleczmy.mi, m,iał·a i7;ba gościnna mech mon-chana, która ~tanowiła niekiedy odrę;bny !budynek w zaglrod1Jie. Stopniowe WI)I"O'wadizcnieeuro'pejlskiego sy1sltemu ogrZ!ewcz'ego, OIs,ZJMenie,okien ,i Inowe materiały bu,dOlwl.wne osłabiły bezpośrednią za.]eżność od wa'J"'unlków śrolciowi'ska natum1nogo. Podobnie 'zajęcie :p:-zez koibietę należneg·o jej m-iejs,ca w społeczeństwie s·po'\Vo.dowało 'ZJmianę w Lrady·cyjlnym rOZłpla'nowa,n>iJuwnętrz. ZaJniJka f'u'nkcja domu z-ewn<;-trznego 'i 'medllTnon-'chony, przeznac'Zon)"ch wyłą,cm1ie d!].a mężczYZin. Dokonana, szczególnie '\V latach 60-tych, rozbudowa Imiast, w tym i Sa,markandy, wpły.nęła 'na pojawienie ,się domów o ,dwóch i więcej kondygnacjach. Nlie.k,tóre z ni·ch ZJbudOlwano jeszczc w ,kOllCU XIX w. Składa :się 'Z nkh .głóWll1ie c.ia·sue centrum ba.zarowe Samarkandy. Jedn)'lm z pierwszych "europejskkh" lbudYll1lkólW, któ,re s'l-a':1ęły w Samalrik<łJndz!i-ej,Ulż'w XlIX wieku, jeslt <siedziba dziJsiej'szego M:uzeum .';a.mar:ka:ndzkie.go. Chara'k,teryzując meczety Sama:rkandyau:torka uWYPll'k:la związlki mię.drzy p::lmic;-n ynni przez 'nie 'fu.nk.cjami religijnymi, a do:sltos·owaniem ,do 'TIikh WIl1ę.trz. POIza samym meczetem, dla Samarka,ndy ,tYlPowy był zespół ·tZ.abuodowaI1okalających; 'w których mi'ElŚcić się mogły mieszkania -duchownY,Clh i 'studentów, łaźnie i saraje. Meczety zwykle składały s1£; z pomieszczenia zimowego - chonako i aiwanu. Ze wZigJędu na położ'cnie aiw.anu autorka wydziela kilka typów mecze,tów: aiwarn położony jeslt frcnta.llnie przed pomies'zcczeniem 'z.:iIIDowy1m, od ISltlronywschodniej; aiwain ·ustawiony jest narożmikowo; ·chonako obudowane 'jest we>randą z trzech stron oraz aiwa.n znajduj·e się 'po dwóch 'stronach chona,k,o, ZJWylklleod ~schodu i 'zac,hodu. NaiS'tępnie w pracy ·omówione ISą ikol·ej'l1o .formy i rol.a 'minareltów w mee:zeta'ch Samarkandy. Rozdział zamy'k'a opis wnętrz mies7Jkalny:c'h i w.nębrz 'mecze tÓiw. Druga część pracy Ipoświęcona jes,t materiałom i kon:strukcj1om. Większość z nich zll1ana jest 'również w całej Azjoi Srodkowej. Pods.tawowym Isurowcem jest glinka lesso.wa. Do ;la,t 70..•tych XIX w. ,Sltosowa.na Ibyla wyłącznie do kOll1tSitr,uikcji bHy.ch, li -to za.rów·no w khszłakac·h, jak ·i w 'miaJstach. Obecnie 'ten ~'pOlSó'bWm1'Oszenia ś,cian .nie z'na}duje prawie 'zastos'owania, 'z l\Vyją:~kiem .z·ewmę;trZlnych murów zagrody. A. PilSa'I1czylkprzed~taW!i'a Inastępnii,e wyrób, 'lmZJtabt i sposób układania cegieł. Ciekawe lSąOlbS'zenne i~nfoJ"'ma'C'Jena temat wY'k'orzysty,wa~nia wypalanej cegły pochJodzącejz XVI 'i XVIII-<wiec1Jnych monumentalny;Clhświątyń i me<d~es. Używano jej .głównie do wykła.dania podłóg i ibw!kowania poowónzy, c-eml>I1ow<ania s,tudni ide·koT<lJcji. W ·całoś·ci 'podk.reslono stosunikowo mały ·udział ,drewna, �300 Recenzje kitórego wyzYJS/koCllllieograruczało Isdę do konsltrukcji zblilionej ,do iry,g1Jowej, belkowania dachu, wyrobu framug okienny,ch i drzwiowych. Najhoga1tszą dokumenta,cję j1lus'tracyjlną iposiada rozdział dotyczący ZJdohnictwa i rzem'iosł związ<l11y,chIze .ztdobnkbwem. TaC'zęść 'pra'cy jc.'"t o.d.bi,ciem ,zasadniczych zainteres'owoClll l'\. K. P,iSoCl Ttczyk, która Itema't 'sZJtuki ludowej podejmowała wie~łok.rort:nie. Z,dobn1c,two a.pchiite'ktolThiczmeSaimaJrkan,dy jest w ·całej swojej rói;norodno'ści 'błiskie wspolow,i t'bucharskiemu. Składa sit; na ,to jcgo powściąglliwość i ja'kby większa 1Jra,dy,cj(JID,ailność .stas,owalny,ch w zo:rów. Upodobania imieszkań,cówksZltaltowały się tu pod IwpłYiwem oś,rodka hucharslkiego, w którym 'wytworlzył 'się styl upięk,szaTIlia ISZJc'ZJegó1nie płas.zczyz'ny :sufiltu. Autorka pru.cod.stawia szereg przykładó,w stosowania sZitulk'<lIteriii .rzeiJby z alabastru - odmialny gilpsu (gancz), !ponadto wymienia zalsadnicze st)'1le ol1na;men'tyki, a wś,ród :ni,ch: bagdadi g.eometryczny, is:łimi - 'f'OśiłiJnno-geo.mebry,cZlllY li 'pargoriigeometryczmy, glównic z 'kompozy,cji okręgów i wicJ.okąitów. W :bogalty!ch dO!mos.twa'ch i meczetach ,typowe są Gite i rzeźbione okratowania i stropy tzw. stalaktytowe. Samamka'n.da :naleŻJała do Imiast Azji Środkowej - 'czy,tamy w o;sltatnim ,ro.zdziele - w kitórych większość .mies2ikań'cÓ'w wyjeżdżała na lato za mia.sto. W związku 1Z tym mies'zkanie :JTIiiej!sikie ibyło w zasadzie siedzibą z'imową, zaś podmiej,skie letnią. DI.a domu podmiejiski'€Ig,o chanJJk,te,ry!s'tycma była jedna izba z 'podcieniem lub 'też aliwanem połoiżoinym pod wspóllDY'm da:chcm pomiędzy dwiema izbami. Siedziby te I(cohu,tory)Iposia,dały CZęSltOwyso'kic zewnętr,z;ne !mury z UJmies'zc.z.onY'mi na narożach Ibas'ZJtami, co ~wiadczylo o 'ichobronny,m charraiklte'rze. Obeanie !Zagrody ta'kie sltm'cHych.ar.akter lWa,rowni, a 'ubrzymywalll'ie się g,dzieniegdzie baszt tłumaczone jest jedYi!1lie \i!ndy'Widua,j'nymi gustami wł.aśdcieili. TJ'a'dy,cyjme budow,nietwo p(Jldlffiiej~kie Sa.mairkandy wraz z.c swą ornamelntY'kąZJbliżane jest wedlug opinii autoriki do dOlmO's'twrtur'kmeil,sikioch, a Itakże iznajduje ana1ogi'e w całej Azji . STod!kowej. Omawiana praca A. K. iPi:sarr,czyk Gtanowi ważny wkład IW mo·nografi.czme ujęcie .'budow:niotwa POlS.zoezególnychOŚlfodków miejisikikh Az·j,j Środkowej. Poprzez odpowied1nie zalSltosow-anlie etnogr,afi.cz.nych 'metod bada.nia 'budownic.·twa 11udowego doskonale roz;slzerzaopracOIwa;nia ar,chiltektów z tego 'zakresu. P,rzez 'Swój sy:stematy,czny :wy,kład, ,sze.rokie Ho ISlpoł'eczno';ku1turowc, w.skalz.arnie cZy!D'ników rmode'fnizu,jący'ch traidycyjną ikul1turę ,omawianego .terenu, k.siążJka może .stanow.ić ,rodzaj podręcznika nie ity.l\ko architektury Samarkandy, ·lecz i szerszych obszarów Azji Swdkowej. Marek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach XX rwo Letnie-os,el7tnije prazdniki, "Nauka",Moslkwa 19,718, ISS.296, tlustr. naczalo zarubieżnoj Ewropy, Ipod red. S . .A. Takariewa. Bero koniec XIXilzdaJteil'sltwo' T,l1zeeia .c'zęŚć wyd,mej w !lata,ch 1'97-3- :197,8 przez llD!stytut E1Jnogra'fii im. N. N. Mikłucho-Ma:k'łaj.a w iMosK1wie,Pood Ired. S. A. Tokariewa, m onograJJiJi poświęconej dorocznym zwyczajom i obrzędom wszys1kich naroóów Europy (poza ZSRR)', obejlo '0mówlienie s. 278 - 280. popTZed.ni.ch tomÓiW <zob.: "Lud" 1976, t. 60, S. 267 - 269 oraz 1979, t. 63, �Recenzje 301 muje obrzędowość cyklulebnio-jesiennego. Podabnie jak 'w poprzednic'h t()lIl1ach, omówiono w 'nim obrzędy i zWj'czajeWłochów, :Fralilcuzów, naTodów Pó1wyslpu Pirenejskiego, Belgii i Holandii'i, WYl:lp 'BrYltyjs'kich, 'Sikandynawii, Finów, Lapończy.ków, Niemców, Austri,a'ków, narodów Szwaj.carii, Węgrów, :POilaków, Cze,chów i Słowaków, Łużyczan, nalrcdów Jugosławii, Bułgarów, ;Rumu.nów, Ałbal1czyków oraz Greków. Autorami Ipos'zczególnychopracowań pozootał ten Isam zespół ebnografów. W przeciwieI'lsbwie ~ednak do 'pqprzednich 'tomów, w 'trzecim omówiono obrzędowość ,doroc.zll1<:) dwóc'h, wmykających rak obrzędowy, ,cykli - l,e~niego i jesi'ennego. Nawat umowne ich ,rozgranicz'onie dla Europy jako calośd okazało !Się, z uwagi na podsta'wę wyodrębnienia poszczególnychcy'l{ili, tj. następstwa 'Prac gospodarc,zY'ch - Ibalrdzo zlożone. Klliimatyczme 'zróżnlkowa'nie 'EuJCopy powoduje, iżcharakterYSltyc'zllle dla obrzędowości ,cyikilu jesiennego ,Zlwyczaje Żiniwne przypadaj<:) w jedny.ch n~gionachna okres Ila,ta, w i,nny.c.11,jesi,eni. iRównoCiZJeśnie mniejsZJe je"t powi<:)zanie ,oibu obr,zędowych qrklE z 'k,a;lendarzem k'o,ś'cielnym. Międ'zy cyklem wios'elllnY'm i ,let'nlim przyjęto 'u'mowną ,granicę ,zalkoń'c'zenia wiosenny'ch prall' ,polowych '(dla sipolecznośiCi rolninych) i wytpędzenia bydła nale'tnie 'pastwi,ska '(odIa spole,czności pa'S'ters!kich). W obrębie pOIszczego]nych obszarówetnlicznY'ch ICyikl 'letnio-jesienny charakteryzuje 'Się natomiaist ,dwoma IWYlraźnYlmi .momellltami, wokół Iktóry'ch 'koneentruj<:) ,się i intensyfikujądzialania o chara'ktenz,e magioczmo-obrzędowy'm. DJ.a cykIJU lctniego j,est ,to okres Ileitniego 'przesi'leni'a słoneczme,go, ,dJl'ajesiennego 'dkres :żn1~W. zbioru owoców i 'Slpędu ,bydła 'Zilebnich pastwi'Sk 'W ,lebnim ,cyk'luobrzędowY'm zasadni'cze z.naczenie, lila W,szYlst'kich terenach Europy, mają zwyCL.aje, 'obrzędy i wierzenia przypadają'c'e na okJr~s ,letniego 'prze~ilenia słonecznego. Do ich wspólnych elementów można zaliczyć: rozpalanie ognisk, zwykle na wzgórzach, co pOZlwa:Ja sądzić o Izwiązku obrzędowego ognia z Idawnym kultem Słol'lca; przypisywalnie ogniowi i :wc.dzie lffi'o-Cyoczyszczają'cej, uZJdrawiającej i ożywiającej: 'wiara w magi'cz:ne ·dziabnie TośJ!łn; występowall!ie elementów o charaktenze ero.tyc.z,nym, a także 'sikromne fOI1my ob.rzędowego pożywienia. Jakkolwie,k w tym ckresie wySltQpuje 'Stc,sunkowomalo ,ellementów bezpośrednio po-wiązanyeh z dzialalnością 'go-spodarczą, to w 'pozos'tałyc,h okDesach cylklu letniego dominują zabie!?)i magiczne związa'J1e z o-chraną dojrzewających plemów przed dzialaniom niesprzyjających 'sil reaLnych {,gra1dobi.cie,po'SU'cha, pożary, szkodniki p()).ne) i wyobrażanych '(złe moc'e). Najv:aimiej:szym akcentemcy;klu joesi'ennego są 'zwyc:zaj.e, o-brzędy i wierzenia p~'zy'padaj;lce ,na okres IZJbioTUplonów. Wyrażone 'są IW :nich dwie :głÓ'w.ne i,dee: jedna wiąże 'się z lp'l1zj1jęciom 'i TOZJpoczc,'ciomkonsumpcji ,zebra,ny'ch dóbr, 'dru;ga z zapew.nic"niem sobie równie uradzajnYlch zbiorów w IrO'kunaJstępnYlm. Pierwsza ~ięga do dawnych 'za,biegówpo!egającyc.h na znoszeniu wkazu spo,żywania nowy'ch produktów, druga natomia:Slt ,do zabiagów mają,cych na celuponoW1ne 'PTizekazanie ziemi jej plodu,daj.nej mccy.W 'cykLu jcsiennYlm :rstotlną rolę ,odg.rywają ,również elementy 'związa'JJe z 'kuHem przodków i zmarłych t(lZJwyczaje zaduszkowe). OpubJi'kowa:ni'e trzeciego ,tomu, 'zamykają,cego ,cy!kl doroczmej obrzęd owoś·ci na terenie Europy, zmusza niejako do dokonania krÓ't'kiego 'podsumowania całO'ści. .Jakkolwiek Kalendarnyje obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy zostały oparte 'na bogatej ilitteraturze przedmiotu i n.apisane pr,zez zespól wYlbutnych dnog'r.afów, tY'm lniemniej 'praca ta IZOlSltał'a 'opracowana z prz€zna,cz'eni€lm dla szerokiego 'klręgu 'czytelników, a .nie wąs!kielgo ,grana spec:ja:listów. Przemawia 'za tym jej faktogradJicZJny ,charakter, a takż;e bra'k is'zerslZYlch.ro'Zwaź,ań o ,eharaMerze porównawczym ,i syntetyzującYlm. Ja'k!ko1IWiek wallnr IPopu1ła.ry,zaltO<Iisiki ,tej pracy �302 Recenzje jest 'niezaprzcozallllly, to 3-tomowe, lOOOsiJronicowe opracowanie należy uznać ,ró'wnież za bardzo ~nteres'lljące i potrzebne IZ 'naukowego lpunktu widzenia. O dużej waTltości publikacji zadecydowało 'przede wszY1stkim przyjęcie jednolity,ch we wszystkich opra'cowaniach s,zc'ze,gółowych założeń teoretyczno-metodollogiczny,ch, a także zwa'Tta redakcja 'cało,ści. ,Przygotował ją 'w Izasadzie Iten !sam zespół auto'rów, ,co umożlliwiło zachowanie i1deIJItyoz:ne,g0eha,raktEJru poszczególlnych !rozdziałów i uczyniłootDZYlma!ny ,materiał 'w 'pełni :porólwmywa.tny. Ukazując obrzędowość doroczną na tle nasltępujących po ,sdbie ,pra,c ,gcspoldarczych, zwrócono uwagę zarówno na jedno'I~tość, 'jak i ZTÓiżluicowanieposzcz,ególnych elemen'tów obnzędowych w obrębie danej lspołecznośoi narodowej. Dając zasadniczo obraz tej oibtrzQdowości na przełomie XIX i XX w. starano :się 'sięgać jednocześ,nie do jej warstwy pnzcdchrześcijańskiej, ·a więc zwródć uwagę na jej pochodzenie i pierwotne znaczenie. Śledząc rozwój Iposzclzeigónnych form obrzę,do'wj'ch i wie;'ze11 uwzglt;dniono równiej, wpływy jakie wywalrło 'na nie ,chrześ·cijailSlbwo, a bk,~e czynnikiocha!ralkterze społeczlno-ekonomiczmym. 'Starano się rówlnież ukazać żywotność wielu zachowail obrzędowych i zwyczajów we wlspółtczesności i 'tonie tylko w środowisku cNiejskim, aile 'i 'm'iejs'ló:m. Dokonana w po:s'z,czogólnychopracow,miach slc1zegółowych analiza zmiorzala, jak można sądzić, ,do zwrbcenia uwagi m. in. na 11<:<,tępUj'jCO 'Cl~chy: 1) większość z'a"chO\'.7ailcbtzędowychma przcdc wOlzy.stkim ;cwiązc,.;: z dziaiak10ścicj człowieka o chataktel~z'e społeczillo-e'lwno,micz'nym; 2) os roc/,r;ego cyk;uoiJrzt;cl()\Vcgo wyznaczająm'o'mClIllty ,lctniego 'i zimowego ptzesilenia słonecznego; 3) 'na zróżnicowanie obrzędowoś,ci w Europie wpłynął zlożonykompleks historycznych uwarunkowait: je's't ona wic'lC'warsiwowa, a 'W wielu jej przejawach można w wit;kszym lub mniejszyms,topniu dotrzeć ,do jej pief'woltnych elE'mc'ntów, związanych z \\iiaq w odra<1z.an.iesiępr,zy,tody, z 'ku'ltem ognia, wo'dy, 'słollea, przodków itd; 4) historyczny 'rozwój obrzędowości zamyka się w 'procesie ·,;tormiovicgo wypierania początkowych ,rr,agiczno-[E'ligijtnyeh Itreśd przez elementy o charakterze racj analnym, glównie estetyczno-ludycznym, a 'więc wiąże się zarówno zezrnia ą formy, j'lk i funkcji obrzędowości; 5) obrzędowość do,roczna stanowi trwały i zarazem bard:") cha rak1erystYCiZny dorobek ku'~turowy każdego narodu. Kalendarnyje obycztUii i obrjady w stranach za rubieżnoj Ewropy 'stanowią w sumiepozycję Iniezwy'klepoży1eczną i 'należałoby sobie życzyć, aby również i polscy etnografowie do!stalI'czyli szerokim kręgom poL~kich miłośników europejskiego folkloru podobną 'publikację. Jacek Ekloge Athene apo ta tragudia tu Helleniku lau ipo N. G. Politu. Bednarski Ekdosis ewdomi, 1978, ss. 326. ZIna,ny fCi::klorySlta gredki XIX w., Nikolaos IPDllitLs, należał do nie'lieznyeh entuzjastów rodzimej Itwórc.z()ści ludowej, poświęcił jej dużo pra'c, m. in. i omawiany zbió,r g!'e'C'bch Ipieśni ludowy'ch, który doczekał się już siódmego wydania, co ślwiadCizy 'Ojle-gO ,dużej popu'larności. W :zbiorze (tym znalazły się następujące g1I'Upyutworó,wglreokiej 'poezji ludowej: pieśni historyczne (19 teksItów), hajduckie tzw. kle1ftskie (4)9 U'tworów), epiclkie (lO 'pi,eśni), pIes'll! o stos'unkach międzyludzkiich i ballady ('l4 ut'worów), miłosne (55 ipieś'ni), wCiselne '(14 utworów), kołysanki �Recenzje 301 tek&tów pie~niowY'ch),ko.[ędy, o emLgralnta'ch zarobkowych (8 Ipjeśni), pie~m pogrzebowe (34 te'klSty), u1t·w·ory o ,tr·eści morali:s'1yc.znej {lU 'pieśni), pieśni poświęcone pTacy 1(3 utwo.ry), humorysty.c·z-ne ('2 ulflwory), pieś'ni epickie średnj.QlWiecza (,6 \litworów), o·raz 12 pieśni o rÓŻlI10rakiej ,treśc.i pochodzące z ·r<Y£nych.regionów kraju i o róilnyeh gwarach Iludowych. ZJbiór poprzedza królik,i wstęp 'pió.m P·ol iti:sa., w 'którY'm ·omawi·a.ne j·es't ;m,aCtzenieubwo.rów ludowych dla 'rozwoju ku.]jmryi J]j.t€·r.atury .greclkiej. -Zdaniem au·tara., .baj,ki, p;'zy.słowia,za.gad'ki, ,k.tÓlre 'są SZy/MO ro.zpowsZJeoCo11'lliane, z·aw.iera.ją wiele eh.lment{~w o'::;·~Y'l:h, natomiast 'pieśni 'l·udowe i legendy mają 'piętno narodowe .. Leg€·ndy we'dług :PGlitisa związane są z ziemią ojczystą i wyr'ażają l\1arodow.e ideały, ,natomiast w pieśniach ·odbito wiernie ży·cie, 'zwy'czaje i obyczaje łudu. Autor nie wymienia motywów ;gncc!kiej poezji 'l\.;dowej, które spotkać można i u -sąsiednich narodó'w słmvia'·1'3kj,ch. Gdyby 'porównał niektó.r.e wątki, zwlasZJcza picś'ni hajducki·ch i ballad. wtedy nic mĆ'giby pow.iedzieć, iż -pi·eśń iludowa nie jes't ,podat(7 n~'!. '\ivplyv:cm 'Z ZC\V·;l~,•.,-~j'z. PoIlIi,,; zDch(,··.<l kaiJdcgo Grc!ka, by p07nał .chociażby naj.leps'ze z utworó'w bdowYI:h. Tym k:c"'ując siC;, jak zaznaczył (s. 6), wydał ·omawiany zbiór, aby udo."t(,pnić swoim rcdakoiJ11 część s'karbu kUiltury ,duchowej. Postarał -się .dać jak najpc!'nic'jsw ulv,·:j~·y, gdy:' czc;stośpicwacy :ludowiZJmieniają teksty, opusz,czają części utworuiL,b l:\I'7.q treść :kilkuutworów tworząc w ten sposób jedną ·pieśó. :.IGtyw pi('l"wCi~'ny. ~'g') 'Ch:l!lic'rn, mo;i:;na 'O'okryć badając Jnaj!1ep-sze odpo'\viedniki w'll.ków, które ,dotąd ,z.ostaly o,dkryte. Nie -cenił zaś on pieśni, .kitóre nie posiadają kilku w.a,riaatów. W tych ostatnich, jak mówił, :moż'na 'z'auważyć ib>!"<~ki 'S,tylisty-cznc, poetyckie i wersyii·ka·cyjne, Z .za.wa.~tych v.' tym zbiorze Po'lihsa utworów dudowyiCł1 wynika, że grecka epika Ludowa jest o wic·le 'Uboi,sza TIliż.Słowian bałjcaJ1skich. W zbiorze tym 7Jnaj,. duje się jeden utwór o upadku Adrianopola (136.1 r.) zapisany przez Anglika Pashley'a w 1837 roku, trzy niewielkie wąt-ki a upadku Konsta '.tynopola (1-~53 r.} oraz g z cyklu o D.igcni.,il' A:kritisie, ,boha'terze ś·r-edniowi·ecza, Zbió,' PuJitisa po;;lL'ży ba·daczom folkloru 'naro,dów ·bałkat'ls·kich .do odkrycia wsp{}~nych cech i mr'lywów, które is·jJl1ieją i niewątpliwie świn,dczą o w.ięziach kultUfO'wychna przest:'zeni wicków (czego nie wspomina on). Przepływ niektóry·eh motywów £: j-edncgo kraju do drugiego ,miał ,mi'ejsce ·szcze:gó1ni.e podczas wielowiekowej niewO'li -tureckiej, kiedy wspólna wa]ka .GrekÓw, Serbów, ,Macedoń'czyków, Bułga-rów, A'Lbań.czyków i Rumunów ISprzy,jała wędrówce ,niektórych utworów ludQlwych z jednego kraju do ,drugiego, by wej'ść ,potem .do ich r.epeIltuaru. Ciekawe pod tym względom S<.j matj'lwy o ~mierci DigeniJsa A'kritts·a (Illr ']:8) przypominają'ce podobny temat o śmierci -K'rólewicza :Ma.rika w macedoń.~ki€j i 's'Qrbskiej twór.czoś'ci ·ludowej. TQkże wątki nr nr 4,2, 4.3 oo's·ta:tnim .życZieniu umierając~o przywódcy ·drużyny haj'duckiejpo5iadają licz·ne odpowiodniki 'w macedońskiej i bułgars,kiej :poezji 'hajducki.cj. PieśI1 nr 51 'również posiada Ilic2Jne warianty w macedoń's,kiej poezji .ludowej. Tak samo !motyw utworów nr na ·oraz ~2b jest ,powszechn.iezna'ny w :fdlk'iQl"zCmacedońskim 'i bułgarskim, gdzie ,kobieta jest przy.wóodcą drużyny ha}du('kicj, ·a jej towa'rzysze !broni przez 'Wiele 'la!t nie wiedzie·lio j-ej płci, aż ,dopi'ero g'dy wstała ral1Jl1a(względnie kiedy urywa :się jejgUlZik u .maTj"na'rki) z.au\I:ażono jej piersi. RÓ'wlllież szeroko roz'poWlsZJedlłniona u Słowiam bałkań·sk.ic.h jest ba·jlIada 'nr .ag ·0 zamu-rowancj niewieśde oWbu'dowany;m ,mośde. W .praca·oh [o'ltklorj"stów j,ugosłowiaJ1skkh ci buł.gall'sJkich uka.zały 'się pewne prace, om. i'n, nicżyjącej OWe/taillYRomanskiejo, Stefanii Stoj'kowej :i Miodrąga Sltojano.vic.ia, w kil.órych poruszane są :podobieństwa w !pieśniach haj-du'clkkh Greków' i Słowian połud·niowych. Przed II wojną światową o par-aI·e:Iach grecko-słoWJiań- �304 Recenzje s'kich 'W twór,cz'ośd ludowej pisali [wain SósZJmanow i 'Michaił Arnaudow. Zadnych na'tomialst 'podOibnyoh prób ,nie podjęto w Grecji. .Przed łI 'Wo}ną światową folklorys.ta ,pr,ofeJsor Uniwersytetu w Salonikach, .Jalnis A\postolalk,is, uparcie negował 'wszeI.kiego rodza'ju typologiczne !lub geneaJogi·czne 'podohień"twa nie!<'tórych grecki,ch 'Utworow !ludowy,ch z 'są.siednimi słowiaó'skimi. Jego mowiJni·sty·cz'no-<nac:jona'listyczne 'PQlglądy wy.wolująni.esmak wśród ibadaczy talklaru narodów bałkań:slkkh. Tak 'samo współ'czes;ny Geor-giGs Megas jeś>li spostrzega jakiś wspó'!mie wys'tępujący motyw w Itwórczości ludGwej Greków i Słow.ia'n baŁkaI1ski,ch, zawsze !Uważa :ziemie j.ego ojczyz'ny za akumulator, 's:ką,d :przcdos'tają Isit; owe motywy do Jugclsławii i Bułg.a'rii,a nigdy nie pl2yznaje żadnej odw,rotnej migracji. Warto ma koń-cu :przy'pomnieć jesz.c.z,e, że w GTecji, kJtóra od VI wieku jest otaczana -słoWliań:ski'mi naroda!mi, dopiero od paru :lat Ina Uniwel;sy,tccie Ateńskim uruchom·iono ·s.tudia 's<1awis1ty-azmei z Itego powodu bogaty folklor naTodów IsłowiaI'1skielg.o południa 'nie doczekał !się jeszcze 'karty \V1StępUdo\>.'arsztaltów ,naukowych badac·zy greclkich. Kole Simiczijew Srpske - 5, Beograd narodne pjesme iz neobjavljenih rukopisa Vuka Stet. Karadzicia, t. 1- 1974. Zbiory wielkiego Serba, Vuka Karadzicia, zachwyciły świat kiedy na początku minionego wieku zaczęly się ukazywać w -Wi,edniu, apotem 'W Belgradzie. Karauz.ić zaslkarbiłsobie sympatię ECzJilych !badaczy folkloru slowia:'Lsk,iego, ,bowiem odkrył dla nauki ,niewyczerpane ,bogactwo 'ku1tury :ludu 'serbskiego, torując jednocześnie dr.ogę iJnmym IZlbicPalczom 'nie 'ty,łko własl1C1go kraju, lecz i :sąsiednich Bułgarii, :Ma.cedonili, Czarnogóry i <Chorwacji. Zaslugi tego zbie.racza są wielkie i ni·c dziwnego, że jego działalmo.ść nie ,schodzi z ,porządku dz:cnnego każdego zjazdu, 'sy.mpozjum 'czy konferencji nau:kowej, po'iwit;conych folklorystyce Slowian »ołudniowych . .Jego ,działa.Jność przyciągała uwagęwybitnyc·h poctów, ·taki·ch jak G o-c tb-ego, Puszkina, Mic;kiewi'cza, a fol'klo-r .serbs:ki Sltał się prwdmiote,ffi ,licz,nych ba·daI1czolowych Jo!l'k'lorY'stówi etnogra,fów w;ielu :k'rajów europej:skich. Bracia Gri'mm nawiązali kontakty z KaradZi:cie>m, 'dla :Engelsatbiory Karadzicia stalysit; lekturą dla opanowalnia językaserbs.kicgo. Zbieracz ten odz·nac.zony !byl wil.'!]oma wysokimli ·or,derami Ikoronowa'ny,ch głów krajów europej'ski'ch, był czlonkiem wielu Akademii Nauk. J'ego 1mię 'na stale wes'zło do historii światowej. W Jugo'slawii uk"lzalo się ,dotąd wieile monografii -i rozpraw na temat d:ti·ala:lności Itego Serba. Na 'początkJu naszego wieku ujnzala śWliatlo dzienme IW Belg;'ad/je 'kilkutomowa korespondencja zbiera'cza odislalniająca 'wiele ,kapt z życiorysu i jogo ,dziala'lliloś·ci. Po drugiej wojnie śvAatowej w Belgradzie uka,z-aly sit; w krótkich ods,tępach ,trzy pdne wydania joego zbi-orów, a 'w 1974 rOiku SOI1b~ka Akademia Nauk i Umiejętności wydała serbskie pieśni lu·dowe w 5-ciu tomach z zapisów KaradZicia przechowywanych datą,d w Archiwum Serbs'kiej A:ka:dcmii Nauk ·i Umiejętnoś.ci oraz w dziale rękopi·sów b iJbliot€fki ilm. Salty.kowa-Szczedrina 'W iLeming'rad:zie. Są to utwory ludowe zebraneprz'ez JK:aradz.icia oraz pieśni lJudowc, 'które on dos tal od innych ·olSób. Uibwory te zabrał IKaradzić po 1841 'roku, .tj. 'po u'kazani'usię jego : ;>ierwszych książek w Wiedll1iu, lec,z nie udało Imu się i·ch wYldać za życia. I �305 Recenzje 2.i'vomir Mladenovic daje ~bszerne informa.cj.e i 'komentarz o nowo wydany<ch utwo,rach (s. lU - COLxx,IX) zazma'czają.c, że .dają one [lebny obraz ,zbiwów KaTadzicia. PieI'wszy tom (ss. 488) zawiera ,679 ludowych Ipieśni -lirycznych, .m. in. weselne, pogrzebowe, kalenda'rzowe, miloSl11e, ,o sto'Sull1lkach międ.zyludzki.ch i inne. Znalazło :siG tu Itakże 013 bułgarskich u'tworów 'hrycZJnych (s. 317 - 322) oraz 6 rosyjskioch (s. 3:23- 32,6). Drugi tom za wiem lU7 pieś'ni epi.ckich opiewający,ch czy.ny bohaterskie 'posltaci ś-redni'owiecznych, ws.ród których dominują -utwory o Królewiczu M.ar1nl. W ·trzecim 'tom:~ znalazło ,'Się 80 pieśni 'hajduckich i u-skockich (S3. 297), a w czwartY'm tomie 57 utworów o walikach 'naTedowowyz'WG'leilczych Serbów i CzaJ1nogór-eów (~s. 270). Do piątego tomu ;natomiast, na obwolucie którego wid'nieje Inapis gru'bY'mi 'lit'erami "TyLko do użytku naukowego", weszło 367 krótkich utworów ludowych o treści 'ni,ecenz;um,lnej (ss. 150). Omawiany zbiór, przygotowany do druku 'przez 2iv,omira Mladenovi·cia i V.ladana Nedicia, zredagowany .przelz akademika Vojislava Dzjur'ieia, daje pełny obmz w'ielkiego dZJida nieLS'trud.zJOnegoSerba, Vulka SteL Ka.r-atdz'iicia.Nowo wydane teks'ty pieśniowe służyć będą badaczom foLkloru 'słowiańskiego w ich pracach, gdyż IZ'najduje się ,tu wide ,nowych niezmanych przedtem mo'tywów i wątków bcgatej 6e.rbskiej poezji ludowej. Kole Michalis Raptis, FoUclorot na janowenskite seta wo Kostul'sko, Simiezijew Skopje 1977, ss. 117. Insty'tut Folk;lolI'y,s.ty,CiZ'l1Y SR Ma'cedonii wy{dał k'Suąikę emig,ra'l1ta poIJi1y<cZ"ne.go z :Ylacedonii Egej~kiej, Michalisa Ra,ptisa, :który pra,cuje jako nauczyciel gimnazjalny w I3ukareszde. -Książ'kę ,poprzedza krótki wstęp ,pióra Hlaże Ristowskiego, w którym podana jest informacja o tym, jak powstał omawiany zbiór. Raptis zapisał zawarte w omawia'nym zbiorze pi'eśni lud·awe oraz inne 'materiały folklorystyczne i etnograficz,ne w ,laLach 1961- 1971 od .emig·ra·ntów pO'lity,cznych z terenów południawozac,hodniej części 'Macedonii, osiadłych w Rumunii i na Węg.rzeeh. Wi·oski, skąd .pochodzi zL'brany materiał, to ,Slimnica, ,PHkaty, Janowene, Kalewiszta i Omotsko, najbardziej na południe wysunięte wioski macedoilskie, graniczące bez-pośr~dnj'o z Grecją i ALbanią. P.odczas wojny domOlwej w G.re.cj,i (1946 - 1949) ich ludność wzi<;la aktY'wny udział w wa,lkach :przec'iwko ,reakcyjnym rządom Grecji, a po klęsce DemO'kr,a'1ycZ'nej ADm.ii Grecji 'ludność ta opuściła rodzinne strzechy i wyemigrowała do krajów demokracji :Judowej. Michalis RapEs jako dziecko zna lazł się w Riumu,nii, a jego ·rodzice na ·Węgrzech. :Miłość do mewy ojczystej i kul,lu.ry iludowej zmobiJizawały młe,dego fi'lologa, by zebrać to, 'C'Ozachowało się w pamil;ci starszych oseb, wywodzących się z 5-ciu wymienionych wiosek. Połoienlie geag:'aJiczne tE'gO skrawka ziemi maccd0l1skiej slprzY'jało zachowaniu autentycZJne!go folkloru i języka 'macedońs'kiego. Uitalentowana 'ludność macedońska pielE;gnowala ,przez długi,e wieki sWP zwyczaje i obY'ez'aje o'raz barwne obrizędy, pieśni, bajki i inne utwory ludowe, Kontaikty zaś z sąsiedni:mi Grekami ,i Albańczykami pomQgły, by miclsz;kańcy tyc,h wiosek opanowa'li język grecki i albański. Widać to i z oma'wi.ane,go ,zjbioTu, w którym 'zawaTto również 'kHka ,gr'eckich i albań'S;kich pieśni 'Iudowy,ch. Zbiór Rapti.l;a jest bogato i'luls'trowany. Są fotografie wiosek oraz licznego grona i'niorma'torów, od kitary.ch zbieracz zapisał utwory I'udowe i materiał etnogra1icz'ny. Są zdjęcia i rysunki .różnych na'czyń gospodaTstwa domowego, fotegrafie 20 •.Lud" - tom 64 �306 Recenzje z weseli pogrzebów, d1J~zcLniZ3Jbaw. iNa począitku Ra!p'tis daje krót'kirys history·cz,ny itego regionu oraz !podaje dane geograf,iczne, pOltem QpLsuje a'rchibekturę ludową, hafty i na.czynia ,gospodarsbwa domowc-go ora·z inne pr,zedmiOlty używane przez miesZJkaóców tych wiosek. Na'stępnie podaje infoT;macje o twórczoŚ'Ci ludowej tych ziem zaznaczając, .iż prz·ed dnugą wojną światową 50% ludności .nie umiało pisać i c.zYJtać i ż·e było jedynie '6-ciu lllauczy<Ci'e1li szkoły podstawowej oraz cz.terech popów, a ,bwó·rczość ludowa nie była Ipr:aez nikogo zbiera'na i badana. Zhierac.z pi!sze, że 'często mieszkaócy tych wiosek tłumaczyli ·z ,greckiego utwory ludowena ję,zyik ma'cedoóski włączając ,je do !repertuaru :f OllklOl'U rodzimego. Pieś'ni hajlduckie <ja:kie zapisał R'aptis ,są krótkie 'i 'por-U'szane .są w nich drobine 'CiPi'zody z dzialalno,ś<ci '1oka!łnych bojow,ników waJlc.zącyCih przeciwko Turkom. Ci·elka\-\''S,zesą .natomia's't ,pieŚllli iHryczne, wśró.d IkJtóry-ch - ,poza 'nielicznym:i wątkami 'posia,daj'ł'cY'mi waria,nty w innYlCh regionafch ,Ma'cedonii {'nr 8, 9) są wątki oryginalne i niespotykame gd7!ie jndziej. Z ,grupy tej nr ,27 i 23 są utwor3Jmi greckimi, a nr 24 i :2:5a'lbańJsikiJm.i. Do .trzeciej 'częśd zbiorku weszły obrzędy i pieś,ni wewlne. Tu również znalazły siG dwa utwory greckie oraz jeden tekst pieśniowy dwujęzyczny gorecko-ailbańskii (,nr 15), co świadczy ·0 ś6słyeh wiGziach kulturowych tych wiC'sek z sąsiednimi gifeokimi i a'llballs:kimi. Do .eZJwa'rte,gorozdziału weszło 7 oibr,zędowych pieśni ŁazarskJioch,wykOlllywanych tydziell przed świętami wielka'noony:m'i. Obchody tego św.ięta i obr.zędy nie ,róż-nią się od tych z pozoSitałych :regi'onów Macedonii. R<lipliJs,kitóry .nie .j€iS'tfolklorystą 3Jlli etnografem, z.cibrał zawarty w omawianym izbi-onkru mate,!'iał według wY'magal'! naukowy-ch. Język jest IPoprawny, podawane są ,imiolna i nazwiska informatorów, ,daty kiedy ·utwór został .zapisany i miejsce ;poch odze.nia. iMężczyź,ni 'tych '5 rgó.rskkh wiosek macedońskich, trudniący 'się uprawą ziemi, h.odowlą owiec i ,trzody -chlewnej oraz eks pl oaItalcją I].aśów, .sporo Jat przebywali poza domem jaJko emi,gra'nci ,zaTO'bkowi. Wielu 's,pośród fni·ch wyemigrowało ·do, USA, IKanady i ,Austra'J,ii spędzając całe .żyde na obczyźnie. O ·ciGżkim życiu emiglranta1U'd tych 'terenów śpiewa wZfUJSzające Ipieśn'i. Raptis 'nie z.a<pomniał włączyć do swego Zlbiar-ku li takLch utworów (nr 1 - 6, s. 84 - 89) .. Zbieracz zapisał także dwie pieś,ni pogrzebowe, 8 'kolj'lsanek, kilkażyczeóimicminowyoh, urodzi,nowyDh i weselnY'ch,przekleńls,tw, a na koó·cu IPodal ki'llka -nazw itopo.graficznych. Zbiorek IMich.allis'a Raptisa 'jes.to tyle ci'ckawy, ŻJe pochodzi z temnów, które woj-na ,domowa .Grecji wyludniła, na 'której nie pozostał ani j.edcll1 mies,z,kaniec naro,dowoś'ci ma'c.edoń·skiej. Z tego powoiduz'biorek 'ten ,nabiera wa,rtośd -hiSltorycznei, .!1idY'ż twór'czość il/ud·owa, któr·ej noskielami są ~ta,l1sze osoby, zQ~tał uratowany od z-ap()lmni·enia. :Na pewno gdylby Illie ,z·os'tały .zapi·sa.ne !i wydane omawiane tcksy ludowe, pok\ilku latadh odeszłyby one Illa zawsze wraz z ich nosicielami. Dla bO;gaJtego fo1kloru macedońs.kiego niewątpliwie i ten 'niewielki csnqpek utworów ludowY'c.h nie jest bez 'z'naezenia. Ko~e S,imiczijew Slawjansk..ij i ·oalkU'nskij folklor. Pra'ca 2lbiorowa pod r'ed. T. ,M. Septunova, MosklW,a 19708, iSiS.286, inlb. Pra1ca powstała 'IV wyni'ktu wspókzesny·chpos.zmkiwaó terenowyc.h i badań porównawczych tIUSityt.U1tuSlawi'styki i Bałika.niJstyki !Akademii lNau1k ZSRR nad folkilorem s.łowjat1sokim w ogóle i pa'rallel odnoszą'cyci} się do folkloru Słowian· �Recenzje 307 I)::>lkańskich. Terenem ibadal1 etnngr,aficznych \było przed·e wszystkim Polesie, 'leez nie brak także dany,oh ,t'ere:nOM'Y'chz olbsza,rów :północno-rosyjrs'kioch i z .sY'berii. Porównawczym materiałem jest obszerna ',literatura ,przedmiotu, 'przede wszystkim bulgarska i Iserboc!Jorwacka, a ,talkże czeska i słowa'cika, łuży,coka ,i polska. ,po'szczegól.ne tematy ,va:gadnienia powiązań .folkloru słowial1skiego i bałkallskiego opracowało dziesięciu autorów i współautorów. Są to artykuły historyczno~porównawczc o genetyc.zny,m sposobie spojrzenia .na zagadnienie. Tytułs.ugeruj.e badanie motywów iolklorusło'wial1srkiego i bał'kal1skiego. W większości jest rto 'przemożmy wpływ motywów wlschodnio-słowiańskich na Bałkanypr.zyniesi,o,ny wraz 'z fizY'czny.m etnClsem Isłowiańskim ze sta'rego "matecznika pra'słowiahskiego". ,NajbaJI"dziej a'I"chaiczne i ,zbieżme motywy folkloru Isłowiańskiego i bałkallskie.go oraz jego odmiany, ja'k ,to wy.nika z p.rac autorów, zachowały się współcześnie ,na krat'1cach Słowiat'1'5zczyzny, jak np. w Bułgarii i nieiktóry,ch okolicach Serbii oraz 'na ·obszarach północuo-rosyjls'kich.JeŚli idzie o wpłY'wy 'odWlrO'tne - Bałkanów 'na Europę ;północnąi wschodnią - ,to ·są ·orne prasta'r'e i wrSzecheuropej;s:kie, a śrlady kh ·w folklmze .mogą nawet sięgać neo1l!iitu,a 'następnie wpływy antY'ku - Grecji i Rzymu, prawosławia. Najmoc'niej :na 'kuliturze SłoWlian wschodnich zaważyło więc prawosławie, rozprzes,tmeniające się ,na pół1noc przez Balka!ny. Zunifi'kowała ,ono niejako Bałka·ny i Słowiall·sz'czy,znę wschodnią, stą:d też najwiQcej 'powiązal1 dawnych ,i 'now;szych ze Słowiańsz>czy.zną ws'c:lloci'nią i ,południową, 'niżelli za,chodnią oj 'południ,ową. Historyczno-:porównawcze badanie f.o'lklol'u Isłowiat'lski€go moie wyjaśnić wiele' 'Spraw etno.genezy, a wi<;c daWll10ści 'roz,ejśda .slię wą!tkólw i motywów oraz -ich za'sięgi. 'Pr,zejdźmy więc odo najb,mdzieji,nterelsują·cy,c;!J kwesrtii 'poszcz'ególnych art y!kułów: L. N. Vi'no.gl'adova, Tr.eśc.i formuł i zaklęć związanych z obrzędowością doroczną. Autorka zwraca szczegóJ'ną uwagę na treśd powinszawań ,cyklu BO:6ego Narodzenia i Nowego :Roku. Na Bałkanach ,i w Karpa't:łch powinszowa:nia składają podłaźmicy. Czyrrnoścli kh i ,gesty oraz. słoważy'czet'1 mają określoną treść i Iwymow<; magiczną, a wy,rażają przede wszystkim IS'PeJ.ni'e'l1iepomyślnego 11>1'0dzaju agr.arnego, pomnażania ,dobyt'ku i :i'nwentalr,z,u. Podga'I'nic..nie ibodnialka płonącego w chacie w wieczór wigilijny kociubą (koczergą) przez. podłaźnika tak, by sypały 15'i<;iskry, lub sypanie ziaI"na na izbę przez poLski.ch i rusrki<ch kolędników, szczod raków, ma zna'czenie sym'bo!'i·CZ'l1e ; .i!1'e,iskier z ognis'ka, ,ile ,ZiaHln - 'ty.le dobra. "Gadati po zviezdam" - wróżby z ilości gwiazd na niebie w wieczór wigiIlijny ·0 urodzajach inana.dchodzący Irdk, topras,tary obyczaj :na ziemia'ch wschodnio-słowiailsbch, zwalc,za'ny .przez c-eIikiew już w VIII ,w.n.e. Zaga,dniern'ie noworocz'nc.go obrzędu ,podłaźmików ,na B.ałkanach rozwija II1:łStęp'nie V. V. Uisaeeva, Obrzęd podlaźnika i jego folklorY'styczne elementy w are,ale języka serboclwrwacokiego. A.utmlka daj'e 'niezwykle bogaltą i sz,c,zeg6łową analizę J.eksykalną ,obrzędu chodzenia podlażndków 'w oIkiresie ,noworocZinym na Bałka'nach, ze ·szlcz;::g.Ó'bnY'm uwz.ględn1ieniem obrzędów w Serbii i 'w Chor.wa'cj-i. A,utorka 'naświetla najbardzi'ej ,i",toune treści 'obrzędu "podłaź'nik". Z'n:łjąc ,charakter oj 'treśd iego O'brzędu, autorka przeprowa!diiła .systematyc.z'ną a'l1alizę ·słownikowązwią,z.aną z ,cyklem 'występowani'a Itegoobrzędu, jego e'eilowoŚ'oi, oraz słów {f.ormuł)" /które temu ,towarzyszą. Roz:patlrując współczesne oby'cL,aje podłaź.ników lK'arpat po,lskich stwierdzić mO'ż'emy, ,iż .wporów.nalniu z Bałkanami 'pr.zedstawiają rsię one nader skromnie, a raczej szc,z~tkowo.W tym świetle lKaTpa'ty pOl1s'kie są peryie,rią, "odprYlskiem" Istary'ch obY'czajów bałkańskich. Obrzędy :podł'aŹ'ników iW Serbii mają 'na lomiast wielJe paTa leI w pozoS'ta~ej czę~ci Jugosławii oraz w BułgalI'ii. Cy- �308 Recenzje kle chodzenia :podłaimików ,na Bałkanach zbieg,ają się w czasie z dniem Barbary {4 grudnia), Mikołaja (6 gru'dnia), ILgnacego (20 grudnia) i trwa clno ,do Nowego 'Roku. Fo.d-laźniJkiem w Serbi'i :niekoniecznie musi 'być mt;7JczyZlna,mogą il1'im być podrastające dzieci, lub 'starsze szan8wa,ne 'w '~pGlccznc'ści kobiety, a ostatnio "'l nimic,zęs,to Cyganie. ,PodłaŹlnikom 'towall';zYlSząniokiedy zwic'l'ZGta, jak: wól, koń, ,o'wca. Podłaźnik j>esto:sobą-sym:bolem wielce pożąda'nym w zagrodzie, :nazy-..vanym "Bożym gościem", 'Przynoszącym :bogactwo do domu i w obejściu. Chodzenie po-dla7Jn'i!kaWliąże też treś'ci k,uTtu i wSipom'inanie przodkó.w, tote). mó'w'ią o nim ,,[)c'.,lalniec przodk6\\'''. Bardzo s'wois'tym O'by'czajem na 'Bałkanach okresu Godów, 'ij. przełomu starego i no',vego roiku, jesi ,obrzęd "poloźajnika". "Poloźaj" ,przyc,hod,ząc ,do chaty siada lub kładzie się .na pcrdusZ!ka,ch, jest goszczo:ny i przyjmowany. Czynią ,to po to, aby kury znosi.ły ·dużo jaj i dobrze wywodziły kurczęta. iW niektóry.ch okolicach Sumaidiji :spełniający ten c<brzęd Imężczyżni bądż kobieiy nazywana są ,,·kokosyj boz.ić", "kokosyj połoza:jinik". W okręgu :Kosovo-1Metochija obrzęd połozajnika spełniany jest 3 razy - przez gospodynię, ,gospodarza i połozaj'llika, w ,dzień Mikołaja, I,gnacego i w Boże Narodzenie. Dnewko Bożego Narodzenia ,na Bałka'nach zawie:sza,ne u po'wały zwa'ne jest "Bozić". V. K. Sok01ewa, MasZ,enica, jej treści, rozwój i specyfika. Najbar.dziej interesująco 's!pośród doro,cznych obchodów przedstawiają s'ię zwyczaje wpu:stowe, tj. u .prawosłaWlnych,~Ma:s'lenica". W świecie katolickim zalpusiy, koniec karnawału (car-ne-va,],e), koniec jedizenia po:tra'W mięsny.ch, zl"t'any diawu1Jiej w Fobce miQ''s'Gpus'lem, oSitatkami itp. Ro.zLiczne zabawy i obrzędy przed wielkim postem roz.grywały się wItzW. Uus,ty ,cz'wal'tek :i ,nasltępującą po nim niedzie1lę prz,ed wielkim postem. Wśród 'potraw mięs'ny·ch ,ostalkowych w ly,ch dniach powinno było z'należć s>ię pieczywo wysmażane w t!U!SlZ:C'Z'U, a więc 1Jradycyj'l1e pąeZ!kli i c'hr·us·t, U p,'awosław'I1yJcihws.c'hcdu ZCllpU:s,ly obClhoidw'1lo w ostatni'l nietdzielę pr:zed pOlsit<-mi ?wano Ją masZenicq, sYl'nicq; trwala ona zwykle trzy dna aż do środy popielcowej. Potra\vy w 'ty,ch dniach były heZJmięsne, a więc jC'dzono przede wszy:.tkim pic01..)"'."0, masIo i se,r, pl~zeróŻJne p1'eragi, a wśród nich tJra,dycyj,ne bhrny i oła·dki. W ,caiej Europie i Ina ,świe'cie obchody ,karnawał()we Imają wesoly maskaradowy charakter, ,k'ryjąc takżie Sltare niekiedy orgiasiy'czne treści. W pól,nocnej, chłodnej Euro:pie, kaf'nawał wiązał :soięz kuligami i .sanną, ·a 'na południu Europy z fantas!ycz.nymi Ikoro'Woda'mi i ukwieconymi oikrętami p e'ł:nymi przedziwnych maszkaTo'nów i ruchomy,ch kuki,el. iKarnawal w IkJilmadie poludniowym 'przypadał lIla okres pnzelomu mmy i wi'olSny i sYlnCihr'C1l1'icl;vn~e W!ią~ł s:ię z grec:ko-rzymSlkimi bachanalli'ami - dliJoni.zaaUallni. Na Z'aikoń:c:zenie iy.ch obc:hodó,w cddiawaJl10 kullt ZJmarłym, Cechy t~ zawiera także l"usą,a mas-Ienica. Najbardziej tr-adycyj:nie puska mas'lenka obchodzona 'była ·do ,nieda·wna ,w w'chodniej Syberioi. !Przyjęły ją wraz ,z p:'a wo:slawiem ,i obrzędami ruskim'i mi:ejscowe 'narody ug'r.otiilskie. Na ckres masIenicy wybie,a:no tu 'króla ,c,eremonii. Prowadził on ol'sz.aik pr;z,c/bierahców, czynił nieprzy'stojne żanty, sam prowadZJił dialogi ,i :naśladował ,a'kt ,kQlPula'cji. W kohcu ceremonii odbywał się swoisty pogTzeb zimy, a kit poZ!bycia siG czegoś wrclgiego, pele n -drwin i wy:;zy,dzania. Srod'kowo-europej.s-ki obrzęd topi'Mia marzo,D'ny-.zimy, uważa'ny niekiedy za spu'ś'ci.znę !cel'tycko-geI1mańską, tiest właśnie iego wyrazem. Na Bałkanach rolę masz'karo.now rozprawiają'cych s.ię ze złem pełnią prz·eblierańcy z iffiosięż.nymi -dzwon'kalffili, czyniący wiele hałas·u aby ·odpędzić zło i czary oraz wszel:kie chQl;·oby. 'W areale ,słowiaillskim i bałtyckim zapUlSltowe ,;s.kok.i ,na wysoki ,len" mi,aly wymowę ma'!?ik.zną. W 'ruskiej ma~l€'ni·cy autorka z;byt wi'elką fCllę przypisuje ogniowi, k1tóry ma za's~lać "łońce. Nies.Jusz.nie też ,chyba łączy w cykil masle- �Recenzje 309 nicy obchody kupailne. Ogień w obrzęd Ow.oś·ci w.iosennej ·i 'letniej ma wielorakie znaczenie ,mal~i<.:zlle. A. F. Zurav.lev, Ochronne obrzędy ZJwiąznne z pada,niem bydŁa ,i je.go g·eograHcme z·asięgi. PrzeciWko epidemiom, 'pomorowi bydła i ,ludzi, jedną ze stary<::h praktykza'bezpie{;zającyoh było zatoczenie magicznego kręgu, ,dokąd złe :mo~e nie mialy dostępu. Najbardziej typowym tego przykładem było oborywanie wsi, osiedla, z zachowaniem określo::ego rytuału. Zabieg oborywania przed zarazą znany byl już w slta,roi.ytności. W ISitarożytny.m Rzymi'e, u Cel'tówi Germanów, dokonywa,no .go przy pomncy bliimiac.zych wołów. StaI"Sze prze'kazy mówią o rybua1e dokonywanym ,nocą. W prawosławll1ej ,Rosji w obrzędzie uczes'tl1iczyły wyb.ra'Il'e przez wieś dziewczęt'a lub !kobiety, 'k,tÓ're ,c'ią,gnęły ;plug, a obrzęd przybierał l1'iek'iedy chaTakter cerikiewny z j,ko...l1ami i .świ'eca;mi. ,zabieg oborywani·awykonywany był dla zaż-e.gna.nia epidemii chorób ludzi i 'bydła, stosowany ,był talkże przed 'założ·emiem nowego domu, osady. W cz:a:s'i,epomQru byd1a dla s:pllOwaidzeni'a dEi!lz'Crzuna Polesiu !Yialolruslklim aż po obszary fiilskie znany był obrzęd tkania obydwiennogo cho/sta albo krzesania "żywego ognia" .za pomocą tarcia ,drewna. W kU'!tywowa;n.iu powy.Ż!Szych prakty,k, żywotnych jeszcze współcześ.nie, wyróżni·ała się północ ,rosyj,ska, Powołże, Sybe:ria, przy tym obory walnie pra,ktykowało raczej południ'e, a 'tkanie pó1noc .z J3iałom'sią i niektórym i Iterenami !fińskimi. N . .J. i S. M. Tołstovovie, Uwagi o sŁowiańskim pogaństwie, WywoŁywanie deszczu na Polesiu. Zalbiegi o deszcz ;na ;Polesiu białoruski'm mają wiele 'Cel::h magicznych, ,magii sympa't)'lcznej, 'jak wywoływa,nie .deszczu u rstudni, ODlewanie 'sięnawzaj.em wo.dą, 'Wrzucani·e do wody przedmiotów zasm·ają.cych wodę i na of.iaTę, a więc ZJbo·l.a'(pszeni'cy, prosa), nasienia 1Jnu, .maku, grochU1, a~ibo wrzucanie soli·, ehleba,ccbu:li, czosnku, poHuczonych ,ga!l"nków, pie,niędzy. W folklorze ust'Ilym napotyka się 'przekazy o ,wlewaniu gęstego 'baJI'S,z,CZ:U do studni, aby spardł gęsty des,zcz. Innym zabieg.iem magicznym dla s-prowa,dz'enia desZJczu, a ra'czej dob!1ej wege1taocji roslin, :było wodzenie w porze wiosennej po poIach i za,g'rodach "zielonego kusta", tj. ubra,nej w zie'!eń i wień-ce dZJiewczyny. Jeszcze i·nnym działarniem ·dla sprowadzenia deszczu było dociekanie przyczyn posuchy. Na Po.lesiu z,nany był Z1wyczaj urządza'nia pogr2'Jelbu żaby !blisko rzeki i ooplakriwania je~, 'lub ,też bioie żaby-czarowni,cy, która zabrzymała .ciesz'cz. Skrajnymi natomia",t zab'iegIa;mi było pa.s'bwierlJ'j;es'ię nad l1'ie'bos'zc<Z.y\kiem-:samClbóOrcą, który miał ,być przyczyną ,zal<rzymania ·des.ZJc.zu,-lote'ż wyrywano kTZyŻ z jego mogiły, .lano wodę do mogiły, ta,kże ,wbijano krzyż opośró.d rze'ki. PO'dobne pl' akt y:ki znane były na -Dalka,nach {Sumadiija, Serbia) .gdzie wykopywano 'nieboszczyk'a z mo·gily i wrzucano jego 'ciało do rzoki. Podobnie ja'k pQlh~iskizabieg z żabą, 'na Bałkanach urrządzano pog.rzeo i opłakiwanie "Germana" - .gliflJia'nej kukły, symplomatyczne, 'z żarbą w brzuchu. Wczernihawskie;j i briań,s'kied gu.berniach ,Polesia napctyka.no na prwkazy o orarniu dna rzeki 'na deszcz przez młodą dziewczynę nago, tylko w ·wi·eilcach z zieleni. Ana'log,iczne pr·akty'ki znane były u Slo'Wian bałkallskich i u Ormia'n za posrednrioctwem irai1skim. Z i,nnych ;pra'kltyk sp.rowadzających dl.'szcz, ,bylo rozgrzebywanie ,mrowis.ka; '11e mrówek, ty.le kTopel deszczu: zanurzan;:c ipo,lewan:c wodą brzemiennych kobiet. Również napotylkano na Polesiu w p:"zl'kazach pra<stare wie<r'rzerii'a o kcmfLilkiCie słońca i żmid.i i pO'W:s1tawallJi.e 'w związku z .tym suszy. Al"tykuł oma'wia taikI.e -cykle wogetatywnych 'pra,ktyk do,roczrnych,kic'dy ziemi·a 'śpi i budzi .się oraz związane z Itym za,kazy i nakazy. S. M. Totstaja, Materiały do charakt·erystyki polskiego obrzędu Kupaly. Au'torka przepl'Owadzila analizę ,obchodów świętojańlskich na Polesiu, analizując ele men- �310 Recenzje .ty składowe OIbrzędu. Do najbardziej istotnych 'należą: zasi:lanie słOllca przez rozniecanie ~ palenie ognisk oraz ,palenie w ogniu przedmiotów-symboli słonecznych (kół od wozu) i obchodZClnie z palący.m się kołem. S. M. Tolstaja badając współczesne relikty obchodów kupałnych stwierdza, i,ż 'są one w pami\;'ci współczesnych j e,s;x:ze ba:rdzożywe. E. V. Pom·eranceva, Wieloetniczne zbieżności wierzeń i opowieści o poŁudnicy. Demony strzegą,ce wiosenno-letniej wegeuacj.ipól w kl'asycznej pOls,ta,ci g'recko-rzymskiej Demeter-Persefony, mają analogie w całej Europie. Idea tych wierzcIl bowiem jeslt ,tak dawna, jak rozwój rolnictwa. Postać jej lIlajlepiej wyrażona jest w folklorze Europy wschodniej, ,dziewica w białym błyszczą,cym odzieniu strzeże kwitnącego zboż,a, zabrania pra,cować w południe w polu, spać, deptać zboża dzieciom, Ibo wykręc,a głowę, poraża udarem !Słonecznym. W 'niektórych w.schcdnkh obszaraoo Rosji 'Południcę mylono częs1:o .z rusałką ·przeibyrwa.jącą w wodzie luib na drzewach, IUib z babą-·jędzą, straszy.dłem. Mordwini znali ,,·polową Slta;ruchq", Permiacy i Zyrianie balbę w s?Jubie na odwrót, która żyje w polu. W Estonii zwano ją "poj,ną dziewuszką". Współczesne badania folklory·sty,czne w okręgu irkuc'kim na Syberii ujawmily także obec,ność tego demona w funkcji opiekunki ogrodów wa.rzywnych, a postać jej przypomina małpę czlekokształ.tną ·całą porosłą włosem. Pirzekazy o południcy, ·n,p. 'na Pińsz,czytnie, są je.sz'cz-e,najświe.ższej daty. A. V. Gura, Symbolika zająca w obrzędach i pieśni. Autor zadał sobie trud przeprowadzenia zna'czeniowej a.nalizy postaci zają'ca w zaga'dkach, ·pow.iedzonk.ach, przysłowia,ch, pieŚoniacrh i korowodach 'weselnych, koły.sankalch dzi.ecięcych. SymbOllika .zająca typowa jest w folklorze północnej Rosji, Uralu, Lettga!li, a z drugiej strony w Hercegmvini·e, w zabawach dzieci polskich na Śląsku ;j w ·Wielikopolsce. iW OIbrzędac'h weselnych ,?moleńskiej i kałuskie.j guberni "zakładać zająca" młodym wra·cają·cym od ślubu znaczyło zag1rodzić im dragę, aby się wykupili. Ta!Iliec młodej ze świekrą w drugi -dzień wes·ela na .Polesiu nazywany byl "udawaniem z'ająJca". PiOlSenk:i o z.ająJc'u towalJcz)'!'lzyły OdpI101W1a!dmaniu mlody,ch do lO'żmicy, symbolicnna pos,tać zają·ca występowała ,talkże w pieśniach erotycznych. Na Uralu znano opowi-eś'c.i o przynasZieniu noworodków prze.z zają,ce. U Serbów kClbiety prag.nące potomstwa starały IS'ięnapić .nieco k'rwi zająca ustrzelonego w WicJki Piątek. W tej pOSlt~ci zając przedstawia .s,ię jako symbol płodnoŚoci, Ilecz w pól'nocnej Rosji głowa i ogon zają'ca występowały także w funkcji siły odpędzającej ,złe moce. Dwa osta'tmie artykuły F. D. iKlimcuka, Tradycje śp~ewania pieśni we wsi Sii J. :r. Smirnova, Epika Polesia ·dotyczą [ol,kloru slOlwnego Polesia, ;pieśni. F. D. Kllimczuk przeprowadza .systematykę pieśni ś'picwanych we.dilecytkli obcho-dów ,dorecnnych. Spośród ni-c:h Inaj.dluższą żywotność za,chowaly pies'ni 'kupalne i żale placzek ,po;grz.ebowych. Z innych bar.dzo 'powszechne do dziś .są pieśni i przyśpiewki weselne i tzw. borodajki, tj. pieś,ni obyczajowo-miłosne śpiewa·nc w czasie ,długi·ch wiec.zorów zimowych.J. 1. Smir.now kla.syfikuj,e pieśni ze względu na tema'tykę, ·biCl:,ąCpod uwagę wieloe1mi-czność Polesia, a więc pieśni ,ruskie, tataTskie, rosyjskie, ·polskie. Tak więc z ·pi.cśni .polskieh najc.zęshszy jest motyw o Pod 0!ance, z 'białol'us,ki,c·h pieś'ni o ,dziewczynie za m i·e.nionej ·w kukuJlkę, a dodajmy, że w pieśn.iach Jitewskich tema'tyka ta jest też bardzo częs.ta. Na};ta'n';zą metrykę m·ają ruskiie bYlIinyi pieśni hiSltorycnn·e :sięgające tematyką ·do -czasów średniowi'cclzlIly,chokiresu państwa k/ijowS'kiiClglo i walk RUSii z Turkami i T~barami. mOThOW?cze Alicja Bednarczuk �311 Recenzje Celina Bobii1ska, Wieś Wars,zawa 1979, iSiS.245. niespolvojna. Szlvice małopolskie z XVIII - XIX wieku, Praca jest wyborem ,rozpraw po,święcony'ch szeroko rozumianej kwestii agrarnej w Polsce w drugiej ,połowie XVIn wieku. iPrezenlt'Uje wie1lole'tniepionierskie badania wspołu ",gromadzonego wokół Katedry His,torii Polski Nowożytnej Uniwersyte,bu Jagielioi1lskiego. Organizatorem i kierowmiikiem ze1społu jeslt właśnie autorka ,rozpraw. Plra,ce zespo1u od samego początku zostały w świadomy Isposób og,raniczone terytoriaLnie do tzw. llVIałopolski Zachodniej, a 'czaisowo do wieku XVIII (druga jego połowa), z niewi,elkimi wycieczkami w wiek XIX. Okres Ibędą,cy punktem zaintere'sowai1 kmkowsJki,ch Ihistoryków uchodził w opi'nii wcześniejszych badaczy za niezwyk,le dynamiczny politycznie, ,lecz w sferze gOlSpodaTki, zwłaszcza wiejskiej, za okres stagnacji. Po~ląd ten ZO's'tał przez C. J30hińiską i jej z'espół zakwestionowany. Jak wiemy, I~westia ,chłopska ,należała do 'CentraInych zaigadnień ,w publicystyce oświeceniowej. Zajmowali się nią również XIX-wieczni historycy, czy póź:Jiejsi historycy gospodarki. BrakowIało jednak, do czasów najnowszych, obiektywnego obrazu ekonomiki ówczesnej wsi, 'sytuacji prawnej chłopa, a 'i-a:kż,eW!szechstrronnego przedstawienia jego wa'l:ki z Isyst'emem feuda,lnym. Wokół tej problematyki narosło wieile sądówpowieTZichownych, obiegowo banalnych, często z gnmtu fałszywych. Dopiero po dJ'lUig!ie,j wojn'ie świalt;(~wlejszereg hiis't'orylkÓlww opaI1ciu o ma<teriały ŹJr6dłowe 'weryfikuje ,doty,chczalsowe ustalenia. Z,aspół krakowski wyiraź'nie wyróżmia się w owym ,trendzie !badawczym. Obserwatorów poczynań z'espołu kra'kowski,ch history:ków uderzyć może niezwykle obfHa baza źródłowa, j,aką się pOlsłU'gują, wY'soki poziom refleksji metodologi,cznej, ostrożność sformułowań przy !ich jednocze~mej bezwzględnej odk,rywczośd. Niezwykle płodnemetodY'cznie ,było zaloż,enie - odmienne niż u poprzedników -że cechą charakterystyczną wsi końca XVIrI:I wieku nie była sta~nacja i :bezruch, lecz dynamika ,dążeń zaJrówmo indywiduaLnych, jak i zbiorowych. Dzięki takiemu naiS'tawieniu badawczemu ujaw,nLono zarówno 'wręcz masowy proces przechodzenia ziemi dwomkiej w ręce chłops,kie, w rama'ch stosunków prawnych f,eudalizmu, jak i niezwykłą aktywność IspołecznąówcZiClsnej ludności wiej,skiej. W prezentowanych szkica,ch autorka, 'W oparc'iu o szeroki materiał :faktograficzny, maluje prze:konywująco prz.es'tr,zC<IJJnąruchliwość chłopów w drugiej połowie XVIII wieku, .ich aktywność ,gospodarczą, .ich wszechstronną, prowadzoną środkami zarówno lega'Lnymi, jak i ni,elegalnymi, walkę o .g.rullIty uprawne i ograniczenie powinności :feudalnych. Ujawnia się W szkic3Jc:h także dość już skomplikowana i znacząca stl1uktUlra ekonomiczno-społeczna wsi i rola poszczegó,Jny'Ch warsItw w walce z feudalnym uci,skiem. Każ,dy z jedenastu zaprezentowany,oh iszkiców pr,zynosi niezwykle interesujące ustalenia, na og6ł różne od poprzednio uznawany'ch. Obraz ,wsi, jaki się na ich podstawlie ,rysuje ;prz.ekonuje nas, .często w poQemiczny sposób, że chłopi, zwłaszcza ,wc wsiachkrÓ<1ewskkh, ,,<dolnli!byli do kon!kretnej, za!planowanej .i :konse.kwentnie pliz'epJ'lQlwadizone'j,a pnzede W!sfzY:91ikim e:l.a,:>tY'c:zJnej i pnzez to eJ'eikJtywnej warki z uc1s:kiem i 'naduży,c'iami dzierżawców, 'że posiadali wysoko uświadO'mioną społecznie elitę 'czynu, że nie !byTli w sensIe <c'konomicznY1m :izolowani od powsltającego wtedy i 'k'rzepnąc.ego ry,nku wewnętrznego i że na ten <rynek mOlg<l:iw skUlteczny sposób oddziaływać. �Recenzje 312 Trudno w niewie}kim omówieniu przedstaw.ić bogaotwo myślowe i faktograficzne tomu C. IB.OIbiń'skiej.Obok 'prac sz'czególowych znajdziemy w nim .rozważania me'toid-ologiC'zmena na.<J:ko Sjpo!tykany,m poziomie mery'toryC!znym, ja,k nIp. w S,l,k1:cu "Ruchy ,chłopskie w ,Pols,ce .jako problem Ibadawczy", niekiedy o .niezwykle szerokim .zakresi·e i.nspiracji ,(,,0 stosowa'l,ności europejskie,h modeili agrairnych"). Badania awtarki, jak również jej współpracowników, na usblenia któ.ry,ch często sję powołwje, przekroczyły - Imi.mo sw~go .pozornie regionalnego charakteru - barierę por.zyczynkl3iIls'twa.Nril€lZlwylkll'e k:onsek:welnIUnepróby d'olta,r,c.'ti'a do procesów ogólniejszych, ,do prawidłowo.śd typowych nie ty<J,ko,clila Pols'k'i, ale nawet dla w'SzySJtkich terenów eur,qpejiSlldch o podobnej drodze ro'ziVv1O'j:u goslPOrlarc.zego (tereny podgórskie!), SJpowodowały, że ze~pó.] i 'jego badania zmane są szeroko w nauce świa towej. Dla bada·czy kUlMury ludowej 'syonietycz.na praca C. Bobil1skiej jest - jak :sądzę - sZJczegó'1nie ,inspir·ują·ca. Pozwala ·i'naczej lI1iż dot)"Chcza.s spojrzeć na gospodarkę i życie spolciczne Wisi osiemnastowi·ecznej, a przez ,to lepiej 'Zr·ozumieć ku.Jturę chłoplsiką u schyłku f€'UlclaILzmu. Nlie wyobra·żam sobie, by pram t'a - choć niestety wyda'na 'w przy,gnębiająco niskim nakladzie jak na joej 'mngę - nie dotarła .do szerokiego grona eŁno.grafów. Ryszard Karol .Piegza, Sękaci !'tl.dzie. Wyd. "PrOf.i'I", Ostrawa Kantor 197,8. Doczeka'\iśmy się oto dI'ugiego wyda,ni·a !humores·ek K. iPiegzy, któ,re ukazuje się w 19 lat od chwilH pieI'wszego wydania U1akładem ,/Pro!filu" IW Ostra.wie z prz'edmową autora i posłowi,em Daniela Kadłubca, 'który jest edyto,rem publikacji i niejako jej .naukowym .redaktorem. Jego !funk'cja w przylgotowaniu tomu <lo druku Ibyła wieloraka,o czy,m wspomnę niżej. Pozy,cja Sękaci ludzie wyszła jako 51 tom edycj,i ,polskiej wydawnictwa "Profil". Pamiętam, że pierwsze wydanie miało ży.czliwe re<:C'nzje i Z\naczny rezo,nans wśród czy,te,lln'ików (:mm piosałem pClzy;tywnie a zbioriku). Obe'cne wyidall1ue }e.511: poszerzone i zmienio'ne, m,oŻie.nawet ,nie tyle w ·trC'Śd, co w wa,rs:twie językowej. Obydwie edycje łączy .humor, ,który w wydaniu.Piegzy koncentruje się na dość znanym humorze górni'ków i górali z okolic Jabłonkowa. Humor - rzec by mOLna - zbiorowy, powtarzany, przekazywany, opowiadany, pr,z·c,rabiany i uurwalony. To w skrócie ·oddaje is,totę tego, co Piegza przedstawia, choć chyba nie z,gcdz,irny się z ty.m, co podaje w sło,wie odautol;skim, w przedmowie, że utrwalenie tego rodzaju ludowej twór·czości, ,,'to 'pewnego rodzaju ·działalność muzealna, gdy.ż IW ten sposób uwieczniona zoslaj,e w nich niejako epoka społeczna, którą ()!dzwieróedlają". Twórc.zość, jaką uprawia !Ka.wl 'Piegaza, ,dziś emery.towany 'nauczyciC'l (Ul'. wl899 1'. wŁazach po.d Orłową), ma na Śląsku CiaszYl1skim swoją rt'fadycj~. Istniala i istnieje tu ciągle potrzeba zbierania i utrwalalnia 'wszystkich prze'kazów ustny,cb, opowiadań, bajek, klechd itp., czy to w .postad autentycznej (fo,]'klorystycznych zapisów),czy stylizowanej (swoistych "przeróbek" literackich). Na pierwszy typ dał piękny dowód D. Ka.dłubiec w swojej w 1973 r. wydanej monografii Gawędz.iarz cieszyński Józef Jeżo.wicz ,(wyd. "Profil", Ostrawa), na drugi - Karol Piegza swoimi Sękatymi ludźmi. Kiedy uważnie zestawi się obie edycje, to chyba niewiele różni je między sobą. �313. Recenzje Klos nie obeznany z genezą obu książe'k mógłby wrę1:z powiedzieć, że ,typologicznie jest to jeden i ten sam rodzaj gawędzianslwa ludowego, że ·niewi,e.le od siabie odbiegają "gawędzia:'z" Jeżowi<:z "literat" ,Pie,gza, i to ,za.równo w fahu.lacji, jak i w .narracji. D. Ka·dlubiec w obszer,nym posłowiu, napisanym ze znawstwem prze:clmiotl< teore'tyczny'ch zaga-d!lieJ1 fdlklorysty,ki, stara :się dowieść, że teksty iP:ie<gzyposiadają swoje o,sob:;iwości. Wi'dzi je .m.in. w większym (niż u Jeżowi:cza dodajmy) nasyceniu realliami kl,;.JtulI·owo~histo.ryczr,ymi, wszak je,s't Pi-egza z 'zawodu Inau'c.zy-, cieJem, zbieraczem, człowie'kiem pióra, czy'h działa z sz,eI'szy,m horyzolI1'tem in1elektua·l.nym niż .podbeski1dzki ·gó.ral-w,i·esniak. Chce iKadłLLbic<:.dopatrywać się pewnych osobliwości 'ró'wnież w jęz~u apo-, wiadań i w slownictwie. Ale to właśni,e dzię'ki 'niemu, wydawcy - Kadłubcowi, ujednO'lic,ono język, ja·k !sam podaje lI1a s. 211:2:"Otóż język, .znac:z·nie bandziej chaotyczny w pie:'wszym w)'dalniu Sękatych ludzi, został ujedno'1icony przez edy'tO'I'a, oczywiście za zgo.d;1 auto.ra, w tym kieTunku, by :kol!lSekwentnie ,reprezentował jedną z gwar cic5zyń's'kiich, a n:ie m'ie-szani!nę za.głę·biowlsko-góra'ls'ką". T;ru·dno zatem przecenić 'sly.Jizacyjną .rolę Pieg.zy w tym wypadku, ja'k 'róWlI1ież w wyborze słownictwa (IKadłubiec, s. 213: "Piegza znakomi'Cie wykorzystał róż'ne złori.a słownikowe"). Myślę, że Pi€gzę, nauczydela i społecznika - poza przypo.mnianymli przez K.adłubca oso,Jjliwościami - z,d;ra'dza swoisty dydaktyzm utworów, s:k~onność do ,Jmoralizowania", a oprócz tego i "językowe purytaństwo". Jak bowiem inaczej wytłumaczyć sobie fakt, że w humorze "hawiyrskim", w swej istocie dość rubasznym,. wy'raźnie hrak wyrazów i zwrotów O niź:szym pres'tiż,u s.połecznym? Wszak ri wu:lgaryznny są w kawałac,h istotny.m e"lemen1tem, egzystują niClj~nokroć z zamierzonym efe'ktem komicznym. Podobnie humor gó,ra,lJs:kinie stro!l1i od wYlfazów dosadnych, ItzW. niecenzurarln)"ch. Humores~i Pieg.zy, choć śdsle zrośnięte ze śrooowiskiem, w MÓTym pows'tały, są sty'lizowa,ne w umoraGniającym .i lekko pur,Y'tańskim języku. I lu nasuwa się konl'T'O'nta'cja z Jeźowiczem, która p.opieTa cał!kowicie .. nasze s'PostrzeżeJlla. Kadłubie,c szczegółowo analizuje wątki ·o:powialS'tek-humoresek Pliegzy, wyróżniając Itek'sty ze znamionami jednostkowośd {memo:raty), którYich jest raczej nirewaele h slU!slzn'ie K<lidłubiec zastanalwia s'ię, c,zy w ogóle wYiS<tępudąw "c,zy5ftelj' postaci") oraz te,ks'!y ze znamionami obiegowymi {fabullalty). Tych jest przy-tia{:zająca więk'szo.Ść. Co się Ityczy 'struktur gatunkowy,ch, !lo wyróżnia Kadłu'biec w wyborze Sękaci lndzic kawały, ane.gdaty i opowieśclz rży,da. Cenne są spos,trzeżeni;:> Kadłubca, że w zasadzie ut\vory Piegzy wykorzystuJą tradycyjny schemat i ogólnąkomtrukcj<.; ludowych humoresek, co dokumeIlltuj.e a'na.Iizą wiiellu rutwnrów. Słowniczek wY\razów i zwrotów -gwarowych oraz zapo·życzO!l1y'ch czyni z wyboru K. Piegzy - wraz ze wsp:)mniaf'!ą naukow::j analizą - edycję folklory,styczną pal' excellerl<:e. Dowodzi orna. że tWÓTCZOŚĆ lu'dowa jest dągleżywą częśrcią składową kultury i życia Pelo'nii Zaolziallskiej, że ma ona własnych It,wórców ,i iinterpretatorów. Dodajmy j0~;z('ze. i.e na "c'ZCls·koc'ie.szy11;:Jki" rynelk rzucano tyli{'o 2.600 egzemplarzy dzieła, zaś 7.000 p.rzeznaezono ma rynek .polski. .Jest to potwierdzentie prestiżu, ja'k~m cieszy siG polonijna twórczość w Polsce i dowodem ruchliwości IWydawnic-!wa, klóre wydalo Sękatych lndzi ibardzo starannie ,pod wz,g,lędem gJrafkz.nym. Oby takie k~iążki czę.ściej pojawiały się w polSkiej edycj.i "Prof'illu". Jifi Damborskii �314 Recenzje Wła'dysław Młynek, Kolo, koło młyński. ku Ku!lituraJno-O:ślwia towego w Os'trawie, Ka'dłuJbieo, Ćesky Tesin l'979, ss. 60. Wyd. Zarzą<d Główny ,Parskiego Sekcja Fołklo'rys'tyczna. Red. ZiwiązDanie,l P o'lis'k,i ej opinii fachowej dobrze znana jest ruchliwość Sekcji FajkIoTystycznej PZKO w Cz'cchosłowacji, której animatorami są Daniel KadłuJbiec, Józef Ondrusz i inni. Przede wszystkim z ich to inicjatywy podejmowane są ciekawe prace edytorskie, kitMe znaj:dują uznanie tak w Czechosłowacji, jak i za granicą. Nie chodzi bowiem ,a'ni a 'Sprawy bag·atelne, ani a jakąś "regio,nałną ama'torszczyznę". Znakom'iocie przygo,towani, ;potrafią zorgaonizować pr3lce bada wcze ,na .po;żą<danym poziomie, inicjować zbj·erac'bwo, ddkume.ntację, interpretować, porzą'dkować i poma.gać, by zgromadzone ma'teTiały ujrzały światło dzienne w pOSJtaci puhlikacjii. Dniał'a też na Ś'ląsku Oies:zyń:sikim slpora grUlpa osób., któm - bez pmflesjlOlJ'llalnego przYlg·otowania, z umiłowania 'dla kraju ojczystego, jego ibo.ga~edtradycji kultury ludowej - zabiera się do zbiera'nia wszystkiego, co z ,IlJiąjeslt ,związane. I chyba mało ,który 'region mo';;,e wykazać ,się 'tak ,dobrz·e udokument'Owanymi pracami ludoznawczymi dotyczą'cymi 'Wszys.tki'ch dziedzin żyda, caloksz'taltu !kuJltury maieria}nej i duchowej lu·diUś'lą.slciego na Zaolziu. Dla nich to nie tylko cieikawa, pasjonu:jąca pra,ca ko'lekcjcmersika i Zlbieradka, ale tak,że ciągl,e próby udowadniania swojej włars,nej 't'OŻJsamośd, swego rodowodu. Stąd za'hllteresowanie możliwie wszystkimi dZiiedzinami kultury, aż do :folkloru ,dziecięcego włącznie. Właśnie jemu po.święcił Iki:Jkanaś'cie ilwt praocy Wła,dysław Młynek, dyre!ktor polskiej szkoły podstawowej w IMi,li:kow'ie na Śląsku Cieszyń'skim. Z racji wykonywania zawodu mial '. do takiego fo:lk.Joru łatwy dostęp, ale na tym nie poprzestał, gdyż zwędr01Wał cały 'teren oheski,dzki, notując, zbierając, prosząc a przJlsyła'nie materiału. I oto .dzięki poparciu Sekicji F.a.l!ldoTYSltycznejPZKO, sZiCzególnie D. Kadłub<:a, wielo'le'tnia .praca nad Zibiera'niem fotldoI'u dZJiecięcego na Śląsku CiCiszyńskim dooZ0kała się ukO'ronJow;HlIi'aw p~s,taci piękll1e;j puhlilm.cjli. Władysław Młynek zg)romadził w niej wszystko, co wchodzi \V zakres pojęcia "odzieaię.cy folklor". :I talk: wy'li:cza'!1ki, gry, gTy w kole, gry w paralh, zabawy, przyśpiewlk.i, monClla:g)i,'fy1mowa,nki 'przyzabawne, dia;logi przyza'ba w,ne, dia,logi !komiczno-satyryczne. !Miał świ·e~ny'ch informatorów, których nazwi:ska przyta,cza w kOll. cowym spisie. J:a'k nie'codzienni/e ,brzmi takie oto wyznanie autora: "Wszyst'kie przejawy twórczości dziecięcej za,cząłem ,notować w początkach mej prakty!ki na uczy'Cielskiej. N.i e z n a j ą c w ted y tID e t a ,d z b i e l' a n i a p a d a Ib n y c h m a It e '1' i a łów {podkr. J.D.], ni·e określałem informatorów. Zad owa lałem się ty,lka samym tekstem". W'brew temu !Szczeremu wyzmaTlJiu prz0d.stawił pracę, która .ni'e Clchybia krytyczno-naukowym publikacjom z tego zakresu. Zresztą wystarczy przeczytać 'wSltępne ,k,omentarze do poszczegó.lnych działów, :by się przekonać, ;i.e nie tylko ilIlitukja kjie!J"awał1aparsjtam'i W. MłYU1Jka.ZalpoZlntałsię z usltotą fotkl-oru w ogóle, zaś dziecięc'cogo w szcz-ególnCiśoCi,by mógl wypowia'dać .s>ięa nim z rza'dko spotykanym ZJI1JaWls'bwem i erUldy;clją. C'hwa'lą'c Ml)'nka za te osiągnięcia nie is'posób 'na margi'nesie ,nie wys'unąć postuh.lltu, może nawet roe ,dotyczącego sa:mego au'tora, .a mia'llowioc,i'e,że pra'ca Itego rodzaju aż prosi 'Się a spojrzenie porównawcze. ,Wszak teren, na którym 'llz,bierano ten cenny materiał, j,est niejako ,;ty,glem", 'w którym stapiają się różne ,ludowe kultury, by dać nieraz niespodziewane rezultaty. Oddzielić to, cOls1wojsikie, autochto.niczne, ()Id tego wlaś'IJiie, c,o powstało z Itaki'ego ityg.Ja, nie jest łatwe, Ale jest '11:0nieczne,by ten folklor, wygina'liny i <:Je/kawy,osadzo.ny zaSltał w rzetelny/ch nau\kowych Tea,liach. To może być pmca, 'która czeka na na'stępnych badaczy, która �315 Recenzje powinna być kontynuowana i ukierunkowana tak, 'by ze'brać w ogóle wszystek dostępny ma,teriał z tej dziedziny {myślę również o mate'riale cz'esik~m, slowaCikim, cygańskim i histOlfycznie ,również 'niemieCikim) i Ina tym <tIe wykazać istotę polsko-śląskiego fOil:k,lol'u. W słowie wstępnym Daniel 'Kadłubiec wypowiada, choć nie Wlpws,t, podOlbną mYŚlI, n3IWołującą do kontynuowania rOilpoczętego dziela. W każdym razie puhli:kacj.a Władysława '1VIlynka Kolo, kolo m.lyiLski stworzyła ku 'temu nauJkową bazę. Damborsky Jifi Skarb w garncu. Humor ,Ludowy Slowian Zachodnich. Pod redalkcją DOTOty Simoni'des, Opole 197'9, s. 423. Wieloletnia penetracja współczesnego folkloru, jak li relfleksda teoretyc'zna nad zgromadzonym matClriałem, ,doprowadziły D. Simonides do wni,osku, że współczesny ,obiegowy repeI'tuar fo,lklorystycz;ny wyraźnie prefe.I'uje opowieści prozatoDslkie, wśród k'tórych dOJ11'~rmjąz!deCyldowal1Jie QPowiaidla,ni:a humorys,tyJcZlne. Wn!io'selk len potwierdziły badania innych folklorystów. Viera Gasparilwva ponadto udowodniła, że we wspókz€iSnej prozie ,fo!JkilolfYlStYoCZ'nej .dawne 'opowieści tracą swój 'Iaka'lny lub regio'na'lny 'kOllo'ryt i wchodzą w system 'bardziej ISzeroki<ch powiązań: narodowy,ch, międizYJ1larodawycl1 i i'l'1reretJni'OZJI1yCih *. Do p,rzypomnienia tych wniosków SikłonJiła nas lek'tulra ,ludowych alnegdat 151'0wian Za,chodnich, :k,tóre ukazały Slę w wyborze pl. <Skarb w ga,T:ncu. ZgTomadrenie w jednym tomie teks,tów za'pi·sanych u ,rÓtżnych 'nalrodów, a r,epreze.lJl~ujących teu sam gatunek rfO'lklorystyczny, stwarza realne szanse po:cItjęcia ko,mparatys'tycznych badal1 nad fo:1klorem Słowian Za'chc·dnioC'h.Tym 'ba'l'dzie:j, 'że nie ·tak dawno ,otrzymaliśmy 'repreze.n.ta tywny wybór bajek Sł·owian Zachodnk.h pl. $piewająca U:pka. W tym ,miejscu ni·e mOŻlna nie zauważyć, jak wOloec ,;wypielęgnowanego" ,tomu bajek wydanego przez "Ś'lą.s1k" ,uibogo reprezen'tują się anegdaty - ,przykład pau·tackiej .raiboty drukaTsikie.j. HU9traocje Stefana Suberlaka, mogąc·e być oz'dobą książki, więdną na różnoga1lunik'O\vym papierze ,gaze,towym., błędy kOlreMorslkie utrUldniają lekturę, a pomyłki w azna'kowani'u sy'stematyki wątków ,nie przynoszą chwały wydawnictwu. A przecież to ,nie :pierWlszy zbiór 'tekstów ifolkilorYlS>tycz;ny.eh, który wydał :I'nstytu't Śilą:s'k<iw Opolu! Jedyny:mz,aJte.m ma,gnesom ksliążJk'i jeiŚt hum<Jr lu.dowy. Zan:im leIk,tuo:a anlClg1d,ot zrodzi jakJickolwiek .refleksje, naj.pierw wyzwoli u Iczyte:Ln~ka mniej lłu'b Ibardziej żywiołowy śmiech. I to jest nieza,przeczaJlny urok Itej książki. A później zauważamy, że pomimo wielu wspól'nych ,eIE'mentów Słowia,nie różnią !się jednak między sobą właśnie odrębnym często pocZluciem humo,ru. 'By po·dobną refleksję mogło zrodzić obcowanie 'z tomem nalel,ało zgromad2lić w nim odpowiednie tek'sty. Jest to zasługą au'torów antologii, 'wybitnych znawców :f.d1kJloru słowacki,ego (Viera Gaspari'kova), .czesikiego (Jaromir Jech), łużyckie,go ~PaJuJ Nedo) li po'1Jskiego {.Domta Simoni,des). A'negdota, jak żaden inny gatunek f.olk.loI'YlStyczny, wpisana jest bez,pośred'nio w 'Społeczny kantekSit IkuHu.l'owy. Niestety, :ten czasami jest już ws-pókześ'nie nie• V. Gasparikova, Monograjicke 1977, nr l, S. 45- 7S. •.<x:\opis" studium ludovej prozy v jednej loka, "Slovensky NIi- �316 Recenzje czytelny i dlate,go trudno w niektórych pre.zer~towanych tekstach odnaleźć wyró·żniki gatunkowe. Co prawda, klasyfikacja 1.ematyczna s!kieruje 'Uwag~ czytelnika ku typom aneg-doty'Cz'nylm w 'Sys.tematyc·e wątków, ale jednoczesnie o,d.-;l ol1'i niedosta'tki ·refleksji 'ge,no.legi'cznej nad tym materialem, Dlatego 'też wydanie wyboru utworów, reprezentujących ludowe pnczucie humoru, powinno ulailwić przyszłym bada'czom ,skonkretywwaTlIie ,pojęcia gatunku aneg,doty. Zapis anegdoty z 'konieczności pozibawiony jest i,nieg.ralnie z ni'l związanej rea'kcji słuchaczy. Gdzieniegdzie wycrbraŹ!nia pomaga w dopełnieniu calo'sciowcgo obrazu opowieści li ujawnia momenty sponlanicznej reakcji odbiorców. A,le tam, gdzie tego uczynić nie można, narracja utworu przejmuje formę skostniałej, niewysziUkanej, suchej 'l'·elacji. Jednym z istot'nychczynni.ków kons,tytulywnych anegdoty joest bowiem o.sobowoŚć 'twórcza gawędziarza. Bez dobrego gawędziarza utwór nie z)(i!o~as'pełnić fUlnktcj,i is'tOltnej dl'a alne·gJd·oty. Ja,k za-bem uchwy'cić w zapisie specyfitkę ow€"j jednostkowej krea'cj'i nar.ra'tara? ·W stosU'nku do o<powieś'ci dawnych skazani jeste~my n.a ote .zapisy, które .nam pozostawiono. AIe współcześnie, zwłaszcza jeśli idzie o anegdo.tę - 'co w kontekście prezentowanej ksią,ż:l<Jijest wY1raźl'llie w~doc:ZJne- i.st.nlitej'epihna pOltr.zeba wYlpra'c·ow.ania tak!iej f.o·l1my zalpi'Su folklorystycznego, która uwzględnialaby 'W1Szelkie-elementy poza.tekstowe. AUltODzy anlt()lhQgii S/varb w garocu zg'DomaJdzil<itek:s.ty lud'olWe w ki1iku gru!pach 'tematycznych, wyz.naczających jednocześnie ,najpopularni'ejosze wątki anegdotyczone w fo~kj:on.ze SłoWlia'n za'ClhQdm'i,C'h.Dzięki temu mOJŻ'elmyz jednej sltrony śledzić, j'ak podoibne sytuacje życiowe obrastają 'W różne "opra'wy" fabularne, z dowgi€j - jak wari,a-nbują :się 'Opowieści podejmujące ,ten sam wątek. Tom (JItwieraj'ą ·anegdoty o pararch ma'hżeńJsk'kh (66 tekstów), wśród których natraf,iamy na WlSpÓł\czes.ną pdlską i słowa'c,ką realizację wąUku T [354 .o żnnie, która chciała umrzeć zamiast imęża, lecz przestra'szyła się śmierci. Najwczoeśniejsza zna'na 'nam wensja światowa tegó wątku pochodzi z pierwszej .połowy XH w. z P,ersji, a w ,P.o.llsce.po raz pierwlszy wykorzystal go Biernat z !Lublina. Równie wi'ekową, choć nie '0 'taok rdail£ikim rodowodzie, jest aneg-dota o wdowie (wdowcu), rozglądają'cej się za kolejnym mężem ('T 1350), której ni'eustaj~cą popu!larność potwierdzają trzy zap~sy słow<l!ckie i poleskie. W ikolejnym ,dzialle przerclisitawio'no anegJdorty o ,głupcach (88 teksltólw), z najpopulanmiejszymi wśród nidl a'neg-dotarn'i o grupkh '.;ąs>iadach. Oczywlśde ikażdy naród ma 'swoich .najprzedniejszych głup2ÓW. W polsce najglośniejszymiokazują się być T'uszkowiacy, ;Papaj,e, Chojanie i Szywał.dzianie, <li Czechów 'natomiarsrt Welkzanie, u ŁużY'czan - Sa'lawianie, a u Słowaków - iLachotczan'ie, :Ho'llJdrU'szanie iMarykowianie. Bli~ko są ,spokrewnione z tą ,grupą anegdoty o s·pryciLlrzach, Igarzach i kłamcach, .naj.liczniej w tomie reprezentowane (97 Itekstów). Znalazły się tu także anegdatyc2)ne opowieści związane z faktarrii ')oub pO.3tacia'mi .his'torycz·nymi oraz ane,gdoty 'sięgające źródłami dawnej d'acecjoni'styki za,konnej. Ponadto w dallszyoeh działach zgroma·dzono anegdoty o skąpcach .(14 ·tekstów), Cyga'nam 0'6 'teks1ów) ·i złodziej.ach 1(17 tek!slów). Os ohliJwą, choć nielobyt liczną grupę a·neg·dot '(8 tekJs'tów) przy.nosi ·dział pt.. O diabłach i utopc·acit, Dowodzą o'ne, że nawet w okJresie najwięk!szej ,pop.u'!arności niekióryc1h Iwą'tlków, typowych d·]a opO'wieś·ci wierzeniowej, ifunk,cjonowały jednocześnie w folklorze - w formie swoistej prz0ciwwagi - humorystyczne -rela'cje o kontaktach 'człowieka z silLlmi 'nadprzyr.odzonymi. W ,trakcie !Clk,tU'ry humorystycznych opowieści ludowych moż·na jednocześnie śledzić zmiany, jakim podlegJałsam sposób prowa.dzenia narracji. Obok ·.t!·a'dycyjny-ch, 'Sz,erol\)o 'rozbudowanych anegdot, znajduj.e się leż w tomie wiele lap:·dar- �317 Recenzje nych, s,kró-towo L'l('nych ląd podanych licznymi nies'klasyfikowane, 'powstałe w garncu, Skarb Zbiór dZ~'na,cdowy 'kawałów, zespół nazw!; bar,dziej, obok XIX-wieczne ty\\'ny i redaktora. Warto wackiej, iu dodać, dodatkowo to że omawiany 'i łużyckiej. tom poświadnowe, dQ- ,ukaże się w jako zasługą że w tym zbiorze także reprezen>ia- 'autoró'w rÓW1nież w wersji nadzieję, mię- Prezen- matec·jalu, się w garncu wyłącznie d:ruku nde byla zawyzna'czanego sc!l'ek'cję zmaileźć Skarb to do Simonides. Zachodni·ch, mat€rialu 'u'trudniał miały jest Miejmy Obok i zupełnie Doroty Slowian za'k:resu odczytujemy ludowego, .poincie. leż przyg'otował przewodn'k'twem w,;pólczesnych . .Je811 wi~c hu.moru czeskiej sygna'lizowaliśmy, pod anegdoty zapisów przyklady ze·,;law już są wspólcze~mych. .typowych ·d'la fo~klaru jed'nomyŚ'l'nościco do gatunkową ż,' jak isię na anegdotycznych, wczasach f(yfkloTystów tac'ja ludr.wych ancgdot Ća:l~em prT"·[ym. Brak p!'~ez koncentrujący,ch Z<Jflisa'mi opowieści wyboll'u języikowej sło- szacie gra- Sltaranniej-szej iin.:;lej. Janina "Kalendarz $.!<]ski" Wy,dano w rak [la ostrawskim 1980, Ostrawa ."Pro'f'ilu" Hajduk-Nijakowska Ul-79. kolejny ka~endarz :przeznaczony dla Po,lonii Zaolziat'lskiej. Jest to rocznik XIX i ja:k zaw;sz e-, 'Przynosi parę ciekawych mate;'jałów ;j.u,doz.na wc zyc:h , ,o których pragniemy .poimfQIlrrWWaĆ cZyitelnika w n.il1Ji:ej:'zym omówieniu. Ziemia CieszYI1:ska ,'izl'lcgólnie bogato \\'ych, przypowieści, :i:YCZE'I1,opowie~ci i zwyczajów bogata w jest .reprezen'towany marterial jako ,dzial e~no.gra'ficznyi bajek, podaI1, folklorystyczny, przysłów, przesądów i zwyczajów Jludowych, i z ,dawien -dawna zbieranych opisów 'ludowych .. J eś'li gromaodZElIlie, klasyfikowan.ie pieśni ludo- wi·erzel'l i wróżb, róż'ny,ch ohrzędów i przeikazy:wa.nie potomnym ·całej kj rozległej kultury ludowej w dawnie}szy,ch 'czasach motywowane 'było prze,de \\·..;zystki·m potw;cl'dzeniem toź.s,amościludu ,oieszyI1skioego, to w obecny·chczasach, kic·dy zyku społeczność i wla3nej pobka kulturze, Z:T;;Zt<] przekonać' :'Jięo za!'i·czyć rna Iże jedną 'trzecią. ']-:Itórej Itego rodzaju Otw,iera temat Śląsk dział artykuł Zdziejó.w co zostało Marii CieszY{Iski w "Ludzie", w roku aa'1yikuł organie pu'bli'kacje ,do w Jana TowarzYSItwa Wla1dyslawa podstawie w Pa1sce gest własnym Pisał chodzi Pierwsza, opisu o Ludoznawczego w 'we Zielińskiego i zbiera'cza, ,Józe:fa OndnlJsz cieszyń'ską rodem na ludową zwiedziła ludoznaw.czy. M. in. O1pu:bj.ikolwany iLwoWlie. Omawia pl. ten Tym p,'ozę z L'itwy, Cieszyńs1kdem, -do ,pubiliokację, <Ciąg ·dailszyprzeglądu. rOOny ma'teriał Wisty (jeśli tWODZy ni>e- -o jodyną już jak zamie.szczcnych w gwanze) 'był ję- charakter, teks,tów fol,kloryls'ty to jakby pod'tytule, Korybuta we inny folklo.ry.stycz1no-etnograficzny uzbierała do 'nieco i qpowiadanillową Ku:bisza. Hl96, gdzie Przyczynk.i wy,żYlwać tu też chodzi właściwie :zmaileźć miejsce. czyli zaznaczcne się cieszyńskiej. "Kalendarzu", też na dzial znalnego foLklorystyki Wyslouchowej pOWlst:a1 z tego OndrU!sz mOŻJna choćby na rok 1980. ,,.K!a!lendarza" To sporo, a'le .ma teIliały mogą w poprzednim ,'azem, od ten pt. moż,e przybrała rÓVl.o1llież~WÓl'cZ!ość poetyoką 'ii Ondrusz;a, Czocho.slowa,cji <folklorystyka ,tym w "Kalonda;rzu Śląskim" Z 240-shon1cowego nie~o w nasltę,pnj'e SzLąsk. (Austry(wki) slo- �Recenzje 318 i olówkiem na pods.tawie najnowszycl1 źródel przedsta,u.:icmy ,('Warszawa 1'888). Najwięcej miej.sca poświęcił Janowi Kubiszowi .( 1848 - 1929), który ,żywo interesował ,się deszyillską prozą Iludową,ilnicjując m. in. Prządki {wieczmnice-spotka:n,ia miłośllIików pieśni i gad0k ludowych). Kubisz ,,[... l w /S'lyczniu 1897 roku brał 'udział jako ,dele,gat Polskiego Towarzystwa Peda:gO'gicznego w Cieszynie w 'nadzwy'czajnym 'wa:lnym zebraniu Towa.rzystwa Ludoznawczego wc Lwowie. W toku dy!skusji wysląpił z wllJ1oskioem,ażeby zaTZąd poczynił .potrzchne kroki celem założenia na Ślą'Siku Cieszyń,skim ,oddziału TowarzylstwaLudoznawcz.ego". (Myśl la zrea'1izowana by la w cztery la'ta późmiej, kiedy to "w ma'rcu 1901 r. zawiązało :się w Cieszynie P,01skie T.owwrzystwo Ludozna!wcze"). Sz,koda, .że w ·czasach drugiej wojny ,zginęły opr.acowane przez Kubisza piękne gadki śląskie i że z jego spuśeiz:ny ,dochowało siG raczej ,bardz·o 11i·ewicle. wem W zW1iązku z trzy.sctną roczni'cą urodzin Ondraszka, Ancr1a M. .Rusnak zajG!a się "legendą i prawdą o Ond I'aiszku". Materiał ten w zasadzie powtarza to, co zos,tało opublikowane ,przez 'cz·eski'ch i polsililich uczonych zajmujących .się tą ,problematyką, poza może właści'wym ustawieniem -oceny prozy !Morcinka o Ondra'Szku (choć i ltu autorka ~.sraJllIiczyła się do raczej zdawko'wych uwag 'na temat MQH:.inko\v'Skie,go ujęcia bohatera i nieśdsłości, jakie przy tej okazji popelnił). Józef'a Łyska poznaili:śomy w Iki'lku :kolejnych "Ka'1endarza·ch Śląskich" jako nieslrudzonego zbiera,cza i badacza nazewnictwa ludowego. Tym raz·em zajął 'się "sprzyngami", tz'n. zwyczajem ,prail1ty'cznej "samopomocy chł,o.pskiej, polegającej na ś<:iJsłym wrspół<dz1iałaniu dwu gazdów jedJnokonnnych w obrębie ich posiad1ości, w najtl'ludniejszY'ch ok!r,esa'ch p.ra'c lrolnyc·h". J.a'k zawsze u ŁyoSka, .sporo je5't materiału czysto leksykalnego, dobrze .zinterpre'towanego. W a'rty,kule Z medycyny ludowej Śląska Cieszyńskicgo Ja'n ,szymik zajmuje się wo.dolecznidwem, ziołolecznictwem, 'leczeniem z za;;tooowaniem środków zwierzęcy,ch oraz weterYlDarią ,ludową. By 'artykuł ten uzyskał większą wartość dokumentacyjną, trzeba ;by zająć się szerzej li porównawczo J'ecznicLwem ludowym na Śląsku, w IPolsce, ilia 'Morawach i na Słowacji. (Uni1knięto by wtedy ltakic'h okreSleń, .ja/k: "oiekawą ,gałęzią cieszyńJs·kiego ,leczni'ctwa ludowego jestohirurgia", nasuwa :się bow,iem pytani'e,czy tylko "cieszyl1:s'kiego"?). ,Podobny charakiter ma alrtykuł Rudolfta Ochimalna pt. O sad,ownictwie na Sląw któr'eJgo rozwoj'u zasłużył się ja.ko "ojciec", Karol Kotsche, pastor z Ustro.nia. Interesujący ,przyczynek do kmat,u przedstawia przytoczenie nazw ludowy·ch na o'kr€ś1enie gatunków jabłek, gruszek i inny·ch owoców. Równie'ż jak w powyiŻJszym wypadJku, i tu aż się prosi o konfro,ntację z nazewnictwem ludowym czesko-mmawskim, .gdyż wi,e1.e jest .nazw podobnych ,lub \Vspólny,ch (czego trudno dowQdzić w krótkim omówien~u) . .Jan !Korzenny pisze o .przeszlości śląsIkiego Zakopane,go czylli o Łomnej Górnej, Jest to typowy przyczynlmnslki antykuł, ,powtarzają'cy zmaJne .z li'nnych pu:J:JJi:ka'cjiwi31domQśc,i,,trochę ."pele mele", bez wyraźny·ch ambi·cji pogłębionego etnograficznego spojrzenia. Ale to 'lektura typowo "ka'Jendarzowa", więc ,poprz'estań!my tyilk,o ,na odnotowaniu tego a'rtylk'ułu. sku Cies:;;yńskim, II je,szcze raz ,spotykamy :się z nazwiskiem Rudolfa Ochma,na, 'tym razem przy o¢sie duityńJskioc:hkrakowiaków z czasów pańszczyźnianych. Piosnki te ZII1a!,az! w kir·onice dolnolutyń'slkiiej, pochodzą one prawdo.po.d.obnie od proboszcza Pawelka (w 'każdym razie ,niektóre zwrotki ,są j·ego pióra). K<siądz ,Pawełek zapisał 5ł z'wrotek krolkowiaków ,piętnujących ,pla'gę ,pij,ańJSitwa na Ś'lą!Slku Cieszyhskim. Szkoda, że autor nie zajął się Ibliżej języki'em 'k'rakowiaków, zadowoliwszy się pow,szechnym tyi]ko stwieJ'dz,e,niem, że w 'krakowiakach zna'!eźć mOŻJna "pewne wtręty z ·gwary fry,deckiej". (Tu na margine!sie jeszcze jedna 'uwa.ga: trzeiba 'by również �319 Recenzje sprecyzować samo pojqcie "gwaTa :flry,deciJ;:,a", z którylm na ogół <nie spotykamy się w nowoczesnej ,litera turze dia.JoktoJag)icz.nej). Ostatnim artykułem z SCIlii materiałów t,r,aktujących o ku1łturze'ludowej '11"" Sląsku Cieszyhsk~m jest piękny przyczynek D. Kadlubca do Iwiedzy o kolęda'ch, kolędnika{:h i kolędowaniu na Itultej,szej ziemi. ,Posłużył 'się Kadłubiec przy tym metodą swoistego "kolalżu" dając do naukowego opisu obrzędów i zwyczajów związanych z Swiqlami Bożenarodzeniiowymi wtręty autentycznych zapisów gwa-· ,'owy'ch z opowiadal} mieszkanki na}s.talr'szej w BCl'ilkidach Ci'E'szyll,skich wioski Bukowiec. Jak zawsze u Kadłubca, wykład ,obrzędów i zwyczajów jest ściśle naukowy li przy tym potoczys'ty, łatwy w odbiorze. Są wresz,cie 'tradycyjne próbki twór,czoś'C]iludowej. Szczególnie wierszom w wydaniu Anny Filipek nie można ,odmówić uroku aUitentycznoś'Ci i świeżoś'Ci. Również inne, zamioszczone 'w "Ka'lendarzu" teksty ludowe, ,czy to A'nie1li Kupiec, Ewy Milers'kiiej i jc'szcw raz Anny Filipek (proszę zwrócić uw,agę, że chodzi tylko o niewia's,ty), wytrzymują próbę w zestawicniu z podobną twórczoiśiCią uprawia,ną w PoLsce. Sqdziwy Kalrdl J"Iicgza {w ,paŹJdziermiJkuubiegłego roku obchodził osiemdziesięciolecie), któ~'ego k'siiąLka zbiorów [udowych opowiastek Sękaci ludzie ukazałasię już w dl'ugim wyda'niu {piszemy o iniej w innym miejs'cu), zamieś,oil piękne Judawe opowiadanie pL Nawiyrski szkubaczki. Natomiast nie jestem pewien, czy humorystyczny jest "humor śląski" ze zjbionu Lud wilka Cienciały, raczej jest dość Isztampowy i - lnie ukrywajmy miej:s,ciami naiwny. W zakol1czelliu podkreślić trzeba, że "Kalendarz Śląskii 1980" ma dobrą oprawę graficzną, liczne reprodukcje 'czaI'no-biały,ch zdjęć oraz .staranny układ. Na resztę, tekSItowej częsci "Kalendarza" :skba,dają ,się artykuły .akohcznośdowe (w rOKU 198()" Czechosłowacja obchodzi 35 lat iis:tnienia), ty.pową "ka'lenda'fzową" :lelkturę, no i jak przy.stalo na [tego :rodzaju publi'kacje - kallendarium z komentowanymi przy:sło'.dami, powicdzonkami. Nakład :spory, siedem i pół tysiąica, choć wątpliwe, 'czy zaiSpokoi zapotrzebowa:nie tutcj:szej, jak,że licznej rzeszy czytelników zaolziań,.skich. Jifi Damborsky "Medical Anthropology", "CultUJre, Medicine and ,Plsychiat'ry", "Ourare", "Ethnopsychiatrica", ".Journal of tE'thnopharma,cology" - nowe cza'sopiSlma z zak'resu antropologii medycznej, e:tnomedy,cyny i etnOlf,arma'koJ.oglii. Ważnym ws:kaźmikiem ,rozwoju Idanej dyscypliny czy suibdYiScypliny naukowe} jest pojawiani,e ,się nowych cZ<l'sopism, wo.dpowiedzi na wzrost zainrteresowań badaczy określoną problematyką. Z drugiej strony, periodyki lSbuż<jJcejako fo'rum dla wymiany poglądówSltymullują Irozwój dalnej dys'cypliiny, przy'czyniadą się do wykrystalizowania teoretycznych żałożeń wyłaniających się nowy-ch surbdys,cyplill, które dopiero ,wyzna,czają swój zakres badań. Jedną z rozwijających [się o's'tatnio w :szybkJiJm tempie suibdYlS,cyplin antropologiczmych jest antropologia medy:czma oraz - t'rak'towa:na zwykle jako jej gałąź zajmująca się medycyną tradY'cyj:ną - eunomedycyna. Wyłaniają !Się także nowe,. poszukujące Idopi-ero definicji przedmiotu swych badań subdyscyplliny, talkie jak etnopsychiatria i etnofarmalmloglia. W ,ostaitl1'1ch Jata:ch powstało kiiłka nowy·ch, cennYCih c<za:s'op1JSlm, w założ'eniu iillltendy:slcYlphl1'a'Dl1y'cih, doltyc'zą.cycih oma:wiJamej pooblematY'ki. �320 Recenzje "Medical Anthropology". Cross-CuUuraL Studiesin llealU~ and ILLness. Kwar'tal.nik, ukazuje ,się w Stanach Zjednoczonych od 1977 Ir. Pemiody'k tein za"tąpił do!ychczaso<w'e, wy,chodzące nieregularnie OccasionaL !Papers in MedicaL AnthropoLogy. Czasopismo r'odagują R. Ness, G. & P.Pelto z University of Connecticut. Problematyka kwartalnika konce,ntruje się na relacjach między chorobą (doświadczeniem ,choroby) a życiem społecznym ,oraz międzykulturo\\iy'ch 'podobiel1s'twach i róinicach w sposobach rozwiązywania zagadnieil Zidrowotnych. Rcda:k!orzy zapovVliadają publikowanie studiów rdatyczący,ch takich lematów, jak: opieka zdrowotna w społeczeilslwach nie-zachodnich i zachodniich: ludność, przyrorst Inaturalny i planowanie rcdziny, problemy odżywiania, sys>temy opieki z,drolwcl!nej i ich uwalrunJkowa,nia ,społeczne, !kulturowe i etniczne; pa1lcopa!o'log.ia, bioguneza. Cza.5opfusmo przeznaczone jeSlt 'nie tylko dla antropologów, ale również dla lekarzy, pielęgniarek, ,jjiologów, których ma zapoznawać z kulturowym konte!k:;tem biologii i medycyny. "CuIJtUI'e, ,l'vledidne and IPsyehiatry". An International Journal of Comparative Research. Kwarta'Jrnik, wy,dawany od 1977r. w Holandii i Stanach Zjednoczonych. Rada redakcyjna pisma składa siię z antropologów i lekarzy (głównie p'Sychiatrów) z rróżnych krajów, a reda'lgtorem naczelnym jest Arthur M. Kleinman z DE:'pt. of Psychiatry, University ofWashington w Seattle. W'edług założer'J redakcjli 'periodyk ma służyć jako międzynaro·dowe, -i'nterdyscypli'l1arne forum dla ~rZ!2Ch powiązanych ze 'solbą dziedzin: antrop01ogui me,dycznej (wraz z psychiatryczną), psychiatri:i :między!kulturowej oraz międzyspołecznych iba,d,ll\ klinicznych i epirlemioJo.giczny,ch. SzczegooI1Jie ,chętnie wlildzi,ane są 'Studia i'nterdyscyplinarne, 1c1c::zą.ce podejs,cie i metody antropo10gkzme z medycznymi. Wydaw,cypragną również stymulować sy'stemartyczne,szeroko zakrajrone badania 'na,d zmaczen'iem kuLtury w dziedzinie zdrowia i ba,dania poróVv1I1awczenard sposobamii operowania pojęciem kultury w ,dys'cypJinach aintropalogkznych i :medycz'nych. Cross-CulturaL Dla ziJustrowa'nia prcblematyki pcrdejmcwanej przc'zcza';Gpismo podam p;'zykładowo z~awartość jednego z numerów "Culture, Medicine and P"ychiatry". Nr 4 tomu 2 (1978) zawiera W!prmV'a,dzenlieA. Klernmal1a Culture and Depression oraz dwa aI1tykuły doty'czą,ce depresji i jej uwarU'nkowal1 kU'lturowych: Paul E. Bcbbipgtom, The EpidemioLogy of Depressive Disorder; Anthony J. M aTsCilla, Thoughts on Cross-Cultural Studies on the EpidemioLogy of Depression. Ponadto w omawianym zeszycie zalmiesz,czono arty.kuł G. R. Davidsona i ,in.: Cu,[turc Conflict and C:opi;ng in a Grou:p ,of Ab'o:riginaL AdoLescents oraz L. M. Guimery Wiltchcraft ILlness inthe EV1Lzok NosoLogical System. "Curare". Zeitschrijt fur Ethnomedizin und transkuLtlLreLle PS)jchicrtric. Pierwszy numer cza'sopirsma ukazał ,się w 1978 II'. P,eriodyk ltern, wychodzący 2 razy w roku, wydawany jest przez Arbeibsgemeins'cha'flt Elthmomerdizin w Hci'delbe'rgu. "\V skład kol'e,gium redaikcyjnego wchodZJi 15 rspocjali:stów z różny,ch dzicd7,in: etnc'logii, etnomedycyny, medycyny społecznej, medycyny wkra.jach rozwijaj'lcych isię, historii medycyny, psychologii i psy,chiatrri transkuJturowej, etologii człowieka. Pismo ma chara\der iLterdyscypJinarny, publikuje materiały z zakrei';u clnomedycyny, psychiatrii transkulturowej i pokrewnych dziedzin. Wycbwcy pragną slymulować dial.og między medycyną a naukami społecznymi, mic:dzy "teoretykami" i "pragmaty11:ami", pracownikami służby zdrowia. Zamieszczane S<l teksty w języku niemieckim, :angielskim i francuskim. Zeszyt 1 "Curare" otwiera 'nota .redakcyjna Ekkeharrda Schrodera i 3 teks,ty "wppowadzające w temat)".kę 'cza'sop~sma: W. E..Mi.ihlmanna Horizonte der "Ethno·-Medizin", Lauri Hanko Zum Auft,T'ag der Ethnomedizin oraz Wulfa 'Schiiefelhovela �Recenzje Aus der Werkstatt - Einige Gedanken zu 321 curare/Some ReHectionson curare. W. Schiefenhi:ivel wyjaś·nia genezę 'nazwy czasopisma odzwierciedlającej złm"oność e!nomedy.cyny. "Curo" - znaczy pielęgnować, leczyć. Z drugiej strony "curare" zniekształcona przez Europejczyików Inaz;wa indiaóskiej Itrucizny "woorari" - wskazuje na boga·cltwo wiedzy "prymitywnyc'h Iludzi" o naturze. 'Kurara znalazła zastosowanie w nowoczesnej ane"tezjcilogii. Dyskusja ·prowa.dzona przez medycynę i antropolOigię na łama·ch .cza.sop1sma powiJrma pomóc wrea.llizacji celów praktycznych: włączenia elementów medycyny 'trady.cyjnej do programów l"drowotny.ch w rozwijających się krajach, zapoznania personelu medycznego z 'systemami medycznymi ró7;niącymli się 'od zachodniego modellu, dostrzeżenia, prócz osiągnięć, także ograniczeń naszej medycyny. Jedn)'lm z zadań situdiów etnamedycznych powinno być, według au1ora, ,stworzenie koncepcji medy.cznych łączą·cych ·dorobek medy'cyny Inowoczesnej z osiiągnięciami jej "prymit)".wnych" sió"tr. Wymieńmy tY'tuły kolejlnych artykułów: G. Heller, Wege der Diagnose; die Erhebung /Nepal der (autor Anamnese ukazuje D. Sich, Tendenzen bei einer Patientin uwarunkowalnia zur mit Asthma bronchiale kulturowe ilnterakej'i Schamanenb.eharu:Hungbe,i Krankheit; in le!karr-z - Cautaral pacjent); TelHergebnis einer Lulig, Sorcery Accusations as Social Commentary. A Case Study of MuLago/Ug.anda; Ayodele Tella., Traditiona,l Medidne - Safety and Eff,zcacy (artykuł o potrzebie kooperacji rniędzy <medycyną tradycyjną a nowoczesną - Ina przykła.dzie Nigerii); A. Dieck, Kohlkraut und Wein, ein die Entbindung forderndes .Hausmittel; D. H. Trias'Sem, Thesen zwm sozioloVerhaltensstudie gischen im SteUenwert liindlichen der Korea; Institwtion Dte Familie in der BU:11Jdes.republik Deutschland; E. E. BOClS.ch,Die Pluch.! ,in der Rezeptblo0k. Wie der Arzt die Familie au.s:klammert (na poids-tawie badań przeprowadzonych przezau:tora w Tajla<ndii). Ponadto zeszyt z'awiera komuniikarty, programy sesji 'naukowych oraz spis t·reśd Inastępnych numerów ."Curare". "Ethnopsychiatrica". Czasopismo, kltórego publikację zapowiedziało wydawnictwo francuskie La Pensee Sauvage. Per.iodyk ma ukazywać się dwa 'fazy w roku, ale redaktorzy za1strz.egają .Slię, że pierwsze 'numery mogą wychodzić nieregularnie, o ile 'nic uda rim :się pozyskać odpowiedniej ilości materiałów o wysokim poziomie naukowym. Redak'toI'em Inaczelnym jest George Devereux, współredaktorem Tobie Nalihan. Pismo będzie zamieszczać arty;kuły w języku <j"rancllskim i angielskJim, dcrtyicząc'C psychopatologii w jej powiązania.ch ze społeczno-kulturowymli Sltrukturami i procesami. Oprócz 'studiów teoretycznych, wyników badat'1 nad wiedz'l psychialirycz;ną, wierzeniami i pra:kJtykami społeczet'1stw tradycyjnych, w "Bthnopsychiatrica" znajdą miejsce artykuły ·doty·czące Iku:J.turowych aspektów Inowoczesnej psychiatrii. W)'ldawcy spodziewają się, że wła&ITie na łamach tego periodyku będą .krystaQizowaĆ Islię teOTeityczne 'Z;.ałożenia nowej subdyscyplliny - Citnopsychi.atrii. "Journal of Ethnopharmacology". An Interdisciplinary Journal Devoted to Biosdentijlic Research on IndJigeThous Drugs. Kwartalniik, IpieI'wszy numer ukazał się w I:>ty'czniu 11979 r. Nowe .czasopismo jest wydalwane w Lozannie. Redagują je uaurenlt Rivier z LazaTIlny i Jan G. Bruhn ze S:zJtJcJkholmu,rada wydawnic:z:a jest międzynarodowa. Zamieszczalne będą tekSIty w języku angieJ.skim, a wyjątkowo rówmież winnych jqzylkach. Wydawcykła.dą nacisk na 'inter.dYlscyplinarny charak!ter peI1iodyku, zaZ1na,cz.ony już w podtytuLe. PrubHkowane będą wyniki antropollogicznych i .etnObatanicz'nych baidań terenowy'ch oraz .rezultaty ba.dań analitycznych prowadz:onych przez fitochemików i farmakologów, spra:wdzających biologiczną aktywność rsubstancji roślinny,ch li zwierzęcy.ch Sltosowanych w medycynie tradycyjne]. 21 "Lud" - tom 64 �322 Recenzje ZeszyŁ l tomu t(1979) otwiera nota redakcyj'na L. Riviera i J. G. BTuhna określają'ca etnofarmakO'lO'~ię ja:ko mu'llti'dy.s'cyphnarne pole ba,da11 i ws'kaz'ująca na praktyczną przydatność s:tudiów etnofarma'kOllogiczny·ch. Pns:zu'kiiwwnie nowych naturalny,ch produktów o bioflo.g1i,cznej a'kitywnosci, które mogą być wykorzystane przez 'nowoczesną farmakologię 'stymuluje rozwój hadal'l ctnoJarmakO'logiocznych. Na polu C1lnofarmakologii współpracuje Ibo.taniika, (;,hemia, farmako.logia, z takimi dyls,cypl ilnam i .społecznymi, ihistoryc'znym!i, jak anlropO'logia, archeologia, hislor'ia, lingwistyka. ,Pierwszy obs.zerny ,artykuł w omawia'llym zeszycie, Jaborandi: an InteTd~siCilpli'naTY ApPT'aisal, Iprezentuje wyniki badań in'lerdyscyplinarny'ch toksykologa Bo Holmstedta, etnologa S. H. Wassena i botanika R. E. Schultesa nad trady,cyjnym zaJstos,owa'niem ,j,ecZnii'czy.m rośliny PilocaTpus JaboTandi u Indian, j:ej :sprowadzeniem do Europy i użydem w mCldy.cynie Inowoczesnej. Olo ty,tuły kolej'ny'ch antykułów: R. A. Bye, J.r., Hallucinogenic Plants -af the TaT~humaTa (Meksyk); R. F. Chandler, L. Freeman, S. N. J!ooper, Herbal Remedies of the Maritime Indians CK'anada); B. Hdlmstedt i !i'n., Cocaine in Blood of Coca Chewers. Ponadto arty!k1uł zawiera 2 komuni!ka'ty R. E. Schult-esa: M·e<l!icinal and Toxic Uses of Swartz,ia in the Na;r>thwest Amazon oraz Int-eresting Native Uses of .the Humiriace<le in the Northwest Arna'zon, a Itakże krótkie :sprawozdanie z Isympozjum w Hal'binie (Chi'ny),pośWlięconego lekowi tradycyjnej medycyny chiÓ:S1kie'j,usu-Iwu-cha (Acanthopanax se.nticosus), c.zyE żeń-szeniowi. Zapnezen<tow,aliśmy, z kO'ni-eczmośC'iskrótowo, założenia ,i zawarlosć ki'lku numerów nowych :czasopism z :zakresu alni'ropdlogJii me,dycznej, etnomedycyny ~ etnofanma'kofl,ogii. .zwraca 'UJwa'gę, zaznaczają.cy się w zakresie problematy\ki przynajmniej trze<:h z omóW(ianych periodyków, wzrost zaJinteresowań tzw. psychia!tr·ią ,tral1'sku1turową 'czy międzykUJltuwwą. Spośród przed'S ta wi!cieli me-dyc)'ny nowoczesnej pra,cujący,dh w spoleczności.ach tra'dycyjnych właśnie psych!i.alrzy napotkali Inajwię'ks:ze (tI1udnośoCiw !leczeniu pacjentów spoza zachodniego kręgu kulturoweg.o. Tutaj najbardziej jaskrawo przejawliają się spoleczmo-kullur,owe uwarunkowania choroby i leczenia. Stąd 'zain'teresowanie tubylczY'mi metoda/mi psychoterapeuty,czn)'lmi .i d·ocenienie ich skuteczności w określonych warunkach. WszysVkie omówione periodyiki mają, w zalożeniu, chara'ktc<r ~D!berdY's,cyplinarny. Kolejne numery pdkażą, jak będzie realizowany pos.tula,t wspólpra,cy różnych dy]5,cy:plin 'i inne, często har-dzo ambitne zamierzenia I'edaklorów zaprezentowamych czasopism. Danuta <Penkala "Elhinomedizi:n"/"E~hnCllmedi,oine". Zeitschri'ft .fur interdilsziplinare ,Forschung/ /Journail for InLerdiscip!lina.ry Resear,ch, 197'0/1:977, Bd. 4, H. 1/2, 3/4; 197'8/1979. Bd. 5, H. 1/2. Dział ar:lykulów w t. '4, z. 1/2 otwiera rozprawa !Margrol Mackenzie, Wito -is a Good Methel', w której autorka analizuje przyczyny niedożywienia dzieci z Wysp Cooka i N'o'wych Hebryd i 'pokazuje szanse poprawy sytuacji 'przez 'wskazanie "dobry'ch ,maltElk" i ułatwienie innym matkom naśladowania ich. W artyku1e z zakresu etnc,b:Jia':likli Pilant ResouT,ces of Suva Municipal Marke,t, Fiji, Ra;ndoiph R. Thaman i.d€lntyJiikuje i omawia podsltawowe ros1i:ny jada.lne oraz inne prcduk'ty roślinne sprzedawane l:a targu w Suva, stolicy Fid;j. Nastqpny artykuł, PreUmi- �Recenzje 323 of Medicinal Plants and Plant Products in Marlkets of Central Ethiopia stancwi prezcllltacj<; .rezultatów systematycznych badań autora, HE!lmUJta Kloosa, nad ro~li'nami !eczni,czymi sprzedawanymi na rynkach Etiopii. Autor przedstawia o~ganizacjl; sprzedaży le'ków .roślinnych, ich zaSltosO'w.a:nU€medy,cZ'ne wykazujące pewną .rcgionaliza,cję, Ina koniecomawi-a poszczególne le'ki pochodzenia roślinnego. W artykule Community HeaW~ in Nard-Kamerun. Beric'ht ii-ber eine Reise, lekarka niemiecka, Maria Binding, omawia SY19tem 'nowo'cz'esnejopieki zdrowotnej w północnym KamerUlnie. Kładzie nacisk IlIa zalety sy;s,temu z.deceTI'tra'lizowanego, pows1ałcgo dla za.spo'kojenia pdtrzeb zdrowotmych mieszkal1ców wewnątrz ich sp 0łecznośC'i.Luis S. Kemnitzcr w Itekści,e How a Shamanic Ritual Hdps to Organ.ize a Diffuse Political Revitalization Movement .analizuje zmieniającą się rdlę rytuału szamanistyczJllcgo w kulturze Dakota i jego związki z aktywnoś'cią poliityczną tej grupy. W kolejnym artykule Folk. Etiology of Ciguatera !Warren T. Morrill prezentuje łudowe wyjaśnienie zatrucia rodzajem ·biotoksyny zwanej ciguatera, wys-tępującego po spoIżyciu pewny,ch gatunków ryb (przy czym osobników trujących nie można odróżJll'ić z wyglądu odn!ietrujących). Francus'kOljęzycz:ni rybacy z wy,spy SI. Barthelemy (Antyle Francuskie) tłumaczą toksyczność tych ryb zjadaniem przez nie pewnego gatunku alg. Ostatnio przeprowadzane badania naukowe Iwskazują na prawidłowość tego wyjaśnienia. W .astatnim aI1tykule tego ,działu, The TracLitional Use of Medicinal PLants aTUl. Herbs in the Prov.ince of Ped.ernaLes, Santo Domi'ngo, Sandra I-r.ernimdez CO'IÓIl omawiia tra,dycyjmy sy.stem medyczny opar:ty na zasadzie utrzymywania w ol'ganiZlmie' rówlllow.agi czy.nników "gorących" i "zimnych", a ,ta'kże inny,ch 'ja,kości ,opozy,cyj'nych. Następnie przeds'tatwia tubylczą f.armakopeę wraz ze ,sposdbami stosowamia (leków roś'linnych przez ludowych zielarzy. Niepowodzenia w realizacj.i nowocze.sny,ch programów medycZlnych w Dominikanie przypisuj·e autorka iaktowi, .że lnie (biorą one ,pod 'Uwagę lOlka,lnych wierzeń medyczny{:h. W dziale "Dyskusje" na uwagę zasługuje artykuł J,ohina M. Janzena, TlTacLitional Medicine Now Seen as National Resource in Zaire and Other African Countries. Autor omawia przy,czy:ny oficja,ruego uznania wartości ,tradycyjnej medycyny afrykailskiej. Zliu9t)'tucjonal'izowana medy,cyna "kosmopoHtyczna" je.st zbyt ,kosztowna dla wielu krajów i ,nie zawsze w ftokalny,ch warUJllka{:h skuteczna. Zyskuje poparcie pogląd, ,że .różne tradyej.e medyczne mogą !być względem 'siebi'ekomplementarn€. Wi·ele krajów popieradących 'poEtykę nacjonaliZil11u kulturowego traktuje obecnie medycynę tradycyj'ną jako 'przykład autentycznego dorciljku lokalnej kultury. Równrież Światowa Orgalniza.cja Zdrowia w ostabnk'h lalta,ch doszła do wll1iosku, ż,e tl'ady,cyjllle tNapie powi:nny zootać przebada'ne, uDCigubOlWlaJle i rozwijane obok medycyny 'nowo,czesnej. Autor przedstawia p.róbę reailizalcji :tych zało-· żet'! w Zairze. W działe "Sprawozdania i marginalia" J. Stertly omawia papualSkie łuk.i ·do upuszczania krwi, a T. Jaresmrl podaje zestawie:nie tytułów radZJiec'kich czasopi,;m me·dycznych oferowa'nych do międzynapodowej wymiany. W .t. 4, z. 3/4 pierw.szą pozy·cją działu artykułów ~est rozprawa Ayodele TeHa z Uniwel'sytetu w Lagos, Le" pratiques medic.aLes traditio'Tl.eL~es en Afrique. Autor daje przegląd melod i techni·k ,tradycyjnej med~Tlcyny afry:kańskiiej, potrakitolwanej jako calosć. Postuluje ·dogłębne 'przebadanie medycy;ny 'trady,cyj1nej i polep5zClnic organizacji kszlałcenia tradycyjnych lekarzy. H. J. Heinz w artykule The Ethno-Biology of tile fxo I3ushmen. Knowledge on the Behaviour of .the Cloven-Hoofed Animals (Antelopes and Warthog) ,przedstawia wiedzę ,BusZlmEmów !xo na temat biologii i zachow'at'1 społeczny,ch zwaerzątparzystoklOpytny,ch. Autor .stwier·dza, 'Że Buszmeni są nie .tył·ko ZJddl'ni do 'sprawnej obs·erwacji, a,le i .do precyzyjnej deduknary Studies 21' �324 Recenzje cji. Dwa ;kolejne artykuły dCJItyczą rcalizacj,i :nowo.czesnydl projektów medycznych w krajach To.zw,ijającycih się. W pierwszym, Eżn sozżo-rnedizinisci<es Programm im Obbo-Ge'biet, Siidsudan, Hans Lechermann prezentuje kompleksowy program s£ormulowa'ny przez l'nterna1Jional Union Jor Chnd Welfare w kooperacji z rządem Sudanu. Realizowany progra.m ma objąć obszar Obbo w południowym Suda'l1Jie zintcg~owan)'lm .systemem opieki społeczno-medycznej, z priorytetem dla preW0!1cyjny,ch 'służ,b medy,cznych li ochl'ony zdl'owia matki ,i dziecka. Drugi artykul, E.ine /.iindliche Gesundheitsstation erster Klasse in Zentra.tLhaitand,:vIa:nfre,da Steinkohla, jest opi1sem ,s'ta'c'ji Zidrowatnej, jej organizacji i 'działalno,~ci w rejonie wiejskim ś,rodkowej Tajlandili. N.astępnie Gunter Konrad w tekŚoC1e: Memling of P/wllic Display among the Asmat 'and Other Societies of Irian Jaya podaje przykłady demonstracji fanusa jako zach!owania komunik.a·cyjnego. W. G. Coppell .zest.awia w u'kładzie a'1fatbe,tycznym i rzeczowym katalog 1'94 pr,a-c -dyplolffiowych i ,dyserta'eji z 'tematyki medycznej i iSpołeczno-medyczmej dotyczących mieszkańców Wysp Pacyf!i,ku (Medical and Socia-Medical Stud.ies in the Pacific Islands: A Catalogue of Theses and D~sserta-ttions). Dział zamyka ar'ty'k'\1ł Alngehny ,Polla'k-Eltz, Synkretistische Kulte im Volkskathalizismus Vene::uelas. W dziale "Dyskusje" z-amieszc'Zono dwa interesują'ce ar,ty:kuly telorctyczme. Thomals Haus'chiJ.d w arty,kule Zur Ideenge'schichte der Ethnomed.izin (Vortrag gehal/en auf der Tagung der Deutschen GeseHschaft fiir V olkeTkunde im Oktober 1977) a'nahzuje teorue etnomedy,czne poczynadąc od 'wcz-CiSl!lo-XIX-wiecZ'nej romantycznej 'pos'Lawy lekarzy -zbierających .l,udowe przepisy medy,czne i za'lecających je na użytelk codzienny. W drugiej ,połowie XIX w,ieku przewagę zdobyły ujęc1ia pozytywistycZJne dająoe niepełne, wypacZJone opusy prz.elkonań .i 'Praktyk medycyny ludowej i traktujące je j'ako 'Zlbiór przesądów, .czy też (tZJw. medy.cyna "prymitywna") pierwszy szcze'bel cyklu rozwojowego prow.31dzą'cego do medycyny naukowej. Autor ,daje psy,chologistyczne wyja~nii(ln1e ,tego rodzaju ujęć, widząc ich źródło w niepo,koj>u, -który odczuwa ba-dacz stykając się ze sposobami ikczenia całkowicie odmiennymi od znanych jemu. Prćiby zrozumienia medycyny !tradycyjnej dostrzega T. Haus-child w podejściu Junkcjona1Jnym, jednakże zrozumienie :to miało prow.adzić do wykorzy,stania li podporządkowania kolonialnego. Autor omawlia nowe, ,,'rozumiejące" (verstehende) ujęcia ctnomedyczme (np. fcnome<nologiczmą koncepcję J. Stel1ly'ego) jako odrodzeni,e a zarazem lITIodyfikacjępos'tawy )'oma<nlycznc'j i jako próbę przezwyciężenia niepokoju badacza wobec zjawsik obcyc,h jego własnej kulturze. Joachim Ster.ly w ar.tykule Versuch cineI' syst-ematischen Ordnung der Ethnomedizin definiuje etnomedy,cynę ja,ko 'pole ba,dań ]f1'cerdy,;-cyplinarnych antropo/llogii społecznej czy kulturowej i modycyny oraz ilnmych nauk. Tylko badania intc.rdyscyplJionanne mogą przy:bli:żyć nas .do złożonego "św.iata ży'cia" (Lebenswell), Wy.chodząc .od Husls-e lowskiej ,koncepcji Lebensweli 8I.t-crly p'orząd'k'uje zjawiska z zakresu 'etnomedyc)'lny uj-mując je z ontologi'cznej peI'spek:Ływy. Wyró-żnione i rOZibudowane tema'ty "porządku 'etnome,dycyny" - kO'll'cepcje choroby i metody Je-czenia w 'Sipołeczeń_stwach tradycyjnych - ,nile są .tra'ktowa'ne przez autora jako index ethnomeddcus do użytku praktycZlnego, lecz jako ;fenomeny, w ich rz·eczywistej relacji do ludzjk,i-e.gol'9tnienia. \V dzia'le "Sprawozda'nia i marginalia" zamieszczono \ill. tl'n. tekst Tycho JaresmilIa, Die Akupunktur im Spiegel medizinischer Berichte 1974/77 . .T'est Ito omówienie źródeł do tematu akupun'k'tury - 5-31 ,artykułów z czasopilsm .medyczny'ch zesta \vi'onyoh .w 4 wyróżll1lionych przez aut-ora działach. Zc'szyt ,112 t. 5 "Ethnomediz]n" jest poświęcony w c.ałoś-ci etnofarmakologii. Wy'Clarwcy oltrw1ieroją nUlillelI' tekM€Q11wlprOlWaiclzają'cym:,w którym omawiają pnzejawy i przyczyny zazna,czają'cego się w o.stabnłch latach zainteresowania badania- �Recenzje 325 mi farmakopei Ispołc'CZeń'stw rtraodycyjny,ch. NiewąitplJiwy wpływ na rOZJwój zai:ntere.sowall etnofa rmakO!logią .mają ,finansowane prwz przemysł farma,ceutyczny badania, których ,celem jCSlt wykorzystanie doświadczenia trady,cYOll1ychrspołeczeństw w dziedzinie leków. Autorzy postułują badania dmtoI1dYJS,cyplirnarneposzerzają'ce wyłączną ·do niedawna analizę farmakologiczną ,tra,dycyjrnej materia medica o as'pekty antropologiczne, psychCllogicz'ne i socjologlczne. W dzialea'J'tykulów zamieszczano 7 rozpraw z za'kr,esu ebnofarmakologii. W pierwszym, obszernym artykule The Use of Hemp [md Opium in India, T.raude Vctschera i Alianso Pillai omawiają rnajdawni'ej.sze świardec'twa uży,cia preparatów odurzający'ch z konopi ,(Cannabis saava) w I'ndiach, zachowane w literaturze sa'nskry'ckiej poczy'nając od Rigwedy. Opisują również współc'zcSinc za.stosowanJia leczrnicze konopi oraz opium. Autorzy wykazują, (Że użycie opiull11 jes1; znacznie mniej pow.Sz,echllc w lndia·ch, przy czy.m narkotyk cieszy s·ię popularnością 'NśTÓ!d muzułmanów, podcza!s gdy Hindusi preferują prepa.raty z konopi. W kolejny!m artykule, Zwisch,en Wunclerbuch unci Rezeptbuch-Weisheit. Zum Aussagewert cines handschriftlichen burgenUindischen Arzneibuches aus d·er ers{en Halfie d,es 19 JahrhlLnclerts, ELI'riede Grabner ana'Jrizuje pochodzenie pJ'zepisów me,dycznych z rQczmie pisanej farmakopei XIX-wiecznoj z Burgenla:ndu I(reg1ion AustTii). Stwierdza, że wiQkszmść 'spośród tych recept zastała 'przejęta z tradycji ]"Ias wykształconych. Ar.tykuł V. J.. Bmndegaa'rda, Ethnomedizinische Cuscu,ta-Applika.tionen, dotyczy leczniczego zastO'sowuinia rośliny 'kanlinnka (Cuscuta) 'VI dawnej medycynie "szkJolnej" oraz nOlws'zej mcd}'cY;llJie ludowej na świoe,c~e.FloI"ian Deilitgen w a'I"tykule CultlLre, Dr1JJ[Jand PersonaLity - a Preliminary Report a.bout the Results of a Field Research {lrrwng the Yebó,masa Indiansof Rio pura.panl-7l.ó,in the Colombian Comisaria deI Vaupes :malizuje ku.jt'urowy kontekst sitOlsow;an'ia halucynogennego napoju caji u Indi.a,n Y'ebamasa 7. Ko.lumbiJi. i8twie11dza, że używanie narkotyku jest ';ciśle podporządkowane tradycyjnemu lSySltemowi kontl1oli s'połecZJnej i wyna7.a prz·ekananie, .że elemellJty tego systemu Imogą być wykorzystane jako środkii cfek'tywnej kontroli zażywania na'rkotyków w społeezcJlSltwa,ch zr1ndustrializowany'ch. Gary J. Mkha:lik w t,ekście: Guyanese Ethnomedkal Botany: A Folk Pharmacopoeia prezentuje tradycyj- ą farmakopeę "zwcsternizowanej" ludności Guja!ny, różrną od używanej przez ISpołeczności indiańskie tego terenu. Dwa ostatnie artykuły 'tego ldziału dotyczą mn~e.j.szoś·ci ·etnicznych w Stanach Zjednoczo.nych. Richard M. Sw i,dC'r,s:k i w intel'C,sującej ,pozpraVloie Chinese-Arne'Tica.n Patent Medicines omawia lerki pat-entowwne produkowane główni,e w Ta'jwanie ,i Hongkongu dla rynku chińskiego w USA. Są ,to leki pośrednie .między tTaidycyjnymi medykamentami chiit&kimi iśrodkalmi medycyny nawoczesnej. Autor podaje przykłady .synkretynmu w dzjiedzi;ni,e receptur oraz przystns10wywulnia lilowych leków do chil'ts.k!iego syJsltemu ,medycznego, który przetrwał ja:ko fragment 'identycZ'll'OŚ'Cikulturowej zachowanej przez Chiń,czyków w 'diasporzc. !Z kolei HeJrmu't Kloos w ant)"'kule Food and ,Medical Plants used by Armenian-Amerkransin Fresmo, California, prz'cdstawia wyniki badań przep110wadzoTIy.'Ch wśród dużej grupy Ormian osiadłyc'h w Fr.csno. Autor omawlia tradycyjne z,wyczaje żywi'e:n;iowe i pr,ak·tyki !cczetll'ia ziołami, ]Ich modyhlm,cje oraz ,czynniki wpływając,e Ina 'zmiany nawyków. Dział dyskusji otwiera antyku! .Egberta Potratza "Link, Linke, Linken". Betrachtungen ii.o.er einen Begrrijf der Drogensze.ne. Na podstawie d.06wiatdczeń z pracy resocjalizacyjlnej prowwdzronej wśród młOidzieży u zaiJ.e.ż,ni'onej od narkotyków w Ha,mbur'gu 'autor opilsuje te,chni'ki ,jlinken" - syndrom zachowań rma1ją,cych na celu :zdOlbyC'ienarkotyku. W kolejnym Itel'kście, Trad.itio'1lM and Orthodox M,edicine Conflict and Prospects oj Integration, AyodeJle Te!<l'a rUlkazuje możliwośCii -ko- �326 Recenzje operacji i korzyści, które przyniosłaby integracja medycyny tradycyjnej i no:woczesnej w Afryce. Twierdzi, że integracja taka jest w przyszłości możliwa mimo istniejącego obecnie antagonizmu między ,tymi systemami. J'oachim Ster'ly w rozpra wie Ethnomedizin und das Konzept der Lebenswelt. Zu einem Besprechungsartikel in Reviews in Anthropology 1978, przeds.tawia założenia badail interdyscypiil"Enych na polu etnamedycyny przyjęte przez redakcje; "Elthnomedizi'n" oraz ich realizację w dotychC'zasowej dZiiałalności czasiopism:a. Wyjaśnia również nieporozumienia doty,czące zastosowania fenomenologicZinej koncepcji Lebenswelt w badaniach etnomedycznych. Jest to odpowiedź autora na artykuł recenzyjny za:nieszc:wny w "Reviews in Am:thropology" 1978. Dział zamyka wywiad udzielony Hubertowi Fichte przez farmakologa z Lome, Ama'koue M. R. Ahyi na temat etnomedycyny, etnobotan:iki i etnofarmakcilogii w Togo. Wśród "Sprawozdań i marginaliów" zam:iesz,czono T. Hau,schilda "Enthexungsmittel" aus Apotheken in HambuTgischen Museum fiir Volker'kunde. Autor omawia zbiór pozyskalnych z północno-ni'emieC'kich aptek w latach 50 - 60-tych "środków przeciw 'czarownicom". Zwraca uwagę 'na interesujące z etnofar'makdlogicznego punktu widzenia pomieszanie elementówsy,stemu medycyny oficjalnej z ludowymi wierzeniami. Na9tępne komunika:ty to: .T. Slerly'ego, Cannabis am obeTen Chimbu, Papua New Guinea omz A. Pollak-EHz, Tabak in del' Volksmedizin V.enezuelas. Dział zamyka sprawoZldanie W. Bic'kmanna z wys,tąpienia ber1ińskiej grupy pediatrów protestujących przeciw praktykom \V'ie!'kJ.chfirm, reklamujących produkty źywnościowe dla dzieci w krajach Trzeciego Swiata. Produkty te są często bezwartośóawe, a ,nawet szkodliwe w tamtejszych warunkach. Wszystkie zeszyty C'zasopisma zawierają, oprócz omówionych działów, 'również rece:lZje książek z zakresu einomedy'cyny i antropolog,ii medycznej, przegląd czasopism oraz komunikaty hamburskiego Arbei'tstelle fur EthnomediZJi'D. Danuta Teres,a Kulesza-Zakrzewska, doktorskich i h1abilitacyjnych 194~)-1975,Warszawa~Łódź Bibliografia wykonanych na etnograficznych uniwersytetacll Penkala prac rnagister.~kich, polskich w latacil 1979, PWN 8°, ss. 168. Histoniagrafia polska wzbogaciła się a cenną pozycję bibliograficl'ną ukazującą dorobek katedr etnograficznych ośrodków uniwersyteckich oraz Instytutu Historii Kultury .Ma,teria1nej PAN i InstytUltu SZltuki PAN w okresie itc",;:ydz'iestolecia Polski Ludowej. PreZJentowane wydawniC'two jest pierwszy;m, pełnym, w,;zechs,ironnie i po nowatOlosku ujętym zestawem Ibibliograficznym pra'c magisterskiich i dciktorskich z zakresu etnogra'fii, przygabow.alnych 'na kierunku ebnografii bądź pod opieką etnogrMa, oraz pra,c habilitacyjlnych, które pc,służyły do uzy,;kania ty,tułu dok,lora habilitowanego w zakresie etnograjjii. Bibliogra1iia ukazuje ,głównie pra,ce niepublikowane, a więc uzupełnia z{~'Sltawy prac etnograficzny,ch ogłoszone dru!kiem, dając w rezul:tade 'obraz donobku etinograf.id w Po:ls.ce w okresie kizyld!zlies'boleda powojenlIlego. W,cześmi'ejsze próby E. KrólikO'wskiej obejmowały tylko pewi,en typ prac lub zagadnień *, a zarmiesz.czane • Elżbieta uniwersytetach Królikowska, Wykaz pOLskich w latach prac magisterskich 1945- 1965, biuletyn z zakresu etnografii wykonanych na PTL, Wrocław 1969, powiel.; tejże, �Recenzje 327 w laLach 1970- 1974 coraczne wykazy prac magi'Slterslkkh, doktor:sKlich i habilitacyjnych na iamach "Ludu" przygotowywane pod ·kątem :bieżą,cyc:h potrzeb Ośrodka Dekumentacji i tn£ormacjii EtnograficZ!nej Polskiego Towarzystwa Ludozna.wczego 'nie ·daw.aly pelnej -dokumenrtacji. Stosowany przy ich ISpol'zą'dzaniu wklad chrc'nologilczny nic sprzy:jlal za;ntcresowa'nym :tą problematyką w dotarciu do poszukiwa.nych opra'cowal1. T. Kuksza-Zakrzew.ska, ·dąż"lC do ułatwienia pracy osobom k1orzy.stającym z przygalowanej bibliO'gra<fii, zas:lcsowala potrójlny ukła.d. ,Pralca .sildada się z trzech cZt;ŚC'i,w których wyeksponowane zostały: 1) uczelnie ksZ\t.aką~e cllJnc<grafów, ~) tema tyka prac e'tnograficzny'ch, :O) regiC'ny objęte badanilami. Zasto.Slowany pl'ZCZ autOl/kę ,uklad okazał ,się pożyteczny i mC'żc służyć jako wzór ,dla bi b.hografi i te.go typu. Upo'rzą,dkowane ujęcie 'Całościowe prac, kitóre były pods,tawą do uzyskaniastcpni Inau:kowy,ch z .dzi'CdzinyeklO'grarii, pozwalla prześlcdrić etapy rozwoju etnogr.afii w Pdlsce Ludowej do mku 1975 ora:>: pro'bJ.ematykt; badawcz,-\ posZJczególnych placówek J'lształcących ctnQlgrafów, a także uzyskać iniormację o stanie liczbow)"m i kwaJinika,cjach o.sób reprezen1tującyeh t.ędziedz'int;. Niezależnie od intencji autorki, praca ukazuje rówmież dorobek naukowy profC50:'6w, kierujących przygotowamiom prac magisterskich li ,doktorskich. Największy wkla,d W1n::eśliK. Zawi,.,towicz-Adamska (UL), K. Debrowalski., ..J. Klima'szewska, M. Gładysz (UJ), M. Frankowska, .J. Burszta (UAM), W. Dynowski (UW) i inni. Z zestawu wyni'ka, że najwil;'cej magistrówetnografiii wy!kształ.cił Uniwersytet .Jagiellol1:>ki .(2.12), następne miejl~ca zajmują ośrodki uniwer.sy,tec,kie - W31'szawski {l.60), pozmański (14;1) i wroclawski ('121), a na .dalszy,ch upllasowały się te, w idórych kaltedry einogr.afi'czne były przez pewien czas zamknięte Jub nie miały up:'awniel1 'nadawania ltytułów - łódZlki (49), lubelski (29), to'ru Ilski (24). Najwięcej droktorówetnagrafii przygotował U:nJi'Wel1sytet'im. A. MlioC1kie:wi·cza w Pozll19.niu 27, Uniwcrsyte't im. B. Bieruta we Wrocławiu -24, Uniwersytet Jagie.J1011ski - 17, a pozostałe o,d l do 7. Zas·kakują'cy jeSlt fa'kt, że w okre.sie ::!() lat Polski Ludowej tylko 14 osób uzyskało tytuł dokt.ora ha:bi.litowanego, w tym 8 w Poznaniu, 2 w Toruniu i .po jednym w Lodz!i ~ W·arszaWlie. ,w ,części dl'ugiej, w klórej zastosowano podz'iał tematyczny, uszeregowano p:'ace w dwóch ·działach: prace omawiające za,gadni-enia ogóllne !bez wz,ględu na teren, ,którego ·doty'czą, oraz zagadnienia odnoszące się wyłą'cznie do terenu Po/1ski. Pcszcz,e'gólne z'agadnienia ;szczegółowe :uszeregowano 7lgodnie z tradycyj~lym podzialem na kultun~ matel1i<.J:lną,'społeczną ,i duchową. Najczęścliej podejmowane były zagadnienia kultury materia,lnc-j. Tematykę :tę uwzględnia pona,d 34";'" prac. W oddz;ielmym punk-cie ujęte zosIlały prace 'obrazujące przemiany gOlsj:JOdal'czo-spoleczne i kulturowe dokonujące ,się w Po'lsce po drugiej wojnie światowej. Układ Itrzeci, geografi.czny, dzieli Slię na częsc do'tyczącą ,Polski oraz 'częś'ci dotyczą,ce pos2)czególnych kontynentów. W odniesieniu do PoLski za,Slto.sowaino obowiązujący obecnie podział a,dmuni9tracyj:ny. Pra,ce ułożono wedlug województw dają.c na początku p!'a·ce ogólne, a następnie dotyo;ące pc,szczegó,linych miejls,cowości w kolejności alfabetycznej. Część doty/czącą ISz'eflSzy,C'h regionów podano w llIkładZJie regbonalnym, a pl1ace odnoszą'c,e się do Iter-enów pozapolSk,ich uSlZeregoProblematyka folklorystyczna Muzeum Archeolo~iczn"go i Ii. 207 - 213. w etnograficznych Etnograf.icznego w pracach Łodzi", magisterskich, "Pr·ace Ser'ia Etnograf'iczna, i Materialy 1970, nr 14, �328 Recenzje wano konty:ne'n!liami wedlug k~aj6w Lub ludów w układzie alfabe'ty·cznym. Ozęść tę zamyka zersrtawrielnie pra,co ludach pierwotnych o zasięgu przekra'czają'cym jeden kontynent. Uklad g'eograiiczmy 2Jasto.sowa'ny po raz pierwszy przez T. KuUc<szę-Zakrzewsiką ,po'k'azujesta,n opracowal1 pos'zClZ'egMnY'chwojewództw i regionów. Na pierwsze miej'sce wybujają s,ię wojewódz:tWla: now.01sądeckie, bidskie, os'tmolęck.ie, kie'1ecki·c, krakowskie i lubelskie. Do województw najmniej opracowa'ny-ch pod w7Jglt;dem etnograf1i,cznym ,należą: chełmski'e, łe'gnickie, kosza:li(l's'kie, słupsk:ie, wałbrzyskie i wroclawsk,ie. Spnś.ród regionów nadal czekajq 'na opracowanie: Bieszczady, Kujawy, Sudety, Ziemie Zachodni,e. Interesują,cy jest przy tym iakt, że ZlI1aczny odsetek pra.c dOlty'czy pozostałych kontynentów: Azji, Ameryki, Afryki, Aus:traJJJii i Oceanii oraz Europy. Podniosłam :tu !tyJJko n~ektóre pI'()iblemy nasuwające 5ię podczas lektury BibLiografii. P.raca ukazuje Ic.aly dor,obek katedr ,et'nog-rari'C'Z'TIy.ch, 5posób ujęcia umoŻ'liwia przeprowardzenie wiolce ,interesującej analizy kwantytatywnej tegio donobku. Bibliografię przygotowano z inspiracji Komitetu Nau!k Etnologicznych PAN (jako nr 1 "Pra.c KNIE PAN") w Ośrodk1u D Oikumenta'cji i InfonmacjiEtnograficzmej Połskiego Towarzystwa Ludoz:nawczego w Ło,dzi przy współudziale Katedry Et11Jografii w Łodzi. Praca T,eresy Kuleszy-Zakrzew:Slkiej zasługuje na !Specjalne wyróżnieniie. Cechuje ją .staranne przygotoWla'nie, kompletność oraz przejrzy~ty, nowaltorski układ marteriału. Praca powinna trafić niie ty.lko do rąk etnografów, 'lecz ta:kże socj 0logów, historyków kuLtury ,i historyków. Maria Mioduchowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3a77d58856025cb9e7d3aaf21f24f7a.pdf 94f45b39f6d87c9389a20cd0d699327f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1796 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource Herody Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe Wielkanoc - zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1664 Title A name given to the resource Herody.Wielkanoc / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.257-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sidoruk, Stefan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERI'AŁY Z teki korespondentów terenowych Lud, t. 64, 1980 STEFAN SIOORUK HERODY* KuŹin~'a na.sza stała ;na :ni'ewielki,ej stromiin:i'e prawi,e w środku wsi, a nasz ojciec, będąc wiejskim kowalem, kuł z czeladnikiem okolicznym chłopom wO'zyżelażniJaJki, ;nabijał :do df!e'W:nianych bron śpiezastezęby, rychtował pługi, motyki i 'inny gospodarski sprzęt. Zaś zimą podkuwał wielkie, m'ocne sanie do wywózki budulca z lasu, albo dłubał mozolnie przy ,czyichś wyjazdowych 'sanka,ch, ozdabiając je w różne żelazne wywijasy i upiększenia, pociągnięte na 'gorąco do połySku cz~nną smołą. Niekiedy, jeśli to bylo l'ato, szli z ezeladnik:i'em i inszymi ohłci~kami d<Jpobliskiego Bugu, by po sk,ońe:nonej rohocie niec'o się oplu!kać. Bywało że 'chłopaki 'ciągnęli 'ZesiCQ>ą nowy, diC'pi,ero 'C'O 'oku'ty WÓZ ,który z wi'elką 'uoi'echą przeprawiali przez bród na drugą .stronę rze,ki drra oc'zekują'ce.go właś'Ciciela. Uciechy byloprzy tym 00 niemiara, jedynie właś6ciel 'w'C'zu trzymają'c 'k'onia za ,uzdę trwc'żni'e spoglądał, ezy chlopa:ki przYipadJkiem na:pmwdę go nie utclpią 'W głębinie. Zimą, -ż'e to rchoty !było nieco 'illlnJi:ejw gospodar:$tWli'e, k'a:żdy kto ino szedł drogą pnzez wieś, wstępował do kUŹlni to lpl(łjpierlOlsawypahć,to ręce nadogni'em 'ogrmć, o('Z'as€lm to OIt tak, bctdajby gorące ż:e1a'z:o mł'o'tern stuknąć lub .miechem !nieoo pcdymać, a pogada'ć lO tym i 'owym. Był w nasz'ej 'Wsi joeden :ta!ki osiłek, ,k'tóry niera'z próhował tr2iQZo:m 'Spory klo~ na ,lwzły wło'żyć 1u.b dwulebniego Ipcdj1e'zdJm :z;a ogon 'Złapawszy utrzyma'ć. Otó'ż ów mocarz często iPI1zychorlziił do kużnii jeśli tyrko * Na:p~sal 'Stefan 17 "Lud" - tom 64 Sidoruk, rolnik, lat 59, wieś Stawki n/Bugiem, woj. Chełm. �258 STEPAN SlDORUK chłopa[{U 'zdoła'Li go 1P0dtmówić,sz'edł ~zkililllŚlO2lakład, i'e 'dŹWl1g'llIie stukilowe ~o'wald!łona wysokość głowy lub dźw:i;ginli'ena grzibiecie masywny wóz. Śmiechu !było przy tym, ':?Jechoć ty za brz,ueh się trzymaj, jak ów osiłek właził na czworaka'ch pod nowo okuty parokonny wóz i z pół g>od'Z'iilly 'wiercił tyŁbem to w j'OOną,:to w drugą stronę, za.num uda,ło mu się :z wOIzem llIa grzbiecie nl'ooo się wYiPJ'osto'wać.CZIa:semów "Pelo", jak glo po wsi,awelmu wszyslcy nlazy'Wali, bywał 'WInieo() gor:s:z1ej'kondycji i nile chciał próibo'WIa'ćIswej siły. Ogra:niczałsię WÓW'CZiaIS do lżejlszych p'o~a:zów i ć'Wliclz'eń,m.ilarnlQlwicie do trąbi'enlia. T.rąbieni'e topoł'egałlO na zalCięcliuw :pustą buksę (lId wozu itaik gło'śno, aby na drug.im końcu wsi sły,ch:a<:było. Więc trąhiJJi, :a 'raczej dęlichłqpaki w bu:ksy,kitórych w ikJużnliIni'e brok'uWIało, a:ż się ~on:iJe,pł'oszyły przy studni gailolpując po wsi z Tieszt'ką karnlta'm,rn:apysku. No'wo oiku'te :p;rzez ojc1a saU1li'e nigdy nie s'tały długo Iprzed kuŹJnią. Jeśli był tylko silaiki t:a'kiiśllIieg, oiągnęły 'je wymstlki i ,dOII'lOlstlkii, czyli kaw,a'lerlka, .IlIadpoiblhS:ką'stromiznę l zj>eźdżali całą ikUiPą,ni'e!kl~edypo dzi'esięaiua Iilloż'e i po :piętnastu .na r'alz, laż hen, na bł(lrnue,czasem nla tmesZC'zący 'lód płytlki~ej w,odzie, która napebruiała ~m 'bulty :pO'wyż~j lcholew, ,a:le kto iby Itam na t,c>zwa:żał. DopieI'lo ,gdy ściemn:iało, a dymy 'z 'klomirnów :zaczęły Ipachllli'eć go'rą'cą ,ko~lacją, zmęc'z'eni 11eczWlese1lipddiciąoga,lisa'lli~epod l~uźnię li rOZrChod'zilisię po swoich damostwalc:h. Oz'el'acirIllikMichał, ldóry uC'zył się u ojca ik'()Iwals!Jwa,p(llchodZJiłz :sąsi'edln:~ejwsi Ż·U:ków.Mi'eszJlmł Im'tem i j'adia'ł 'li na,s. Ja:kOŻZiaDaZ\po 'zapUlstJa,chów Mi'dhał 'Z1acząłlugadywać .IlIais:ze'g(l ,ojtca, aby 'zezwolił chłopakom, któryoh on Iso:bl'e'dobierz.e, wyrytChtO'wa'ć naświę'ta w naszym dOlIIlu tak zwane "Herody". Ma~a 'z początku to Inawet :i ,słudmćo tym nie ohc'ia'~a, że to niby diaibła, ozy na'wet samego lucy£'ern będą odslJaw.ia'ć. Dopiero j'aik j,ej 'zaezął dok~adJnie klarować 00 li ja'k, :Ż·eqprócz di'abła hęlci'zu.'e irÓiwniJeż:i ICłJn1oił, i 'tI'!ZJejkróilo'W'ie,.i Maryjoa, i JÓ'z'ef,l Boża Dzieoirna, j:aktaś ItaJm,się :Z;god!z:ił:a i 'Wlięoejsprz-eoeiwurui-e'8'tawia!ł'a.Ojciec też z początku twierdził, ż'e nic z tego nie będzie, ale jak chłopaki przez klilka wiec'zorów przysiedli sobie po,rządnie fałdów li kapot, jak zaczęli spisy!W,ać'takie ISiobieróżne gadania i historyj e, co jeno poniektórzy starzy luaz'ie skądś jeszc.ze je słysizeH i pamiętali, jak zaczęli podśpiewywać ni to jakieś kolędy, ni to insze bajani'a, sam zapalił się do całego przedsięwzięcia i począł chłopakom to i o!wo doradzać a pOIIIlagać. Pos.zły więc słuchy po wsi, że w :ko/wa,lowej irzbie parobczaki żywą szopkę na gody rychtują. Za'Częło się do:bieranie osólb: anioła, Żyda, Żytdówki, którą jakoś. żadna z !dJ2Jiewczynnie chciała zostać, a którą w końcu musiał odegrać Stasiek Szepela. Na'tomi'ast na diabła każdy z chłopaków aż się rwał ,i. pra:wie kIa'roy się nadawał. Mieli także być paste!riZe i Józef z Maryją, maI'szabkQwie, l'iu['e<kz krzywą szaiblą i ułan na siwym koniu. Zaczęło się 1() �Herody. Wielkanoc 259 klejenie koron dla Heroda i trzech l~rÓl1i,a po tygodniu czy po dwóch już odbywała się jedna !po drugiej próba, na którrej Żyd czyń:ał biblię od początku świata i czocJhoołsię o futrynę drzwi. Śmierć ostrzyła drewnianą Ikosę szmulając nią po spasionym kariku Heroda. Żydówka zbiedzony:m gto'oom ta~gował:a u naszej ma'1:Jkijajlka i celbulę na szabas dla Żydziąt. Ułan pląsał na pięknym koniu, zaś diabeł, jakby wlaizł IW niego sam Belzebub, ,skakał po ,izbie brzęc;ząc łańcuchami i waląc widłami 'o sufit, aż się prochy ludziom za kołnierz sypały, wykrzyk1wał piekielnym głosem: "Moja dusza, twoje ciało, bo mi się tak spodohało" i wszyscy orzekali, że właśnie tak powinno być, a diabeł starał się jeszcze bardziej szaleć. Przed samymi świętymi spadł w nocy niewielki deszcz, a już po południu nagle' się wyjaśniło i złapał spory mróz. Wszystkie drogi i ścieżki pcJlkryły się skorupą lodową,śliJSką, nie ,do utrzymania się na nogach. Gospodarze chcąc przynieść wody ze studni przywiązywali do nóg taik zwane ti:abki, czyli raki, ai to poniektóry zjeidżał po pochyłości na wywróconych ;wiadrach, zaś a wypędzeniu żywiny do Ik'oryta to i mowy być nie mogło. Jedynie herodniiki najmni'ej się tym martwiH: E tam, wie1lkarzecz się wykopyrtnąć. Jakoż w samą wigilię, nie czekając aż .w domu podadzą lWiec,zerzę z tradycyjną kutią z miodem i gryczany kisiel okraszony suto lnianym olejem, każdy z chłopaków chwytał !po !kryjomu 'czapkę a IW .ga\fŚćkilka ;racuchówi pędził :na zbiórkę do herOidników, którzy szykowali się już do wyjścia na wieś. 'Psiaki, które ich chciały z początku obsZJCzekiwać,przerażone rwały łańC'uchy i uciekały gdzieś hen, aż na pozastodola, skąd tylko od czasu do czasu nieśmiałym szczeknięciem dawały a ,sobie :znać. A oni szli od chaty do chaty nie omiajają'c niczyj-ej i lnie baridzo dlba'ją'ca poz_. wolenie 'wejścia. Nie wybie['ając drogi przeskakiwali przez pŁoty li przechodzili prz'ez przełazy, przecinali 'OikóLnik'ii wybiegi, prąc przez sady i ogrody i hurmą ,wtłaczali Isię do izby. Hej kolęda, kolęda! Zza byle jak zaimprowizowa:nej kur'tyny wychodzili pasterze, bieżąc do stajenki. Potem trzej królowie dążyli do szopy betlejemsIkiej, !by złożyć swe dary. Herod wydawał rozkaz \vycięcia ;wszystkich dziatek. Potem chuda śmierć "tłukła się 'PO górach, po la'sach, po różn)'lch wykrętasa'ch, aż króla Heroda w tym domu :zdybała". Żydówka molestowała g,oopodynię a pa'rę jajek na Sizebes dla Żydziąt, a ,diabeł poza ku'11tynąsta;rał $liCi ukradkiem na'dziać na widły suszące się nad piecem, pachnące czosnkiem kiełbasy. !Weselmy się, radujmy się, pożądany narodzlił się, hej-nam hej! Anieli się w niebie oieszą, pasterze do szopy śpieszą, hej-nam hej! 17· �260 STEFAN SIDORUK Na to Boże NaiI'odze'll'ie wesel się każde 'stworzenie, hej~nam hej! I my dzisiaj się weselmy, wy.pijmy po szklance pełnej, hej-n'am hej! Niosło się wesołe śpiewanie, a kolorowa gWiazda, którą zagarnęli po drodze razem z kolędnikami, siała po izbie różnokolorowe blaski wyczarowując iście ibetlejemski nastrój. Sypało się grosiwo, gdyż mało w ,której chacie gospodarz nie sięgnął do wypchanej 'kalety. Poniektórzy to i okowitą częstowali, a sZJcZ'Odregospodynie wtykały im do rąk to k.a.wał słodkiego placka, to struolę z makiem, luib chooia:żJby tych mc'uchów pa'chnących olejem. Odchod:z2.c życzyli gOSlpodar1z'Om: Oby wam się darzyło i mnnżyło rw komorze i oborze, we woreczku, na k'Oł'eczku, w 'każdym kątku po dzieóątku, a na piecu troje na to wie'llls:z::rwan'iem.oje. Ażebyście tego roiku jesQ:C'zelepiej mieli, iebyście co 'Posiali, to MI sipoikoju zżęli. Żeby !wasze dzie(;l były jak klusec,zki i jako gnłąbki spokojne żoneczki. Ażebyście jak pączki w maśle się płalwili, nic się nie kłócili, dobrze jedli, pili. Tego wam życzymy, na to przychodzimy i kolędę swoją dla was przynosimy. Po drodze na skutek zdradzieckiej ślizgawicy ten i ów rypnął zadkiem o ziemię. Czasem któryś z kolędników haniebnie poniżał swój majestat, aż mu ikorona z głowy spadała, 'a wierni rycerze musieli go podnosić pod rękę. Tylko diabeł z kos,tuchą trzymali swój fason, biorąc bowiem widły czy kosiSIka między n;:;gi zjeż'dżali po najbardziej obl::dzonej pochyłości i wstępując do następnej chałupy, za:pow'iadali odw:edziny herodn'ików. Nie ominęli nawet księżej plebanii, skąd ich gospodyni miotłą chciała przegonić, dopiero sam proboszcz słysząc jakąś awa'niurę zaprosił ich do kuchni. Odwiedzili nawet jaśnie pana dziedzica, któremu wystraszyli małą Brygidikę i wątłego Jacusia. Coś im tam na o'achodne pewna chudapalJ1Ji sZJwaiI':gc!tała'po niemieeku ezy francusku, a coś się pytała, z czego nie mogli nić pojąć. Zapamiętali tylko to jakies powtarzane przez nią ,pewno niemieckie nazwisko herodowego Żyda - "folklor, folklor". Obładowwni rozmai,tymi pTlzysmak'ami wracali z k::Jńca wsi do naszej chaty, aby się podzielić uzbieranym 'grosiwem i wiktuałami oraz wynagrodz'ić kolędników, któcr'zy im towa,rzySlzyli. Wesehi pełni wrażeń I'OZ.chodzili się do swoi!ch ,domów, w który1ch czekała na ni0h - choć już wy- �Herody. 261 Wielkanoc stygła - wigilij,na kutia i 'śledzie 'obmac1zane w mące, a smażona kapusta z grzy!bami i duszona drobna ryiba, a na'de w~szYlStJko wielklie niecki g'ryczanego kisielu. Hej! Kolęda, kolęda, b<Jdajby zawsze 'była. Szczęśbwe to domostwo, gdzie gwiazdka zaświeciła. WIELKANOC* Zbliżały się święta Wielkanocne. Jakaś radość tajemna przenikała ludzkie serca i myśli. Szła z chaty do chClity WfalZ'z tymi cieplejszymi, słonecznymi, padmącymi :wiosną dniami. Poniektóry :z goopooarzy, nie mając - jak to .na :przoowiośniu - :pilnie'jszej roboty w obejściu, zachodził do chlewikJa, gidzie stał kamniony wieprzaJk i obmacywał go ze znawstwem ze wszystkich stron, czy już dość mu sadła pod skórą przyrosło na to świąteczneświno'b'icie. Zaś gospodynie baczniej poczęły śledzić kury, gdzie się niosą i 'od\kładać :po ty:ch kilka jaj na kraszanki dla dzieciaków, a i dla dorosłych. A dziewuchy, jak to dziewuchy - biegały na bosaka to do tej, tamta do innej. Chichotały po kątach jak te głupie. A gdy i to się im sprzykrzyło, brały się do ocierania łupin z cebuli lub ,zbierania pokazują'cego się zie'la ka1czeńlca,,szylkując to wszY'stk<Jdo kras,zenia. Przy zapłocia'ch, gdzie słońce silniej nagrz.ewał<J ziemię, można było znaleźć zielOinka1wedzioby wyłaniającego się chrzanu, ,za którym ze szpadlami uganiały poniektóre dzieciska. No bo 'co teź to by 'było za święto bez chnanu po tylim głodowaniu w poście? Toteż, gdy nadszedł tydzień wielkanocny, gdy zaczęło się wędzenie, piecze,nie i ISlffiażenieróżnych różnoŚ!ci,kiedy przys'zła Wielka Sobota, a ksiądz poikfOlpiłświę:conlkę, to choć ty z domu uciekaj od tych zapachów, od smaków, które dopiero nazajutrz można było spróbować. Hej! Już niedaleczko czel'wone jajeczko. Hej! Rano raniusieńko czerwone jajeczko. Paweł Teterak stanął w kośCiele niedaleko proga, bo to po rezurekcji i wyjść będzie łatwiej, i do domu prędzej 'zdąży. Zawsze ono pfalwda czy nieprawda, ale jaką mówią, ten pierwszy z każdą robotą w gorspodarstwie się upora, co pierwszy w Wielkanoc 'z k'ościoła wróci. To i dzJiśwolał tego się trzymać, a po drugie, miał w kieszeniach ffi\<łrynar1kidwie pary pisanek, które chciał oddać ,po .wyjściu tym łobuzom chrześniakom (tylko czy ich dojrzy w tłumie?), a oddać !pr~zecież'trzeba, bo !niby taki zwyczaj. Rozglądał :się po ludziach nucąc óchym basem: "Łukasz z Kleofasem, 'oha jednym czasem, szli do miasta Em'aus". Tylk<J czy oni - 'plątała mu się * Napisał Stefan SidoI'u1k, rollnik lat 59, wieś Staw'ki nABugiem, !Woj. Chelm. �262 STEFAN SlDORUK myśl -zaśpiewaniem szli do tego miasta ot tak sobie,.czy może na targ, a może to bylli kUlPCYi szli za kupn€Ull koni - medytował ,dalej po gospoda'T:sku. AHeluja - ,koń~'zył kJa'Żdązwrotkę razem z inny:mi. Przy wychDdzeniu w oka mgnieniu zaczął tworzyć się zator, bo taki:::h jak on, skorych do wyjścia było wielu. Wsadził więc obie ręce do kieszeni, starając się palcami poprzegradzać nieszczęsne pisanki i jął posuwać się powoli ku drzwiom, ale już po paru 'krokach poczuł, że go ciżba niemal niesie przez całą kościelną sień, a w jednej kieszeni nowej marynarki robi się klejąca, lepka ciecz. Za rpał'kanem przyśpieszył kroku i dopiero mijając zabudowania Klimka wyrzucił niemiłą zawart,ość z kieszeni i otarł ręce o starą trawę. Do domu prawdopodobnie doszedł pierwszy 'Od innY'ch. W pierwszy dzień świąt, wedle zWy1Czaju,to nie ty!llko że nie wY'pad.ało wychodzić do sąsiadów czy ot tatk gdzieś, ale człowiek był taki ociężałyod t'ego jadła i n3lpitk'll, ż'e i ruszyć się po prostu nie cheiałlO.Ot tylko byś się wylegiwał i popijał co :nieco. Za to na drugi dzień już z samego rana ruch w [kra'Żdymdomu pano'wa'ł n iemrały. Fra:rhowa:no jaja kurze, gęsie, kacze, a kto miał, t'O i od "afrykanek" czy też "komperliczelk". NajlPiękniejlS'z:eto ohyibta wy'chorcbiły t'e e'zerwone :z łupin eebulowych, z ,pJ.'e'Wyo'WlSliranej były 'żółte-mieco 'zi'€lonlka'We,a :gotowane 'w 'zielu kaczeńca miały Ikolor trawiasty, mdły. Pisanki trzelba było umieć zrobić, tot,eż nie ka'żda brrala się dio tej I'oho,ty. Za ito jrarkju'ż Iktóm wy:pisara, to choć ty na wystawę poślij. Ta!kie były piękne, jaik żywe. Paweł ostrożnie wyjmQwał jeszcze gorące z s'agana i {)dikładał w wodę, oddzielnie te, które mu się wi(łz:iały ImocnriejSlzedo kurnka1nira, a te sh::.hsze no 'zjedz'enri'e.Potem, gdy już ,ostygły, bra-ł 'po jednym 'i leci'utk,o a droibnie stUikał o swój jedyny przedni 'ząb, który mu po'ziO:stałi S'prawk:l:załIktóre były mocne, które :na'jmo'Cniejsze, a któ.re do n1C'wgo. A takie już w tym miał wyC'z:U1cie,ż'er'Z;a'dlk<o ,llub praw1e w:ca'le :się nie myllił. Wlięc kurzych ładował pól przetaka, w kapelusz 'brał trochę gęsich i kil'ka kaczych i wychodził na wieś, gdzie już c.ze'k1aliinni amatorzy kumkania: starsi, młodsi i O'czywiście d'zlieci,pełnIOdzieci. Ku:mkai!1liepolerg,ałrona tym, 'ż,e chętni 'rrart,ne:trzy swo'im najmocnri'ej'Szym jajkiem uderzali l~k'kQ w jajiko pfzerciwni1ka i czyje jajlko zDstało 'Zbite 'z ohu lk'oń'cÓ'w,byk} 'Przegrane i Iprz,ech:odzHon:a włrasmośćz'wycię:zey, nadając się już oczywiś'cie tylko do zjedzenia. Czasami :partnerzy wymieni,a'lrj mięk:i'zy'SiObąswe jaja i id1o;pi'€ro PQ taki'ej 'Wym'ianie zaczymali 'się kumać. N1eiki!edypo:zwalra1i,'5we jrajo pomocować, oozytw'iścńena 'Zębach przedw:ni.'k:a i 'Wtedy ryzy:k-fi'zyk. Ktoś odnosił 'zwycięstwo, a inny porażkę. Był je:sz'Czeinny sporsóibg,ry, może tylko barld'ziej lubiany przez dzi'eei, mi!a:nowidre, 'Wybi:ar,aŁosię n!iew:i,eikistoik, ,pochyl,enlie gruntu i po prostu ,pusZrC'z'ało .się 'z n;.isegojajko, które t~ząc się w końou się 'Zratrzy- �Herody. Wielkanoc 263 mywalo. Z kolei rohił to samo przeciwnik i 'tak na zmianę, aż czyjeś toczące się stuknęło o to na dole. Wygry'Walro to, które stuiknęło. Przy :kumlkJa'Il'iu nal€<Ż'ało hyć !Ostrożnym, iPTZ€bi'eglym li l11ile'kiedy z twarzy li miny ;PT'zlooiw,nilkawy,czyta'Ć, j.aką "siłą" 'Staje do· pojedynku. Bywah niernz i ltacy 'spece, k'tóI1zy tak :precyzyjnri.·e przez dzi'U'rikę przekłutą igłą w surowym jajku 'potrafili je spreparować, zalać smołą lub wos'kiem, ·ż·ei sam diabeł by się na tym nie poznał. No i było mocne, niezwycięż,cme. Nii'eM;órzy :mi'e1Jijaj,~ 'WybocZlOne:z drewnIa, ryohtY'k j·alk kurze, piękJnie furoowalIlJe, które nielkti.'edy tylJko IPO cięŻiar.ze (jeż1eJi chóano ci dać ido rą,k) lilliOŻJlIa Ibyło DOZJpOZlIlJać. Za'Cię'ta,wal!k'3 trwałia cały dz'i'eń na ka'żdym 'Plac ykiu, IPI'la'wieprzed ikJażdym domem. Ws:zędzi1e się wid:zlialo IUma:z~meżółtkiem uls1Ja dzieci, na drodze, na ścieŻ/klach - skorupy, różnok'olrolPolweskorupy jaj. P'aweł :otoczolllY tłUlmem !kibiców, wśród !który,ch 'także dochrQId:zih do lokalnyrch Ipertmktacji i kumania, pm~emiesZlczał się powoh z jednego koń_ ca WSlina drUrgi, 'Poszukując nowych palT'tJllerÓ'wli świ'eżych emocji. Sito naipeł1oiał,o'się IPoSlalill,c'zlub.WY1grywał. Tl"Z'€tcidZJień - ~to już niby święto i rn:ieświęto, a w Sta'w'kJach ii olk,olicznych 'wsia'c;h wliaJśnie VI. tym dOliu wYipa'C1ałooblewanie. Gdzieś tam ponoć nazywa się to ina'czej, ś<m~gU'sczy dyngus, lecz u nas tak WISiowo, zwycz,aj;OIi'e IQlbilew13iOJie. A .i 'bylo 'to oblewa;rui'e takiJe wsilo'we, solidine, z ·Vvliaderka. Bywało, ':ZJew każdej wsi 'Zlllalazła Slię j'akaś harda dziewoja, lktó:r:ana ,chł'Q1pa1ków'pl3'Lrzy1.az góry. N'D to w ohlelWani'e odwdzięczyh 'się jej za t{), że wyglądała jak zmo,cz.ona !kura. A jeśli tak'a "hona" próhowała !Się ,odgryz:a'Ći ,pys:k'o'W13ć,to 'chłolpa'k:i p<>tTafi1iz'a'p,powad!z.ićją do płynącego tuż pod wsią Bugu i nie tylko wykąpać po sarną szyję, ale i wypławić w tą i ową strornę. Dostawało się i chłiolpalkom przy ohlewaniu, dostiawało. Ni,e:kiedy za'gonione na strych przez chłopaków dz.i'e'wezYlny wciągały 'z'a 's"b'ł drabinę i stamtąd lały chło'paków na łeb najpierw wrodę, a gdy tej nie starczyło 'W domu, wszystko co było mokre. Pomagały im w tym nawet matk'i, cio~kli i w ogóle wszelka płeć niewieścia, dosttarczając na stry!ch sobie tyLko 'Zllltanym pTlZ,emytrem slef'wa'tkę, :malślcmkę, kwas chlebowy, a nawet odwar z łupin cebulowych, 'który się znaloazł na 'Podorędzliu. Nikt potem na nikogo się nie gniewał, nikt nie stroił fochów. Fanaheri,e i dą'sy 'z'a.':ltępow'ał 'sz,cz,eryi zldT10lwyś:mi,ech om'Z 'llcire,cha. Przewodnia 'niedziela była jak gdyby zakończ,eniem wes'oł'o spędzonych ś'wią t. Jesz'c'z.e .~późlI'N'eOli .crhrze'stni 'Oddia'wali 'chrześlniaikJo'm "woloczoeiblllę" , to 'z;Ola,czy'parę C'zy iileś mm jaj. J,e.szcze kumy om'3.wi1aly skutlkJi osba'tmiego oblewania. A ksiądz ponoć w tę niedzielę przyj'mował na zapowiedzi wła&ni'e od tych ,par, które na 'Si'elbieInajwięcej w ob~ewanie wyllały wody � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685f938ae9743823ae6a405c56f5a6c5.pdf fc6bd88d97ed5a07b8989d3d3744464c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:238 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:209 Title A name given to the resource Różne / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.639-687 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R BARBARA 6 N E SZYDŁOWSKA-CEGLOWA MATERIAL FOLK CULTURE, OF THE POLABIAN TRIBE OF DRZEWIANIE (DRAVEN SLAVS) IN THE LIGHT OF LEXICAL INVESTIGATIONS Summary The aim of the present work is a reconstruction of the material folk culture of the Polabian tribe of Drzewianie on the ground of remaining Polabian language relics dating back to the end of the 17th and the first half of the 16th century, Le. from the last phase of that language existance. Ethnographic information obtained in that way has been treated of in 9 chapters. L Cultivation of the arable land. The means of tillage have been defined, as well as the tools used for this purpose and the respective draught animals. Further on, the following activities have been described: harvesting, bringing to the barn, threshing, cleaning and preserving corn. The analysis of vocabulary material has also supplied data about cultivation of vegetables, cereals, industrial plants, fruit and about the farming system applied by the Polabian Drzewranie tribe. 2. Breeding of domestic animals. It has been determined which animals formed part of the Polabian cattle raising and what was the role of particular animals in that system. It has been settled among other items that the Polabian Drzewianie had an organization of common shepherding and that their villages had common pasture grounds. Polabian language relics inform also about the equipment and customs of shepherds. 3. Getting and preparing food. The lexical analysis supplied detailed data about fishing, gathering and hunting, about preparing groats and flour, making fire, cooking meals, about their quantity, about meat, milk products and cereal consumption. We have also information about animal fats, vegetable oil, baking pastry, drinks and kitchen utensils. 4. Working of raw materials. It has been settled what treatment was applied to wood, bark, osier, fibre, stone, clay and to other stuff. The material investigated has supplied us with particularly precious information on spinning and weaving; flax processing and bleaching as well as selling of woven linen has been described further on. �640 5. Architecture. In this chapter the author deals with building material, construction of roofs and elements of edifices. Stoves, dwelling accomodations, farm premises, Polabian fences and separate parts of the Polabian villages have also been discussed. Deliberations on the problem what was the type of buildings (Franconian or Saxon) on territories which formerly belonged to Polabian tribes conclude this chapter. 6. Garments. Here are described head - gears, man and woman out door clothes, shirts, trousers, winter and bathing clothes. Material informing of gloves, stockings, children garments, handkerchiefs, all sorts of foot - wear and trinkets has been passed in review. 7. Furniture. The analysis of the vocabulary material supplied information about the furniture in a Polabian house. The chapter quotes also: cradles, furniture destined for the rest and for the hiding of household things, table, candles, lamps, mirrors and images of saints found in above mentioned Polabian houses. 8. Measures to maintain cleanliness. Hygienic measures among the Polabians were: washing, bathing, combing, hair cutting and shaving. Laundering, tidying up the room and fight against parasites have also found their reflection in the analysed Polabian vocabulary. 9. Transport and communication. The chapter deals with the Polabian roads, auxiliary means of pedestrian transport, means of transport and communication, draft and yoke animals, those serving for the transport and saddle horses, together with the description of the harness. Material giving indications on water communication means and of utensils like ladders and gang-planks has also been investigated. The material culture of the Polabian tribe of Drzewianie has essentially a primitive, Slav character. The most intime spheres of life remained up to the end almost immune to Germanization influence; on the other hand, those spheres of culture which had a more close contact with the German surroundings were the first to fall under such influence. The prevalent quantity of the Slav words in the Polabian language belongs to the general Slav vocabulary, the Polabian vocabulary showing close links with the vocabulary of the Lechitic group. Polabian- WesternSlav and South-Slav connections have also been stated. The Polabian language possessed a number of peculiar words which were specifically Polabian in respect of the construction or meaning of the words. The ancient Slav element in the Polabian vocabulary concerning the material culture has also been analysed. Words of ancient Slav origin form 44 per cent or 2/5 of the vocabulary. The greatest amount of ancient Slav words has been stated in the domain of plant cultivation, animal breeding and maintaining of cleanliness, the smallest amount in the section of furniture and garments. 641 When speaking of adopted words their repartition is as follows: the total quantity of loan - words concerning material culture is 376, out Of a whole amOunt of 1280 words, Le. 29. 3 per cent. The biggest quantity of adopted words is found in part concerning architecture, clothes and furniture (36 per cent in each item mentioned), next come transport and communication and food preparation, 34 per cent each. The smallest quantity of loan - words is stated in the part concerning the working of raw material - only 20 per cent; the working of osier and fibre proves to contain but 10 per cent of loan - words. whereas weaving is quite free of them; in agriculture 23 per cent of loan words have been discovered, whereas animal breeding and maintaining cleanliness revealed 24 per cent of loans each. The struggle of the Polabian language against the German one can be observed in the still vivid Polabian-German vocabulary variants. There are 39 such variants in the material treated. The grammatical category most easily yielding to Germanization proved to be nouns (up to 47 per cent), much more resistance show verbs (up to 33 per cent), the least quantity of foreign influence was found in the category of adverbs. In the Polabian language the tendencies to assimilate foreign words were very strong. Out of 216 German words only 10 did not undergo flexion assimilation. Another way of foreign words assimilation was to provide them with Slav prefixes and suffixes. Further vitality manifestation of the Polabian language were replications taken from the German language, I.e. syntactic coupling formed on the German combination model, e.g. gnujn vaidlai "Mist-Gabel" dung fork, patince gOTX "Vogel- Wicken - bird vetch, etc. The main source of loan-words was for the Polabian Slavs the Middle-Law- German language. From that period were originating 244 adopted words, 49 words come from later sources (from the Low-German language), 10 originated from the Middle-High-German and 2 from the Old-German language, KAZIMIERZ STATE POLAŃSKI OF RESEARCH ON THE POLABIAN LANGUAGE. The first scientific attempt to deal with the Draveno-Polabian language was undertaken in the middle of the 19th century, mostly in the form of small dictionaries translated from the German. It was the work of Lud, t. XLVIII 41 �642 A. Hilferding "Pamjatniki jazyka zalabskich Drevljan i Glinjan" (petersburg 1856). The next step was the work of A. Schleicher "Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache" (Petersburg, 1871), for many years the main source of researches on the Polabian lauguage. The real basis for the scientific treatment of the Polabian problem was supplied by the full collection of Polabian material published by R. Rost in his book "Sprachreste der Dravaeno-Polaben im Hannoverschen" (Leipzig 1907). At present studies on the Polabian language are steadily developing. The most important is Lehr-Spławiński's work "Polabian grammar" (Lwów 1929) and S. Trubiecki's "Polabische Studien" (Wien and Leipzig 1929). Researches on the Polabian language have been for years concentrated in Poland. T. Lehr-Spławiński, T. Milewski, W. Kuraszkiewicz and others were occupied with phonetic problems. Articles on various subjects appeared in "SI avia Occidentalis". In recent times lexicographical studies have taken the first place. New works continue to appear. The authors are carrying through a general analysis ci different parts of grammar in connexion with the adequate conditions of life (B. Szydłowska-Ceglowa, J. Pilatowa, M. Radłowski, S. Reczek). For several years a complete vocabulary with critical corrections of Rost's publication has been in preparation. It is the joint work of T. Lehr-Spławiński and K. Polański. The first part from A-M will be shortly issued. While this work was advancing towards completion, it became manifest that there was still a great deal to be done in Polabian morphology and etymology. Derivations from the German had to be considered (K. Polański, Morphology of derivations, ready for the press). S. Reczek wrote on semantics of these derivations (Scientific publications of Wrocław University. No. 5 1957, pages 177-212). The best work on Polabian phonetics was by J. Kuryłowicz - "Polabian accentuation" (Studies on Polish and Slavonic Philology" L part, Warszawa 1955, pages 349-374). It did not solve all problems, on the contrary it raised all sort of doubts. There have been some theories evolved (Hirt, Lehr-Spławiński, Trubiecki, Kuryłowicz), on the Polabian accentuation, but this problem requests further philological and linguistic elaboration. What studies have we got to carry out in the domain of the Polabian language? Nearly the whole Polabian morphology must be worked over. Till now authors were rather dealing with phonetic and phonologic problems. K. Polański is attempting to work on different elements of morphology (for instance: On the Polabian Morphology-Lingua Posnaniensis III. part, 1957, pages 154-167). T 643 J. DAMBORSKt ABOUT SOME COMMON LINGUAL FEATURES IN THE POMERANtAN AND HANNACKlAN DIALECTS Summary In the grammars of Slav languages, forms of the type pisał, robił are described as past participles of the active voice (participium praeteriti activi II) Yet, they strictly differ from participles of the passive voice ending with -ny, -ty (participium praeteriti passivi) from the genuine participles of the Polish type ending with -ty, e.g. przybyły, nadbiegły, powstały. We consider the type pisał, robił, to be only a constituent part of the past tense (perfect of the type pisal eCTb, praeterite of the type pisałem, pisal jsem, 51 rHlCaJI. Genuine participles ending with -ły have characteristic morphological and syntactic features. From the passive participles ending with -ny and -ty they differ by their formation means (one cannot form participles ending with -ły in a paradigmatic way). From morphologically anonimic verbal adjectives ending with -ły (of the type dbały, wytrwały) they differ by the fact that they cannot be a derivate stem, i.e. they cannot form degrees of comparison, adverbs and verbal nouns ending with -ość: przybyły, przybylszy, przy byle, przybyłość; but compare dbały, dbalszy (bardziej dbały), najdbalszy (najbardziej dbały), dbale, dbałość; the latter have also another semantics: dbały dbajqcy, sorgsam, careful, przybyły the one who arrived" the one who came. In some cases the fundamental verb does not exist any morc (or the links with the verb are very weakened) like wspaniały, zajadł1/, odległy. In the syntactic respect they represent: a) half sentences (half predicative formation exists only at the main predicate as an accompanying action). E.g. - powstałe wskutek powodzi trudności zaopatrzeniowe, zostały pokonane; zostały pokonane main predication, main action, powstałe accompanying predication, second action. b) type of a new perfect, especially in the Pomeranian and Hannackian dialects: mam to wjidzałe; je nastople. The categories of genus verbi, tempus do not correspond with the traditional terms, past participle of the active voice. They express but a relative tense and not necessarily the active voice. Witness to this bear: 1) participles with an active formans -ły from objective verbs. See Pomeranian uplotli, posekli, Hannackian opletle, posekLe, posekl'i, i. e. with a passive meaning; 2) participles with a passive formans -ny and -ty from subjective verbs. - Polish rozkwitnięty, Kashubian iidzuoni, Hannackian odejity. This is also confirmed by interchanges of "active" �644 645 and "passive" participles of the type: Pomeranian - plGtHlpleconi; Eannackian - oddle/odejite; Polish - rozkwitły/rozkwź1;nif;t?/. Participles, ending with -ly originated from Indo-Europl~an verbal adjectives, ending with -lo. In some Indo-European Ic>nguages nomina agentis originated from them or they became paradigmatic (in Slav, Armenian and Tohar languages). In the Slav language they soon lost the meaning of the participle and kept only the function of the stem of the past tense. As genuine participles they exist mainly in the Pomeranian anó Hannackian dialects. They are also met with in the Czech, Bulgarian, Byelorussian, Ukrainian and Polish languages. The remaining Slav languages have only verbal adjectives with the ending -ly. Participles ending with -ly in the Pomeranian and Hannackian dialects. Formation: mainly from subjective verbs with perfective aspect, partly also from objective (transitive ones, but in Pomeranian from subjective and objective verbs with imperfective aspect. Worth attention are cases when the participles ending with -ly are formed from pronominal verbs; in Pomeranian, in some cases we meet even participles with a reflexive component oblekl'i są, probably under the German influence. The interpretation of the perfective constructions in Pomeranian of the type io mom rekile only by the German influence (K. Nitsch) is' not quite justified. It cannot be denied that the pattern, according to which formations with a participle ending with -ly, is a German one: ich habe gesagt, but it is also true that the means of expression remain native (there are not any German formations ending with -l). The existence in the Hannackian dialect of similar constructions with a principle having the ending -ly cannot be explained by German influence, it is probably connected with the surnames of the type Kvapil, Behal, Dokoupil which are widespread in the area of Central Moravia. AGNIESZKA DOBROWOLSKA INVESTIGATIONS OF THE MATERIAL CULTURE POMERANIA AND OF ITS PROBLEMS. IN WEST The relic character of the ancient material culture in West Pomerania is no longer a substratum for an exhausive description and for its total picture. That is why the present report deals only with a selected material and with problems connected with it. The aim of this work is first of all a trial to find some common cultural features in the whole of Pomerania and especially to find features which are related with the culture of the Balts. Investigations which were carried out up to now concerned exclusively the tracing of differences arising in the folk culture on the right and left bank of the Vistula and forming a so called ethnographic borderline separating the culture of the Balts from the Polish culture, whereas many common elements connecting both afore - named cultures were passed over in silence. As we know, the factor connecting the two cultures was first of all the geographic stratum formed of an enormous belt of lakeland, stretching from the Gulf of Finland to Schleswig-Holstein and contributing to the transfer of certain cultural features, above belt being mainly adapted for fishery. The location within the confines of the Baltic basin together with the whole variety of all sorts of phenomena connected with the character of a sea region had also an influence upon the kind of occupation and handicraft wares of the population. Yet, the author is not going to speak here of the occupation but of some products belonging to the material culture and common both to the Balts and to the Slavs. The enormus linguistic similarities forming an especially strong link between the Slav group and the Prussian, Lithuanian and Lettonian linguistic group. together with the strong mutual cultural influence, as it has been proved by archaelogic findings, confirm the fact that in the domain where ethnographic factors are interpenetrating, one can also speak of links interconnecting. Here is to be quoted first of all folk building showing some archaic signs peculiar to Eastern Ural areas, mainly Finnish ones. On the territory of West Pomerania, in the line of architecture, there is a crossing of eastern influences in a form of a three room house with a broad frontal part, typical to the vast territories of Eastern Europe ranging to the Ural and Siberia, Scandinavia and the Balkans, with a narrow front house, possessing features of Lusatia Culture. The latter, a dwelling with a triple interior part, is known from findings in Buck near Berlin and is dated 1200 before Christ. Both types of houses have in their central part and element called "czarna kuchnia" (black kitchen) which is a square room with a pyramidal roof, narrowing towards the top part whose middle smoke aperture projects over the ceiling. Being previously the main living room that lodging is a reduction of a cottage without chimney, deprived of windows and ceiling; that is why the central part of the homestead, I.e. the hallway in which above kitchen was located, had been "dom", the house, whereas the cottage without chimney had been transormed, with passage of time, into a kitchen. After some time a room and a chamber have been added on both sides and in that way a broad-faced house with three interior accomq- �646 647 dations came into being. Analogically, the extention of a narrow-faced house was achieved by adding to the former cottage without chinmey a room and a chamber ·from the rear side and a hallway with a porch from the front side. A broad-faced house is met with all over the Baltic littoral, thus in the whole Pomerania, up to the Vistula and after crossing the Vistula, in the ancient Prussia, in Lithuania, Latvia and Estonia. In ~ithuani.a and Latvia the above mentioned cottage without chimney, provided with an open hearth and a kettle hanging above it is called "numas, namas, nams," Le. "house," which is still a separate building in a form of a summer kitchen or a curing room, or also it has been extended into a broad-faced house by adding to it a kind of ancient bath with a store, called "stuba", "pirtis" or "troba" and a second room, called "maltuwe" and sometimes also granary, called "kleć". A more ancient type of a dwelling room was a drying plant called reja-rija, which was a combination of a "namas" or "pirtis" a~d of a drying room, bark added to it. A prototype of the "namas" was the Tartar tent or booth, inhabited both by men and animals in a form of a pyramid with an open hearth in the middle or, as it was latter, with a hearth located at the side wall. The most ancient type was the Ostiack pole tent in a form of a pyramid; the Finns covered it already with vertical planks, its wall being higher. The Lappish tent was framed-it was identical with the one in the Polesie area and in Pomerania the tent was either framed as it has been confirmed by lOth- 12th- century _ excavations carried out in Gdańsk or provided with poles with wickerworked walls, covered with loam. The characteristic range of the kitchentent, reaching the Oder river on the west and crossing it in a couple of places embracing Silesia, Greater Poland, Masovia, Polesie, stretches to the south, up to the Kielce and Lublin territories, which confirmes the presumption of the Ural-Finnish origin of that sort of dwelling from the period of the comb-ceramics culture. This element does not naturally exhaust the problem of the broad-faced house having a hallway with an open hearth, further details being given in the report. The narrow-faced house also crosses the Vistula, ranging to gitia where the "nams" or "nums" is extended in the direction narrow front. The Lithuanian, Lettonian and Russian "kletis" is narrow-faced building with a porch. The range of the gable decoration called the pazdur stretches the Darzyca river towards the Kuroń sand bar and farther on into gitia and Lithuania. Samoof the also a from Samo- Also the garments show some common links. Here belongs the called ~lavonic "wite mourning apparel" in a form of a white linen rag belonglDg to the oldest wrappers of the world, whose range was approximatively the same as the rural culture of the band ceramics. That rag had been worn in the whole Slavonic Pomerania, from Luneburg up to Estonia and about its wide expansion the author has already told in an earlier report. To the elements of those garments belortged also a head-gear called czółko, composed of white headbands and diadems known in a zone from Latvia up to Lusatia, as well as ribbons manufactured in the whole basin of the Baltic Sea on an exceptionally ornamented weaving laths, the origin of which reached as far as the southern rural cultures of the Near East. The tool called soszka used for the braiding of girdles had been known to the population of western Pomerania and to the BaIts. The same thing applied to the open-work spatular spindle-whorl which had been also used in the whole basin of the Baltic Sea, thus also in Pomerania, whereas in Latvia all four types of same had been found. The range of the mangling board with a loop was identical. All above mentioned wooden tools, decorated with an exceptionally beautiful geometric decoration with a crystalline, groove, open-work engraving show links with Great Russia, with the Carpathian Mountains and with the Balkans, forming the Near Ural-Carpatian-Balkan and littoral Baltic decorative assembly even overcrossing the Oder in the western direction. The fishermen tools and the system of fresh-water and sea fishing applied in West Pomerania show analogies with same among the Elba river Slovenians and the fishermen of the Kuroń sand bank and probably with farther parts of the littoral, as it has become clear a long time ago. Late cultural links in the domain of weaving, folk utensils etc, more amply described in the report, prove also that the fact of culture interpenetration undermines in a high degree the theory of absolute ethnographic borderline, at least in respect of the Baltic-Pomerain section. JAROMIR JECH INTERETHNIC INFLUENCE UPON THE FOLK PROSE RECONQUERED TERRI'DORIES. ON THE Summary A pleasant field for the investigations of folkloristic interethnic relations, as one of the main problems of the modern folklore, offer the reconquered territories of Poland. Yet, not the whole lot of these relations can be successfully traced. It depends on many factors, viz. on the stability of folk traditions among the new population and among the autoch.tonOl,\s �649 648 one, on the qualitative degree of social relations development among both layers of the population and on the qualitative correlation of newcommers and aborigines. Out of the factors mentioned the most important is the vitality degree of the folklore legend. Where the traditional oral, mainly prosaic literature was subject to simple decomposition during the last decades, it is of course impossible to investigate modern interethnic relations; this concerns particularly the! disappearance of the German fairytale traditions in Silesia or the small quantity of folk - tales in the former Czech emigrant settlements south to Strzelin. Quite a different situation is found among the remaing part of Czech speaking population (but being far of the idea to consider themselves as Czechs) from the neighborhood of Kudowa-Zdrój in the Klodsk Region. The villages of the former County of Klodsk were subject of intensive Germanization during the last two hundred years: the wave of Germanization has espacially rised after 1870 when the Czech language was expelled from the school but remained to be an intimate means of communication among neighbours and in domestic life. The younger generations could not any more read or write Czech, yet the German book did not find way to their hearts in a sufficient degree and thus the Czech verbal folklore in 11 most remoted border villages served as substitute of reading which. was common in other places. Of great vitality were also there fairy tales which some twenty years ago had quite a circulation even among adult people. After the Second World War the main part of Czech speaking inhabitants returned to Czecho-Slovakia and the minority consecutively left for Germany. Today in the vicinity of Kudowa-Zdrój there are about 450 Czech speaking persons left, dwelling mainly in the villages of Słone, (Slane), Czermna (Cermna) and Pstrążna (Struzne). There the proceess of knitting together both nationalities gradually develops, the proof of it being also the contemporary structure and character of the narrative vocabulary of the autochtons. III The Czech prosaic repertuar in the extreme western part of Klodsko Region could be enriched first of all because the Polish narrators have brought from their former native land a stock of folklore material. Of course the display of the folklore wealth was not manifest at once but according to the author's observation only during the last five years. From his best narration teller, the 55-year-old Philomene Gornikowa, he could register up to the last year only one Polish legend (type Ath 326) which she has heard from a narrator who migrated from the neighborhood of Przemyśl. This year the author could already register from her several further Polish prosaic tales. The best source proving the author's thesis is the repertuar of a certain Ann Frankowa, 70-year-old, from Czermno. Above narrator lives in very clo~e, almost sisterly relations with her friend, a Polish woman of the same age, Mary Szuczwarowa, born in the village of Koropetz, District of Tarnow. Anna Frankowa knows from her a great lot of ancient fairy tales about animal, demonologic tales and stories from life. On the whole, we may say that in the Czech narrative fund two layers 1) spring of the terial, IV of Polish tales The traditional up among the Klodsko District especially with Yet, the Polish are penetrating: prosaic material, 2) tales taken from life, which Polish population recently, already on the territory and which are connected with the traditional masuperstitious motives. influence does not limit oneself to thematic, genre or folklore spheres of poetry. It also penetrates into the language. In the Czech dialect of the Klodsko Region, the longer, the more Polonisms we find, they also penetrateperhaps in a lesser degreee than into the everyday language - into the folk tales. The greatest amount of Polonisms is found in the vocabulary, less in etymology and in the syntax; the least part of them is found in phonetics. The quantity of the Polonisms depends from various factours, out of which the main one is in which circumstances and in what audience the tale is narrated (told to some foreigner or to one's neighbour). V The Polish influence upon the Czech narrative tradition is one side of the interethnic relations in the frames of the folklore. It comes, undoubtedly also to a reverse influence, like in the village of Pstrążna (Strużne), where the Poles learn the language of their Czech neighbours - coinhabitants, willingly sing Czech songs and participate, even if sporadically, in friendly chats with narrators, etc. Interethnic relations in the western part of the Klodsko Region are of course a component part of a more broad intercommunication. The mutual influence is distinctly visible also in the sphere of material culture (e.g. the autochtonie population adopted from the Poles their methods of smoking meat). A comforting fact is the progressing development of the above men- tioned folklore and ethnographic relations. They are an irrefutable proof that the process of getting together along is gaining strength. In the new social medium the Polish population is finding a new permanent home and this applies not only to the Klodsko District but also to the remaining lands which have been righteously and for ever reconquered by Poland. �650 RYSZARD KUKIER ETHNOGRAPHIC AND ETHNIC CHANGES IN THE DISTRICT DURING 1945-1960 SUMMARY MIASTKOW The problem of ethnographic and ethnic changes on the territory of the Miastkow District during the last fifteen years is a fragment of a still lasting process of adaptation and cultural integration of the population which has settled after World War II and which originates from various areas of Poland. The colonization proce:::s of the limitrophe West-Pomeranian Districts, as well as the Miastkaw District, is most closely connected with the problem of a reiterated Kashubian settlement. The Germanization process of those territories which was evergrowing in the course of the historical evolution and the resulting rising afflux of German population caused a strong cultural differentiation of the Bytow Kashubian group dwelling also in the northeastern part of the Miastkaw District, mainly in the previous patrimony of the Puttkamer family. After the Second World War on the territory of the former Miastkaw District, in its eastern part there has been formed again a layer of strong Kashubian population groups arriving from limitrophe territories of the Gdańsk Pomerania, thus continuing the interrupted migration into the above mentioned area. The central and western part of the Miastkaw District, more transformed in the ethnic sense, has been colonized by a group of affluent population, repatriates, as well as by Ukrainian Population coming from the southeastern part of the Rzeszów Province. When describing cultural specific features of the population of this zane special attention has been paid to the cultural differentation caused by a stratification of heterogeneous cultures on the afore - named territory. Eap6apa IlIlf)l,JIoBcKa-LJ:er MATEPMAflbHA~ nCBa HAPO~HAR KYflbTYPA B OCBE~EHMM ITOflAECKMX CflOBAPHblX APEBflRH M3bICKAHMM Pe3IQMe LJ:eJIblQ HaCTOlllllero Tpy)l,a nOJIa6CKlfX ApeBJIllH Ha llBnlleTCH peKoHcTpyKUlfH OCHOBaHlflf coxpaHIlBlUlfXClI MaTeplfanbHoH penllKToB OTHOCllmlfXClIK KOHUYXVII BeKa H K nepBol{ nOJIOBmIe XVIII <jJa3e CYlUeCTBoBaHlfll :noro 113blKa. ITOJIy'leHHble :nIlM )J;eHlfll onlfcaHbI 1. 06pa60TKa naxOTHol{ HOll: CIlJIbI. 3aTeM onIlcaHbI 3epHa. B03AeJIbmaeMbIX 3eMJIR. Onpe)J;eneHbI KpOMe 6bIJIIl y60pKa Toro, rryTeM 3THorpa<jJlf'leCKlfe CBe- xne60B, 6brJllf OBOlUeil, xne6oB, cnoco6bI Anll :noll. BcnamKIl npOMblillneHHbIX 3eMJIR, ueJIR Ii pOA ABHraTeJIb- CB03Ka IlX, MonOTb6a, CJIOBapHbIl{ MaTepllan O CIlCTeMe CeJIbCK'OrOX0311iłcTBa, nplfMeHlIeMol{ 2. 1I3bIKa: BeKa, T. e. K nOCJIeAHeH B )J;eBHTIlrJIaBax. COCTaB 3eMJIe)J;eJIb'leCKRX OPY)J;Rl{,ynoTpe6nlleMblx xpaHeHIle KyJIbTypbl nOJIa6CKOro 'lIlCTKa II co- .zr.oCTaBHn CBe)J;eHIlJl O copTax paCTeHHll: H <jJpyKTOB, a TaKlKe nona6CKIlMJoI ApeBJllIHaMIl. Pa3Be)l,eHHe AOMaWHI1XlKHBOTHbIX.OnpeAeJIeIIO KaKlfe lKl1BOTHble pa3BOAlłJIlłCb B CIłCTeMe nOJIa6CKOro lKJoIBOTHOBOAcTBa Ii KaKyIo pOJIb B Hel{ lfTpaJIIł OTAeJIbHbIe lKHBOTHble. KOHCTaTIlpOBaHO, MelK)J;y npO'lHM, opraHlBaUHlI naca. o6mel{ naCTb6bl, PeJIIlKTbI nOJIa6CKOro 'ITO y nOJIa6CKIiX )J;peBJIllH CYIUecTBOBaJIa CB1l3aHHall C 06IIIIlMH )J;JIlI BCell: AepeBHJoIMeCTaMH BbI1I3bfKa )J;OCTaBJIllIQTCBe)J;eHHił TaKlKe 06 060pYAoBaHIllf H O rracTyIIIeCKJoIX06bI'lallx. 3. A06bIBaHIle Horo II npIlrOTOBJIeHIle aHaJIJoI3a nonyqeHbI c06IlpaTeJIbCTBa 6bJJIll C"beCTHbIXrrpJoIIIaCOB. Ha rroAP06HbIe OCHOBamrn cnOBap- )l,aHHble OTHOCHTeJIbHO pbI6onoBcTBa, Ii OXOTbI, a nplfTOTOBneHHlf KpynbI H MYKH, a pa3Be)l,eHIlIi orHlI, npH- rOTOBJIeHHH IIHIUH, O KOJlH'leCTBe rrpHeMOB rrllIIIIi, O nOTpe6JIeHHH Mllca, MOJIO'lHbIX npo.u,yKTOB II MY'lHbIX H3AeJlHl{. MMelQTClI TaKlKe AaHHbIe a lKlfBOTHbIXIi paCTHTenbHbIX lKlfpax, 4. Kopa, o rre'leHlfH TeCTa, o IIalIlłTKax 06pa6oTKa Ii HaKOHeu a KyxOHIlOJl: rrocy)l,e. Cblpbll. EbIJIO orrpeAeJIeHO KaKol{ o6pa6oTKe CBIłBaJIbHbIe npyTbll, CMaTpHBaeM"bIił MaTepHan lf TKa'leCTBe. 06pa60TKa BOJIOKHO, KaMeHb H rmma, AOCTaBlIlleT HaM oco6eHHO lIbHa 11 6eneHHe, nOABepraJIHCb AepeBO, a TaKlKe APyroe cbIpbe. Pac· 60raTble CBe)l,eHlłll o npll)J;eHHH a TaKlKe npOAalKa Cnpll)l,CHHOrO rrOJIOTHa orrHCbIBaIOTCll )l,aJIee B :noll: rJIaBe. 5. CTpOIlTeJIbCTBo. TeplfaJIbI, IToA 3THM 3arnaBHeM paccMaTpr-lBaIOTClI cTpOIiTeJIbHble KOHCTpyKUIlIl KpbllU lf 3JIeMeHTbI rrocTpoeK. 3aTeM onlłCbIBaIOTCll ne'llf, lKIlJIble nOMemeHIlll lf X0311l1cTBeHHblerrocTpol1Klf, nona6cKHe Hble 'faCTIl rrOJIa6cKoll: )l,epeBHIL B 3aKnlQ'IeHlłe 3TOit rnaBbI mleTHa, MaHe- a TaKlKe OTtIeJIb- aBTOp 3aHlfMaeTCll Bonpo- �652 653 COM Tlma nOCTpoeK Ha TeppI1TOpHllX, 6bIBlllHX HeKOr)la nona6CKHMH (THn !f>paHKOHCKlln linii caKcoHcKlln). 6. O)lelKlla. TIoll 3TI1M 3arnaBl1e.'vI ormcaHbl 11 JKeHCKallOlleJKlla, py6alllKH, ,lJ.anee pa36lipaeTCll nnaThe, 7. YTBapb. BepXHllll MylKcKall 6PIOKH, nOllca, 311MHlIllOlleJKll,a 11 KynaJlbHblt! KOCTJOM. MaTepl1an, HOCOBblXnnaTKax, ronOBHbJe y60pbJ, LlalOWHti CBeLleHI111 O pyKaBHl.(aX H 'IyrrKax, O lleTCKOM pa3Horo pOlla AHarrH3 JleKCIiKanbHoro 06YBlI H 6e31leJlYWKax. MaTepllana llaJl CBeLleHlill O Me6JIj{pOBKe no- Jla6CKOro ilOMa. bblJll1 B HeM: KOJlhI6eJlb, yTBapb, npellHa3Ha'IeHHall xpaHeHHll Belllet!, a TaKlKe CTorr. CBe'lH H rraMnbI, 3epKana ll,nll OTll,blxa H Ilnll H 06pa3a CBlITblX npIiHall,- Bcero 'lylKepO)llIblX BnlillHI1n HMeeTCll B oonaCTII o6pa6oTKH 20% a TKa'feCTBO cOBepweHllo 8. COLleplKaHHe '!HCTOTb!. rl1meHH'leCKHMH cpeLlCTBaMH Llrrll coxpaHeHHlI 1136bI 11 60ph6a C napa3lITaMI1 BaHHOM CJlOBapHOM COCTaBe. 9. rJlaBe II cpeLlcTBa coo6111ełłHll. B o'!epeLlHoM nOJla6CKIIe LlOpOrll., BcnOMoraTeJlbHble ynoTpe6JllleMbIe II coo6llleHHll, LlJHITpaHcrropTa lKlI. B 3aKJlIO'lelll1e OnllcaHbI: nopllLlKe onHcaHbl cpe)lCTBa nellleXOLlHoro B3TOtl TpaHcnopTa, TlIrJlOBble II IO'lHble JKI1BOTHbIe,3aTeM lKI1BOTHbIe, li Llrrll BepxoBon MaTepllaJl, e3L1bl, COBMeCTHOC omrcaHlieM KaCalOll\HHcll Cpe)lCTB C006ll\eHHll li Cpe)lCTBa, CJlylKaume LlJlll BHOllleHHlI npeLlMeTOB Ha HeKoTopylO BbICOTy _ li CXOLlHll. MaTepllaJlbHall 'H!- 6elIbll, y60pKa 'leJlOBeKa TOlKe HallIJlII CBoe OTpalKeHlle B aHaJlH3HpO- TpaHCTIopT cpeLlCTBa TpaHcnopTa CnlpKa no ynpllBOLle JleCTHII.l\bl KyrrbTypa rrorra6CKHX IlpeBJlllH I1MeeT, B OCROBHOM,rrepBOHa'Iarrb- HbIe, CJlaBlIHCKlie 'lepTb!. Hall60Jlee 3aMKHyTbIe 06JlaCTlI KOHl.\a He3aTpoHYTbIMII. repMaHJ13al\Heii, 6b1Ta, OCTaJlHCb nO'ITII. )lO a 'IYlKepO)lHbIM BnHlIHI111MrrOLlBeprJJIiCb rrpe- lKll,e Bcero Te OTpaCJlli KyrrhTYPbl, KOTophle lIMeJTlr caMblt! 6Jl1l3KHll:KOHTaKT C COBpeMeHROR liM HeMeL(Kotl cpe):(oR. 1-13 'III.CJla CJlaBlIHCKlIXcrrOB orpOMHoe 60rrbIIllłHCTBO rrpHllaLlJlelKHT K 06ll\ecrra- BlIHCKOMyrreKCI1KaJlbHOMY!f>OH)ly. TIorra6cKall C JJeKClIKoil JJlIlllCKOti:rpyrrrrb!. lKe B 06rracTIi, .6opb6a KyJlbType. COCTaBJIlIIOT44%, T. eCTh 60Jlee 'leM COXpaHeHI1e 'lI1CTOTbl, HalIMeHbwee 2(5 CrroBa IlpeBHecnaBlIHcKoro rpaMMaTH'leCKoJi OKa3amrCb B 06naCTH 60rrbllIoe I1x CJJOBapHblX HaC'IHTblBaeTCll B onlICblBaeMOM rrer'Ie 6blJIH r rrarorrbl ()lo 33 %), Bcero 47%), lIo,UBepralOllleilclI repMaIDl3al.\I11i 3Ha'l:l1rerrbHO 60rree YCToii'IłlBbIMI1 a HallMeHee 'lylKepo):(HbIX BrrlillHllll: Ha6mo,UaeTClI B KaTerOplolH: npHJlaraTerrhHblx. B norra6cKoM cTpaHHbIx crrOB. Ha 1I3hlKe 6blJlH lKliBbl O'feHb ClI.nbHbIe TeH)lełlI.(lill npHcBaHBaHl1l1 I1.HO- 216 ReMeI.\KI1XcrrOB TonbKO aCCHMlIrrHpOBaHbl. .LJ.pYrHMcnoc060M )leClITb He 6bIJlll $rreKTHBHbIMH06pa30M npI1CBaHBaHI1l1'1ylKepO)lHblx crrOB 6blrro cHa6lKe- Hlie I1.X crraBllHCKI1MI1.npeqlIlKcaMI1. II cycjIcjIHKcaMIi. Ellle 'feCTH lIorra6cKoro 1I3blKa lIBrrlllOTClI penmlKH 'feCKHe COe)lI1HeHI1n, COCTaBrreHHbIe lIO 06pa3UY " - " - OLlHI1.MnpOllBrreHl1.eM lKHBy- li3 HeMel.\KOrO n3bIKa, T. eCTb CI1.HTaKCH- HeMeI.\KI1XCrrOlKeHl1ii, Hanpl1.Mep: BIiJlbl ,Unn HaB03a, rrTI1'Ibll BIiKa H )lpyrl1.e. rrraBHbIM HCTO'IHHKOM, H3 KOToporo nO'feprrHYTbI 6blJIH B rrorra6CKOM 1I3blKe I1HOCTpaHHbIe 3aHMCTBOBaHI1.n6bIJI cpe,UHer-U1lKHeHeMeI.\KHit 1I3blK. K 3TOMY neplio,Uy OTHOClITClI244 3aHMCTBOBaHI111, 49 CilOB Be,UyT CBOIOpO,UOCilOBHYIOOT 60rree HCTO'l:l1HKOBlIapa)lHrM OT Hl1.)I(HeHeMel.\KOrO1I3bIKa, )lrrll B HaCTOllllleM Tpy)le, 10 rr03)l11I1X crroB, npHBe)leHHbIX B Ka'IeCTBe lIpOIICXOlKlleHHSlcrre):(yeT I1CKaTb B cpe)J,HeBepXHeHe- MeL(KOM1I3b1Ke, 2 npoI1Cxo):(lIT OT ,UpeBHeBepXHeHeMel\KOrO n3blKa. TIOJIlIHCKlIii 29,3%. CaMoe COCTaBnlleT 376 KOrrlI'IecTBo 3aIIMCTBO- CTpOI1Te;IbCTBa, O.uelKllbl, yTBapH (BCIO):(y no a TaKlKe npHrOTOBneHlIe OLlelKLlbl(TolKe 36%), 34%). TIOJIAbCKOrO .R3bIKA (Pe3IOMe) TIepBall Hay'IHall lIorrblTKa o6pa60TaTh nepe)laHHblll. HaM 60JIblllell: 1I3blKOBon MaTepHarr norra6CKHX ,UpeBJlllH, 'faCTblO B BIf)le crrOBapHKOB, nepeBe)J,eHRbIX C HeMel.\KOrO 1I3blKa, 6blJIa COBeprneHa B rrorrOBHHe X IX BeKa. 3TO 6blrra pa60Ta II o):(elK)lbl. KyJlbType 60nbllloe I1CCJIE,lJ.OBAHI1I1 KO- paCTeHHeBO)lCTBa H lKH- KorrH'!eCTBO B 06JlaCTII yTBaplI CJIOB, T. eCTh (34%), KaTeroplIelł, I1MeHa CYllleCTBIiTenbHble (LlO rrpOllCXOlK)leHHlI rreKCII.KalIbHOro cjIoHLla. CaMoe B JleKCHKaJlbHOM $OHLle, OTHOCllweMClI K MaTepHarrbHoił II co06IUeHIIe $opMax. 39. MaTepliaJIe COCTORHI1E 3aI1MCTBOBaHHil, TO 06111ee KOJIl1'leCTBO 3aHMCTBOBaHRblX CIIOB BaHlill: co.ueplKHT 06nacTb 'fJ1CTOTbl. 1I3blKa C HeMel.\KIiM npOllBrrlleTCll B lKHBblX elIje JJeKCRKe, OT- BOTHOBOLlCTBa,a TaKlKe B 06rraCTH, CBIl3aHHOll:CO CTapaHHllMlI, I1MelOlllIlMI1 B BHLlY TpaHcnopT 3aHMCTBOBaHHn, B lKHBOTHoBo):(CTBe24°" H CTOilbKO nona6CKO-HeMeL(KI1X naparrrrerrbHbIX Ka3l1MHp JlII.'leCTBO IlpeBHeCJlaBlIHCKHXcrrOB coxpammOCb 1280 23% cB1I3aHllOa C coxpaHeIDleM crroB, KOTopble PaCCMOTpeH 6bIJl TaKlKe LlpeBHecnaBllHCKII.ll:3rreMeHT B nona6cKoil lI3 06lIJ;ell: CyMMbI 10%, CB060)lHO OT 3aHMCTBOBaHlIn; ,UaJlee, B CJlOBapHOM COCTaBe nona6cKoro 6bIJUI nOJla6CKOH oc06eHHOCThIO B 06JlaCTIi CTpOeHlI.lI II.JlII.3Ha'IeHII.lI CJlOB. KacaeTClI Cblpbll, TaK KaK TyT TorrbKO II BOJlOKHa HaC'I:I1TbIBaeT Bcero rreKCHKa HaXOlllinaCb B 6JT1BKoil CB1I311. TIOJla6cKII.ti: liTh!!< COLleplKlI.T1ł3BeCTHoe KOrrll.'IeCTBOcBoe06pa3Hblx lITO npyTbeB KOHCTaTHpOBaHbI 6bIJlII. TaKlKe norra6CKo-3anaLlHoClIa- BlIHcKlIe li nOJla6CKO-lOrocnaBlIHCKlI.e CB1l31L HOClIlIJ;HilclI K MaTepllarrbHOH 06pa60TKa 3eMile)lerrb'feCKHX TepMHHoB rreJKaml TaKJKe K 'IlIcrry npeLlMeTOB, HaXOLlHBlllllXClIB nOJla6CKOM 1l0Me. CTOTbI 6blJlH KynałłHe, paC'IecbIBaHlIe BOJlOC,CTpHJKKaII 6pHTbe. 'lylKI1X cnOB, npH'feM 3aTeM MeHee naMllmllulW marOM 113b/l,a3alla6cKux iJpe6l/JlI1II Bnepe)l 6bIJla norOM CJle)lOBaHllll: norra6CKoro BaHHeM ):(J~ (CT.-TIerep6ypr A. rlIrrb$ep,UH:Hra 1856). 3Ha'fIiTeJlbHbIM A. IlIJleiixepa Laut- lind Formenlehre der pola1871), CTaBlllall Ha LlorrrJ1e rO,Ubl HCTO'lłlliKOM HC- pa60Ta bischen Sprache (C.-TIeTep6ypr 1I3blKOBhlMMaTepHailOM ,?,1/I//.'111 1I3b1Ka. OLlHaKO lKe IlIrreiixep norrb30BarrClI He Ha OCHOBaHltH HCTO'lHHKOBIł nOToMy HaY'IHOH o6pa60TKH lIorra6cKlclM HaCTOllll\HM OCHO- nOJla6CKOro 1I3b1Ka HallO C'lI1TaTb TorrbKO 1i3L1aHHOe �T , 654 B 1907 rOAY II. Die Sprabhresfe llccrreAOBaHl1lł POCTOM norowe norra6cKoro 3Ha'lI1TerrbHb1MI1 1929) (JIbBOB 1I3bIKa lIBJllllOTClI MaTepHaJla 3Ha'lJ1TerrbHbJMIł oTpalKeHHeM H )lO BepXłlHero (BeHa BpeMeHH, B IIonbIlIe. pa60Tbl y'leHble Hail:6orree o6pa6oTKa Bcero B OCHOBHOM, C HeKOTopbIMH ny'lwHM a :e H Hafi60nee lł3bIKa. CaMbIM OTKpbITHe Po/abische Studien. npelK,lI,e Bcero T. MHneBcKHll, H3bJKa TOlKe npOHBrrHrrCH BpeMH OT BpeMeHlI B pa3nlł'lHblX rrOMeU.\aeMbIX rnaBHbIM 3a 60TbI nOCne)lHlfe no rO,ll,bI Ha rrepBoe neKcmce. nO,lJ,BepralOT BceCTopoHHeMy lI,l1,eT pa60Ta MeCTO Ha'lHHaIOT CBH3aHHbJe >T. Ha,ll, 3THMOnOrH'IecKHM OTHoweHłllO T. JIep-CnnaBHHcKHH OT a cnOBapeM aHanH3Y K lI3,l1,aHl1JO PocTa. C. Pe'IeK). nona6cKoro nOJJa6CKOro Te'leHHe pa60T Ha,ll, cnoBapeM HCCrre,ll,OBaHHbIXnp06JJeM na6CKoro B 06rraCTH 1I3bIKa 'leM paiffiwe pa3JlH'łHble lKlI3HM. 1I3bJKa. CrrOBapb pa60TalOT '1aCTb, 3aKrrlO'ialOU.\aH B ce6e MOnOrll'ieCKHM crrOBapeM CTpOIO II 3THMonorHH 3THMorronm, 6y- coo6U.\a MaTeplłan 1I3bIKa (K. B03Hl1Krra pa60Ta aBTopa (nO,ll,rOTOBrreHHaH K rre'lanl). 3Toro 60nbille Mop<porrOrHlł B TecHOH CBH3H C pa60TaMJI B03HlIK ueJJbIM PH,lI, pa6oT, norra6CKoro 'iTO lIeMeUKlie 3aliMCTBOBaHHH B rrorra6CKoli 06PaJOM a B oco6eHIlOCTIł Heno- Ha,ll, 3TH- rrOCBlIII.\eHHbIX rpaMMaTH'IecKoMy IIonllHcKHif). H3bIKe Tpe6ylOT KpOMe Toro, OKa3arrOCb, HOBOH o6pa6oTKH ,lI,OKrra,ll,aO Mopcjlorronm: Ii TaKHM 3TIłX 3aH.MCTBOBaHHH O CeMaHTl1Ke 3aHMCTBOBaHllK Harrlfcarr pa60TY C. Pe'ieK, 3a rrOCrre,ll,Hlle rO,ll,bI pa6oTou 6blJla 177-212). ąTO Akcentuacja połabska 10. maBa 1955, CTp. 349-374). Hao6opOT, Bbl3blBaeT MHoro nona6CKoli nona6CKoro norrhITKH 1I3blKa, TO Ha,ll,O nO,ll,'lepKHyTb, (cp. rrp06JJeMaM. o6pa6oTaTb KaK HeKOTopble 3Ha'lllTerrbHOH KyplfrrOBH'ia ("Studia O,ll,HaKO lKe JTa z pa60Ta Filol. Pol. He pa3pewaeT i Słow.", Bcex t. I, npo6neM, BapHO COMHeJf!lIj, HeCMOTpll Ha TO, 'ITO cyU.\eCTByeT ylKe HeCKorrb- aKueHTaUHIf (XHpra, JIep-CrrJJaBHHCKOro, Ha,ll,O C,lI,erraTb B 06naCTIł 'ITO HOBOH o6pa6oTKH MHo.ro BonpOCbl Z morfologii połabskiej, HarrpHMep B 3TOił: 06rraCTH ReMeUKHX 3aHMCTBOBaHHii B nona6CKOM rrorra6CKaH Mop<pOJIOrHlI, TaK KaK npelK,ll,e 60lThme H <pOHonOrH'leCKHM KaK ¢lIrronOrn'leCKOrO, MOlKeT pa3bHCHlITb ECJlH ylKe Mbl rOBOpHM O TOM, 'ITO ewe TaK TO'lHOe H3blKe. IlCCrre,ll,OBaJHlH Tpe6yeT rrO'lTH BCH BHlIMaHlIH Y,lI,enHnOCb cPOHeTIł'leCKH.M pa60Tbl eII.\e Mop<pOJIOnm, "Lingua rrpe,ll,CTOIlT, YKa3bmalOT C,lI,enaHHble K. Posnaniensis", IIOrrHHCKHM VI, 1957, t. CTp. 154-167). 10. ,LJ;aM6opcKH1ł OB O,LJ;HOfl OBmEfI Jl3hIKOBOfl ąEPTE B ,LJ;I1AJlEKTAX IIOMEPAHCKOM 11 rAHAI.l,KOM Pe310Me B rpaMMaTl1KaX KaK rrpI1'laCTIiH cnaBHHCKl1X H3bIKOB 0603Ha'laIOTCH ,lI,eIłCTBIUelThHOrO 3aJIOra Tpy6eUKoro, Ky- rrpome,ll,lIJero ¢opMaUHIf BpeMeHII Tlłlla pisał, robi- (participium praete- Il). O,ll,HaKO OHli cTporo OTnll'laIOTCH OT npH'laCTRil: CTpa)laTerrbHoro 3aJJOra Ha -ny, -ty (part. praeteriti passivi) I{ OT co6CTBeHHbIX npH'IaCTllH THlla przybyły, nadbiegły, powstały. TIłIJ pisał, robił MbI C'lHTaeM JlHmb COCTaBHOH 'iaCTbIO npome,ll,mero BpeMeHH (rrep¢eKT THlla pisal esm6), rrpeTepHT THlla pisalem, psa/ jsem,( fl ilUee/Il). Co6cTBeHllble npH'laCTID! Ha /y 06JIa,ll,aJOT xapaKTepHCTlf'leCKHMll Mop<pOJIOrH'ieCKHMH li CHlITaKCH'leCKHMJI 'lepTaMJI. OT CTpa,ll,aTelThKbIX rrpl1'1acTHil Ha -IlY H ty OTrrH- riti activi '1aIOTCH cnoco60M 06pa30BaHIiH TH'lecKll) OT _/y dba/y, wytrwa/y) (TlIIJa MopcPorrOrH'leCKH (Herrb3lł 06pa30BaTb OTnH'iaIOTCH OCHOBOM,T. e. OHH He MoryT nplł'laCTHil: OMOHHMH'leCKHX OTrrrarOrrbHbIX TeM, 06pa30BaTb 'ITO CTeneHeu He MoryT cpaBHeHIfH, Ha -/y napaARTpaManpllJlaraTeJIhHbIX 6bITb Ha ,lI,epHBaUHoHHoil: Hape'lHll: II OTrrraronb- -ość: przybyły - przybylszy, przybyle, przyby/ość; cpaBHII O,lJ,HaKO dba/y, dbalszy (bardziej dba/y), najdbalszy (najbardziej dba/y), dbale, dba/ość; nOCrre,ll,HHe HMelOT TOlKe ,lI,PYTYIOCeMaHTl1KY: dbaly = dbający, sorgsam; przybyty = TOT, KOTopbrn npll6bIJI, rrpHille,ll,illHll. Y HeKOTopblX He cywecTByeT ylKe OCHOBHO:ll:rrraron (ifnI{ CBH3b C rrraronOM B 3Ha'llfTeJIbHOH CTeneHIl ocrra6rreHa) wspanialy, zajad/y, odległy. B CHHTaKCH'IeCKOM OTHomeHHH rrpe,ll,CTaBrrHIOT OHIl a) nonyrrpe,ll,rro- HhIX CYII.\eCTBHTerrbHbIX Ha lKeHHlI (rrorryrrpe,ll,l1KaTHBHaH ¢opMaUIfH KacaeTCH <poHeTHKH, caMoli K O TeopIIU HCCJIe,ll,OBaHHe C 3TOM TO'lKH 3peHlIH pa- KOTOpbIX YlKe HeCKonbKO OKa3arrOCb, 'ITO OCTaeTCH Ha MHoro npe,ll,nonararrOCb. eII.\e BceCTopoHHero, CTa- 1I3b1Ka, KpHTH'IeCKH I{cnpaB- Ha,ll, 3TlIM cnOBapeM li K. IIOJJHHCKHif. IIepBaH 'tpe6yeT IICCJJe,ll,OBaHHH.MHoro Occidentalis". ,lI,O M 6Y,ll,eT lI3,l1,aHa B He,ll,aJJeKOM 6Y,ll,yII.\eM. B CTp. "Slavia BbI,lI,BIIraTbClI npelK,lI,e Bcero Pa)lrrOBCKHli, np06JJeMa K ,lI,pynlM C COOTBeTCTBYIOU.\H.MH06rraCTHMH M. IIHrraToBa, ,lI,eT CO,ll,eplKaTb nOJJHblH CJJOBapHbIlt MaTepHarr neHKbIH no lKypHarre CpaBIJJilTeJlbHO-CeMaHTH'IeCKOMY COCTaBa, lIIH,lJ,rroBCKaH-I.l,emoBa, neT B nonbCKOM XOTlł HHrepec 113)laIOTClI Bce HOBbIe CTaTbH li HCCne,ll,OBaHHlI, aBTopbI '1aCTI{ cnOBapHoro (B. 06pa30M H )lp.), <poHeTHKoH BonpocaM TbHX, B. KypawKeBIł'l 3Ta JIHHfBIICTIf'lecKoro nO,ll,beMa: :3TOH onn03HUlIH rO,ll,bI KOHueHTpHpylOTCH rrraBHbIM 3aHllMaJJlłCb plIJtoBH'Ia) <pOHOJlOrlI'leCKOH: (T. JIep-CrrnaBlIHcKHR, nOJla6CKOro He- nOJlHbIM (rnaCKbIH: HlIlKHero Tpy6eUKoro H3bIKa ylKe MHome IIepBOHa'lalThHO nop 6bI BBeCTIł B cjlOPMYJlIłPOBKH JIep- rJlaCHbIX lIBJlHeTCH 3acrryrou 11CCrre,ll,OBaHIiHnona6CKoro II B03MOlKHOCTII CYIUecTBoBaHIIH peAYUlIpOBaIDlbIX tex BnepeA. CHCTeMbl norra6cKoro Cne)lOBanO B KHHTe C Gramatyka połabska JIelinuIIr 1929). rpaM- nOCrre)lOBaTeJlbHaH nO,ll,beMa) TaKlKe B OTKpblThIX cnorax. B OTKpbITbIX cnorax 06pa30M KOTopoe HBrrlleTCH nplIHHTHe nona6CKHX npo)lBllralOTclI lIBJlHeTClł CaMbIM cjloHeTH'IeCKOli 11 rpaMMaTII'IeCKOli lł3hlKa (JleiiITl.\llr). JIep-CIJJIaBI1HCKOrO HaCTOlłU.\ero IICnpaBJleHl1l1MJI, CrrnaBlIHcKoro, rnaCHbIH T. 3TO COBpeMeHHall, 3Ha'lJ1TerrbHbIM IIcrrpaBrreHHeM, onn03HUlill nOCTeneHHO Polabische Studien li H. C. Tpy6eUKoro - naMlłTHHKOB norra6cKoro im Hallnoverschen pa6oTbr: MaTl1Ka Jlep-CnJlaBllHCKoro norra6CKoro co6paHHe der Draviino-Polaben 655 CYII.\eCTByeT TonbKO KaK corrpOBOlK,lI,alOII.\ee ,lI,eHCTBl1e): powstałe zostały pokonane; wstałe zostały pokonane = rnaBHaH = conpOBOlK,lI,alOII.\aH rrpe,ll,IlKaUIIH, BTopoe 6) THll HOBoro rrepcjleKTa mam to wjidzale; je nastóple. oco6eHHO npH rJIaBHOH npe,ll,l1KaUJłH, wsk/ltek powodzi trudności zaopatrzeniowe, rrpe,ll,llKaUllH, rrraBHoe ,ll,eHCTBlle, po- ,lI,eJ:l:cTBlfe. B nOMepaHCKOM If raHaUKOM ,lI,lłarreKTax: �656 657 KaTCrOpl-IK "npli'IaCTHe genus verbi, tempus npoweLUllcro He COOTBeTcTBylOT Tpam'U.(HOHHbIM TepMHHaM BpeMeHII LleHCTBHTeIlbHoro 3aIlora", OHII BblpalKalOT TOIlb- KO peIlaTHBHoe BpeMlI II He 06113aTe,TbHO LlelłcTBHTe,TbHbli1 3aIlOr. CTBylOT C OLlHOi1CTOpOHbl npH'iaCnrn HblX rIlarOIlOB, H -ty Toro, _ty OT 06'beKT- 3Ha'lllT CO CTpaLlaTeIlb- -ny odejity, C LIPyroli CTOpOHb! npH'IaCTlrn co cTpaLlaTeIlbHbIMH epopMaHTaMH OT cy6'beKTHblX rJIarOIlOB, KpoMe ópletJe, posekli, rali, IloIlbcKoe rozkwitnięty, KalII, iidzl/oni'. paH. JTO nOTBeplKLlalOT '1epeLlOBaHHlI "LleHcTBHTeIlbHbIx" II "cTpaLlaTeIlbHbIx" npH'IaCTHH Tlłna plotii' II pleconi'; nOM. raH. odeśJe II odejiui; nOIlbCKoe rozkwit/y II roz- kwitnięty. -lo. B -ty Ha B03HliKJIH 1i3 liHL\oeBporrelicKlIx rIlarOJIbHbIX OTLleJIbHblX lie. lI3bIKax B03H1iKIIH H3 HIiX nomina rMaTH3HpOBaIlHCb, (B BpeMeHIL KaK agentis CJIaBlIHCKOM, apMlIHCKOM U ToxapCKOM CKOM OHli 6blCTpO yTpaTuIIH mero IlPHMOpbll, 3TO 6YLICT,npelK,lle Bcero, a B oc06eHHOCTlr 'lepTbI, IlPOBO,llHBIllReClI LIO CHX nop nonbITKa HaliTH 06ume pO,llCTBeHHble KyJlbType 3Ha'leHlie c06CTBeHHbIe paHCKOM U raHa~KOM napTu~Hna npH'IaCTllll Ii HCCIIeLIOBaHHlIKaCaJIHCb IICKIIIO'lI1TeJIbHO BbICIIe- B03HIIKaBWHX B HapOLlHOtl Ky,TbType Ha npaBOM H ,leBOM 6eperax BHCIIbl, C03)laBall TaK Ha3blBaeMbli1 3THOrpa¢H'IeCKHH py6eiK, 6aIlTOB OT nOIlbcKoi1 KyIlbTypbl, TOB, coeLllllilllOllll1X 3TH KyIlbTypbI. 06beD,HHlIIOIUIIM HX ljJaK,:ropOM lIBnllIlOCb npelK,lle Bcero 06111all reorpa<jlwIeCKa5l OCHOBa, B BHllC orpOMHoli Cli OT c:DIIHcKoro 3aJll1Ba OTLIeIlillOlliHH KyIlbTypy 06XOLlll npY! 3TOM MOIl'laHl1eM 1\1Horo 06llilIX 3,TeMeH- LIO llJnC3B1Ir-rOIlbIUTeRHa, npHJIaraTeJIbHbIX PacnOIlOlKeHHe B npeLIeJlaX EaJITHrtcKOro HJUl OHIi napa)],H- MOlKHblX lIBIIeHI1H, CBJl3aHflblX C xapaKTepOM B CJIaBlIli- 1I3bIKax). CTaJIH JIUllb OCHOBORnpollIe)],- OHH CYWecTBylOT oc06eHHO B nOMe- TOIlbKO npliJIaraTeIlbHble ITpH'IaCTHlI Ha HblM 06pa30M -ly OTrJIarOIlbHbIe Ha -ty. nOJlOCbI 03ep, npOCTHpaloIUei1- cnoc06CTBYlOwall OT cy6'beKTHbIX rIlaJIOrOB COBepmeHHoro [JIaB- BH)],a, OT'IaCTII TOlKe OT 06beKT- BR)],a, J1HTepecHbI CJIy'laH 06pa30BaHHlI npli'lacnill I10B B03BpaTHblX, B nOMepaHCKOM B HeKOTopblX cIIy'lallx TOJIKOBaTb nepepeKTaIlbHble są, -ly Ha OT rJIaro- BCTpe'laIOTClI OHH LlalKe C pe_ BIi)],HMO nOLI BIIHlIHReM HeMelIKoro. He COBceM onpaB)],aHo. KOTOpoli CTp0llTClI epopMallliH C npli'laCTlieM He CYlllecTBoBaHlie Ha JIeKTe HeIlb3l1 06'bSlCHlITb BIIHlIHHeM HeMeIJ,KOro, OHO, no C O'leHb pacnpOCTpaHeHHbIMH npHMopCKoro B\--:peLlHelł MopaBIiII Ha -ty BceB03- TaKlKe BII5lHJ10 H3AeJlHlI. He 3aHlITlill OLIHaKO6yD,yT TyT rrpeLIMeTOM HO HeKOTopbIC npOlI3BeLleHIIlI MaTeplianbHOH KyJlbTypbI, 06111ei1 KaK TaK H CIIaBlIHaM. OrpOMHble 1I3bIKOBble CXO)],CTBa,CB1I3yJOWi<eoc06eHHO KpenKO CIIaBlIHcKylO rpyn- ny C npyccKHM, I1HTOBCKlI.M li. JlaTbIIllCKI1M 1I3bIKaMH a TaKlKe CHIIbHoe B3aHMHoe KyJlbTO, 'ITO B 06I1aCTH B3aHMHoro wecTBylOT 1i3bICKaHH5l,nOLlTBeplKD,aeT npOHI1KHOBeHl1l13THorpa<!JW'IeCKHX¢aKTOB TaKlKC cy- B3aHMHble CB1l311. CIOLla OTHOCIiTClInpelKL\e Bcero TopbIe apXaH'leCKI1C 'lepTbJ, epWHCKHM.Ha TCppliTOplIH HapOLlHoe CTpOH',eIlbCTBO, npOJlBJUlIOWee HeKO- CBOHCTBeHHbJeypaIlbcKI1M 06I1aCTlIM, a rIlaBHbIM 06pa30M 3aua)],Horo npliMOpbll, B 06naCTH CTpOIITeIlbCTBa CKpellH- CTblO, THnlI'IHOrO )lJlll OrpOMHbIX npOCTpaHCTB BOCTO'lHOMEBporrbl, LlO YpaIla -ty .,I1YlKI1llKOH" KyJIbTypbI, Ha HeMellKall: BraHalIKoM )],Ha- BceH Bep0llTHOCTIi, CB1I3aHO epaM1łIlHlIMII THna pai1oHa, io mam I~ekle -l). no)],06HblX KOHCTpyKlllill C npli'laCTHeM X0311HCTBO. BMeCTe C pa3lio06pa311CM nO)],JIelKHT co- HO HeCOMHelfHO TOlKe TO, 'ITO cpeLlCTBa BblpalKeHHlI pO)],RMbIe (B HeMel\- KOM HeT epopMalllill nepeMeweHHlO Ha pbl6Hoe BalOTClI BOCTO'lHble BIIl1l1HHlIB BH)],eTpeXKOMHaTHoro LlOMa, C llllipOKOlł nepe)],Hei1 'la- KOHCTpyKl\HH B nOMepaHCKOM TRrra TOIlbKO BJUlllHHeM HeMell,lCoro (K. Nitsch) MHeHHIO, Mo)],eIlb, no 6aIlTaM B nOMepaHCKOM OT cy6'beKTHb1X U 06'beKTHbIX rJIarOJIOB epJIeKCHblMKOMnOHeHTOM oblekli' ich habe gesagt, paccylKLleHHlI, 6acei1Ha, TypHoe BJllIlIHHe, O 'leM CBIiAeTeIlbcTBylOT apxeOnOrlI'leCKHe B nOMepaHCKOM li raHaIJ,KOM L\HaIleKTax. 06pa30BaHHe: HbIX (nepeXO)],HbIX), JIHlllb HeCOBepweHHoro Ha pO,ll 3aHHTHi1 HaCeIleHH5l II ero LlHaIleKTax. OHH BCTpe'laIOTClI TOlKe B '1elllCKOM, 60JITapCKOM, 6eJIOpYCCKOM,yKpaHHcKOM H nOIlbCKOM lI3bIKax. OCTaIlbHbIe CIIaBlIliCKue lI3bIKH HMelOT 'lepTbl 6aIlTOB. lKliBaHHlI pa3liHU. HeKOTopblX 'lepT KyIlbTypbl 11HaCTaBJIeHHall, rJlaBHblM 06pa30M, ITpli'laCTHlI Ha KyIlbTyp Bcero 3TO~ CBH)],ereIlb- C L\ei1cTBHTeIlbHbIM<jlopMaHTOM Ha IIplolli', posekli' ,,. OOM, HbIM 3lia'leHHeM, 06 3aHHall C HHM np06JIeMaTHKa, Kvapil, Behal, DokOl/pil. li CI16Hpli, CKaHLlliHaBIiH H EanKaH, npOCTHpaJOl.l(HXC5l C Y3Ko<jlaca)],HbIM)],OMOM, C '1epTaMH KOTOpbIi1 B BHD,e lKl1I1IIIl\a C TPOHHOH BHyTpeHHeli 113BeCTeH1i3 paCKonOK B EYKe no,ll OepIlI1HOM, OTHOCJłWHMClIK 1200 'laCTbIO r. )],0 H. 3. XapaK- TepHOH 'lepToi1 060HX nOMewaJOwallClI B lIeHTpaIlbHOH IIX '1aCTH. 3TO KBaJlpaTHOe nOMCweHlie UHpaMHL\aIlb- Hoił ¢OpMbI, THITOBlKHIIIIIUa lIBIIlIeTC5l 3I1eMeHT TaK Ha3. ,,'lepHalI KYXHlI", cylKlIBalOllIeeC5l K Bepxy KpbIWH, c OTBepCTHeM ,llIlil BblxO):la )],bIMa noD, nOTOJlKOM. Ey,llY'lll npelKLle rJIamlblM lKHIIbIM nOMellleHl1eM, yrroMlIHyTall 'lepHalI JłBJl5leTClICOKpaIUeHlIeM KypHOli 6e30KoHHoi1 11 6e3nOTOJIKOBOił In6bI, 6JIarOLlapll KyXHlI 'leM y cpeLlHlIlI '1aCTb lKHJUll.l(a, T. e. CCHIi, B KOTOpblX OHa nOMeIUaeTClI, Ha3bJBaeTClI "LIOMOM", TOr,lla KaK KypHall H36a C Te'leHWeM BpeMeHR npe06pa30BaIlaCb ArHemKa ):(06POBOJIbCKa CTopOHaM, COBpCMeHeM, npHCTpoeHO ropHHUy H Knelb, TpeXKOMHaTllblił umpoKoepaCa,llHblił VlCCJIE):(OBAHliR MATEPMAJIbHOt1 Ii EE KYJIbTYPbl 3AIlA):(HOro OPMMOPbR IlPOEJIEMATVlKM KYPHOi1 H36bl K ero LlOM,TaKwM lKC 06pa30M B Y3KoepacaLIHblii )],OM - PeIlHKToBbli1 xapaKTep LlpeBHei1 MaTepHaJlbHoi1 IlonoMY, B HaCT0llweM HC'IepnbIBalOwero KYIIbTypbI 3anaLlHoro 01IlrcaHHlI Ii nOIlHoro )],OKIIa)],e 06CYlKLlaIOTClITO,1bKO H36paHHble rrpOwCXOD,HJlarrepeCTpOHKa D,OM C ropHY!uei1 li KJleTblO, npWCTpoeHHOH 3aLIHeJt '1aCTH, TorLla KaK ceHII C HaBeCOM COCTaBnllIlH rrepeD,HIOIO '1aCTb LlOMa. ):(OM llHpoKo<jlaca)],HbJi1 pacnpOCTpaHeH He lIBJllleTClI ylKe cy6cTpaTOM B KYXHlO.K 06el1M ee COCTaBJllllOllHe TaKIiM 06pa30M BO Bceił npl16aIlHIKe, n03TOMY H BO BceM IlpH- ITPHMOPbll Mopbe LlOBWCIIbl, a TaKlKe 3a BHCIIOJt B LlaBHei1 OpyCCHlI, B JIIITBe, JIaTmm ee B JIHTBe H JIaTBIiH, 06pa3a. BOnpOCh! H CBlI- Onl1CaHHall KypHall H3óa, C OTKpblTblM O'larOM HHM KOTI10M, Ha3blBaeTClI "HyMac, Lud, t. XLVIII Ha~1aC, Ha~I3", T. eCTb ,,)lOM", H 3CIOHHH. B BHClIIUI1MHa,ll KOTOpbli1 6bln ewe 42 �658 659 OT.LIeITbHhIMCTpOeHHeM B BH.LIeJleTHeH KyxHH UJlH ne'lli 6bIJI .LIAAKOn'leHHll pbI6 nepe,D,eJlaH B nmpoKocPaCa,D,H.blli ,D,OM nOCpe,D,CTBOMnpU6aBJIeHH!! COCTaBJlllBIlleJ:[npeJl(,D,e 6aHlO C ne'lbIO, Ha3hIBaeMOił "IllTy6a", U BTOpOrO nOMeIlleHU!!, TaK Ha3. ,,:I<IaITbTYBe"UJIH-)I(e aM6apa, THIlOM Jl(JlJlHUla 6bIJIa CYIllJ!~lKa"pe!!- PH!!", T. e. "HaMac" HOH cymJ!Jli{Qi1, rYMHOM. IIpOTonmOM HaMaca "mlpTIIC" "KJIeTa". HJlH-Jl(e npHCTpoll:KU, HJlI1 "Tp06a" CaMhlM ,D,peBHHM JlJIJ! "llHPTJlC", C npJlCTpOeH- llBnllJlaCh lopTa liJIH "IllaTep" (B KO- TOpOM Jl(Hnli mO,D,H COBMeCTlIO C Jl(HBOTHbIMH), B BH,D,enHpa:l<fI1,D,hlC OTKphll hIM noCpe,D,HHe O'JarOM IUIH-)I(e, BnOCJle,D,CTBHI!,OTO,D,BHHYThIMK 60KOBOii CTClle. Call-IblM .LIpeBHHMee TI1nOM !!BJl!!eTC!! OCTHlicKa!! IOpTa, nOCTpoeHHall HOH cPOPMbl, y <PllHHOBOHa 6blJIa yJl(e C 60Jlee OTBeCHhIMl! ,D,OCKaMli,y JlOnapeH Mophe py6J1eHHall, 06Ma3aHHhlMll Py6J1eHHa!!, CXO,D,Ha!!,Bnpo'JeM, KaK CBI1,D,eTenbcTBYIOT06 npOli3Be,D,eHHhle B rpaHhCKe, rnliHoii. PacnpOCTpaHeHHe 6nllHCKOlt, B HeKoTopoit 'ITO rrpOliCXOJl(,D,ełlHll3Toro HIO,D,bHe peIllaeT BeKOB CTeneHIi npOCTHpaJlOCb Ha CHne3HIO KacalOIlleiiclI KepaMHKH. 3TOT ,D,OXO,D,!! .!lo )J(MY,D,I1,r,n;e "HaMC" cJlY'Jaii 6b£JlO CJlaB!!HCKHii ,,6em,Iii Tpayp" B BH,D,e6eJloro rrpllRa,ll,JJeJKaIl.(ero K ,D,peBHeltlllHM nOKpblBaJJaM Mllpa, XOJlJ..QeBoro pacnpOCTpaHeHHe KaK-6Y,D,TOCOBrra,D,aeT C CeJIbCKOX03!!HCTBeHHoiiKyITbTypOi1 JleHTO'lHoit paMHKli. IIOKpbIBaJlO 3TO HOCllJlI1 BO BceM CJlaB!lHCKOMIIpJolMOpbe OT JIlOHe6ypra Ke.LIO 6bIJIO yJl(e CKa3aHO B .LIpyroM MeCTe. OAHHM 3J1eMeHTOB 3Toll: O,D,eJK,n;bI !!BAAeTC!!TaKJKe 'IeJlKa B Bll,ll,e 6eJJbIX rrOB!!30K Ha rOJIOBe li ,D,lia,D,eM, M3BeCTHblXHa TepP/uopllM, TeceMKli, KaK y crrOBHHueB Ha 3rrb6e )larreHHbIX 'IaCT!!X n06epe)f(b!!, BOJIee BbI):(eITbIBaeMble BOKpyr npOCTllpalOJ..Qeiłc!! OT JIaTBMII ,D,OJIY)f(fll.( a TaKJKe Bcero Ha 'ITO ,D,aBHOy)f(e 06paIlleHO HapO,D,HOrO 060py,D,OBaHH!! H T. ,D,., paCCMOTpeHHble nO,D,p06Hee B ,D,OKna,D,e,!!BJISlIOTCll TaK)f(e ,D,OKa3aTerrbCTBOMToro, 'IHTeJlbHOH Mepe CKoro py6eJKa, 'ITO cPaKT B3aHMHOrO npOllliKHOBeHJolll KynbTyp nO,D,pbIBaeT TeopHIO XOTll-6bI B 6arrTo-npHMopCKOH rroJloce. JlpOMHp Exa VlHTEP3THl1ąECKOE BJJl151HYlE HA OTBOEBAHHbIX BaJlTIIHcKOro HA HAPO,LJ;HYlO KpaTKoe cO,D,epJKaHHe 6acceilHa, Ha I1CKJJIO~HTeJlbHO Brraro):(apHoe 'IeCKliX oTHollieHIii.\, nOnpHll\e ,D,.J111JolCCrrellOBaHnH <POJIbK.J10pHCTH'IeCKllXllHTep3THH- KaK O,D,HOHli3 r.J1aBHblX np06JIeM npe,D,CTaBJI!!IOT HaHOBO OTBoeBaHHhle 06JIaCTH llieHHSl MOJKHOycneillHblM KaK HanpUMep 06pa30M cOBpeMeHlloH IIOJIbllili. npOCJle,D,HTb. 3TO cKOMy 6acecHHy, BOCTOKa. COillKa TaK U y BaJlTOB. TO'IHO TaK)I(e 06CTOliT ,n;eJIO ynoTpe6JUleMOH CJle):(OBaTeJIbHO H Ha IIpHMOpbe, y)f(e Bce 'IeTblpe ee nIDa. BnpO'leM C yXOM ,D,AAKaTaHH!! 6eITbH. ,D,Jlll nJJeTeHH!! nO!!COB On!!Tb TaKH rro BceMY Bannul:- TOr,D,a KaK B JlaTBHI! CYJ..QeCTBYIOT TaK )f(e npe,D,CTaBJJlIeTC!!pacrrpOCTpaHeHHe liCKnlO'IHTeJIbHO KpaclIBblM KPHcTaJJJIJ!'IeCKOH,a)f(ypHoił H T. ll., 06Hapy- 3TH OTHO- 3aBHCHT OT MHorllX cPaKTopOB, OT npO'IHOCTII HapO,D,HbIXTpa,D,Hl.(H1l: y HOBOro HacenellliH H y HaCe.J1eHH!! aBTOXTOHHorO, OT Ka'IeCTBeHHOH CTeneHH pa3BHTH!! 06ll.\eCTBeHHbIX OTHOIlleHHH MeJK,D,y 060HMH CJlOllMli HaCeneHH!! H OT KOJIfl'IeCTBeHHoro COOTHOllieHH!! npHilleJIbl.(eB 3eMHbIX JKIiTerreil. 113 ynoM!lHyTblX li TY' cPaKTopOB CaMbIM Ba)f(HbIM !!BJI!!eTClI CTeueHb )f(H3HeHHOCTHcPOJlbKrropHCTIi'IeCKOrO rrpe,D,eJIa. TaM, r,D,e B MHHyBIllUX ,D,ec!!THJleTIi!!X nO,D,BeprHyJIaCb Tpa,D,HU:HOHHaHyCTHaSl, npeJK,D,e Bcero npOH3aH'IeCKa!!, C.J10BeCHOCTbnpocToMy pa3rrOJKeHlIIO HeJlb3!!, KOHe'IHO, OC06eHHO HC'łe3HOBelllie liJlIl MaJIOe KOrrH'IeCTBO HapO,D,HbIXnOBe- CTBoBaHnił B 6bIBIllHX 'JelllCKHX 3MHrpaHTCKHX KOJlOHH!!XHa lOr OT CTp)f(errHHa. COBceM .Apyroe nOnO)f(eHlie Mb! HaXO,D,HMy OCTaTKa rOBOpllll\HX no 'IemCKH (O,D,HaKOBOBce He npli3HalOIllliX ce6Sl '1eXaMI1) JKHTerreHU3 OKpeCTHocTeil. Ky,D,OBa-3.L1pyił,B paiłOHe KJJO,D,CKa. ,IJ:epeBHH 6blBllIero rpacPCTBa KrrO,D,CKanO,D,BepranHCb B Te'leHHe nOCrre,D,HflX,D,BYX- COT neT CTpeMHTenbHOH repMaHa3al.(HH: Bce ynOM!!HyTble ,n;epeB!lHHhle rrpe,D,MeTbI, yKpameHHble reOMeTpli'leCKHM opHaMeHToM, C pe3b60H KaTKa $orrbKJIOpHCTHKH O,D,HaKO Re Bce HeMeU:KHXCKa30'JHbIX Tpa,D,HI.(HHB Cline3Hfl Bnli)f(J1erO TIP03Y 3EMJIJlX CKOX0311i1cTBeHHbIMKyITbTypaM B BII,D,enonaTKa, B 3Ha- O CYll.\eCTBOBaHHIła6COJIIOTHOrO 3THorpacPH'Ie- H3Y'JaTb COBpeMeHHble HHTep3THH'IeCKHe OTHOIlleHH!!; cpaBHfl C a)f(YPHOH npllJlKoił BHHMaHHe. rr03,D,HHe KyITbTypHhle 06be,D,HHeHflH B 06J1aCTH TXal.(KOro rrpmI3BO,D,CTBa, KpaClIBO OT,D,eJIaHOH,n;OCO'łKe, npOHCXOJl(,D,eHHeKOTOpOił OTHOCMTC!!K IOJKHbIM CeJIbnOJIBAAeTCllKaK Ha 3arra):(HOM IIpliMophe HMelOT CBOIO aHarrorHIO TaK y li pbl6aKOB Ha KYPOHCKOHKoce a BepO!!THO M B OT- "KJleTHC". KOJlhKa, KOTOpbIM llBAAeTClI "na3,ll,YP", 3CTOHHH, O IllMpOKOM pacopOCTpaHeHIiJ{ CHaCTH Ił CHCTeMa phl6HOll: rrOBrrH, KaK MOpCKoil mlH "HYMC" pa36HpaeTC!!, CYJ..QeCTBOBaHIIe HeKOTopbIX 06J..QHXCB!!3eH YKa3bIBaeT TaKJKe O,D,eJK,D,a. K Hell: nOKpbIBaJJa, In pbI6aUKHe OT- B rpaHHUax OT ,LJ;apJKlll\bI 3a O,D,epOM, K KYPOHCKoll: KOce II BrJIy6b )J(MY,D,Hli JIHTBhl. OTHOCIITC!!TaK Ha3hlBaeMbJii BbIXO,D,HBmee, BnpO'IeM- Be- IlllłpOKOcPaCa,D,HOro.LIOMaC ceHHMli, BeCOM llBJIlleTCll TaKJl(e JlHTOBCKall, JlaThIIllCKa!! II pyccKall KOToporo TaKHM-JKe 06pa30M TaK U C.J1a,D,KOBO,D,HOH, rrpliMeHSleMble B 3ana,D,HoM IIOMopbe cPOPMY ,D,OMaC Y3KOH rrepe,D,HeM'IaCTblO. Y3K0cPaCa,D,HhIMJKHnlil.:UeMC Ha- YKpamełUlJl HCKyccTBa, 3a O,D,ep B 3ana,D,HOM HanpaBJleHHH. O 'leM nO,D,p06Hee B ,n;OKna,D,e.Y3K0cPaCa,D,Hbrn ,D,OMTaKJKe pac- PacnpOCTpaHeHHOCTb Ił Ba.J1KaHaMll, C03,D,aaaSl npHYpaJlO-Kap_ lIBJllleTCll ,ll,OKa3aTenbCTBOM yrpO-cPlłHCKoro Jl(HJlHJ..QarrepliO,D,a rpe6emKOBOM npOCTpaH!!eTC!! 3a Blicny, Ha npHKrra,1l,lIOro 06be,D,HHeHfle 'IepHOM KyXHJoI-lOpThIHa 3ana,D,e ,D,OXO,D,IiJl~ ,ll,OXO.LIlI Ha lOre ,n;o 06JlaCTei1: KeJlel.(KoM H'JIIO- uenliKOM rrpo6neMhl, C OTKphlTbIM O'łarOM, npli06peTall IIonecbe, li ll-ro KapnaTaMH naTo-6anKaHcKHe C nJleTeHHblMl! H3 rrpYTheB CTellaMIł ,D,OO,ll,epa, 3aTeM nepeXO.LIlI ee B HeKOTopbIX MecTax, Ma30BHIO, C nOJleCCKOH,Ha IIpu- 3TOM paCKorrKH C 10-ro a TaKJl(e H3 cTon60B JlllKylO IIOITbrny, 113 Jl(ep,D,eii nHpaMa,D,anb- BhICOKHMli CTeHKaMI1 li nOKphIBaJlaCb Jl(HBaIOT CB1l3b C BeJIHKopyccblO, 06pa30M nocne repMaHH3aU:HOHHall Bomra B03paCTarra rnaBHblM 1870 rO,D,a, KOr)la a3 llIKOrr 6bIrr 113rHaH 'IeUlcKllil. !!3bIK, KOTOpbIH O,D,lIaKO OCTaJICSlI1HTMMHbl~1CpeJlCTBOM CHOWeHI1HCOCe,D,CKOrO H ,D,OMalllHero 6bITa. Mna)lllllle �r 660 661 \ nOKOJJenH51He Y!Yle!lliYiKe 'lHTaTh H mlCaTh no 'łCIllCKH, O~HaKO HeMe~Kall KHl1ra He HaruITa B ~OCTaTO'lnO WHPOKOii Mepe ~ocTyna YCTliOe nOBCCTBOBaHHe B II HaH60Jlee Harpa):UlJ"1O łlM ':TeHlle, 3aXOJlycTHhlx OÓhl'lJlOe B ;lpyrHx 3ACCh TaKJKe H CKa3KH, KOTOpblC cwe -)lpyry K HX cepm~aM 11 TaKłlM 06pa30M npl1rpaHI1'łHhlX ~cpeBHlIx B03- MCCTax. Cl1nhHYIO JKliByqecTh COXpaHl1nH ,leT ilBaAl\aTh TOMy Ha3a~ paCCKa3bIBaJIH )lpyr- )laiKe B3pOCJIblC. TToc;re BTOPOM Ml1pOBOii BOMHhl, H3 'lHCna rOBopllWHX no pccemmaCh wall 'łeWCKOe 60JlbWall 'leCTL B 'łCXHfO, a 3aTeM B nOCITC)lOBaTCIThHOM nopll~KC '1aCTh B repMaHHfO. Ha). TaM nOCTcnCHHO palBHBaeTclI npouccc MCHb- OKOJlO 450, CcrO~HlI }IX iKHBCTB OKpCCTHOCTHKy~oBa-3~pyii B )lepCBHlIX SIane (CITOW~), Cennna rJlaBHblM 06pa30Yl 'łeIllCKH JKHTeJJcJ!:,nc- (\.fepMHa) li Strouzne (fiCTpOHJK- cnal-lBaHJ.UI npe~CTaBHTeITeii 06cI1x Hapo~- HOCTeii, O 'leM TaKiKe CBII~CTenbcTByeT COBpCMeHHblH COCTaB H xapaKTep cnOBapHoro nOBCCTBOnaTeJIbHOrO <jJOH~a aBTOXTOHOB. III. \.felllcKH~i np03aH'lCCKHH pcnepTyap KJlO~CKOro pał\oHa Mor 060raTHTbClł B Hai160nce K 3ana~y BbmBHHYTOii 'LaCTH npCJK~e Bcero nOTOMy, 'łTO nOJIbCKI1epaCCKa3'1llKH npllHCCJTlI C c060M 1I3 CBOI1XCTapblX pO~HblX MeCT 3anac y CBOCH ca~lOH y~aj10Cb 3aMenlTh, 55 JJY'-llUCHpaCCKa3'1I1l\bl, He ~OXO~HT cpa3y, TOJ1hKOB Te'łeHHC nOCJIe~HHX nllTll JICT. JlCTHeii <1'>l1noMcHhLrOpHHKOBOH, aBTOp ~O npOillnoro ro~a OHa ncpeHlIJla OT paCCKa3'lI1Ka, nepeccmlBwerOClI 326), 3anHCaJl TOJlbKO OIl,HOnOJJLCKOCnpc,!\amlC (nmAth ~OXOIl,HTlł )lO 06paTHoro nIe KOTopoe nonllKJ.! y'laTclI penepTyap npllMo-TaKH CKa3~a C TaKoH JKe nOJKllJlOH nOJlbKOil, Kopone~, TapHOnOJlbCKOrO ye3~a. 70 neTHeH AHHbl <1'>paHKoBoH, cecTpHHcKllX OTHOllICHlllIX, JKHBeT pac- Mapl1etl llly'lBapoBoK, Cli HCCOMHCHHOCOCTaBHOK'łaCTbJO 60nee MOJKHOCKa3aTb, 'ITO B nOBeCl:BOBaTenhHI.IK 'łellICKHM <l>OH~npOHHKalOT ~Ba CJJ051nonbCKIłX paccKa30B: 1) Tpa~HuHoHHbIM np03aH'łeCKIIii 3bI, B3l1ThIC113JKH3HIf,KOTopble B03HIlKnlf y nonbCKoro MaTepllaJt, 2) paCCKa- HaCCJteHl1l1B nOCJte~HJ.!eBpeMeHa, aBTOXTOHHoe HaCeJleHBe nepCHSino OT nonllKOB cnoc06 YTellIllTeJlbHblM pHMbrH 1l,0BO~ Toro, 'ITO npouecc cpe;:xe 06peTaeT nonbCKoe ce6e PI.lwap~ yJKHB'IllBOcnl YCHJlllBaeTcSi. B HOBOli COUHaJlLHOll 3THOrPA<I>l1'łECKI1E B 11 M5ICfKOBCKOM 3THH\.fECKI1E YE3AE B TOJtbKO TeMaTH'leCKOH, JKaH- TIp06JleMa e~e 3THorpaq,lł'łeCKllX lł B HaCT051~ee BpeM51 KynhTYPHOR a~anTaUJ1H TIpo~ecc KOJlOHH3aUHl1 npHrpaHH'IHblX 11 CB1I3aHHI.lHC 3THM YCHneHł!brH HanJJblB HeMe~Koro KylIbTypHoe 060c06IICHHe CKa3 npH KaKHX 06CTOSiTelIbCTBax H B KaKOMcpe~e (paCCKa3blBaeTClI-JlH, Coce)ly). HanpHMep, '1TO-JlB60 nepeil:aeTCSi pac- 'łyJKOMy CJlyllIaTeJlJO HJlH cBoeMy oceBwero nocne rpynnbl 60lIee 3eMeJlb r~aHCKoro , rpynnoH HanJlblBHOro a TaKJKe 3THX 3eMenb npOJKltBal-OWHX TaKJKe B ce- rJlaBHblM 06pa30M 6blBwero CI1ITbHbIerpynnbl B 6bJJlblX nOMeCTbllX M!!CTKOBcKoro ye311a Kawy6cKorO nOMOp!>!!, npO~OJlJKaSi npepBaHłlOe TeppłlTOPHl-O. UeHTpaJlbHall npe06paJKeHHall repMaHlł3aUlil1 6bITOBCKliX Karuy60B, BOCTO'lHOrr 'łacnI ye3~oB, cymecTBeHHbIM 06pa30M HaceneHHlI, TIOBJllUIJlHa CHJlbHOe TIyTTKaMepOB. TIocne BTopoa Ml1pOBOa BOKHbl, Ha TeppHTopRll ye3~a B <l>oHeTHKe. 3ana~Ho-nOMOpCKI1X C np06neMoa ero peKawy6u3aUI1H. HapaCTaIOmHłt B HCTOpH'łeCKOM pa3BHTHH npo~ecc 'leCKOe Il,BI1JKCHHe Ha ny pa3Hhl;V1l1yCIIOBłlllMI1, H3 KOTOpI.IX CaMbIM BaiKHI.IM TeppHTOp1ł11 MlICTKOB: H HHTerpaUHR, lł MHCTKOBCKoroye3)la, CBSi3aHHa 3TOll Teppl1TOpJ1H HaK60nee 'lCM B lI3blK nOBCe,LIHeBHOro06mCHI1H, TaKJKC H B HapOIlHI.Ie CKa3aHHlI. HaH60nee B 3TBMOJlOrJ.!HH B CHHTaKlłce, MeHee Bcero Ha SiBJl51eTClI<jJparMeHTOM, npORCXO)lSi~eH BTOpOR BOHRbl HaceneHHlI H3 pa3HI.lX 3eMeJlb TIOJlblllH. llIe Mbl HaXO~UM nOJlOHH3MOB, KOTophle npOHBKaJOT, 6blTI. MOiKeT B MeHbWCH CTeneHH no- r. H 3THJ1'lCCKl1XnepeMeH ye31l,a B M1łHYBllIeM llllTHa)lUaTl1neTl1H H3 npHrpaHH'łłlbLX npOXO~llT BpeMeHI1, TeM 60Jlb- TIEPEMEHbl r. 1945-1960 Pe3fOMe Ke. B 'lellICKOM ~HaJleKTe KJlO~CKOro patioHa, lIBnlleTClI TOT q,aKTOp - H yJKe HaBcerll,U KYKep CHOBa HaCJJOI1JlllCb B ero nonOHH3MOB onpe~eJllleTClI BI.JIIleonlłcaHHblX OTBoeBaHI.J. POBOMHnH iKe q,OJtbKJlOPHCTI1'łeCKo~<jJepaMH n03THKI1, OHO rrp051BJl51eTClITaKJKe B lI3bl- Mepa (Hanpl1Mep HaCCJleHlle HOBoe nOCTOllHHoe OTe'łeCTBO H He TonI.KO po~a MOTHBaMJ.!. JlOHI13MOBB CJlOBape, MeHbwe pa3BllTl1e B 06JlaCTH KnO)lCKa, HO J1 B npO'lHX 3eMJJlIX, KOTopble Bce cnpaBe~nllBO 6I.lJlH TIoJlbweii lIBlIlIl-OT- OTHoweHHi1. OHB npell,CTaB~lIfOT /teocno: OC06CHHO C cyeBepHblMR 'leM 60nee H T. ~. palIOHa KOn'łeHJ.!H MlIca). q,aKToM lIBnlleTClI nporpeccllpYl-O~ee q,OJIbKJJOpIłCTH'ICCKHXH 3HlOrpaq,B'łeCKllX BepO-BOCTO'łłlOił 'IaCTli MlICTKOBCKoroye3~a, TIOJJbCKOe BJJl1l1HHe, O~HaKO, He OrpaHll'lI1BanOCb 'łaCTI1 KlIo~CKoro WHpOKOH B3aHMOCBlI3U. B3aH:\1HOe B03~eH:- yJKCHa TeppHTOpl1H KJJO~CKOM 3eMJtH H KOTopI.LeCB1I3aHbIC Tpa~I1~HOHHhIM MaTepJ1aJtOM, I. COJKHTeJlCH,OXOTHOnOl-OT 'łellI- CTBHe lIBCTBeHlW npOllBnlleTCSi TaKiKe B 06JlaCTH MaTCpllaJlbHOH KyJlbTyphl pOIl,OM 1ł3 ~epeBHH AHHa l:1>paHKoBa3HaeT OT Hee 60JTI.WOe KOJlI1'leCTBO il:peBHllX CKa30K O 3Bep51X,~eMOHOJJOrll'leCKHXpaCCKa30B H paCCKa30B, B3l1TbIXH3 JKI13Hll. B 06meM <jJO.'bK.'lOpa. HeCOMH:HHO B il:epCBHe TTCTpołlJKł!a (Strouznć), lI3blKa CBOUX'IellICKHX COCCIl,OB- MeJKAY3THB'leCKlle OTHOllIeHHlI B 3ana)lHotl CKoro Il,OKa3aTenbcTB ~ocTaBnlleT B03Il,ciiCTBHlI, oc06eHHO H3 OKpeCTHOCTeil TIweMblIllJUl. B HbI- npe~aIDIj1. EOJlbWe Bcero 'lC1UCKyIO nOBecTBoBaTeJJbHYfO Tpail:H~lll-O lIBJllleTClI CKlle neCHIl, y'laCTByJOT, XOTlI 6bl cnOpa)lH'łeCKI1, B 6ece;:xax C paCCKal~aMH HeWHCM roAY aBTOp Mor y Hec 3anl1CaTh yJKe pH~ ~aJIbHellllIllX nOJlbCKHXnp03aH'łecKHx H3 "\.fepMHa. B nonHbLX ~OBcpml, BOlil:ci1cTBlle na q,onbKJIOpJ1CTI1'łecKoro MaTC- pHaJl.il.. KOHe'lHO, K npOllBJJCHllIO <jJOJJbKJIOpHCTH'IeCKOrO 60raTCTBa HO, KaK aBTopy ~O CHXnop fionbCKoe OIlHOK CTOpOHOii MeiKJly3THll'lCCKHX OTHOllIeHHH B paMax HaCeJleHHlI nepeCCIICH- H 3anU~HaSi 'łaCTb yrrOM!!HyToro B 3THll'leCKOM OTHOIllCHHIł, 6blna KonOHI13l1pOBaHa . JKe VKp"HHCKHMHaCeneHl1eM HaCeJJeHHlI, perraTpl1aHTaMI1, a TaK " a H3 l-OrO-BOCTO'lHOil'1aCTll PJKeruYBCKOH3eMJ1ll. fipH Onl-lCaHHJ1KyJJbTypl-lblX CneUHq,H'lCCKMXOC06eHI-IOCTCiiJKllTC,lCH3TOrO paMOHa v npHHlITa 6bIJJa oc06eHHO BO BHI1MaHHe Ky.'lbTypHall 113 HaCJlOeHI1Si pa3HopO~HblX HapOLlHblX Ky;lbTyp I\uc!J<!JepCHIlI1UUllll,B03Hl-lKllIa51 Ha BblWeynOM!!HYTOH TeppHTopHH �663 INDEKS OSOBOWY Adamska-Zawistowicz K. 538, 549, 550, 590, 595, 609, 636 Adler A. 340, 365 Anikin W. P. 496 Anonym, 248, 249, 265 Antoniewicz W. 538, 548-561 Antonowicz K. 621 Arne A. 386 Awierkij J. 480 Babicz J. 624 Babinicz W. 584, 592, 594, 597 Badoń S. 592, 594, 621 Badura W. 630 Bajec A. 311, 320 Balawajder A. 630 Balicki W. 592, 598, 628 Balzer O. 238, 250 Baranowski B. 609 Batorowicz Z. 467 Batowski H. 471 Baudouin de Courtenay, 274, 466 Bazzenberger A. 325, 363 Bąk S. 596, 597 Benveniste E. 302 Bernhard L. 18 Biasutti R. 479 Biegeleisen H. 449 \ Bielfeldt H. H. 260, 273, 277 Bielenstein A. 325, 328, 330, 350, 357, 360, 363 Bielski 40 Bieńkowski W. 586 Błaszczyk S. 591, 592, 595, 618, 633 Bohdanowicz J. 464 Bogusławski W. 238, 250 Bratkowska W. 625 Bronicz S. 594, 616, 618 Bross K. 250 Broggemann L. W. 443 Bruckner A. 50, 110, 239, 250, 259, 295 Brzósko S. 241, 250 Bujakowa M. 625 Bunc S. 262 Burszta J. 448, 467, 586, 591, 597, 618, 620, 632, 636, 637 Butkewicius 331, 333, 336 Buzek J. 18 Ceglowa-Szydłowska B. 19-256, 274, 464, 465, 639 Cerbulenas K. 328, 329, 331, 338, 363 Ceynowa F. 600 Chętnik A. 525 Cichowicz W. 596 Ciesielski Z. 506 Cimermanis 331 Clasen H. 350, 365 Czado E. 628-632 Czekanowski J. 366, 458, 459, 534, 538, 540, 541, 550, 552, 586, 590 593, 595, 598 Czernik S. 630 Czubiński P. 477 Cwik S. 609 Damborsky J. 299-320 Dekowski J. 609, 610 Debec (Debiec) G. F. 479, 534 Dlugosz J. 325, 347, 363 265, 341, 532, 557, Dobrowolska A. 321-366, 463, 464 Dobrowolski K. 602, 636 Domeier 265 Dopierała B. 466 Doroszewski W. 584, 588 Dubiel L. 601 Dulczewski Z. 470 Dusburg 347 Dyakowski B. 252 Dydowicz J. 618, 634 Dynowski W. 340, 365, 532, 636 Godycki M. 532, 538, 549, 550 Gomolec L. 618 Gotfried Z. 591 Gozina G. J. 326, 363 Gorlenko W. F. 475-477 Grappin H. 315 Grimm J. W. 242, 248 Grimmowie 131 Gulgowski J. 365 Gusiewa W. E. 497 Guslistyj K. G. 475-477 Hajówna L. 602 Havranek B. 320 Heckscher K. 240, 250 Heidorn G. 459, 467, 473 Heinze V. A. 366 Hejnosz W. 596, 598, 621 Filipowiak W. 364 Helmold 345, 365 Fischer A. 79, 138, 239, 240, 242, 246, Hennenberger C. 325, 326, 363 247, 250, 364 Hennig 37, 39, 40, 42, 44, 47, fHl, 56, Flizak S. 611, 613 61, 67, 69, 77, 83, 84, 90, 97, 106, Folta W. 630 108, 111, 114, 118, 122, 126, Franko I. J. 477 130, 132, 135, 140, 143, 145, 152, Frankowska M. 618 167, 169, 171, 173, 177, 181, 183, Frankowski E. 540, 563-570, 637 191, 193, 201, 204, 241, 245, 259, Frączek W. 628, 629, 632 Hensel W. 366, 584, 585 Fryczowa M. 621 Henssen G. 385 Herbord 322, 332, 363 Gadzijewa S. Sz. 481 Herskovits M. 479, 532, 534, 551 Gajek J. 253, 445-449, 451-474, Heydzianka patrz Pilatowa 482-485, 538, 541, 549, 550, 557, Hilferding A. 238, 250, 257, 274, 434, 586, 590, 592, 597, 598, 635, 636 Hirsch Ch. 465, 589 Gajkowa O. (O. G.), 584-589, 591 Hirt H. 250 Galaune P. 338, 341, 366 Holstein B. 335, 364 Gargas Z. 245, 250 Holub J. 239 Garyga B. 590, 591, 592, 635 Hołubowicz W. 364 Gawron W. 608 Gębik W. 616 Ibrahim ibn Jakub 345 Gierszewski S. 459, 465, 588 Inglot S. 630 Glapa A. 635 Iwanowa J. W. 492 Gliszczyńska J. 616 Jackowski A. 528 Gładysz M. 635 Jacobi V. 24, 39, 42, 155, 238, 239, 250 Godlewski A. L. 590, 592, 596. 622, Estreicher H. 320 Dziekoński T. 569 Engelien A. 385 Engels F. 15, 18 �661 665 Jagić V. 250 Jahn M. 386 Jakobson R. 261 Jamka R. 364 Jannieschge Jan 22 Jasiewicz Z. 618, 634, 636 Jaworczak A. 631 Jaworska B. 609, 636 Jażdżewski K. 364, 459 Jebramczyk M. 364 Jech J. 387-399, 467 Jeżowa T. 465 Jostowa W. 625, 626 Judenko K. 623 Jugler J. H. 55, 258 Kaleciak P. 590-599, 611, 613, 616 Kalina A. 250 Kalisch J. 459, 467 Kalits W. J. 488 Kamińska J. 366 Kamocki J. 603 Kapełuś H. 589 Karłowicz J. 254 292 Karwowski S. 18' Kiersnowski R. 364 Kilian 323, 363 Kleczkowska J. 591, 594, 628 Kleczkowski A. 124, 148, 152, 162, 238, 243, 245, 250, 265 Klemensiewicz Z. 306, 320 Klik J. 621 Klinger W. 571-577 Klonowski F. 333, 594, 615 Kluge F. 248 Kluz S. 631 \ Kłak I. 591, 631 Kniezsa r. 250, 261 Knoop O. 386 Kob1ischke J. 250, 259, 274 Kociubiński M. 478 Kocka W. 362, 36.) Kojdecka A. 474-482, 485-496 Kolberg O. 620, 633 Koller E. 365 Kopecny F. 320 Koppers W. 479 Kostrzewski J. 239, 250, 456, 457, 459, Kotula F. 591, 597, 631 Kozierowski S. 239, 250 Krastynja A. K. 338, 365 Krofey Szymon 403 Krupianska W. J. 479, 487 Krzyżanowski J. 394, 585, 588 Kubin J. S. 390 Kucharska J. 463, 467, 525 Kuhn A. 386 Kukier R. 399-444, 615, 621 Kulke E. 365 Kunysz A. 591, 597 Kunysz W. 596, 598, 631 Kuraszkiewicz W. 239, 250, 261, 264, 273, 465 Kuryłowicz J. 238, 251, 271, 303, 363 Kutrzeba Sto 215 Kwaśniewicz W. 636 Kwaśniewska M. 469 Kwaśniewski K. 463, 636 Labuda G. 366, 459, 466, 586 Lahn W. 385 Latuch M. 471 Lauffer O. 243, 251 Lenin W. I. 18, 477 Lepner T. 325, 326, 363 Leroi - Gourhan A. 480 Lew S. 591 Lewicka-Kowalska A. 592, 594, 602, 624 Lewicki T. 603 Lewin M. G. 479, 480 Linde M. S. B. 46, 73, 90, 95, 105, 120, 126, 131, 185, 241, 247, 254, 295 Linde R. 240. 251 Lorentz F. 118, 155, 200, 239, 248, 251, 259, 274, 295, 311, 320, 334, 364, Lisakowski J. 634 Łazutin S. F. 499 Łysik S. 601 Magryś M. 629 Mai J. 9-18, 467, 588 Majchrzak J. 624 Makuiski 594, 623 Maleczyński K. 366 Malicki L. 528, 601 Maly J. 251 Małek P. 470, 586 Manecke A. F. C. 238, 251 Marks K. 15 Meitzen 24 Melichercik A. 501 Meyer G. F. 386 Micał J. 591, 593 Mikkola J. 274 Miklosich F. 241 Mikułowska H. 621 Milewski T. 241, 251, 261, 263, 465, 506 Milius V. 340, 364 Misińska M. 609, 636 Mithoff 265 Mitzka W. 292 Moor H. 363 Morgan L. H. 480-481 Moroń B. 251, 261 Moszyński K. 22, 239, 242, 245, 251, 356, 505, 509, 540 lVIuka K. E. 22, 118, 124, 148, 150, 156, 162, 167, 242, 251 Nestor 455 Niederle L. 252 Nitsch K. 240, 252, :;74, 020, 435, 466, 590 Obrębska A. 240, 252 Oesterreicher H. patrz Estreicher H. Olszewicz B. 624 Orzechowski P. 592, 606, 609 Osowski L. 261 Parczewski A. 252 Paryska Z. 625 Paryski W. 625 Pawełczyńska A. 471 Peesch R. 464, 513 Pessler W. 252 Peuckert W. E. 390 Pfeffinger 22, 39, 84, 171, 185, 265 Pieciukiewicz lVI. 621 Pietkiewicz K. 525-528, 590, 592, 597, 623, 636 Pietraszkowa E. 602 Pilatowa-Heydzianka J. 20, 238, 240, 242, 250, 262, 267, 274, 465 Pisąni V. 261 Piwocki K. 623 Plechanow G. W. 477 Pojnarowa-Kutrzeba A. 592 Polakiewicz K. 621 Polański K. 147, 150, 172, 241, 243, 252, 257-275, 465 Pomianowska W. 602, 623, 624 Poniatowska A. 467 Porzeziński W. 198 Potapow L. P. 479, 487 Praetorius lVI.325, 363 Prajss J. 435 Pi'ikryl O. 320 Propp W. 501 Prtifferowa-Znamierowska M. 467, 532, 621, 623 Pszczyński K. 618 Putiłow W. J. 497 Radłowski lVI. 252, 268, 274, 465 Rak J. 630 Ramovs F. 311, 320 Ramułt Sto 254, 435 Reczek S. 271, 465 Reinfuss R. 597, 602, 603, 631 �666 Rej 40 Robakidze A. J. 474-475 Rogalski-Dzierżykraj T. 532, 540, 549, 550 Romańska H. 624 Rosiński B. 532, 534 Rost P. 21 22, 130, 147, 151, 178, 198, 209, 241, 252, 258, 259, Rozwadowski J. 238, 252 Rudnicki M. 238, 252, 315, 320, 459 667 538, 181, 270 435, Safarik (Szafarzyk) P. J. 23, 252 Sakijew M. M. 505 Saloni A. 631 Schleicher A. 188, 238, 252, 257 Schmid B. 337, 338 Schulze Jan Parum 28, 36, 55, 95, 121, 158, 162, 164, 174, 181, 265 Scott P. 479 Selmer E. W. 252 Seweryn T. 629 Sidielnikow W. M. 502 Sikora M. 457 Sirelius U. T. 326, 332, 334, 363, 366, 506 Skuł6wna W. 612 Sławski F. 242, 313 Smirnowa J. S. 485-487 Sobieski M. 588 Sobisiak W. 347, 618 Sokołowa Z. P. 491 Spławiński-Lehr T. 21, 120, 198, 215, 238, 240, 244, 248, 251, 258, 261, 265, 267, 269, 272, 274, 323, 363, 459, 465 Srokowski S. 443 Stara M. 252 Staszczak Z. 624, 636 Staszków J. 320 Steinitz W. 480 Stieber Z. 466 Stołyhwo K. 535, 540 Stołyhwowa E. 535, 540 Stopa R. 540, 541 Suboczowa M. 601 Sułkowska-Symoni J. 248, 252 Stryczek J. 630 Szafel' W. 242, 252 Szetela T. 591 Szewczyk Z. 602 Szuberla A. 631 Szydlowska B. patrz Ceglowa B. Szyfelbejn 623, 624, 636 Szwengrub L. M. 632-635 Śląski K. 322, 363, 443, 461 Śliziński J. 471 Średniawa H. 594, 625, 626 Świeży J. 578-581, 596 bibliografia Patrz t. XVIII "Prac. i Mat. Etn." str. Świętek J. 631 Swirko S. E23 Świrski W. 592, 624 Świtniewski S. 603 Taborska-Popowska 466 Taks S. 479 Taszycki W. 239, 253, 299 Teske H. 253 Tetzner F. 25, 156, 158, 246, 253, 349, 365, 435 Thompson S. 386 Thornquist C. C. 253 Tierentiewa L. N. 479, 482, 485, 487 Tołst9w S. P. 479, 529, 532, 534, 5"51 Tomaszewski A. 239, 241, 253 Topolski J. 459 Trubecki (Trubieckoy) N. S. 238, 245, 247, 253, 258, 260, 265, 272 Turek R. 630 Tymieniecki K. 253, 460 Urbańska B. 602, 603 Vallinheimo V. 506-513 Vallois A. 480, 529, 533 Vancik F. 586 Vasmer M. 241, 242, 253, 259, 261 Vieth A. 253 Wachowiak B. 459 Wachowski K. 253 Wachtlówna J. 261 Walig6rski A. 602, 603, 622 Wanke A. 468, 592, 593, 605 Weinhold R. 587 Weise E. 341, 365 Wesołowski S. 457 White L. 480-481 Wierczyński S. 253 Wilczewski H. 587 Winter R. 277-298, 464 Wirpsza-Łyszcz A. 624 Wisser W. 386 Wiśniowski-Prus T. 612 Woeller W. 367-386, 465 Wojciechowska A. 618 Wokroj F. 468, 595 Wolski K. 591, 592, 637 Wołągiewicz R. 457 Wronowska I. 623 Wróblewski T. 464, 575, 592, 618, 620, 634, 637 Zakrzewski A. 526 Zaremba J. A. 581-584, Zborowski J. 596, 625 Zelenin D. 239, 253, 511 Ziehen E. 253 Zwolakiewicz H. 581 Żdanko T. A. 479 Zelechowski J. 621, 622 Żirmunskij W. M. 501 Zyga A. 502 Zywirska M. 592, 601 597 �f 669 Europa, Parsęta, 323 Wisła, 321 INDEKS ETNO GEOGRAFICZNY Afryka, 554 Ameryka, 555 Indianie A. półn. 480-481 Arktyka, 555 Australia i Oceania, 554 Azja, 554-555 Adygejcy Kaukazu, 485-487 Chantowie, Ewenkowie, Sielkupowie, 491-492 Gruzja, 474-475 Kabardyńcy, Czerkiesi, 505-506 Karakałpacy, 479 Karelia, 506-513 Syberia, 491-492 tomska obł. 491-492 Europa, 555 Albania, 492-496 Bałtowie, 324 - Sambia, 323 C.S.R.S. 548-561 Czesi podsudeccy, 387-398 - Hanacy, 299-320 - Słowacja, 559 Estonia, wyspa Kichnu, 488-491 Finlandia, 506-513 Litwa, 331, 336, 341 - Zmudź, 326, 341 Łotwa, 330, 336, 341, 482-485 - Zemgalia, 331 Łużyce, 336 Łużyckie błota, 336 Niemcy, Berlin, 367 - Hannower, 257 - Hinterpommern, 277-297 - Greifswald 9, 277 - Meklenburgia, Meklenburskie 323, 367, 386, 407 poj. 322 Europa, Niemcy, Szlezwig-Holsztyn, 321 - Rugia, 345, 513-525 Słowianie zach. 22, 23, 26, 459 - Drzewianie, 19-256 - Drzewian grody, 24 - Chełmianie, 24 - Lucie, 27 - Lutycy, 24 - Łączanie, 24 - Obodryci, 24 - Połabianie, 19-256, 84, 120, 257-275, 465 - Wendowie, 26, 27, 118, 403 - Wendowie Luneburscy, 265 Dannenberg, 22, 27, 29, 138, 265 Darżyca, 341 Drawehn, część Wendlandu 27 Lemgau, 27 Luchow, 26-30, 138, 265 Liineburg, 26, 257 Siihten, 22, 28 tr1zen, 138 Wendland, 27, 156 Wiistrow, 27-30, 2e3 Rzeki: Dumme, 28 Dźwina, 321 Jasiel, 26, 28, 84 Łaba, 22 Odra, 22 Z.S.R.R. 474-506 Polska, Beskid Sląski, 448 - Borowiacy, 417 - Bytów, 339, 465 - chojeński pow. 339 - Człuchów, 339 - Drawsko, 280, 291. - - - - Gardno, 465 Gdańsk, 347 gdański pow. 339 Gochy, Kaszubi zach. 401, 406, 435 gryfiński pow. 339 Jamno koszaliń., 357-358 Kaszubi, 334, 339, 341, 404, 406, 414, 420, 426, 430, 432, 434, 441, 471 Kaszubi bytowscy, 406 Kaszubi zach. 401, 434 - Klafcioki 435 - Korczacy, 417 Kołobrzeg, 347 Krajna, 339, 401 Kudowa, Kłodzko, 391 Kurpie, 525-528 Lachy, Lęchy, 455-598 Lasacy tucholscy, 417 lubuski pow. 339 Łańcut, 590 Łemkowie, 412, 431, 435, 441 Miastko pow. 399-444 myśliborski pow. 339 Piła pow. 339 Podhale, 445-447 Polska, Pomarenki, 435 - Pomorze, 9-18 _ Pomorze gdańskie, 406, 407 _ Pomorze zach. 321-366,451-474, - _ - -' - 584-589 patrz też Hinterpommern, 277-297 Pomorza zach. ludność 468 Powiśle, 341 Puszcza: drawska, goleniowska, mirowska, nadnotecka, tucholska, Turzy las, wkrzańska, wolińska, zarzęcicka, 322, 339 pyrzycki pow. 339 rzepiński pow. 339 Rzeszowskie, 597 Słowińcy, 403, 434, 471 Słowińcy z,nad Łeby, 465 Słupsk, 403 stargardzki, pow. 339 Strzelin k. Wrocławia, 390 sztumski pow. 339 Szczecin, 347, 452, 584-589 Wałcz, pow. 339 Wejherowski pow. 406 Wielkopolska, 619, 632-635 Wolin, 332, 347 ziemia bytowska, 399, 401 ziemia człuchowska, 39~ 401 ziemia limanowska, 608 ziemia lęborska, 465 ziemia łańcucka, 592, 626-632 ziemia sławneńska, 399, 401 ziemia słupska, 399, 401 Ziemie Odzyskane, 387-399, 451-474 Złotów, 290, 339 �671 Budownictwo, Kumyków, 481-482 - lubelskie, 636 - łódzkie, 610 - Pomorza, 324-342 - słownik, 220 - wiejskie Gruzji, 474-475 - wielkopolskie, 637 Budynki gospodarskie. 152-155 - elementy, 143-146 Bukwa, orzeszki buku, in Bułka, gąska, korowaj, 110. ~85 Bursztyn, 404 Buty, 171 Byczek, juniec, ciolek, BU Bydła grodzenie, 83 Bydło jako siła pociągowa, 424 - na pastwisku, 83 - rogate, skot, 59-·63 Byk, 59 Bylina, 497 INDEKS RZECZOWY Adaptacja kulturowa, 440-441, 468 Agrest, 58 AN-ZSRR, 496 Akcent połabski, 262, 272 Albańska wspólnota patriarchalno-rodowa, 494 Alkowa, 149 Alaczyk, jurta Kumyków, 481 Analiza folklorystyczna, 369-385, 387-399 - wątków baśniowych, 367 Ankieta nazw grupowych, 443 Antagonizm regiona~ny, 469 Antropologia, 531, 552 Archeologiczny atlas świata, 550 Archiwum PTL, 333, 335, 449 Atalyczestwo, opiekuństwo tatarskie, 505-506 Atlas antropologiczny świata, 550 - etnograficzny niemiecki, 453 - - polski, patrz P.A.E. -- etnologiczny świata, 550 - gwar, 172 - polskich strojów ludowych, 525-528, 630 Ausrottung, 10 patrz też Drang nach Osten Autochtonizacja lud,ności Pomorza, 470 Bajka, 497 - meklenburskie, pomorskie, 367-386 - słowińska, 465 Balia, 190 Baśni niemieckie, 386 - wątki, 368 Bat, 203 Badania ankietowe, 418 - antropologiczne, 468, 473 - etnograficzne, 399, 400 - folklorystyczne, 387-388, 478 kontaktów inter-etnicznych,391 - nad folklorem radzieckim, 496-502 - nad jęz. połabskim, 19-256, 257-275 - ,nad Małą Panwią, 601 - nad osadnictwem, 400 - nad rozwojem etnicznych wspólnot ZSRR, 487-488 - na Ziemiach Zachodnich, 453 - socjologiczne, 472 Beczki, kadzie, 115-116 - do przechowywania rzeczy, 356-357 Belka, 141 Bić, bijak, bojewica, 48 Bicie, chłosta, 203, 204 Biografia Morgana, 481 Biżuteria, 173-174 Bohaterowie opowiadań, 369, 472 Boje, 208 Bose antki, przezwisko, 427, 436 Brona, 41 - podlaska, 424 - trójkątna, 359 Brbnowanie, włóczenie, 41 Brzoskwinia, 57 Budowanie, 141 Budownictwo, 141-155, 233 - drewniane, 431 - estońskie, 489 ..• Cep kapicowy, litewski, 360 Cepy, 48 Charakter etnograficzny ludności pow. Miastko, 408-424 Chata klecona, 326 - rybacka, poleska, 332, 335 Chleb, 284, 429 - kromka, skibka, 109-110 Chlew, 66, 68, 152 Chłopstwo kołchozowe, 487-488 Chmiel, 55 Chodaki, kurpe, 348 Chodzenie po slunku, 436 Chodzić boso, 172 Chustka, 163 - do nasa, 167 - na szyję, 162 Chusty czołowe, 345 - naramienne, 440 Chrust, 95-96 Chwasty zbóż, 54 Ciasto, 108 Cielę, 60 Cieśla, stolarz, 122, 142 Cystersi kołbaccy, 347 Czapeczki, Miitze, 161 Czarownice, 439 Czasowniki dotyczące: kroju, szycia, 168 - - jedzenia, 104 - - rośnięcia, 59 - - prania, 188, 189 - - ubierania się, 159, 161 Czasownikowe formacje na l, ly, 299-319 Czastuszki, 500 Czernice, 89 Czernina, pożywienie, 428 Czesanie, strzyżenie, golenie, 184-185 C.S. Akademia Ved, 558 Czopek, korek 116-117 Czynności młócenia, 49 Czystość, 234 Czyścić, chędożyć, trzebić, 46 Dach, 143 - dwuspadowy, 336 - slegowy, 336 Dąb, 91 - święty, Romowe, 341 Demografia Pomorza, 469 Demograficzne przesunięcia, 462 Deseczki tkackie, 348, 350, 352 Dom, chyża, 152 - czwórwnętrzny, 339 - litewski wąskofrontowy, 339 namas, kurnica, 325 -- pomorski, 339 - szerokofrontowy, 324, 328, 337 - trójwnętrzny, 339 - wąskofrontowy, 329, 337 Dom zrębowy, 335 - zrębowy łotewski, 330 - żmudzki, 328, 333, 336, 341 �672 673 Domu pomorskiego geneza, 325 16, 18 Drelichy pomorskie, 347 Drewno, kloc, 121 - materiał budowlany, 141 - rola, 122-123 Drożdże, kwas, 108 Drób, 69-74 Dróg skrzyżowanie, 194 Drzewianie, najdawniejsze wiad., 24 Drzewo jako opał, 95-96 Duhy, zasięg wschodni, 36! Dudy, 82 Dwojaki, 116 Dwornica, dvarnaica, 147 Dynamika faktów kultur. 482 Dzbany, kruż, 115 Dzwopienie na burzę, 445-449 Dzieje etniczne Pomorza, 455 Dzwonki, amulety, 445 Dzwonniczki do odganiania burz, 445-449 Drang nach Osten, Ekspansja Połabian Meklenburskich, 458 Ekspedycja zach. rosyjska, 477 Elektryfikacja wsi estońskich, 490 Emigranci czescy, 390 Epicka twórczość słow., 501 Epos, badania, 501 - serbo-chorwacki, 499 Etniczne pochodzenie ludności pow. Miastko, 399-444 - przemiany u Selkupów, Chantów, Ewenków, 491-492 Etniczna rzeczywistość na Pomorzu, 469 - - po II wojnie, 455 Etnobotanika, 531, 541 Etnogeneza Słowian, 556 Etnografia ogólna, 552-554 - półn. Karpat, 624 - regionalna, 552 Etnografia słowiańska, 245 sowiecka, 474-496 Etnograficzna odrębność, 435 Etnograficzne prace doktorskie, 635-637 Etnolingwistyka, 531 Etnologia, 531 - agrarna, 541 - francuska, 530 - jurydyczna, 532-541 Etnonim Słowińcy, 466 Etnomuzykologia, 532, 541 Etnos, 455, 478 Gospodarka hodowlana, 403 - sienna, 77-78 - trójpolowa, 30 Gospodarstwa gburskie, 12 Gotowanie, pieczenie, smażenie, solenie mięsa, 99 Grabie, 45 Grabienie, trebiti, 45 Gramatyka histor. j. pol. 248 - połabska, 243, 258, 271 Granica Odra-Nysa, 452, 455, 467 - zach. jęz. poła b., 264 Grody Drzewian, 24 Grupy zróżnicowanie, 434-436 Grusza, 56, 57 Gryka, tatarka, bukwita, poganka, 54 Grzyby, 91 Gumno, daimne, 47-48 Guzik, 170 Gwary pow. Miastko, 432-434 Gwoździe, 120 19, Farbiarstwo, 174 Film etnograficzny, 552 Fińska folklorystyczna szkoła, 387 - kultura ludowa, 506 - kurnica, 329 Folklor kaszubski, 471 - kłodzki, 392 - teoria, 496-502 - niemiecka, 277-299, 367 - podręcznik, 503 Folklorystyka radziecka, 496-502 - współczesna, 367, 388 Folkloryzacji proces, 497 Fonetyka połabska, 261 Fryzjer, golibroda, 185 Garniec, 62 Garnki, 114 Gąsiątko, pilę, 70 Gąska, bułka, 110 Germanie na Pomorzu, 458 Germanizacja nazw narzędzi, - Pomorza, 9-16, 461 - zach. PC)lski, 10, 12 Gęś, gąs, 70 Glina, 142 Głownia, 96 Głód, glad, 106 Gniazdo, 70 Jabłko, jabłoń, 56 Jagnię, 64 Jagody, 89 - g .1 i\ i I \ 34 serbochorwackim, macedońskim, słoweńskim, 313 Indeksy wyrazów połabskich, 21 Instrumenty muzyczne, 557 Integracja kulturowa, 441 - proces, 467-468 Instytut Etnologiczny Franc., 533 - - Niem. A.N. 513 - Sztuki Folkloru i Etnografii A.N. - USRR, 478 Inwentarz rybaków na Rugii, 464 Inwentaryzacja rzeźb podhalańskich, 626 - zabytków technicznych, 625 Izba, dwornica, 149 stu ba, 325, 328 - i pomieszczenia, 147-152 Izolacja członków rodziny, 485-487 Haczyk, haftka, 170 Hafty,431 Handlarz płótnem, płatnik, 138 Higiena, 183-193 Historyzm w folklorystyce, 497, 501 Hodowla owiec, 348 - pszczół, 30, 76 - zwierząt, 59-77, 266 - - Drzewian, 230-321 - - słownik, 216-217 - w statystyce, 63 Humanizm w naukach o człowieku, 534 I.C.O.M. (Międzynarodowa Komisja dla spraw Muzeów), 550 Igła, jagle, 168-169 Imiesłowy w jęz. czeskim, słowackim, łużyckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim, bułgarskim, :"'ud, t. XLVIII bru§[nica}, nica, cernica, zeravica, malica, su- 91 Jajko, 73-74 Jałowica, 60 Jarmarki kaszubskie, 405 Jarzmo, 37, 205 - kulowe, 361 - podgarlicowe, 361 - przyrożne, 361 - ramowate, 360, 361 Język kaszubski, 466 - Krofeya, 465 - połabski, 19-257, 257-275 - - dzieje, 263 - - słowiańskie, 249 - sławięski, słowiński, 403 - staroruski, staroczeski, 20-21 Jurty karelskie i ostiackie, 326 - zrębowe, 332 Jużyna, Kaczka, jużyca, 98 72 13 �674 Kaczor, 71 Kamizelka, 163 Kapelusz, kłobuk, 161 - filcowy, 432 Kapelusze kaszubskie, 440 Kapelusznik, 167 Kapłon, 69-70 Kareta, 199 Kasz gatunki, 92 Kądziel, 130 Kąkol, 51, 54 Kąpanie, 184 Kiełbasa, 99-100 Kiernoz, 65-66 Kij pasterski, krępulec, 81-82 Kijanka, pralnica, 189 Kija,nki lekkie i ciężkie, 361 Kipieć, 104, 105 Kiszki, 99-100 Klanzei, 155, 156 Klepisko, tło, 48 Klin, zatyczka u radła, 36, 37 Kłębek, 131 Kłoda, beczka, 115 Kłos, 54, 55 Kobyła, 68 Kogut, 70 Kolacj a, wieczerza, 98 Kolonizacja niemiecka pow. Miast~ ko, 405 Koła wozu, 199 Kołacz, 111, 285 Kołdra, 175 Kołeczki u krosien, 137 Kołnierzyk, 165 Kołowrotek, sokadło, 133 - fińskie, 511-513 Kołyska, 174 Kompozycja pieśni ros., 499 Komunikacja na wodzie, 208-209 Komuny rybackie, 513-525 Konferencja etnogr. w Szczecinie 452 675 - Międzyn. Pomorza, 400 Kongres Międzyn. Amerykanistów, 543 - - w Filadelfii, 530 - - w Paryżu, 479-480, 429-541, 548, 549 - - w Moskwie, 480, 530, 552, 557 - - Slawistów w Moskwie, 267, - - - w Sofii, 296-297, 556 Koń, 66-69, 201-202 - do zaprzęgu, 424 Konopie, 55 Kopanie ziemi, 34 Konstrukcja ryglowa, 335, 339 - słupowa, 334 - ślemieniowa, 335 Kontakty czesko-polskie, 389 Kora drzew, 123-124 Korale, naszyjnik, 173 Korki, korczi, 427, 430 Kosa, 44 Kosiarz, siekarz, setnik, 43, 44 Kosisko, 44 Kosze, siatki, 86, 196 Koszule, 164, 165 Koszykarz, 124-125 Kot, 75 Kotły, 114 Kowalstwo, 139, 431 - wielkopolskie, 636 Koza, 65 Koża, 60 Kożuch, 164 Krajki pomorskie, litewskie, 344, 345 Krawiec, snider, 167-168 Kronikarze polscy, 24 Krosna elementy: niecielnicf', płocha, bardo, przybijaczka, nawój tylny,' przedni, podnóżki, 134137 - poziome, 134-137 Krowa, korvo, 59-60 Krupy, kasza, 91, 92 l I I Krycie dachu, 335 Krzesanie ognia, 94-95 Krzesiwo, 94 Krzesło, 177 Krzyż, krosan, 173 Kucharz, 105-106 Kuchnia, 105-147 - czarna, 324, 328, 330, 332, 336, 337, 339 - letnia, 330 Kultura antyczna, 574 - Bałtów, 321 Kultura ceramiki grzebykowej, 337 - Drzewian połabskich, 19-256 - iberyjska, 564-565 - Kumyków, 481-482 - materialna Łotwy, 636 - łużycka, 337, 361, 456-457 - pomorska, 457 - Pomorza zach. 321-366 - powiatu Miastko, 422-424 - przeworska, 457 - rybacko-myśliwska, 362 - Warmii i Mazur, 615 - Wielkopolski, 619 - wsi Świątniki Górne, 636 Kur, slepajca, 69 Kurczę, 70 Kurnice mieszkalne, 330, 334 - łotewska, 338 Kwoka, 69 Lada, nowina, 30 Lampa, 182 Lejce, 207 Lemiesz, 38 Ledo, 43 Len, konopie, 55, 125-126 - słownictwo połabskie, 20 - nasienie, siemie, 129 - wyprawa, 20 Literatura ludowa ukraińska, 476 Litewska pirtis, 327, 334 Lud łańcucki, 631 Ludność Pomorza, 470 - pow. Miastko, 404-408 - repatriowana, 411 - ukraińska, 425, 429, 440 Lustro, 182 Łańcuch, 207 Ławka, 177 Łaźnia, pirtis, 325, 328, 332, 364 Łodzie, 85, 208 - rybackie, 522 Łopata do chleba, 108-109, 248 - supa, Schuppe, 33 Łotewskie zwyczaje rodzinne, 485 Łóżko, pościel, 175-176 Ług, 190 Łyko, 124 Łysy, 185 Łyżka, nóż, widelec, 115 482- Maglownica, 354 Maltuve-komora, 325 Maliny, molaine, 89 Małżeństwa mieszane, 469 Mapa antropologiczna Europy, 534 - We,ndlandu, 22, 25 Masło, 62, 101 Maszoperie niewodów, 516 Mazurzenie w jęz. połabskim, 261 Metale, 139-140 Metoda kartograficzna, 507 - porównawcza, 388 - typologiczna, 324 Metodologia marksistowsko-leninowska 478 Miary nici, 132 Miasto, miasteczko, 158, 159 Miech, mieszek, 52 Miedza, 32 Miejsce do prania, 189 - wypasu, 78-79 �676 Mieszkanie, 150 Międlenie lnu, 126-127 Międzynarodowa Komisja Karpacka, 603 - Konferencja Pomorzoznawcza, 451--474, 584-589 - U.nia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Komitety Narodowe, 535-540 - Stała Rada, 534-535 - - - Uchwały 541-544 - - Statut, 545-548 Mięso, 62, 98-100 Migracje ludności, 408--416, 424 - na Pomorzu, 471 - powojenne, 400-440, 454 Millenium Poloniae, 451--452, 584 Miotła, kiść, 109 Miód, me d, 77, 113 Miski, talerze, 115 Mleć, mlat, 93 Mleko, 62, 64 Młocek, Dreszer, 48 Młocka, 48--49 Młócenie, bait, bić, 48 Młot, 119, 120 Młynarz, malnek, 93-94 Młynki, młyny, malnaica, 92-94 Moczenie bielizny, 189 Morinci, ryba, 428 Morze, 85 Most, grobla, 195 Mota.nie przędzy, motowidło, 131132 Motyka, kopaczka, 33 Motywy zdobnicze, antropomorficzne i zoomorficzne, 509 - hafty, 528 Muchy, komary, 192-193 Mur, 141 Murarz, 14~ Musee de l'Homme, 533 Muzeologia, 532 677 Muzeum antropologiczne w Petersburgu, 550 - Pomorza zachodniego, 346, 352, 359, 360 - ukraińskie, AN-USRR we Lwowie, 478 Mycie, kąpanie, 183-184 Mydło, 184 Myślistwo, 88 Nabiał, 62, 101-102 Naczynia do picia, 115 Naczynia kuchenne, 113-117 Namas lit. domek, kurnica, 325, 328, 339 Napoje, 112-113 Narzecze Drzewian załabskich, 262 Narzędzia, do orania, 359 - przy ogniu, zgrzebło, szczypce, kleszcze, 95 - rybackie, 358 - tkackie, 348 Nawój tylny i przedni, 136 Nawóz z wrzosu, 29 Nazwa dróg, 193-194 - Kaszuby, 321 - Kurp, 527 - miejscowe słowiańskie, 23 - słowiańskie w gwarach niem., 150-152 Nici, 133-134, 169 Nicielnice, 134 Niwa, naiva, pole, 31 Nowina, 32 Nosówki słowiańskie, 30-31 Nosze, nosidła, 195-196 Nożyce, 169 Nóż, strug, 117 Obcęgi, kleszcze, 120 Obiad, 97-98 Obrazy, 183 Obróbka, kamieni, 138-141 I ł łl ! I I ~ ł~ Obróbka nici 124-125 - surowców, 117-140, 232 - słownik, 219-220 - wełny, 507-513 - włókna, 125-130 Obrzędy łotewskie, 482--485 Obuwie, 171, 426, 427 Obyczaje Adygejców, 485--487 Oddział PTL w Gdańsku, 599 - - w Katowicach, 601 - - w Kielcach, 602 - - w Krakowie, 602 - - w Limanowej, 607 - - w Łańcucie, 626 - - w Łodzi, 609 - - w Olsztynie, 616 - - w Opolu, 616 - - w Mszanie Dolnej, 610 - - w Poznaniu, 618 - - w Szczecinie, 452, 474, 620 - - w Toruniu, 621 - - w Warszawie, 623 - - we Wrocławiu, 624 - - w Zakopanem, 625 Odrębność Pomorza, 464 - Słowian Połabskich, 24 Odzież, 159-174, 233-234 - dziecięca, 166 - pomorska, 342-348 - słownik, 220-221 - zwierzchnia, 162-164 Ogier, 67 Ognia niecenie, 94-97 Ogniska otwarte, 107-108 Ogradzanie, 58 Ogrodnictwo, 33, 34, 52-53 Ogród, 42 Okolnica Rundling, 24, 155-156 Onomastyka, 21 Opałanie lnu, 50 Opasanie bydła, 61 Ornament geometryczny, 352-354 - deseczek tkackich, 349, 350 Ornament w drzewie, 356 Osada za wsią, kurice, 157 - kształt, Drzewian, 24 Osadnicy Kociewscy, 420 Osadnictwo niemieckie, 465 Osełka, 45 Osioł, 202 Ostrężyny, 89 Ostroga i podkowa, 172, 207-208 Oświetlenie izby, 180-182 Owca, 63--64 Owczarz, 80 Owoc, sadovina, 56 Owoce, leśniówki, orzechy, tarniny, 90 Ozdoby szczytowe, pazdury, 340, 341 Pakuły, 128-129 Palenie wrzosowisk, 28 Palenisko, 146 - piece, 636 Pantofle, 171 Paralele połabsko-polskie, 271 Paralelizm połabsko-słoweński, 262 Park Etnograficzny w Olsztynku 333 Pas, 164 Pasiak na zapaskę, 344 Pasieka, 76 Pasożyty, 64, 191 Pasterstwo, 78 - organizacja, 80-84 - szałaśnictwo Tatr 636 Pasterz, 78 - bydła rogatego, 79-80 - koni, 80 - kóz, 80 Pastwisko, brezinka, 79 Patry ja, wzgórze, 630 Pazdur, śparogi, 361 Paździerze, 127-128 Periodyzacja dziejów Pomorza, 460 - - etnografii ukr. i ros. 475--479 Pępkowe, patrz Zwyczaje urodzinowe �678 Piece, 145--146 -- piekarski, 145 Pieczyvvo, 108--111 Piekarnik kaszubski, 337 Piekarz, 111 Pieluszka, 166 Pierścień, 173 Pierze, 73, 440 Pies, 74-75 Pieśń ludovva, 497 - obrzędovva, 499 Piła, strug, 120 Pisklę, 70 Piwo, 112--113 Placek, 11:t Plan vvsi połabskiej, 22 - zagrody rybackiej, 325 Plemiona lechickie, 257 Pleśń vv chlebie, no Plewienie, 43 Pluskvva, pchła, vvsza, 191, 192 Płachta biała, 342, 343 Płacić płótnem, 345 Płot pleciony, 154 -- tyn, 135-155 -- typy, 154--155 Płótno, 137--138 - bielenie, 29 - słovviańskie, 345 Pług, 35, 38, 99 - połabski, 39 Płużyca dvvuręczna, 360 Płużyć, czasownik, 40 Pochodzenie ludności Barkocin, -- -- Biała, 415 -- -- Cetyń, 411 -- - Dretyń, 413 -- -- Kramarzyny, 409 -- -- Łubna, 418 -- -- Miastko, 414, 420 -- - Milocic, 416 -- -- Piaszczyna, 410 -- - Płocko, 411 679 118 -- -- Podgórza, 410 -- -- Starkovva, 416 -- -- Svvieszyna, 415 -- -- Trzcinna, 416 -- - Wiatrołomu, 418 Podcienia, 339 Poddasze na siano, 152--153 Podeszwa, 171 Podobiadek, pridjauzainak, 97 Pogacze, pieczyvvo, 111 Pokarmy roślinne, 102--103 Pokosy, 46 Pokrzyvva, zavica, kopi'iva, 90 Polano, drevvno, 95 Polityka pruska na Pomorzu, 9--18 Polonizmy vv czeskim, 396--398 Pole, puli, pol je, 31 - zaorane, 40 Polska fala osadnicza, 466 Polski Atlas Etnograficzny, (PAE), 324, 400, 464, 556, 590 Polski Komitet Narodovvy M.U.N.A.E., 538, 540, 549 Polskie Towarzystvvo Ludo'znavvcze (PTL) 400, 452, 477, 584 Połabska pieśń ludovva, 260 Połabskie osoblivvości, 212-214 Połovvy vvspólne, 522--523 Południce, 439 Pomieszczenie bydła, 61 Pomieszczenie koni, 68 -- użytkovve, 150 Pomorzoznavvstvvo, 451--474, 584-589 -- badania, 465 Pończochy, 165 Popiół, zarzewie, żerzawie, 97 Pory roku Drzevvian, 267 Porzeczki, smordlaine, smrodzina,90 Posiłki, 97-98 Postęp techniczny vv rolnictvvie, 442 Postronki, 207 Potravv smak, 106 powrósło, przevviąsło, 46 poziomki, saunaica, 89 pożyvvienie kaszubskie, 428 -- jarzynowe, 429 -- resztki, 84 Półkoszki, 198 Praczka, 190 Pradom litewski, 326 Praojczyzna Słovvian, 456 Pranie, 188--190 Prising, preseka, Presek, sad, Preylabe, ł 155--1.57 55 37 Proces adaptacji i integracji, 454 -- wyróvvnavvczy, 470 Proso, jagły, 92 Pszczelarstvvo, 75, C37 Pszczoła, pcela, 75, 77 Pszenica, 54 Prządka, 132--D3 Przejście, chodnik, 194--195 Prześcieradło, płachta, 176-177 Przezwiska grupowe. 427 Przędzenie, przęślina, 130 Przędzy vvyrób, 130--133 Przęślica, 130-131, 351, 352 -- iglicovva, 360 -- krężołkovva, 352, 360 -- łopatkovva, 352, 353, 360 - okółkovva, 352, 353 -- vvidełkowa, 352 Przęślic typy, 507-513 Przycieś, zastrzał, 143--144 Przygotovvanie krup, mąki, 91, 94 -- potraw, 98--108 Przyprawy, 103 Przysłowia, 497 Radlica, 35, 359, 360 Radło, 35, 361, 635 -- krój, 37 Radło połabskie, 39 -- zasięg, 35 -- typ meklenburg. 35--37 F:ama z przybIj'łCzką, 135 Rasy bydła hodovvlanego, 406 Hataj, oracz, 40 Rąbanie drzevva, 95 - łupanie, 121--122 Rekonstrukcja kultury połabskiej, 19--265, 465 Relikty kultury ludowej, 399--400 -- słovviańskie, 91 Repolonizacj a, 440 Revvolucja Październikowa, 477, 486, 491 Rezervvat słowo na Rugii, 348-350 Rękavvice, 165 Rodzina albańska, 493 -- Drzevvian, 268 Hola, 40 Holnictvvo, 53--55 -- Połabskie, 35--42 - povv. Miastko, 423, 424 Rosyjskie Tovvarzystwo Geograficzne, 477 Rośliny dyniovvate, 53 - hodovvlane, 52-55 -- okopovve, 52--53 -- nazvv pochodzenie, 53 -- przemysłovve, 55 - strąkovve, 52 Róvv, okop, 195 Roszenie płótna, 137 Rozkład kultury ludowej, 484 -- twórczości prozaicznej, 390 Rozpalanie ognia, 96-97 Rozplanovvanie vvnętrza chałupy, 331, 333, 338 Rożny, 114 Rubież etnogr8.ficzna, 321 -- na Wiśle, 360 -- północno-wschodnia, 361 - zachodnio-kas:mbska, 40Q �681 680 Rundting, patrz Okolica, Rybak, 85 Ryb nazwy niem. 87 - - słowiańskie. 86-87 _. spożywanie, 87 Ryboł6wstwo, 29, 84 - estońskie, 488-491 - kaszubskie, 432 - Rugii, 513-528 - żakowe, 517 Rydel, szpadel, 33 Ryga, dom estońsld, 489 Ryk, buczeć, 61 Rymarz, 207 Rzeczowniki określające 104 Rzek nazwy, 84-85 żywienie, Sad, klancai, 55, 56 Sadownictwo, 55-56 Sadzenie, 58-59 Sakiewka, 167 Samiec, samica, 59, 60 Sanie, 197 Schody, 145, 209 Sesja Naukowa w Łańcucie, 597599, 627-633 - - w Poznaniu, 618-619, 632635 Ser, saro, 62, 64 - kozi, 65 - serwatka, 101-102 Serweta, obrus, 178-179 Siekiera, 117-118 Siana sprzęt, 78 Sianie, sadzenie, 42 Siennik, 175 Sierp połabski, 44 Skład ludności Trzebielino, 417, 419 Skop, 63 Sk6ra na buty, 171 $!trzynia, 180 Skrzynie pomorskie, 356-358 - rybackie, 355 Słoma, 49 Słonina, 65 Słowiańskie nazwy rzek, 23 Słownictwa rodzimość, 62-63 Słownictwo połabskie, 19-256 Słownik Anonyma, 22, 149 - etymologiczny jęz. pol. 242 - - połabski, 645 - - 255 - gwar. pd\. 31 - - Radkowic, 602 - Henniga, 22 - Kucka, 148 - Lindego, 30 - narzecza słowińskiego, 315 - niemiecki, 243, 248, 255 - Parum Schultze, 22 - Pfeffingera, 22 - staropolski, 254 - warszawski, 243 - wyraz6w prasłowiańsko 215-229 - polski, czeski, kaszubski, łużycki, ruski, słowiński, serbochorwacki, słoweński, bułgarski, 255 Smary, 199-201 Snopy, 46, 49 Socha, 31, 635 Societe d' Anthropologie, 530 - Ethnographique, 533 - Observateurs de l'Homme, 533 Spichrz, kletis, 325, 328 Spinki, fińskie, łotewskie, 348 Spław drewna, 636 Spodnie, 164 Spółdzielnie rybackie, 524 Sp6łki rybackie, 519-525 Społeczny protest w bajkach ludowych 367-386 Sprzęty, 174-183, 234 - domowe, 429-430 ,....-kuchenne, 114-115 Sprzęty piekarskie )108-109 - słownik, 221 Sprzęt żniwiarski, 47 Stajnia, 152 Staw, 85 Stawidło, 125-126 Stępa, 91 Stodoła, 153 - podcieniowa, 341 Stolarz, 142 Stos drzewa, sążeń, 96 Stopień, podn6żek u krosien, 135 St6ł, stołek, 177-178 Strefa bałtycka, 329, 331, 333 Str6j, 159 - estoński, 490-491 - głowy, 343, 161-162 - kąpielowy, 164 - kurpiowski, 525-528 - lubuski, 635 Strumień, 85 Studnie, 94 Strzemię, 206-207 Strzyc, strzyżenie, 170, 187-188 Strzyżenie owiec, 64 Suczka, 75 Suknia, 163 Surdut, sukno, 162-163 Suszarnia zboża, 325 Suszenie bielizny, 190 Suszenie, suszarnia, 126 System gospodarki połabskiej, 41 Szafa, 180 Szałasy, 332, 334 - lapońskie, 332 - -I listnica, 153 Szczapa, trzaska, 95 Szczekanie, 74, 75 Szczotkowanie, 190 Szewc, 172 Szklarz, 143 Szle, 206 Szłyki, rozłupy, 343-345 Sznurowadła, 172 Sznurówki, 163 Sznury, powrozy, 129 Szpilka, 169 Sztyga, 47 Ściany, okna, drzwi, 144-145 Ścieżka, steczka, 193 Śliwa, slaivena, 57 Śparogi łotewskie, 341 Śpichlerze, 51 Środki artystycznego wyrazu, 504 Środowisko geograficzne, 321-323, 401-403 Świecznik, 180-181 Świder, 118-119 Świdrowanie, piłowanie, 122 Świerzb, 75, 192 Świnia, svaina, 65 Świniarz, 80 Tabak, tytoń, 113 Taczki, 196-197 Targi, świętomarcińskie, 405 - w Ulszynie, 138 Tawczuj, izba Kumyk6w, 481 Technologia rolnicza, 636 Tekst nożyński, 465 Teoria odbicia artystycznego, 497 - marksistowska, 465 - migracji, 387 Terminy słowiańskie w j~z. niemieckim, 278-289 Tezy o Słowińcach, 465 Tkactwo, 133-138 - fińskie, 506-513 - kłodzkie, 392 - ludowe pow. Miastko, 403 - pomorskie, 347 Tkacz, 137, 347 Tkanina, 246, 348 - pomorskie i litewskie, 346-Mll Tłuszcze roślinne, 100, 103 �682 Topór, 118 Trąba pasterska, 82 Tradycj a podkoziołka, 634 Trakt, gościniec, 193 Transport i komunikacja 193-209 222, 234-235 - pieszy, 195-197 Troba, izba z piecem, 328 Trójpolówka, 41, 42 Trzoda chlewna, 65-66 Trzepaczki do lnu, 352, 355 Trzewiki, patrz Obuwie Tuczenie, tucznik, 61, 66 Tyczki, rozgvoi, 43 Typy, baśni, 386 - budownictwa, 463 - domów gruzińskich, 474-475 - wsi, 155- 159 Twórczość ludowa Opolszczyzny, 616 Ubiór kobiecy, 342, 343 Uczta weselna, 429 Udój, 82-83 Ugór, 41 Ul, 77 - słomiany, koszci, 431 UNESCO, 480, 549 Uniwersytet A. M. w Poznaniu, 400 - w Charkowie, 476 - w Kijowie, 476 Uprawa chemiczna, 32 - chmielu, 29 - lnu, 29 - mechaniczna, 33 - roli Drzewian, 229-230 - roślin, 29, 266 - - słownik, 215 Uprząż końska, 206-208 Urbanizacja, 469 Ustrój rodowy Albanii, 492-493 Utrzymanie czystości, 221-222 Uzda, 206 683 Wabienie ryb, 86 Walne Zgromadzenie PTL, 452,590599, 627 Wałach, 67 Warianty bajek, 374 - wątków, 368 Warsztat szewski, 172 Warzywa, 102-103 Wątek i osnowa, 134 Wątki bajkowe, 368, 373, 594 ; - Der Teufel hitft, AT 820 - Nicht-Bose-Werden, AT, 1000 - Starker Hans, AT 650 - a kopciuszku, AT 510 A - o kurczaku, Krzyż. 106 - o ludożercy, AT, 1119 - o Nebojszy, AT 326 - o śmierci, AT 332 - o siostrach, Krzyż, 480 C - a szklanej górze, AT, 530 - o zabłąkanych dzieciach, AT 237 - o zwierzętach, AT 212+2015 Wątków badanie, 387 Wąsy, 186-187 Wędka, 85 Węgiel, 95 Wełna, vauno, 64 Wiadro, 116 Wiara w moc dzwonów, 445-449 Widły, vaidlai, 32 Wiedza ludu a gwiazdach, 635 Wiejaczka, 49 Wieprz, vipar, 66 Wierzenia ludowe, 438-440 Wieś połabska, 155-158 Wino, 113 Winogrono, vainaiva, 58 Wiśnia, vaisena, 57 Włóki, 360 Włókna wyczesywane, 128-129 - zwierzęce, 129 Wódka, 113 WRN Koszalin, Szczecin, 473, 474 ,, ~ Wokabularz kopenhaski, 22 Woły, 40, 59, 201-202, 424 Wosk, vask, 77 Wóz, 197-198 - części, 199 Wpływy inter-etniczne, 387-399 - polskie na opowiadania czeskie, 387-399 - starożytności na folklor, 572 Wspólnota bałto-słowiańska, 323 - pastwiskowe, 403 - rybackie, 513-525 Współpraca etnografów z socjologami, 473 Wstążka, praivąza, 170 Wrzeciona, 130 - fińskie, 510 Wykaz członków Stałej Rady i Komitetów Narodowych MUNAE, 535-540 - literatury połabskiej, 250-253 - słowników, 254-256 - zbiorów bajek niemieckich 385-386 Wykopaliska archeologiczne Gdańska i Wolina, 332 - - Santoku i Opola, 332 Zabytki łużyckie, u Bałtów, 323 - połabskie, 249, 258 Zagroda, 426 - litewska, 325 - pomorska, 337 - Rysulów, 446, 447 - stajnia, okólnik, 61-63 Zajęcia ludności Pomorza, 323 - - pow. Miastko, 430 Zakazy, prac rolnych, 426, 427 - stykania się, 485-487 Zalesienie Pomorza, 322 Zamiatanie, 190 Zapożyczenia niem. w jęz. połabskim, 21, 271 Zapożyczenia słowiańskie w jęz. niem. 223-227, 277-297 - - tiurskie i arabskie 505-506 Zaprzęg, 201 Zaprzęganie, 204-205 Zasięg Prabałtów, 323 Zawołania na woły i konie, 202-203 - na drób, 71 Zbieractwo, 8B-91 Zbieżności hanacko-pomorskie, 299-320 - połabsko-lechickie, 209-215 - - słoweńskie, 267 Zbiory bajek niemieckich, 385-386 - etnograficzne w Łańcucie 628 - praw obyczajowych Albańczyków, 492-493 Zboże, 53 - czyszczenie, 49-51 -kopki,46 - nazwy, 54 - wianie, 49, 50 - zwózka, 47 Zdobywanie wody, 94 - żywności, 84, 231-232 - - słownik, 217-219 Zegar, 182 Zemsta rodowa, 494 Zespół słowiańsko-bałtycko-fiński, 463 Ziarna przechowywanie, 51-52 Ziemia sołecka, 157 Ziemniaki, 102 Złe moce, 439 Złoto, złotnik, 173, 140 Zmienność form kulturowych, 482-485 Zmory, 439 Zmywanie, 190 Zrąb: na nakładkę, obłap, rybi ogon, 335 Zrębowa technika, 332 Zupa z mąki, krup, 103 �684 Związki połabsko-słoweńskie 211 Zwierząt anatomia, 60 - oprawianie, 98-99 Zwyczaje, i obrzędy rodzinne, 436--438 - pogrzebowe, urodzinowe, 437-438 437 Źdźbło, steblo, 55 Źrebię, zribac, 68 Źródła, 94 'lródła historyczne, 30 Żałobna opaska biała, 161-162 lama, 92-93 Żelazo, 139 Żłob, 153 Żniwa,43 Żołądź, galasówka, dębianka, 90-91 Żupa, źupan, 167 Życie Połabian, 266 Żyto, reż, 53-54 Żywienie bydła zimą, 83, 84 Żywności przygotowanie, 266 SPIS TABLIC S. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Tablica (I). Konstrukcje jurt karelskich i ostjackich . 326 Tablica (II). Wygląd zewnętrzny chałup wąskofrontowych 32ll Tablica (III). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej 331 Tablica (IV). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej 333 Tablica (V). Rozplanowanie chałup wąskofrontowych na Pomorzu 338 Polskim, Litwie i Łotwie . 340 Tablica (VI). Ozdoby szczytowe typu pazdurów . 344 Tablica (VII). Elementy ubioru kobiecego w strefie bałtyckiej 346 Tablica (VIII). Elementy tkanin przetykanych z Pomorza i Litwy Tablica (IX). Formy deseczek tkackich w strefie Pomorza, Litwy i Łotwy . 349-350 Tablica (X). Formy przęślic pomorskich 351 Tablica (XI). Formy przęślic na Litwie i Łotwie 353 Tablica (XII). Formy maglownic na Pomorzu, Litwie i Łotwie 354 i spinki sercowate na Łotwie i w Polsce . 355 Tablica (XIII). Skrzynki rybackie Tablica (XIV). Beczka i skrzynie do przechowywania odzieźy 357 i bielizny . 359 Tablica (XV). Narzędzia do orania z Pomorza i Łotwy Tablica (XVI). Szopa na owce z podjazdem i wybudowaną na niej 447 dzwonniczką. Kościelisko Rysul6wka SPIS MAP 1. Mapa (l). Das Wendland (wg Fr. Tetzner Die Braunschweig 1902) 2. Mapa (1). Mapa pochodzenia ludności niektórych wsi powiatu Miastko (wg miejsca zamieszkania z 1939 r.) . 3. Mapa (2). Mapa składu etnicznego niektórych wsi powiatu Miastko (wg samookreślenia ludności) w granicach administracyjnych z 1954 r .. Slaven hannoversche in Deutschland, 25 414 420 SPIS RYCIN 1. Ryc. (l). Radło meklenburskie 2. Ryc. (2). Plecionka 36 154 �686 3. Ryc. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. (3). Schemat wsi tzw. "okolicy" w hannowerskim Wendlandzie Ryc. (1). Plan naj starszej zagrody rybackiej w Kesterazeems Ryc. (2). Chałupa z Finmarken XVIIIw. Ryc. (3). Litewska pirtis gm. Padubisis, pow. SzawIe Ryc. (4). Zewnętrzny wygląd domu zrębowego, Łotwa, okolice Libawy Ryc. (5). Chata rybacka z Polesia, r. 1936 . Ryc. (6). Przekrój przez dom żmudzki z XVIII w., Litwa Ryc. (7). Zagroda pomorska, Polska, Osława-Dąbrowa, pow. Bytów Ryc. (8). Biała płachta z Liineburga . Ryc. (9). Biała płachta, Polska, Kaszuby Ryc. (10). Biała płachta, Litwa Ryc. (11). Biała płachta, Łotwa Ryc. (12). Deseczka pod kądziel, Polska, Dolne Powiśle Ryc. (13). Trzepaczka do lnu z 1825 r. Polska . Ryc. (14). Brona trójkątna i radlica łopatkowa, Pomorze Zach. Ryc. (15). Cep kapicowy, Litwa Tabl. barwna. Dom przysłupowy w Markowej pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek . Ryc. (1). Zagroda Rysulów - Kościelisko Rysulówka Ryc. (2). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Sól Ryc. (3). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Nieledwia (Beskid Sląski) . Ryc. Ekspozycja ludowych instrumentów muzycznych w Muzeum Morawskim w Brnie Fot. Prof. dr Eugeniusz Frankowski Fot. Prof. dr Witold Klinger Fot. Prof. Janusz Świeży . Tabl. barwna. Wnętrze chaty garncarza we wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek 156 325 327 TABLE 330 335 336 1. Dissertations 337 342 342 343 343 352 352 359 360 443 446 448 448 557 563 571 578 OF CONTENTS I l J o a c h i m M a i - Vom Ubergang zur imperialistischen Polen-Politic Preussen-Deutschlands in "Pomorze" . B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g low a Material folk culture of the Polabian tribe of Drzewianie (Draven-Slavs) in the light of lexical investigations . K a z i m i e r z P o l a ń s k i - State of reseaH;he:; on the Polabian language R e n a t e W i n t e r - SlawlSche Entlehungen in niederdeutschen Wortschatz des ehemaligen Hinterpommern . J ifi Da mb or sk i About some common lingual features in the Pomeranian and Hannackian dialects . Agn ie szk a Dob r ow olsk a Investigations of the material culture in West Pomerania and of its problems Wal t r a u d Woe II e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens Mecklenburgs und Pommerns Jar o m i r J e c h - Interethnic influence upon folk prose on the reconquered territories R y s z a r d Kuk i e r - Ethnographic and ethnic changes in the Miastkow District during 1945-1960 II. R e s e a r c h 62'1 J óze f Gajek - Campanile serving 9 19 257 277 299 321 367 387 399 wo r k to drive away hailstorms . 445 III. R e p o r t s a n d r e v i e w s J ó z e f G a j e k - Thesis summation of the International Confe451 rence on Pomerania . SOVIET ETHNAGRAPHY, Academy of Sciences. U S S R, part 1, 2 . 474-482 and 3, Moscow, 1961 (Anastazja Kojdecka) . 485--496 SOVIET ETHNOGRAPHY, Academy of Sciences, part 2, page 24482 39, Moscow, 1961 (.Józef Gajek) �688 689 RUSSIAN FOLKLORE, Materials and researches. Volume V. Published by the Academy of Sciences, U S S R, 1960 (A. Zyga) . W. M. S i e d i e 1n i k o f f, Theory of Russian Folk lyric poetry. Handbook for universities. Utshpiedgiz edition, Moscow, 1959, (A. Zyga) 502 M. M. S a k i Y e f f, Tiurkic and Arabian vocabulary in the Kabardian and Circassian languages (Z. Ciesielski) . V e r a Vall i n h e i m o, Das Spinnen in Finland unter besonderer BerUcksichtigung schwedischer Tradition, Helsinki, 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) Miscelanea 496 505 Summaries in English and Russian (Eugeniusz Jeleniewski) Table of Contents of the XLVIII volume of the "Lud". (Olqa kowa) Table of drawings Table of contents 506 . R e i n h a r d P e e s c h, Die FischerkommUnen auf RUgen und Hiddensee, Akademie Verlag, Berlin, 1961 (Jadwiga KtLcharska) . A d a m C h ę t n i k, Kurpian folk costume. Green Forest. Atlas of Polish Costumes, part IV, book 7. Polish Ethnographic Society Wrocław, 1961 (Kazimierz Pietkiewicz) J ó z e f G a j e k, The Sixth International Congress of the Union of Anthropological and Sociological Sciences in Paris . Resolutions passed by the Permanent Council and presented to the Congress. (K. W.) Statutes of the Congress of the Ethnographical Sciences. (A. L. G.). W ł o d z i m i e r z A n t o n i e w i c z, Assembly of the Permanent Council of the Union of Anthropological and Ethnological Sciences in Prague, held on 2 and 3 rd - 11th August 1962. 513 525 529 542 545 543 IV. N e w s I t e m s Professor dr. Eugeniusz Frankowski. (Tadeusz Dziekoński) Professor dr. Witold Klinger. (Tadeusz Wróblewski) Janusz Świeży. (Henryk Zwolakiewicz) . Jan Edward Zaremba. (WaLdemar Babinicz) Report on the International Conference on Pomerania. Szczecin, 3 rd - 6th September 1960 (Olga Gajkowa) . Report on the x.xVIIth General Assembly of the Polish Ethnographic Society in Lańcut, held the 28th-29th September 1962, (piotr Kaleciak) 581 584 590 Reports of Politish Ethnographic The Region of Lańcut in book, Society Sections press and water 599 colour (Eugenia Czado) 628 Scientific Session on Ethnography in Poznań (L. M. Szwengrub) Reprint from the Catalogue of thesises on doctor's and privatdocent's degrees. 563 571 578 Ministry of Higher Education 1959-1962 . 632 635 Lud, t. XLVIII 639 Gaj662 and maps in English and Russian 685 687 �• M. M. CaKI1CB. TKJI"CKaH 11 al"a6CKall nCKCI1Ka B Ka6apW1HO-'ICI"KeCCK0\1 11lblKC (J. Tece.lbCKu)... Bepa . Ban.lI1HreHMO. Tpanl1!!l1l1, PCi1Hrap,u; TKa'lCCTBO B <1lI1H.IHHJlI1l1C OC06bl~1 y'lCTOM WBcnCKOH 1959 (Ta.lIIHa Ellmn7flep-llielJ'IUKO(Ja). . . . . . fC.lbCI1Hr¢OpC, IT,w. Pbl6aYbl1 KO.\1\1)'H.b1Ha OCTpOBCPyrl1ll AnaM X'HTHHK. HapoAlIbli! 7. I. HaY'lHbIC VloaxHM Mai1 - O nepexoAc ITpYCCIłH-repMaIIHH liap6apa K llhIAJlOBCKa-u,erJleBa . . - . . . . . MaTepnaJlbHall nOJlbCKOf! . . . PeHaTa ITOJl51HbCKH BHIlTep - - K)[(H ):(aM60pcKH - 3a[Ja,llHOli IToMepaHl1H. 06 OAHOit 06meii . ):(06pOBOJlbCKa npHMOpb51 BaJlbTpayT Ex - . . KYKep - . - . . . . . . 9 KyJlbTypa . . 51JbIKa . . . . . . . . . 19 257 . . . . . . . . 321 .. . . . . . . . . . . 367 . Ha OTBOCBaH- 387 3T1IOrpacI>MyeCKI1C 11 JTHl1'leCKl1e ncpCMCHbl . . . JD3JrjJ raeK - H a y YH bIe B MHCTKOB- 399 . 1033rjJ raeK - flOMepaHlm. COBETCKA.5J J,1Tor . . . MocKBa PYCCKVlJ/I le3HCOB . Kouoel!Ą·a.'l) 3TBOrPACl>lUI. BJlOIl1!1MClK aBrYCTa . . . Cl>OJIhKJlOP, . . . . TeTpaAl1 . Y'![JeAfI13, nO,TI-IKa 1,2,3. MOCKBa 2. 24-39. 474 TeTpaJJb CTp. MocKBa 11 I1CCJleAOB<lH 1111,TOM V -, 1959 (A. )K1l,'a). . . . . . . . . AIlTpOIlOJlOrH'lCCKllX Jr. r.). . . . . . . 11 3nIOJlOrH- . " AHTOIlCBI1Y - CbC1A . nOCTOllHHoro COBeTa MClKAYIWPOI.\Hoii [l AHHX 2-3--11 1962. . . . . . . . . . . . . . .. 3yreHHyuI CJlP<lI-lKOllCKH. (TaiJJY!ll npo¢eccop ,al' nporpeccop nI" BnTOJlbIl KJlHHrcp. (Tachyul .5iHylll CBClKl1 (reHpUl,' 3(JoJIHI,('ell'l) .5iH 3.llBapA OPleT o 3ape\16a . . . . . . MClK,LlyHapO,LlHOH KOHrjJepeHllHI1 3-6 OTYCT o XXXVIT 05weM C06paHHI{ OT,lleJIeHHli nepCneYaTKa I13YYCHHIO nO~Opbl!, pallOH B JlaHuyTe . BAHlIX 28-29 . B KHHre, npecce . . . H aKBapeJIH Hay'lHOC 3aCC,LlaHHe B fl03HaHH . . . . . (Jyeel({./fl . . . 590 599 628 632 . 'facjo). (JT M. llllJellePYÓ). I10KTOpCKHXJJ.IICCCpTaIJ;HM. H ,I1I1CCCpTal\IlHHa CT()[lCllb KpaTKoc ..... CO,llCplKaHHe Ha aHrmli·icKO\-1 H pyCCKOM 113bIKax. (E. £.lell('acKu). YK~naTeJIb XLVJlI JJIll! By- CIlIICOK pHCyHKOB H KapT. . 0r.1allJ1eHI-IC Ha aHnHf!CKOM 11pyCCKOM 1I3blKax. . . . . . . : 502 To). TO\1a lKYPHaJla JIKJLJ.(O. 496 JIHpHKH. nOCo6He 584 ceHT1I6p5T . . . . . . . . . . . . . n.T.JI. H3 KaTaJIOra WTeTHH, . ITTJI 1962 r. (JJemp KaAel11l!K). 3THorparjJH'JeCKOe no 1960 (Ol/bea rafiĄ·06a). ceHT1l6pll 563 571 578 581 Jbe/wllbcKII) Bpyó,/e(Jc/,Il) (B({JlbiJ('~I-tQpEa6wl/l'l). H3AaTenb- 1960 (A. )Kuca). PYCCKOHl-rapoJlHoii . 635 CMCCb 451 . 482 MaTepHaJlbl . AOl.leHTa, MHHHCTepCTBa BblCLIJlIXYYC5HblX 3aBcL\CHI1H 1959 -1962 ..... AKaAeMHH HaYK CCCP, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KOHcI>epeHllI1HIlO ~nYYCHI111 . . IV XpoHllKa JIałlUyTcKHii 445 1961 (E03JrP raeK). CeAeJlbHI1KOB, 30B. . AKaJleMI1l! HaYK CCCP, CTBO AKa,LleMHH HaYK CCCP, B. M. H l! P ClleH311H MelKAYHapOAHoii . 3THOrPA<1lVljJ. 1961. «Allaclllacb.'1 COBETCKA.5i HCCJIeAOBaH KOJlOKOJIbHl! JlJlll OTrOliHHHH rpa,LlOBblX 6ypb. TIL O T 'IC T bl 11 . MClKJJ.YHapOJ~HOrO KOHrpccca YCCKI1XHaYK (A. OTyeTbl IT • . 299 KyJlbTypbl3anaA BJIHl!HHe Ha HapO,LlHylO np03Y . IJ Tlapl1)f{c. IJ ,lll1aneKT<lX nOMe- .. .. r. r. MClK,LlyHapaIlHoi1 YHHI1 YHI1H AIHpOnOJlOf!f'ICCKIIX li 3 rHOJlorWICCKI1X BaYK B nparc 277 npOTeCT B HapOAHblX CKa3Kax MeKJIeH. (K B.). rpeccy. CTaT)'T no- . 113bIKOBOii 'lepTC . COlll{aJlbHblH 1945-1960 CKOM ye3Ae B . . VlcclIeAOBaHI1l! MaTepua.%Hoi1 lIHTep3THH'leCKOe HblX 3eMJllIX.. PblwapA . - H nOMcpaHHH.. .5ipoMnp . 11 ee [Jp06JIeMaTl-lKI1. BeJIJIep 6ypra . nOnl1TI1KC . COCTOHHI1CHCCJleAOBaHl1iinOIla6cKOro paHCKOM 11 raHaIJ;KOM. Horo . fIOilb- TloCrtHOB.rICHI1H, BblllccellHblC ITOCTOHHHbIMCOBCTO~111npe,u;CTaIJ.ICHHble KOH- CnaB51HCKHe 3al1MCTBOBaHHlI B Hl1lKHeHeMel(KOM nCKCHK,Llb- HOM COCTaBe 6bIBIlleii ArHeIllKa . HapoAHaH J1a6CKI1X ApeBJll!1l B OCBemeHl111 CIIOBapHblX H3blCKaHl1ii Ka311MelK J KOHrpccc J10rWICCKI1XHa)'K CTaTbJ{ HMnepl1aJUlCTH'lCCKOii B "IToMepaHI1H" rp r a CK - ATnac nOJlbCKOe 3nlOrpa¢I1YCC- 1961 (Kam.tle.Hc JJeIllKeu/('i). . . . . . A HTpOIlOJlOrJ-I'ICCKHXH 3THO- KOC 06LUCCTBO, BpOUJlaB, 1'0'3, . . . . . . . . . . . KOCTKJMKypncB 111 3CilCHOf! ITywl1. CKI1XHapOl.\HbIX KOCTKJ'VIOB,'laCTb IV, TCTpaJlb Of JlABJlEHHE J{ rl1'!lJ1eH3ee. J,13naTc'lb- 1961 (JTVIJ1PaKyxapc/,a) CTBO AKa,u;cMI1H, 6Cpn11H, .. . . 639 662 685 687 �'hł4·"' .•.• ·.....,.,.? •• ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH cen~ zl CZĘSC I POMORZE I WARMIA 1. Agnieszka Dobrowolsl<a - strój pyrzyckl, 1955 2. Bożena Stelmachowska - Strój kaszubski, 1959 3. Franciszek Klonowski Strój warmiński, 1960 22.29.27.- CZĘSC II WIELKOPOLSKA I KUJAWY 1. Adam Glapa Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) 2. Adam Glapa Strój dzierżacki, Ir.53 3. Adam Glapa Strój lubuski, 1956 . 4. Halina Mlkułowska Strój kujawski, 1953 CZĘSC III 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany) 2. Stanislaw Bronicz Strój pszczyński, 1954 3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 . 13.50 29.30.- CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany) 2. Jadwiga Swiątkowska Strój łowicki, 1953 3. Jan Piotr Dekowski Strój piotrkowski, 1954 4. J'anusz Swieży Strój podłaski, 1953 . 5. Jan Piotr Dekowskl Strój sieradzkI, 1959 6. Janina Krajewska - Strój opoczyńskl, 1956 . 7. Adam Chętnik strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 .16.50 25.27.23.28.27.32.- CZĘSC V MAŁOPOLSKA 1. Roman Relnfuss - Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) 2. Franciszek Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) 3. Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1952 4. Edyta Starek strój spiski, 1954 . 5. Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 6. Sebastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 7. Barbara Kaznowsl<a-Jarecka - Strój biłgorajski, 1953 3. Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1957 . 9. Tadeusz Seweryn strój Krakowiaków wschodnich, 1960 10. J. i M. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski . LITERATURA 13.50 16.50 16.50 26.27.-26.29.26.32.30.- LUDOWA Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalańsl<l, kIelecki, rzeszowskI, cieszyński, dolnośląski, górnoŚląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczyckI, piotrkowskI. Prenumerata roczna 43.-. Zamówienia przyjmuje Redakcja, Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu. �85,- ARCI-IlvVU\[ Nr 5. Janusz Kamocki Nr FICZNYCH WYD. 6. Praca zbiorowa - -' c en a PRZEGLĄD KWESTIONARIUSZY W JĘZ. POLSKIM, 1953 . NOWE DROGI ET;'\OGRAFII ETNOGRA- RADZIECKIEJ, 1953 Nr (wyczerpany) 7. Leopold węgrzynowicz MATEhIAŁY ETNOGRAFICZNE I HISTORYCZNE Z TERENU LIMANOWEJ (w druku) • 8. Leszek Itman PRZYCZYNEK DO Z;\[AJOMOSCI RZEMIOSŁA Nr Nr BEDNARSKIEGO W 9. Leopold węgrzynowicz lO. Władyslaw Ziemacki Nr POLSCE, 1954 . INDEKS "ORLEGO MATERIAŁY DO LUDOWEJ 1816-1303, 1950 Nr 11. Halina Bittner MATERIAŁY POLSKIEJ CZŁONKOW Anna Łyszcz _ WYKAZ DO LOTU", 1958 . HISTORII ODZIEŻY BIBLIOGRAFII P.T.L., H):'5 . KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ PTL MIERSKIE Nr 19. Olga Gajkowa JAN KARŁOWICZ i LUDWIK KRZYWICKI JAKO REPREZENTANCI DWU NURTOW W ETNOLOGII POLSKIEJ (wyczerp.) Nr 20. Julian Bartyś i Irena Turnau - MATERIAŁY DO HISTORII ODZIEŻY LUDOWEJ PŁ-WSCHD. WIELKOPOLSKI Nr 21. Teresa Siudowska-Muzyk - BARTNICTWO W PŁN.-WSCH. EUROPIE ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNIENIEM POLSKI . Nr 22. Józef Gajek TRANSPORT I KOMUNIKACJA LĄDOWA kwestionariusz Nr 5 dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego (wyNABYTKI BIBLIOTEKI TACH 195d-1959 Nr 24. Józef Babicz NAUKA O LUDACH FRYDERYKA Nr 25. Marla Henslowa ROSLINY DZIKO ROSNĄCE LUDU P.T.L. W LA- RATZLA W KULTURZE POLSKIEGO BIBLIOTEKA POPULARN J l ~. II I i 10.30.- \ " 20.- 25.16.- 20.25.20.30.25.-- I' il !I \, ,! 1\ I 30.-· 25.-30.- I l I 20.- A Nr Nr Nr J. Józef Burszta, OD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ DO WSI WSPOLCZESNEJ 2. Alfred Zaręba, PRACA DIALEKTOLOGA W TERENIE . 3. Adam Glapa i Alfons Kowalski TAŃCE I ZABAWY WIELKO- Nr POLSKIE '.' 4. j-\leksander Lpcll Gorilewski DROGI DZIEŁA WSZYSTKIE O. KOLBERGA SYNOW I W LA- Nr 17. Wiktor Schramm LUDOWE OBRZĘDY WESELNE WE WSIACH DOLINY HOCZEWKI I TARNAWKI ZIEMI SANOCKIEJ, 1958 . Nr 18. Stanisław Bąk WESELE LUDOWE W GRĘBOWIE SANDO- - r ETNOGRAFII TACH 1951-1955 Zofia StaszczRk _ ZAWAETOSC ARCHIWUM NAUKOWEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, 1945-1955 Nr 12. Wiesław Bieńlwwski POPRZEDNICY OSKARA KOLBERGA NA POLU BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W POLSCE, 1856 . Nr 13, 14, 15, 16. Praca zbiorowa - BIULETYN INFORMACYJNY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany) czerpany) : Nr 23. Anna Łyszcz-WirpszowFl zł 14.- II SŁOŃCA ... 30.10.46.30.4~.- Zamf>wienia nadsyłać na adres: POLSKIE TO'lNARZYSTWO LUDOZ"\[AWCZE WROCLA W. NANKERA 4 I I. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a856952decbdd6aa022acb802abeea3a.pdf f898dac365a1282fc2670bf3055603c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:237 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:208 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.563-638 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o N PROF. DR EUGENIUSZ I K A FRANKOWSKI Eugeniusz F r a n k o w s k i urodził się 21. XI. 1884 r. w Siedlcach, gdzie uczęszczał również do gimnazjum. W 1902 r. został wydalony z 6-tej klasy za walkę o polską szkołę. Dopiero po dwóch latach został przyjęty do gimnazjum w Żytomierzu skąd powtórnie wydalono Go z 8-mej klasy, tym razem za udział w rewolucji. Maturę uzyskał ostatecznie w 1907 r. w polskim gimnazjum w Siedlcach. Studia z zakresu archeologii i antropologii odbywał na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie u prof. Talko-Hryncewicza, gdzie był też asystentem w latach 1911-1914, a następnie w latach 1921-1922. W 1921 r. uzyskał doktorat z archeologii na tymże Uniwersytecie u prof. W. Demetrykiewicza. W 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim u prof. L. Krzywickiego. Na tym też Uniwersytecie prowadził od 1922 do 1928 r. wykłady i seminaria z etnografii. W 1926 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym �564 etnografii i etnologii na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie objął katedrę, po jej pierwszym kierowniku prof. J. St. Bystroniu i gdzie w 1948 r. mianowany został profesorem zwyczajnym. Katedrę tę prowadził do 1. IX. 1939 r., a po drugiej wojnie światowej od 5. V. 1945 r. do 30. VI. 1952 r., następnie zaś po rocznej przerwie od 1. X. 1953 r. do 1957 r. Dnia 1. IX. 1960 r. Profesor Frankowski przeszedł na emeryturę. Po roku ciężkiej choroby spowodowanej uszkodzeniem kręgosłupa zmarł w Poznaniu w dniu 8. II. 1962 r., a pochowany został w dniu 13. II. 1962 r. w grobie rodzinnym na Powązkach w Warszawie. W ciągu lS-u lat od 1921 r. - 1939 r. Prof. Frankowski był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz kierownikiem Polskiego Biura Etnologicznego przy tymże Muzeum dzieląc od 1926 r. swój czas między placówki w Poznaniu i w Warszawie. Przez szereg lat był wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Redakcyjnego "Ludu", współredaktorem "Etnograficznej Biblioteki Muzealnej". Był przewodniczącym grupy Sztuka Ludowa w Podsekcji Sztuki na Kongresie Nauki Polskiej. Także w czasie okupacji prof. Frankowski nie zaprzestał działalności naukowo-pedagogicznej. W czasie szalejącego terroru w mieszkaniu Jego odbywały się stałe zebrania etnografów i muzeologów. Prowadził tajne wykłady i seminaria. Ostatnie zebranie Rady Wydziału Humanistycznego Tajnego UniwersytetuZiem Zachodnich mającego tymczasową siedzibę w Warszawie odbyło się w Jego mieszkaniu w lipcu 1944 r. Już w latach 1910-1914 E. Frankowski jako student prowadził badania antropologiczne i etnograficzne nad Góralami, Lachami Sądeckimi i na Polesiu. Wówczas też pojawiają się Jego pierwsze publikacje naukowe. Ządny wiedzy i szczególnie zainteresowany kulturą ludową krajów śródziemnomorskich, wykorzystując urlop wyjeżdża w 1914 r. do Włoch, Afryki płn. i do Hiszpanii, gdzie zastaje Go wojna. Droga powrotu do Krakowa dla niego jako obywatela rosyjskiego została zamknięta. Nieprzewidziane wypadki, które tak zaważyły na losach młodego naukowca, przyczyniły się w znacznej mierze do wysunięcia na plan pierwszy Jego działalności naukowej badań nad kulturą ludową ludów Półwyspu Pirenejskiego. Po doskonałym opanowaniu języków hiszpańskiego i portugalskiego rozpoczął badania etnograficzne na terenie obu tych krajów ze szczególnym uwzględnieniem kultury Basków. Zebrane i opracowane materiały stały się podstawą wielu prac naukowych, bardzo wysoko ocenionych wówczas, jak cenionych także i dzisiaj przez badaczy kultury tych krajów. Prace te Profesor uzupełniał także w póżniejszych okresach, w czasie swoich wyjazdów w latach 1929-1937. Treść ich obejmowała szeroką problematykę zarówno z zakresu kultury materialnej jak sztuki i wierzeń. Do najważniejszych należy zaliczy~ Horreos y palafitos... i Estelas discoideas... W pierwszej z tych prac 565 autor przeprowadził analizę reliktów dawnego palowego budownictwa na półw. Iberyjskim, wysuwając na podstawie zebranej dokumentacji teorię wiążącą pochodzenie domu baskijskiego z palafitami. Wykazał również, że relikty te przetrwały najwyrażniej w konstrukcji niektórych typów spichrzów wznoszonych na palach i występujących na znacznej części półwyspu Iberyjskiego a nawet w konstrukcji pewnych domów chłopskich. Ten typ budownictwa sięgał na tym terenie znacznie dawniejszych czasów Prof. Frankowski znalazł jego ślady nawet już w rysunkach skalnych paleolitu. W dociekaniach tych pomocną Mu była przyjażń i współpraca ze znanymi badaczami sztuki paleolitycznej H. Breuilem i H. Obermaierem. Wyjaśnienie motywów stosowania tego typu budownictwa E. Frankowski przeprowadził w skali porównawczej, w oparciu o dane archeologiczne i etnograficzne z terenu całego świata. Takie szerokie spojrzenie stosował Profesor we wszystkich Swoich badaniach naukowych. Druga z najważniejszych prac hiszpańskich Profesora zajmuje się dawnymi stelami grobowymi o formach antropomorficznych, występującymi na terenie półwyspu Iberyjskiego. Przeprowadzona wnikliwa analiza pozwoliła Mu na stwierdzenie powiązań jakie istniały między ich formami i zdobieniami, a dawnymi stelami rzymskimi i gallijskimi. Również i w tym przypadku zagadnienie zostało rozpatrzone na tle ogólno-światowym zarówno w skali czasu, jak i geograficznym. Profesor zwrócił uwagę na szeroki zasięg występowania wyobrażenia człowieka na pomnikach grobowych, spotykanego zarówno w Europie, m. in. na Kaukazie, jak i Afryce a nawet i w Ameryce. Podkreślił również dawność tego typu stel znanych już w Europie w epoce żelaza i w czasach rzymskich oraz ich utrzymywanie się i przeobrażanie w kulturze ludowej. Analizując zdobienie stel wykazał występowanie w ich ornamentyce prócz więcej lub mniej stylizowanych wyobrażeń człowieka, także i innych elementów m. in. rysunków narzędzi pracy. Znaczenie prac E. Frankowskiego dla nauki hiszpańskiej było bardzo duże. Nie straciły one i obecnie swego znaczenia, jak o tym świadczą wypowiedzi i powoływania się na wyniki Jego badań dzisiejszych tamtejszych historyków i etnografów (Philippe Ve y r i n, Les Basques, Paryż 1955; R. V i c l a n t y S i m orr a, El Pirmeo Espanol, Madryt 1940-1943; J. Caze B a r o j a, Los pueblos de Espana, Barcelona 1946, i inni). W czasie długoletniej działalności pedagogicznej Prof. Frankowskiego z katedry Jego wyszło ok. 30 magistrów, 7 doktorów oraz dwóch docentów. W skali etnografii duże to osiągnięcia. Profesor był nie tylko mądrym i fascynującym pedagogiem, lecz także interesował się trudnościami życia Swych uczniów, wspierał radą, wynajdywał środki materialne na studia wyjazdy. Działalność naukowo-badawcza Profesora \V zakresie etnografii pol- �566 skiej zwróciła się głównie w kierunku sztuki ludowej i niektórych dziedzin kultury materialnej. W zakresie sztuki ludowej Profesor był twórc'1 kierunku emocjonalnego a w Swojej podstawowej pracy na ten tema~, rozpatrując emocje twórców ludowych, zajął się analizą motywów drzewa życia, ptaka i węża. Zwrócenie uwagi na te problemy nie było przypadkowe. Profesor podkreślał często w swych wypowiedziach znaczenie emocji w dziedzinie sztuki, a niejednokrotnie i w Swoich poczynaniach życiowych sam kierował się emocjami. W chwilach szczególnie wielkich doznań w oczach tego silnego, o wybitnie męskim typie człowieka można było nawet czasem zobaczyć łzy wielkich wzruszeń, w swej postawie emocjonalnej przejawiał dużą życzliwość dla ludzi i jak to powiedział nad mogiłą jeden z Jego uczniów - umiał także łatwo przebaczać. W pracach z zakresu kultury materialnej Profesor wskazał nowe drogi dokumentacji. W tym przypadku dokumentację rysunkową jako mogą~ą podlegać wpływom emocjonalnym uważał za niewystarczającą. Mogła ona spełnić zadanie, ale tylko w połączeniu z dokumentacją obiektywną w postaci wszechstronnej fotografii. Całokształt działalności prof. Frankowskiego w zakresie pedagogicznym i naukowym znajdzie pełniejszy wyraz we wspomnieniach osób, które z nim bliżej współpracowały w tym zakresie. Tutaj wspomnę nieco szerzej o Jego osiągnięciach na polu muzeologii, a w której warsztatem pracy było Muzeum £tnograficzne w Warszawie. Powołane w 1888 r. stało się ono stopniowo największym zbiorem zabytków z zakresu polskiej i pozapolskiej kultury ludowej. Brak środków materialnych oraz utrudnienia okupanta były przyczyną, że zbiory te były ustawicznie przerzucane, raz magazynowane raz wystawiane aby wreszcie wejść w skład zbiorów Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Urządzona w paru salach wystawa poza zatłoczeniem, posiadała wszystkie cechy panującej wówczas w wystawnictwie wystawy - panneau, w której nie treść zabytków była głównym celem wystawni czym, lecz dekoracyjność ich ułożenia. Zbiory nie posiadały zaplecza magazynowego ani konserwatorskiego. W takim stanie zbiory te przejął Prof. E. Frankowski obejmując w 1921 r. kierownictwo tej placówki. Dążąc do jej samodzielności zdołał ją wyodrębnić w organiźmie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Pokonując wiele trudności uzyskał i wybudował nowe dodatkowe pomieszczenia, zorganizował nowoczesne pod względem organizacyjnym magazyny oraL zainstalował urządzenia dla konserwacji zabytków. Najwaźniejszą jednak, a równocześnie najbardziej nowatorską działalnością Profesora było opracowanie koncepcji i urządzenie całkowicie nowej wystawy. Układ jej można określić jako próbę zobrazowania całokształtu kultury ludowej poszczególnych ludów lub grup etnicznych na przełomie XIX i XX wieku przy pomocy monograficzn~'ch ujęć poszczególnych zagadnień kulturowych, jak również wyrażenia wspólzależności kultury 567 ludowej poszczególnych regionów i ludów w jak naj szerszym tego słowa znaczeniu. Wystawa otrzymała problemowy układ wszystkich elementów wystawniczych, którymi były zabytki lub ich modele, objaśnienia lub opracowania graficzne, fotograficzne, pisane i drukowane. Należy zaznaczyć, że pomimo zaprojektowania tak dużych ilości objaśnień i opracowań nie przytłumiły one okazów, które pozostały głównymi i dominującymi elementami, a Wystawa ta pozostała przede wszystkim wystawą zabytków. Dlatego też przy projektowaniu wystawy położono nacisk na układ eksponatów, których pogrupowanie oraz uszeregowanie miało dać z jednej strony monograficzne ujęcie poszczególnych zagadnień z drugiej zaś miało być zasadniczym wątkiem ciągnącym się wzdłuż całej wystawy. Z dawnego układu wedlug regionów pozostawiono jedynie niektóre, a przede wszystkim ubiór, ceramikę, hafty, grafikę ludową i rzeźbę. Ich rozmieszczenie wzdłuż całej wystawy wytyczało geograficzny układ całej wystawy, podkreślany odpowiednimi mapkami umiejscawiającymi zabytki. Tak więc dla oddania charakteru regionalnych grup etnicznych użyto przede wszystkim elementów sztuki ludowej, tej najwyraźniej rzucaj ącej się w oczy przeciętnego widza swoistości regionalnej. Zupełnie inny układ zastosował Profesor przy obrazowaniu kultury materialnej. Aby dać możliwie najpełniejszy obraz poszczególnych zagadnień przedstawił je za pomocą okazów pochodzących z terenu całego obszaru kraju, względnie większej ilości regionów. Okazy dotyczące każdego z tych zagadnień otrzymały układ oparty na kryteriach monogra .. ficznej typologii. Starano się również nawiązać do podobnych syntez tych samych zagadnień na obszarze innych części świata lub innych krajów europejskich. Usiłowano tą drogą podkreślić, iż wszelkie wytwory kulturowe, zarówno materialne jak i z zakresu sztuki mogą być odpowiednio zrozumiałe jedynie w najszerszej skali porównawczej. Ta szeroka myśl wystawnicza stała się ostatecznie oficjalną dewizą wystawy. "Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego należy poznać i zrozumieć kulturę ludów całego świata". Problematyka powiązań kulturowych potraktowana została na wystawie bardzo szeroko i konsekwentnie. Inaczej natomiast przedstawiała się skala czasu. Badania etnograficzne koncentrowały się w tym czasie na ostatnich dziesiątkach lat XIX i początku XX wieku. Nauki historyczne, jakkolwiek zajmowały się w pewnym zakresie historią kultury ludowej ograniczały się w niej głównie do kultury społecznej. Kultura materialna i sztuka ludu polskiego nie były więc w zasadzie badane w tym okresie pod względem historycznym. Tym bardziej przeto trudno było Profesorowi przedstawić je w ujęciu historycznym na wystawie etnograficznej mającej być przecież dydaktyczną i podsumowującą syntez[j. Brak bylo również zabytków pochodzących z dawniejszych czasów. ze- �569 568 branych materiałów ikonograficznych, statystycznych itd. Czas na wystawie tej uwzględniony został w innym aspekcie, a mianowicie w rozwoju form wytworów. Zabytki starano się ułożyć według przypuszczalnego "życia ich formy", jak to nazwał Autor wystawy. W ten sposób skala czasu musiała być potraktowana z konieczności jedynie w sposób względny tak jak względnym mogło być wówczas ustalenie szeregu rozwojowego wytworów jedynie na podstawie zmienności ich formy bez posiadania danych odnośnie treści ich rozwoju stwierdzonego także innego rodzaju badaniami. W podsumowaniu należy podkreślić, że wystawa etnograficzna w ujęciu prof. Frankowskiego była pierwszą w Polsce, która zagadnienie wystawy kultury ludowej, potraktowała w sposób naukowy. Mało tego, piszący to wspomnienie, który zapoznał się w okresie międzywojennym z większością muzeów etnograficznych w Europie Środkowej ma możność oceny, że wystawa ta zarówno pod względem idei jak i układu zajmowała przodujące miejsce w skali europejskiej, łącznie nawet z tak wysoko cenioną wówczas wystawą Museum fur Volkerkunde w Hamburgu opracowaną przez Tileniusa. Nie bez wielkiego wzruszenia wspominam okres, gdy w gronie najbliższych współpracowników Profesora przyczyniałem się do realizacji Jego planów muzealnych. Każdego z Jego cotygodniowych przyjazdów z Poznania, gdzie kierował w tym czasie katedrą na tamtejszym Uniwersytecie, oczekiwaliśi\ly z niecierpliwością. Zjawiał się z masą nowych pomysłów, które z nami omawiał. Każde zetknięcie się z Nim zapoczątkowywało coś nowego a Jego niezwykła indywidualność fascynowała i to zarówno stałych współpracowników, jak i tych, którzy się z Nim dopiero zetknęli. Jakże świeżo mam w pamięci te żywe wykłady i dyskusje przy otwartych szafach muzealnych, gdy odpowiednio dobrany układ, kompozycja i opracowania pisane, rysowane czy fotograficzne miały się ułożyć w odpowiednią treść. Ileż zapału potrafił wzbudzić w nas ten wielki Entuzjasta, a gdy czasem nawet zarys nowego pomysłu wkraczał na drogę fantazji zawsze była ona wizją jakichś nowych, twórczych perspektyw, miała posmak wielkiej przygody. Profesora cechowało wielkie, a nawet jak bym to nazwał, żywiołowe poczucie humoru. Jego niektóre powiedzenia posiadały siłę ciętej, al~ nieszkodliwej satyry. Śmiała krytyka i ironia opatrzona niejednokrotnie zbyt wyrażnym adresem przysparzały Profesorowi wielu niechętnyci:. Odbiło się to na Jego życiu i pracy zawodowej. Wiele musiał wypić goryczy. Wielkich przyjaciół i wielkich wrogów mają jednak tylko wielkie indywidualności a taką był właśnie Profesor Frankowski. Gdy żegnaliśmy Go na cmentarzu powązkowskim - deszczowy, zimny i błotnisty dzień lutowy w niczym nie przypominał kolorytu Jego ukocha- nej Hiszpanii. A tak Jego obraz zawsze nam się stapiał z tym krajem, przesyconym słońcem i pulsującym jakimś osobliwym życiem. Napewno jednak tam nad otwartą mogiłą, wśród żegnających Go osób znaczną większość stanowili ci, którzy przybyli nie jedynie z poczucia obowiązku, lecz głębokiego odczucia, tacy, którym Go zawsze będzie brakowało. Może ich gorące uczucia bodaj w części zastąpiły w ten zimny poranek niedostatek słol1ca dalekiej Hiszpanii. A gdyby Zmarły mógł wówczas o tym wiedzieć, na pewno osłodziłyby także wiele z tej goryczy, której Mu życie nie poskąpiło. Tadeusz WYKAZ 1. Krajobrazy 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. I 1 1 il 9. 10. 11. li 12. 13. 14. 15. Dziekański WAŻNIEJSZYCH PRAC NAUKOWYCH PROF. E. FRANKOWSKlEGO: Wołynia, Ziemia 1913. Jak lud nasz oświetlał chaty, Ziemia 1913. Z Polesia Wołyńskiego, Warszawa 1914. Niedziela palmowa w Kotlinie Sądeckiej, Ziemia 1914. La lucha entre el hombre y los espiritus malos por la posesion de la tierra y su usufructo, BolIetin de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, t. XVI, Madrid 1916. Los signos quemados y esquilados sabre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, N. 5, t. X. Madrid 1916, s. 267-309. As Cangas e jugos portugueses de jungir as bois pelo cachaso, Terra. Portuguesa, N. 2, Lisboa 1916. Hórreos y palafitos de la peninsula Iberica, Iunta para Ampliacion de Estudiose Investigationes Cientificas, Memorias de la comisión de investigationes paleontologicas y prehistoricas, N. 18, Madrid 19113. La necesidades mas urgentes de las ciencias antropologicas en Espana, BolIetin de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural, t. XX, Madrid 1920. Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonia s populares, Eusko-ikaskuntza Sociedad de Estudios Vascos, San Sebastian 1920. Estelas Discoideas de la Peninsula Iberica, Iunta para Ampliacion de Estudiose Investigationes Cientificas, Memorias de la comision de investigationes, paleontologicas y prehistoricas, N. 25 Madrid 1920. Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Dyplomatyczny R. II, N. 7-8, Lipiec-sierpień 1920, s. 341-350. Ludoznawstwo na wsi, Nauka Polska, t. IV, Warszawa 1922, s. 204-Wycinanki i ich przeobrażenia, Lwów 1924 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, Lwów 1925 �570 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28, 29, 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37, 38, 39. 40. 41. 42. 571 Hiszpanka, Naokoło Świata 1925, s. 90-115 Sukmany ludu polskiego, Praca Ręczna nr 2, Warszawa 1928, Sztuka ludu polskiego, Warszawa 1928 Wycinanki ludu polskiego, Warszawa 1928 Malowanki ludu polskiego. Warszawa 1928 Les decouppres de papier, Warszawa 1928 Les peintures decoratives, Warszawa 1928 Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa 1928 Le Musee ethnographique de Varsovie, Mouseion N. 5, Paryż 1928 L'art populaire en Pologne. Paryż 1928 Praźródła teatru, Sztuka i Praca, Warszawa 1928 Lud polski i jego kultura, Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Warszawa 1928 Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Poznań 1929 Analiza formy spinek góralskich, Warszawa 1930 Organizacja Nauki w Hiszpanii, Nauka Polska, t. XIV s. 313-362 Warszawa 1931 La lagenaria vulgaris et son importance pour la culture humaine Paris Institut international d' Anthropologie 1931. Cyganie, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1932 Regiony Hiszpanii, Poznań 1933 Sztuka Ludowa, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1934 Garncarstwo, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1934 Hiszpania, Encyklopedia Świat i Zycie, Lwów 1935 El Arte popular Vasco, Congreso de Estudios Vascos Eusko-ikaskuntza San Sebastian 1935 ' A. Cabaca, Trabalhos de Sociedade Portuguese de Antropologia e Etnologia, Porto 1937 Organizacja nauki i szkół wyższych w ZSRR, Warszawa 1948, ~. H Etnografia radziecka, Lud. T. XXXIX 1949. Etnografia radziecka, "Wieś" N, 26, 1949 Mikołaj Marl' i jego teorie naukowe, Slavia Antiqua, T. II, Poznań 1949 43. Kultura starożytnego Meksyku (wstęp do katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej, III Festiwal Plastyków w Sopocie 1950) 44. Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, Materiały do Studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki, krytyki artystycznej Oraz metodologii badań nad sztuką, Warszawa 1951 s. 369-382, 45. Hafty kurpiowskie, Polska Sztuka Ludowa, N, 6, Warszawa 1953 46. ZłotoglowiC' kaszubskie, Polska Sztuka Ludowa N. 3, Warszawa 1951, s. 148-161 47. Etnografia w pierwszych dwunastu Lud. T. 41, 1954. s, 831-847. tomach , Encyklopedii Radzieckiej PROF, prof. Dnia 5 maja W i t o 1 dKl DR WITOLD KLINGER 1875-1962 1962 r. zmarł i n g er. po długim i bardzo pracowitym życiu Współpracował on z redakcją "Ludu" w ciągu przeszło pół wieku. Pierwszy bowiem z publikowanych na łamach naszego pisma jego artykuł ukazał się w XV-tym tomie "Ludu" w 1909 1', - ostatni zaś wXL-tyrn tomie w 1960 roku. Redakcji znany był dobrze z kontaktów bezpośrednich. osobistych, a licznym etnografom i wielu członkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na pewno z szeregu cennych publikacji, o tematyce wiążącej współczesny folklor. wierzenia i obrzędowość ludową z antycznymi kulturami Grecji i Rzymu. Urodził się 6 pażdziernika 1875 roku w \\'arowcach na podolu. Z odznaczeniem ukończyl w 189,'j roku gimnazjum t~·pu klasycznego \V Niemi- �573 572 rowie pow. Lubaczów (dawne Województwo Lwowskie). Po krótkim pobycie w Petersburgu a następnie w Krakowie, zdecydował się na studia w Kijowie, gdzie w 1897 roku zapisał się na Wydział Historyczno-Filologiczny tamtejszego uniwersytetu. Studiował filologię klasyczną pod kierunkiem znanych filologów J. Kułakowskiego, J. Leziusa i A. Sonny·ego. W 1901 roku zdał z wyróżnieniem egzamin I-go stopnia, otrzymując złoty medal za konkursową rozprawę p.t. Baśniowe wątki w Historii Herodota (Skazocznyje motiwy w istorii Gierodota). W 1903 roku skończył studia jako t. zw. stypendysta profesorski, zdając egzamin magisterski. W roku następnym, nadal jako stypendysta państwowy, został skierowany na dwu- i -półroczne dalsze studia do Monachium, gdzie z kolei pracował pod kierunkiem dwóch innych, znanych filologów: profesorów O. Crusius'a i K. Krumbacher'a. W okresach wakacyjnych dwukrotnie zwiedził Italię. Po powrocie do Kijowa pod koniec 1906 roku stanął jako Polak wobec dużych trudności w uzyskaniu posady w szkolnictwie państwowym Przez następne dwa lata żył zatem z nauczania w szkołach prywatnych .. Jednak w 1908 r. otrzymał jako docent wykłady na Uniwersytecie Kijowskim, a w 1909 r. powołany został na katedrę filologii klasycznej w jednej z nielicznych w owym czasie Wyższej Uczelni dla Kobiet w Kijowie. W dwa lata później, za publiczną obronę rozprawy p.t. Zwierzęta w ludowym zabobonie starożytnym i współczesnym (livotnoje w anticznom uzyskał naukowy stopień uprawniający go do objęcia katedry uniwersyteckiej w zakresie jego specjalności. Niebawem też w 1913 r. wysunięto jego kandydaturę na profesora katedry filologicznej Uniwersytetu Kijowskiego. Względy natury politycznej hamowały jednak faktyczne objęcie przez niego tej katedry przez następne 4 lata. Dopiero w 1917 roku rosyjskie Ministerstwo Oświaty ostatecznie awans ten zatwierdziło. W latach 1914-1917, zachowując wykłady na Uniwersytecie Kijowskim, zajmował także katedrę filologii klasycznej w fundowanym Instytucie Historyczno-Filologicznym w Nieżynie w Gubernii Czer·nichowskiej. W Kijowie prof. Klinger pozostał do 1920 roku. Poza uniwersyteckimi zajęciami prowadził w latach 1917-1920 wykłady w "Polskim Collegium Uniwersyteckim" w Kijowie i! rozwijał swoje zainteresowania etnograficzne, pracując równocześnie w Ukraińskiej Akademii Nauk. Przewodniczył tam sekcji, powołanej do zbierania i publikowania materialów etnograficznych. Z okresu kijowskiego, tj. z lat 1902-1920 pochodzi szereg bardzo o':::Jecnie cennych prac prof. W. Klingera z dziedziny folkloru i etnologii. Próc? wymienionych, jako szczególnie etnografów interesujące należało by przypomnieć: Kamień w praktykach i zabobonach ludowych (1905), AmbrozJa i Styks a woda żywa i martwa (Kraków 1906), Jajko w zabobonie ludowym u nas i w starożytności (Kraków 1909), Do wpływu starożytności n'l jolklor (Lud t. XV, 1909) i Dwie starożytne bajki o orle (Kijów 1912). i sovremiennom sujevierii), W 1920 r. prof. W. Klinger opuścił Lwów, aby w tymże roku objąć, jako profesor zwyczajny, katedrę filologii klasycznej (II) na nowoutworzonym Uniwersytecie Poznańskim. Tu w Poznaniu znalazł szczególnie pomyślne warunki do rozwinięcia szerokiej działalności na ukowo- badawczej, popularyzacyjnej i dydaktycznej. Obok filologii klasycznej na Poznańskim Uniwersytecie wykładał zrazu historię starożytną a także etnologię. Jakkolwiek główne zainteresowania wiodły go przede wszystkim ku zagadnieniom literatury greckiej i rzymskiej, a w szczególności epiki i tragedii greckiej, poezji aleksandryjskiej i rzymskiej itp., to jednak w owym poznańskim okresie (1920-1939) często wracał on do tematyki etnologicznej. Tak np. w 1921 roku zapoczątkował jedno z naj ciekawszych dla folklorysty studiów, zatytułowane: Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, którego 3 serie ukazały się w latach 1921, 1923 i 1935 w Poznaniu. Ok. 30 innych jego artykułów i rozpraw o treści etnograficznej pochodzi również z tego właśnie okresu. Z najważniejszych trzeba by wymienić: Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia (poznań 1926), Doroczne święta ludowe Europy a tradycja grecko-rzymska (Kraków 1930), Ze starożytnej wiary ludowej (Poznań 1934). Poza pracami naukowymi i dydaktycznymi związanymi z Uniwersytetem prof. W. Klinger brał nadto czynny udział w życiu Polskiego Towarzystwa Filologicznego i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie często wygłaszał naukowe referaty. Poza tym chętnie i często udzielał się w akcji odczytów popularno-naukowych zarówno w Poznaniu jak na terenie Poznańskiego Województwa. Od 1922 r. był członkiem-korespondentem, a od 1930 r. członkiem zwyczajnym b. Polskiej Akademii Umiejętności. Działał także poza granicami naszego kraju. W 1929 r. wygłosił cykl wykładów na Słowackim Uniwersytecie w Bratysławie. W 1930 r. w Pradze brał czynny udział w pracach II-go zjazdu filologów klasycznych z krajów słowiańskich. Okres okupacji spędził w Warszawie. Pracował wtedy w Archiwum Głównym. W miarę sił i możliwości brał udział w tajnym nauczaniu w zakresie szkolnictwa średniego w warszawskich dzielnicach Żoliborza, Bielan i Marymontu. W Warszawie przebył okropności powstania 1944 roku. Przeszedł przez obozy Zieleniaku i Pruszkowa, aż wreszcie przedostał się do Krakowa, skąd w jesieni tegoż roku wyjechał na Podhale. Tam doczekał się wyzwolenia kraju. Na Wielkanoc 1945 roku znalazł się znowu w Poznaniu. Straciwszy w czasie okupacji całe mienie a także zebrane przed wojną naukowe materiały przystąpił energicznie i od nowa do pracy naukowej oraz dydaktycznej jako profesor zwyczajny odbudowującego się z gruzów Poznańskiego Uniwersytetu. Mimo podeszłego wieku \V latach 19451962 opublikował jeszcze ok. 40 prac i przyczynków z zakresu filologii klasycznej, niestrudzenie pracując do ostatnich chwil przed śmiercią �575 574 W latach 1946-·HJ47 wygłosił cykl wykładów z filologii klasycznej w Brnie :\Torawskim i w Czeskiej Pradze. W okresie 194.5-1960 kształcił intensywnie nową i dość liczną kadrę filologów klasycznych. Na szczególną uwagę zasługuje wzorowy przekład: "Historii" Ksenofonta, jakiego dokonał w latach ostatnich, a także znajdujący się obecnie w druku przekład "Listów" cesarza Juliana. Z prac etnograficznych bardzo cenna jest znana etnografom jego rozprawa pt. Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludou:ej a tradycja grecko-rzymska opublikowana w tomie II-im "Prac Etnologicznych" PTL w 1949 r. Uzupełnieniem tej rozprawy Jest przyczynek o podobnym tytule, zamieszczony w 45-tym tomie "Ludu" w 1960 roku. Była to prawdopodobnie ostatnia z prac etnograficznych prof. W. Klingera opublikowana jeszcze za jego życia. W okresie stalinowskim 28 lutego 1951 r. przeniesiono go w stan spoczynku. Jednak uchwałą Senatu Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu z dnia 11 lutego 1957 r. reaktywowano go na dawne stanowisko profesora, z uwagi na niez.wykłe wartości naukowe i wychowawcze jakie reprezentował. Ostateczne jego odejście z katedry, która mu tyle zawdzięcza, przypadło dopiero na wrzesień 1960 roku. Prof. Klinger liczyŁ wtedy 85 lat. Mimo tak podeszłego wieku i mimo doznania amputacji ręki do końca życia z pasją pracował. W mieszkaniu prywatnym przyjmował nadal swoich wychowanków, miewał dla nich wykłady, seminaria i konsultacje. Otoczony powszechną czcią a także ogromnym przywiązaniem ze strony uczniów i wychowanków, pracowicie dokonywał ostatnich dni swego długiego życia. Był człowiekiem nieskazitelnego charakteru, nie zwykłej na codzie!'l dobroci. Życzliwy dla każdego, ktokolwiek o jakąkolwiek pomoc czy radę do niego się zwracał. Zaskarbi! sobie cześć i szacunek w kręgu osób, które z nim się kiedykolwiek zetknęły. Za wielki niecodzienny wkład jego do nauki polskiej Władze Państwowe odznaczyły go Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Za niezwykłe zalety charakteru pozostanie na długo w pamięci tych, którzy go znali. Do prac i rozpraw które pozostawił, często będzie jeszcze sięgać niejedno pokolenie polskich etnografów. Zasługą zmarłego prof. Witolda Klingera dla etnografii polskiej szczególnie cenną jest m. in. to, że wykazał on na konkretnych materiałach, jak bardzo świat antycznych kultur wpłynął na ukształtowanie się naszej tradycyjnej kultury chłopskiej. W etnologicznej literaturze polskiej on pierwszy wskazał na spory szereg składników podstawowych naszego ludowego kalendarza obrzędowego, które wywodzą się bezpośrednio z wzorów greckich, i które na nasz obszar przeniknęły prawdopodobnie już w przedchrześcijańskim okresie Polski. Wagę tych stwierdzeó podnosi obecnie fakt, że nowsze badania historyczno-kulturowe, podobnie jak i archeologiczne, wykazują w sposób wątpliwości nie budzący, że kul· turowe kontakty południowej części Polski z cywilizacją grecką i rzymską były bliższe, bogatsze i dawniejsze niż to zrazu przypuszczano. Nic.! mniejszą wagę mają także wyniki jego studiów nad wpływami póżnorzymskich wzorów na obrzędowość chrześcijańską. Kościelna obrzędowość chrześcijańska wchłonęła znaczną ilość składników obrzędowości pogańskiej przedchrześcijańskiego Rzymu. Wczesnośredniowieczna ekspansja chrześcijaństwa na obszary Europy Środkowej i Północnej stała się czynnikiem ciągłości kulturowej wiążącym bardzo silnie świat kultur śródziemnomorskich ze światem ludowych kultur nowoczesnych tych regionów Europy. Na przypomnienie zasługuje także jeszcze jedno z jego stwierdzeń, które w nowszych badaniach jest podejmowane i rozszerzane. W studiach nad wędrówkami niektórych folklorystycznych motywów pochodzenia klasycznego prof. Klinger niejednokrotnie wskazywał na fakt, że istnieje niemało elementów kulturowych, dla których granice etniczne w ich ekspansji nie stanowią przestrzennej przeszkody. W rezultacie powstają szerokie geograficzno-kulturowe zasięgi, łatwo i daleko przekraczające etnograficzne granice macierzystego obszaru historyczno-kulturowego. Etnologiczne studia zmarłego prof. Witolda K l i n g e r a wniosły do etnografii polskiej sporo wniosków odkrywczych i myśli twórczych. Śmierć, która zamknęła żywot tego odkrywczego badacza, pracowitego, rzetelnego, a równocześnie tak nieprzeciętnie dobrego i zacnego człowieka, napełnia nas uzasadnionym żalem. T. Wróblewski prac prof. dra 1. Skazocznyje 2. Ambrozia BIBLIOGRAFIA K l i n g e r a z dziedziny Witolda motiwy i żiwaja w istorii Gerodota, woda, Kijów Kijów "Amor 4. Do sporu o folklor (między Kawczyńskim XVIII, 1904, s. 25-35; 57-69. 7. Do historii jednej i zabobonach formuły poetyckiej, "Philologus" 1902, s. 1-228. Psyche", "Wisła" a Porębowiczem), ludowych, 6. Recenzja książki E. Aniczkowa "Wiesienniaja i u Sławian", "Wisła" XIX, 1905, s. 480-489. 8. Zur Marchenkunde, i etnologii: 1904, s. 1-24. 3. Recenzja pracy M. Kawczyńskiego 1903, s. 370--378. 5. Kamień w praktykach s. 473--478. folkloru "Wisła" pieśnia 1907, s. 179-182. "Wisła" XIX, na "Eos" XI, 1905, s. 15-18 LXVI, XVII, 1905, Zapadic �577 576 9. Ambrozja Styks a woda żywa i martwa, studium równawcze, "Rozprawy Wydz. Filologicznego Krak. jętności", t. XLI, s. 1-68, Kraków 1906. 10. Jajko w zabobonie ludowym s. 1-30, Kraków 1909. u nas i w starożytności, 11. Ziwotnoje s. 1-336. sowremiennom w anticznom 12. Do wpływu starożytności s. 20-35; 188-199. 13. Dwie anticznyja skazki (klasycznej) 14. Z motywów wędrownych pochodzenia 1921, s. 1--60. (Prace naukowe Uniw. nr. 5). tamże sujewierii, na folklor, ob orle, Kijów mitologiczno-poAkademii Umiet. XLV, Kijów "Lud", 1911, t. XV, 1909, o pochodzeniu kobiety, 17. Le pain de sante des Grecs 1925, t. XXVII, s. 125-134. et 20. L'iresions t. XXIX, jambu grecque et s. 157-174. 21. Obrzędowość 22. Wielkanoc nr. 154. ludowego ludowa ses Zapust, w wierze t. XXI, 1922, s. 209-214. ses transfomations 23. Św. Jerzy w wierze 1926, nr 189 i 191. Poznań moderns, "Eos" Poznański", i obrzędowości 26. Wniebowzięcie Najśw. Panny w wierze rier Poznański", 1926, nr 370. 27. Uroczystość rzędowości Wszystkich ludowej, 28. Drzewko wigilijne Codzienny" z dnia Świętych "Czas" z dnia i Dnia Poznański", "Kurier ludowej, ludowej, "Ilustr. Kurier Zadusznego w wierze i obrzędowości 21 grudnia 1926. 192G, ludowej, "Sprawozdania 31. Św. Andrzej i Katarzyna w wierze i obrzędowości Kurier Codzienny", 1929, nr 321 z d. 21 listopada. 32. Doroczne święta ludowe Europy 1930, s. 1-110. (Biblioteka Ludu Najświętszej Codzienny", 37. Baśń w tragedii ludowej, Eurypidesa "lon". 38. Gromniczna, czyli Oczyszczenie i obrzędowości ludowej, "Ilustr. tego 1936. "Ilustr. Kraków współczesnych, "SprawoKraków 1932, grudzień "Ilustrowany Kurier Marii Panny w obrzędowości 1933, nr 86 z d. 27 marca. 36. Ze starożytnej wiary ludowej, Poznań Filolog. Poznańskiego Tow. Przyj. Nauk, Co- ludowej, 1934, s. 1-43. (Prace t. VII, zeszyt 2). "Eos", CoPol- a tradycja grecko-rzymska, słowiańskiego, nr 2). Symplegady a ruchome góry baśni Polskiej Akademii Umiejętności", 35. Zwiastowanie "Ilustr. Kurier Kurier Kom. 1935, s. 285~290. Naj świętszej Marii Kurier Codzienny", 39. Psiogłowcy w tradycji starożytnej i pozmeJszej, skiej Akademii Umiejętności" nr 9, s. 230-233. Panny w wierze nr 34 z d. 3 lu- "Sprawozdania Pol- 40. Greckie podania o Braminach Indii i ich późniejsze przeobrażenia "Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności, 1937, nr 1. 1926, Poznański", "Kurier i obrzędowości 1 listopada "Eos", 1926, nr 154. "Kurier ludowej, i obrzędowości (Wy- 1925, s. 1-25. posterieures, ludowej, i obrzędowości 24. Zielone Święta w wierze ski", 1926, nr 223. 25. Św. Jan w wierze 1926, nr 158. "Kurier 30. Św. Marcin w wierze i obrzędowości skiej Akademii Umiej.", 1928, nr 10. 34. Z dziejów obrzędowości Bożego Narodzenia, dzienny", 1932, nr 357, z d. 23 grudnia. transformations i obrzędowości ,,Ilustr. klasycznego, Seria I, Poznań Poznańskiego, sekcja human. "Lud", w Grecji, ludowej, 1912, s. 1-24. 18. Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, Poznań 1926, s. 1-90. kłady Powszechne Uniw. Poznańskiego, nr 12-13). 19. Z dziejów obrzędowości 33. Greckie zdania s. 3-5. 15. Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, Seria II, Poznal'! 1923, s. 1-45. (Prace Kom. Przyj. Nauk w Poznaniu, t. II, nr. 3). 16. Do legendy 29. Św. Mikołaj w wierze dzienny", 1926, nr 335. Poznań- Codzienny", ludowej, "Ku- w wierze i ob- 41. Wielkanoc Rachmanów (Rachmańskij dzienny", 1939, nr 99 z d. 9 kwietnia. 42. Nowogreckie pomniki przekleństwa klasyczny", 1939, t. IV, s. 717-726. Wełykdeń), i tradycja "Ilustr. starożytna, Kurier Co- "Przegląd 43. Z motywów wędrownych pochodzenia klasycznego, seria 3, Poznań 1935, s. 1-45. (Prace Kom. Filolog. P. T. P. N., t. VII, zeszyt 5). 44. Wschodnio-europejskie rusałki wej a tradycja grecko-rzymska, Kraków 1949. 45. Jeszcze o rusałkach leżności od tradycji s. 307-314. i pokrewne postaci demonologii ludo"Prace Etnologiczne", t. II, Lublin- i pokrewnych postaciach grecko-rzymskiej "Lud", demonicznych i ich zat. XLV, Wrocław 1961), 1926. ludowej, "Ilustr. Kurier Lud, l. XLVIII 37 �578 579 PROFESOR JANUSZ ŚWIEZy Dnia 9 października 1962 r. radio, telewizja i prasa doniosły o bolesnej straciJe Janusza Ś w i e ż e g o, prezesa Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, artysty malarza, pedagoga, ludoznawcy i regionalisty lubelskiego, zmarłego w Lublinie w wieku lat 78. Prof. Świeży, urodzony 3 paźdz. 1884 r. w Horyńcu, woj. lwowskiego, nie używał nadanych mu imion Jana-Franciszka - znany jest pod imieniem Janusza. Nauki w średnich szkołach zawodowych pobierał we Lwowie. Wyższe studia artystyczne ukończył w r. 1911 w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, pod kierunkiem Unierzyckiego i Weissa. Następnie samodzielnie pracował artystycznie na Huculszczyźnie. podczas pierwszej wojny światowej, powołany do austriackiej służby wojskowej, znalazł się w Lublinie i tu pracował w wojskowym zakładzie litograficznym. Z uzyskaniem niepodległości przeniesiono Janusza Świeżego na kierownicze stanowisko do zakładów litograficznych MSW w Warszawie. Zwolniony na własną prośbę, oddał się pracy pedagogicznej i jej był wierny do końca życia. Został profesorem rysunku w średnich szkołach ogólno- kształcących i zawodowych początkowo w Mińsku, Sosnowcu, następnie w Krasnymstawie, a od roku 1923 w Lublinie. Tu osiadł na stałe, wrósł w lubelskie środowisko, przeplatając pracę zawodową intensywną działalnością społeczno-regionalną. Po drugiej wojnie światowej został mianowany dyrektorem Liceum Sztuk Plastycznych w Nałęczowie, następnie wizytatorem szkół zawodowych Kuratorium Szkolnego. Ostatnio był wykładowcą na lubelskich uniwersytetach UMCS i KUL. Za swoją pracę prof. Świeży uzyskał odznaczenia i nagrody. W roku 1955 otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, nagrodę m. Lublina w 1958 r., nagrodę wojewódzką w 1961 r., a podczas jubileuszu 40-lecia pracy w 1958 r.nagrodę Ministra Kultury i Sztuki. Zainteresowania, zamiłowania i pasje, jak i osiągnięcia twórcze koncentrowały się u prof. Świeżego w kilku kierunkach, głównie w artystycznym, pedagogicznym i etnograficznym. One zadecydowały o jego powodzeniu życiowym jako człowieka, artysty, pedagoga i pracownika naukowego. Podczas studiów w Krakowie żył on legendą Wyspiańskiego i wsi podkrakowskiej "bajecznie kolorowej", przypatrywał się działalności "Polskiej Sztuki Stosowanej" i Muzeum Przemysłowego. Młody artysta, zamiast podbijać świat swym malarstwem, decyduje się startować na polu przemysłu ludowego. Krótkotrwały pobyt na Huculszczyźnie wyrabia w nim żyłkę ludoznawczą i poczucie wartości sztuki ludowej. Później na terenie lubelskim, już jako pedagog w gimnazjum krasnystawskim, na lekcjach rysunku potrafił u młodzieży wykrzesać zdolności zdobnicze, drogą nauczania opartego o motywy zaczerpnięte z miejscowej twórczości ludowej, (zob. "Kształt i Barwa", Lwów 1924). Wyniki ogłosił na Międzynarodowej Wystawie Rysunków i Sztuki Dekoracyjnej w Pradze w 1928 r. Zainteresowania ludową kulturą prof. Świeży rozwinął na terenie Lubelszczyzny, przede wszystkim w powiązaniu z pracą społeczną w Lubelskim Związku Teatrów i Chórów Ludowych. Instytucja ta spod znaku J. Cierniaka żywo propagowała folklor w zastosowaniu do inscenizacyj. Powołano do życia zdramatyzowane "Wesele lubelskie", którego współtwórcą w zakresie kostiumologii łudowej był Profesor. Właśnie w tym czasie jest on odkrywcą stroju ludowego krzczonowskiego i świdnickiego spod Lublina, który zaadoptował do celów scenicznych. Sława "Wesela lubelskiego" w kraju i zagranicą spopularyzowała te stroje. Podobnie lansuje stroje ludowe i w imprezach widowiskowo-masowych. Bliższe zainteresowania regionalnym strojem ludowym skierowują prof. Świeżego na drogę poważnych penetracji terenowych. W okresie lubelskim potrafił przeszperać niemal całe województwo, odkrywając i rekonstruując szereg odmian regionalnego stroju i odzieży, zwłaszcza z południowych powiatów i pasa nadbużnego. Z tego zakresu zasługi �581 580 prof. Świeżego są dużej wagi. Podobnie zasłużył się jako badacz lubelskiej sztuki ludowej, głównie w dziedzinie rzeżby. Dzięki niemu słynna biłgorajska, zabytkowa rzeżba ludowa z grubsza przestała być anonimową i zyskała metryki autorstwa i proweniencji. Z licznych podróży terenowych zmarły Profesor zgromadził obszerne i wartościowe archi·· wum fotograficzne i bogate notaty. Równolegle z terenowymi badaniami wyniki swoich poszukiwań prof. Świeży utrwalił w osobnych wydawnictwach i w szeregu artykułów, głównie o charakterze monograficznym. Pisał również artykuły publicystyczne. Walczył piórem o zachowanie czystości stroj u ludowego, jego autentyczności w imprezach scenicznych i w widowiskach masowych. Planował dalszy szereg zamierzeń badawczych i publikacyjnych, których już nie zdążył zrealizować. Bibliografię jego prac opublikował .J. Optolowicz w tomie XVIII "Prac i materiałów etnograficznych" PTL. Profesor Świeży pracował Vi szeregu instytucji. Poza wymienionym Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych, był członkiem w przedwojennym Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Lublinie, członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków. Współpracował żywo i z pożytkiem z Muzeum w Lublinie, bądż jako doradca w zakresie stroju ludowego i sztuki ludowej, bądż jako współorganizator niektórych wystaw specjalnych. Następnie był przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Kultury i Sztuki, sekretarzem Rady Nadzorczej Towarzystwa Przemysłu Ludowego, doradce! fachowym w zakresie stroju ludowego CPLiA w Lublinie i doradcą w Lubelskim zespole Pieśni i Tańca, zespołu artystycznego "Mazowsze" oraz szeregu innych instytucji społecznych. A przede wszystkim był bar· dzo czynnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, początkowo jako wiceprezes, a póżniej jako prezes Lubelskiego Oddziału. Zmarły profesor był przede wszystkim artystą i ludoznawcą o nieprzeciętnych walorach, mocno związany z Lubelszczyzną. I tu mieszczą się .Jego największe zasługi. Wysublimowane zdolności i zamiłowania skierowały go na szczęśliwą drogę sztuki ludowej i kostiumologii. Był sporej miary odkrywcą z tych zakresów . .Jako artysta umiał z nich wydobyć swoiste piękno i wartości społeczne. W tym działaniu miał poprzedników, jednak swoimi osiągnięciami potrafił rozszerzyć szacunek dla lubelskiej sztuki ludowej i podnieść ją do wyższej rangi społecznej, artystycznej i naukowej . .Jako człowiek i jako twórca .Janusz Świeży był niezwykle popularny na terenie lubelskim i daleko poza jego granicami. Czemu zuwdzięczal swoją popularność? Głównie pracowitości, żywotności i rucWiwości, czynnemu i aktywnemu życiu, umiejętności realizowania zamierzeIi. sięganiu swoimi planami daleko naprzód. Był szczęśliwy w wyborze pracy. Stała ochota do działania wytworzyła szerokie społeczne zapotrzebowanie Jego osoby i pracy. Był wszędzie - wśród ludzi sztuki, nauki oświaty i kultury. Działał, pisał, wykładał, tworzył. Zasięg Jego pracy wykraczał daleko poza ramy Lublina. Opinia publiczna widziała Go popularnym wśród profesjonistów jak i wśród ludzi dnia codziennego. Zawdzięczał to także zaletom swego charakteru. Miał pogodne usposobienie, życzliwość dla ludzi i umiał być ich przyjacielem. Ciężko myśleć o stracie profesora Janusza Świeżego. Henryk .JAN ALEKSANDER ZAREMBA Zwolakiewicz (JAZ) Jana Aleksandra Zarembę poznałem w warunkach szczególnych. Było to przedwiośnie 1945. Bardzo wczesne przedwiośnie. Biegaliśmy po dymiących zgliszczach, odszukiwaliśmy krewnych i przyjaciół, nasłuchiwaliśmy huku dział, spoglądając niepewnie na nonszalancko zachowujących się żołnierzy radzieckich, którzy z rękami w kieszeniach wychodzili ze swoich katiusz, pytali "Germańcy byli" lub "W Berlin daleko?", leniwie zdejmowali z ramion pepesze i szli do wskazanych miejsc, wypędzali kryjących się tu i ówdzie żołnierzy Wehrmachtu filozoficznym pokrzykiwaniem "Wyłaź, wyłaź, bratku, i tak życia nie przeżyjesz". Śmielsi szli na Święty Krzyż, o którym szeptano straszliwe historie jeszcze przed dwoma, trzema tygodniami. Że niezliczone masy ludzkie giną z głodu, że na bramie więzienia SS-mani wypisali ostrzeżenie: Kanibalismus ist streng verboten. I tam, na Św. Krzyżu wśród chodzących widm i szkiele .. tów spotkałem Zarembę. Uwijał się między ludźmi, coś doradzał, coś organizował, troszczył się o byłych jeńców, więźniów, o strawę dla nich, ale i o pamiątki, o kenserwację zabytków. Wśród tlejących ruin, straszliwego zgiełku, wśród powszechnego zamieszania, przygnębienia, sceptycyzmu i wiwatów, tłumaczył schrypniętym głosem: - Trzeba natychmiast przystąpić do zabezpieczenia bibliotek, pamiątek, zabytków. Aha, musimy zorganizować szkoły artystyczne. Przyjrzałem mu się uważnie. Może to jeden z tych, którym Niemcy grozili śmiercią za kannibalizm? - Mówię przytomnie, panie. Ktoś musi pomyśleć o tym, żeby nie było więcej Janków Muzykantów, rozumie pan? Widział pan tłumy chłopców i dziewcząt wałęsających się po miastach i wsiach? Właśnie. Trzeba natychmiast ogłosić zapisy. - Tak bez zezwolenia władzy? Skinął lekceważąco ręką i zniknął za murem klasztornym. Po kilku tygodniach spotkałem go w Kielcach. Był już człowiekiem niezbędnym. Doradzał ówczesnemu wojewodzie, gdzie, co i jak należy powołać do życia. Skrzykiwał plastyków, działaczy, poetów, muzyków, rzeźbiarzy ludowych, wyszukał skądsiś kilka starych kobiet wiejskich, którym kazał uczy;: �582 w okolicznych wsiach tańców ludowych, urządził stołówkę dla przejeżdżających przez Kielce artystów, namawiał ich, aby pozostali w mieście. Przycupnijcie na kilka miesięcy. Gdzie wam teraz będzie lepiej. Nie mówię, że na zawsze, ale bodaj na rok, dwa. Zataczał szeroko ręką: - Tu są wszędzie tradycje, najpiękniejsze, najbogatsze. Nagłowice, Czarnolas, Niegosławice, żyją ludzie, którzy przechowują pamiątki po ks. Ściegiennym. Mówię wam: kolosalne możliwości. Niektórzy istotnie zostawali, inni słuchali z uśmiechem i uciekali na zachód, na północ, byle dalej. Na "dezerterów" spoglądał pobłaźliwie. Uciekajcie. Ja zostanę. I został rzeczywiście. Pełnił różne funkcje. Był nauczycielem szkoły rzemiósł artystycznych, wizytatorem szkół artystycznych, Prezesem Związku Plastyków, wykładowcą na setkach kursów organizowanych przez TWP, Wydział Kultury, WDK, partie polityczne, związki. Był opiekunem żywiołowego ruchu amatorskiego, doradcą do spraw kultury ludowej, znał się znakomicie na strojach ludowych, na pieśniach, odróżniał bezbłędnie falsyfikaty, organizował zespoły muzyki ludowej, zbierał zapaski i ceramikę, wędrował po wsiach i miasteczkach Kielecczyzny, wyłuskiwał ludzi zapomnianych, opiekował się utalentowaną młodzieżą chłopską, w szczególności zaś niezapomnianym Pastuszkiewiezem z którym zaprzyjażnił się i utrzymywał do końca życia zażyłe stosunki. Bez przesady wolno stwierdzić, że Iłża, ceramika iłżecka i wszystko to, co w Iłży powstało i rozwija się dotychczas jest wyłączną zasługą Zaremby, który tak długo jeżdził do Warszawy, molestował w wydziałach i referatach, aż znalazł ludzi przychylnych, gotowych poprzeć koncepcję rozbudowy spółdzielni artystyczno-ceramicznej w Iłży. Był publicystą. Do kieleckiego "Słowa Ludu", do wielu innych pism stołecznych i prowincjonalnych napisał setki artykułów, felietonów, esejów. Pisał z pasją, gorąco, artykuły jego wywoływały z reguły zastrzeżenia wśród oportunistów (gdzie ieh nie ma?), niechęć ze strony wrogów (któż z nas ieh nie zna?) i oklaski wśród przyjaciół. Tych miał najwięcej. Jego kryptonim JAZ był w latach szczególnie trudnych symbolem odwagi, bezkompromisowości, niekiedy kto wie, czy nie było w tym odrobiny prawdy - szlachetnej Don Kichoterii. Mówili o nim w kawiarni u nieboszczyka Smolińskiego: "Bayard sans peur ni reproche". Może z nutką 'l:łośliwości, a może z zawiścią, że ni rodzime, ni obce kulty, ani rozliczne "akcje po liniach", które zniechęcały wielu działaczy, Jego nie złamały. Był w owych trudnych latach czołowym wykładowcą Uniwersytetu Ludowego w Pawłowicach, a później w Rożniey. Nie była to wówczas placówka uprzywilejowana, a wykładowca z nią współpracujący z pew- 583 nosclą nie uchodził za persona grata. Kiedy go o tym uprzedziłem, machnął, jak zwykle lekceważąco ręką. Nigdy nie upominał się o honorarium. _. l\facie, to sami mi zapłacicie. Wykładał świetnie. Wykład był zawsze starannie przygotowany, trafiał do rozumu i serc młodzieży wiejskiej. Rzecz szczególna. Wiedzieliśmy przecież, że pochodził z Podhala, sam mawialosobie, że jest góralem, a przecież mówił o regionie świętokrzyskim tak, jak by się tu właśnie urodził, tu spędził najpiękniejsze lata. Organizował z młodzieżą wyprawy szlakiem Żeromskiego, zachęcał ją do turystyki, zbierał deklaracje do różnych organizacj i społecznych, gorąco zachęcał do pisania kronik wiejskich. - "Na waszych oczach dzieją się wiełkie rzeczy, ba, sami tworzycie historię, nie wolno dopuścić, by ją ktoś inny zamiast was pisał. Piszcie pamiętniki, kroniki, notujcie na gorąco wszystko, co widzicie dookoła". Zdolniejszych otaczał ojcowską opieką. Nie dowierzał sobie i lokalnym wielkościom. Woził utalentowanych chłopców do Kra.kowa, do Łodzi, do wybitnych profesorów, pytał o zdanie i, jeśli ktoś autorytatywny rozstrzygał jego wątpliwości, sam załatwiał sprawę stypendium, mieszkania "z wiktem i opierunkiem". Robił to tak dyskretnie, iż do dziś jeszcze niektórzy absolwenci szkół muzycznych czy plastycznych ani się domyślają, komu zawdzięczają tę niezawodną, subtelną opiekę. Byli jednak i tacy, którzy unikali go, bali się jego języka, dowcipnych porównań, zgryżliwych aluzji. Zagadnąłem go kiedyś o te sprawy w jego skromnym mieszkaniu w Kielcach. Mruknął coś, a po chwili: - Pamięta pan Cyrana, poczciwego Cyrana de Bergerac? Tak? I jego słowa? "Podłostki, łajdactwa, kłamstwa? Wiem, że padnę w końcu ich ofiarą. Nie szkodzi. Walczę, walczę i walczyć będę do końca". Istotnie nie ulegał. Podziwialiśmy skąd czerpie siły. Był zawsze szczupły, nie rzadko spotykało się go "na trasie" z gorączkowo pałającymi oczami. Chory pan? Przejdzie. Rzeczywiście przechodziło. Spotkałem go na przystanku autobusowym w Kielcach na dwa dni przed koń c e m. Studiował pilnie nowy rozkład jazdy. - Dokąd pan? - Do Iłży. Wyjątkowo ważna sprawa. Niech pan poczeka, opowiem panu, sam pan oceni. Muszę tam być koniecznie. Ach. panie kochany ... Nie słuchałem. Byłem nadto pochłonięty własnymi sprawami. I nigdy już chyba sobie nie przebaczę, że nie dowiedziałem się o jakie to ważne sprawy Mu chodziło. W dwa dni bowiem później podano mi lakoniczną wiadomość telefonicznie: - Zaremba zmarł nagle. W Iłży. Tak. Na posterunku. Nie tak dawno pisałem wspomnienie o wielkim człowieku, któremu nie malo zawdzięczam: o Leonie Kruczkowskim. Redakcja otrzymała list od bardzo skromnej czytelniczki. Z podziękowaniem. Że wspomnienie �585 584 ukazało Kruczkowskiego nie jako Wielkiego Pisarza, Dramaturga, Działacza, lecz Człowieka. - Bardzo sobie ten list cenię. Chciałem właśnie i o Zarembie, jednym z naj ciekawszych ludzi, jakich znałem na dalekim zapleczu, ciężko pracującym, borykającym się z życiem ale nie zagubionym. Na zjeździe Towarzystwa Ludoznawczego w Szczecinie powiedział mi dosłownie: - Jakie to szczęście, że pozostałem w Kielecczyźnie, że związałem się z wielką rodziną etnografów. Mówię panu: rozmawia pan z człowiekiem, który nie żałuje życia. Nie zmarnowałem go. A pan, jak sądzi? Sądzę, drogi, najlepszy panie Janie-Aleksandrze, że zostawił pan piękną spuściznę. Nie, nie zapomnimy pana. Na pewno. Waldemar Babinicz SPRA WOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI POMORZOZNAWCZEJ 2. T. L. W SZCZECINIE. Jeszcze na XXXIV Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie został przedyskutowany plan pracy związany z uczczeniem tysiąclecia pal1stwa polskiego, czyli t. zw. Milenium, do którego m. in. włączono inicjatywę Zarządu Oddziału P. T. L. w Szczecinie - równoczesnego włączenia uroczystości XV -lecia powrotu Pomorza do Macierzy, a także LXV -lecia Towarzystwa. Tak liczne rocznice przypadające w 1960 r. wymagały rzecz jasna, pieczołowitego i starannego przygotowania, zwłaszcza z uwagi na wniosek Oddziału Szczecińskiego, który pragnął nadać Walnemu Zgromadzeniu i Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej odpowiednią oprawę. Powołano więc specjalny Komitet Organizacyjny w skład którego weszli reprezentanci Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Instytutu Zachodniego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, a także reprezentanci WRN Szczecina i Koszalina. Juź w marcu 1960 r. odbyła się w Szczecinie specjalna Konferencja, której zadaniem było przedyskutowanie programu naukowego oraz ustalenie zakresu działania. Za zgodą Wydziału I P AN powołano Komitet Honorowy w osobach: Włodzimierz An ton iew icz Członek Polskiej Akademii Nauk, Leon B a b i ń s k i - Prezes Szczecińskiego Towarzystwa Naukowego, Jan C z e k a n o w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Kazimierz Dob r ow ol sk i Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Witold D o r o s z e w s 1;: i Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz G a l i ń s k i - Minister Kultury i Sztuki, Witold H e n s e l - Dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Stefan Ignar Wicepremier, Jan I z y d o r c z y k Poseł na Sejm PRL, Rada Naczelna TRZZ, Henryk J a b ł o ń s k i - Sekretarz Naukowy Pol- skiej Akademii Nauk, Józef K o s t r z e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz Kot ar b iń sk i Prezes Polskiej Akademii Nauk, Julian Kr zyżan owsk i Członek Polskiej Akademii Nauk, Stanisław K u l c z y ń s k i - Zastępca Przewodniczącego Rady Państwa, Kazimierz M a j e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Włodzimierz M i g o ń - Przewodniczący Prezydium WRN Szczecin, Zenon N o w a k Wicepremier, Przewodniczący Rządowej Komisji Ziem Zachodnich, Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Jan Szcze p a ń sk i Poseł na Sejm PRL, Profesor Uniwersytetu Łódzkiego, Zdzisław T o m a l a - Przewodniczący Prezydium WRN Koszalin, Wacław T u ł o d z i e c k i - Minister Oświaty, Kazimierz T y m i e n i e ck i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Stefan Z ó ł k i e w s k i - Sekretarz L Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk, oraz Komisję Naukowo-Programową w osobach: Prof. dr Józef G a je k - Przewodniczący, Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Zastępca Przewodniczącego, Prof. dr Gerard Labuda Zastępca Przewodniczącego, Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z - Członek Prezydium, Przedstawiciele Sekretariatu Stanu do Spraw Szkolnictwa Wyższego Niemieckiej Republiki Demokratycznej Prof. dr Gunther Heidor n Prorektor Uniwersytetu im. Ernst-Moritz-Arndt'a, Dr Johannes K a l i s c h - Uniwersytet im. Karola Marksa, Prof. dr Witold H e n s e l - Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr Stanisław S c h wan n Szczecińskie Towarzystwo Naukowe, Dr Jan G u r anowsk i Rada Naczelna Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Mgr Stanisław B a d oń Oddział Zachodnio-Pomorski P. T. L. oraz Mgr Zenon J a n k o w s k i -- Sekretarz Prezydium. Ponieważ program Sesji Naukowej objął szereg dyscyplin przeto powołano osobne Prezydia Sekcyj, a mianowicie: Sek cj a e t n o g r a f i c z n a: Prof. dr Kazimiera Zawistowicz A d a m s k a - Przewodniczący, Prof. dr Józef B u r s z t a - Zastępca, Prof. dr Maria Znamiewowska - P r u f f e r o w a Zastępca, Prof dr Tadeusz S e we r y n - Zastępca, Dr Tadeusz W rób l e w s k i Se·· kretarz, S e k c j a a n t r o p o log i c z n o - a r c h e o log i c z n a: Prof dr Jó·· zef K o s t r z e w s k i - Przewodniczący, Prof. dr Konrad Ja ż d ż e ws k i - Zastępca, Prof dr Adam Wan k e - Zastępca, Prof. dr Franciszek Wok r o j Zastępca, Mgr Władysław F il ip ow ia k Sekretarz, S e k c j a H i s t o r y c z n a: Prof. dr Alfred W i e lop o l s k i Przewodniczący, Prof. dr Andrzej B u k o w s k i - Zastępca, Dr Henryk Lesiński Zastępca, Prof. dr Przemysław Małek Zastępca, Mgr Bogdan D o p i e r a ł a - Sekretarz, �587 586 Sekcja Językoznawstwa i Folklorystyczna: Prof. dr Julian K r z y ż a n o w s k i - Przewodniczący, Prof. dr Witold D or oszew sk i Zastępca, Prof. dr Władysław Kur a s z k i e w i c z _. Zastępca, Prof. dr Zdzisław St ieber Zastępca, Doc. Marian S ob i e s k i - Sekretarz, Sek cj a S o c j o log i c z n o - D e m o g r a f i c z n a: Prof. dr Tadeusz S z c z u r k i e w i c z - Przewodniczący, Dr Zygmunt D u l c z e ws k i - Zastępca, Prof. dr Stefan G ol a ch ow sk i Zastępca, Prof. dr Edward Szt u r m Zastępca, Prof. dr Zbigniew Heliński Sekretarz. Pracami przygotowawczymi, ściśle mówiąc organizacyjno-turystycznymi i finansowymi zajmował się Komitet Organizacyjny, do którego weszli tylko reprezentanci Szczecina i Koszalina: Stanisław Badoń Dyrektor Biblioteki Publicznej w Szczecinie, Zenon J a n k o w s k i i Alicja J o s e w i c z oraz Bogdan Dop ier ała Przedstawiciel ZW TRZZ dr Władysław F i l i p o w i a k - Dyrektor Muzeum Pomorza Zach., Henryk J a n o c h a - Przedstawiciel PWRN Koszalin, Mgr Stanisław K r z yw i c k i - Przedstawiciel PWRN Szczecin, Mgr Henryk L e s i ń s k i -Przedstawiciel Dyrekcji Instytutu Zachodniego, Wojciech M y ś l e n i e c· k i Przedstawiciel PWRN Szczecin, Mgr Czesław P i s kor s ki Przewodniczący Wojewódzkiego Komitetu Turystyki, Jerzy Szw ej Przedstawiciel WRN Koszalin. W dniu 3 września 1960 r. nastąpiło na Zamku w Szczecinie uroczyste otwarcie Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej, na którą przybyło ponad 400 uczestników, w tym około 50 osób z zagranicy. Wygłoszono 5 odczytów plenarnych, a mianowicie: Prof. dr Gerard Labuda Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski, Prof dr Józef K o s t r z e w s k i - Zagadnienie ciqgłości zaludnienia ziem Polskich w pradziejach. Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i - Nadbałtyccy Lechici a Kontynentalne Szczepy Słowiańskie, Prof. Przemysław M a ł e k·Podstawowe skiego, Prof. zagadnienia dr Józef rozwoju Bu r szt a - gospodarczego województwa szczecińPrzeglqd i perspektywy badań etno- oraz Prof. dr Józef G a je k - "PoZostało również wygłoszonych 70 referatów w pięciu sekcjach obradujących oddzielnie: S e k c j a e t n o g r a f i c z n a: Mgr Wiesław B i e ń k o w s k i - Badania Ludoznawcze Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza w okolicy Słupska w 1826 r., Mgr Janusz B o h d a n o w i c z - Pomorze Zachodnie w świetle Kartografii Etnograficznej, Frantisek Van c i k Metodologiczne wyniki badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, Dr Ryszard Kuk i e r - Z problematyki etnograficznej powiatu Miastko, Prof. dr Maria Znamierowska - P r li f f e r o w a Zarys obrazu kultury ludowej powiatu Złotowskiego, Dr Longin Malick i Prespektywy rozwoju graficznych morze na Pomorzu Zachodnie w Zachodnim, świetle badań naukowych". muzealnictwa etnograficznego w woj ew. koszalińskim, Dr Reinhard Peesch Inwentaryzacja etnograficzna narzędzi rybackich w NRD, Dr Rudolf We i n h o l d - Inwentaryzacja etnograficzna chłopskich narzędzi w NRD., Dr Agnieszka D o b r o w o l s k a - Z problematyki kultury materialnej Pomorza Zachodniego, Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i Terytorium Słowian Północnozachodnich w świetle wyników badań nad budownictwem ludowym, Prof. inż. Feliks M ark o w s k i Budowle chłopskie w powiatach Bytów i Słupsk, Mgr Danuta Pt aszyń sk a Zabytki budownictwa ludowego w województwie koszalińskim, Dr Walery S o b i s i a k - Wspólne cechy tkactwa w krajach basenu morza Bałtyckiego, Mgr Herbert W i l c z e w s k i - O niektórych cechach specyficznych w kulturze Pomorza Gdańskiego, Mgr Henryk K n i e - Oddziaływanie morza na kształtowanie się oblicza kulturowego południowego wybrzeża Bałtyku, Mgr Maria Z a b o r o w s k a - Rola muzeów regionalnych Pomorza Środkowego i zadania na przyszłość, S e k c j a a r c h e o log i c z n o - a n t r o p o log i c z n a: Doc. dr Roman S t o p a Eurafrykańskie mezolityczne i neolityczne kultury na Polskiej Ziemi, w szczególności na Pomorzu i ich ślady językowe, Mgr Kazimierz Siu chn ińsk i Stan i potrzeby badań w zakresie neolitu Pomorza Zachodniego, Mgr Marian S i kor a - Wpływy kultury łużyckiej na kulturę pomorską w zakresie ceramiki na terenie Pomorza Środkowego, Mgr Stefan We s o ł o w s k i Uwagi nad osadnictwem grodowym kultury łużyckiej u ujścia Odry, Mgr Ryszard W o łąg i ew i c z - Niektóre uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych u progu N. E. na Pomorzu Zachodnim, Doc. dr Franciszek Wok rój - Relikty ludności słowiańskiej na Pomorzu Zachodnim w świetle antropologii, Mgr Eugeniusz C n o t l i w y - Wczesnośredniowieczne budownictwo na Pomorzu Zachodnim, Mgr Władysław G a r czy ń sk i Rybołówstwo we wczesnym średniowieczu na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogumiła T r a c z y k - Słupsk średniowieczny w świetle archeologicznych badań ratowniczych, Mgr Władysław F i l i p o w i a k Z badań nad osadnictwem słowiańskim na Pomorzu Zachodnim, Mgr Marian G o n d z i k, Mgr Wanda G o n d z i k - Dotychczasowe wyniki badań odontologicznych wczesnośredniowiecznej współczesnej ludności Pomorza Zachodniego, Mgr Henryk K n i e - Początki Białogardu, Prof. dr Adam Wan k e Z badań antropologicznych nad Pomorzem, Mgr Zbigniew R a d a c k i Współpraca archeologów, historyków sztuki i etnografów w badaniach nad grodami XIII wieku na Pomorzu Zachodnim, Mgr Stefan Ś w i er z e w s k i - Kraszewski jako archeolog, Mgr Tadeusz W i e c z o r k o wsk i Badania archeologiczne w XV -leciu na Pomorzu Zachodnim. Mgr Jerzy Woj t a s i k - Bursztyniarstwo na Pomorzu Zachodnim we wczesnym średniowieczu, �588 589 S e k c j a h i s t o r y c z n a: Prof. dr Władysław K o wal e n k o --Morska granica Polski za pierwszych Piastów, Prof. dr Kazimierz T ym i e n i e c k i - Nowe uwagi o miastach średniowiecznych na Pomorzu, Dr Jan B r a n k a c k - Struktura społeczna Słowian Połabskich, Mgr Wiktor F e n r y c h - Dzieje polityczne Pomorza Zachodniego na przełomie XIV/XV w. w świetle tradycji historiograficznej zachodnio-pomorskiej XVI wieku, Dr Jerzy T op olsk i Główne rysy rozwoju folwarku pańszczyźnianego na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogdan Wac h o w i a k Ruchy społeczne na Pomorzu Zachodnim w XVI-XVII wieku, Mgr Stanisław Gier szew sk i Problem zasięgu ludności słowiańskiej w XVI-XVIII wieku, Mgr Janina S z u m a n o w a - Udział Augusta II w kampaniach pomorskich w czasie wielkiej wojny północnej, Mgr Zdzisław W u n s c h - Uwagi o kształtowaniu się prawa miejskiego na Pomorzu Zachodnim, Dr Joachim M a i - a przejściu do imperialistycznej polityki w stosunku do Polski Niemiec Pruskich i jej skutki na Pomorze w połowie lat osiemdziesiątych, Mgr Eugeniusz B u c z a k - Regionalne zagadnienia historyczno-etniczne w wydavmictwach województwa koszalińskiego, Dr Henryk Batow sk i Niemiecko-polski konflikt nad Bałtykiem w okresie 1919·-1939 na tle polityki europejskiej, Mgr Anna P o n i a t o w s k a - Emigracja Polska na Pomorzu Zachodnim w latach 1919-1939, Bogdan Dop ier ała Powiązanie Pomorza Zachodniego z Polską w dwudziestoleciu międzywojennym, Prof. dr Gunther H c idor n Cele i rola pomorskich ziomkostw w Niemczech Zachodnich. Dr Johannes K a l i s c h - Ocena obecnej sytuacji na Pomorzu wedłu~ zachodnioniemieckiej historiografii i publicystyki, Mgr Krystyna K e rsten Zagadnienie osadnictwa rolniczego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1947, S e k c jaj ę z y k o z n a w c z a i f o l k lor y s t Y c z n a: Prof, dr Julian K r z y ż a n o w s k i Bajka słowiańska, Prof. dr Witold D o r os z e w s k i - Z badań dialektologicznych na Pomorzu Zachodnim, Doc Marian Sob ies k i Stan badań nad folklorem muzycznym Ziem Pomorskich od roku 1945, Mgr Ewa Kamińska - R z e t e l s k a, Mgr Jadwiga Pałkowska - Z i e n i u k o w a Stan badań nad gwarami kaszubskimi, Dr Kazimierz Polański Stan badań nad językiem połabskim. Dr Barbara Szydłowska - C e g lowa - Słownictwo połabskie w zakresie życia domowego, Dr Jiri D a m b o r s k y - Formacje odczasownikowe na -l w Pomorskim i Hanackim, Prof. dr Władysław Kur a s z k i e w i c z i Edward R a b i e j - Niektóre właściwości fonetyczne zapożyczeń dolnoniemieckich w gwarze Słowińców, Doc. dr Ludwik Zabr ocki Słowiańskie wpływy na fonetyczne tendencje rozwojowe gwar niemiec-kich na Pomorzu, Dr Maria Jeż o w a - a dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą a Łabą, Mgr Stanisław Ś w irk o - Współ- czesny folklor Pomorza Zachodniego, Mgr Ludwik B i e l a w s k i - Ba-dania nad folklorem muzycznym Pomorza od roku 1945, Mgr Tadeusz B o u l d u a n - Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców, Dr Jaromir J e c h - Wpływy inter-etniczne na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych, Dr Waltraud Woe 11 e r Krytyka społeczna w bajkach Pomorza i Meklemburgii, Dr Charlotte H i r s c h - Krytyka społeczna w legendach Pomorza i Meklemburgii, Mgr Helena K a p e ł u ś - Kaszubskie podanie o Czeszku i jego źródłach, Sekcj a S o c j o log i c z n o .. d e m o g r a f i c z n a: Dr Wacław P e t s c h - Rozmieszczenie terytorialne narodowości jako podstawa decyzji politycznych co do granic państwa w r. 1919 na konferencji pokojowej w Paryżu, Dr Mikolaj L a t u c h - Migracje zewnętrzne na Pomorzu Zachodnim w latach 1955-1959, Dr Stefan Now akow ski Więź społeczna na Ziemiach Zachodnich, Dr Andrzej S i c i ń s k i - Po-czucie stabilizacji mieszkańców Świnoujścia, Mgr Danuta TrawióskaK w a ś n i e w s k a - Przeobrażenie modelu rodziny chłopskiej pod wpływem migracji na Ziemiach Zachodnich, Mgr Bolesław Sadaj Rola szkoły i nauczyciela w procesie integracji i stabilizacji społeczeństwa wsi szczecińskiej, Mgr Jan Wo s k o w s k i - Uwagi na temat pozycji społecznych nauczycieli szkół podstawowych na Pomorzu Zachodnim, Dr Jadwiga K u c h a r s k a - Badania nad rybołówstwem zespołowym na wybrzeźu kaszubskim. Metody i wyniki badań. Dr Zdzisław B a t o r ow icz Stosunki gospodarczo-społeczne w kaszubskim rybołówstwie przybrzeżnym, Doc. dr Zygmunt D u l cze w sk i Tworzenie się nowego społeczeństwa na Pomorzu Zachodnim, Mgr Jadwiga K o m o r o wsk a Przemiany społecznogospodarcze we wsi Kluki, Mgr Bożena Ch m ie l ew sk a Badania socjologiczne na Pomorzu Zachodnim w XV -leciu, Mgr Andrzej K w i l e c k i - Pamiętniki osadników z Pomorza Zachodniego w Instytucie Zachodnim, Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o ws k i - Uwagi na temat środowiska społecznego na Pomorzu, W odczycie podsumowującym czterodniowe wyniki "Pomorze Zachodnie w świetle badań naukowych - Stan i potrzeby" - Prof. dr Józef G a je k, Sekretarz Generalny PTL wskazał na potrzebę dalszych bada!l naukowych zarówno etnograficznych, folklorystycznych jak i historycznych, archeologicznych i socjologicznych - oraz na możliwości zapoczątkowania współpracy naukowej na temat Pomorza z ośrodkami naukowymi N.R.D. Potwierdzeniem takiej możliwości były referaty Reinharda P e e s c h a, Rudolfa We i n h o l d a, Johannesa K a l i s c h a, Charlotty H i r s c h, Waltraud Woe II e r a przede wszystkim profesora Gunthera H e i d o rna. Niektóre z nich opublikowane w niniejszym tomie "Ludu". O.G. \ �591 590 WYCIĄG Z PROTOKOŁU Z XXXVII POLSKIEGO TOWARZYSTWA WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO W Walnym Zgromadzeniu, którego obrady odbywały się w Łań c u ck i m zamku-palmiarni wzięło udział 191 członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nieobecność swoją usprawiedliwili, przesyłaj'lc równocześnie telegramy z życzeniami: Prof. dr Kazimierz Dobrowolski, Doc. dr Andrzej Waligórski, Mgr Stanisław Swirko. 2a. IX. 1962 r. o godzinie lO-tej XXXVII Walne Zgomadzenie otworzył Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Rektor, Profesor dr Jan Czekanowski. Otwierając obrady, Rektor Czekanowski powitał przedstawicieli Władz Politycznych i Administracyjnych, wszystkich zaproszonych gości i członków PTL. Przemówienie powitalne Rektora Czekanowskiego, wygłoszone w zwięzłych, lecz przepojonych serdecznością i bogactwem treści słów, przerywane było rzęsistymi oklaskami. Burzliwe oklaski towarzyszyły również powoływaniu przez Prezesa i Seniora Towarzystwa Prezydium XXXVII Walnego Zgromadzenia: Do Prezydium weszli: Prof. dr Maria Znamierowska - P I' li f f e I' o w a, Prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a, Prof. dr Józef G a j e k, Doc. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i, Dr Bolesław G a I' y g a, Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z, I Sekretarz KP PZPR w Łańcucie, oraz dwóch przedstawicieli PWRN - Wydziału Kultury w Rzeszowie. Na protokolanta XXXVII Walnego Zgromadzenia powołano mgra Piotra Kaleciaka. Bezpośrednio po powołaniu Prezydium nastąpiła uroczysta chwila wręczenia Rektorowi Prof. dr Janowi Czekanowskiemu jubileuszowej pamiątki z okazji Jego aO-tej rocznicy urodzin (w postaci dedykowanego Mu XLVII tomu "Ludu"). W tym momencie uczestnicy Walnego Zgromadzenia powstali z miejsc i wysłuchali krótkiego przemówienia Doc. dr A. Godlewskiego, podniosły się burzliwe oklaski oraz odśpiewano trzykrotny toast. W ten sposób zebrani żywiołowo zamanifestowali swoją cześć i przywiązanie do uczonego światowej sławy, którego większość życia związana była z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Gdy po burzy oklasków doszedł do głosu wzruszony Jubilat, dziękując za otrzymaną pamiątkę podkreślił zasługi śp. Prof. dr Kazimierza Nitscha w walce o realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Wobec tego Sekretarz Generalny, Dr Bolesław G a r y g a odczytał zaproponowany w zaproszeniach porządek obrad XXXVII Walnego Zgromadzenia, a ponieważ nikt nie zgłaszał poprawek ani uzupełnień projekt przegłosowano i przyjęto jednomyślnie, a mianowicie: 28. IX. _. SjJTawy organizacyjne PTL. 1. Otwarcie 2. 3. 4. 5. 6. 7. a. 9. 10. 11. 12. XXXVII Walnego Zgromadzenia, powołanie Prezydium, przyjęcie porządku dziennego przemówienie powitalne. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. Wybór Komisji Zjazdowych: (mandatowej, regulaminowej, statutowej, wnioskowej i skrutacyjnej). Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności PTL za rok 1961/1962ref. Dr Bolesław G a r y g a. Sprawozdanie i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej - ref. Mgr Stanisław B ł a s z c z y k. Sprawozdania z Oddziałów PTL - składają Prezesi Oddziałów - wg alfabetycznego porządku Oddziałów. Dyskusja. Zatwierdzenie bilansu oraz wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. Ustalenie planu pracy i preliminarza budżetowego na rok 1963. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez Komisję Wnioskową. Uzupełniające wybory: a) zastępcy członka Zarząd u Głównego PTL, b) zastępcy członka Głównej Komisji Rewizyjnej, Uchwalenie poprawki do § 30 Statutu PTL. 29. IX. (sobota) Sesja Naukowa - godz. 9-ta. 1. Odczyt "Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wschodniej Rzeszowszczyzny" - Prof. dr Józef B u r s z ta. 2. "Typy budowniiCtwa w Rzeszowskiem" - Doc. Franciszek K o t u l a. 3. "Badania nad średniowiecznym osadnictwem Rzeszowszczyzny (komunikat naukowy) - Mgr Antoni K u n y s z. 4. "Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem" - Jan M i c a l. 5. Dyskusja. Godzina 15~o 1. "Problemy etnograficzne i folklorystyczne w nauczaniu języka polskiego" - ref. Dr. Olga G a j k o w a i Mgr. Jadwiga K l e c z k o wska. 2. Komunikaty naukowe: "Lasowiackie piece malowane" - ref. Mgr Teresa S z e t e l a. 3. "Współczesne garncarstwo ludowe w powiecie łańcuckim" - Medynia Głogowska, Zalesie, Pogwizdów - ref. Mgr. Irena Kła k. 4. Prace Muzeum w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie, Jarosławiu ref. Dr Krzysztof Wolski, Mgr Stefan Lew, Doc. Franciszek Kotula, Dr Zygfryd Gotfried. �592 593 5. "Zagadnienie zbiorów etnograficznych z terenu łańcuckiego" i "Lecznictwo ludowe w rejonie łańcuckim" - ref. Dr Władysław B a l i c k i. 6. Dyskusja. 7. Zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL. Nadto w przerwach między obradami przewidziano w dniu 28. IX. zwiedzanie wystawy Ceramiki Ludowej z Zalesia, l\Tedyni Głogowskiej i Pogwizdowa uroczyście otwartej w tym dniu w Łańcucie i wzięcie udziału w uroczystym otwarciu wystaw pt. "Ziemia Łańcucka w książce i prasie" oraz "Tematy etnograficzne w akwareli i rysunku". W czasie przerwy 29. IX. przewidziano zwiedzanie łańcuckich zbiorów etnograficznych, zgromadzonych przez Dra W. Balickiego, w synagodze w Łańcucie, zwiedzanie Pałacu Potockich oraz występy zespołów regionalnych ze wsi podłańcuckich. Wobec tak bogato przygotowanego programu Zjazdu, przemówienia powitalne ograniczono do dwu krótkich lecz serdecznych wystąpień gospodarzy terenu i współorganizatorów XXXVII Walnego Zgromadzenia, a mianowicie I Sekretarza KP-PZPR w Łańcucie - Mgra Urbana i Dyrektora Muzeum w Rzeszowie - Doc. F. Kotuli. Ad. 2. Protokół z XXXVI Walnego Zgromadzenia w Białymstoku. Protokół z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku przeczytał Mgr Piotr Kaleciak. Protokołu nie kwestionowano, a w głosowaniu przyjęty został przytłaczającą większością, trzy osoby wstrzymały się od głosu. Ad. 3. Wybór Komisji. Na wniosek Prof. dr Franciszka Wokroja do Komisji Wnioskowej wybrano jednomyślnie: Prof. dr Wojciecha Hejnosza, Dr Kazimierza Pietkiewicza, Prof. dr Adama Wanke i Dr Krzysztofa Wolskiego. Do Komisji Regulaminowo-Statutowej wybrano jednomyślnie na wniosek Mgr Piotra Kaleciaka Mgr Stanisława Badonia, Dr Władysława Swirskiego i Dr Tadeusza Wróblewskiego. Do Komisji Mandatowej wybrano jednomyślnie na wniosek dyrektora W. Babinicza - Mgr Stanisława Błaszczyka, Dr Annę Kowalską-Lewicką i Doc. dr Annę Kutrzebę-Pojnarową. Do Komisji Skrutacyjnej na wniosek Walentego Gawrona wybrano jednomyślnie - Prof. dr Aleksandra Godlewskiego, Mgr Piotra Orzechowskiego i Mgr Marię Żywirską. Ad. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL z działalności w roku sprawozdawczym 1961/6,2 odczytał Sekretarz Generalny - Dr Bolesław G a r y g a. Sprawozdanie finansowe z gospodarki PTL złożył zastępca skarbnika - Dr Tadeusz W rób l e w s k i. Po przerwie o godz. 1530 wznowiono obrady i przystąpiono do pkt. 5. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. Przewodniczący Komisji Mgr Stanisław B ł a s z c z y kodczytał sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej. Na życzenie większości zebranych dyskusję nad sprawozdaniem i wnioskami GKR otwarto bezpośrednio. Prof. dr Wojciech Hejnosz wyjaśnił powody swojej rezygnacji z pracy w Głównej Komisji Rewizyjnej, został wybrany zaocznie a nawał prac i obowiązków profesorskich uniemożliwił mu wyjazdy do Wrocławia i branie udziału w posiedzeniach Komisji. Nie chcąc więc opóźniać pracy Głównej Komisji Rewizyjnej, wolał złożyć rezygnację. Na tle wypowiedzi prof. dr Hejnosza i sprawozdania Przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej, Rektor Czekanowski stawia wniosek, by w przyszłości tak kompletować skład osobowy GKR, aby więcej członków wybierać z Wrocławia, gdyż to ułatwiłoby pracę. Mgr Antoni Nienartowicz oświadcza, że wiele zaleceń GKR zostało już wprowadzonych w życie. Założono księgę inwentarzową, spełniono też inne postulaty. W sprawie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Zarząd też podjął już uchwałę o wydzieleniu i nadaniu pełnomocnictw tej agendzie PTL, lecz ostatecznie w tej sprawie musi wypowiedzieć się Polska Akademia Nauk. Prezes PTL, Rektor C z e k a n o w s k i, stwierdza, że wszystkie kontrole przychodzące z zewnątrz były dla nas łaskawsze ,niż kontrola Głów•• CJ h.UIIllSji Rewizyjnej. Uważa również, że jest to bardzo korzystne dla Zarządu, gdy Komisja Rewizyjna spełnia swe obowiązki gorliwie - nie można jednak wpadać w przesadę i żądać rzeczy niemożliwych. Wyraża więc zdziwienie, odnośnie uwag GKR co do własnego lokalu. Do Uniwersytetu nie można stosować prawa lokalowego, ponieważ prawu temu nie podlega. Towarzystwo było zawsze sublokatorem przy uniwersyteckich katedrach etnografii, a rozwijało swoją działalność, mimo iż tak korzystnych warunków lokalowych jak obecnie nigdy przedtem nie miało. Również postulat uniezależnienia agend PTL nie może iść dalej, niż pozwala prawo i Statut. Uniezależnienie to jest ograniczone materialną odpowiedzialnością Towarzystwa za całość gospodarki. Dopóki odpowiedzialność ta obciąża Zarząd Główny, nie możemy dopuścić, by działo się coś, co jest niekontrolowane przez tenże Zarząd. W zakończeniu swej wypowiedzi Rektor Czekanowski składa oświadczenie, że dopóki jest Prezesem Towarzystwa nie pozwoli by cokolwiek było prowadzone bez ścisłej zgodności z prawem i Statutem Towarzystwa. Również Prof. dr Józef G a je k wyraził swoje zdziwienie w związku z niektórymi uwagami GKR. Przedstawił on obecne warunki lokalowe PTL we Wrocławiu i porównał z nader skromnymi pomieszczeniami w Poznaniu i innych ośrodkach. Na wniosek Prof. dr A. Wan k e g o dyskusję przeniesiono do ogólnej dyskusji, aby mieć pełniejszy obraz działalności Towarzystwa i obszerniejsze materiały. Lud, t. XL VIII 38 , �595 594 Ad. 6. Sprawozdania Oddziałów PTL. Wobec braku przedstawicieli Oddziałów: Białostockiego i Gdańskiego i wobec nie nadesłania przez te Oddziały sprawozdań ze swej działalności, sprawozdanie złożyła Mgr Maria Ż y w i r s k a - Prezes Oddziału Katowickiego. Następnie sprawozdania składali przedstawiciele Oddziałów: Kieleckiego - Mgr Aleksandra D o b r o w o l s k a, Krakowskiego - Dr Anna Kowalska - L e w i c k a, Limanowskiego Mgr Piotr O r z e c h o w s k i. Na temat pracy Oddziału Lubelskiego przedstawił swoje obserwacje jak się wyraził "z pozycji obserwatora" - Kierownik Katedry Etnografii w Lublinie Prof. dr Roman R e i n f u s s. Stwierdził on, że Oddział Lubelski od szeregu lat "nic nie robi". Zawodowi etnografowie są przeciążeni pracami zawodowymi. Jest jednak sporo regionalistów i możnaby ich wciągnąć do pracy, ale na to trzeba aktywniejszego Za·· rządu. Rektor C z e k a n o w s k i oświadcza, że Prezydium Zarządu Głównego PTL *, troszczy się o wydżwignięcie Oddziału Lubelskiego z trudności, w jakie popadł w związku ze śmiercią dawnego Prezesa i chorobą V-ce Prezesa. Dlatego też pojechał do Lublina członek Prezydium - Prof. dr Adam Wanke. Prof. dr Adam Wan k e podaje wyniki swojej wizytacji. Oddział Lubelski posiada zapisanych 39 członków. Z tej liczby składki opłaca 18, a pracuje czynnie 7. Stan kasy i sytuacja w Banku prawidłowa. Biblioteka liczy ponad 70 voluminów. Zalecił zwołanie Walnego Zebrania Oddziału i wybór nowego Zarządu. W dalszym ciągu nastąpiły sprawozdania Oddziałów: z Łodzi sprawozdanie złożyła Prof. dr Zawistowicz - A d a m s k a, z Mszany Dolnej Mgr Piotr K a l e c i a k, z Olsztyna Mgr Franciszek K lon o w s k i, z Opola - Mgr Stanisław B r o n i c z, z Poznania - Dr Tadeusz W r ób l e w s k i, ze Szczecina - Mgr Stanisław B a d o ń, z Torunia - Prof. dr Maria P r li f f e r o w a, z Warszawy Mgr Krzysztof M a k u l s k i, z Wrocławia - Dr Władysław Ś w i r s k i, z Zakopanego - Mgr Helena Ś r e d n i a w a, z Łańcuta Mgr Jadwiga K l e c z k o w ska. Ad. 7. Dyskusja. Na wniosek Prof. dr Priifferowej wypowiedzi ograniczono do 5 minut, by mogło się wypowiedzieć więcej członków. Przeciw temu wnioskowi głosował Waldemar Babinicz. Prof. dr Prlifferowa porusza sprawę odczytów popularyzatorskich i współpracę Oddziałów z kołami terenowymi. Apeluje do Komisji Wnioskowej i do Zarządu, by w tej sprawie wypracować dokładniejsze instrukcje dla Oddziałów. • Warto podkreślić w tym Lubelski "Prac i Materiałów grafii Lubelszczyzny. (Przyp. miejscu. że Zarząd Etnograficznych" Red.). Główny PTL opublikował t. XVIII w II częściach, poświęcony etno- Rektor Czekanowski nawiązuje do przerwanej dyskusji nad sprawozdaniem GKR i apeluje do Komisji, by przedstawiła Walnemu Zgromadzeniu konkretne wnioski. W imieniu GKR zabrał głos Prof. dr Franciszek Wok r o j. Oświadcza on, że GKR chciała swe obowiązki wykonać jak najlepiej. Do wszystkiego nie można było dotrzeć z powodu braku akt, lub z powodu braku czasu. Stwierdza dalej, że bezpłatne wydawnictwa PTL - Komitetom Redakcyjnym się należą i odpisy na ten cel są słuszne. Uważa jednak za stosowne, by w przyszłości wszelkie skreślenia z majątku odbywały się z udziałem GKR, która winna być o tym na czas zawiadomiona. Stwierdza, że nowy buchalter nie może odrazu uporządkować zaległości po poprzedniku, który nie był buchalterem na poziomie. Waldemar B a b i n i c z, dyrektor Uniwersytetu Ludowego w Rożnicy wyraża zdumienie nad wnioskiem GKR, w sprawie wyłączenia spod opieki Zarządu Głównego PTL Wydawnictw Kolbergowskich. Wydawnictwo to zainicjowało Towarzystwo i nikt inny nie jest kompetentny do jego kontynuowania i sfinalizowania. Co do sprawozdań Oddziałów, uważa, że powinny one podawać konkretne wyniki. Trzecim problemem jaki podkreślił w swym głosie to stosunek PTL do Uniwersytetów Ludowych. Liczba Uniwersytetów Ludowych spadła w Polsce z 200-tu w 1946 r. do S-miu w 1962 r. Uważa, że w tej sprawie powinien zabrać głos Zarząd Główny PTL. Komisja powołana przez Zarząd Główny winna zapoznać się z S ośrodkami w kraju i nawiązać z nimi współpracę. Na zakończenie swego wystąpienia stawia wniosek, by przyszłe Walne Zgromadzenie w 1963 r. odbyło się w Kielcach i w Rożnicy w tamtejszym Uniwersytecie Ludowym. Wniosek spotkał się z dużym aplauzem Zgromadzenia. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a uważa, że współpraca z Uniwersytetem Ludowym byłaby ważna dla młodej kadry i w tym kierunku możnaby iść z popularyzacją wiedzy etnograficznej, gdyż z tego środowiska mogą wyjść entuzjaści. Zwiedzenie Rożnicy byłoby czymś pokrzepiającym dla nas wszystkich i dlatego dziękuje dyrektorowi Babiniczowi za zaproszenie. Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej Mgr Stanisław B ł a s z c z y k przypomina, że GKR ukonstytuowała się zbyt póżno i miała wskutek tego mniej czasu na dokładną pracę. Nowe ustawienie agend, a zwłaszcza Redakcji DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA - GKR poddała pod rozwagę tylko jako propozycję, a nie jako nakaz, gdyż jeśH chodzi o odpowiedzialność finansową, to stanowisko G KR pokrywa się ze stanowiskiem Prezesa PTL Rektora Prof. dr Jana Czekanowskiego. Wiele zaleceń GKR zostało już przez Zarząd Główny wykonanych i na tej podstawie GKR akceptuje działalność �597 596 Zarządu i stawia wniosek o akceptację tej działalności przez Walne Zgromadzenie. Z kolei zabrał głos Walenty K u n y s z, pisarz z Kraczkowej, wypowiada się on za pozostawieniem GKR w dotychczasowym składzie i za wyrażeniem Zarządowi Głównemu votum zaufania. Przewodniczący zebrania Rektor Czekanowski postawił pod głosowanie wniosek Walentego Kunysza o udzielenie votum zaufania Zarządowi. Wniosek przeszedł przez aklamację. Ad. 8. Zatwierdzenie sprawozdań. Następnie Prezes Towarzystwa poddał pod głosowanie kolejno zatwierdzenie bilansu, sprawozdań oraz wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej. Tak bilans jak i sprawozdanie Zarządu, Komisji Rewizyjnej i wnioski tejże Komisji przegłosowano jednomyślnie. Ad. 9. Ustalenie planu pracy i preliminarza budżetowego na 1963 r. Plan pracy na rok 1963 przedstawił V -ce Prezes Towarzystwa Prof. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i. Plan pracy zatwierdzono bez zastrzeżeń i sprzeciwów przy jednym wstrzymującym się od głosu członku. Preliminarz budżetowy zreferował Prof. dr Adam Wan k e. Przyjęto go również podobnie jak plan pracy większością, przy jednym wstrzymującym się od głosowania. Ad. 10. Uchwalenie wniosków. W imieniu Komisji Wnioskowej przedstawił projekt wniosków jej Przewodniczący Prof. dr Wojciech H e j n o s z. 1. Wniosek o nadanie członkostwa Honorowego Profesorowi Juliuszowi Z b o r o w s k i e m u. Wniosek spotkał się z żywą aklamacją i w głosowaniu formalnym przeszedł jednomyślnie. 2. Wniosek zgłoszony do Komisji przez Ośrodek Poznański o nadanie członkostwa Honorowego Ob. Wiesławie C i c h o w i c z z Poznania, która w roku 1911 wraz z matką Heleną Cichowicz założyła Towarzystwo Ludoznawcze i ofiarowała swoje zbiory dla Muzeum Etnograficznego. Przeszedł po umotywowaniu jednogłośnie. 3. Wniosek o nadanie członkostwa Honorowego Dyrektorowi Januszowi S w i e ż e m u - Wice-Prezesowi Oddziału Lubelskiego. Został przegłosowany przytłaczającą większością. 4. Wniosek o zakupienie od Dyrektora Swieżego jego zbiorów fotograficznych i innych zbiorów etnograficznych dla PTL, by zachować całość również przegłosowano jednomyślnie, przy jednym wstrzymującym się od głosu. Ad 11. Wybory uzupelniajqce: a) do Głównej Komisji Rewizyjnej. Zgłoszono dwu kandydatów: Dr Krzysztofa Wolskiego i Dr Władysława Swirskiego. Dr Władysław Swirski otrzymał 44 głosy, Dr Wolski 25 głosów, a 5 kartek oddano pustych. Na członka Głównej Komisji Rewizyjnej wszedł Dr Władysław Ś w i r s k i. b) zatwierdzenie dokooptowanego przez Zarząd Główny zastępcy członka Zarządu prof. dr Stanisława Bąk a. Wniosek uzasadnił Prof. dr Józef Gajek. Zarządzono tajne głosowanie. Głosów zatwierdzających prof. Bąka na zastępcę członka Zarządu padło 50, głosów przeciwnych 10, a wstrzymujących się od decyzji 13. Ad. 12. Uchwalenie poprawki do § 30 Statutu PTL. Wniosek Zarządu Głównego wraz z uzasadnieniem odczytał Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z. Ponieważ tak tekst poprawki, jak i jej uzasadnienie znane było większości zebranych, gdyż powielony wniosek rozesłano do Oddziałów pismem Ldz. 822/W.Zgr./62 przeto, mimo iż Rektor Czekanowski otworzył dyskusję nikt nie zgłaszał się do dyskusji, natomiast odezwały się żądania, by poddać wniosek pod głosowanie, bo sprawa jest jasna i słuszna. Głosowanie wypadło jednomyślnie. Jednomyślnie więc uchwalono § 30 Statutu w następującym brzmieniu: "Zarząd Główny wybiera spośród swoich członków Prezydium Zarządu, w skład którego wchodzą Prezes, 2-3 V -ce Prezesów, Sekretarz Generalny, Skarbnik oraz ich zastępcy. Zarząd Główny wybiera spośród swoich członków lub innych osób będących członkami PTL redaktorów wydawnictw a w miarę potrzeby także innych kierowników określonych dziedzin działalności Towarzystwa. Wybór na członka Prezydium Zarządu nie stoi na przeszkodzie w powierzeniu funkcji redaktora, lub kierownika określonej dziedziny działalności, pod warunkiem, że kandydat wyrazi na to swą zgodę". Na tej uchwale wyczerpano porządek dzienny przeznaczony na 28 września i zakończono obrady o godzinie 2345• SESJA NAUKOWA 29 WRZEŚNIA 1962 R. Sesję naukową rozpoczęto o godzinie 9-tej. Otwarcia dokonał Prezes Towarzystwa - Rektor Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Uczczono pamięć zmarłego członka, Jana Aleksandra Zaręby, który był wieloletnim entuzjastą-ludoznawcą i oddanym całą duszą opiekunem artystycznej twórczości ludowej. Wspomnienie wygłosił Dyr. W. B a b i n i c z. Inauguracyjny odczyt "Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej Wschodniej Rzeszowszczyzny" wygłosił Prof. dr Józef B u r s z ta. Drugi odczyt pt.: "Typy budownictwa wiejskiego w Rzeszowskiem" wygłosił Doc. Franciszek K o t u l a. Komunikat naukowy Mgr Antoniego K u n y s z apt.: "Badania nad średniowiecznym osadnictwem Rzeszowszczyzny" został wygłoszony w streszczeniu. �599 598 "Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem" - wygłosił działacz kulturalny Rzeszowszczyzny Jan M i c a ł. Następnie udano się do Synagogi w Łańcucie, gdzie staraniem Dra Władysława B a l i c k i e g o organizuje się miejscowe Muzeum regionalne. Dr. Władysław Balicki przygotował pierwszą ekspozycję swoich zbiorów i wygłosił prelekcję pt. "Zagadnienia zbiorów etnograficznych z terenu łańcuckiego" . W obradach popołudniowych wznowiono dalszy ciąg dyskusji. Prof. dr Wojciech H e j n o s z omówił jeden z problemów odczytu Prof. dr J. Burszty, a mianowicie sprawę pogranicza polsko-ruskiego. Oświadczył, że jeśli chodzi o pogląd historyka, to nie bardzo może się zgodzić z wywodami prelegenta, że granica etniczna szła w pobliżu Sanu. "Lach" dla sąsiadów wschodnich, to nazwa etniczna, a Nestor w swej kronice pod rokiem 881 pisze, "że Włodzimierz wyprawił się na Lachów i zajął ich grody". "Ich" to znaczy Lachów, a więc polskie. W dokumencie "Dagome iudex" z czasów Mieszka I mamy opis granic państwa Polskiego. Prof. Łowmiański ocenił, że pisarz, który ten dokument redagował był konsekwentny i używał właściwych terminów na oznaczenie granic, które opisywał np. "fines Prussae {terrae)", "fines Russae" itd. "Usque in Cracoa" - znaczy aż do państwa Krakowskiego, czy Wiślickiego, a więc państwa Wiślano Uwzględnić musimy również dokument z roku 884 zatwierdzający granice biskupstwa praskiego po Zbrucz, Dniestr i żródła Bugu. Na zakończenie dyskutant podkreśla fakt, że jakkolwiek każda nauka jest dochodzeniem prawdy, to historia ma szczególniejsze trudności w jej dochodzeniu, gdyż daje pewną dowolność w komentowaniu źródeł a osobiste zainteresowanie badaczy rzutuje na jej obiektywność. ' Rektor C z e k a n o w s k i dodaje do tych wywodów uwagę, że Konstanty Porfirogeneta wylicza Lendzian wśród plemion czeskich, co wskazuje, że w IX wieku granica Polski była daleko na zachodzie. Prof. dr Józef G a je k, podkreślając walory ciekawego odczytu prof. dr J. Burszty, zaznacza, że prelegent dał bogaty przegląd różnych poglądów, różnych dyscyplin naukowych na omawiane zagadnienia, lecz jego zdaniem - mało wykorzystał materiał etnograficzny. W świetle badań Polskiego Atlasu Etnograficznego pokazuje się, że istnieje duże zrównanie kulturowe w pasie małopolsko-ukraińskim (Śląsk, Małopolska, Wołyń), choć wciąż jeszcze materiały etnograficzne są za szczupłe do rozwiązania problemówetnogenetycznych. Wykopaliska w Czerwieniu wykazały, że starsza ceramika jest niewątpliwie polska późniejsza ruska. Jest problemem, czy przy słowie "Lach" u Nestora można postawić ze znakiem równania słowo "Polak". Ludność ukraińska Wołynia określała Polaków jako "Mazurów". Następny dyskutant -- Walenty K u n y s z - przeprasza, że wmiesza się w tak poważną dyskusję naukowców jak wyznaczanie dawnych granic plemiennych, gdyż jako chłop na tym się nie zna. Nie mógł wprost doczekać się Walr:.ego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łańcucie, gdyż chciałby się przed jego członkami-naukowcami wyspowiadać ze swojej pasji życiowej do opisywania, współczesnej mu kultury ludowej i pragnął pożalić się na swoje niepowodzenia, spodziewając się, że od naukowców, którzy zawodowo zajmują się kulturą ludową, on żarliwy wyznawca tejże kultury, otrzyma pociechę, umocnienie do dalszej pracy wbrew dotychczasowym pechom i niepowodzeniom. Spodziewa się podsycenia iskry nadziei, że jego przeszło trzydziestoletnie wy· siłki nie pójdą na marne. Prof. dr Pri.ifferowa stwierdziła, że słuchaliśmy chętnie i zrozumieliśmy intencję przemówienia, czego dowodem były oklaski, które dyskutant otrzymał. Z kolei przystąpiono do popołudniowego porządku obrad. Ze względu na brak czasu postanowiono skreślić dalsze referaty z porządku dziennego. Wysłuchano tylko "Lecznictwo ludowe w regionie łańcuckim" Dra Władysława B a l i c k i e go. Po referacie Dra Balickiego, wszyscy uczestnicy Walnego Zgromadzenia udali się na występy trzech zespołów regionalnych. Wieś podłańcucka zademonstrowała ludoznawcom swoje stroje, pieśni, muzykę, taniec i niektóre formy tradycyjnych obrzędów weselnych. Po zakończeniu pokazu - Rektor C z e k a n o w s ki podziękował zespołom artystycznym za piękne występy, organizatorom Walnego Zgromadze:~ia a zwłaszcza mgr J. Kleczkowskiej, drowi W. Balickiemu i p. J. M i c a ł o w i za poniesione w związku z tym trudy, a uczestnikom za wzięcie udziału i ogłosił zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia. Następnego dnia wszyscy wzięli udział w etnograficznej wycieczce trzema autobusami do Muzeum w Przemyślu i Sanoku. Protokółował: Mgr Piotr Kaleciak SPRA WOZDANIA Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (Oddział PTL z siedzibą w G d a ń s k u, ul. Rzeźnicka od 1. IX. 61 r. do 25. IX. 1962 r.). 25, za okres Gdański Oddział PTL liczył w okresie sprawozdawczym 10 członków i 3 kandydatów. Skład Zarządu: dr Longin M a l i c ki - prezes, prof. dr Feliks M ark o w s k i - z-ca prezesa, prof. lic. Hubert S uc h e c k i - sekretarz, mgr Leon R o p p e l - skarbnik. W roku 1961/62 Oddział ograniczył swoją działalność do odczytów pu- �600 blicznych, spotkań terenowych, wycieczek etnograficznych i dyskusji wewnętrznych, dotyczących pracy swoich członków. W listopadzie 1961 r. L. M a l i c k i wygłosił dla Związku Nauczycielstwa Polskiego odczyt p. t. "Kultura ludowa pomorskich grup etnicznych" obficie ilustrowany przeżroczami. W grudniu 1961 r. ten sam prelegent zapoznał gdańskich przewodników P.T.T.K. ze sztuką ludową Pomorza Gdańskiego na ilustrowanym odczycie. W styczniu 1962 r. L. M a l i c k i wygłosił w Młodzieżowym Zakładzie wychowawczym w Chojnicach ilustrowany odczyt p. t. "Sztuka Ludowa Kaszub". W lutym 1962 r. L. Roppel udał się do Chwaszczyna pow. Wejherowo z odczytem p. t. "O literaturze kaszubskiej". W tymże miesiącu L. Malicki wygłosił w Technikum Samochodowym we Wrzeszczu ilustrowaną prelekcję p. t. "Kultura ludowa Pomorza Wschodniego". W marcu 196,2 r. L. Roppel miał w Skarszewach pow. Kościerzyna odczyt p. t. "Literatura ludowa Kaszub". W maju 1962 r. L. Malicki wygłosił dla Powiatowego Domu Kultury w Pucku ilustrowany odczyt p. t. "Kaszubska Sztuka Ludowa". Tenże wygłosił w czerwcu 1962 r. w Powiatowym Domu Kultury w Sztumie ilustrowaną prelekcję p. t. "Kultura ludowa Dolnego Powiśla". Zorganizowano 4 spotkania. Jedno wspólnie z P. D. K. w Wejherowie - z działaczami kulturalnymi oraz grafikiem i pisarzem węgierskim Lajosem Vincze, który już dwukrotnie bawił na wybrzeżu celem utrwalenia przejawów naszej kultury w ilustracjach i książce podróżniczej. Z tym samym malarzem urządzono drugie spotkanie w Klubie Dziennikarzy w Gdańsku, gdzie kilku członków PTL odpowiadało artyście szczegółowo na opracowane przez niego pytania, dotyczące różnych dziedzin kultury ludowej zwłaszcza architektury, zwyczajów, obrzędów, pieśni, muzyki, tańców, literatury i psychiki ludu. Trzecie spotkanie zorganizowano dla Kaszubów w Sławoszynie pow. Puck, na którym L. Roppel omówił działalność Floriana Ce y n ow y w rocznicę jego zgonu. Czwarte spotkanie z harcerkami obozu wędrownego gliwickiego hufca odbyto w Malborku (lipiec) celem poinformowania ich o kulturze ludowej Żuław i udzielenia instrukcji dotyczących fotografowania obiektów etnograficznych. Oddział zorganizował 3 wycieczki etnograficzne. W maju autobusem wspólnie z Liceum Pedagogicznym w Oliwie - do powiatu kartuskiego (Żukowo hafciarstwo, Kartuzy Kaszubskie, Chmielno garncarnia). Wycieczkę prowadził L. Malicki. W lipcu odbyto mikrobusem wycieczkę na południowe Kociewie i Bory Tucholskie dla zapoznania się z budownictwem ludowym a w sierpniu do Wdzydz pow. Kościerzyna dla poznania tamtejszego muzeum skansenowskiego. 601 Na zewnętrznych zebraniach przedyskutowano pracę L. Malickiego p. t. "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego", przygotowaną dla kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" na 1000-lecie Gdańska i pracę W. Błaszkowskiego p. t. "Zarys etnografIczny Pomorza Gdańskiego Struktura etniczna i kultura materialna", przeznaczoną do druku w zbiorowym wydawnictwie TRZZ. Prezes Oddziału Dr Longin Malicki Oddział P.T.L. z siedzibą w K a t o w i c a c h, ul. Żwirki i Wigury 15. W roku 1961/62 członkowie naszego Oddziału pracowali nadal nad zagadnieniem kultury grupy zawodowej, hutniczej. Ponieważ celem naszym jest udokumentowanie ciągłości wielowiekowej tradycji grupy hutniczej, a tym samym uzasadnienie i utrwalenie należnego jej miejsca w hierarchii grup zawodowych w Polsce, praca jest długofalowa, rozłożona na kilka lat. W okresie sprawozdawczym, w oparciu o przeprowadzone w roku ubiegłym prace przygotowawcze, został opracowany i przedyskutowany kwestionariusz, a poszczególni członkowie Oddziału zbierali materiały w terenie. Pozwoliła na to subwencja Zarządu Głównego PTL, oraz Wydziału Kultury WRN w Katowicach. Tak więc mgr S. Ł y s i k prowadzi badania nad Małą Panwią, mgr L. D u b i e l w okręgu Gliwickim, mgr A. H u t k a w okręgu Rybnickim, mgr L. T u r n o w okręgu Ustroniu. Jednocześnie rozpoczęto zbieranie bibliografii zagadnienia oraz przystąpiono do opracowania warunków konkursu na życiorysy hutników. Prowadzący badania, na kolejnych zebraniach Oddziału zapoznawali naszych członków z osiągniętymi rezultatami, przyczem niejednokrotnie dyskutowano metody poszukiwań. Pozatem, członkowie Oddziału biorą udział w następujących pracach: a. sekcji etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego, gdzie pracują nad kulturą grupy górniczej. Pierwszy tom zarysu kultury grupy został oddany do druku. b. zespołu etnograficznego Muzeum Śląskiego w Bytomiu. ,.. -------- c. Wydziału Kultury i Sztuki WRN oraz Dyrekcji Woj. Parku Kultury Wypoczynku nad projektowaniem i realizacją śląskiego skansenu. Od.dał liczy 16 członków. Sekretarz Mgr Maria Oddziału Prezes Suboczowa Mgr er Maria Oddziału Zywirska �603 602 Oddział P.T.L. z siedzibą w Ki e l c a c h, Pl. Partyzantów Nr 2, sprawozdanie i plan za okres od września 1961 r. do września 1962 r. Ilość członków 26. Na uwagę zasługuje fakt, że w ostatnim roku oddział zmienił skład jakościowy członków wokoło 25"',,: weszli do oddziału ludzie młodsi, (dziennikarze, fotograficy etc). Plan działalności na następny rok: Zorganizowanie z subwencji WRN obozu badawczego PAN oddział krakowski na terenie Gór Świętokrzyskich - koszt około 55.000 zł. Zlecenie opracowania w ciągu 2 lat słownika gwary wsi Radkowice region świętokrzyski. Autorami będą: Józef Grzesik gospodarz z Radkowic i dr Wanda Pomianowska. Objętość około 12 arkuszy wydawniczych, układ podobny do słownika Kucały. Nawiązanie ściślejszego kontaktu ze Zw. Młodzieży Wiejskiej oraz ze Zw. Nauczycielstwa Polskiego (z tym ostatnim w pażdzierniku oddział organizuje i prowadzi dwudniowe studium ludoznawcze dzień teorii i dzień badań). Utrzymanie kontaktu z kieleckim Klubem Dziennikarza. Usprawnienie sprzedaży wydawnictw PTL na wzór akcji prowadzonej przez oddział toruński: w tym celu wyjazd szkoleniowy do Torunia. Zwerbowanie aktywniejszych członków w Radomiu, Sandomierzu i wszystkich miastach powiatowych. Prezes Łukasz Poseł Kumor na Sejm Oddział Pol. Tow. Ludoznawczego z siedzibą w Kra k o w i e, Pl. Wolnica 1 w okresie od 1. IX. 1961 r. do 1. IX. 1962 r. Na odbytym w dniu 19 czerwca 1962 r. Walnym Zebraniu, po wy·· słuchaniu sprawozdania ustępującego Zarządu oraz udzieleniu mu absolutorium dokonano wyboru nowych władz Oddziału w składzie następującym: Doc. dr Andrzej Wal i gór s k i prezes, dr Anna K o wal s k aL e w i c k a _ vice-prezes, mgr Barbara U r b a ń s k a - sekretarz, Lutosława Hajów na skarbnik. Ponadto zostali wybrani jako członkowie Zarządu prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i oraz prof. dr Ro .. man R e i n f u s s, na zastępców członków Zarządu - mgr Ewa F l' Y śP i e t l' a s z k o w a oraz mgr Zdzisław S z e w c z y k. Oto ważniejsze punkty ze sprawozdania ustępującego Zarządu podane na zebraniu. Oddział krakowski przez Zarząd Główny przybyło 5. W okresie sprawozdawczym odbyło się 6 zebrań Zarządu oraz 2 Wal .. ne Zebrania członków Oddziału, połączone z referatami naukowymi. Ponadto odbyło się dalszych 7 zebrań naukowych, w tym jedno wspóln~ z. ~Omisją Orientalistyczną Oddziału Krakowskiej PAN. Odczyty wygłoSIll następuJący prelegenci krajowi i zagraniczni: dr Krzysztof Wolski. dr . :vrarie Jose Tubiana, prof. dr Joseph Tubiana z Paryża, Lutosława HaJowna, prof. Stanisław Świtniewski, mgr Janusz Kamocki Nenad Vuković z Uniwersytetu w Sarajewie (Jugosławia), prof. dr ~oman Reinfuss. Oddział kontynuował rozpoczęte dawniej etnograficzne badania terenowe w Tyńcu. Wobec jednakże bardzo ograniczonych funduszów, miały one charakter dość skromny. Na podstawie zebranych w terenie materiałów ob. Lutosława Hajówna wygłosiła odczyt na temat: "Medycyna ludowa w Tyńcu", który zamierza ogłosić drukiem. Ważną, choć pośrednią rolę odgrywała różnoraka działalność członków Oddziału Krakowskiego na terenie innych organizacji. I tak prof. dr Kazimierz Dobrowolski wybrany został członkiem korespondentem PAN oraz przewodniczącym Sekcji Etnograficznej w Komitecie Nauk Historycznych PAN, wyżej wspomniany oraz doc. dr Jadwiga Klimaszewska i dr Anna Kowalska-Lewicka brali żywy udział w pracach Międzynarodowej Komisji dla Badań Kultury Ludowej w Karpatach. Członkami Rady Naukowo-Społecznej nowopowstałego Tow. Przyjaźni PolskoAfrykańskiej wybrani zostali członkowie Oddziału Krakowskiego PTL prof. dr Tadeusz Lewicki i doc dr Andrzej Waligórski. Ponadto, prof. dr Roman Reinfuss i dr Anna Kowałska-Lewicka byli członkami Zarządu Głównego PTL. Członkowie Oddziału Krakowskiego prowadzili również dość szeroko zakrojoną akcję popularyzacyjną na terenie Tow. Wiedzy Powszechnej, PTTK, Zw. Młodzieży Polskiej. Członkowie PTL opiekują się też działalnością harcerskich i szkolnych kół Etnograficznych. Biblioteka Oddziału liczy 78 tomów, jest obecnie zinwentaryzowana skatalogowana. Sprawozdanie ustępującego Zarządu oceniono pozytywnie i wyrażono słowa wdzięczności dla jego Członków za owocną działalność podczas ich dwuletniej kadencji. Należy jeszcze dodać, że ustępujący Zarząd przedtem jeszcze zaplanował i przygotował cykl odczytów naukowo-popularnych z zakresu amerykanistyki stanowiących cenne rozszerzenie tematyki egzotycznej polskiej etnografii. Odczyty te odbywać się będą w miesiącach zimowych roku akademickiego 1962/3. liczył 55 członków. W wyniku przeprowadzonej weryfikacji członków odpadło 6 osób, natomiast Sekretarz Mgr Barbara Urbańska Prezes Doc. dr Andrzej Waligórski �604 605 Bilans Polskiego Towarzystwa Aktywa 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. __ ~e~~:~:Tz~i~~e-· ._.-._.~. Banki - Zarządu. Głównego - Odziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Koszty produkcji niewydzielonej (wydawn. w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - współpracownicy al Zarządu Głównego bl Komitetu Kolbergowskiego - instytucje - odbiorcy Inne rozrachunki - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Gotowe wydawnictwa - w magazynie własnym - w innych maga_ zynach Środki podstawowe - Zarządu Głównego - Biblioteki - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego --- ----.~~ o akt~\Va Wrocław, _ ... 1961 r. Pasywa I 1. na dzień 31 grudnia ·---r-----·--·---- ---.-----.-.-.".----. .. ---'-,--'---"-,---'-------. -_-_~~_;~l_.-~-~~_~ . -----, -_L~'~~:J ~-~.:__ -- Ludoznawczego _ . I 50.211.73 102.888.66 ! 1.975.800.13 L. p. ' _!________ 1. Wierzyciele 2. Fundusze Fundusze i ----- 203.47 , 10.621.59 1.679.95...-----_ T r e ś ć ..._.. ._ 2.128.900 .52 f ! 137.357.99 502.401.2.327.27 148.114.41 3. -\ Sumy !_-.:.b~orcze I - współpracownicy - odbiorcy DWOK - inne rozrachunki - rozrachunki publ.-prawne w środkach podstawowych w środkach obrotowych 18.016.90 ! 999.675.05 66.305.25 3.325.10 1.087.322.:10 796.101.12 /5.643.862.10 \ 128.557.57 I ...• 802.585.79 i 12.595 .01 Sumy :_Je~~ostk. ___. I 931.14 3.36 I 790.20 0.67 84.996.81 67.725.48 152.72 2.29 42.737.51 78.450.72 121.18 8.23 2.415.399.76 179.034.56 2.594.43 4.32 109.033.96 644.830.55 16.646.61 25.590.- -----. ----I 796.10 1.12 17.527.285.52 _.1 Razem pasywa I I I dnia 31. XII. 1961 r. Gl. Mgr Antoni Księgowy: Nienartowicz Skarbnik: Prof. dr Adam Wanke �607 606 M t0'-< ..itM ••• t•.•• O t-.n •..• O ••• .-< II .-< lt:l ••• O ~ ~. •••• lt:l <'I C'i O Ol 00 t- M -Ul 4l •.. .!( B o Ctl •.. 'O ;>, ~ S4l ca N N. ~! 'Ul 4l ;>" 'O o ..c' "'! o' ;>, 'O 'O ..co '" o ~ .... N Oddział Pol. Tow. Ludoznawczego z siedzibą w L i m a n o w e j za okres od 1 września 1961 do 25 września 1962 r . Oddział P. T. L. w Limanowej w okresie sprawozdawczym powiększył ilość członków O 3 osoby i w obecnej chwili Oddział liczy 32 członków . Mimo rozdanych wszystkim członkom druków, deklaracji członkowskich, podpisało deklarację 22 członków, a składki na dzień 25. 9. 62 r. opłaciło na rok bieżący 20 członków. Trudności w uporządkowaniu spraw członkowskich wynikają z opieszałości i lekceważenia przez niektórych, obowiązków statutowych. Zarząd Oddziału liczy jednak, że uda się na koniec bieżącego roku wreszcie zaległości w tym względzie uporządkować. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: Prezes Oddziału mgr Piotr O r z e c h o w s k i, Viceprezes - dyr. Tadeusz O c i e p k a, Sekretarz naucz. Stefania C w i k, Skarbnik ob. Jadwiga K o z d ruń. Sekretarz Oddziału równocześnie pełni funkcję bibliotekarki. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzą następujące osoby: ob. Franciszek B o g a c z jako przewodniczący, ob. Ludwik T o kar c z y k ob. Józef S z e w c z Yk jako członek. W okresie sprawozdawczym odbyły się 4 zebrania plenarne Oddziału i 4 zebrania Zarządu Oddziału. Tematyka zebrań Zarządu obejmowała następujące sprawy: a) sprawy organizacyjne, b) sprawozdawczość i sprawy kasowe, c) planowanie pracy i kontrola ich wykonania, d) przygotowanie zebrań plenarnych, e) sprawy bieżące. Każde zwyczajne zebranie członków w porządku swym obejmowało okresowy referat o charakterze popularyzacyjnym z zakresu etnografii, oraz sprawy bieżące i informacyjne z zakresu prowadzonych spraw badawczych i planowania prac na najbliższy okres. W doborze tematów na walne zebrania członków, Zarząd kierował się tym, aby referaty były interesujące, by uwzględniały metodykę badań etnograficznych i aby pobudzały słuchaczy do korzystania z dostępnej lektury i materiałów etnograficznych, które Oddział już zgromadził i posiada w liczbie 120 pozycji. Do wygłaszania referatów angażujemy naszych członków, lub zapraszamy prelegentów z sąsiedniego Oddziału mszańskiego. Żałujemy ogromnie, że nie jest realizowany wniosek wysunięty pod adresem Zarządu Głównego na ostatnim zjeździe, który zobowiązywał Zarząd Główny P. T. L. do obsługi oddziałów terenowych P. T. L. przez specjalistów, popularyzatorów różnych dziedzin wiedzy etnograficznej . Grupa prelegentów terenowych miała być powołana przez Zarząd Główny P. T. L. Realizacja tego wniosku byłaby korzystna z wielu względów. Teren zyskałby dobrych prelegentów i Zarząd Główny miałby stały kontakt z Oddziałami terenowymi. W dotychczasowej pralityce 5-letniej kontakty te były dość luźne i polegały jedynie na wymianie korespondencji, �608 oraz spotkań z okazji dorocznych Walnych Zjazdów Towarzystwa. Poza akcją odczytową Zarząd Naszego Oddziału prowadził akcję popularyzacji zagadnień etnograficznych również poza własnym gronem osób. W oparciu o specyfikę terenu ziemi limanowskiej były organizowane w okresie wakacji liczne spotkania naszych członków z młodzieżą kolonijną, z uczestnikami obozów harcerskich i uczestnikami kursów nauczycielskich i młodzieżowych wychowania fizycznego. W swobodnych pogawędkach, przybyłym po raz pierwszy na nasze tereny licznym zespołom, przedstawialiśmy cechy regionu ziemi limanowskiej, jej zabytki, sztukę i twórczość ludową. Akcja ta dawała korzyść, zjednywała bowiem w ten sposób sympatyków ziemi naszego regionu, lepsze zrozumienie dawnych i dzisiejszych stosunków społeczno-gospodarczych i dawała lepsze wyniki w poszanowaniu zabytków i pamiątek. Jeżeli na wstępie nadmieniłem, że podstawową formą naszej pracy jest akcja popularyzacyjna to nie znaczy, że Oddział nie prowadzi innych form pracy. Forma popularyzacyjna zagadnień etnograficznych jest niewątpliwie w naszym Oddziale dominującą. Wynika ona bowiem z tego, że skład członków naszego Oddziału to przeważnie odbiorcy i sympatycy dziedziny wiedzy etnograficznej. Żaden z członków naszego Oddziału nie pracuje zawodowo ani naukowo w etnografii. W składzie naszego Oddziału nie posiadamy w tej dziedzinie żadnego specjalisty. Wynikają one jedynie z zainteresowań naszych członków. Zainteresowania te ujawniają się: w zbieraniu przysłów ludowych z zakresu meteorologii ludowej, w rejestracji zabytków dzieł sztuki ludowej z terenu ziemi limanowskiej, w zbieraniu pieśni i zwyczajów ludowych, itp. W ten sposób doszło do opracowania scenicznego wesela strzeszyckiego, przez kolegę M. Mordarskiego. Kolega mgr Adam Wajs opracował monografię ziemi limanowskiej, która ukaże się wkrótce w formie przewodnika, jako wydawnictwo Wydziału Kultury W.R.N. w Krakowie. Będzie to pierwsze wydawnictwo tego rodzaju z tutejszego terenu, w którym ukaże się szereg przyczynków z zakresu etnografii. Najbardziej czynnym gawędziarzem i znawcą terenu ziemi limanowskiej jest w naszym Oddziale ob. W. G a w ron. Jest on nie tylko gawędziarzem, ale swoje myśli i zebrane wiadomości spisuje i gromadzi, jak dotąd tylko we własnym archiwum, lub dzieli się nimi na walnym zebraniu z członkami Oddziału. Jako gawędziarz i pisarz ludowy wędruje po całej limanowszczyźnb i zbiera materiały o historii, zwyczajach i obyczajach swojej rodzinnej ziemi. Dorobek jego kilkunastoletniej działalności pisarskiej zamyka siG liczbą 20 pozycji. Tematyka jest ciekawa i wszechstronna. Dla przykładu kilka z nich wymienię: 1) "Rody szlacheckie w okolicy Limanowej". 2) "Obrona Limanowej w roku 1846". 3) "Rabacje w limanowszczyźnie w roku 1846". 4) "Zwyczaje wigilijne w okresie świąt Bożego Narodz., Nowego Roku i Trzech 609 Króli w okolicy Limanowej". 5) "Zwyczaje weselne u Lachów w okolicy Limanowej". 6) "Jan Kanty Andrusikiewicz - przywódca powstania chochołowskiego". 7) "Obchód Hamana w Limanowej". 8) Zwyczaje Fedorków". 9) "Rośliny leśne jadalne - i wiele innych". Z wyżej wymienionych przykładów działalności pisarskiej ob. W. Gawrona jedno trzeba podkreślić, że opracowania te są wprawdzie dalekie od opracowań naukowych, jednak dla specjalistów etnografów, mogą stanowić cenny zbiór faktów do dalszego ich wykorzystania i opracowania. Twórczością i dorobkiem prac ob. W. Gwrona interesuje się wielu dziennikarzy i publicystów spoza grupy etnografów. Materiały te często wykorzystują do notatek prasowych i audycji radiowych. Na naszą sugestię ob. W. Gawron przesłał kilka opracowań do oceny i ewentualnego wydawnictwa do Krakowa, ale niestety ta recenzja trwa już kilka ładnych lat i nie ma o niej echa czy notatki bądź krytycznej, bądż pozytywnej. Naszym zdaniem w ten sposób czyni się oddanemu sprawie ob. W. Gawronowi krzywdę lekceważy się go milczeniem i zmusza się go do szukania opieki u innych poza Towarzystwem P. T. L. Z innych trudności, z którymi się nasz Oddział boryka od szeregu lat wymienić należy brak własnego lokalu. Zabiegi o uzyskanie własnego, bodaj skromnego lokalu, Oddział czyni bezskuteczne starania od szeregu lat u czynników miejscowych. Lokal ten jest konieczny na pomieszczenie akt, szafy bibliotecznej i zebranych licznie eksponatów sztuki ludowej. Agendy te mieszczą się na razie gościnnie po lokalach budynków i instytucji, w których pracują nasi członkowie. Przechodząc do spraw finansowych Oddziału należy wymienić, że układają się one w roku bieżącym pomyślniej niż w latach ubiegłych. Poprawa ta nastąpiła dzięki uzyskaniu dotacji Zarządu Głównego P.T.L. i dzięki zapomogom udzielanym Oddziałowi przez Rady Spółdzielcze z terenu miasta Limanowej. W ten sposób Zarząd Oddziału może swobodniej i planowo realizować niezbędne wydatki związane z działalnością Oddziału. Stefania Oddział Cwik Mgr. Piotr Orzechowski P.T.L. Ł ó d z:{ i z siedzibą pr7.y ulicy Buczka za okres od IX. 1961 do IX. 1962 r. 30 m. 2 Skład Zarządu: prezes prof. dr Kazimiera Z a w i s t o w i c z- A d a m s k a, wiceprezes prof. dr B. B a r a n o w s k i, sekretarz mgr J. D e k o w s k i, skarbnik - mgr L L e c h o w a, członkowie Zarządu: dr B. J a w o r s k a, B. K o wal e c, mgr J. L e c h, dr M. M i s i ń s k a, mgr Z. N e y m a n o w a. Liczba członków po ostatniej weryfikacji wyn~i 34 osoby. Składki opłacane są na bieżąco, tylko 4 osoby mają roczne zaległości. Lud, l. XLVIII 39 �610 611 W okresie sprawozdawczym odbyły się 3 zebrania Zarządu i l walne zebranie członków; Działalność naukowo-badawcza i wydawnicza: Kontynuowano prace inwentaryzacyjne budownictwa ludowego na terenie woj. łódzkiego. Zainwentaryzowano 18 budynków mieszkalnych (koszt 5.400 zł). Wydano drukiem IV t. "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i rozpoczęto przygotowanie t. V. Działalność popularyzacyjna: Zorganizowano dwa odczyty i pokaz filmów etnograficznych. Poczyniono przygotowania do sesji popularno-naukowej, która odbędzie się 27 i 28. X. w Tomaszowie Mazowieckim. Opracowano referat etnograficzny i komunikaty, dokonano wyboru filmów etnograficznych związanych z okolicami Tomaszowa, nawiązano kontakty z zespołami regionalnymi z Rawskiego, Brzezińskiego i Opoczyńskiego. Współpraca z innymi instytucjami: podobnie jak w latach ubiegłych Oddział współpracował z Wydziałem Kultury PWRN. Członkowie brali udział w przygotowaniu konkursu sztuki ludowej pow. brzezińskiego. Kontynuowana była również współpraca z Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego, polegająca na wspólnym organizowaniu obozów etnograficznych dla młodzieży szkół licealnych naszego województwa. Na obozach młodzież przygotowywana jest do pracy zbierackiej. Zebrane materiały publikowane są częściowo w naszym wydawnictwie. W okresie sprawozdawczym odbyły się dwa zimowiska w pow. limanowskim, l obóz letni w pow. rawskim oraz zjazd uczestników w Zduńskiej Woli. Inne prace: Oddział Łódzki zajmuje się kolportażem własnego wydawnictwa. Pierwsze dwa tomy rozprowadzono w 100%, t. III (o zwiększonym nakładzie w 80%). Zapoczątkowano kolportaż wydawnictw Zarządu Głównego i sprzedano ich za 1806 zł. Sekretarz Oddział P.T.L. Prezes Oddziału: Mgr. J. P. Dekowski w M s z a n i e za okres Oddziału: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska od 1. IX. 1961 do 1. IX, 1962 r. Pomimo stworzenia przez część członków Oddziału Mszańskiego nowego samodzielnego Oddziału w Limanowej, pomimo skreślenia z kartoteki członkowskiej osób, które nie płaciły regularnie składek i nie wykazywały żywszego zainteresowania pracą P.T.L. - Oddział PTL w Mszanie Dolnej, znajdujący się na tzw. "głuchej prowincji", posiada po ostatniej weryfikacji i odnowieniu deklaracji członkowskiej 34 czynnych członków. Członkami Oddziału w przeważającej liczbie są nauczyciele z okolicznych szkół, pracujący czynnie na niwie ludoznawczej, następnie pracownicy instytucji społecznych zainteresowani kulturą ludową, wreszcie i sami reprezentanci tradycji ludowych, zastanawiający się nad swoją historią i tradycjami ludowymi swych wsi rolnicy. Składki czołnkowskie zbierane są przeważnie przy okazji kwartalnych zebrań naukowych, odbywanych w świetlicy Szkoły Podstawowej w Mszanie Dolnej, której dyrektorem Jan G r z y wac z jest długoletnim czJonkiem Oddziału i zamiłowanym zbieraczem pieśni ludowych, jak również ich interpretatorem. Tak członkowie, jak i Zarząd Oddziału wdzięczni są Zarządowi Głównemu PTL za podtrzymanie ważności 500/0-wej ulgi w składkach członkowskich, uchwalonej dla Oddziału Mszańskiego na Walnym Zgromadzeniu PTL w Jeleniej Górze, gdyż wiadomo, że Oddział nasz działa na terytorium, "gdzie jak to mówi przysłowie miejscowe jest początek wód a koniec chleba". Praca organizacyjna: Członkowie odbywają kwartalne zwyczajne zebrania naukowe oraz jedno Walne Zebranie doreczne. W bieżącym roku wypadło ono 10 grudnia 1961 i było równocześnie zebraniem sprawozdawczo-wyborczym. Na zwyczajnych kwartalnych zebraniach naukowych członkowie przedstawiali wyniki swych badań terenowych, próby opracowania monograficznego wybranych zagadnień, lub wnosili swoje przyczynki do badanych przez nich problemów, którymi starali się zainteresować pozostałych członków Oddziału. Po odczytach i prelekcjach odbywały się żywe i długie dyskusje. W roku sprawozdawczym wygłoszono następujące referaty na zebraniach naukowych: 1. Dr Sebastian F I i z a k: "Tematyka i forma artystyczna śpiewek ludowych w powiecie limanowskim". 2. Mgr Piotr K a I e c i a k: "Czynniki sprzyjające postępowi w rolnictwie i przyczyny hamujące jego rozwój". 3. Stanisław K u n i c k i: "Bednarstwo w Kuninie". Nadto na Walnym Zebraniu prócz sprawozdania z pracy oddziału złożonego przez prezesa Dr Flizaka, Mgr Kaleciak złożył obszerne sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. Na zebraniu tym, założyciel Oddziału i jego prezes od chwili powstania do dziś - Dr S. Flizak - złożył rezygnację ze stanowiska prezesa, tłumacząc swoją decyzję podeszłym wiekiem i słabym zdrowiem. Jednak przemówieniem Mgr Kaleciaka, popartym burzliwą aklamacją zebranych członków, został zmuszony do cofnięcia rezygnacji a następnie ponownie wybrany na to samo stanowisko. Na stanowisko viceprezesa i skarbnika Oddziału został ponownie wybrany mgr Piotr K"lleciak. �612 Osobne podziękowanie i wyrazy uznania za duży i bezinteresowny wkład dla dobra Oddziału złożył mgr Kaleciak Prof. mgr Wandzie S kuł ó w n e j, która od początku istnienia Oddziału pełni funkcję sekretarza zarządu i znakomicie protokółuje przebieg wszystkich zebrań Oddziału, dając wyczerpujące streszczenia referatów i chwytając w lot istotny sens przemówień dyskusyjnych. Podziękowanie to zebrani poparli rzęsistymi oklaskami i ponownie wybrali mgr Skułównę na sekretarza Zarządu Oddziału. Na członków Zarządu Oddziału zostali wybrani ponownie: 1. Zofia K m i e c i k, interesująca się folklorem i pilnie pracująca w szeregach oddziału. 2. Otylia P i woń s k <l, opracowująca demonologię ludową i pracująca w Oddziale od chwili jego powstania. 3. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i, który mimo trudności komunikacyjnych, gdyż mieszka w Myślenicach, bierze żywy udział w pracach Oddziału i z rozmachem godnym naśladowania popularyzuje wiedzę etnograficzną wśród młodzieży i starszych oraz bardzo sprawnie kolportuje wydawnictwa PTL. Zarząd odbywał przeważnie co dwa tygodnie posiedzenia protokółowane, na których omawiano pracę i zadania Oddziału, rozpatrywano pisma Zarządu Głównego PTL i opracowywano na nie odpowiedzi, jak również rozdzielano między poszczególnych członków zadania zlecom. przez Zarząd Główny. Nadto prezydium Zarządu kontaktowało się bieżąco w miarę potrzeby, omawiało i opracowywało zebrania naukowe, oraz sprawy pilne. Bibliotekę Oddziału, liczącą 136 pozycji bibliograficznych prowadził nadal prezes oddziału, Dr S. Flizak. Nadmienić trzeba, że zbiory biblioteczne mieści on we własnej szafie i dopiero w bieżącym roku przyznano Oddziałowi subwencję na zakup małej szafy bibliotecznej. Praca popularyzacyjna: Zarząd kierował pracą popularyzacyjną zleconą przez Zarząd Główny PTL jak również zleconą przez Podhalańską Spółdzielnię Owocarsko-Warzywniczą w Tymbarku z siedzibą w Limanowej. Nadto Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i prowadził popularyzację na zlecenia otrzymywane ad personam z innych instytucji. Popularyzację prowadzono w szkołach powiatu limanowskiego i nowotarskiego dla starszej młodzieży na świetlicach szkolnych względnie w klasach, dla grona nauczycielskiego na rejonowych i środowiskowych konferencjach nauczycielskich. Na konferencjach takich zainteresowywano ludoznawstwem szersze grono nauczycielskie i pozyskiwano nowych członków. Prowadzono też popularyzację w świetlicach zakładów pracy. na obozach i koloniach letnich, oraz na specjalne zaproszenia na zebraniach wiejskich dla starszej ludności wsi. Dr Sebastian F l i z a k wygłosił 10 prelekcji na następujące tematy: 613 1. "Co to jest etnografia i ludoznawstwo" (l raz). 2. "Ludowe pojmowanie czasu i przestrzeni" (4 razy). 3. "Ludowe imiona i nazwiska" (4 razy). 4. "Rzut oka na przeszłość i kulturę lVIszany Górnej" (1 raz). Mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił 'N różnych punktach 45 wykładów popularyzatorskich na następujące tematy: 1. "Co to jest etnografia, nad czym i jak pracuje PTL." (5 razy). 2. "Etnografia i studia etnograficzne w Polsce" (dla maturzystów w Rabce). 3. "Jaki powinien być stosunek młodzieży do kultury ludowej" (7 razy). 4. "Jak żyli nasi praojcowie" (2 razy). 5. "Tradycyjne rolnictwo i jego techniki oraz co w nim było wartościowego a co nieracjonalnego" (w 3 szkołach rolniczych). 6. "Jak rozwijało się rolnictwo w powiecie limanowskim" (3 razy). 7. "Historia narzędzi rolniczych i technik gospodarowania" (1 raz). 8. "Jak młodzież może pomóc w tworzeniu zbiorów etnograficznych" (1 raz). 9. "Czego możemy się dowiedzieć w muzeum etnograficznym" (1 raz). 10. ,,Karczma wiejska i społeczne skutki jej oddziaływania na ludność wiejską" (6 ra· zy). 11. "Co w tradycji ludowej jest wartościowego, a co wstecznego i niezgodnego z rozumem" (5 razy). 12. "Osadnictwo w Beskidzie Wyspowym" (l raz). 13. "Z przeszłości historyczno-etnograficznej Beskidu Wyspowego" (3 razy). 14. "Historia i tradycje ludowe Kasiny Wielkiej" (3 razy). 15. "Historia i tradycje ludowe Mszany Dolnej i okolicy" (2 razy). 16. "Tradycje ludowe naszej okolicy" (na kolonii letniej w Mszanie Dolnej). Prace badawcze: Oddział nie posiada środków na zorganizowane badania naukowe i dlatego Zarząd nie kieruje badaniami ani pracą naukową swych członków. Prowadzą oni swoje badania i dociekania na interesujące ich tematy i problemy na własną rękę, zasięgając jedynie u poszczególnych członków Zarządu porad metodycznych i wskazówek bibliograficznych. Niektóre problemy opracowane przez członków były przedmiotem dyskusji na posiedzeniach naukowych. Mgr B e d n a r o w s k a - prowadziła badania gwarowe. Dr F l i z a k zajmuje się gromadzeniem wszechstronnych materiałów etnograficznych do monograficznego ujęcia przeszłości swej wsi rodzinnej Podobina -- jak również i Mszany Dolnej i okolicy. Mgr P. K a l e c i a k poza monografią historyczno-etnograficzną swojej wsi rodzinnej specjalne badania prowadzi nad rolnictwem i całym życiem gospodarczym powiatu limanowskiego, nad współczeSnym~ ~rzemianami wsi nie tylko \v dziedzinie gospodarczej, ale i społecznej l kulturalnej. Szerokie zainteresowania naukowe etnograficzno-socjologiczne i antropologiczne posiada Dr Tadeusz Prus- W i ś n i e w s k i i w tych dziedzinach koncentruje się jego osobiste badania naukowe. Antoni Gór s z c z y k, emerytowany dyrektor szkoły W Pisarzowej, gromadzi pamiątki regionalne oraz pracuje nad monogra~ią. sw?jej wsi rodzinnej -- Pisarzowa. Opracował dzieje oświaty"w powIecIe hmanow- �615 614 skim na przykładzie szkoły w Pisarzowej. Napisał ciekawą pracę opartf! o onomastyczne materiały zebrane w Pisarzowej i okolicy. Bardzo ciekawe są jego długoletnie obserwacje i badania nad wplywem tradycji wsi szlacheckiej i królewskiej na dalszy rozwój tychże wsi. Oby jak najwięcej kierowników szkół szło w ślady dyrektora A. GÓrszczyka. Władysław K o n i e c z n y, długoletni sekretarz i wójt gminy Skrzydlna, zasłużony działacz społeczny, wzorowy rolnik i spółdzielca, przebadał metryki parafialne w Skrzydlnej od XVI wieku, pisze monografię swojej wsi rodzinnej, jest świetnym obserwatorem przemian społeczno-gospodarczych i kronikarzem przeżytej i zaobserwowanej przeszłości Skrzydlnej i najbliższej okolicy. Stanisław K u n i c k i, emerytowany dyrektor szkoły w Podobinie, to żywa kronika Zagórzan i obserwator przemian społeczno-gospodarczych i kulturalnych ziemi rodzinnej W. Orkana i okolicy. Specjalne badania poświęca rzemiosłu ludowemu i sztuce ludowej. O muzykologicznych i folklorystycznych pracach dyrektora Jana G r z y wac z a była już wzmianka wyżej. Zarząd Oddziału marzy o tym, by Zarząd Główny dopomógł wydać drukiem osiągnięcia tych wysiłków i osobistych dociekań naszych członków w specjalnym tomie "Prac i Materiałów Etnograficznych", pracującego już 15 lat Oddziału Mszańskiego. Myślimy również wraz z oddziałem Limanowskim by wspólnie przygotować na naszym terenie w naj bliższych latach Walne Zgromadzenie PTL. Vice-Prezes Mgr Piotr Kaleciak Sprawozdanie Oddziału O l s z t y ń s k i e g o P.T.L. za czas od do IX. 1962 r. Siedzibą Oddziału jest Dział Etnograficzny Mazurskiego w Olsztynie, ul. Zamkowa 2. IX. 1961 Muzeum Oddział po przeprowadzonej zgodnie z zaleceniem Zarządu Głównego weryfikacji liczy 24 członków. Na Walnym Zebraniu w dniu 18 kwietnia 1962 wybrano Zarząd Oddziału w następującym składzie: dr Władysław G ę b i k - przewodniczący, mgr Franciszek K lon o w s k i sekretarz, mgr Janina G l i s z c z y ńs k a - skarbnik, mgr Euzebiusz K a c z y ń s k i - członek Zarządu, mgr Witold P ie ch ock i członek Zarządu, mgr Zygmunt L ietz przew. Kom. Rew., mgr Janusz J asiń sk i członek Kom., Michał Ch om in członek Komisji. W ciągu okresu sprawozdawczego od września 1961 r. do chwili bieżącej odbyło się 6 zebrań Zarządu i 5 zebrań plenarnych. Zebrania plenarne połączone były z odczytami. Wygłoszono na nich następujące referaty: 30. IX 61 r. mgr F. K lon o w s k i "Problem sztuki ludowej Mazur, Warmii i Powiśla w porównaniu ze sztuką ludową pozostałych regionów Polski". 9. X. 61 r. mgr F. Klonow- ski - "Z problematyki badań etnograficznych na Warmii i Mazurach". 18. 1. 62 mgr F. Klonowski - "Kultura ludowa Warmii i Mazur". 2. III. 62 r. dr W. G ę b i k "Moje wrażenia z podróży do Włoch". 18. IV. G2 r. dr W. Gębik "Moje wrażenia z podróży do Anglii". Poza tym czlonkowie Zarządu jak dr Gębik, mgr Klonowski, mgr Gliszczyńska, mgr Lietz, dyr. Skurpski i inni wygłaszali odczyty na kursach przewodników P.T.T.K., do młodzieży szkolnej i na terenie Zakładów Pracy. Wodczytach tych często poruszali zagadnienia kultury ludowej regionu. W minionym okresie sprawozdawczym ukończono druk XIX tomu "Prac i materiałów etnograficznych", tzw. tomu olsztyńskiego, zawierającego materiały z sesji naukowej Walnego Zgromadzenia odbytego w Olsztynie we wrześniu 1959 roku. Wydawnictwo to zostało sfinansowane głównie przez Wydział Kultury P.W.R.N. oraz T.R.Z.Z. i Zarząd Główny (papier i honoraria redaktorskie). W roku ubiegłym przeprowadzono badania nad obrzędem weselnym na Warmii w 40 miejscowościach pow. olsztyńskiego i biskupieckiego. W bieżącym roku badania te są kontynuowane w 4 powiatach mazurskich: działdowskim, nidzickim, szczycieńskiem i mrągowskim. Badania te prowadzą następujący członkowie P.T.L-u: dr W. G ę b i k, dr R. Kuk i er, mgr F. Klonowski i mgr J. Gliszczyńska. Zarząd Oddziału współpracuje z sekcją folklorystyczną polskiego Związku Literatów Polskich przy Zarządzie Okręgu w Olsztynie. Członkowie jej są również członkami naszego Oddziału. Wespół z tą sekcją zorganizowano wspólną wycieczkę do Szczytna w celu zwiedzenia wystawy sztuki ludowej Kurpiowszczyzny. Planowano spotkanie z dr Adamem Chętnikiem, które z powodu choroby tego ostatniego musiano w ostatniej chwili odwołać. Na ostatnim zebraniu Zarządu postanowiono wzmóc działalność P.T.L. w terenie, wciągając do współpracy znanych działaczy kulturalnych żywo zainteresowanych w zagadnieniach kultury ludowej, jak np. Kaweckiego, nauczyciela ze St. Juch, w pow. ełckim. Postanowiono zaprosić ich na Walne Zebranie Oddziału do Olsztyna, gdzieby wygłosili odczyt. na temat swej działalności w terenie. Akcja popularyzacyjna w znacznej mierze uzależniona jest od dotacj i Zarządu Głównego, które b. nieregularnie wpływają. Np. w tym roku nie przekazano na tę akcję jeszcze ani jednego grosza. Działalność Oddziału na przyszłość koncentrować się będzie więcej na działalności naukowej. Na ostatnim zebraniu Zarządu postanowiono rozszerzyć tematykę odczytów włączając do niej tematykę z pogranicza etnografii jak z historii gospodarczej, demografii itp. Zarząd Oddziału otrzymał już zgłoszenia od referentów. Akcja ta w znacznym stopniu zależy od przydziału funduszu Zarządu Głównego. Sekretarz Mgr F. Klonowski �r 616 Oddział P.T.L. w O P o l u, z siedzibą w Muzeum Śląska Opolskiego sprawozdanie za okres od 20. IX. 1961 r. do dnia 25. IX. 1962 r. sekcji, która miała kierować akcją. W konsekwencJi musiał, poza nielicznymi wyjątkami, sam zabrać się do pracy - stąd ciążyło to na ogólnej pracy Oddziału. Akcję przygotowano przez artykuły prasowe, wyjazdy w teren - celem zorientowania się w istniejącej sytuacji (o żywotności poszczególnych ośrodków ludowej twórczości, wydano ulotki oraz kolorowe afisze propagandowe). Właściwa akcja trwała od 1. IV. - 15. IV. 1962 r. z punktem kulminacyjnym w dniu 15. IV. 1962 r. W dniu tym nastąpiło uroczyste zakończenie Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny, która ma swoje chlubne tradycje. W końcowych obchodach, w dn. 15. IV. 1962 r., wzięło udział około 130 twórców ludowych, w tym: 40 "kroszonkarzy", wykonujących "kroszonki" na miejscu, 22 śpiewaków, 4 bajarzy, 5 muzykantów (kapela ludowa), 62 osoby z Ludowych Zespołów w marzankowo-gaikowych i tanecznych. Ogólna charakterystyka działalności: Stan członków wynosi obecnie 17 osób. Opolski Oddział PTL zasięgiem swym obejmuje całą Opolszczyznę. Ze względu na nieliczną grupę etnografów na tym terenie, praca Oddziału skupia się głównie na popularyzacji etnografii na zebraniach Oddziału oraz w organizowaniu akcji pod nazwą: "Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny". Mimo znacznych chęci prac badawczych oraz wydawniczych w zakresie ludoznawstwa Oddział Opolski PTL nie mógł podjąć ze względu na skromne siły i środki i ze względu na działalność innych związków i stowarzyszeń, na Opolszczyźnie; etnografia nie była tu ani tak popularna ani atrakcyjna, by przyciągnąć nowych członków. Jedynym wydarzeniem, które zainteresowało szersze kręgi społeczeństwa Opolszczyzny, to Dni Ludowej Twórczości Opolszczyzny. Praca organizacyjna Oddziału: Stan członków 17 (w tym 3 etnogra·· fów). Skład Zarządu Oddziału PTL w Opolu - po Walnym Zgromadzeniu Oddziału w dn. 20. IV. 1962 r.: prezes - mgr Stanisław B r o n i c z, zast. prezesa - mgr Czesław Kur e k, sekretarz - Korneliusz P s z c z y ń s k i, skarbnik mgr Czesław W a w r z y n i a k, Członkowie Zarządu mgr Piotr S w i e r c, inż. arch. Tomasz C u b e r, ob. Rafał U r b a n, Komisja Rewizyjna: mgr Kazimierz Róż a n o w s k i, mgr Leonard S y Iwe s t e r, mgr Roman Sęk o w s k i. Zebrań Zarządu Oddziału odbyło się 14, zebrań członkowskich 4. W okresie sprawozdawczym nowy Zarząd Oddzial11 uregulował sprawę: 1. legalizacji działalności Oddziału na terenie Opolszczyzny. 2. częściowo sprawę remanentów wydawnictw. Doprowadzono do podpisania umowy na sprzedaż "Wzornika haftów opolskich" zalegającego od dłuższego czasu magazyn Oddziału PTL w Opolu - z mocą do dn. 31. XII. 1962 r. 3. Nie udało się doprowadzić do końca, do pozytywnego wyniku sprawy dotychczas nie istniejących w Opo!. Oddziale PTL legitymacji członkowskich oraz otrzymywania zniżkowych wydawnictw z Zarządu Głównego PTL. Twórcy ludowi przybyli z różnych okolic woj. opolskiego, zwłaszcza licznie reprezentowanp były tal!ie miejscowości. jak: Smolarnio., pow. Krapkowice, Reńska Wieś, pow. Kożle, Wawelno, pow. Opole, Malnia pow. Krapkowice, Malina pow. Opole. Poza twórcami ludowymi przybyli na uroczystość liczni goście, m. in.: Przewodniczący MRN w Opolu - Ob, E:. Musioł, Przedstawiciel Min. Kult. i Sztuki - mgr Zagórna. Kierownik Wydziału Kultury PWRN w Opolu ob. S. Każmierczak, Przedstawiciel Wydz. Kult. PWRN w Opolu - ob. Bartkiewicz Dyrektor WDK w Opolu ob. mgr Stachow, Przedstawiciel "Cepelii" w Katowicach, Przed·· stawiciele polskiego Radia w Opolu, Telewizji i Prasy. Sama uroczystość rozpoczęła się o godz. 940. Rozlosowano przez zespoły artystyczne kolejność wykonywania śpiewów obrzędowych oraz utworów muzycznych wykonanych przez kapelę ludową ze Smolarni. Pochód poprzedzany kapelą ludową, ruszył sprzed gmachu WDK w Opolu ulicami miasta do Mostu Westchnień nad Kanałem Młynówką, przy którym nastąpił konkurs zespołów "marzankowych". Dokonano tu również tradycyjnego "utopienia marzanny". Następnie ruszył pochód ul. Piastowską przed gmach Prezydium WRN w Opolu, gdzie nastąpiło tzw. "ośpiewanie" przed Obyw. Przewodniczącym WRN w Opolu, tow. F. Adamcem. Tow. Przewodniczący w ciepłych słowach przywitał ze .. branych i życzył twórcom ludowym dalszego, żywotnego kontynuowania starych tradycji ludu na Opolszczyżnie. Zespoły udały się następnie przed gmach Ratusza, gdzie nastąpił konkurs, a po nim powrót do WDK. O godz. 12 w sali - hallu WDK w Opolu rozpoczął się konkurs na pisanie oraz skrobanie "kroszonek" przed jury. W przyległej sali rozpoczęły się przesłuchania indywidualnych twórców śpiewaków, gawędziarzy, grupy tanecznej i kapeli. Obchody Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny zakończył popis najlepszych śpiewaków oraz tancerzy, którym przy- Organizacja Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny. Impreza ta organizowana dotychczas przez Wydział Kultury PWRN w Opolu miała na celu rozpropagowanie istniejących, starych tradycji ludowej twórczości artysto Opolszczyzny. Podćzas Walnego Zebrania Oddziału w dn. 20. IV. 1961 r. Obywatelka Kierownik Wy dz. Kultury PWRN w Opolu zgłosiła wniosek przejęcia organizacji Dni przez Oddział PTL w Opolu. Wniosek poddano pod ogólne głosowanie - został przyjęty większością głosów, przy kilku przeciwnych. Zarząd Oddziału w Opolu doprowadził do ukonstytuowania ~', 617 ., się > " -\:'.~l\.2~>' �618 619 grywała kapela ludowa. Prawie wszyscy uczestnicy konkursów zostali nagrodzeni pieniężnymi nagrodami ufundowanymi przez Min. Kultury i Sztuki, Wydział Kultury PWRN w Opolu oraz Red. "Trybuny Opolskiej ". sekretarz Korneliusz Oddziału prezes Pszczyński Mgr Oddziału Stanislaw PTL Bronicz Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą w P oz n a n i u, przy ul. Kantaka 2/1 p. za okres od 1. X. 1961 r. do 30. IX. 1962 r. Oddział P o z n a ń s k i PTL liczy wg listy z czerwca 1962 r. 49 członków oraz 2 koła terenowe, w Środzie liczące 11 członków i w Gostyniu liczące 19 członków. Zgodnie z zaleceniem Zarządu Głównego rozesłano w czerwcu i lipcu br. do wszystkich członków deklaracje wtórne do wypełnienia. Wypełniło je na razie i zwróciło do Oddziału 25 członków. W okresie od czerwca do września przyjęto 11 nowych członków. Skład aktualny Zarządu Oddziału jest nast.: Prezes - prof. dr Józef B u r s z t a, viceprezesi - mgr Stanisław B ł a s z c z y k, dr Ludwik G om o l e c, sekretarz dr Tadeusz W rób l e w s k i, zast. sekretarza mgr Janina D y d o w i c z, skarbnik dr Walerian S o b i s i a k, członkowie Zarządu: mgr Barbara A n d r z e j c z a k, mgr Józef P i e p r z y k, mgr Aleksandra Woj c i e c h o w ska. Komisja rewizyjna: doc. dr Maria F r a n k o w s k a, dr Zbigniew J a s i e w i c z. Majątek ruchomy Oddziału stanowi biblioteka, na którą składa się 67 tomów wyłącznie wydawnictw powojennych PTL. W dyspozycji Oddziału pozostaje nadto pewna ilość wydawnictw PTL na ogólną sumę 34060 zł, które Oddział nasz otrzymał w komis do rozsprzedaży kolportażowej, w ramach akcji popularyzacyjnej wydawnictw PTL. D z i a ł a l n ość n a u k o w a: W okresie sprawozdawczym naukowa działalność Oddziału znalazła wyraz w dwóch konkretnych osiągnięciach: 1. Zorganizowano w dniach 19 i 20 maja br. sesję naukową Poznańskiego Oddziału PTL z okazji 50-tej rocznicy założenia w Poznaniu Towarzystwa Ludoznawczego. 2. W ścisłej współpracy z Katedrą Etnografii UAM przygotowano do druku tom I1-gi monografii pt. "Kultura Ludowa Wielkopolski". Tematyką główną sesji naukowej były przygotowane przez członków naszego Oddziału referaty i komunikaty naukowe, dotyczące etnograficznej problematyki wielkopolskiej. (Ruch ludoznawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce -- prof. dr J. Burszta, Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych mgr S. Błaszczyk, Polsko-Niemieckie pogranicze w świetle materiałów etnograficznych - dr T. Wróblewski. Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskiego - mgr J. Dydowiczowa, Pieśń i muzyka ludowa Ziemi Kaliskiej - mgr J. Lisakowski, Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce mgr J. Dydowiczowa, Z badań etnograficznych w Koszalińskiem. Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie Koszalińskim - dr Z. Jasiewicz). Oddział wystąpił do Zarządu Głównego PTL z propozycją opublikowania materiałów z wymienionej sesji w jednym z najbliższych tomów "Prac i Materiałów Etnograficznych". Propozycja Oddziału została w zasadzie przez Redakcję PME przyjęta. Współudział nasz w przygotowaniu i oddaniu do druku następnego tomu .,Kultury Ludowej Wielkopolskiej" wynika z konieczności ścisłego współdziałania Katedry Etnografii DAM i Poznańskiego Oddziału PTL w planowaniu i realizacji badań etnograficznych nad Wielkopolską. Z ogólnej liczby 15 autorów publikujących rezultaty swoich badań w tym tomie 12 jest członków PTL. Zgodnie z założonym planem Oddział jeszcze w roku bieżącym przystępuje do prac nad III-cim tomem wymienionej monografii. W toku są także przygotowania wstępne do opracowania Atlasu Ludowej Kultury Wielkopolski. Zorganizowanie sesji naukowej i przygotowanie jej było możliwe dzięki finansowej pomocy udzielonej przez Zarząd Główny PTL oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. W realizacji prac nad monografią etnograficzną Wielkopolski Oddział korzysta z pomocy finansowej wspomnianego Wydz. Kultury WRN w Poznaniu. Bliska współpraca z Wydziałem Kultury WRN w Poznaniu oraz z Wojewódzkim Domem Kultury wyraża się także w działalności osobnej Sekcji Oddziału, która prowadzi akcję opieki nad ludową twórczością w województwie poznańskim. Członkowie tej Sekcji nawiązują kontakty, udzielają konsultacji, popularyzują sprawy twórczości ludowej. Akcja popularyzująca problematykę etnograficzną jest przez Oddział prowadzona w trzech kierunkach: 1. Przez kolportaż wydawnictw PTL. 2. Przez popularno-naukowe referaty nazewnątrz Oddziału. 3. Przez popieranie etnograficznych prac i regionalnych publikacji inicjowanych poza planem, realizowanym przez Oddział. Drogą kolportażu rozsprzedano w okresie sprawozdawczym wydawnictw PTL za ogólną sumę 66.778.złotych. Popularno-naukowych i kursowych referatów na zewnątrz Oddziału (na kursach choreograficznych WDK, w środowiskach nauczycielskich i innych) wygłoszono 14. W akcji tej brali udział: Mgr Blaszczyk, prof. dr J. Burszta, dr Z. Jasiewicz, dr W. Sobisiak, dr T. Wróblewski. Oddział patronuje przygotowywanym do druku wydawnictwom etnograficznym WDK: "Pieśni Kaliskie", "Wielkopolskie Zapusty", "Bibliografia etnograficzna Wielkopolski". Plenarnych zebrań Oddziału w okresie sprawozdawczym odbyto 5 a zebrań Zarządu 8. W związku ze wspomnianą już 50-tą rocznicą założenia w Poznaniu Towarzystwa Ludoznawczego (w 1911 roku) oraz prze- �621 620 kazania tutejszemu społeczeństwu zbiorów etnograficznych (w 1911 roku) przez Helenę Cichowicz i córkę jej Wiesławę Cichowicz - Oddział Poznański wystąpił do Zarządu Głównego PTL z wnioskie:n o nadanie żyjącej jeszcze i wielce dla etnografii wielkopolskiej zasłużonej ob. Wiesławie C i c h o w i c z honorowego członkostwa PTL. Poza tym z uwagi na brak innej w sprawie tej inicjatywy. Oddział nasz zgłasza na Walnym zgromadzeniu wniosek o bezzwłoczne przystąpienie do prac przygotowawczych nad podręcznikiem etnografii Polski, brak podręcznika coraz dotkliwiej odczuwają nie tylko środowiska uniwersyteckie ale także ogoł członków naszego Towarzystwa i dość szerokie rzesze sympatyków wzgl. innych osób przedmiotem tym zainteresowanych. Sekretarz Oddziału Dr Tadeusz Wróblewski Prezes Prof. Oddziału dr Józef Burszta Oddział PTL w S z c z e c i n i e z siedzibą przy ul. Dworcowej 8, sprawozdanie za okres od września 1961 do września 1962 r. Liczba członków, którzy płacą regularnie składki wynosi 13, w tym 1 członek honorowy. W okresie sprawozdawczym działalność Oddziału skupiła się przede wszystkim na sprawach uporządkowania dokumentacji PTL -- wynikłe przy kontroli Wydziału Spraw Wewnętrznych PMRN w Szczecinie. Drugim zagadnieniem, które zostało ostatecznie uregulowane to sprawy wydawnicze i organizacyj ne pozostałe z Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczcj. W okresie sprawozdawczym odbyto 5 posiedzeń Zarządu Oddziału, na których omówiono wyniki pokontrolne i opracowano plan pracy na 1963 r. Do ważniejszych spraw załatwionych przez Szczeciński Oddział PTL należy zaliczyć: inicjatywę i współpracę przy organizowaniu Wystawy Sztuki Ludowej w Szczecinie wspólnie ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej w Szczecinie. Zorganizowano 7 odczytów o wykopaliskach i historii Ziemi Szczecińskiej. Rozpoczęto badania czytelnicze. by określić wpływ książki i prasy na stabilizację wsi szczecińskiej w oparciu o biblioteki publiczne i szkolne. Badania będą prowadzone wspólnie z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną w Szczecinie, Wydziałem Kultury PWRN i MRN. W związku z wydaniem Dzieł O. Kolberga - Zarząd Oddziału zorganizował w ubiegłym roku konferencję ze wszystkimi kierownikami Bibliotek Publ. naukowych i szkolnych poświęconą sprawom subskrypcji oraz propagandy w pra.sie miejscowej. W wyniku tej akcji wszystkie Biblioteki woj. szczecińskiego prenumerują Dzieła Kolberga. W najbliż- szym okresie Zarząd Oddziału wspólnie z Woj. Domem Kultury w Szcze .. cinie i Związkiem Młodzieży Wiejskiej oraz Wydziałem Kultury PWRN przeprowadzi konferencję artystów ludowych wojew. szczecińskiego. Skarbnik Jan Oddział Odd ••. Prezes Klik Mgr. Oddziału Stanislaw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w T o r u n i u, Gen. Sikorskiego 19 za okres: IX. 1961 r. IX. 1962. Badoń ul. Wały Oddział liczy obecnie 54 członków. W roku 1962 przybyło 2 nowych członków. Na Walnym Zebraniu Wyborczym członków Oddziału w dniu 27. III. 1962 został wybrany nowy Zarząd w następującym składZIe: 1. Prezes prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a 2. Vice-prezes - prof. dr Wojciech H e j n o s z, 3. Sekretarz - mgr Iren~ W r o n k o w s k a, 4. Z-ca Sekretarza - dr Ryszard Kuk i e r, 5. Skarbnik - mgr Maria P o l a k i e w i c z, 6. Z-ca Skarbnika - mgr Jadwiga Z e l e c h o w s k a, 7. Członek mgr Halina M i kuł o w sk a, 8. Członek - mgr Marian P i e c i u k i e w i c z. Komisja Rewizyjna w składzie: 1. Przewodniczący prof. dr Jan Z a b ł o c k i, 2. członek Komisji _ mgr Elżbieta B i e g a j, 3. członek Komisji dr Leon W i t k o w s k i. Wpływy ze składek członkowskich za rok 1961 wyniosły 1315.- zł. Wpływy ze składek członkowskich w roku 1962 do września wyniosły __ 1245.zł, tj. 77% ogólnej sumy rocznych składek. Koło w K c y n i liczy obecnie 14 członków. Biblioteka Oddziału liczy 470 pozycji. W okresie sprawozdawczym Zarząd Oddziału odbył 11 zebrań. Ponadto odbyło się 1 Walne Zebranie Wyborcze Członków Oddziału PTL. Działalność Oddziału PTL w Toruniu skupiała się przede wszystkim na dwu zagadnieniach, mianowicie: a) na pracy popularyzatorskiej poprzez wygłaszanie odczytów popularno-naukowych oraz b) na pracy kolportażowej. Oddział PTL w Toruniu w okresie sprawozdawczym rozprowadził wydawnictw PTL na sumę 45.958.20 zł. W zakresie prac naukowo-odczytowych wygłoszono następujące odczyty: 2.5. IX. 1961 dr Wanda Błeilska z Ugandy (Afryka) referat pt. "Ludność tubylcza Ugandy z obserwacji lekarza obozu trędowatych". 4. X. mgr Stanislaw Brzo~towski z Warszawy, referat pt. "Muzealnictwo pol~kie, a muzealnictwo krajów demokracji ludowej". 26. X. Prof. Maria Fryczowa, odczyt pt. "Bajka ludowa na Kujawach" w Technikum Ekonomicznym w Toruniu. 23. X. w Technikum Chemicznym. 26. X. 1961 mgr Kalina Antonowicz, odczyt pt. "Rok obrzędowy na Pomorzu" w Kółku Geogr.-Historycznym przy Technikum Gastronomicznym. 24. XI. 1961 dr �622 Thomas Hoffer z Budapesztu, referat pt. "Organizacja i stan Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie". 27. III. 1962 prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa odczyt pt. "Międzynarodowe kongresy i konferencje etnologiczne i folklorystyczne". 12. V. Prof. mgr Ewa Czarnecka, odczyt pt. "Dawna literatura ludowa i jej rola w życiu wsi", odczyt w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. 15. V. Prof. Maria Fryczowa "Bajka ludowa na Kujawach" odczyt w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. 17. V. Prof. mgr Halina Mikułowska, odczyt pt. "Sztuka ludowa na Kujawach i Pałukach", odczyt w sali Muzeum Etnograficznego. 18. V. mgr Jadwiga Żelechowska, odczyt pt. "Rybołówstwo okolic Torunia", odczyt w sali Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Ponadto rozpoczęto - zaplanowany na rok 1962 - cykl odczytów na temat "Kultury, kraje i ludzie". Z cyklu tego wygłoszone zostały następujące odczyty: 21. V. 1962 doc. dr Aleksander Lech Godlewski, odczyt pt. "Gry, zabawy i tańce lu· dów Oceanii". 29. V. dr Ryszard Kukier, odczyty pt. "Kraj i ludzie Wenezueli". 5. VI. doc. dr A. Waligórski, odczyt pt. "Pojęcia kultury w etnografii". 12. VI. mgr Jadwiga Żelechowska "Kraj i ludzie Jugosławii". Ogółem w okresie sprawozdawczym zorganizowano wygłoszono z ramienia PTL w Toruniu 16 odczytów. P I a n p r a c y Oddziału na rok 1962-63. Na ostatnim posiedzeniu Zarządu Oddziału PTL w Toruniu omówiono plan pracy Oddziału na okres następnego roku. W dałszym ciągu prace Oddziału będą prowadzone w zakresie zwiększenia akcji kolportażowej wydawnictw PTL. Będziemy starali się nadal docierać z wydawnictwami do terenowych Wydziałów Oświaty, Bibliotek, Domów Kultury, ażeby propagować literaturę ludoznawczą. Zamierzamy prowadzić akcję odczytową zarówno w Toruniu, jak i w terenie. Ponadto zaplanowano na rok 1963 przygotowanie do druku powieści ludowej. Oddział PTL w Toruniu nadal sprawował opiekę nad Kołem Terenowym PTL w Kcyni. Współpracuje naj ściślej z Muzeum Etnograficznym w Toruniu, w którego gmachu posiada swą siedzibę. W akcji odczytowej korzysta nieodpłatnie z sali wykładowej, aparatury projekcyjnej itp. Członkowie w ramach prac muzealnych prowadzą liczne badania terenowe oraz przygotowują publikacje do druku. Ponadto Oddział PTL w Toruniu współpracuje z Katedrą Etnografii Uniwersytetu M. Kopernika, z Zespołem Etnograficznym IHKM PAN oraz z innymi pokrewnymi towarzystwami (Pol. Tow. Archeologicznym, Pol. Tow. Geograficznym). Oddział PTL w Toruniu wspólpracuje również z Wydziałem Kultury Prez. WRN w Bydgoszczy i Wydz. Kultury Prez. MRN w Toruniu, z Wy- 623 działem Kultury WRN w Koszalinie, z Rozgłośnią "Polskiego Radia" w Bydgoszczy, z Toruńskim Towarzystwem Naukowym, Kuratorium Okręgu Bydgoskiego w Toruniu. Sekretarz Mgr Irena Wronowska Prezes Prof. dr Maria Znamierowska-Prujjerowa Oddział War s z a w s k i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą przy ul. Jezuickiej 6. za okres od 17. IX. 61 r. do 1. IX. 62 r. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: 1. Prezes -dr Wanda P o m i a n o w s k a, 2. VIce-Prezes dr Kazimierz P i e tk i e w i c z, 3. Sekretarz dr Zofia S z y f e 1b e i n, 4. Skarbnik -mgr Konstanty J u d e n k o, 5. Członek Zarz. mgr Zofia C h r z an o w s k a, 6. Członek Zarz. mgr Barbara Z a gór s k a, 7. Członek Zarz. mgr Antoni Ś l e d z i e w s k i. W okresie sprawozdawczym odbyło się 5 posiedzeń Zarządu, przeprowadzono weryfikację członków Oddziału, który obecnie liczy 60 osób. W celach informacyjnych wydano okolicznościowy biuletyn, który zawierał skład Zarządu Głównego PTL, plan wieczorów dyskusyjnych oraz zawiadomił o akcji weryfikacji członków. W okresie sprawozdawczym Oddział zainkasował na poczet składek członkowskich kwotę zł. 2 370.- Dotacje Zarządu Głównego wyniosły 4 500 zł., a wydatki 2 112,10 zł. Działalność Oddziału polegała na organizowaniu wieczorów dyskusyjnych na których omawLano szczególnie aktualne problemy współczesnej etnografii polskiej. Realizując niniejszy postulat zorganizowano dn. 13. XII. 1961 przegląd filmów etnograficznych, który odbył się w salach Katedry Etnografii UW. Poza tym zorganizowano następujące odczyty i dyskusje: w styczniu 1962 r. odczyt Prof. K. P i w o c k i e g o "Etnograficzne Muzea Zachod'lio Europejskie", w lutym dyskusję o współczesnym regionaliźmie przygotowaną przez mgr S. S w irk o i dr K. P i e t k i e w i c z a. Wzbudziła ona wielkie zainteresowanie członków Oddziału, którzy wyrazili chęć dalszego jej kontynuowania na następnych spotkaniach. Dalszą wymianę poglądów na ten temat umożliwiło zebranie poświęcone omówieniu wyników konferencji folklorystycznej woj. białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i kieleckiego, które odbyło się na Górze Św. Katarzyny w początkach lutego 1952. Organizatorami tej dyskusji byli dr Wanda P o m i a n o w s k a i mgr Krzysztof IVI a k u l s k i. Z problemów etnografii pozaeuropejskiej omawiano "Zagadnienie współczesnej sytuacji ludów pierwotnych na przykładzie Buszmenów", które opracował mgr Krzysztof M a k u l s k i. Szczególną jednak uwagę Zarząd Oddziału zwrócił na popularyzowanie zagadnień etnograficznych w szerokich kręgach odbiorców nie zwią- �624 625 zanych z Oddziałem. Chodziło tu głównie o uczniów szkół podstawowych i średnich oraz studiów nauczycielskich. W ramach tej akcji zorganizowano ;) odczytów między innymi w Siedlcach, Markach, Pruszkowie. Tematy poruszane w tych odczytach dotyczyły sztuki ludowej Mazowsza, zwyczajów obrzędowych tego regionu oraz zagadnienia etnograficznego podłoża współczesnej sytuacji w Kongo. Odczyty te wygłosili mgr Antoni Śledziewski i mgr Krzysztof MakuIski. Na poszczególne podkreślenie zasługuje w tej akcji przychylna postawa i udział Szkolnego Kuratorium Okręgu Warszawskiego w osobie mgr Kazimiery Jagiełło. Sekretarz Dr ZOfia Prezes Szyfelbein Dr Oddział W r o c ł a w s k i Polskiego Wanda Pomianowska Towarzystwa Ludoznawczego l IX 1962 r. we Wroe- 19 V 1961 - Prace Oddziału Wrocławskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prowadził Zarząd Oddziału wybrany 19 maja 1961 r. na Walnym Zgromadzeniu Oddziału: prezes prof. dr Bolesław O l s z e w i c z, wice-prezes dr Władysław S w i l' S k i, sekretarz mgr Anna W i l' P s z a, skarbnik mgr .Janusz B o h d a n o w i c z, członkowie Zarządu dr Zofia S t a s z c z a k, mgr Józef M a j c h l' Z a k. Praca Oddziału skupiała się na organizowaniu odczytów i posiedzeń. W okresie sprawozdawczym odbyły się posiedzenia Zarządu Oddziału w dniach: 9. IX; 1961, 18. X. 1961, 8. III. 1962, 15. X. 1962, na których omawiano sprawy bieżące, ustalano program działania, przyjmowano nowych członków. Ważną pracą była weryfikacja członków Oddziału. Na polecenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego rozesłano nowe deklaracje do wszystkich członków Oddziału. Z 45 osób deklaracje nowe w przewidywanym terminie złożyło 24 osoby. Do reszty wysłano listy z zapytaniem czy będą należeć. Większość dała odpowiedź twierdzącą, uzupełniła składki za ostatnie 2 lata i stała się członkami czynnymi. W ostatnim roku przyjęto do Towarzystwa na zebraniach Zarządu Oddziału 14 osób. Oddział zorganizował następujące odczyty dla członków i sympatyków towarzystwa: październik 1961 doc. dr Aleksandra Godlewskiego (Ekspansja kultury megalitów po Oceanii), 2. 11. listopada 1961 r. dr Józefa Babicza (Etnografia północnych stoków Karpat u Wincentego Pola); 3. 22 marca 1962 dr Władysława Świrskiego (Przemiany społeczne na wsi śląskiej); 4. 11 kwietnia 1962 r. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej (Hiszpański system kolonialny w Ameryce Poło i ruchy wolnościowe Indian); 5. 23 maja 1962 r. mgr Henryki Romańskiej (Klejnoty Moana-nui-a-Kiwa czyli Klejnoty Mórz Poludniowych o piśmie rango-rango, oraz a literaturze staromaoryjskiej). Preze:; Prof. Dr Boles/aw Olszewicz Oddział Polskiego Towarzystwa z siedzibą w Muzeum Tatrzańskim, Ludoznawczego w Z a k o p a n em za okres od 1. I. do 15. IX. 1962 r. Sprawy organizacyjne: Ze względu na trudności organizacyjne Walne Zebranie nie mogło się odbyć w przepisanym terminie i zostało przes~. nięte na początek października. W okresie sprawozdawczym odbyły Się trzy zebrania Zarządu, w tym: 1. poświęcone inwentaryzacji zabytków techniki, 2. inwentaryzacji zabytkowej rzeźby, 3. wewnętrznym sprawom organizacyjnym Oddziału. Skład Zarządu Oddziału: Prezes - mgr Wanda J o s t o w a, Zastępca Prezesa - Maria B u jak o w a, Sekretarz - mgr Helena Ś l' e d n i a w a, Skarbnik - Wanda B l' a t k o w s k a, Komisja Rewizyjna - prof. Juliusz Z b o l' o W s k i i Janina S z y m a ń ska. Ilość członków Oddziału wynosi 14 osób. Od wszystkich pobrana została składka za rok bieżący, w tym 30 osób zapłaciło pełną składke po 30 zł, a jedna - składkę obniżoną w kwocie 10 zł. Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie sprawozdawczym odbyły się c) badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich, d) badania nad trzy zebrania poświęcone następującym zagadnieniom: 1. Gospodarkę chłopską na torfowiskach orawskich i nowotarskich omówiła mgr Wanda J o s t o w a. 2. Inwentaryzacja zabytkowych urządzeń technicznych na terenie powiatu nowotarskiego. 3. Inwentaryzacja zabytkoUTVp.h rzeźb i kapliczek. Prace naukowe członków Oddziału: Prof. Juliusz Z b o l' o W s k i - a) Historyczne podania na góralszczyźnie, b) Drobne materiały etnograHczne z nieznanych rękopisów. Mgr. Wanda J o s t o w a - a) Badania nad gospodarką chłopską na torfowlskach orawskich i nowotarskich, b) Badania nad wyposażeniem wnętrza chaty orawskiej w XIX w. w związku z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej, c) Badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich, d) Badania nad budownictwem ludowym Podhala, jako podstawa naukowa Skansenu. Dr Zofia P a l' y s k a Nazwy góralskie roślin tatrzańskich. Witold P a l' y s k i - a) Pasterskie nazwy geograficzne Skalnego Podhala i Tatr Polskich, b) Leksykon tatrzański. Mgr Helena Ś l' e d n i a W" a) Rzeźba podhalańska, b) Zdobnictwo metalowe na Podhalu. Członkowie Oddziału przeprowadzili penetrację terenu dla zapoznania się z kulturą Orawy oraz w poszukiwaniu eksponatów dla Muzeum. Celem poszukiwań były w pierwszym rzędzie zabytkowe sprzęty gospodarcze i zachowane fragmenty architektury. Po nawiązaniu współpracy z Muzeum Techniki w Warszawie Oddział P.T.L. zorganizował inwentaryzację zabytkowych urządzeń technicznych wykonanych przez twórców ludowych. W oparciu o wytyczne p?da.ne przez Muzeum Techniki prowadzono podjętą przed dwoma laty akcJę mwenta· Lud, t. XLVIU �626 627 ryzacji, rejestrowano, opisywano i fotografowano zabytkowe młyny, tartaki, folusze, kuźnie i inne urządzenia. W wyniku prac opisano ponad dwieście obiektów w terenie. Kontynuując dawniej rozpoczęte prace Oddział P.T.L. rejestruje, inwentaryzuje i fotografuje zabytki architektury ludowej. W okresie sprawozdawczym przeprowadzono badania na terenie 6. wsi Spisz a i 4 Orawy. Popularyzacja - akcja popularyzacji znalazła wyraz w licznych konsultacjach udzielanych przez Oddział twórcom ludowym, członkom zespołów regionalnych, artystom plastykom oraz innym osobom zainterf'<;owanym sztuką ludową i kulturą Podhala. Inwentarz Oddziału - a) Biblioteka Oddziału składa się ze 100 woluminów, stanowiących przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. b) Archiwum fotograficzne zawiera 100 sztuk zdjęć zabytkowych rzeźb i kapliczek podhalańskich, które zakupiono w związku z prowadzoną w tym zakresie inwentaryzacją w terenie. Sekretarz Prezes Mgr Helena Sredniawa Oddział Polskiego Mgr Wanda Josiowa Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą sprawozdanie za okres 1962 r. w Łań cu cie Oddział zorganizowany w sierpniu 1960 roku działa w środowisku szczególnie podatnym i prężnym, jeżeli idzie o kulturę ludową. Wieś łańcucka rozwinięta pod względem spółdzielczym, ożywiona w dziedzinie kulturalnej przekształca się szybko, zgodnie z postępem technicznym, ludowej. a równocześnie zachowuje z całym pietyzmem relikty kultury Powstanie Oddziału P.T.L. w Łańcucie przypadło na właściwą porę. Istnieje żywe zainteresowanie pracą oddziału ze strony mieszkańców wsi. Do archiwum Towarzystwa z ramienia samorodnych zbieraczy folkloru napływ~ją teksty pieśni i klechd. Z inicjatywy ludowych dzialaczy oświatowych powstały zespoły wesel ludowych pragnące zachować i przekazać w swoistej formie piękno obyczaju, stroju, śpiewki i tańca. Tworzy się tą drogą jakieś szczególnie podatne podłoże do rozwinięcia szerszej akcja w tej dziedzinie. P.T.L. Oddział Łańcut w porę podchwycił tę potrzebę mieszkańców wsi łań .. cuckiej i przy usilnej współpracy z Kierownikiem Wydziału Kult. P.R.N. popiera ją w całym tego słowa znaczeniu. Zarząd Oddziału wychodzi z założenia, że dalsze rozbudzenie pod tym względem środowiska jest jego celem, dlatego nie tylko zbieranie członków towarzystwa na odczyty w Łańcucie, ale też odwiedzanie mieszkańców wsi w świetlicach i indywidualnych domach stało się istotną formą współpracy członków zarządu z okolicznym ludem. Tempo pracy w zespołach weselnych wzrosło w b. r. w związku z XXXVII W.Z. P.T.L., które zorganizowano w Łańcucie. Zarząd miejscowego Oddziału ciesząc się pełnym poparciem wojewódzkich i powiatowych władz partyjnych i administracyjnych wystąpił z inicjatywą zorganizowania zjazdu naukowego właśnie w prowincjonalnym środowisku, mając na uwadze postulat bezpośredniego zetknięcia się pracowników nauki z ludem. Wokół prac przygotowawczych ześrodkował też swoje dążenia i zabiegi w okresie objętym sprawozdaniem. Licząc 23-ch członków ludzi różnych zawodów ze środowiska miasta i wsi usiłował uczynić wszystko, by w związku z Walnym Zgromadzeniem ożywić ze wszech miar teren pod względem kulturalnym. Mogło się to stać jedynie przy poparciu Zarządu Oddziału ze strony Wydz. Kult. W.R.N. i P.R.N., przy współpracy z Referatem do Spraw Plastyki WRN z kierownictwem Pow. Bi .. blioteki w Łańcucie, z zarządem CPLiA, z artystą malarzem, ob. Fraciszkiem Frączkiem, z miejscowym nauczycielstwem, z działaczami ze środowiska wsi. Osiągnięcia zjazdowe dowodzą aż nadto wyraźnie, co może dać współpraca towarzystwa naukowego z placówkami kulturaln~'mi rozsianymi w terenie. W wyniku prac zjazdowych ożywiły się w dużym stopniu ośrodki ceramiki ludowej, charakterystyczne dla wsi łańcuckiej w północnej części powiatu. Pokonkursowa wystawa pod hasłem "stare formy ceramiki ludowej" cieszyła się dużym zainteresowaniem zarówno ze strony wystawców, jak i zwiedzających. Na szczególną uwagę zasługuje zorganizowana w czasie zjazdu przez kierownictwo Publicznej Biblioteki w Łańcucie - z którym ściśle współpracuje Zarząd P.T.L. - wystawa "Łańcuckie w książce i prasie". Uważać ją należy za ważne źródło wiadomości do historii regionu. Cieszyła się b. dużym zainteresowaniem zarówno ze strony uczestników zjazdu, jak i miejscowej ludności. Promieniowała swym zasięgiem - jeżeli idzie o zwiedzających - na teren powiatu rzeszowskiego, przeworskiego, jarosławskiego i przemyskiego - liczne grupy młodzieży i starszych. Obrazy "Motywy etnograficzne w malarstwie akwarelowym" O. Fr. Frączka, członka Oddziału P.T.L. jako wynik całorocznej pracy tego artysty, wynik wielu bezpośrednich jego kontaktów z ludem okolicznym - złożyły się na bogatą interesującą wystawę, którą wraz z wystawą biblioteczną "Łańcuckie w książce i w prasie" zwiedziło ponad 2200 osób. Dużym osiągnięciem w działalności Oddziału P.T.L. w Łańcucie w okresie sprawozdawczym jest otwarcie p ier w szej ekspozycji �628 ., .!t: zbiorów etnograficznych, - strojów, rzeż by i ceramiki - organizowanego przez sekretarza oddziału P.T.L. dr Władysława B a l i c k i e g o - muzeum regionalnego w synagodze. "Babiniec" zabytkowego budynku po gruntownym zremontowaniu staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki. Wydziału Kultury W.R.N., przy usilnych staraniach sekretarza oddziału P.T.L. dr Balickiego Wł. został przez władze miejscowe przeznaczony na tymczasowe pomieszczenie zbiorów w wyniku starań Zarządu oddziału P.T.L. i Kierownika Ref. Kult. P.R.N. Sukcesem autorów i uczestników wesel ludowych wsi łańcuckiej (udostępnionych W. Zgromadzeniu P.T.L.) jest fakt powołania na czasowy pobyt do Karolina Zespołu z Krzemienicy. Ob. Mira Zimińska-Sygietyń .. ska, - Kierowniczka Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca "Mazowsze" jako gość oddziału i widz wybrała tak zwany "taniec sąsiedzki" z wesela krzemienieckiego do programu swego zespołu, podkreślając tym samym dobitnie, że "Mazowsze" wyrosło ze żródeł kultury ludowej i działa w ścisłym oparciu o żywe jej tradycje. Duże zainteresowanie zjazdem P.T.L. ze strony mieszkańców łańcuckiego środowiska rokuje nadzieje pomyślnego rozwoju dalszych prac Oddziału. Mgr ŁAŃCUCKIE W KSIĄZCE, PRASIE Jadwiga Kleczkowska I AKWARELI. Tematy etnograficzne na wystawie zorganizowanej z okazji XXXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Powiatową i Miejską Bibliotekę Publiczną w Łańcucie i Franciszka Frączka, artystę-malarza w dniach od 28. IX - 7. X. 1962 r. To nie przypadek, że w jednej sali wystawowej obok książek, czasopism i fotografii z regionu łańcuckiego znalazło się ponad 40 obrazów artysty-malarza Franciszka Frączka. Licznie zebrane i akwarelą utrwalone tematy etnograficzne ze wsi łańcuckiej zaprowadziły zwiedzających nie tylko do starych chat pod strzechą, na słupach i bez słupów, bielonych jednolicie lub w pasy, zależnie od upodobań i zamożności właścicieli, ale też opowiedziały o mieszkańcach bardzo wiele: jak mieszkają, czym się trudnią, a nawet czym różnią się między sobą. Franciszek Frączek - "Rogate Serce", uczeń st. SzukaIskiego związany ze wsią łańcucką pochodzeniem i serdecznym przywiązaniem dostrzegł bowiem wyrażne różnice w typach mieszkańców poszczególnych zespołów wsi, uwarunkowane w dużym stopniu zamożl}ością. Twarze chłopów z gleb dobrych szczególnie z nad Wisłoka i południowej zamożnej części powiatu są czerstwe, śmiałe, i pogodne, zaś chłopów a szczególnie wieśniaczek z północnych piasków zabiedzone, zastygłe w walce, którą stoczyły z życiem. To nie dotyczy młodych, hożych i jakże wystrojonych dziewcząt. W wiel- N U CO' Lo r.. ~ " E Ei '0 N Ul ClI N ~ '0' ~ :; <.J '.: ell ...:l ~ O Oell ~ ~ O Ul ll.O O a ell 'c>. "O ~ ...• Ul ~ ~ ell N "" <.J ell t: ell "" be .. >. ell ..t: <.> .. ClI N "" ClI' t: ~ �629 Ide święto jakim jest spraszanie gości na wesele ubierają się do dziś w zanikające już bogato haftowane gorsety, spódnice i bluzki ozdobione tuzinami wstążek, a we włosy wplatają piękny tak jak i one kwiat. Takimi je zastał nasz malarz w Brzózie Stadnickiej i Krzemienicy i tak namalował jak święte obrazki licznie a równo rozwieszone na ścianach staryeh, zabytkowych chat. Owe śliczne Frączkowe chaty! Czy słońce je tak wyzłociło, czy błękit sierpniowy nieba przeniósł się na bielone ściany, na które gdzieniegdzie rzuca cień wysmukła sosna lub wyższy od sosny żuraw, którym garncarz z Medyni Głogowskiej dobywa wodę, by dobrą przygotować glinę ceramiczną? Domy wyczarowane jak z bajki, starannie utrzymane i zdobione dość często sztucznymi kwiatami ustawionymi na białych jak śnieg obrusach i makatami, których nastroju nie odda żadna nawet najlepsza fotografia. - Ktoś zastanawiał się na wystawie dokąd małopolscy chłopi będą rozwieszać na ścianach te austriackie pamiątki-makaty? Czy przyjdzie czas, że piękne misy i dzbany łańcuckich garncarzy ozdobią ich własne domy, kiedy elita umysłowa znawców i miłośników wsi polskiej obok rejestracji i naukowego opracowania faktów etnograficznych zajmie się kształceniem nawyków i upodobań estetycznych i kulturalnych współ·· czesnego chłopa w takim n.p. zakresie, aby w "Domu Chłopa" w Warszawie zbudowanym dla niego nie czuł się obco i niezgrabnie, ale tak jak u siebie w domu. Tadeusz S e w e r y n w książce "Technicy i wynalazcy 'ludowi" (W-wa 1961) przypomniał, że w latach, kiedy Franciszek M a g ryś (1846-1934) pam]ętnikarz i pionier postępu w Handzlówce zakładał kupy kompostowe, - Cwynarówna z tej samej wsi zakupiła w tym czasie fortepian, i grała na nim a potem prowadziła chór. Handzlówka to wzorowa od pół wieku wieś w pow. łańcuckim. M a g ryś w swoim "Zywocie chłopa-działacza" (Lwów 1932) spisał dzieje jej postępu. Pisali też inni, jak Józef Reizer. A wszyscy podkreślali postęp w gospodarce, szybkie dżwiganie się urny·· słowe wsi, którą w młodości Magrysia, zamieszkiwali analfabeci; wielką rolę słowa drukowanego w ogólnym rozwoju. Tak jest i dziś, kiedy do opracowania monografii gospodarczej wsi przystąpiła grupa studentów-ekonomistów z Krakowa. Rezultat jest taki tego jednostronnego traktowania życia mieszkańców postępowej wsi, że nikt tam nie szuka dawnych strojów, nie spisuje obrzędów weselnych i nie stara się n.p. odtworzyć dzieje i ożywić park im. Fr. Magrysia, który ów działacz ufundował i wraz z piękną altaną przeznaczył na odpoczynek i rozrywkę. Ubóstwo dokumentów kultury obyczajowej Handzlówki na wystawie, która zainteresowała badaczy łańcuckiego regionu uzupełniła sąsiednia wieś Albigowa. Ta wieś posiadająca dziś największy i najpiękniejszy zbiór rańtuchów i pierwszą w Polsce Zeńską Szkołę Rolniczą założoną w r. 1898 miała i ma szczęście do regionalnych i etnograficznych poszu- �630 kiwań. Już w r. 1927 prof. dr Stefan I n g lot albigowski rodak spisał i wydał drukiem "Weselne obrzędy ludowe", zaś doc dr Franciszek K ot u l a w pracy "Strój łańcucki" z cyklu Atlas polskich strojów ludowych (Wrocław 1955) z upodobaniem opisał strój albigowianek dostojny i bogato haftowany, którego gdzieindziej nie spotkasz. Daleko splendorem do Albigowej Husowowi, wsi Jana Rak a (18201900) poety, chłopa pańszczyźnianego. Jest na południe, naj dalej oddalona od Łańcuta, sąsiaduje i z Albigową i z Handzlówką, od której dzieli ją tylko najwyższe wzniesienie ziemi łańcuckiej nazwane "Patry ją". Ale Husów jest może naj bogatszy w dokumenty swej prastarej kultury do której klucz pozostawił właśnie Jan Rak w wierszach. Ileż to o Husowie napisał Wincenty B a d u r a jeszcze w r. 19031 Na wystawie pokazano zarówno fotokopie monografii Badury p.t. "Husów ..." (Lud 1902) jak i utwory chłopa pańszczyźnianego Raka, którym Stanisław C z e r n i k zapoczątkował w 1953 cykl Biblioteki Dawnych Pisarzy Chłopskich, a także fotokopie jego niepublikowanych dotychczas wierszy będących w posiadaniu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fotografii ani żadnej podobizny Raka Biblioteka Pow. nie posiada. Natomiast wystawiła fotografie jego córki, Zuzanny Ciupińskiej, która zmarła w lutym 1960 r. w kilka miesięcy po uroczystości 50-lecia śmierci jej czcigodnego Ojca i fotografię dawnej kurnej chaty istniejącej i liczącej dziś ponad 225 lat. Zresztą wnętrze tej schludnej chaty pięknie odmalował Frączek. Z Husowa do Markowej niedaleko. Schodzi się z górki. Po lewej ręce pozostaje "Patry ja", po prawej - wychodzą naprzeciw markowskie wiatraki i setki najróżnorodniejszych konstrukcją i wystrojem chat tej wielkiej i bogatej wsi. Ich oryginalność i piękno oddał akwarelą mistrz Frączek. W dziale książkowym zwrócono uwagę na "Gawędy" Antoniego B al a waj d r a (pseud. Wojtek Trą b a 1909-1935), "Wspomnienia z walk młodzieźy chłopskiej" Władysława Fołty (wyd. przez "Iskry" w r. 1956), z których o Markowej dużo można się dowiedzieć. Władysława F o ł t y książka wyrosła na nowej fali ruchu pamiętnikarskiego łańcuckich chłopów. Tradycje pisarskie Raka i Magrysia podjęło pokolenie, które w okresie międzywojennym zahartowało się w pracy i w walce wiciowej o równe prawa dla całego narodu, a w tym dla chłopów, a teraz w Polsce Ludowej sięgnęło spracowaną dłonią po pióro, by dać młodszym świadectwo tamtych trudnych i ciężkich lat. W ślad za Fołtą poszedł Jan S t r y c z e k z Woli Dalszej. Jego pamiętnik "Chłopskim piórem" przysposobił do druku Mieczysław G r a d, który również poświęcił swej rodzinnej wsi Woli Dalszej "Dzieje chłopskiej walki" (W-wa 1955) i zapoczątkował nowy ruch pamiętnikarski. Nie koniec na tym. Jest i trzecia książka o tej rozpisanej wsi: Romana T u r k a "Moja mama, ja i reszta" - istna kopalnia materiału etnograficznego dla badacza obyczaju podłańcuckiej wsi. Tylu recenzji moźe pozazdrościć Tur- r I 631 kowi nie jeden zawodowy pisarz stolicy. Bo też ten "łańcucki Hasek" to nie tylko kpiarz nad kpiarze, świetny obserwator ludzi i ich spraw, ale to i nie byle jaki znawca obyczaju. rzec można drugi Kitowicz. Ponadto w Woli Dalszej Aniela S z u b e r l a spisała tekst woleńskiego wesela. Piszą też tam i inni. Cenną pozycję bibliograficzną dla badaczy regionu łańcuckiego stanowi książka Aleksandra J a w o r c z a k a "Wieś Dąbrówki" (Lwów 1936), należąca do gromady Wola Dalsza, Jana Ś w i ę t k a "Z nad Wisłoka" - rys etnogr. ze wsi Białobrzegów (Lud. 1902), sąsiadującej z Wolą Dalszą i klasyczny "Lud łańcucki" Aleksandra S a lon i e g o (Kraków 1902). A oto już jesteśmy na szlaku wiodącym do Brzózy Stadnickiej, który nie jeden raz przemierzył Stadnicki zwany Diabłem Łańcuckim w licznych wyprawach na Leżajsk. Mijamy Żołynię z ufundowanym tam przed kilku laty pomnikiem ku czci A. Mickiewicza, za Żołynią zabytkowy spichlerz z XVII w., następnie u wejścia do wsi rezerwat orzecha wodnego i oto dom poetki Janiny G u z y. Nic dotychczas nie drukowała. Na wystawę przysłała kilka wierszy, z których "Babie lato" najczęściej zatrzymywało oczy zwiedzających. Podobnie nie drukuje choć pisze Stanisław K l u z w Krzemienicy, autor wesela krzemienieckiego, z którego kilka ślicznych tańców spodobało się Mirze Sygietyńskiej podczas zjazdowych przedstawień weselnych. Walentemu K u n y s z o w i, poecie i zbieraczowi pieśni i przysłów w Kraczkowej poświęciły już trochę uwagi wydawnictwa PTL (Literatura Ludowa 1957 Nr 3). I tylko ten dorobek literacki można było pokazać na wystawie, gdyż autor Wesela Kraczkowskiego nie zdążył przysłać licznych rękopisów. Podobnie nie dotarły prace Władysława K i s a ł y, ale ujrzymy je wkrótce w wydawnictwach Naszej Księgarni. a garncarstwie Medyni Głogowskiej, Pogwizdowa i Zalesia najwięcej dotychczas pisał prof. dr Roman R e i n f u s s i doc. dr Fr. K ot u l a. Zaczyna się nim interesować mgr Irena Kła k z Rzeszowa. Tak w skrócie etnograficznym wędrówka po powiecie łańcuckim zorganizowana na wystawie książki i akwarel z okazji XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL dobiega końca. Całość w dużej ilości zebranych książek, fotografii i czasopism przedstawiono w układzie chronologicznym, wplatając materiały etnograficzne dotyczące poszczególnych wsi w całokształt bogatych dziejów powiatu i samego Łańcuta. Zwiedzający śledząc przedstawione dokumenty i opracowania byli często zaskoczeni ich różnorodnością. Wykorzystano bowiem na wystawie dostępny w chwili obecnej zestaw bibliograficzny do dziejów Ziemi Łańcuckiej. Obejmuje on kilkaset pozycji. Z przyczyn technicznych zaledwie część materiałów mogła być udostępniona. Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Łańcucie dąży do zebrania możliwie kompletnej retrospektywnej bibliografii regionalnej, a także materiałów - �632 633 w postaci naturalnej bądż ich fotokopii lub mikrofilmów. Chce w ten sposób stworzyć warsztat w miarę naukowy dla zespołu ludzi zgrupowanych w PTL lub też na własną rękę zajmujących się badaniem dziejów regionu. Wystawienie książek i obrazów o jednej tematyce w jednej sali jest nowatorstwem, choć F r ą c z e k przed rokiem wystawił również w tej sali 40 akwarel p.n. "Zabytki Ziemi Łańcuckiej". Teraz chodziło o wzmożenie bodźców oddziaływujących w różnej postaci i na intelekt i na wyobraźnię i na uczucie, a także na wolę. Nie tylko o rozbudowie zainteresowań regionem, ale o nawiązanie z nim serdecznej więzi, rozbudzenie patriotyzmu lokalnego, zrozumienie wartości zanikaj ących reliktów dawnej strzechowej kultury, które należy chronić przed zniszczeniem. Cel został spełniony. Ponad dwa tysiące trzysta zwiedzających, czterdzieści jeden wycieczek przeważnie szkolnych, liczne szczere i z entuzjazmem wypowiadane i zapisywane uwagi to znaczny sukces i miły dowód wdzięczności. Ponadto wydrukowana na wystawę składanka-katalożek wystawy utrwaliła w wyborze tytuły i nazwy wystawionych książek, materiałów i obrazów. Pozytywny wynik wystawy zachęca do przygotowania następnej w roku 1964 p.n. "Wieś Łańcucka w obrzędzie i zwyczaju" przy czym oglądanie książek i obrazów uzupełnimy melodią wygrywaną dawniej na łańcuckiej ziemi i na radość i na smutek, ale częściej by było wesoło. W latach 1867-1875 przebywał na terenie Poznańskiego O s kar K o 1b erg. Wynik jego pobytu, to seria 7 tomów "Lud + W. Ks. Poznańskie" wydana w Krako\\'ie w latach 1875-1882 oraz oddzielny tom "Kaliskie" wydany w 1890 r. "Nikt przedtem i potem - powiedział prof. Bursztanie wykonał tak wielkiej pracy badawczej i wydawniczej". Wydarzeniem dużej wagi było założenie w dniu 8 marca 1910 roku Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu oraz otwarcie w dniu 28 marca 1911 r.* jednego z pierwszych na ziemiach polskich zbiorów ludoznawczych. Te dwie powiązane z sobą instytucje zapoczątkowują zorganizowany ruch ludoznawczy na terenie Wielkopolski. W tym mniej więcej okresie powstawały i zostały wydane dwie najważniejsze od czasu prac Kolberga pozycje etnograficzne: "Przyczynki do etnografii Wielkopolski" (z 1906 i 1912 r.) w opracowaniu J. i Z. Szembekówny. "W okresie międzywojennym - stwierdził prof. Burszta - obserwuje się z jednej strony słabe zainteresowanie Wielkopolską ze strony uniwersyteckich etnografów, z drugiej strony bardzo silny rozwój ruchu regionalistycznego, wielką ilość tytułów regionalnych czasopism oraz przyczynków etnograficznych. Przywódcami i duszą tego ruchu, a także autorami większości przyczynków, są nauczyciele. "Dzisiejszy poznański ośrodek etnograficzny - zakończył prof. Burszta opiera się w pełni w swoich planowanych pracach na całej spuściźnie dotychczasowego ruchu ludoznawczego w Wielkopolsce". Uzupełnieniem referatu było omówienie dziejów wielkopolskich zbiorów etnograficznych. Referat na ten temat wygłosił kustosz Muzeum Narodowego w Poznaniu mgr St. B ł a s z c z y k. Historia zbiorów sięga 1910 roku, kiedy to zorganizowane właśnie Towarzystwo Ludoznawcze jako cel główny swojej działalności postawiło sprawę utworzenia działu etnograficznego w Muzeum im. Mielżyńskich. Otwarcie tego działu dzięki energii ówczesnego prezesa Towarzystwa Ludoznawczego Helenie Cichowiczowej i jej córki Wiesław y nastąpiło już w 1911 r. W przededniu II wojny światowej zbiory osiągnęły imponującą liczbę 3500 eksponatów z terenu Wielkopolski i innych regionów kraju. Niestety, poza kilkunastoma eksponatami wszystkie uległy zniszczeniu. Nowo gromadzone od roku 1945 roku zbiory osiągnęły dzisiaj liczbę 3700 eksponatów z całej Polski. Najbogatszą, najbardziej imponującą ich częścią jest kolekcja strojów wielkopolskich i lubuskich. Bogate też są zbiory haftów, malarstwa i rzeźby. Kolejne referaty i komunikaty przedstawiały wyniki niektórych prac znajdujących się aktualnie na warsztacie naukowym poznańskich etnografów. Śmiałe i ciekawe hipotezy odnośnie polsko-niemieckiego pogranicza, zasięgów i przenikania różnych elementów kulturowych w świetle Eugenia Czado ETNOGRAFICZNA SESJA NAUKOWA W POZNANIU W dniu 19 maja 1962 r. odbyła się z okazji 50-lecia ośrodka etnograficznego w Poznaniu jednodniowa sesja naukowa. Zgromadziła ona 150 uczestników: etnografów, folklorystów, socjologów oraz działaczy ruchu ludowego. W programowym referacie prof. dr Józef B u r s z t a, kierownik katedry etnografii Uniwersytetu A. Mickiewicza i prezes poznańskiego Oddziału PTL, omówił historię ruchu ludoznawczego w Wielkopolsce. "Pierwsze zainteresowania - stwierdził - badania i publikacje etnograficzne pojawiają się w Poznańskiem nie później niż na ziemiach innych zaborów i wyrastają z tego samego podłoża: zainteresowania ludem, jako cząstką tworzącego się narodu. Zauważono, że kultura ludu zanika, zatem dla dobra dziejów ojczystych należało ją zbadać, utrwalić". Pierwszym towarzystwem, które między innymi w ramach swoich planów zbierało pieśni i podania ludowe było powstałe w roku 1827 z inicjatywy Konstantego Kosseckiego z Kęszyc pow. Ostrów, Towarzystwo "Patriarchat". • Poznańskie Towarzystwo powstało na wzór Towarzystwa Ludoznawczego Lwowie. Nie było organizacyjnie związane z Towarzystwem. (Przyp. Red.l. $' ELU liii &i£SiU£ &2& I •• ~ • , • • \ .' • we ....'. ~ �634 materiałów etnograficznych (konkretnie atlasów etnograficznych) wysunął dr Tadeusz W rób l e w s k i. Zupełnie inny charakter miał komunikat mgr J. L i s a k o w s k i e g o o pieśni i muzyce Ziemi Kaliskiej. Bardzo specjalistyczny, pokazywał złożoność i konieczność precyzji warsztatu naukowego współczesnego zbieracza pieśni i znawcy muzyki ludowej. Złożoną problematykę dzisiejszej wsi wykazały komunikaty naukowe z badań terenowych mgr J. D y d o w i c z o w e j i dr Z. J a s i e·· w i c z a. Pierwszy dotyczył badań nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskiego. Przeprowadzono je w 100 wsiach rozmawiano z 250 informatorami. Wyniki są rewelacyjne. Okazało się bowiem, że Wielkopolska zachowała wbrew pozorom bardzo wiele starych zwyczajów. Prawdopodobnie, jak stwierdza autorka, odegrały tu rolę różne czynniki. Do ważniejszych nałeży polityka wynaradawiania i germanizacji stosowane przez zaborcę wobec Polaków zamieszkujących Wielkopolskę. Właśnie dlatego, że walczono tu z przejawami polskiej tradycji ludowej, zachowała się ona bardziej niż gdzieindziej. Autorka podała cały szereg przykładów. We wsi Podmokłe Wielkie pow. Zbąszyń w 1961 roku zanotowano żywą tradycję "podkoziołka". We wsi Kramsko Stare w tymże samym roku napotkała zwyczaje magiczne związane z wodą. W powiecie kaliskim we wsi Lobrzec nawet młodzież jest przeświadczona, że dziewczyna nie polana w czasie dyngusu tego roku nie wyjdzie za mąż ... Jak na razie zakończony został pierwszy etap badań, tzn. próba rekonstrukcji wielkopolskich zwyczajów dorocznych. Przystąpiono do dalszego opracowywania tego ciekawego a równocześnie skomplikowanego zagadnienia: do prac nad próbą genetycznego i przyczynowego wyjaśnienia zwyczajów w ich rozwoju historycznym. Drugi komunikat dotyczył fragmentu badań prowadzonych przez Katedrę Etnografii UAM w woj. koszalińskim. Jego tytuł: "Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim". Autor badań i komunikatu skoncentrował swoją uwagę na dwóch podstawowych grupach ludności tej 78-mio rodzinnej wsi: grupie lubliniaków (powiaty Janów i Biłgoraj) i wieluniaków (woj. Łódż). W momencie przybycia w 1945 roku do Iwięcina stanowiły one dwie różnie ukształtowane grupy kulturowe. Występowały między nimi różnice nie tylko w zakresie kultury materialnej, ale w obrzędowości rodzinnej, zwyczajach towarzyskich itp. W wyniku znalezienia się na jednym terenie, w jednej społeczności wioskowej nastąpiło, jak to autor nazywa "zderzenie się kultur". Jego wynikiem stał się proces adaptacji i integracji kulturowej. Autor daje opis skomplikowanego procesu tworzenia się społeczności lokalnej ,procesu, w którym pewne wartości są zapożyczone, inne rugowane". Pojawi:ają się też wartości zupełnie nowe, a stwierdza się i takie, które chociaż nawzajem się wykluczają, świetnie koegzystują. Całość 635 " przemian kulturowych cechuje prężność, energia i ambicja pozytywnego wyróżnienia społecznego. Zarówno badania nad zwyczajami dorocznymi, jak badania nad zderzeniem kultur grup osadniczych w Koszalińskiem są nie tylko ciekawe naukowo, ale i społecznie bardzo ważne. Jednocześnie, jeśli chodzi o badania nad obrzędowością, pierwsze tak szeroko i metodycznie pomyślane. W przypadku badań koszalińskich prowadzonych w sześciu wsiach, jak można się orientować po wygłoszonym komunikacie ich opracowane wyniki będą kapitalną ilustracją i brakującym ogniwem w badaniach socjologicznych nad zagadnieniem tworzenia się nowych społeczności na ziemiach zachodnich i północnych. Dr Jasiewicz mówił o pomijaniu problemu zderzenia się kultur regionalnych w badaniach socjologicznych, ope·· rowaniu tylko efektami tych zderzeń. Zarzut jest poniekąd słuszny, ale niesłusznie skierowany do socjologów. Bardzo dobrze się staio, że etnografowie poznańskiego ośrodka postanowili tę lukę wypełnić. W drugim dniu, uczestnicy sesji odbyli autokarami wycieczkę naukową przez powiaty: Szamotuły, Trzcianka, Czarnków, Chodzież i Oborniki. Po drodze oglądano i zwiedzano zabytki sztuki ludowej. W Szamotułach obejrzano występy regionalnych zespołów ludowych, dorosłego (LPL:) i szkolnego dziecięcego. L. M. Szwengrub PRZEDRUK Z KATALOGU ROZPRA W DOKTORSKICH MINISTERSTWA SZKOLNICTWA 1959-1962 Doktoraty z I HABILIT ACY JNYCH WYZSZEGO. etnografii. 1. G a r y g a Bolesław: Radło i socha jako narzędzia pracy w rolnictwie na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 7. XII. 1960. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 2. G l a p a Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski) na tle ubiorów wielkopolskich. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. Filozoficzno-Historyczny - 20. V. 1959. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 3. G ł a d y s z o waMaria: Wiedza ludowa o gwiazdach. �636 637 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 11. IX. 1961. Promotor: prof. dr Kazimierz Dobrowolski. 4. J a s i e w i c z Zbigniew: Kowalstwo wiejskie w Wielkopolsce. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydz. Filozoficzno-Historyczny - 30. XII. 1960. Promotor: prof. dr Józef Burszta. 5. J a wo r s k a Bronisława: Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich. Uniwersytet Łódzki, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 1. VII. 195fJ. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 6. K w a ś n i e w i c z Władysław: Rozwój kultury materialnej wsi rzemieślniczo-przemysłowej Świątniki Górne pow. krakowskiego (1950--1960). Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 19. XII. 1960. Promotor: prof. dr Kazimierz Dobrowolski. 7. K w a ś n i e w s k i Krzysztof: Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych 1860-1960. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, ny - 9. XI. 1960. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Wydz. Filozoficzno-Historycz- 8. M i s i ń s k a Maria: Spław drewna na rzekach polskich w drugiej połowie XIX wieku i w wieku XX (Studia etnograficzne). Uniwersytet Łódzki, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 12. X. 1961. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 9. P i e t k i e w i c z Kazimierz: Kultura matedalna Łotwy. Zarys monografii etnograficznej. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, ny - 31. V. 1961. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Wydz. 10. S t a s z c z a k Zofia: Budownictwo chłopskie belskiego w XIX i XX wieku. Uniwersytet Wrocławski im. B. Bieruta, Wydz. ny 24. VI. 1959. Promotor: prof. dr Józef Gajek. 11. S z y f e l b e j n Zofia: łeczna i organizacja czterech społeczności próbne). Uniwersytet Promotor: Filozoficzno-Historycz- na obszarze woj. lu- Filozoficzno-Historycz- Rozwój technologii rolniczej a struktura spoprocesu wytwarzania (Studium etnograficzne rolniczych traktowanych jako zbiorowości Warszawski, Wydz. Historyczny prof. dr Witold Dynowski. - 8. IV. 1961. 12. W o l s k i Krzysztof: wo- wschodniej. Studia z dziejów pszczelnictwa Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, storyczny 21. V. 1959. Promotor: prof. dr Eugeniusz Frankowski. Wydz. Polski południo- Filozoficzno-Hi- 13. W rób l e w s k i Tadeusz: Chłopskie budownictwo w Wielkopolsce. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydz. Filozoficzno-Historyczny 21. V. 1959. Promotor: prof. dr Józef Burszta. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b859bcb2349764ed710de6d7dadf012.pdf 1769f0388c632e39e998a4fa05e30b65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:207 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje/ LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s. 451-562 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWOZDANIA JOZEF RECENZJE GAJEK PODSUMOWANIE Referat I plenarny TEZ MIĘDZYNARODOWEJ POMORZOZNA WCZEJ wygłoszony w dniu w S z c z e' c i n i e. KONFERENCJI 6 września 1960 r. w s tęp. Milenialny charakter Międzynarodowej Konferencji PomorzocLej P.T.L. A. Pomorze w perspektywie historycznej. Tezy autochtonizmu. Kultura pomorska jako pochodna łużyckiej. Rodzimość kultury grobów jamowych na Pomorzu. Rola Gepidów i Gotów na Pomorzu. Rola elementów połabskich w świetle antropologii. Rodzime elementy słowiJańskie 600-12,00 r. Rola Pomorza w X wieku w ujednoliceniu Lechitów. Rola Pomorza w kulturze i gospodarce polskiej. Proces upadku świadomości etnicznej Pomorzan. Periodyzacja dziejów Pomorza. B. P o m o r z e Z a c h o d n i e w ś w i e t l e r e t r o g r e s j i e t n o gr af i c z n y c h. Studia etnograficzne na Pomorzu. Językowe studia nad Połabszczyzną. Językowe studia na Pomorzu Wschodnim. Osiągnięcia językoznawstwa i folklorystyki. Osiągnięcia etnografii'. Osiągnięcia innych nauk. Zagadnienia demograficzne. Procesy adaptacji, akulturacji i integracji autochtonicznej. Plany badań naukowych na przyszłość. Llld •• I \ w s tęp. Obrady M~ędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej dobiegły na plenum i w sekcjach końca. Stajemy przed końcowym aktem prowizorycznego bodaj podsumowania jej wyników. Zaszczyt ten przypadł mi z tytułu przewodnictwa w komisji naukowo-programowej, i z góry przepraszam wszystkich panów referentów, jeśli w pośpiesznej pracy sumującej pominąłem niektóre wyniki. Ograniczony czas podsumowania, niemożność uczestniczenia we wszystkich komisjach, a także późne nadesłanie przez autorów niektórych danych, muszą bodaj w części usprawiedliwić powstałe luki i nieścisłości, które uzupełnimy w szczegółowym wydawnictwie ze Zjazdu. �~52 Konferencja ta - pragnę to na wstępie podkreślić - jest przede wszystkim uczczeniem M i 11 e n n i u m P o lon i a e a zarazem uczczeniem piętnastoletniej rocznicy powrotu Pomorza do Macierzy. Jest także skromnym świętem 55-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a zarazem jego piętnastolecia pracy w Polsce Ludowej. Z kolei parę słów o genezie samej konferencji. Geneza jej wyrosła z głęboko odczuwanych potrzeb intelektualnego środowiska miasta Szczecina, Koszalina i całego społeczeństwa pomorskiego. Już na Krajowej Konferencji Etnografów w Szczecinie, z okazji XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zarysowały się pierwsze pomysły odbycia takiej konferencji. Wyniki obrad, opublikowane zostały w 1959 r. w miesięczniku "Szczecin". Pomysł będący wyrazem wspomnianych potrzeb, dojrzał w postaci wniosku Oddziału szczecińskiego PTL na XXXIV Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1959 r. w Olsztynie. W dyskusji nad wnioskiem podniesiono następujące argumenty przemawiające za potrzebą zwołania takiej konferencji: 1° Pomorze, jak i całość Ziem Zachodnich jest przedmiotem ataków dochodzących do głosu w Niemczech Zachodnich nacjonalistycznych kół rewizjonistów, którzy poprzez polityczne organizacje ziomkostw i przy pomocy usług niektórych uczonych niemieckich, urabiają opinię w Niemczech, a przede wszystkim na Zachodzie - o słuszności swych narodowych roszczeń terytorialnych. Nauka polska, oraz uczeni innych krajów stojący na gruncie postępowej myśli społecznej, winni dać odpór przeciwko zakusom na granicę pokoju Odra - Nysa. Właśnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako organizacja naukowa i społeczna jest powołane do tego celu. 2° Wspomniani uczeni niemieccy, zależnie od sytuacji politycznej i przedmiotu ataków, szermują dwoma rodzajami argumentów; raz powołują się na swe "odwieczne", lub nabyte prawa historyczne, a więc na "odwieczność etnicznego żywiołu germańskiego", czy też niemieckiego na tych ziemiach - wzglę- 453 dnie powołują się na swą pionierską rolę gospodarczą lub kulturalną. Jeśli z tych czy innych powodów taka argumentacja zawodzi, wówczas uciekają się oni do oceny istniejącej rzeczywistości, jakoby w imię interesów Europy, Niemiec, a nawet _ obłudnie - w imię interesów Polski. Interesy te ubiera się w postać rozważań gospodarczych, demograficznych, etnicznych jak np. rozważania na temat mitu "bezdomnych członków ziomkostw". Podkreślić przy tym należy, że te rzekomo narodowe aspiracje i rzekoma troska o całą Europę maskują atak przeciwko demokracjom ludowym, przeciwko ładowi społecznej sprawiedliwości - i że ta właśnie treść stanowi istotną wagę w grach międzynarodowej dyplomacji. Zadaniem Konferencji jest w miarę możliwości o ś w i e t l i ć t e g o r o d z a j u m i t Y n a u k ow e g o d z ą ce w p ok ó j ś w i a ta. 3° Właściwe, naukowe a więc udokumentowane zajęcie stanowiska jest niejednokrotnie utrudnione, gdyż Ziemie Zachodnie, a zwłaszcza Pomorze Zachodnie nie były do II wojny światowej dostatecznie źródłowo zbadane przez naukę polską w zakresie archeologii, etnografii, antropologii, językoznawstwa. Niedostępne były archiwa i materiały. Nauka niemiecka zaś nie zawsze docierała, lub nie zawsze chciała dotrzeć do wszystkich źródeł, zwłaszcza do tych, które nie poświadczały apriorycznych założeń o odwieczności, lub o prawach nabytych prze2. naród niemiecki do tych ziem. Świadczy o tym na przykład traktowanie Pomorza w niemieckich atlasach etnograficznych, czy też studia i monografie nad przemianami narodowościowymi na Pomorzu. Była to historia żywiołu niemieckiego a nie całości społeczeństwa pomorskiego. A przecież takie właśnie jednostronne informacje niektórych uczonych niemieckich stanowią podstawę dla badań zachodnioeuropejskich, dla nauki i publicystyki. Dopiero po II-ej wojnie światowej, to jest w Polsce Ludowej, rozpoczęto systematyczne badania ocalałych z pożogi wojennej pomorskich archiwów. Rozpoczęto badania wykopaliskowe, trwają również badania etnograficzne, językoznawcze zwłaszcza toponomastyczne i badania antropologiczne. Są one �454 jeszcze dalekie od ukończenia i syntetycznego ujęcia wyników, ale już w tym stadium rozwiewają one mit o historycznych prawach narodu niemieckiego do Pomorza, a oświetlają dramatyczny przebieg walki żywiołu lechickiego. Tymczasowe podsumowanie nauki polskiej i konfrontacja wyników z osiągnięciami p o s t ę P o w Y c h u c z o n y c h n i e m i e c k i c h, a także czeskich i innych, pozwoli określić niedobory nauki w zakresie pomorzoznawstwa, co będzie również wartościowym osiągnięciem teoretycznym, mającym swój walor praktyczny. 4° Po II-ej wojnie światowej, Pomorze - jak również przeważna część zachodnich województw polskich stała się terenem masowej migracji, i to w skali tak wielkiej, jakiej Europa nie widziała od czasu wędrówek ludów. Napęczniało więc i województwo szczecińskie i koszalińskie ludnością (około 650/0)z Polski centralnej oraz dawnych kresów (około 25°/(1). Ludność ta osiedlona w innych warunkach geograficznych, różniąca się początkowo w swoich zwyczajach i nawykach przeżywa obecnie intensywny proces integracji i adaptacji, przy czym znamionuje ją młodość i wielka dynamika demograficzna. Cały ten proces migracji, adaptacji i integracji - jest jednym z naJ ciekawszych zjawisk z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a. Jest to nowa rzeczywistość etniczna, której charakter i sens propaganda niemiecka próbuje zniekształcić. Zresztą nie chodzi tu tylko o odparcie nieprzyjaznych opinii niektórych socjologizujących pisarzy i badaczy niemieckich, ani nawet tylko o cele teoretyczne, lecz również o rozpoznanie tych procesów z punktu widzenia nauki dla celów praktycznych, a mianowicie dla celów· naszej aktualnej polityki gospodarczej i kulturalnej. W czasie wspomnianej już dyskusji podniesiono również że Konferencja Pomorzoznawcza winna się stać pomostem dla zacieśnienia stosunków naukowych z postępowymi uczonymi niemieckimi NRD, którzy w oparciu o nowoczesny aparat metodologiczny i światopogląd sprawiedliwości społecznej, przezwyciężyli tradycyjne nawyki nacjonalistycznej nauki niemieckiej i stanęli na gruncie granicy pokoju. 455 Rozważania te zostały przyjęte na marcowej konferencji, odbytej w 1960 roku w Szczecinie, określają~ej. główn~ ~r?blematykę Zjazdu. Sprowadza się ona do zagadmema d z l e J o.w e tn i c z n y c h P o m o r z a, do dziejówetnosu, który był Jedn~ z podstawowych składników narodu polskiego. Z~pi~ł to naJtrafniej XI-wieczny kronikarz kijowski Nestor, zalIczając Polan. Łuticzów, Mazowszan i Pomorzan do Lęchów (Lachów). W okresie tworzenia się narodu i państwa polskiego, a więc w X-tym do XII-go wieku Pomorze i Pomorzanie odegrali du~~ rolę. Jaką? Określały to referaty i dyskusje naszej konferenC)l, utrwalone również w aktualnych wydawnictwach przygotowanych na Konferencję Pomorzoznawczą. Jednakże nasza Konf~rencja Pomorzoznawcza nie może się ograniczać tylko do sP?)rzenia wstecz do odtworzenia dziejów Pomorzan, do okresu Ich prężności i rozkładu świadomości etnicznej, do określenia ich funkcji politycznej, gospodarczej i kulturalnej w stosunku do całej Polski. Równorzędnie do retrospektywnej koncepcji z.jazd~, zarysowała się konieczność spojrzenia na powstałą po II-ej wo~nie światowej n o w ą r ze c z y w i s t ość e t n i c z n ą, w ktorej ponad 400/0 osób urodziło się i wychowało na Pomorzu i dla których ten kraj jest krajem ojczystym, krajem lat dziecinny:~. Pracą ich rąk i umysłów zmienia się Pomorze coraz szybcie~, nabierając ogólnopolskiego kolorytu. Rodzi się sentyment do WSl, miast i miasteczek, patriotyzm lokalny w szlachetnym tego słowa znaczeniu. Badania nad tą współczesną rzeczywistością stwarzają możliwość p r o s p e k t Yw n e g o spojrzenia w przyszłość. A więc przeszłość i teraźniejszość stosunków etnicznych, ich znaczenie dla stabilizacji granicy pokoju na Odrze i Nysie, granicy przyjaźni polsko-niemieckiej, były główną problematyką odbytej Konferencji Pomorzoznawczej. Już na wspomnianych konferencjach wstępnych zdawano sobie sprawę, że chociaż przedmiotem obrad Konferencji Pomorzoznawczej są zagadnienia etniczne, to jednak etnografowie skupieni w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym nie byliby w stanie sami oświetlić kompleksowo tego problemu, to też postano- �456 457 wiono zwrócić się do archeologów, historyków, antropologów, językoznawców i socjologów z prośbą o współudział w konferencji. Na apel Towarzystwa zgłoszono 120 referatów, a nadesłano przeszło 90 prac. Rozmiar nadesłanych materiałów zmusił Komitet Naukowy Konferencji Pomorzoznawczej do podziału obrad na 5 komisji specjalistycznych: archeologiczno-antropologiczną, etnograficzną, historyczną, językoznawczo-folklorystyczną i socjologiczno-demograficzną. Mocny oddźwięk uczonych polskich, czeskich, niemieckich i innych, świadczy dobitnie, że konferencja o takiej problematyce była nie tylko potrzebą Szczecina, ale zamówieniem społecznym całej Polski. Określony profil Konferencji Pomorzoznawczej został szczegółowo przedyskutowany i zatwierdzony na marcowym posiedzeniu organizatorów Zjazdu oraz zaakceptowany przez powołaną w tym celu komisję naukowo-programową. * Problematyka etniczna i etnograficzna, tak w perspektywie progresywnej jak i retrogresywnej przewinęła się przez wszystkie sekcje, zmierzając do oświetlenia minionych procesów historycznych i kul turowych. W rozważaniach archeologicznych raz jeszcze wrócono do problemów pochodzenia i praojczyzny Słowian; skonfrontowano raz jeszcze tezyautochtonistów i allochtonistów; zwolenników i przeciwników słowiańskości kultury łużyckiej. Było to zresztą konieczne po negatywnym ujęciu tego problemu przez H. Ułaszyna i nowej redakcji koncepcji allochtonicznej przez Kazimierza Moszyńskiego. Siedemnaście szczegółowych referatów archeologicznych i antropologicznych znalazło odbicie w referacie prof. dr Józefa K o s t r z e w s k i e g o wygłoszonym na inauguracyjnym plenum. Tu ograniczam się tylko do odnotowania linii generalnych i nowatorskich osiągnięć w zakresie tej tematyki. Stwierdzono więc, że: 1. Kultura łużycka jest niewątpliwie wytworem ludności prasłowiańskiej; świadczy o tym ciągłość zaludnienia i argumenty antropologiczne oraz fakt, że wszystkie fazy tej kultury i wszystkie tej kultury pochodne są zlokalizowane między Odrą - Wisłą· Za tym ujęciem świadczą dane botaniczne, językoznawcze, archeologiczne, antropologiczne a także tzw. "rubież etnograficzna". 2. Stwierdzono, że kultura przeworska, stanowiąca fundament kultury prapolskiej i kultura pomorska wywodzą się z kultury łużyckiej i że jest to ten sam żywioł etniczny, który stanowił substrat kultury łużyckiej. Uwypukliło się to również w referacie M. Sikory na temat zależności i wpływów ceramiki kultury łużyckiej i pomorskiej. Wartościowym wkładem w konferencję był także referat Stefana Wesołowskiego, podsumowujący badania nad osadnictwem grodowym w kulturze łużyckiej; dał on systematyczny przegląd form typów grodzisk, ich rozwoju, oraz stosunków społeczno-gospodarczych ludności użytkującej te grody. 3. Raz jeszcze przewinęła się w referatach sprawa przezwyciężenia m i t u o k u l t u r z e b u r g u n d z k i e j na Pomorzu. Za cenne osiągnięcie naukowe należy również uznać właściwe ujęcie treści, znaczenia i dziejów kultury jastorskiej i określenie jej stosunku do kultury łużyckiej, a zwłaszcza etnicznych skutków jej zaniku. Problematyka ta, zaznaczona w referacie prof. Kostrzewskiego, została szczegółowo rozwinięta w referacie Ryszarda Wołągiewicza. 4. W dalszym ciągu stwierdzono, że kultura wczesno-średniowieczna plemion polskich, jest rezultatem rozwoju i zmieszania się kultury przeworskiej i pomorskiej. 5. Kultura pomorska okresu późno-lateńskiego wczesnego żelaza i okresu wczesno-rzymskiego powstawała z miejscowej grupy kultury łużyckiej, przy czym w obrębie tej kultury rozwinął się pochówek jamowy, wcześniej i niezależnie od pochówku germańskiego, natomiast wykazujący związki z grupą oksywską· W odróżnieniu od reszty Polski, kultura pomorska nie została objęta oddziaływaniem kultury celtyckiej (radlica, żarna rotacyjne, piece garncarskie, hutnicze). Uczeni polscy i szereg Uczonych niemieckich (jak Narr, Egers, Keist, Reinecke i in.) odrzucili tezę a związku kultury pomorskiej z Bastarnami. �458 6. Rola Germanów, to jest Gepidów i Gotów została ujęta jako ważny epizod w dziejach Pomorza; pobyt ich należy do faktów bezspornych (do 180 lub do 250 r. n.e.). Stanowili tu oni warstwę najeźdźczą i panującą nad słowiańskim żywiołem autochtonicznym. Najazdy te wywołały ruchy ludności rodzimej w kierunku Kujaw. Po odejściu w kierunku południowo-wschodnim obcego żywiołu - ludność rodzima kontynuowała swój własny byt i kulturę. 7. Na marginesie tego zjawiska Jan C z e k a n o w s k i podniósł, że ekspansja Gotów ku morzu Czarnemu spowodowała u Słowian zachodnich i wschodnich szereg pożyczek językowych. Należy wnosić, że i kulturowych. W ten sposób potworzyły się powiązania kulturowe, tworzące istotę Słowiańszczyzny Północ-o nej, oraz rozluźnienie starych związków między Słowianami wschodnimi i południowymi. 8. Oiągłość kulturową w nowszych okresach (V i VI wiek) między późnym okresem rzymskim a wczesnym średniowieczem potwierdziła analiza ceramiki i ornamentyki. Niewątpliwie ten sam żywioł etniczny, to jest Słowianie północno-zachodni, kontynuował w obu okresach rozwój tej samej kultury. 9. Nie po raz pierwszy zresztą przedstawił J. C z e k a n o ws k i oryginalną tezę w odniesieniu do VIII-go i IX-go wieku. Na podstawie analizy czaszek z Ostrowia Lednickiego i Kruszwicy oraz Levego Hradca, stwierdzając duże podobieństwo tej serii do składu Słowian Połabskich - twierdzi, że rezultatem ekspansji ludności połabskiej ku południowi i południowemu wschodowi byli na terenach polskich Popielidzi, tak jak w Czechach Przemyślidzi. Autor widzi możliwość dalszej interpretacji, a mianowicie w ruchu alańskich Serbów i Chorwatów ku Bałkanom, właśnie na skutek ekspansji Połabian Meklemburskich, Rzucona koncepcja wymaga jednak dokładniejszej analizy, zwłaszcza określenia czasu pochodzenia materiału kostnego. Na wyszczególnienie zasługują poszukiwania toponomastyczne Wł. Filipowiaka; szkoda jednak, że rozważania te nie są również przedmiotem badań językoznawczych. Czasy późniejsze od X wi·eku były przedmiotem referatów 459 i dyskusji na sekcji historycznej, wśród których całościowe ujęcie dał referat prof. Gerarda L a b u d y. Ciekawe pogłębienie naświetlenia XVI i XVII wieku dały referaty historyków: Wachowiaka, Gierszewskiego i Topolskiego. Na szczególną uwagę zasłużyły także referaty kolegów niemieckich Joachima Mai'a, Giinthera Heidorna i Johannesa Kalischa. Tematyka, sposób jej potraktowania, obiektywizm najwyższej klasy wnoszą w konferencję nieprzemijające wartości - a dodam od siebie - że urzekły i ujęły uczestników Konfeflencji. Nawiązując do Konferencji Pomorzoznawczej z 1957 roku i do fleferatu swego pt. "Rodzime podstawy i obce nawarstwienia kulturowe w okresie feudalizmu" (600-1200 n.e.) prof. L a b ud a stanął na stanowisku tezy autochtonizmu Słowian między Odrą i Wisłą, (Jażdżewski, Kostrzewski, Rudnicki, Czekanowski, Spławiński), - podkreślił, że na Pomorzu, w dorzeczu Odry mamy do czynienia ze zjawiskiem kohabitacji, jako wynik przenikania grup germańskich na słabo zaludnione obszary Pomorza; tworzyły tu one obcojęzyczne enklawy kulturowe. Odejście ludności germańskiej w połowie pierwszego tysiąclecia, wywołało wstrząs gospodarczy i polityczny. Pozostała ludność słowiańska odbudowała życie gospodarcze, przebudowała ustrój społeczny i zmierzała do nowej organizacji politycznej (demokracje wojenne). Szybciej dokonywało się to na gruncie macierzystych ziem Zachodniej Słowiańszczyzny i spowodowało ruch osadniczy w kierunku zachodnim i południowym. Na gruncie tych zjawisk powstało w X W. feudalne państwo polskie. Pomorze jednak opóźniło się w ogólnym procesie tworzenia swego państwa feudalnego, i w tym leży późniejsza jego słabość ekonomiczna i kulturowa, która przyczyniła się w konsekwencji do osłabienia świadomości narodowej i słabszej odporności wobec germanizacji. Pomorze uległo w tym czasie wpływom zewnętrznym: 1) germańskim (Restgermanen, Skandynawowie, Wikingowie) 2) bałtyjskim (w zakresie żeglugi morskiej) 3) polańsko-mazowieckim i czeskim. Na obecnej konferencji profesor L a b u d a w świetnym referacie "Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski" objął �460 problematykę pomorską od X wieku do chwili obecnej. Unaocznił on, iż wiek X był okresem w którym lechickie plemiona bałtyckie i centralne współzawodniczyły ze sobą o stworzenie jednolitego organizmu politycznego. Ostatecznie rola zjednoczyciela przypadła państwu Mieszka I, który w 970 roku włączył Pomorze do państwa polskiego. W sumie uczestnicy konferencji mieli możność poznać wypracowaną przez profesora G. Labudę periodyzację dziejów Pomorza Zachodniego z punktu widzenia znaczenia i funkcji tej dzielnicy w dawnym państwie polskim. Wyodrębnione 4 okresy zostały precyzyjnie scharakteryzowane, posiadają one szczególną wartość dla oceny procesów etnicznych na Pomorzu Zachodnim. Ujmując skrótowo wyróżniono: I. W pierwszym okresie (X-XIII w.) było Pomorze nie tylko przedmurzem Polski i szlakiem wymiany towarowej, ale i czwartym elementem lechickim uczestniczącym pośrednio lub bezpośrednio w procesie dojrzewania świadomości etnicznej tejże właśnie wspólnoty lechickiej. Referat profesora Kazimierza T y m i e n i e c k i e g o oświetlił ten okres historii od strony genezy i ukształtowania się miast pomorskich. Badania nad tym tematem wniosły wiele cennych przesłanek i analogii do zagadnienia prasłowiańskich grodów w Polsce, a nawet początku miast u wszystkich Słowian. Temat ten był również omawiany na sekcji archeologicznej. II. W drugim okresie (od XIV-XVII w.) pomimo rozluźnienia się stosunków politycznych między Pomorzem a Polską, trwa wzajemna zależność w zakresie produkcji wymiany towarowej oraz wymiany dóbr kulturalnych. Należy się spodziewać, że w tym okresie zasadnicza substancja etniczna Pomorza nie doznała poważniejszego uszczerbku mimo, że dynastia, kler, rycerstwo i mieszczaństwo obojętnie lub wrogo odnosiły się do procesu integracji Pomorza z Polską. Choć w okresie tym dominują wplywy gospodarcze i kulturalne niemieckie i mimo infiltracji do miast i wsi osadnictwa niemieckiego, Pomorze w zasadzie jest wtedy wciąż jeszcze przeważnie lechickie. Dużą winę w procesie odpadania Pomorza ponosi szlachta polska, dba- 461 I jącą w istocie o spław produktów rolnych i leś~ych do Szcz~cina a nie o ściślejsze powiązanie Pomorza z panstwem polsklm. Ł;twość reslawizacji osadników słowiańskich w XVI wieku w okręgu kościerskim, wałeckim, człuchowskim dowodzi, że proces germanizacji na Pomorzu Zachodnim nie sięgn~ł .zbyt głęboko. Należy przypomnieć wyniki pracy docenta KaZImle~Za S l a s k i e g o; w Gryfinie w 1250-1350 r. na 447 nazwIsk 150-200 nazwisk nawiązywało do miejscowości rdzennych Niemiec, reszta była słowiańska. W XVI w. używanie języka pomorskiego i udział Pomorza w cechach rzemieślniczych i innych organizacjach, był przedmiotem prawnych zastrzeżeń i dyskryminacji. Ustawienie Pomorzan w niekorzystnej pozycji ekonomicznej, mimo dodatniego w tym względzie znaczenia reformacji, pogłębiło proces germanizacji, a skierowanie energii i działalności politycznej Polski na wschód, a zwłaszcza polityka inflancka (być może słuszna w tym okresie) stały się obiektywną przyczyną wyłączenia się Pomorza z orbity polskiej. Pod koniec drugiego okresu ludność była dwujęzyczna, ale opanowanie języka niemieckiego przez chłopów było słabe. III. Trzeci okres obejmujący wiek XVIII, XIX i XX do II wojny światowej cechuje nikły społeczny, ekonomiczny i kulturalny wkład Pomorza do pozostałych ziem polskich (zwłaszcza w okresie rozbiorów). Gospodarka kapitalistyczna w Niemczech, pozostawiła Pomorze na marginesie industrializacji, osłabiała je na rzecz rdzennych obszarów niemieckich, zwłaszcza na rzecz Nadrenii. Pomorze stało się okręgiem rolniczym, z ostro zarysowującymi się przeżytkami feudalizmu, ale stało się zarazem bazą wypadową imperializmu i militaryzmu pruskiego na wschód. Pomorze dostarczało głównie materiału ludzkiego dla poczynań militarnych, stąd rozbudowa sieci komunikacyjnej. Ale przede wszystkim ten okres cechuje świadoma, konsekwentna w najdrobniejszych szczegółach polityka g e r m a n i z a c J i, prusaczenia ludności rodzimej. I należy podziwiać, że mimo wszelkich represji świadomość etniczna, język, poczucie odrębności regionalnej i coś w rodzaju lokalnego patriotyzmu utrwaliło się i przechowywało. Na Pomorzu Wschodnim był to atak �463 462 skierowany przeciw Słowińcom, Kaszubom, Borowiakom i Kociewiakom. Droga prowadziła przez tworzenie latyfundiów junkierskich i nasilenia osadnictwa niemieckiego. Ale i ta polityka germanizacyjna uległa załamaniu w postaci "Ostf1uchtu" na rzecz coraz bardziej uprzemysłowionych prowincji Niemiec Nadrenii i Westfalii. W krótkim czasie zaistniała potrzeba nowych sił roboczych, zaznaczyło się to w postaci emigracji rolnej w międzywojennym dwudziestoleciu. Warto tu dodać, że eksterminacyjna polityka pruska dążyła do zacierania śladów słowiańskości. Osobne zarządzenia regulowały w szczegółach normy (np. budowlane); zacierały one stary słowiański charakter różnych dziedzin życia kulturowego a narzucały wzory obce. Stan ten rysuje się ostro w materiale etnograficznym. Na marginesie pozwalam sobie zwrócić uwagę, że np. w "Niemieckim Atlasie Etnograficznym" rejestrowano tylko celowo dobrane zjawiska kulturowe na Pomorzu a pomijano niekorzystne, z punktu widzenia pruskiej polityki kulturalnej zjawiska wiążące kulturę tego obszaru z kulturą reszty ziem polskich. Tym procesom wynaradawiającym szły na rękę również i tutejsze władze kościelne. I tak w II poło XIX w. milknie w kościele język polski w Główczycach, Lęborskiem i Bytowskiem, a granice świadomej Pomorszczyzny cofają się na wschód do Gardna, Słupi, Lęborka. Ostatecznie po tragicznym roku 193~ i 1939 zarysowały się plany wysiedlenia całej ludności pomorskiej i kaszubskiej. Zostały one jednak na szczęście przekreślone zwycięstwem oręża radzieckiego i polskiego. Zwycięstwo to a także korzystniejsze warunki stworzone przez industrializację Niemiec Zachodnich wytworzyły nową sytuację polityczną i społeczną na Pomorzu. * Okres od 1945 r. do chwili obecnej cechują ogromne przesunięcia demJgraficzne. W ramach gospodarki socjalistycznej przebiegają procesy adaptacji ludności do warunków zastanych, zjawiska integracji regionalnej i integracji Pomorza w organizm Ludowego Państwa Polskiego. Periodyzacja Gerarda L a b u d y staje się ważnym instrumentem nie tylko w poszukiwaniach historyków, ale także etnografów i socjologów oraz wszystkich uprawiających prace pomorzozna wcze. Retrospektywne spojrzenie na problem etniki Pomorza prze.winęło się i w innych sekcjach, jak np. w sekcji etnografic~ne~. Na uwagę zasługuje referat Agnieszki D o b r o w o l s k l e J. A. Dobrowolska widzi np. na Pomorzu Zachodnim dwa typy budownictwa: a) szerokofrontowe - 3-izbowe - które włącza do strefy uralskiej (Europa wschodnia, Ural, Syberia-Bałkany) . b) wąskofrontowe - łużyckie (1200 p.n.e. Buk p. BerImem). Za element wiążący uważa "czarną izbę" i nazwę sieni "dom" nawiązujący do bałtyjskiego numas, namas. Autork~ nawi~zuje to budownictwo do kultury ceramiki grzebykowe]. ~wa.z~ również, że szereg zjawisk ciągnie się pasem od zaodrzansklej Darżycy w głąb Żmudzi i Litwy. A. Dobrowolska zaliczyła do tego słowiańsko-bałtyjsko-fińskiego zespołu takie zjawiska k~l~ turowe jak: białe czółka, krajkę tkaną na deseczce tkackIe), soszkę do plecenia pasków, ażurową przęślicę łopatkową. Zasięg tych zjawisk przekracza Odrę i obejmuje Łużyce. oraz .dorzec~e Połabszczyzny. Dodam od siebie, że tego rodzaju tWIerdzema wymagają dużej ostrożności, gdyż nie zawsze świadczą one o autochtoniźmie określonego żywiołu etnicznego i jego ciągłości, nie zawsze świadczą o ruchach migracyjnych, ale często bywają śladem chwilowego najazdu lub kontaktów handlowych. Krzysztof Kwaśniewski w studiach nad budownictwem, wyodrębnił terytorium Słowian północno-zachodnich, na podstawie zasięgu: palenisk, szerokich kominów, braku chałup z sienia~i na całą szerokość chałupy (i z dworna wejściami), występowama pieca piekarskiego w chałupie. Koncepcje te nie są we wszystkim nowe, wspomniała o nich i A. Dobrowolska a także powierzchownie porusza tę kwestię literatura niemiecka i polska. Studia Jadwigi Kucharskiej nad kaszubskimi maszoperiami rybackimi obejmują krótki okres między końcem XIX wieku a pierwszą połową XX w. Doskonałe opisy form i funkcji tych �464 465 organizacji, ich terytorialne zrozmcowania będą stanowiły punkt wyjścia dla studiów porównawczych, i być może otworzą drogę do wniosków typu etnogenetycznego. Należy sobie życzyć, aby ta tematyka jak najszybciej stała się przedmiotem dalszych poszukiwań i studiów. Przekonywająco wypadły uwagi Janusza B o h d a n o w ic z a oparte o polską i niemiecką kartografię etnograficzną, oraz o moje i Tadeusza Wróblewskiego próby ujęć syntetycznych. Biorąc pod uwagę całość tej problematyki, należy stwierdzić, że Pomorze w świetle materiałów etnograficznych: a) odcinało się swoją odrębnością od reszty obszaru niemieckiego, b) że ta właśnie odrębność była spadkiem słowiańskości kultury Pomorzan. Oczywiście studia te wymagają dalszego pogłębienia historycznego i etnograficznego, 00 jest postulatem najbliższej przyszłości m. inn. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Podobne zresztą rezultaty przyniosły i rozważania językoznawcze, ż,e wymienię referaty Ch. Winter. Z wybitniejszych referatów sekcji etnograficznej wymienić należy referat dra P a e s c h a z Berlina i referat dr Agnieszki D o b r o w o l s k d. e j, * ujmujące zjawiska etnograficzne w próbę syntezy. Z dyskusji wynika, że istnieje potrzeba dalszej współpracy z naszymi kolegami z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (część rybaków znad Zalewu Wiślanego przeniosła się z całym inwentarzem na Rugię) zarówno nad inwentaryzacją zjawisk kulturowych, jak i konieczność współpracy w zakresie konstruowania syntezy, którą interesują się tak żywo oba narody. Wzajemna konfrontacja wyników winna zagwarantować daleko posuniętą bezstronność w ocenie historii etniki Pomorza. Etnograficzny charakter posiadał również niezwykle cenny referat Barbary Szydłowskiej-C e g lowe j * wygłoszony w sekcji językoznawczej - posunął on naprzód wiedzę o Połabianach. Nie sposób wejść w szczegółowy rejestr omówionych na naszej Konferencji problemów, ale podkreślić z całym uznaniem należy dorobek sekcji folklorystycznej. Poza kapitalnym oświet• Gwiazdką oznaczono referaty drukowane w t. 48 ••Ludu", leniem genezy i charakteru bajki słowińskiej, na szczególne wyróżnienie zasługują analizy legend i bajek oraz podań po~ morskich wygłoszone przez dr Waltraud Woe 11 er * i Charlottę H i r s c h w których pokazały one swój dorobek i warsztat naukowy oparty o marksistowską teorię. Rozważania językoznawcze nawiązywały do dotychczasowych wyników Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o i Tadeusza M i l e w s k i e g o. Zilustrowały one wielkość wysiłków nauki polskiej na odcinku pomorzoznawstwa. Odnotowano również ciekawsze pozycje niemieckie. A dalej na uwagę zasługuje referat T. Jeż o w e j, który jest próbą rewizji dawnych stanowisk w obliczu nowych faktów - dotyczy to głównie podziału dialektologicznego Połabszczyzny. Autorka nie widzi podstaw do wyodrębnienia mniejszych całości dialektycznych. Należy jednak mieć wątpliwości czy w rzeczywistości skomplikowanej strukturze plemiennej Połabian ni'e odpowiadały wogóle żadne zróżnicowania gwarowe. Jest to niewątpliwie postulatem dalszych badań na ten temat. Sądzić wypada, że w najbliższych czasach prace językoznawców profesora W. Kuraszkiewicza, B. Szydłowskiej-Ceglowej, J. Piłatowej, M. Radłowskiego i S. Reczka, a przede wszystkim prace Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Polańskiego nad słownikiem etymologicznym połabskim, wniosą nowe punkty widzenia. W zakresie studiów językoznawczych, za istotny wkład należy uznać rozbudowanie przez St. G i e r s z e w s k i e g o tezy F. Lorentza o dawnym zasięgu Słowińców w XVI w., a mianowicie o tym, że w XIX i XX w. enklawa słowińska w rejonie Łeby, Gardna i Smołdzina jest resztką większej całości. Słowińskim był również powiat bytowski - jak tego dowodzi język Krofeya i tekst nożyński (1668 r.). Dopiero w XVIII w. klin osadnictwa niemieckiego wbił się między powiat bytowski oraz ziemię słupską i lęborską. To rozluźnienie spowodowało zbliżenie gwarowe między rejonem Gardno - Łeba. Zwłaszcza odkrywczy charakter posiada praca B. C e g lowe j, która w kategorii Worter und Sachen, rozpatrzyła słownik połabski. Jest to właściwie p'róba rekonstrukcji kultury połabskiej w oparciu o materiał Lud, t. XLVIII 30 �467 466 słownikowy z XVIII w. Przy tej okazji autorka zbadała i procentowo ujęła ilość zapożyczeń w języku połabskim. W świetle tej pracy okazało się, że zapożyczenia objęły głównie rzeczowniki, natomiast o połowę mniej czasowników i przymiotników. Zapożyczenia językowe objęły budownictwo, odzież, sprzęty, zabiegi o czystość, a dopiero na końcu słownictwo związane z obróbką włókna oraz inne zjawiska. Konferencja raz jeszcze unaoczniła, że język kaszubski jest jednym z ogniw w grupie lechickiej, ale najbliższym językowi polskiemu (Hilferding, Baudouin de Courtenay, Nitsch, Spławiński, Stieber, Popowska-Taborska). Referat Rzetelskiej i Zieniukowej wykazał wielki rozwój badań nad gwarami kaszubskimi i ich stosunkiem do gwar polskich. Stwierdza on kurczenie się obszaru gwar kaszubskich na rzecz kociewskich. Badania dotyczyły również procesów językowych wywołanych działalnością germanizacyjną w XIX i pocz. XX wieku. Do dialektu północno-kaszubskiego i bytowskiego zbliżyła się gwara południowo-kaszubska (Kościerskie i Chojnickie). Wcześnie też zanikł w Bytowskiem etnonim "Słowińcy·'. Przed nauką polską stoją w najbliższym czasi,e ważne zadania oświetlenia monografii języka połabskiego i dalsze studia nad akcentem połabskim i zapożyczeniami obcymi. * Drugie niejako oblicze Konferencji Pomorzoznawczej zwrócone było ku istniejącej rzeczywistości, ku rwącemu strumieniowi chwili obecnej, która otwiera perspektywę na przyszłość. Szczególny wyraz znalazło to w referatach i dyskusjach sekcji etnograficznej i historycznej. Już referat Gerarda Labudy zawierał w sobie otwarcie tej problematyki w stwierdzeniu - że nie tylko zwycięstwo orężne radzieckie i polskie było przyczyną istniejącego stanu rzeczy, ale że i poprzednia gospodarcza polityka niemiecka stworzyła warunki do tego, co określał termin "Ostflucht", a polska fala osadnicza po II-ej wojnie światowej była kontynuacją robotniczej emigracji na Pomorze Zachodnie. Problem ten został szczegółowo omówiony w referacie B. D o P i e r a ł y i A. P o n i a- t o w s k i e j; jednakże najmocmeJszy akcent położyli koledzy niemieccy: Prof. Gunther H e i d o r n, Joachim M a i * i Johannes K a l i s c h. Z pozycji marksistowskich z ogromną odwagą osobistą - być może nawet w sposób niekiedy dra.styczny ale męski, nie ograniczyli się oni do stwierdzeń faktografIcznych, ale zajęli się oceną polityczną i moralną tendencji politycznych i pseudo-naukowych panujących w Niemczech Zachodnich -. stojąc na gruncie pokoju na Odrze i Nysie. Dalec! o~ uprze)~o~ ściowych, gładkich form i zdawkowych odpowled~ r ~ u c III oni światło na współczesne zagadnIenIa Pom o r z a, na aktualną, polityczną stronę tej problematyki, co pozwala nam trafnie ocenić wypadki berlińskie, ni~~~l z ostatnich godzin. W imieniu więc Prezydium KonferencJI l własnym składam naszym kolegom niemieckim podziękowanie w tym przekonaniu że słowa ich stanowią właściwy pomost przyjaźni polsko-nie~ieckiej. Sądzę też, że jest to również opinia wszystkich uczestników naszej Konferencji. Problematyka pomorska współczesnej rzeczywistości została podsumowana przez profesora Józefa B u r s z t ę w jego referacie plenarnym, ukazującym istotę procesów adaptacyjnych i integracyjnych na obiektywnym etnograficznym materiale kulturowym. W sposób zwięzły pokazał on, jak w faktach kultu~ rowych przełamują się procesy migracyjne jak przechodzI proces ścierania się "nowego ze starym". Tkwi więc w jego referacie wskazówka metodyczna dla dalszych etnograficznych badań terenowych i metod opracowywania materiałów. Podobne wartości tkwiły również w referatach innych etnografów, jak prof. Marii P r u f f e r o w e j, J. K u c h a r s k i e j, Z. B a t o r o w i c z a i J. J e c h a. * Rozważania socjo-etniczne opierają się na ocenie stosunków demograficznych. Na wstępie więc musimy rzucić okiem na strukturę ludności pod względem miejsca pochodzenia i ze względu na strukturę wieku, gdyż w różnych tych grupach procesy adaptacji, integracji i akulturacji przebiegają inaczej. Inna była struktura wieku ludności na dawnych kresach Polski, a inna ludności Polski centralnej - tę ostatnią cecho- �469 468 wała młodość. Pierwsza - ostrzej przeżywała trudności adaptacji, dla drugiej nie istniał przymus pobytu na tych Ziemiach natomi;:lst istniało oparcie w powiązaniach rodzinnych z Polsk~ centralną. W sumie Pomorze Zachodnie wchłonęło w siebie 17% repatriacji z dawnych Kresów Polski, które stanowi przeciętnie okoł~ 28010 ~ud~ości Pomorza. Ludność ta głównie osiedliła się w ~Ia.stach 1 m~asteczkach i w znacznym stopniu utrzymuje się z zaJęc pozarolniczych. .~o II-:j wojnie światowej Pomorze osiągnęło 2,5 mln. ludn~scI, to J.est około 25010 ludności pochodzącej z dawnych Kresow Polskt a około 65010 z Polski centralnej. Stało się więc Pomorze Zachodn~e t:renem intensywnego osadnictwa, które wywołało nowe ZjaWIska w zakresie demografii a nawet antropogeogra~ii, języka i ~ultury. Widzimy tu mieszanie się różnych typow antropologICznych, różnych dialektów polskich i róż~ych elementów kultury materialnej, społecznej i duchowej. od względem antropologicznym - jak to wykazał referat prof. Adama. Wan k e g o i badania prof. Franciszka Wok r o ja stało SIę Pomorze prowincją subnordyczną, w której dwa pods~awowe el:menty polskie nordyczny i laponoidalny równoważą SIę. NatomIa~t element śródziemnomorski należy tu do mniejszych przy~meszek.. :Vynika z tego - jak zauważył profesor W ~.n k e,. ze lu?nosc Pomorza Zachodniego jest taka jak ludnosc całej PolskI, z pewnym nieznacznym przesunieciem w kierunku nordycznym. . . Na ~o~~rzu Wschodnim przesiedlenia nie odegrały tej roli I były IlosClOWOsłabsze. W zasadzie ludność szła tu z Kaszub Kociewa, Borów Tucholskich, Krajny i Wielkopolski. W sumi~ Pomorze Wschodnie zachowało swój charakter formacji typu ko~tynent~l~e~o .0 przewadze komponenty nordycznej nad laponOIdalną I srodzIemnomorską. Badania Franciszka Wok r o j a pokazały natomiast, że stosunkowo dobrze zachowała się ludność I:0morska w rejonie Łeba - Grodno; posiada ona skład 48010 nordyków - 22%, laponoidów, 18010 śródziemnomorskich i 12010 armenoidów. Spróbujmy zatem przeprowadzić roboczą syntezę, aby uJąc nową rzeczywistość społeczną i etniczną na Pomorzu. Cechuje H: 1c Intensywniejsze przeżywanie procesów związanych z rewolucją społeczną w Polsce Ludowej, toteż silniej są tu odczuwane ogólne przeobrażenia społeczne niż w Polsce centralnej. 20 Czynnikami potęgUjąCyml tę intensywność jest nowe środowisko geograficzne, rzutujące na kompleks zajęć agrarno-technicznych; (idealizacja dawnych stosunków). Rozpad dawnych więzi sąsiedzko-rodzinnych. Różnice gwarowe, obyczajowe, kulturowe mieszkańców wsi i miast. Utrata dawnych autorytetów lokalnych i nadrzędnych (brak zdecydowanej, wyraźnej opinii publicznej). 3° Konflikty na temat roli społecznej i roli stereotypów kulturowych między ludnością zastaną i przybyłą z Polski centralnej, oraz ludnością z dawnych kresów Polski. 40 Jako nowe zjawisko należy podkreślić tworzenie się nowych więzi sąsiedzko-rodzinnych (referat Marii K w a ś n i e ws k i e j, problem małżeństw mieszanych), które jednak nie odgrywają dawnej roli, są słabsze - natomiast tworzą się nowe więzi na płaszczyźnie wspólnej pracy, wspólnych zainteresowań kulturowych, na płaszczyźnie zawodowej lub światopoglądowej. 50 Największą siłę integracyjną stanowi język polski i świadomość narodowa. Niewątpliwie jednak pewną rolę na stabilizacjęzjawisk wywiera również i czynnik negatywny, jakim jest propaganda rewizjonizmu ze strony Niemiec Federalnych. 6° Pomorze cechuje duża młodość w sensie demograficznym, a co za tym idzie, ogromny przyrost naturalny (zwłaszcza miasto Szczecin). 7° Należy dobitnie podkreślić, że w ostatnim S-leciu znacznie osłabły na Pomorzu antagonizmy regionalne, a natomiast tworzą się nowe formy współdziałania gospodarczego a nawet lokalnego patriotyzmu. Czynnikami wzmagającymi ten proces to między innymi: a) industrializacja, b) urbanizacja, c) działalność szkoły oraz d) wynik małżeństw mieszanych. 8° W nowym pokoleniu, począwszy od roczników 1935, a sta- j �471 470 nowiących około 40% ludności Pomorza, konflikty na tle różnic pochodzenia społecznego prawie nie istnieją, a proces adaptacji i integracji dobiega tu do pomyślnego zakończenia. 9° Zjawiska te przebiegają łatwiej w skupiskach bardziej jednolitych pod względem pochodzenia ludności. 10° Procesy wyrównawcze w zakresie dialektów, kultury materialnej, społecznej i duchowej, oraz w zakresie sposobów gospodarowania i obyczajów przebiegają różnie i do różnych prowadzą rezultatów w rozmaitych skupiskach Pomorza - zależnie od składu ludności i jej pochodzenia. Trudno narazie mówić o więzach nadrzędnych, o podporządkowaniu się lub tworzeniu się większych jednostek terytorialnych w sensie zróżnicowania kulturowego. Można jedynie stwierdzić, że Pomorze zostało zaabsorbowane jako integralna część Polski czemu towarzyszy ogólne i żywe zainteresowanie przeszłością jego. CzynniKiem wiążącym są wszelkie centralne inwestycje gospodarcze, bytowe i kulturowe - i na tej właśnie płaszczyźnie obserwuje się zjawisko krystalizowania nowych, szerszych zbiorowości regionalnych. Na koniec - należy za referatem Zygmunta D u l c z e ws k i e g o podkreślić, że na Pomorzu występuje zjawisko a u t oc h t o n i z a c j i ludności, które objęło już prawie połowę tej ludności, zwłaszcza tu urodzonej, lub wychowanej. Przejawia się to w powstawaniu miejscowych już tradycji lokalnych, w których znaczną rolę odgrywa problematyka morska. . W trudnych warunkach zniszczeń wojennych, przebudowy społecznej, przetasowania się zawodowego ludności, przesuwania się różnych wartości kulturalnych - ludność Pomorza opanowała tu po 15-tu latach całokształt życia gospodarczego - jak nam to świetnie zilustrował referat profesora M a łka: a) problematyka zagospodarowania morza i wybrzeża została tu dobrze już opracowana, b) ludność opanowała technologię rolniczą i z tym związane również zagadnienia budownictwa, (wielkości zagrody, przysposobienia gleby i narzędzi pracy). Wspomniane opanowanie elementów zastanych było w dużej mierze związane z uprzemysłowieniem Pomorza i zaopatrzeniem rolników ~ nowy sprzęt. Skutkiem tego zagadnienie opozycji do .tego co. ~ę "zastało" nie jest już elementem zasadniczym - Jest to JUz tylko margines przeżywających się form. . . Tezę tę w znacznym stopniu potwierdzają także studIa MIkołaja L a t u c h a nad wewnętrznymi migracjami na Pomorzu w latach 1955-1959. Studia te wskazują, że spośród repatriantów w tym okresie - 910f0ludności miejskiej, a 8:% lu?ności wiejskiej dotrwało na miejscach pierwszego oSledlem~. Większą ruchliwość wykazała tylko ludność z 'Polski centralneJ, r;atomiast żywioł repatriacyjny był z konieczności elemente~ ustabilizowanym - chociaż ciężej przeżywał proces adaptacJI i był oporniejszy w procesie integracji. podobne wy~~i pr.zyniósł również referat A. P a we ł c z y ń s k i e j, omawIaJąceJ przemiany społeczne i gospodarcze na Pomorzu Wschodnim we wsi Kluki _ oraz wyniki badań nad społecznością przeprowadzone przez J. Ś l i z iń s k i e g o (Słowińcy i ich podania). Słowińcy zresztą jako ludność reliktowa przetrwała na obszarze Pomorza. W problematyce konferencji Pomorzoznawczej ~yli oni 'p0trakt.o~ wani specjalnie pieczołowicie. Referaty przynIosły wIadomoscl o ich resztkach w Gardnie, Klukach, Smołdzińskich i Zelaznych - o ich języku i toponomastyce, ich zajęciach. ry~a~kich. J. Śliziński w oparciu o własne badania opracował rowmez folklor słowiński stwierdzając jego powiązania z folklorem kaszubskim. Waito tu dla etnografów podkreślić, że etnonim Kaszubi" odnoszą Słowińcy do siebie, a Kaszubów określają j'uż jako Polaków. Załamanie się świadomości etnicznej tej grupy _ to dzieje ostatniego półwiecza - co wyjaśnił nam dobrze referat profesora B a t o w s k i e g o. * Odnośnie tych wszystkich procesów społecznych typuetnicznego, które rozgrywają się w naszych czasach, w szczegółowych referatach, przy omawianiu konkretnych zjawisk formuło~vano niejednokrotnie uwagi i oceny krytyczne. Były one dalekie od uogólnień i łatwizny. Stwierdzono tylko, że całość procesu stabilizacji ludności rozwija się w pożądanym kierunku, że two- �472 rzy się zwarta społeczność pomorska i ten fakt ma wielki ciężar polityczny. Stwierdzono również istnienie kilku podstawowych potrzeb nauki w zakresie pomorzoznawstwa, a mianowicie: 1. Zasób mater~ałów - (relikty dawnej kultury z Pomorza Zachodniego) jest jeszcze niedostateczny, to też wymagane są gruntowne badania nad problematyką etniczną i etnograficzną 2. W zakresie socjologii obserwujemy również niedobór bada:'! szczegółowych a trafne niekiedy uogólnienia, dotyczą raczej Pomorza Wschodniego niż Ziem Zachodnich. Wymaga to długofalowych badań również na terenie Pomorza Szczecińskiego i Koszalińskiego. 3. Należałoby pomyśleć o warunkach dla przeprowadzenia badań kompleksowych w kilkunastu wsiach i miasteczkach WEdług jednolitego planu ze współudziałem socjologów, etnog~afow, ekonomistów. 4. Stwierdzono ogromne osiągnięcia archeologów. Na tym ~cinku odczuwa się szczególnie prężność młodego naukowego srodowiska szczecińskiego. Słuszne są ich postulaty prowadzenia d~lszych wyk?palisk, któreby pozwoliły zbadać głębiej procesy hIstoryczne, me tylko od strony etnicznej, ale również od strony stosunków sił produkcyjnych. Moim zdaniem - należy w następny~ okresie położyć również akcent na problemo~e ujęcia narastaJących materiałów. 5. W zakresie naszego językoznawstwa zaznaczył się niedobór zakresie badań nad dialektami zachodnio-pomorskimi, są one mkłe ..w, po:ównaniu z badaniami nad językiem np. Połabian, Słowmcow l Kaszubów. W. ? Najwię~sze braki istnieją w zahesie folklorystyki. Na tym OdCI?ku st~d~a kolegów niemieckich wyprzedzają naukę polską. Takle choclazby osiągnięcia stwierdzające że bohaterami baśni i podań połabskich i pomorskich są w zasadzie chłopi _ a w niemieckich królowie i książęta - jest bardzo znamienne. Brak p.rawie poszukiwań nad folklorem przeniesionym i tworzącym . SIę ~a tych ziemiach po wojnie. Jest to wskazówka dla planowama na przyszłość. 473 :" ;', 7. W zakresie badań antropologicznych odczuwa się brak powiązań z wynikami poszukiwań etnograficznych i socjologicznych. 8. Natomiast nie wydaje się słusznym mówić o deficycie badań historycznych. W ośrodkach szczecińskim a szczególnie poznańskim i toruńskim bujnie kwitnie i rozwija się - i to należy podkreślić z całym uznaniem - wszechstronny plan badawczy w zakresie naukowego zinterpretowania dziejów Pomorza. J edynie w zakresie historii najnowszej dorobek jest może nieco mniejszy, co zaznaczono i w czasie obrad i widać to z bibliografii. To samo odnosi się i do historii gospodarczej. 9. Odczuwa się ni'€dostatek współpracy socjologów z etnografami, a także widać konieczność nawiązania żywej współpracy i wymiany pracowników naukowych N.R.D. i Polski. Sądzę, że naszkicowane w ogromnym skrócie wyniki naszej Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej powinny stać się podstawą opracowania wypisów pomorskich dla nauczycieli i oświatowców, a może i uczniów starszych klas licealnych. Uwagi końcowe Sprawa ośrodka naukowego, którego zadaniem byłoby kontynuowanie a może raczej planowanie i organizowanie placówek badawczych na terenie Szczecina - mającego za zadanie opracowanie problematyki pomorzoznawczej była poruszana już kilka razy i na zebraniach poszczególnych sekcji naukowych jak też i wśród członków Komitetu Naukowego i Organizacyjnego. Czasowo mogłoby to być przedłużenie prac Komitetu Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Pragnąłbym też na zakończenie wyrazić gorące podziękowanie tym, którzy włożyli ogromny trud w zorganizo'Nanie tej il1:iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. W pierwszej mierze dziękuję Kolegom z Niemieckiej Republiki Demokratycznej z profesorem Heidornem na czele, dalej wszystkim naszym gościom zagranicznym, którzy wzięli tak istotny udział w naszych obradach. Dziękuję też najgoręcej naszym gospodarzom i władzom - Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Szcze- �474 475 cinie i Koszalinie oraz Miejskiej Radzie Narodowej, bez udziału których nie moglibyśmy tak szeroko i intensywnie poświęcić czas na obrady. Dalej wszystkim naszym bratnim organizacjom naukowym i społecznym a w szczególności Towarzystwu Naukowemu w Szczecinie oraz Instytutowi Zachodniemu, Towarzystwu Rozwoju Ziem Zachodnich na koniec Oddziałowi Szczecińskiemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie potrafiłbym może wymienić wszystkich tych zasłużonych osób, które przyczyniły się i współpracowały z nami. Składam uczestnikom Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej naj gorętsze podziękowanie. SOWIETSKAJA Moskwa, A. J. krestjanskogo R o b a k i d z e: ETNOGRAFIJA, 1961, z. 1, str. Nowy je czerty 29-40. sowremiennogo gruzinskogo żiliszcza. Autor dzieli tradycyjne budownictwo wiejskie Gruzji na trzy typy odpowi'adające trzem etnograficznym regionom Gruzji: Górna Gruzja, Kolchidzka nizina i Wschodnio-gruzińska równina, różniące się między sobą gospodarczo-kulturalnymi warunkami. 1. Pierwszy typ wielopiętrowego kamiennego budynku przedstawiał sobą kompleks mieszkalnych i gospodarczych pomieszczeń skupionych pod jednym dachem. Tego rodzaju zabudowanie było uwarunkowane typem gospodarki, w której dominowała hodowla bydła połączona z uprawą roli i rodzinno-społecznym układem. Mieszkańcy tego typu zabudowań byli raczej skupieni, a zagroda nosiła charakter obronny (z wieżą w obrębie zabudowań). 2. Dom drewniany z dwuspadowym dachem i paleniskiem w centrum, gliniana podłoga, z dachem pokrytym trzciną błotną charakterystyczny był dla terenów Gruzji zachodniej. Pomieszczenia mieszkalne i budynki gospodarcze stanowią oddzielne elementy w różny sposób lokalizowane w obrębie zagrody. Rzecz prosta, że odpowiada mieszanej formie gospodarki z dominantą hodowli bydła oraz patriarchalnej strukturze rodzinnej. 3. Trzecim typem budownictwa jest tzw. dobrazi, charakterystyczny dla wschodniej Gruzji. Budynek tarasowy, z glinianym dachem, podłogą z ubitej ziemi i centralnym ogniskiem, pod otworem dymowym. Ten typ budynku był związany z wysoko rozwiniętą uprawą roli, hodowlą bydła i wielką rodziną patriarchalną. Kompleks budynków mieszkalnych i gospodarczych stanowi jednolity i zwarty kompleks pomieszczeń. Pod wpły- wem zmian ustrojowych, kolektywizacji gospodarstw i wzrostu poziomu kulturalnego ludności Gruzji, dawne budownictwo podlega przemianom, które polegają na oddzielaniu budynków mieszkalnych od pomieszczeJ"l gospodarczych, zastępowanie podłogi glinianej podłogą drewnianą, oraz na konstruowaniu sufitu drewnianego, a dawne palenisko i otwór dymowy związano z przewodem kominowym. Podział powierzchni mieszkalnej na poszczególne pomieszczenia w dużym stopniu sprzyja wypieraniu przeżytków z patriarchalnego ustroju w wewnętrznych stosunkach rodziny, a także zanikaniu rozlicznych przesądów, związanych ongiś z centralnym paleniskiem i innymi wspólnymi częściami budynku. Dawne osiedla skupione bezplanowe zamienia się w wielodrożnice; budownictwo organizuje się wzdłuż dróg. K. G. G u s l i s t y j, W. F. G o r l e n k o. O pieriodizacii istorii. Ani praca Pypina (z 1891), ani prace M. O. Koswiena (z 1956 r.) czy Tokarewa (1955 r.) nad historią etnografii rosyjskiej i ukraińskiej, nie stanowiły ostatecznego osiągnięcia zwłaszcza jeśli chodzi o periodyzację etnografii powiązaną z istotnymi procesami historycznymi. W wymienionej w tytule rozprawie, autorzy oparłszy się na analizie historii etnografii Ukrainy, wydzielili trzy okresy etnografii: feudalizm. kapitalizm i okres radziecki; okresy te z kolei dzielą oni na szereg podokresów. Okres feudalizmu należy podzielić na trzy podokresy: pierwszy od mniej więcej XV w. do połowy XVII w. Był to czas powstawania narodów. Obejmował lata 1648-1654, a więc lata wojny wyzwoleńczej i historyczny moment zjednoczenia się Ukrainy z Rosją. W okresie tym zainteresowania etnografią ukraińską mają charakter epizodyczny. W kronikach Kratkaja Kijewskaja, Gustynskaja, tzw. Lwowskaja i Ostrożskaja można obok materiałów historycznych znależć i etnograficzne, ponad to w literaturze polemicznej szczególnie w wystąpieniach I. Wyszyńskiego znajdują się informacje o kulturze ludowej Ukrainy. Zainteresowanie kulturą i bytem Ukraińców mają swój wyraz wśród uczonych Europy Zachodniej, chociażby w pracach Włocha Alberta Campenze lub Francuza Guillaume Beauplen'a. Drugi pod-okres okresu feudalnego rozpoczyna się w drugiej połowie XVII i I poło XVIII w. i trwa do ostatnich trzydziestu lat XVIII W. Jest to okres umacniania się feudalno-pańszczyżnianych stosunków społecznych. Był to czas rozwoju myśli społecznej i kultury narodowej Ukrainy, a także był to czas narodzin etnografii ukraińskiej i pierwszych prób zbierania materiałów etnograficznych. W II poło XVII w. i w I poło XVIII w. ukazuje się "Kronika" F. Safonowicza, "Sinopsis", kozackie kroniki Samowidca, S. Wieliczki, G. Grabjanki, dziennik J. Markowicza itd. �476 477 Pojawiają się pierwsze znane nam zapiski ustnej twórczości ludowej Ukrainy, chociażby zbiór opracowany przez poetę K. Zinowiewa. W 1715 r. ukazuje się pierwsza monografia etnograficzna napisana przez Ukraińca G. Powicklego. Etnografowie rosyjscy współpracują z ukraińskimi jaknajściślej. G. F. Miller publikuje szereg artykułów o pochodzeniu i obyczajach Kozaków, W. Ruban opracowuje zagadnienia ekonomiczne, historyczne i topograficzne narodu ukraińskiego. Okres ten charakteryzuje ponad to dwa zasadnicze kierunki w oświetleniu narodu ukraińskiego: demokratyczny i .feudalno-pańszczyźniany, oba wynikające z walki mas z uciskiem społecznym i narodowym. Trzeci pod-okres okresu feudalnego od ostatnich trzydziestu lat XVIII w. trwa do początku BO-tych lat XIX w. Jest to okres rozkładu stosunków feudalno-pańszczyżnianych i rozwoju stosunków kapitalistycznych w Rosji i na Ukrainie. W tym okresie ukazują się prace G. Kalinowskiego, J. Markowicza, A. N. Radiszczewa, G. S. Skoworody. Ośrodkiem rozwoju ukraińskiej etnografii staje się Uniwersytet w Charkowie, powstały w 1805 Wojna w 1812 r. i powstanie dekabrystów w 1825 r. wzbudziły patriotyzm mas ludowych i przyczyniły się do narodzin postępowych tendencj i w rozwoj u nauki etnograficznej; cho .. ciażby działalność F. N. Glinki poświęcona strasznej sytuacji chłopów w Galicji. r. Ruch antyfeudalny w latach 40-tych i 50-tych XIX w. budzi rewolucyjne nastroje wśród postępowej inteligencji; wyrazicielem ich staje się T. Szewczenko. Równocześnie rodzi się ruch liberalno-burżuazyjny, którego przedstawicielami są N. Kostomarow i B. Biełozierskij, przyłączają się do nich wkrótce rewolucyjni demokraci T. Szewczenko i inni. Programowi tajnego stowarzyszenia Kiriłło-Mefodiiewskiego przyświeca idea wyzwolenia wszystkich narodów słowiańskich a w tym równie.!; ukraińskiego. Dwa kierunki rewolucyjno-demokratyczne i liberalno-burżuazyjny, chociaż oba postępowe, odmiennie traktowały zagadnienia bytu i kultury Ukraińców. Pierwsi badali kulturę i byt mas ludowych celem ich prze .. obrażenia i usunięcia ciemnych stron, drudzy idealizowali sytuację chłopów i zachwycali się ich patriarchalnym bytem, obyczajami i obrzędami. Z chwilą założenia Uniwersytetu w Kijowie (1834) ośrodek badań etnograficznych skoncentrował się w tym mieście. Pierwszy rektor tego Uniwersytetu M. Maksimowicz interesował się bardzo badaniami etnograficznymi. Wielkie znaczenie miało również powstanie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Oddziału etnograficznego w 1845 r. Dzięki działalności tego Oddziału przy Uniwersytecie Kijowskim powołano Komisję do opisu gubernii Kijowskiego okręgu. W skład Komisji wchodził dział etnograficzny. Do Komisji należeli wybitni uczeni tego okresu: M. Maksimowicz, A. Mietlinskij, A. Afanasiew-Czubinskij i inni. W 1857 r. pracami działu etnograficznego Komisji kierował G. Gałagan. Sekretarzem Komisji został wYbitn.Y.. history~ i ekono~ista ~'. Żu .. rawskij. Czynny udział w pracach KomIsJI brał Jeden z naJbardzIeJ ~o.~ stępowych profesorów Uniwersytetu P. Pawłow. W wyniku prac KO~ISJI ukazał się pierwszy etnograficzny program przeznac~~ny d~~ "?~ram~. Tak więc w końcu pierwszego okresu historii etnografll ukramskleJ staJe się ona samodzielną nauką z określonym przedmiotem badań i programowymi zadaniami. Drugi okres historii etnografii Ukrainy rozpoczyna się w lat~c~ 50-tych XIX w. i trwa do Rewolucji Październikowej. Okres ten dZlell się na dwa pod-okresy: lata BO-te do 90-tych XIX w. tzn. okres przed· monopolistycznego kapitalizmu i etap drugi imperializmu (koniec X~X w. i początek XX w.). Pierwszy okres odpowiada ruchom ~yzwolenc~ym burżuazyjno-demokratycznym, drugi wyzwoleńczemu ruchowI proletanackiemu. .. Lata 50-te i gO-te są latami dużych osiągnięć ukraińskiej etnografll. W tym czasie ma miejsce etnograficzno-statystyczna .ekspe?ycja do z~chodnio-rosyjskiego kraju pod kierunkiem P. C z u b l n s k l e g o zakonczona publikacj ą w 7 tomach. Zorganizowany w 1873 r. w Kijowie Oddział południowo-~acho~ni Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wśród swych .czło~kow mIał przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych: P. ~zubmskIJ, F .. Wo.ł.kow reprezentowali ugrupowanie liberalno-burżuazYJne; S. PodohnsklJ, P. Mirnyj, M. Starickij, N. Łysienko, J. Fiedkowicz - demokratyczne. . W latach 70-tych i 80-tych do nauki etnograficznej, zarówno rO~YJskiej jak ukraińskiej zaczyna docierać marksizm. L J. F ~ a n k ~ wybItny przedstawiciel rewolucyjno-demokratycznego kierunku Je~t. Plerwsz~~, który zajmuje się poważnie badaniem nad bytem robotmko:" Ukram). Warto tu wspomnieć źe był on członkiem-założycielem PolskIego Towarzystwa LudoznaWcz~go i pisywał w pierwszych tomach "Ludu". Obok niego znajdują się: W. Gnatiuk, W. Ochrimowicz i in~i. PO? wpływe~ marksizmu pozostaje również profesor Uniwersytetu KIJowskIego H. Zlbera przedstawiciel kierunku burźuazyjnO-liberalnego.. ... . W okresie imperializmu nastąpiło zahamowanie rozwoJu ukramskle] etnografii, związane z kryzysem ideologii burżuazyjnej. Natomiast w latach gO-tych wraz z działalnoścrą L e n i n a, otwiera się nowy okres rozwoju historii, a tym samym i etnografii. ., Okres ten w pewnym stopniu został zapoczątkowany dZlałalnoścl,l G. W. P l e c h a n o w a. Dla rozwoju postępowej nauki etnograficznej wielkie znaczenie miały prace W. I. Lenina nad zagadnieniem narodowym. Wiele cenny(;h materiałów etnograficznych zostało opublikowanych �478 w prasie "Pravvda". 479 proletariackiej: "Iskra", "Wpieriod", "Proletarij", "Zwiezda", Obok I. Franko walczącego z kierunkiem burżuazyjno-narodowym, należy wymienić M. K o c i u b i ń s k i e g o, Lesię Ukrainkę i innych, których prace były poświęcone walce o wyzwolenie mas pracujących spod społecznego i narodowego ucisku. Trzeci okres w historii ukraińskiej etnografii rozpoczyna się wraz ze zwycięstwem Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Jest to okres badaŹl opartych o m e t o d o log i ę m ark s i s t o w s k o - l e n i n o w s k ą, badań podprządkowanych zadaniom budowy socjalizmu i komunizmu. W okresie tym rozwijają się szeroko badania naukowe nad materiałami etnograficznymi, powstaje szereg instytucji traktujących etnografię jako przedmiot zasadniczy, rozwija się współpraca uczonych z przedstawicielami wszystkich republik radzieckich i zagranicy. W moim przekonaniu, w rozważaniu periodyzacji ukraińskiej etnografii nie dość podkreślono że dzieje etnosu w tym wypadku narodu ukraińskiego, to jeszcze nie historia etnografii i nauki. (charakter żródeł, świadomość zbieraczy, pochodzenie folkloru itp.). Przecież dopiero pod koniec XVIII wieku formułuje się przedmiot, cel i metody etnografii - a etnografia jako nauka krystalizuje się dopiero w połowie wieku XIX-go. To też dzisiejsze źródła dostarczają nąm wiedzy o kulturze i warunkach bytowych ludu ukraińskiego, ale ich pochodzenie, charakter i cel dla którego powstały - nie wiążą się ściśle z dziejami etnografii. Być może, że są to względy formalne, niemniej charakteryzują pewien okres. Szczególnie w latach 20-tych XX w. nastąpił szybki rozwój ukraińskiej etnografii, chociaż wiele prac nie opierało się na marksistowsko-Ieninow .. skiej metodologii badań. Idealizowały one nadal archaiczne i konserwatywne przeżytki dawnych form bytu, pomijały rozwój nowych socjali .. stycznych zjawisk w życiu ludności ukraińskiej; propagowano nawet w nich nadal teorie burżuazyjno-nacjonalistyczne o bezklasowości narodu ukraińskiego, jak to miało miejsce w pracach M. Hruszewskiego. Dyskusje nad działalnością M. N. Pokrowskiego i jego szkoły oraz nad pracami N. J. Marra, chociaż chwilowo zahamowały rozwój etnografii _ to w końcowym rezultacie wyjaśniły sytuację na tym odcinku ostatecznie. W tym ostatnim okresie, ośrodkami badań etnograficznych Ukrainy stały się: Dział etnografii Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN USRR w Kijowie i Dział etnografii Ukraińskiego muzeum państwowego etnografii i przemysłu artystycznego AN USRR we Lwowie. W okresie tym prowadzone są głównie badania nad socjalistycznym przeobrażeniem kultury i bytu robotników Radzieckiej Ukrainy. Problem ten dzieli się na dwa zasadnicze tematy: 1. kultura i byt klasy robotniczej Ukrainy Radzieckiej i 2. socjalistyczne przeobrażenia kultury i bytu kołchozowego chłopstwa Ukrainy Radzieckiej. XXI Zjazd przyszłe zadania i rolę nauki etnograficznej komunistycznego. Pokłosie Kongresu antropologów i etnografów KPSS wyrazllle zarysował w budowie społeczeństwa w Paryżu.* W czasopismach etnograficznych całego świata żywe echo znalazł Kongres Antropologów i Etnografów w Paryżu. Osobne sprawozdanie z Ko~gresu w perspektywie polskiej zamieszczono w Ludzie str. 529. Na raZIe redakcja przedstawia opinię delegacji radzieckiej, zamieszczoną w "Sowietskiej Etnografij i", Moskwa, 1961 r., zeszyt I, str. 156, G. F. Diebiec, M. G. Lewin (Moskwa), D. A. Olderogge (Leningrad), Szestoj mieżdunarodnyj kongriess antropołogow i etnografow. Jest to sprawozdanie opracowane przez G. F. Diebieca, M. G. Lewina i D. A. Olderogge z VI Międzynarodowego Kongresu antropologów i etnografów w Paryżu w 1960 r. (30. VII - 6. VIII), w którym udział wzię~o ponad 1000 uczonych z różnych krajów. Delegacja radziecka składała SIę z 18 osób. Dwa główne referaty zostały powierzone G. F. D i e b i e c o w i (O kierunkach zmian w budowie człowieka współczesnego typu) i M. H e r s k 0v i t s o w i (USA) O humanizmie w naukach o człowieku. Zasadnicze prace Kongresu toczyły się w sekcjach: antropologicznej, etnologicznej i muzeologicznej, które z kolei dzieliły się na podsek~je. . Sprawozdawcy zwrócili uwagę na kilka \\?stąpień dysku.sYJny:h uczestników zjazdu, jak np. W. Koppers'a (Austna) o pochodzelllu pa~:. stwa R. Biasutti (Włochy) o znaczeniu metody geograficznej dla etnografll, S. T~ks'a (USA), o znaczeniu zjawiska lokalnych różnic w kulturze świat~ archaicznego, P. Scott!a (Szwajcaria) o etnologii i antropologii kulturoweJ. Zagadnieniom metodologicznym był poświęcony referat S. P. Tołstowa. Wielkie zainteresowanie uczestników Kongresu wzbudziły referaty M. G. Lewina (Etnograficzny i antropologiczny materiał jako źródło do historii) i W. A. Olderogge (podstawowe cechy rozwoju systemu pokrewieństwa). Wyczerpującą dyskusję wywołał referat na podsekcji Europy W. J. Krupianskiej, L. P. Potapowa i L. N. Tierentiewej o podst~wowych p~oblemach badań etnograficznych narodów ZSRR. Na pytallla dyskUSYJne odpowiadał S. P. Tołstow. . . Należy podkreślić, że jedynie referaty radzieckich i czechosłowacklcn uczonych były poświęcone współczesności. .. Na obradach podsekcji Azji został wygłoszony referat T. A. ZdanKI o problemie etnogenezy Karakałpaków. Z wystąpień ucz~nyc~ zagranicznych należy zwrócić uwagę na referaty: R. A. Farnea (EgIpt) l I. Benama (Teheran). * Patrz str. 529-541. �481 480 Na obradach podsekcji Afryki wśród bardzo licznych referatów wymiemc należy referat uczonego francuskiego J. Dechen poświęcony ludom Madagaskaru, R. Kornwena o ludach Togo i Dahomei, G. Juen'a. M. Janbon'a, prof. Rachmani o ludach Marokka i Algerii oraz A. Kronenberga o zabytkach nagrobkowych z terenu źródeł Nilu. Grupa uczonych francuskich poświęciła swe referaty przede wszystkim znaczeniu mitów afrykańskich. Pomijam ocenę recenzentów o pracach sekcji archeologicznej, etnologicznej i antropologii, sądząc, że zostaną one uwzględnione we właściwych wydawnictwach. Poza sekcjami i podsekcjami w trakcie Kongresu obradowały tzw. grupy robocze. Grupie etnogenezy przewodniczył M. Kurt z Getyngi. Z wystąpień radzieckich należy wymienić referat M. G. L e w i n a o badaniach nad problemem etnogenezy, w którym zagadnienia historii etnicznej opracowane są kompleksowo. Ponadto na uwagę zasługuje grupa robocza dyskutująca nad zagadnieniem powiązań nauk: archeologii, historii i etnografii. Duże zainteresowanie tej grupy wywołało wystąpienie delegatów radzieckich poświęcone kompleksowym ekspedycjom terenowym. W trakcie Kongresu miało miejsce posiedzenie Stałego Komitetu Międzynarodowej U n i i Antropologów i Etnografów, na którym postanowiono prosić AN ZSRR ażeby VII Kongres Międzynarodowy Antropologów i Etnografów mógł być zorganizowany w Moskwie. W skład Komitetu organizacyjnego VII Kongresu weszli S. P. Tołstow, jako przewodniczący, G. F. Diebiec, 1. 1. Potiechin i: A. Leroi-Guran jako sekretarze. W trakcie Kongresu odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Towarzystwa Antropologów i Etnografów przy UNESCO. Przewodniczącym Towarzystwa został A. Vallo i s, v-ce przewodniczącymi: S. P. T o ł s t o w, M. Herskowits (USA), H. Komas (Meksyk) i W. Steinitz -v-ce Prezes AN NRD. Sprawozdanie kończy się informacją o uroczystościach 101 rocznicy Paryskiego Towarzystwa Antropologicznego, które poprzedziły Kongres. Udział w uroczystościach ze strony radzieckiej wzięli G. F. Diebiec i D. A. Olderogge, którzy w imieniu Instytutu Etnografii AN ZSRR złożyli uroczysty adres. J. A w i e r kij e w a, (Moskwa), Etnograficzeskije dniewniki L. G. Morgana. Artykuł pod powyższym tytułem jest nie tyle recenzją wydawnictwa w oryginale noszącego tytuł "Lewis Henry M o r g a n. The Indian Journals, 1859-1862" opracowanego przez L. W h i t e, krótką oceną całej działalności naukowej L. G. Morgana, aktualności jego tez i wniosków oraz bogactwa nagromadzonych przez niego materiałów w trakcie 4 podróży (lata 1859, 1860, 1861 i 1862) na tereny amerykańskich prerii na zachód od rzeki Missisipi, zamieszkałe przez plemiona indiańskie. Jest to niepierwsza publikacja L. White, poświęcona biografii i archiwum L. G. Morgana. White zajmuje się od szeregu lat badaniami materiałów pozostałych po swym nauczycielu, opracowuje jego szczegółową biografię i stacza walki z przedstawicielami amerykańskiej szkoły historyczno-etnograficznej, atakującymi działalność i poglądy L. G. Morgana. Recenzowana publikacja dzieli się na trzy zasadnicze części. Pierwsza z nich zawiera krótką biografię Morgana i charakterystykę jego działalności naukowej w której White cytuje opinię Engelsa wybraną z pracy "Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa" "Wszak Mor·gan w Ameryce po swojemu i ponownie odkrył materialistyczne ujęcie historii, odkryte przez Marksa ..." Druga część jest aktualną historią terenów podróży naukowych Morgana. Czytelnik znajdzie w niej obraz nędzy i upadku Indian, które im przyniosła kapitalistyczna kolonizacja. W trzeciej części White przekonywająco podkreśla naukowe znaczenie dzienników Morgana, które nic nie straciły ze swej aktualności w świetle współczesnych wiadomości o etnografii plemion indiańskich. W omawianej recenzji jest krótki opis 4-ch podróży L. G. Morgana i dość obszerne omówienie jego tez zawartych w pracach: "System pokrewieństwa i własności" (1871 r.) i "Starożytne społeczeństwo" (1877 r.), które zaważyły zasadniczo na poglądach o ustroju rodowym. Na odnotowanie zasługuje praca G a d ż i j e we j Materialna kultura Kumyków w XIX i XX w., która stanowi pierwszą pozycję w serii wydawniczej "Narody Dagestanu". Referuje i ocenia tę pracę M. Kurguzowa w "Sowietskaja etnografij a", Moskwa, 1961, z. 1, s. 189--191. Aby zorientować w zawartości książki przytaczamy niektóre ujęcia wymienionej recenzentki. Stwierdza ona, że praca S. Sz. Gadżijewej jest oparta na bardzo bogatym materiale, i stanowi poważną pozycję naukową. W pierwszej części autorka podaje historię osiedli i zmian, jakie zachodziły w planie zabudowy terenu pod wpływem ekonomicznych warunków i politycznych stosunków z Rosją, od naj dawniej szych skupisk chaotycznych do osiedli wyciągniętych wzdłuż ulic. Najbardziej interesującym rozdziałem w pracy Gadżijewej jest rozdział o budynkach mieszkalnych i ich wewnętrznym rozkładzie, chociaż M. Kurguzowa zwraca uwagę na szereg niejasności autorki w opisach, a nawet sprzeczności. W rozdziale tym znajdujemy opis dwóch naj starszych typów budynku mieszkalnego: 1. "Ałaczyk" plecionka z prętów roślinnych w formie cylindra z "konikowym" dachem, przypominał wojłokową jurtę koczowników, 2. "Ta wczuj" jednoizbowy dom bez okien, z paleniskiem pośrodku (nazwa przetłumaczona na rosyjski brzmi: izba Lud, t. XLVIII góralska). 31 �482 483 Autorka doprowadza opis budynków mieszkalnych do czasów współczesnych i zmian, jakie zaszły w nim wraz ze zmianą ustroju oraz wyszczególnia zachowane w nim elementy tradycyjne. Rozdział pt. "Odzież' 'jest jak dotychczas jedyną pozycją w literaturze naukowej, próbą badań odzieży, obuwia, narzędzi i ozdób Kumyków. Z pełną znajomością przedmiotu autorka mówi o wyrobie tkanin, obróbce wełny, farbach itp. W rozdziale tym mamy również szereg informacji o potrawach, ich przyrządzaniu i zmianach, jakie w tej dziedzinie zaszły. AnastaZja Kojdecka L. N. T e r e n t j e w a, Formirowanje novych obyczajew i obrjadow kolchoznykow Łatwy. SOy. Etnografij a, 1961, zesz. 2, str. 24-39. v byti ~ywotny i ważny jest problem badania współczesności jako płaszczyzny star~la nowego ze starym. Starcia takie są niczym innym, jak ciągłym przcJawem z m i e n n o ś c i, która przejawia się w zanikaniu starych form i funkcji zjawisk kulturowych. Obserwuje się przy tym nierównomierność zamierania form i funkcji faktów kulturowych i tworzenia się przeżytków. ~zęsto jcdnak zmienność ma inny charakter - stare formy i funkcje okreslanych zjawisk nie zanikają, ale przekształcają się, adaptują do nowych sytuacji, rozwijają się w określonym kierunku. Historykowi trudno dotrzeć do tej problematyki, przeważnie zraża się on do tak zwanych żródeł "wywołanych" w obawie, że obserwacja czy też wywiad, które stanowią podstawę tego rodzaju źródła, nie gwarantują obiektywności. Etnograf podejmując się takiego zadania musi więc tak przedstawić materiał, aby zarzuty na temat subiektYWiZm~ obserwacji, a więc i źródeł "wywołanych" sprowadzić do minimum. Autorka w.w. rozprawy nie ograniczyła się jednak do opisu przeszłoci, ~l . przedsta:wia proces przekształcania się starego w nowe, bądź jak zamkaJą stare r tworzą się nowe formy. Pamiętać musimy, że etnograf chwytając procesy przemian musi zdawać sobie jasno sprawę, źe przedmiotem jego badania jest d y ~ a m ik a f a k t ó w k u l t u r o w y c h. Jest to zadanie a wiele trudniejsze aniżeli opis zastanej rzeczywistości w jednym przekroju czasowym, który ~ praktyce bywa przeważnie opisem statycznym. Trudność polega szczególnie na tym, że badacz określiwszy przedmiot swych badań, musi określić jakim on b y ł i jakim on j e s t. Określając fakt kulturowy, takim jakim był, musi jasno ustalić kiedy występował i jaką wtedy posiadał formę i funkcj~. Prz~z porównanie ścisłych i wiarygodnYCh opisów tego co b y ł o i tego c~ J.e s t, stwarza podstawę dla uchwycenia kierunku i treści rozwoju ZJaWIsk kulturowych. Obiektywizm obserwacji tak ujętych opisów wa- runkuje wartość ostatecznych sądów wynikających z porównania. Oczywiście stopień wiarygodności i ścisłości opisów faktów kulturowych wzrasta wraz ze wzrostem ilości dokonanych obserwacji. Ilość obserwacji podnosi ich wartość. L. N. Terentjewa podjęła się właśnie tego trudnego zadania. Omówiła w swojej pracy rozkład dawnych zwyczajów urodzinowych, weselnych, pogrzebowych i innych, opisując ich zanik, względnie przekształcanie się tych zwyczajów, wskazuje w jakim kierunku przemiany te poszły, względnie jakie nowe formy w miejsce starych form powstały. Autorka słusznie podkreśla, że źródła tych przemian tkwią w przemianach społecznych, gospodarczych i politycznych, a w konsekwencji i światopoglądowych. Skutki Wielkiej Rewolucji Październikowej docierają i przekształcają gruby miąższ zwyczajów, obyczajów. Nowe sytuacje w dziedzinie własności, narastająca oświata uderza w znaczenie i funkcje daw .. nych instytucji. Szczególnie ostro przejawia się to w zawężaniu funkcji kościoła i w spadku natężenia praktyk związanych z kościołem. Przy takim ujęciu etnograficznym opisów należy jednak strzec się przed zarzutami "aprioryzmu". Zasada bowiem ogólna jest jasna i bezsporna, ale w rozważaniach etnografa istotne jest zagadnienie jak przełamuje się rzeczywistość polityczna i gospodarcza w konkretnych zwyczajach i obyczajach. Jak wyraża się stosunek między starą a nową treścią i formą zwyczajów. Obraz naszkicowany przez Terentjewą odpowiada rzeczywistości, lub jest jej bliski, ale mimo tego czytelnik chciałby mieć przed oczami pełniejszy obraz, szerszy wachlarz prawidłowo opisanych faktów, tak aby jakościowa i ilościowa strona opisywanych przemian występowała plastyczniej, była mocniej udokumentowana. Opis zmienności w terażniejszości zawsze natrafia na czytelnika jakoś zaangażowanego, stawiane więc tezy ~uszą być uzasadnione dostatecznie licznym i ścisłym materiałem. W artykule często uogólnienia poprzedzone są przykładami, choć nie zawsze autorka informuje dokładnie w jaki sposób dane zdobyła. Nie zawsze również wyraźnie rysuje się droga dojścia autorki do przedstawionych wniosków. Niejednokrotnie przyjmuje ona, że czytelnik dobrze zna stare zwyczaje, ogranicza się więc tylko do ich wymienienia z wskazaniem jakie nowe formy w ich miejsce powstają. Skutkiem tego niezawsze można określić czy mamy do czynienia z rozwojem, z deformacją czy też z zanikiem form starych. Nie wiemy a ile proces toczy się w kierunku utrzymania starych form, lub wypełnienia ich nową treścią, względnie wyznaczenia im nowej funkcji zgodnej z nową rzeczywistością historyczną. Braki te niedostatecznie uzasadniają wysunięte wnioski, które zapewne są trafne, ale w artykule brak dowodów. Jest na przykład rzeczą powszechnie wiadomą, że pod wpływem "scientyzmu" w całej Europie s~erzy się indyferentyzm religijny, względnie ateizm, że praktyki religijne słabną �485 484 i tracą swoje pierwotne znaczenie lub zanikają. Widoczne jest to przy obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych. Rozkład jednak zwyczajów i obrzęd6w związanych z kościołem przebiega inaczej, dla przykładu - na Łotwie niż we Francji. Ta "inność" przebiegu jest interesująca, gdyż tu i tam działają inne przyczyny. Aby zaś je uchwycić, konieczny jest opis bardziej szczegółowy. Rozkład dawnej tradycyjnej kultury ludowej niezawsze zresztą powiązanej z kościołem, jest zjawiskiem powszechnym, tylko przebieg tego procesu bywa różny. W artykule Terentjewej często brak dostatecznych danych do oceny tych różnic. Weźmy dla przykładu obrzęd weselny; przecież powszechnie zanikają: rozpleciny, oczepiny, obrzędowe obcinanie włosów, a więc obrzędy niekościelne lecz korzeniami tkwiące w czasach przedchrześcijańskich, a ten aspekt w pracy Terentjewej nie wyszedł plastycznie. Autorka zbyt pochopnie generalizuje zubożając proces dziejowy. Przeżytki mają twardszy żywot, aniżeli by to z artykułu wynikało. Autorka omawia np. tworzące się nowe formy zwyczajów pochówkowych - "na wesoło", etnograficznych opisów jednak takich konkretnych pogrzebów brak, zbyt ogólne zaś ich określenie nie pozwala zorientować się w charakterze i powszechności tego zjawiska. Autorka dochodzi do pewnego uogólnienia, iż w zwyczajach urodzinowych, ślubnych, pogrzebowych przeważnie eliminuje ludność kościół jako instancję zastępując ją instytucją społeczną lub państwową. Zresztą należy sobie zdać sprawę, że geneza zwyczajów i obrzędów rodzinnych sięga w dawniejsze czasy aniżeli instytucja kościoła i że jesteśmy raczej świadkami ostatecznej likwidacji zwyczajów prawnospołecznych sięgających ustroju plemiennego. Jeśli chodzi o wesele, jest to zjawisko nienowe, warto przypomnieć np. kodeks Napoleona na ziemiach polskich. Na czym zaś polega specyficzność tego procesu na Łotwie, z artykułu nie wynika. Autorka podkreśla, że we wszystkich tych zwyczajach poważną rolę odgrywa opinia kształtowana przez instytucje społeczne, czy też społeczność wiejską. Byłoby interesujące, gdyby można było bliżej przyjrzeć się temu zjawisku choćby w świetle konkretnych przypisów. Wiemy, że pierwotne opinie kształtował ród, później społeczność lokalna, wiejska, ich opinia miała moc sankcji prawnej. Instytucjonalność tkwiąca w tych przeżytkach przetrwała tu i ówdzie w Polsce do dni naszych, co szczególnie uwidocznia się np. w doborze zapraszanych na wesele gości w roli prawno-obrzędowej poszczególnych postaci weselnego widowiska, oraz w niektórych pieśniach. Kościół przejął na siebie sankcję prawną i moralną, ale i grupa lokalna, wiejska też w wielu wypadkach zachowała swoją moc opiniodawczą. Przecież ślub kościelny bez wesela nie uzyskiwał obyczajowej aprobaty, sankcję prawną zastąpiła sankcja moralna w postaci zapowiedzi co do trwałości np. małżeństwa. Tak było w polsce, w zachodniej Ukrainie, Białorusi, na Litwie a zapewn: ~~ Łotwie. Terentjewa słusznie i trafnie uchwyciła te momenty, ?-le~meJ ogólnikowość jej stwierdzeń nie pozwala wniknąć w jądro zagadmema. Mimo tych uwag należy wyrazić zadowolenie, że taka problematyka coraz częściej pojawia się w pracach etnografów. Zagadnienie wymaga jednak jeszcze metodycznego pogłębienia. Zresztą krótkość i szkico.w; charakter omawianego artykułu, w którym poruszono mnostwo zagadm:n, pozwala się spodziewać, że autorka dysponuje o.d~ow~ednirr: .matenałem. Należy tylko oczekiwać ukazania się obszermeJszeJ całoscl na ten temat. Józef Gajek SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961, z. 2, s. 41-51. J. S. S m i r n o w a, Obyczai w sowietskuju izbieganija u Adygejcew ich izżiwanije epoch1t. Artykuł Smirnowej o zakazie stykania się i nakazach unikania, a więc o pewn)'ch formach izolacji wnosi ciekawy i ważny przycz;n~k .do teg.o problemu, posiadającego bardzo obfitą literaturę w skall sWlatoweJ, t~k w zakresie spisów jak też teoretycznych rozważań na temat tego rodzaju izolacji. Smirnowa uwzględnia literaturę starą o ile dotyczyła ona Kaukazu. (P. S. Pallas, (1793), J. S. Bell, (1837-8), Taitbout de Marigny, (1836), H. J. Klaproth, (1807-1808). Autorka podzieliła te zwyczaje na 4 grupy: 1. Izolacja pomiędzy małżonkami; wielokrotnie opisana przez pisarzy adygejskich w okresie przedrewolucyjnym. Niedopuszczalne było u Adygejczyków, by żona spotykała się w ciągu dnia z mężem. ?dwiedzał ~n ją w nocy i to pokryjomu. W małżeństwach starych zwyczaJ ten ?ył me tak srogo przestrzegany. Natomiast niedopuszczalne było" v: zadnym wypadku, ażeby żona mogła się zwrócić do męża w obecnoscl starszych członków rodziny lub starszych krewnych męża. 2. Izolacja w stosunkach pomiędzy rodzicami a dziećmi dotyczyła w większej mierze ojca aniżeli matki. Ojciec, który w obecności starszych krewnych brał swoje dziecko na ręce, był uważany za odstępcę od starych obyczajów; nie wolno mu było również bawić się z nim, mówić o. nim. opłakiwać je w wypadku śmierci i wogóle okazywać swoje uczuc~a OJco,,:skie. Dziecko nie mogło się znąjdować w tym samym pomleszczemu z ojcem, wprawdzie. wraz z wzrostem dziecka zwyczaj ten stawał się coraz mniej obowiązujący, zawsze jednak nakazana była wiel~a wstr.zemięźliwość w objawianiu wzajemnych uczuć. Nie używano. mgdy ~ł0.w: ojciec, syn, córka. Dzieci nazywały ojca imieniem, tak jak l on mOWląc o swych dzieciach nazywał je imieniem. Nieco inaczej sprawa przedsta- �486 wiała się w stosunkach matki z dziećmi, szczególnie w rodzinach uboższych; matka bowiem związana szeregiem obowiązków wychoNywania i karmienia dzieci, musiała mieć z nimi bezpośredni kontakt. W pierwszych miesiącach matka wynosiła kołyskę do pomieszczenia ogólnego i udawała, że nie interesuje się dzieckiem, szczególnie w obecności starszych krewnych. Najczęściej po miesiącu babka i inne starsze krewne prosiły ją, ażeby nie krępowała się ich obecnością i zajmowała sip dzieckiem; pożądane jednak było, by raczej krewna zajmowała się nirn~ Matka powinna była powstrzymywać się z wyrażeniem swych uczuć do dziecka tak dalece, że nie wolno jej było w wypadku jego śmierci opłakiwać lub zbliżyć się do zwłok, tak zresztą jak i ojcu. 3. Izolacja w stosunkach między kobietą i krewnymi jej męża dotyczyła głównie osób starszych. W pełni były wzbronione wszelkie spotykania, rozmowy itd. z ojcem lub dziadkiem męża. Po upływie pcwnego okresu czasu teść łub dziadek jak i szwagrowie mogli zaproponować pewne u~tępstwa o.d. tej zasady. Towarzyszyły tym propozycjom wymiany podarkow. Z tesclOwą zasada izolacji była naj słabiej przestrzegana, nie P?zwalał.y ~a to zajęcia gospodarcze to też ograniczała się najczęściej do kllku mleslęcy po ślubie w czasie których synowa nie mogła rozmawiać z te~ci~wą. Potem następowała wymiana podarków z teściową lub małe przYJęcle dla starszych niewiast; dalej jednak synowa powinna była powstrzymywać się od rozmów i raczej odpowiadać na pytania. Izolacja w stosunku do młodszych krewnych nie była tak surowa ograniczała się raczej do zakazu używania ich imienia własnego. ' , 4. Izolacja męża od krewnych jego żony ograniczała się tylko do osob starszych: ojca, matki, dziadka, babki, wujów i ciotek. Nie wolno ?yłO ni~ tylko rozmawiać z nimi ale i pokazywać się im na oczy. Krewni zony me odwiedzali domu jej męża. Izolacja tego typu nie była ograniczona czasem i niekiedy trwała przez całe życie. Zwyczaj izolacji jak dotychczas jest niewiele zbadany. Zdaniem A. Darinskiego wynikał on z procesu przechodzenia od małżeństwa grupowego ku indywidualnemu. Zdaniem zaś Smirnowa był on wyrazem prze.jśc.ia od ust.roju matriarchalnego ku patriarchalnemu. Tak czy inaczej ~ ble~lem la: l utrwalaniem się ustroju patriarchalnego coraz bardziej lzolacJa obowlązywała kobiety. coraz mniej mężczyzn, czyniąc dolę kobiet ~oraz cięższą, odsuwając ją od życia rodzinnego, społecznego i pozbawiaJąc wpływu na wychowanie dziecka. Powolny upadek zwyczaju izolacji rozpoczął się jeszcze przed Wielką Rewolucją Pażdziernikową wraz ze schyłkiem wielkiej rodziny patriarchalnej. Mała,. niebogata rodzina nie sprzyjała zachowaniu tego zwyczaju zaczęto znaczme skracać terminy izolacji. wraz Zasadnicze zmiany nastąpiły po Wielkiej Rewolucji Październikowej z przebudową socjalistyczną Adygei. Problem wyzwolenia kobiet 487 z niemal niewolniczych stosunków był przedmiotem wielu obrad i dyskusji. Z trudem posuwała się walka z różnego rodzaju przeżytkami Adygejczyków, a naj trudniej ze zwyczajem izolacji, gdyż same kobiety uchylały się nadal od życia społecznego i brania w nim udziału. Autorka cytuje wiele przykładów, gdy władze kołchozowe drogą kompromisów i połowicznych ustępstw na rzecz tradycji wciągały stopniowo kobiety do udziału w życiu społecznym. Do dziś jeżeli w jednym domu zamieszkują starsi członkowie rodziny wraz z młodszym małżeństwem, żona powstrzymuje się od zasiadania przy stole obok męża. W kołchozach młode małżeństwa unikają wspólnych występów w miejscach publicznych lub starają się o rozwiązanie kompromisowe prosząc do towarzystwa osobę trzecią. Natomiast zwyczaj izolowania dzieci od rodziców jest dziś zjawiskiem bardzo rzadkim. Najtrudniejsza walka ze zjawiskiem izolacji jest w stosunkach pomiędzy jednym z małżonków ze starszymi krewnymi drugiego, z uwagi na podeszły wiek teściów lub świekrów, czy też dziadków ludżmi starszego pokroju. Inaczej sprawa wygląda w stosunkach z młodszymi krewnymi, jeśli nawet izolacja jest przestrzegana to niedługo i nadaje się jej raczej żartobliwą formę. Zwyczaj izolacji szybciej znika wśród robotników, urzędników i wiejskiej inteligencji. Autorka cytuje przykłady wzięte z życia rodzin robotniczych, które prawie już nie przestrzegają tego prastarego u Adygejczyków zwyczaju. Władze miejscowe organizują zjazdy poświęcone walce z przeżytkiem izolacji, gazety podnoszą raz po raz ten problem, władze kołchozowe organizują wspólne spotkania teściowych z synowymi, urządzają wesela komsomolskie, odbywają się publiczne odczyty, ażeby przezwyciężyć do ostatka uchylanie się kobiet adygejskich od życia publicznego. SOWIETSKAJA Moskwa, W. J. K Osnowny je l' U ETNOGRAFIJA 1961, z. 3, s. 3-12. P j a n s k a j a, Ł. P. P o t a p o w, Ł. N. T i e problemy etnograficzeskogo izuczenija narodow I' e n t j e w a: SSSR. Jest to artykuł programowy, wytyczający kierunki badań na najbliższe lata, ze szczególnym uwzględnieniem problemów kształtowania się i dalszego rozwoju etnicznych wspólnot oraz przeobrażeń gospodarki, kultury i bytu narodów ZSRR. Do zagadnień pierwszoplanowych w dalszym ciągu należą badania nad kulturą i bytem ludności wiejskiej, chłopstwa kołchozowego, robotniczych sowchozów i przedsiębiorstw wiejskich. Plan badań etnografii ra- �488 489 dzieckiej przewiduje dalszy rozwój badań rozpoczętych już w 1950 r. nad kulturą i bytem robotników, Z uwagi na różnorodność ludów zamieszkujących granice ZSRR niezmiernie ważny jest problem współczesnych procesów etnicznych zachodzących wśród poszczególnych narodów. W skład tego problemu wchodzą zagadnienia kształtowania się narodu, narodowości i etnograficznych grup w okresie socjalizmu. Problem przeobrażeń gospodarki i bytu narodów ZSRR obejmuje badaniami szczegółowymi złożone procesy zachodzące we wszystkich dziedzinach życia, ich kierunki i przyczyny, które przyśpieszają lub opóżniają te procesy. Każdy z problemów i zagadnień opracowywany jest w przekroju historycznym, każde zjawisko jest analizowane pod kątem jego rozwoju i współzależności od innych zjawisk współczesnych. Głównym oparciem w pracy etnografów radzieckich są badania terenowe i ekspedycje kompleksowe, w skład których wchodzą: etnografowie, archeologowie, folkloryści, dialektolodzy i in. W. J. K a l i t s: Nowy je czerty w bytu Krestjan ostrowa Kichnu. Mieszkańcy niewielkiej wyspy Kichnu w zatoce Ryskiej na skutek izolacji i trudności komunikacyjnych ze stałym lądem zachowali wiele zwyczajów i obyczajów tradycyjnych w życiu gospodarczym, kulturze materialnej i duchowej. Do roku 1940 był to najbardziej zacofany i najbiedniejszy zakątek Estonii. Ludność wyspy trudniła się i trudni się głównie rybołówstwem, zimą zaś polowaniem na foki. Gospodarka rolna wyspy jest za bardzo niskim poziomie, nie była nigdy głównym środkiem utrzymania mieszkańców z uwagi na niewielka ilość ziemi uprawnej i jałową glebę. . Gospodarstwem rolnym, hodowlą i prowadzeniem gospodarki domowej zajmowały się wyłącznie kobiety, dlatego też cieszyły się dużą samodzielnością i niezależnością, tym bardziej, że mężczyźni trudniąc się połowami, lub pływając na statkach albo też zajęci przy budowie statków przebywali raczej poza domem. Połowy ryb od XIV w. do niedawna odbywały się za pomocą dwóch typÓW niewodu; niewodu przybrzeżnego i niewodu do połowów pod lodem. Używano również sieci dwojakiego rodzaju: na drobne ryby zwaną "sieć", na ryby wielkie zwaną mutt; oba rodzaje były sporządzone z lnianych nici. Używano również sieci z haczykami i dobijano ryby ościeniami, chociaż ten sposób połowu zakazany w całej Estonii. W latach 50-tych ub. w. rybołówstwo podupada na wyspie a głównym zajęciem mężczyzn staje się żegluga morska. Powrócono do rybołówstwa po pierwszej wojnie światowej; zaczęto nawet stosować bardziej współczesne narzędzia do połowu ryb. Powstaje zorganizowany handel rybami w odróż- nieniu od poprzednich okresów, gdy były one podstawą wyżyw'ienia i przedmiotem wymiany na zboże. Poczynając od 1944 r. powstają spółdzielnie rybackie i kołchozy zabezpieczające stały dochód rybakom oraz najnowsze narzędzia pracy. . Nacisk na rozwój rybołówstwa, jako głównej podstawy dochodow rybaka, nieco opóźniał rozwój innych gałęzi gospodarki eko~omicznej wyspie, szczególnie uprawę zboża, któremu nie sprzyjają warunkI lokalne. Natomiast rozwija się ogrodnictwo i sadownictwo prawie nieznane poprzednio na wyspie. Ograniczone są również możliwości hod~wli byd:a z uwagi na brak paszy, ale i w tym wypadku kołchozy czymą staram a o zabezpieczenie potrzeb ludności wyspy we własnym zakresie. Wzrost dobrobytu mieszkańców Kichnu odbił się przede wszystkim w budownictwie. Na bazie planu centralnego przystąpiono do przebudowy lub nawet likwidacji niektórych wiosek, skupiając osiedla wokół ośrodków kołchozowych na wysokiej części wyspy. Znikają stare domy z nieociosa· nych bierwion z ciężkim niezgrabnym słomianym dachem czterospadowym. Budynek składał się ongiś z rygi, która stanowiła zasadnicze pomieszczenie mieszkalne, gumna i dwóch komór. Z jednej strony rygi znajdowało się gumno - z drugiej komory. Budynek był otoczony przybudówkami, podcieniami, chlewami itd. W rydze na ścianie od strony komór ustawiony był wielki piec, który jesienią służył do suszenia zboża, zimą ogrzewał pomieszczenie mieszkalne. Latem zamieszkiwano w komorach. W gumnie latem młócono żyto, zimą przetrzymywano w nim bydło. Nowe domy są wznoszone nadal na starym planie, chociaż użytkowanie pomieszczeń jest już inne. Między rygą a gumnem, na całą szerokość domu znajduje się korytarz chroniący rygę przed odorem nawozu, przenikaj~cego z gumna. Korytarz równocześnie służy dla przechowywania paszy i narzędzi gospodarczych, pod nim zaś znajduje się piwnica o. cementowych ścianach. Gumno jest dziś całkowicie wykorzystywane Jako chlew, o mniejszych rozmiarach, bowiem ilość bydła w gospodarce przyzagrodowej zmalała. Znikły również podcienia i chlewy co znacznie uprościło charakter budynku. Pomieszczenie bydła pod jednym dachem z izbą mieszkalną tłumaczy się wygodą obsłużenia bydła zimą. Dawna ryga jest dziś obszernym pomieszczeniem mieszkalnym, służącym do suszenia odzieży rybaków, naprawy sieci rybackich itd. Domy są przeważnie budowane z drzewa na kamiennym lub cementowym fundamencie. Mimo, że państwo dostarcza budulca, z dawien zakorzeniona wśród mieszkańców wyspy oszczędność drzewa w dalszym ciągu ciąży na ilości izb mieszkalnych mimo, że rodziny rybackie są dość liczne i zdarza się, że w rydze sypia razem cała rodzina. Urządzenie domu jest naogół bardzo proste, domowej roboty, chociaż coraz częściej pojawiają się meble fabryczne i tkaniny. Mimo, że tkac- �490 491 two nie zniknęło z zajęć domowych, coraz rzadziej spotyka się w izbach piękne tkaniny dekoracyjne samodziałowe. Ongiś domy były stawiane przez miejscowych cieśli, dziś sprowadza się ich z miasta Piarny.. Wśród budynków gospodarczych utrzymuje się nadal letnia kuchnia, łaźnia i szopa, wielokrotnie pod jednym dachem z rygą, gumnem i komorami. Wszystkie wsie wyspy są już zelektryfikowane. Wzrost dobrobytu wpłynął w pewnym stopniu na zmianę typu odzieży mieszkańców wyspy. Odzież tradycyjna należy do typu zachodnio-estońskiego ubioru z tą róźnicą, że kobiety nosiły krótkie bluzeczki tzw. kiajsied początkowo drobno plisowane z haftem wzdłuż rozcięcia na przodzie i na plecach, rogach kołnierzyka i mankietach, w kolorze czerwono-niebieskim. Plisowanie bluzek zniknęło w późniejszym okresie natomiast zaczęto coraz bogaciej ozdabiać je haftem. Od 1880 r. no~zono bluzeczki perkalowe, równocześnie pojawiły się ciepłe żakiety o prostym wykroju, zapinane od góry do dołu, koloru jasno granatowego. Wzór haftu był początkowo geometryczny, później roślinno-geometryczny. Spódniczki wcześniejszego okresu były szare i niebieskie, jednokolo ..' rowe, z wełny, plisowane, następnie w paski podłużne bardzo jaskrawe. Ponadto w skład ubioru kobiecego wchodził wzorzysty pas, białe pończochy szydełkowe z kolorowym ornamentem z przodu. Zamężne kobiety nosiły fartuc~y. Wierzchnią odzieżą był długi lub krótki kaftan, zapi~ nany na zapmkę. . Obecnie strój ludowy nakłada się tylko na bardzo uroczyste okazje, J~~ np. w~~ele. Nadal zachowały się w użyciu tradycyjne spódnice, rozne na roznego rodzaju okazje (każda kobieta posiada około 20 spódnic): czarna spódnica z czerwonym paskiem u dołu jest przeznaczona . na pełną ~ałobę (w wypadku śmierci męża lub matki). Załoba po m.ęzu trwa naJ~łużej. Po śmierci dalszych krewnych nosi się spódnicę PO:-z~łobną pas,lastą, bez koloru czerwonego. Wdowa nosiła tego typu SPOd~ICę do konca swego życia. Tradycje te trwają nadal bardzo upor~zYWle. Na pogrzeby znajomych przychodzi się w spódnicach pół z~ł~bnY~h, .wdowy zaś - w pełnej żałobie. W czasie postu nosi się rówmez spodmce bez koloru czerwonego, a w wielki piątek _ źałobne' w trak~ie Wi~lkie~nocy spódnice były wyjątkowo jaskrawe. Kolor spód~ mcy. wIązał SIę rownież z wiekiem. Kobiety od lat 45 nosiły spódnice napoł załobne lub granatowe pasiaste. Noworodka nie można było odwiedzać w spódnicach żałobnych. Zachowanie wełnianych nością w użyciu i ostrym spódnic do dziś tłumaczy autor klimatem morskim wyspy. ich praktycz- S:opniowo zanika upodobanie do jaskrawych, pięknie zestawionych kolorow, na skutek dotarcia do wyspy perkalu wzorzystego, który nie harmonizuje ze strojem ludowym. Kobiety nadal chętnie używają białych pończoch wzorzystych. chociaż zaczynają już nosić pończochy i obuwie miejskie. Zimą kobiety noszą kożuchy kryte materiałem, latem wielkie chusty a obecnie i palta. Męski ubiór składał się z długiej lnianej koszuli, spodni, swetra, pończoch i kaftana na głucho zapinanego o kroju tuniki. Ubiór ten zniknął w XX w. całkowicie zastąpiony garniturem typu miejskiego. Zmiany na lepsze nastąpiły również w monotonnej dotychczas kuchni rybaków. Uprawa jarzyn i owoców, dostawy mięsa i mąki, obfitość mleka i masła zmieniły rodzaj potraw, choć ryby nadal dominują w jadłospisie mieszkańców wyspy. Napojem najczęściej używanym jest piwo w domu warzone. Mimo wzrostu dobrobytu stopień kultury mieszkańców jest nadal niższy od pozostałych terenów Estonii, wskutek tego, że rodzice niewielką wagę przykładają do wykształcenia dzieci, przyzwyczajając je raczej od naj młodszych lat do pracy. Powoli jednak radio, biblioteki, oddziaływanie miejscowej inteligencji, łatwa komunikacja ze stałym lądem poprawiaic] ten stan rzeczy. Z. P. S o koł o w a: jJLszczich u Sielkupow, I ! i t ; O niekotorych Chantow etniczeskich i Ewenkow tomskaj procesach, protieka- oblasti. Z. P. Sokołowa podaje w zarysie historię przemian etnicznych wśród najbardziej zróżnicowanej ludności terenów Północy i Syberii. Spisy ludności z roku 1897 z ówczesnego okręgu Tomskiego wykazują 40 narodowości, z 1926 r. 60 narodowości i w 1959 r. już spisy okręgu Tomskiego podają ponad 30 narodowości. Za ludność tubylczą należy uważać Selkupów i Chantów. Grupa Ewenków przywędrowała na te tereny później, zapewne przy końcu XVII w. lub na początku XVIII w. Z większych grup narodowościowych należy wspomnieć o tzw. czułymskich Tatarach (Czu .. łymcy), którzy nazywają siebie Karagasami. Przypływ ludności rosyjskiej przesunął granice terenów zamieszkałych przez poszczególne ludy tybylcze, które wędrowały coraz dalej na północ aż do źródeł Obi. Ludność napływowa wywierała zasadniczy wpływ na poziom kultury, byt i formę gospodarki ludności tubylczej. W pracy A. F. Płotnikowa (1901 r.) o kraju Narymskim wspomina się o Selkupach, którzy pod wpływem Rosjan wybudowali sobie piękne domy, zajmują się hodowlą i żenią się z Rosjankami. Mówi o tym P. Ostrowski w pracy poświęconej ludności zamieszkałej na terenach Wasiugany i M. B. Szatiłowo Selkupach z jurt pyżyny. Po Rewolucji Październikowej proces jednoczenia się ludności miejscowej z Rosjanami przyśpieszył się, tak dalece, że poza świadomością swego pochodzenia i znajomością języka rodzinnego i to tylko wśród starszego pokolenia, autochtoni żyją, mieszkają i pracują tak jak osiadli �493 492 na tych terenach Rosjanie. Szczególnie dotyczy to Selkupów i w dość dużej mierze Chantów. Ewenkowie, którzy nadal są ludem koczowniczym w mniejszym kontakcie pozostają z resztą ludności, jednakże oni również przyjęli wiele cech bytu i życia ludności osiadłej. Chantowie i Selkupowie po przez małżeństwa łączą się z Rosjanami. Ewenkowie raczej z Selkupami, gdyż ich koczowniczy tryb życia nie dogadza Rosjankom. Chantowie zachowali niektóre cechy tradycyjne kultury i bytu w odróżnieniu od Selkupów. W jeszcze większym stopniu pewne cechy tradycyjne występują w życiu Ewenków, wprawdzie ich wyroby przemysłu ludowego są raczej przedmiotem handlu niż użytku codziennego, niemniej są one typu tradycyjnego w przeciwieństwie do Selkupów iChantów, którzy całkowicie dziś zapomnieli o swej sztuce ludowej, i odzieży tradycyjnej. Sokołowa kończy artykuł uwagą, że proces jednoczenia się ludności miejscowej z rosyjską na terenie obwodu Tomskiego rozwija się w całej pełni, szczególnie u Selkupów. J. W. Iwanowa: czeskij Obycznoje prawo siewiernoj Albanii kak etnograji- istocznik. Artykuł Iwanowej pOswlęcony jest najbardziej szeroko znanemu zbiorowi: praw obyczajowych Albanii pt. ,,Kanun i Leke Dukagjini", zebranemu i opracowanemu przez księdza S. K. Gje~y (1874--1929). Prawa obyczajowe tego zbioru rozpowszechnione były na stosunkowo szerokim terenie północnej Albanii od rzeki Mat do środkowego biegu rzeki Czarna Dryna, obejmowały one swym wpływem również tereny górskie na wschodzie i zachodzie od Północnych Alp. Jak wiadomo Albania w końcu XIX i na początku XX w. stanowiła część imperium Osmańskiego. Siedzibą władz administracyjnych Turcji były miasta położone w zachodniej części Albanii, natomiast miasta i osiedla centralnej i północnej Albanii były prawie samodzielne, brak zaś dogodnych dróg komunikacyjnych izolowały tereny Dukagjini, Nikai i Mertury od reszty Albanii, szczególnie zaś na terenie okręgu Mll'dity, gdzie władzę sprawow~ł dom Gjomarków, chociaż politycznie związany z władzami tureckimi, to w wewnętrznych sprawach tego okręgu prawie od nich niezawisły. Okoliczności tego rodzaju sprzyjały ukształtowaniu się dwóch zasadniczych grup ludności - północnych górali z wysokogórskich okręgów i Mirdity. Na tych terenach prawie do naszych czasów zachował się ustrój rodowy. W końcu XVIII w. lub na początku XIX w. pod wpływem władz tureckich powstała nowa forma społecznej organizacji dla spraw administracyjno-wojskowych t. zw. "bajraka", która współdziałała ze starą organizacją rodową t. zw. "fis". Formy i podstawy działalności fisów" określał "Kanun". Zakres działalności i wpływów obu tych 01'~anizacji był uzależniony od tego czy ustrój rodowy danym miejscu był potęgą niezachwianą, czy też chylił się ku upadkowI. powracając do Kanuna i Leke Dukagjini zawierał on 1263 paragrafy w 12 księgach: "Kościół", "Rodzina", "Małżeństwo", "Dom, ;Jydło, mienie", "Praca", "Podatek", ("Skazannoie słowo") "Słowo powiedziane", Honor" Odszkodowanie" Prawo przeciw podłości", "Prawa rady star'~zych", ',,~wolnienie i wyd;lenie". Każda z ksiąg zawiera kilka rozdziałów, całość zaś jest zaopatrzona przykładami praktycznie zastosowanych praw Kanunu oraz słowniczkiem rzadkich słów i powiedzeń. Przeprowadzona przez Iwanową analiza materiałów uzupełniających Kanun świadczy, że pochodzą one w większej mierze z okręgów Mirdita, lVfalsija e Leżes oraz Zadryma. Najwcześniejszy dokument z tego zbioru pochodzi z 1864 r. - najpóźniejszy z 1907 r. Studiując zbi?r Gjer:;y nie należy zapominać o wielu jego brakach, jak: wątpliwe daty pochodzenia tego lub innego paragrafu zbioru, brak wyjaśnień o specyfice ekonomicznej i społecznej życia tego czy innego okręgu, tym samym pominięty jest problem nierównomiernego rozwoju ekonomicznego i polio tycznego poszczególnych dzielnic, niema w nim informacji o roli tureckiej administracji w życiu chłopów północnej Albanii. Wiele błędów czyni Gjer:;y w nomenklaturze rodowej co utrudnia rozumienie tekstu. Pomimo to Kanun jest rzeczowym, faktograficznym materiałem o życiu, gospodarce i stosunkach społecznych albańskiego chłopstwa. Iwanowa z kolei cytuje najbardziej charakterystyczne prawa związane z okresem patrialchalno-rodowego ustroju. Podstawowym subiektem Kanunu jest "dom", on odpowiada za złe i dobre postępki swych członków przed społecznością, za własność rodzinną, zarobki i podatki, rozchody i kary - regulowane przez "dom". Materiały zebrane w księdze "Rodzina" dotyczą głównie wspólnoty rodzinnej, charakterystycznej dla okresu wcześniejszego, stąd powstały pewne sprzeczności w tym rozdziale zbioru, który mówi równocześnie o wspólnocie rodzinnej i o małej rodzinie z prywatną własnościq lub o jednostce rodzinnej, składającej się z kilku rodzin krewnych (vilaznija), która dzieląc mienie pośród poszczególnych rodzin, zachowuje pewną jej część we władaniu wspólnym (np. pastwiska). Kanun nie ustala sztywnej granicy pomiędzy "fisem", "vl1azniją" i innymi typami rodowych organizacji. Ich gospodarcza wspólnota zasadza się w prawie pierwokupu mienia, szczególnie nieruchomego, dziedzictwa, wykupu ziemi zabranej przez kościół lub podlegającej konfiskacie oraz na obowiązkach opiekuńczych. W okresie sporządzania spisu prawa obyczajowego system związl~ćl'N rodowych był już zachwiany. Kolektyw rodzinny starał się uchylić od odpowiedzialności za swoją jednostkę i ustrzec swoje mienie od utraty za v: l �494 jej winy. Przede wszystkim starano się uchylić prawo pierwokupu ziemi przez krewnego, mając możliwość uzyskania wyższej ceny u osób obcych. 'Ciekawe są w Kanume prawa w zakresie obowiązków gospodarza \V stosunku do gościa. Gospodarz odpowiadał za bezpieczeństwo gościa i jego mienia, równocześnie postępki gościa obciążały gospodarza, nawet morderstwo, jeśli takie gość popełnił. Wydać gościa na stracenie było uważane za najbardziej hańbiący czyn. Prawa te przetrwały prawie w niezmienionej postaci do dziś na terenie północnych gór. Zemsta za morderstwo obejmowała nie tylko zabójcę i jego grupę ro·· dową, ale również świadków, naturalnie tylko mężczyzn niezależnie od wieku. Zemsta za morderstwo początkowo obciążała cały ród, z biegiem czasu jedną grupę rodową, najbliższą mordercy, następnie ograniczała się tylko do najbliższej rodziny, by w końcu poprzestać na zapłacie t. zw. ..ceny krwi", określonej pewną sumą pieniędzy, lecz opłacanej raczej bydłem, ziemią i bronią. Opłata za zabicie kobiety była dwukrotnie niższa niż za zabójstwo mężczyzny. Starszyzna rodowa potrafiła z prawa zemsty ciągnąć nie małe korzyscl materialne, usprawiedliwione koniecznością rozważenia sprawy, rozmiarów i rodzajów rekompensaty itp. Krevmi opłacali te czynności zazwyczaj bydłem. W Kanunic majdują się prawa szczegółowo określające egzekucję ustnych zobowiązań ze strony domu zabójcy, prawa które chronią ich przed prawem zemsty na pewien określony czas, jak również ochronę bydła i czabana VI sporze pomiędzy dwoma bajrakami. Prawa zemsty, prawa gościny, prawa zobowiązań ustnych, prawa zajmowania bydła z okresu ustroju rodowego, z okresu sporów pomiędzy rodami, przetrwały do okresu społeczeństwa klasowego, w którym zachowało się wiele elementów ustroju patriarchalno-rodowego. W tej części Kanunu. w której mówi się o prawach rządzących wewnątrz "fis u", "vllaznii" lub "bajraku" występują wyraźnie pozostałości demokratycznych praw patriarchalno-rodowego społeczeństwa, ale juź w warunkach tworzenia się klasowych stosunków społecznych. Na czele wspólnoty patriarchalno-rodowej stał członek najstarszej w rodzie rodziny, naczelnicy innych rodzin lub mniejszych części rodu wchodzili w sJdad rady; najważniejsze zaś problemy rodu były rozstrzygane na ogólnym zebraniu dorosłych członków rodu. Naczelnicy rodu, lub poszczególnych domów jak również pomniejszych grup rodowych nosili nazwę "pari", naczelnicy drużyn - djalmini. Stanowisko pari były dziedziczne prawem pierworodztwa. Podobnie rzecz miała się z bajraktarami, znacznie później powstałą organizacją. V.i okresie sporządzania Kanunu zakres działalności bajraktaru był zbliżony do "pari". Ponad to występuje w Kanunie "pIegt", nazwa ta obej- 495 mowała wszystkie głowy rodu lub domu, starców i innych mężczyzn w~'różniających się znajomością praw oraz umiejętnością ich interpretowanE!, sprawiedliwym podziałem dobra rodzinnego i rozstrzyganiem wszelkich spornych spraw. Wszystkie rozdziały zbioru dotyczące działalności "pleqiu" (rada starszych) są świadectwem starożytnego pochodzenia prawa obyczajowego w Kanunie. Jednakże paragrafy dotyczące składu rad, sądów itd. dowodzą monopolizacji tych stanowisk w rękach wybitniejszych jednostek rodowych. Sądy rodowe gmatwały często sprawy proste, ażeby przedłużyć swoje działania, które były funkcją wynagradzaną. Mimo, że Gje<;y podkreśla w Kanunie ekonomiczną niezawisłość plebsu, to z paragrafów o uprawnieniach głowy rodu i bajraków wyni· ka ile świadczeń warstwy niższe winny były składać władzy rodowej i bajrakom, uzurpującym sobie wyjątkowe przywileje. Jednakże zebranie powszechne członków danej grupy rodowej t. tzw. "vogjli" mogło sprzeciwiać się radzie starszych i żądać ponownego rozpatrzenia spraw przed sądem. Z szeregów "vogjli" rekrutowali się dzierżawcy ziemi i bydła, najemni robotnicy, pastusi itp. uzależnieni od t. zw. mocnych gospodarzy na skutek pożyczek pienięźnych, zboża itd. Dowodziłoby to procesu rozwarstwienia się społeczności, w wyniku którego powstaje "sterpIegt" rada wybrana z szeregów "vogjli" do kontrolowania decyzji "pleczni". W rejonach górskich mniej ostro występowały różnice majątkowe niż na nizinach. Deklaratywność paragrafów o równouprawnienie wszystkich ludzi przed prawem występuje ostro w tej części Kanunu, w którym jest mowa a prawach domu Gjomarka, wywodzącego się wprawdzie ze starych tradycji rodowych, ale w omawianym okresie już wyodrębnionego ponad społeczność pobratymców, z wielkimi wpływami politycznymi po przez bajraki, jak wiadomo, instytucję władz tureckich. \'ol Kanunie z jednej strony mówi się, że dom ten odpowiada przed prawem jak każdy inny, z drugiej zaś strony okazuje się, że w gruncie rzeczy prawo nie tyczy go, bowiem zgodnie z Kanunem jest on najwyższą ilJstancją sądową i dyktuje swą wolę radzie starszych. Głowa domu Gjomarka mianowana była przez władze tureckie paszą Mirdity, otrzymywała wynagrodzenie i zaopatrzenie w broń drużyny wojennej. Autorka nadmienia, że na terenach objętych działalnością innego Kanunu, Kanunu Leke, organizacje rodowe prawie nie istniały na skutek rozlicznych wędrówek ludności i rzecz zrozumiała niejednolitego jej składu. Powstawały na tych terenach innego typu jednostki organizacyjne t. zw. wspólnoty sąsiedzkie lub wspólnoty wiejskie. Wiele paragrafów Kanunu poświęconych jest uprawnieniom Kościoła i obronie jego stanu posiadania. Obraza Kościoła była karana spaleniem �497 496 domu, wygnaniem, czasami nawet śmiercią i konfiskatą majątku na rzecz Kościoła. Pieniądz w okresie Kanunu był już znany, chociaż chłopi nadal uprawiali wymianę towarów w naturze. Znane też były pożyczki początkowo bez procentów, w okresie sporządzania zbioru praw już oprocentowywane, chociaż Gje<;y podkreśla, że jest to zjawisko bezprawne. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. pożyczki pod zastaw i na procenty znane były na terenie całej Albanii. Wraz ze zjawiskiem pożyczek oprocentowanych rozpoczyna się w Albanii okres społeczeństwa klasowego. Anastazja "RUSSKIJ FOŁKŁOR". Matierijały diemii Nauk SSSR. 1960. issledowanija, Kojdecka t. V Izdatielstwo Aka. Piąty tom wydawnictwa "Russkij fołkłor" pOswlęcony jest jak zaznacza wstępna nota redakcji - "niektórym problemom teorii folkloru, rozpatrywanej na materiale folklorystycznej twórczości rosyjskiej oraz innych narodów". Ma on na celu wywołanie dyskusji nad teoretycznymi problemami tej gałęzi twórczości ludowej. Artykuły działu "Problemy teorii folkloru" wypełniają przeważającą część opasłego tomu. Na czoło zostały wysunięte rozprawy o problematyce ogólnej, za nimi następują artykuły o zagadnieniach bardziej szczegółowych. Najważniejsze w tomie zdają się być wyeksponowane na plan pierwszy rozprawy Anikina, Gusiewa i Putiołwa. Dotyczą one zarówno zagadnień teoretycznych ustnej twórczości ludowej jak i samej metody podchodzenia do badań nad folklorem, który nauka radziecka stara się "odróżnić" od literatury stricto sensu, stworzyć dlań odrębną i własną teorię na wzór teorii literatury. Rozpoczyna tom rozprawa W. P. A n i k i n a pt. "Kolektywność jako istota procesu twórczego w folklorze". Z mnogości zagadnień, które nasuwają się do omówienia tego wielce skomplikowanego problemu, autor wybrał trzy, zdaniem jego najważniejsze: 1) kolektywność twórczości w folklorze oraz pojęcie istoty ustno-poetyckiego procesu w folklorystyce; 2) konkretne formy przejawów tej kolektywności w folklorze w różnych jego gatunkach, stosunek cech indywidualnych do kolektywnych: 3) konkretne formy przejawów kolektywnej istoty sztuki masowej ludu w różnych epokach historycznych. A n i k i n wychodzi w swej rozprawie od scharakteryzowania kilkadziesiąt lat trwającej walki dwóch zasadniczych szkół w folklorystyce roryjskiej i radzieckiej: o indywidualnej (Sokołow, Azadowskij, Nikoforow) i kolektywnej (Busłajew, Miller, Czernyszewski, Bieliński, Gorkij, Propp, Cziczerow) genezie i istocie ustnej twórczości ludowej. Stojąc na gruncie specyficznie pojętej kolektywności w poezji ludowej, autor usiłuje w dialektyczny sposób powiązać obie teorie i określić, na czym ów kolektywizm polega. Zdaniem jego składa się nań przede wszystkim wzajemny i kumulujący się wkład wielu ludzi, którzy uczestniczą w toku procesu przekazywania folklorystycznego dzieła z pokolenia na pokolenie. Nie zawsze przyznaje Anikin "pierwsze słowa" w genezie dzieła folklorystycznego jednemu autorowi i nie uważa, aby dzieło to przezeń stworzone było już utworem folklorystycznym. Aby jakiś utwór mógł zająć miejsce w folklorze, musi: przejść proces tzw. f o l k lor y z a c j i. Polega ona na tym że stworzony przez pewną jednostkę utwór, stając się własnością ludu podlega w jego ustach stałemu "przetwarzaniu". Dzieło folklorystyczne nie ma jednego autora, ma wielu współautorów [... J Tylko dzieło, które przeszło przez proces folkloryzacji, kolektywną obróbkę, ma prawo nazywać się dziełem folklorystycznym" - pisze autor. Owe przejawy kolektywnej pracy w folklorze przejawiają się w nakładaniu na dzieło folklorystyczne różnych tradycji pokoleń, ludzi, którzy w tym procesie folkloryzacji uczestniczą. Wyrażają się one utrwaleniem w nim systemów poetyckich "chwytów" oraz różnych środków wyrazu artystycznego, właściwych folklorowi na danym etapie historycznego rozwoju. W czym się ten proces folkloryzacji przejawiał, egzemplifikuje autor na różnych gatunkach ustnej twórczości ludowej, jak i jej transformacjach historycznych (bajka, bylina, przysłowie, pieśń ludowa). Był on zależny od rodzaju folklorystycznego i epoki historycznej, w którym srę folkloryzacja dokonywała. W każdym z nich, jak pokazuje autor, począwszy od średniowiecza a skończywszy na socjalizmie, inaczej się ta folkloryzacja wyrażała. Historyzm wprowadzany ostatnio do folklorystyki radzieckiej w badaniach nad ustną twórczością ludową reprezentują rozprawy: W. E. G us i e w a ,,0 artystycznej metodzie poezji ludowej" i W. J. P u t i ł o w a ,,0 historycznym badaniu folkloru rosyjskiego". Pierwszy z nich wychodząc z ogólnych zasad estetyki i jej zastosowania w literaturze próbuje je przenieść na grunt folklorystyki. Rozprawa jego traktuje o specyfice "odbicia artystycznego" w folklorze i jego zależności od epoki, twórców, gatunku itd. Jak się okazuje, ów proces, w przeciwstawieniu do literatury, jest zjawiskiem szczególnie skomplikowanym. Zawartość bowiem ideowoartystyczna folkloru uwarunkowana jest z jednej strony epoką, z drugiej - klasowym podłożem genezy utworów folklorystycznych. Obok progresu implikuje w sobie także i kierunek regresu. Uwidacznia się on częstokroć w powolnym zamieraniu pewnych gatunków i form ustnej twórczości ludowej, w powstawaniu nowych. Inaczej ta metoda kształtowania artystycznego folkloru wyglądała w okresie feudalizmu, kapitalizmu, inaczej w epoce socjalizmu. Rozprawą będącą przykładem historycznego traktowania zjawisk folklorystycznych jest artykuł Putiłowa. Autor przeciwstawiając się panującemu w folklorystyce sceptycyzmowi, wskazuje na ważność historycznego podejścia do ustnej twórczości ludowej. Jest ono tym trudniejsze i skomLud. t. XLVIII �498 plikowane, że nie zawsze i niewiele posiadamy wiadomości o genezie i powstawaniu utworów folklorystycznych, o wkładzie do nich poszczególnych epok w dziejach ich folkloryzacji. W pomoc w rozstrzyganiu ogromu piętrzących się przed folklorystą zagadnień przyjść może historia społeczeństwa, dzieje obyczajów, literatury, jej form, gatunków, konwencji literackich itd. Tutaj zadaniem folklorysty będzie ustalić ewentualną, do właściwej epoki historycznej przynależną warstwę, wariant, cechy rodzajowe, stylistyczne i artystyczne folkloru. Podstawą do wykazania owych nawarstwień w utworze folklorystycznym i jego historycznego traktowania musi być zdaniem autora dokładna jego analiza. Złożą się na nią konkretne badania, poświęcone poszczqólnym gatunkom folkloru, jego formom i :vłaŚciwościom gatunkowym, poszczególnym dziełom itd. Badania te powmny być wolne od jakichkolwiek schematów czy przesłanek dogmatYC~nyCh. .~ez. rezultatów tych badań nie można zbudować prawdziwej pe~lOdyzaCJI hIstorycznej folklorystyki ,gdyż przeniesione do niej wyniki z mnych dziedzin wiedzy pozostaną zawsze hipotetyczne i fałszywe. Zdaniem autorki bardzo ważną rzeczą jest ściśle zdyferencjonowana metoda podejścia do. fol~loru. Błędem byłoby jednakże przenosić wywody otrzy~ane z a~ahzy Jednego kręgu faktów na cały folklor. Niezbędną tu jest l to w plerwszej kolejności drobiazgowa analiza tekstologiczna utworu folklorystycznego i związana z tym problemem krytyczna analiza żródeł. Ich podstawą powinny być naukowe i krytyczne, systematycznie zebrane materiały, stanowiące bazę badań folklorystycznych. Szczegółowymi przykładami zastosowania historyzmu w badaniach folklOry~tYCznyCh są rozprawy: ,,0 genezie i drogach dyferencjacji rodzajów epICklch" (M. IVlieletiński) i "Niektóre cechy światopoglądu przedklasowego w rosyjskiej fantastycznej baśni ludowej". (E. A. Tudowskaja). Mieletiński uważając folklor za początek sztuki słownej w ogóle, a starożytne eposy ludowe za początek literatury, zastanawia się nad genezą artystycznych form folkloru epickiego. Wobec trudności dyferencjacji mitu i baśni na pien:s.zym etapie .r~zwoju epiki ludowej, nad którą od lat trudzą się folkloryscl, wyznaCZmkIem jej czyni typ bohatera epickiego, jego stawia autor u podstawy dyferencjacji epickich gatunków folkloru: baśni i eposu. Rozprawa Tudowskojej metodą komparatystyki, uwzględniając formalne ce~h~. baśni, jej odrębności narodowe, społeczne i ideowe, próbuje wydZIel1c zawarte w baśni elementy światopoglądowe ustroju przedklasowego. Podstawą wyjścia jest dla niej odbicie rzeczywistości w ustnej twórczości ludowej. Dwie następne rozprawy "Russkiego fołkłoru" poświęcone są zagadnieniom improwizacji jako gatunku twórczości ludowej. W. W. Sienkiewicz-G u d k o w a demonstruje ten problem na materiale pieśni kolskich Saamów ("Elementy improwizacji i tradycyjności we wczesnym stadium rozwoJu folkloru"), podkreślając, że formalne środki wyrazowe improwi- 499 zacji stanowią podstawy kolskiej liryki pieśniowej. Rozprawa A. K. lVIikuszowa ,,0 pozaobrzędowych (wnieobriadowych) improwizacjach (na materiale robotniczych improwizacji ludu Korni) ukazuje w zestawieniu z innymi gatunkami folkloru cechy tego rodzaju twórczości ludowej. Dalsze rozprawy tomu (wyjąwszy J. I. Ziemcowskiego ,,0 wzajemnych związkach tekstu z melodią lirycznej pieśni ludowej") stanowią próby określenia istotnych cech poszczególnych rodzaj ów folklorystycznych i wykrywania ich specyficznych własności rodzajowych, głównie na podstawie istotnych dla nich i zasadniczych środków i form kompozycyjnych. M. Braun ("Kompozycja bohaterskiej pieśni ludowej") czyni to na materiale serbo-chorwackiego eposu. Autor rozczłonkowując tematy analizowanych pieśni epickich na drobne motywy i badając wzajemny ich układ wewnątrz utworu pokazuje ich specyficzną poetykę, próbuje stworzyć dla tego gatunku folkloru coś w rodzaju normatywnej poetyki. Podobną metodą pragnie stworzyć podstawy klasyfikacji tradycyjnej obrzędowej pieśni chłopskiej J. P. Kołpakowa ("Próba klasyfikacji ludowej pieśni obrzędowej"). PoC;dając krytyce dotychczas stosowane kryteria klasyfikacji tego gatunku folkloru (temat, treść itd.), pragnie zastąpić je nowymi, artystyczno-ideowymi. Te bowiem wydają się być bardziej istotne dla każdego gatunku twórczości ludowej. W ten sposób poprzez eliminację cech zbieżnych obrzędowej pieśni ludowej z cechami innych rodzajów folkloru dochodzi autorka do cech stałych tego gatunku i jemu tylko właściwych. T. lVI. Akimowa w rozprawie ,,0 rodzajowej istocie ruskich «dziarskich~ pieśni" zajmuje się określeniem specyfiki tematycznej, treściowej i formalnej tego tylko rosyjskiemu folklorowi właściwego gatunkom pieśni ludowej. Szerzej mogą zainteresować naszego folklorystę wywody rozprawy S. F. Ł a z u t i n a pt. "Kompozycja rosyjskiej pieśni lirycznej". Daje w niej autor zwięzły przegląd schematów kompozycyjnych rosyjskiej pieśni lu·· dowej, próbując równocześnie określić ich funkcję ideowo-artystyczną poprzez egzemplifikację całego szeregu pieśni (monolog, dialog, rodzaje narracji, paralelizmów, różne ich kombinacje itd.). Zagadnieniem określenia kompozycji rosyjskiej "czastuszki" ludowej zajmuje się Z. L W ł a s o w (,,0 przykładach kompozycji w czastuszce"). Problem artyzmu \V gawędzie ludowej (ustnyj ras skaz) omawia L. J. J e m e l i a n o w) ("Problem artyzmu gawędy ludowej"). Drogą ustalenia istotnych cech tego gatunku pragnie odróżnić gawędę od spokrewnionych z nią i zbliżonych doń (bajka, legenda, podanie, opowiadanie, skazka) gatunków folkloru. Ciekawymi i niepośledniej wagi są w "Russkim fołkłorze" rozważania P. S. W y c h o d c e w a pt. "Literatura czy folklor? (w sprawie zagadnienia współczesnej twórczości ludowej)". Stano\',;ią one podsu;-:-:::;",;an:c toczącej się od lat kilkunastu w Związku Radzieckim dyskusji nad problemem, czy \V warunkach socjalizmu może istnieć folklor, czy dzisiejszą �500 twórczość ludową należy włączyć do literatury profesjonalnej czy folkloru. Zdaniem autora, głównym błędem w dyskusji było ahistoryczne traktowanie tego zjawiska. W pomoc w rozstrzygnięciu tego problemu przychodzi autorowi pojęcie folkloryzacji. Wychodząc z błędnych założeń niektórzy dyskutanci słusznie dochodzili do wniosku, że w nowych warunkach życia nie może być folkloru w znaczeniu tradycyjnym. Ale w jego miejsce pojawiają się nowe formy ustnej twórczości ludowej, uwarunkowane nową sytuacją społeczną i nowym światopoglądem masowym. Jednym z głównych czynników, które bezpośrednio. wpływają na zmianę powstania i bytowania dzieł twórczości ludowej są nowe sposoby jej rozpows.zechniania. Miejsce kolektywnej genezy utworów folklorystycznych zaJęll zawodowi poeci. Mimo twierdzeń o nieuchronnym zmierzchu folklo .. ru, zdaniem Wychodcewa istnieje i bytuje on dalej, jednakże w innej treści i formie, na innych zasadach tworzenia się i bytowania. Mianem współczesnego folkloru, przystającego do pojęcia folkloryzacji, obejmuje Wychodcew masową artystyczną twórczość ludową. "W naszych czasach artystyczna i samorodna twórczość mas ludowych w większości wypadków przybrała nowe formy - pisze autor - zupełnie zmieniły się też i formy b~.to,,:ania w twórczości ludowej (estrada, gazetka ścienna, zbiory rękoplsmlenne) [... ] Twórcami samorodnej twórczości ludowej mogą być tak poszczególne jednostki jak i kolektyw, może być ona przekazywana ustnie, pisemnie, może istnieć masowo i indywidualnie". Przy tym formy i drogi przejawów tej twórczości ulegają nieustannemu rozszerzaniu (radio chóry itd.). "W ten sposób do współczesnej twórczości ludowej należy Z~liczyć masową twórczość ustną) przysłowia, czastuszki, pieśni, anegdoty kalambury itd.), jak i samorodną twórczość szerokich mas ludowych ~ ustna i pisemną (estrada, kolektywne zespoły artystyczne, mat~riał gazetek ściennych, masową poetycką twórczość amatorską - pieśni, wiersze ro .. bot~ików, chłopów oraz żołnierzy). A jeżeli wiele z tego ogromnego i zwyczaJnego materiału produkcji artystycznej «nie poddaje się» zwykłym «prawidłom» określającym «folklor», jest to nieszczęściem nie samej produkcji, ale badającego. Należy w końcu pojąć, że jeśli dawny geniusz artystyczny mas ludowych przejawiał się w ustnej twórczości ludu i rozwój folkloru, nie patrząc na nieustanny wpływ literatury i wice wersu, toczył się swoim własnym, bardzo różniącym się od rozwoju literatury nurtem, teraz na mocy nowych warunków życia mas ludowych, twórczość ludowa rozwija się pod silnym wpływem literatury. Tym niemniej na mocy swej masowości i profesjonalizmu zachowuje ona względną samodzielność różniąc się znacznie od literatury zawodowej [...] Jednym z palących zadań fOlklorystów i literaturoznawców jest badanie procesów obustron. nego oddziaływania współczesnej sztuki zawodowej (literatury, muzyki) i współczesnej masowej poetyckiej twórczości ludowej". Dyskusyjne rozważania nad takim pojęciem folkloru w Związku Radzieckim opiera autJr 501 na wzajemnym oddziaływaniu literatury i folkloru, demonstrując je przykładem wpływu i popularności wśród mas ludowych poematu Twardowskiego "Wasyl THirkin". Wyrosły z ludowej poetyki poemat ten wywołał mnóstwo naśladownictw. Zdaniem Wychodcewa przynależą one nie do literatury profesjonalnej, ale do folkloru. Dopełnieniem teoretycznych zagadnień folkloru w "Ruskim folklorze" są wypowiedzi dyskusyjne na marginesie podstawowych referatów dotyczących teorii folkloru wygłoszonych na moskiewskim zjeździe 1958 roku: A. M e l i c h e r c i k a ("Sprawy problemu specyfiki artystycznego obrazu w folklorze"), W. M. Z i r m u n s k i e g o ("Epicka twórczość narodów słowiańskich i problemy porównawczych badań eposu") oraz W. P r o p p a ("Zasadnicze etapy rozwoju rosyjskiego eposu bohaterskiego"). W dyskusji nad referatem Melicharcika dyskutanci odnieśli się pozytywnie do próby postawionego przezeń zagadnienia, wytknęli jednak brak uwzględnienia historyzmu (Pomarańcew) i specyfiki gatunkowej w folklorze (Łazutin), wysunęli postulat opracowania poetyki poszczególnych gatunków ustnej twórczości ludowej, co stanowiłoDy punkt wyjścia dla zbudowania podstaw teorii obrazu artystycznego w folklorze. Szczególnie ważny problem poruszył w dyskusji Bogatyriew. Zdaniem jego nie można zbudować teorii obrazu artystycznego w folklorze w oderwaniu od literatury, chociaż należy odróżnić jego specyfikę. Z literaturą bowiem łączą folklor wzaj emne związki i oddziaływania. "Stawiając zagadnienie dzieła folklorystycznego jako materiału odbijającego historyczne wydarzenia i postaci historyczne, powinniśmy zdawać sobie sprawę, że dzieła folklorystyczne są dziełami sztuki słowa ze specyficzną, odrębną od literatury poetyką w szerokim tego słowa znaczeniu. Dalej stawiając zagadnienie wzajemnego związku literatury z twórczością ustną, znowu nie będziemy w stanie rozstrzygnąć, w jakiej mierze dane dzieło literackie korzystało z folkloru i w jakiej mierze dane dzieło folklorystyczne wchłaniało w siebie elementy literatury, dotąd nie będziemy mieli wyobrażenia o specyfice folkloru tego czy innego narodu, wchłaniającego literackie dzieła swojego czy obcego narodu". Dyskusja nad referatem Zirmunskiego podkreśliła i wypukliła wprowadzone przezeń nowe i na podstawach materializmu historycznego oparte pojęcie komparatystyki folklorystycznej. Autor godząc historyczne poglądy szkoły antropologicznej (Taylor, Lang, Fraser) i szkoły Wiesiołowskiego, wysuwa w miejsce dawnych nowe historyczno-typologiczne zasady zbieżności epickich dzieł różnych narodów. Nowością wprowadzoną do tak pojętej komparatystyki jest h i s t o r y z m, określenie cech typologicznej zbieżności, historyczna ich klasyfikacja w odróżnieniu od stosowanej w folklorystyce opartej na zapożyczaniach zbieżności genetycznej. "Jakościową swoistość typologicznej zbieżności w odróżnieniu od zbieżności genetycznej lub zapożyczeniowej można wyjaśnić tylko wtedy, kiedy folklorystyka wyjdzie z zamkniętego kręgu analizy tych wątków i motywów, �502 ~03 które nagromadziła komparatystyka tradycyjna i pozwoli oprzeć się na konkretnych badaniacr. w dziedzinie historii społeczeństwa, historii światopoglądu i myśli, kultury i estetyki różnych narodów i różnych klas". Obok aspektu historycznego zwrócili dyskutanci uwagę w owej komparatystyce na element narodowości. Dział "Materiałów i publikacji" przynosi prace E. Z e j d i e n s z n u r a "Praca L. 1. Tołstoja nad bylinami rosyjskimi", Sajmonowa "Zapisy bylin pierwszej połowy XIX w. w zbiorach P. W. Kiriejewskiego", M. J. Mielca ,,0 VI wydaniu "Pieśni zebranych przez P. W. Kiriejewskiego>:", J. W. Nowikowa "P. W. Szejn jako autor zbioru «rosyjskich pieśni ludowych»", S. A. Winogradowa "Nowe dokumenty o wystąpieniu J. T. Riabinina" i inne. Piąty tom "Russkiego fołkłoru" jest pozycją niezmiernej wartości w dziejach folklorystyki radzieckiej. Daje on pierwsze próby i propozycje zbudowania teorii tej coraz lepiej rozwijającej się u naszego wschodniego sąsiada gałęzi nauki. Porusza jej zasadnicze i kluczowe problemy teoretyczne (metoda badań folklorystycznych, odbicia rzeczywistości w folklorze i związanego z tym obrazu artystycznego, nowatorsko pojęta komparatystyka). Pod tym względem jest on świadectwem przełomowej drogi w fOlklorystyce radzieckiej, próbą przełamania i odżegnywania się od blędów i wypaczeń ,jakie popełniano tam w latach powojennych. Uwidacznia się to z jednej strony w usiłowaniu zdefiniowania dzisiejszego pojęcia folkloru, określenia zakresu badań tej nauki, historycznego podej .. ścia do jego zjawisk i uwzględnienia narodowego aspektu tej gałęzi twór,. czości ludowej, postulacie wprowadzenia nowej naukowo uzasadnionej komparatystyki. Omawiany tom wydawnictwa jest dowodem kształtowania się folklorystyki jako nauki mającej swój osobny przegląd badań, me .. todę itd. Pokazuje, jak folklorystyka, stanowiąca do niedawna część etnografii, mimo ciążenia ku literaturoznawshvu winna stanowić naukę odrębną, chociaż z tym ostatnim będą ją łączyć ciągle i wzajemne związki. Aleksander W. M. S i d i e I n i k o w: Poe tika Moskwa, 1959. wuzow. Uczpiedgiz, 7"llsskoj narodnoj liriki". Żyga Posobije dla Zarysowujący się w latach po drugiej wOJl1le światowej w Związku Radzieckim gwałtowny postęp w dziedzinie rozwoju folklorystyki przybiera na sile. Owocem tego dziesiątki pojawiających się wydawnictw materiałowych, teoretycznych i szczegółowych nad różnymi gatunkami i rodzajami folkloru. Nauka radziecka stawiając zaniedbaną dotąd gałąź twórczości ludowej na unowocześnionym warsztacie naukowym stara się odrobić dotychczasowe zaniedbania, ukazać wielki wpływ, jaki folklor wywarł na literaturę rosyjską, nawet w dziedzinie tak odległej, j~ki~ . st artyzm i poetyka utworu literackiego. Specyficzne to zagadl1lel1le Je 'l może być rozwiązane tylko wtedy, kiedy zostaną opracowane szczego owo problemy a r t y s t y c z n e j zawartości folkloru, z którego pełną garścią czerpali naj więksi klasycy rosyjskiej literatury XIX-ego w. . Jedną z takich książek, przeznaczoną dla studentów wyższych uczell1l radzieckich, jest podręcznik S i d i e l n i k o w a "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej". Stara się w nim autor zebrać i zreferować pokrótce wszystko to, co odnosi się do poetyki rosyjskiej liryki ludowej, rodzaju folklorystycznego w tym kraju, w przeciwstawieniu do innych krajów słowiańskich, reprezentowanego bardzo obficie. Podręcznik Sidielnikowa dzieli się na cztery zasadnicze rozdziały. Omawia: l) ideowo-artystyczne cechy rosYJskiej pieśni ludowej; 2) zagadnienia kompozycji; 3) środki artystycznego przedstawienia; 4) środki wyrazu artystycznego .. Jak za:en:. wi.dać,. nowością w książce Siedielnikowa jest rozpatrywal1le rOSYJskieJ llryk! ludowej w aspekcie formalnym w przeciwstawieniu do dotychczasowego ideowo-treściowego traktowania tej gałęzi folkloru. Określiwszy w rozdziale pierwszym znaczenie oraz ideowo-artystyczną zawartość rosyjskiej pieśni ludowej, czego wyrazem było jej oddziaływanie i funkcja w twórczości najlepszych pisarzy rosyjskich i kompozytorów (Łomonosow, Puszkin Lermontow, Gogol, Niekrasow, Ostrowski, Czajkowski, Rimskij-K~rsakow, Musorgski) wskazuje na jej nierozerwalny związek z muzyką ludową, podkreśla prostotę jej języka, śpiewność i rytmikę. W niej wyraziła się ludowa ideologia, ona odzwierciedla estetyczny smak ludu, jej byt i przekonania na licznych etapach rozwoju. Szczegółowym opracowaniem formalnego aspektu zagadnienia rosyjskiej pieśni ludowej zajmują się dalsze rozdzialy książki Sidielnikowa. Autor rozpatruje poetykę rosyjskiej pieśni ludowej pod względem formalnym, egzemplifikuje ją szeregiem przykładów różnych form ~orr:Pozycji, obrazów czy środków artystycznych, wskazuje na jej f~nk~Ję Ideowo-artystyczną w da:1ym utworze. Ciekawy rozdział "zagadl1le~~a ~o~~ pozycji" zaczyna autor od ukazania tak ważnych w kompozycJI plesm ludowej zmienności i kontaminacji wariantów tego gatunk~ folklo~u. Zjawiska te stoją 'przecież u podstawy badań liryki ludowej, Ich analJza pozwala często na określenie przynależności danego wariantu ~o o~powiedniej epoki historycznej, na scharakteryzowanie historyczneJ zmle~ności pieśni ludowej. Autor wskazuje na związek kontaminacji z ~:Iodją i muzyką pieśni ludowej. Dalsza część rozdzialu jest egzempllflkacJą sposobów kompozycyjnych rosyjskiej liryki ludowej, różnych ich. ko~binacji itd. (rodzaje i układ dialogów, form narracyjnych, paralellzmow itd.). W analizowaniu tego zagadnienia na uwagę zasluguje polemika z M. S o k o lowe m, badaczem poetyki rosyjskiego folkloru i .a~t?rem "Historycznej poetyki", dotyczącą tzw. stopniowego paralelizmu pleSI1l lu- �504 dowej, który folkloru. stanowi częstokroć "pejzażową ekspozycję" tego gatunku Najcenniejszym jest w podręczniku Sidielnikowa nowatorski rozdział pt. "Środki artystycznego przedstawienia", w centrum którego autor snuje rozważania nad symboliką rosyjskiej liryki ludowej. Nie poprzestając tylko na wyliczeniu typowych symbolów rosyjskiej pieśni ludowej, autor w miarę możliwości usiłuje dać próby ich wyjaśnienia. Nie zawsze wypadły one przejrzyście. Skomplikowane wielce zjawisko symboliki ludowej, na którym połamali już zęby najlepsi znawcy folkloru, jest chyba problemem naj trudniejszym w poetyce pieśni ludowej. Do jego rozwiązania konieczne są obszerne studia etnograficzne, religioznawcze, które pozwoliłyby wyjaśnić zawiłe, nie zawsze jednolite znaczenie symbolów ludowych. Rozliczne przykłady tych potknięć widzieliśmy już w licznych błędnych komentarzach do wydań pieśni ludowych. Nie wolne są także od tego niektóre stwierdzenia Sidielnikowa. Nie miejsce jednak wdawać się w polemikę z autorem. Mówiąc na przykład o wieloznacznym symbolu kaliny, rozpowszechnionym tak szeroko w liryce narodów słowiańskich nie wspomniał Sidielnikow o kalinie jako symbolu śmierci. To sam; da się powiedzieć o rozpowszechnionym w liryce ludowej kalinowym moście. Zaprezentowane w podręczniku Sidielnikowa znaczeniowe interpretacje symbolów rosyjskiej pieśni ludowej (m. in. kaliny, jarzębiny, wierzby, brzozy, winogrona, kukułki, sokoła, słowika orła itd.) to dopiero próba postawienia tak ważnego nie tylko w folklorze, ale i w literaturze, zagadnienia symboliki literackiej. Od jej rozwiązania bowiem prowadzi częstokroć droga do określenia historycznej epoki danego utworu, a nawet sensu ideowo-artystycznego opartego na motywach folkloru dzieła literackiego. Dalsze części rozdziału są próbą wyliczenia i określenia poetyckich form rosyjskiej liryki ludowej (paralelizmy poetyckie, różnego rodzaju porównania, epitety, metafory, tropy). Mimo akcentów polemicznych z wywodami "poetyki historycznej" Wiesiołowskiego analiza tych zjawisk historycznej już dziś poetyki ludowej (bowiem jej rozwój został już zamknięty) stanowi rodzaj kodyfikacji, na wzór pseudoklasycyzmu pojętej, poetyki normatywnej folkloru. Ukazaniem artystycznych środków wyrazu tej normatywnej poetyki rosyjskiej liryki ludowej zajmuje się Sidielnikow w ostatnim rozdziale książki pt. "Słownikowe bogactwa pieśni", wyliczając symptomatyczne i właściwe jej słownictwo oraz charakteryzując intonacyjno-syntaktyczne ugrupowania (aliteracje, asonanse, anafory, apostrofy, intonacje itd.) zależne w wielu wypadkach od melodii, oraz zastanawia się nad dźwiękową organizacją języka pieśniowego. W obrębie ich analizy nie pominął nawet strofiki pieśniowej, częstokroć od melodii uzależnionej. "Poetyka rosyjskiej liryki ludowej" mimo swego wąskiego adresu jest książką cenną· W ogólnym zarysie obejmuje bowiem rzadko nawiedzaną ! 50S przez folklorystów dziedzinę poetyki folkloru. Ograniczona do zagadniel1 jednego gatunku ustnej twórczości ludowej może stanowić pun.kt wyj~c~a dla badań nad poetyką innych rodzajów folklorystycznych. JeJ nowosclą jest badanie poetyki pieśni ludowej w łączności z towarzyszącą jej me.~ lodią ludową. Zahaczając częstokroć w swych egzemplifikacjach do poezJI innych narodów słowiańskich jest ważna także dla badaczy polskich. Zawarty w niej Rozdział o symbolice poetyckiej oraz innych jej środkach poetyckiego wyrazu w rosyjskiej liryce ludowej sugeruje zbieżności z wnioskami z materiałów innych narodów słowiańskich. Książka Sidielnikowa prowokuje do podjęcia badań komparatystycznych nad poetyką tego gatunku folkloru u innych narodów słowiańskich, tak jak to robił w swej kapitalnej i epokowej pracy K. M o s z y ń s k i (rozdział "Literatura ustna" w "Kulturze ludowej Słowian"). Dla nas, gdzie badan~a nad folklorem w ogóle, nie mówiąc już o jego poetyce, stoją dopiero w powijakach, książka ta może być zachętą do dalszych szczegółowych rozważań, które by rozwijały i kontynuowały problematykę zapoczątkowaną u nas przez Windakiewiczową, Przybosia czy Czernika. Aleksander M. M. czerkiesskom S a kij e w: Tiurskaja arabskaja Heksyka w Zyga kabardino- jazykie. Artykuł M. M. Sakijewa o tiurskich i arabskich zapożyczeniach słownikowych w języku kabardyńsko-czerkieskim, ogłoszony w "Trudach karaczajewo-czerkiesskogo nauczno- issliedowatielskogo instituta" (zeszyt III Czerkiesk 1959, str. 105-121), jest poświęcony wprawdzie sprawom językoznawczym, jednak z uwagi na ciekawe powiązania między zapożyczeniami językowymi, a oddziaływaniem kulturowo obcych grup ludnościowych, może zainteresować etnografa. Najliczniejszą grupę słów obcego pochodzenia stanowią w języku karaczajewo-czerkieskim słowa rosyjskie, należą one jednak do zapożyczeń zupełnie nowych. Starszą i zarazem najbardziej charakterystyczną grupę zapożyczeń tworzą słowa pochodzące z języków tiurskich i arabskich. . Weszły one do języka karaczejewo-czerkieskiego wraz z potrzebą określania nowych pojęć i przedmiotów, dotąd kabardyńcom i czerkiesom nieznanych. Tiurskie odnoszą się głównie do gospodarstwa wiejskiego, sprzętów domowych, budownictwa i materiałów budowlanych, handlu, wojskowości, oraz szeregu słów odzwierciedlających ideę bogactwa i znaczenia. W związku z obyczajem oddawania dzieci na wychowanie do obcych rodzin (atalyczestwo), wprowadzonym przez krymskich chanów, czerkiesi przyswoili sobie terminy określające ojca-opiekuna i wychowanka. Z tego też względu stały się popularne u czerkiesów imiona �506 507 (nazwiska) sławnych rodów tatarskich Ch'an- Dżeri (Cha-Girej) itp. np. K'yrym- Dżeri (Krym Girej), Te tiurskie zapożyczenia pochodzą głównie z XVI-XVII w. kiedy Turcja wraz z krymskim chanatem prowadziły politykę opanowania zachodniego Kaukazu. Słowa pochodzenia arabskiego przeniknęły do języka kabardyńsko-czerkieskiego wraz z islamem. stąd są to przeważnie terminy religijne. Arabskimi zapożyczeniami są także słowa dotyczące piśmiennictwa, nauki, a także niektóre terminy prawne. (Np. Tazyrkara, mych'ur pieczęć, k'ałjem obsadka, pióro). Dalsza część pracy !VI. 'VI. Sakijewa jest poświęcona problemowi przekształcania się tych zapożyczonych słów zgodnie z wymogami kabardyńsko-czerkieskiej fonetyki i jest ona dla etnografa mało istotna. Praca !VI. M. Sakijewa daje ciekawy obraz przemian zachodzących w kulturze Kabardyńców i Czerkiesów pod wpływami obcymi a utrwalonych w słownictwie. Na koniec należy wyjaśnić, że nazwa języka, używana przez M. M. Sakij ewa, "kabardyńsko-czerkieski" odnosi się do języka literackiego, powstałego bardzo niedawno (pierwsze próby w pierwszej połowie XIX wieku). a łączącego w sobie dwa, bardzo zbliżone języki. kabardyński i kichajski. tworzące podgrupę czerkieską (T. M i l e w s k i, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. II, zeszyt 1, str. 178-179). Zygmunt Vera Vall i n h e i m o, Das Spinnen Beriicksichtigung Arkisto ilustr. schwedischer 11. Herausgegeben Tradition. von Suomen in Finnland Ciesielski unter besonderer Helsinki, 1956. Kansatieteelinen Muinaismuistoyhdistys, 287 stron, Praca ta opublikowana w języku niemieckim zawiera obszerne omówienie ludowych sposobów obróbki włókna, zwłaszcza wełny i technik przędzenia wełny i lnu oraz opisy i klasyfikację typÓW przyrządów używanych do tego celu. Wbrew tytułowi pracy autorka nie poprzestała na podaniu materiałów odnoszących się do Finlandii i Szwecji, ale wzięła pod uwagę również dane z innych krajów. Dlatego też bibliografia prac z jakimi się zapoznała, podana na końcu omawianej książki, przedstawia się imponująco: obejmuje bowiem ponad 250 pozycji. W fińskiej literaturze etnograficznej brak było dotychczas wyczerpującego opracowania interesującego autorkę zagadnienia. Najważniejsze i bodajże jedyne obszerniejsze wiadomości o ludowych sposobach przędzenia w Finlandii zawierał rozdział słynnej pracy U. T. S i r e l i u s a pt. "Suomen kansanomaista kulttuuria" (Fińska kultura ludowa) wydanej w Helsinkach w 1921 r. Autorka oparła się w głównej mierze na wynikach własnych bada(} J terenowych przeprowadzonych w różnych regionach Finlandii i Szwecji a także bardzo skrupulatnie przeanalizowała bogate zbiory etnograficzne zgromadzone w fir'lskich i szwedzkich muzeach oraz u o.sób ~rywa:nych. A należy podkreślić, że zbiory te mogą się poszczycić posiadamem mektorych eksponatów pochodzących nawet z XVII w. V. Vall i n h e i m o wykorzystała w swych badaniach w dużej mierze także wyniki ankietowych badar'l etnograficznych i dialektologicznych, prowadzonych na terenie Finlandii począwszy od roku 1390 (opublikowane w rozmaitych czasopismach lub zgromadzone w archiwach), jak również prace seminaryjne i dyplomowe studentów etnografii i językoznawstwa. Nie pominęła oczywiście i materiałów archiwalnych, oraz dotychczasowej literatury etnoo'raficznej związanej z interesującymi ją problemami. Omawiana praca ;awiera wiele rysunków oraz reprodukcji fotograficznych. Na specjalną uwagę zasługują serie fotografii przedstawiających poszczególne fazy takich czynności jak np. gremplowanie wełny czy też różne sposoby przygotowywania kądzieli (tzn. przędzy) i umieszczanie ich na przęślicach, czy wreszcie przędzenie przy pomocy wrzeciona. Autorka uwzględniła w swej publikacji wiele materiałów językoznawczych i podała kilkanaście map ilustrujących zasięgi niektórych nazw. , Szkoda, że m e t o d y kar t o g r a f i c z n e j nie zastosowała do mapowania większej ilości faktów etnograficznych. IV całej książce na 18 map tylko .5 ilustruje zasięgi różnych typów przęślic, ich zdobin, reszta map dotyczy wylącznie zasięgów nazw różnych przyrządów używanych do obróbki włókna i przędzenia. Rozprawa V. Va 11 i n h e i m o dzieli się na 5 zasadniczych części, nie licząc wstępu: 1) omówienie przygotowywania surowców włókienniczych, zwłaszcza wełny, 2) klasyfikacja różnych typów przęślic i sposobów przymocowywania do nich przędzy (kądzieli), 3) przedstawienie różnych typów wrzecion i technik przędzenia przy ich pomocy, 4) analiza typologiczna kołowrotków i sposobów przędzenia na nich, 5) wnioski końcowe. W części pierwszej autorka omówiła bardzo szczegółowo obróbkę włókna wełnianego (skubanie ostrzyżonej wełny, trzepanie wełny przy pomocy kijów lub smyków gremplarskich oraz gremplowanie). W Finlandii były znane dwa rodzaje smyków: starszy w formie łuku z cięciwą z kiszek owczych i nowszy smyk pochodzenia azjatyckiego. Oba te typy zachowały się jeszcze w Karelii. Narzędziami tymi posługiwali się wyłącznie ludzie zajmujący się zawodowo trzepaniem lnu, wędrujący zimowq porą z wioski do wioski. Szczotki gremplarskie zaczęły się rozpowszechniać w Finlandii od połowy XVIII w. najpierw na terenach zachodnich. Odznaczały się dużymi rozmiarami i umocowywano je na specjalnych ławach gremplarskich. Używano ich zwłaszcza przy mieszaniu wełen różnych gatunków. Do zwykłego gremplowania służą obecnie lżejsze szczotki ręczne o zębach różnej gęstości. W niektórych okolicach zachowała się �508 jeszcze nazwa grzebień na określenie grempli. Sama czynność gremplowania, jakkolwiek wszędzie podobna, nosi w różnych okolicach Finlandii różne nazwy. Sposób gremplowania przedstawiają dokładnie fotografie. Zdaniem autorki na uwagę zasługują również specjalne kosze do przechowywania runa; w Szwecji służą do tego celu również i przewiewne, pięknie rzeźbione skrzynki. Omawiając przygotowanie włókien lnianych autorka świadomie ominęła wstępne fazy obróbki lnu (opracowano bowiem to zagadnienie stosunkowo dobrze w różnych publikacjach etnograficznych), ograniczyła się jedynie do bardzo szczegółowego opisu pomijanych przez literaturę etnograficzną sposobów przygotowywania kądzieli z włókien grubych i kądzieli z włókien doborowych: cienkich a długich. Jak wynika z zebranych przez V. ValIinheimo informacji i przysłów ludowych Finowie przykładali bardzo wielką wagę do starannego ułożenia kądzieli, bo to ułatwiało w znacznym stopniu pracę prządce. Druga, może nawet zbyt obszerna, część pracy zawiera omówienie rói.nych t y p ó w p r z ę ś l i c i dostosowanych do nich sposobów przymocowywania kądzieli. I ta część książki jest również bogato ilustrowana. Autorka omówiła oddzielnie przęślice używane przy przędzeniu z zastosowaniem wrzecion, a osobno typy przęślic stosowanych przy kołowrotkach. Przy przędzeniu za pomocą wrzecion posługiwano się w Finlandii i Karelii głównie przęślicami lekkimi jedno- lub dwuczęściowymi typu łopatkowego. Niektóre z oglądanYch przez autorkę przęślic zdobi bogaty ryt o prastarych motywach znanych już w młodszym okresie żelaza. Najwięcej okazów zachowanych w muzeach pochodzi z Karelii, a mniej z zachodniej Finlandii. Jedna z przęślic pochodząca z Kemi ma wyrytą datę 1684. Jak przypuszcza autorka, przęślice typu łopatkowego rozwinęły się prawdopodobnie z przęślicy typu i g l i c o w e g o (trzymanej przez prządki pod pachą lub między kolanami). Autorka omówiła bardzo szczegółowo również i ten typ przęślic występujący m. in. w Szwecji, Niemczech i u ludów ugrofińskich na terenie Rosji, aczkolwiek w samej Finlandii nie jest on znany. Następnie opisała przęślice typu w i d ełk o w e g o (o używaniu których w Finlandii i Szwecji są tylko sporadyczne wiadomości) oraz wymieniła formy przęślic tzw. ok ó ł k o w y c h (nieznane w Finlandii, a używane powszechnie w krajach romańskich i w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego). W tym bardzo obszernym i szczegółowym rozdziale z trudem wyławia się fakty odnoszące się do przęślic używanych w Finlandii. Autorka omawia bardzo szczegółowo terminologię związaną z przęślicami (tego działu nie moźna należycie ocenić nie znając języka fińskiego). Zdaniem autorki nazwa kuosali, kuoseli występująca w pogranicznych gminach karelskich koło Archangielska jest stosunkowo nowym zapożyczeniem od Słowian. Natomiast nazwa "kuontalo" pochodzi wg opinii autorki, podobnie jak rosyjska nazwa "kudeI" z prasłowiańskiego idiomu 509 i należy do dawnych zapożyczeń słowiańskich w języku fińskim. WiękSZOŚć innych nazw służących na określenie przęślic pochodzi z języków germańskich, zwłaszcza ze szwedzkiego. O wiele obfitsze są materiały dotyczące przęślic używanych przy przędzeniu z pomocą kołowrotka, ponieważ ta technika przędzenia zachowała się do dziś, podczas gdy umiejętność posługiwania się wrzecionem w wielu okolicach Finlandii nie jest już znana. Również i w tym rozdziale podała autorka bardzo bogaty materiał, w którym niestety toną wiadomości dotyczące ściśle Finlandii. Jak wynika z danych ikonograficznych prządki posługujące się kołowrotkami używały początkowo tych samych typów przęślic oddzielnych co i przy przędzeniu za pomocą wrzecion. Dopiero póżniej zaczęto stosować krótsze przęślice umocywane na specjalnych ramionach przy kołowrotku. Takie przęślice w Finlandii należą głównie do t y P u ł o p a t k o w e g o. Prócz przęślic skromnie zdobionych spotkać można wiele okazów pięknie rzeżbionych, z tym że w ornamentyce nowszych typów przęślic przeważają już motywy nie geometryczne lecz zoomorficzne i antropomorficzne. W zachodniej i północno-zachodniej Finlandii używano początkowo przy kołowrotkach również i przęślic wykonanych z "samorodnych" kawałków drzewa (wierzchołków o widełkowatym zakończeniu). Póżniejsze przęślice miały górne końce w postaci kolistej deseczki z nabitymi kolcami z drzewa brzozowego. Siegfried Svenson uważa ten typ przęślic (mimo ich prymitywnej formy) za stosunkowo póżny, być może dopiero z początku ub. wieku. Jego zasięg wskazuje na pochodzenie ze środkowej i południowej Europy. Do trzeciej grupy przęślic stosowanych przy kołowrotku zalicza autorka przęślice, znane w Finlandii powszechnie pod nazwą tortti, posiadające ozdobnie wykonane cylindryczne ażurowe zakończenia (krążołki) obracające się podczas przędzenia. Przęślice te dzielą się na kilka grup; a mianowicie: a) przęślice w kształcie toczonych pałek lub kijów, podobne do przęślic krążołkowych opisanych przez K. M o s z y ń s k i e g o w § 318 "Kultury Ludowej Słowian", b) przęślice (pięknie niekiedy rzeżbione) o zakończeniach w kształcie piramid cztero- lub sześciobocznych ze ściętymi wierzchołkami, lub o zakończeniach szpulowatych, c) przęślice o zakończeniach skonstruowanych z listewek i d) przęślice w formie bereł (znane tylko ze wschodniej Botni). Osobny ustęp w części poświęconej przęślicom stanowi omówienie sposobów przymocowywania kądzieli na poszczególnych typach przęślic. I tak na przęślicach typu łopatkowego służących przede wszystkim do przędzenia włókien długich, kądziel nakłada się albo na zęby wycięte u góry łopatki (właściwa Finlandia), albo owija po prostu wokół wierzchołka przęślicy (Finlandia zachodnia), lub też przywiązuje sznurkiem (różne okolice Finlandii). Przęślice typu widełkowego i "tortti" stosowano głównie przy przędzeniu włókien krótkich, przy czym kądziel na- �510 bijano na widełki albo owijano wokół krążołka. Wełnę przędzie się bez użycia przęślic, trzymając runo w ręce lub na podełku. Następna część pracy obejmuje klasyfikację typÓW wrzecion oraz technikę przędzenia przy ich użyciu. Umiejętność ta przetrwała tylko na terenie Karelii. Muzea fińskie posiadają jednak dosyć pokaźną ilość wrzecion. Wrzeciona starszego typu stosowane dawniej w Finlandii posiadały przęśliny umocowane bliżej górnego końca haczykowato zagiętego. Nowsze natomiast były toczone i miały przęśliny nasadzone u dołu, albo też zamiast przęślin wytoczone odpowiednie zgrubienie. Wrzeciona starsze były długie. Badaczy zajmujących się bliżej zagadnieniem przędzenia zaciekawi niewątpliwie zrobione przez autorkę zestawienie wymieniające kraje w których używano wrzecion z przęśliną u góry oraz wrzecion z przęśliną u dołu lub też jednoczęściowych tzn. posiadających tylko odpowiednie zgrubienia (aczkolwiek brak w tym zestawieniu danych z terenu Polski). Val l i n h e i m o wymieniła również "kulki" używane w Finlandii sporadycznie do przędzenia, a głównie do skręcania nici. Przęśliny wykonywano z kamienia, rogu, drzewa, gliny lub metalu. Do przędzenia wełny nadają się najlepiej przęśliny drewniane lub kościane, bo lżejsze i wełna nie traci wtedy swej sprężystości. Przę· śliny prehistoryczne znalezione w Finlandii wykonywano z gliny j u/': w okresie neolitu, z okresu brązu brak na omawianym terenie znalezisk, ze starszego okresu żelaza pochodzą przęśliny kamienne, a z okresu Wikingów zachowały się pięknie zdobione przęśliny rogowe. Bardzo szczegółowo, opisała autorka w oparciu o wyniki badal1 terenowych, przędzenie za pomocą wrzeciona. Osobno omówiła technikę pracy stosowaną do dzisiaj przez mieszkanki Karelii przy przędzeniu lnu, a następnie technikę przędzenia wełny stosowaną przez Koltalaponki. Także i ta część książki posiada wiele fotografii przedstawiających poszczególne czynności składające się na całość procesu przędzenia. Na końcu omawianego rozdziału podała autorka dane historyczne z zakresu technik przędzenia przy użyciu wrzecion w Finlandii i Szwecji oraz zanalizowała przyczyny utrzymania się tej bardzo starej techniki. Jak \V całej książce t<l.k i w tej części na końcu każdego rozdziału zostały podane wyniki badań językoznawczych. Analiza nazw wrzecion rzuca, zdaniem autorki, ciekawe światło na rozwój tych narzędzi w Finlandii. Trzem różnym typom wrzecion stosowanych w Finlandii odpowiadają odmienne nazwy pochodzące z różnych okresów rozwojowych języka finskiego: tak np. zachodnio-fińskie określenie: "kehravarsi", "kehrapiHi" i "kehrapuu" zawierają bardzo stary ugrofiński rdzeń oznaczający przęślinę i odnoszą się do najstarszego typu wrzeciona. Wyszły już z użycia wyrażenie "taina" (oznaczające wg. Sireliusa bardzo długie wrzeciono, slużące do skręcania nici, jak również kolec) odnosiło się do wrzecion o haczykowatym górnym zakończeniu. Wyrażenie to, znane także w Szwe- 5U cji stanowi pożyczkę starogermańską. Natomiast nazwa vaTttina zapożyczona od Słowian, przyjęła się w fińskim języku literackim. Termin ten przybył chyba wraz z nowym typem wrzeciona toczonego i należy do starszych zapożyczeń z języka rosyjskiego. Autorka wymienia przy tej okazji również i inne terminy z zakresu obróbki włókna i tkactwa zapożyczone z języków słowiańskich: kuontalo kądziel, palttina płótno lniane, "piTta" bardo, "sukkula" czółenko tkackie i "pasma pasmo. W czwartej części zostały omówione typy kołowrotków i sposob:: przędzenia przy ich użyciu. Opisując budowę współczesnego kołowrotka stosowanego w Finlandii i zestawiając drobiazgowo regionalne, gwarowe nazwy poszczególnych części tego urządzenia, autorka zwraca uwagę na fakt, że wiele elementów kołowrotka nosi nazwy zaczerpnięte z określeń odnoszących się do części organizmu. To świadczy, jej zdaniem, o wysokiej wartości kolowrotków dla ludu. Nazwy tej kategorii są przeważnie pochodzenia rodzimego, ale można wśród nich znależć i nieco wyrazów pochodzenia szwedzkiego, zaczerpniętych zwłaszcza ze słownictwa fachowego meblarskiego, a stosunkowo bardzo mało pożyczek z niemieckiego. Autorka omówiła dokładnie poszczególne typy kołowrotków z uwzględnieniem ich rozwoju historycznego, wykraczając przy tym nieraz daleko poza teren Finlandii i Szwecji. Vallinheimo rozróżnia następujące typy kołowrotków: a) kołowrotki o napędzie nożnym; dzielące się ze względu na szczegóły konstrukcyjne na: "ukośne", "pionowe" i "podwójne" oraz b) kołowrotki poruszane ręcznie (niemieckie "Langrad"). Starsze kołowrotki można poznać po stosunkowo małych a grubych kołach napędowych. Najbardziej rozpowszechnione na terenie Finlandii są kołowrotki typu ukośnego. Zaczęto ich używać na terenie Skandynawii już pod koniec XVII i w XVIII w. Na niektórych egzemplarzach zachowanych w muzeach skandynawskich figurują daty 1728, 1733 1737. Ten typ kołowrotka został skonstruowany w Niemczech już w XVI w. Właściwy mechanizm przędzalniczy umocowany jest u przyrządów tego typu na ukośnej ławeczce na lewo od koła napędowego. Natomiast w kołowrotkach typu pionowego mechanizm ten jest usytuowany nad kołem napędowym. Fińskie kołowrotki tego ostatniego typu pochodzą przeważnie z drugiej połowy XVIII w. i występują głównie w zachodniej i południowej części kraju. Jeszcze częściej spotyka się je w Szwecji i na zachodzie Europy. Kołowrotek typu pionowego jest także uważany za wynalazek niemiecki. Jak podaje Z e l e n i n na Ukrainie tego typu kołowrotki nazywano holenderskimi. Ilustracja przedstawiająca przyrząd tego typu znajduje się w egzemplarzu Nowego Testamentu z Wolfenbilttel, pochodzącym z roku 1542. Kołowrotki podwójne (Doppelrad) stanowiące również wynalazek niemiecki, umożliwiały przędzenie dwóch mCI równoczesme Próbowano wprowadzić je za pośrednictwem szkółek przędzenia na teren Finlandii �512 JUz w XVIII, a następnie w XIX wieku. Nie spełniały one jednak dobrze swej roli i dlatego były niechętnie przyjmowane przez absolwentki tych szkółek. Kołowrotek ręczny (Langrad) był niski i posiadał stosunkowo prosty mechanizm oraz duże koło napędowe. Kilka egzemplarzy tego typu kołowrotków znajduje się w muzeach fińskich, niestety z niedokładnymi metrykami. Ręczne kołowrotki stosowano przypuszczalnie w środkowej i południowej Szwecji, głównie przy przędzeniu wełny a (od XVIII w.) także i bawełny. Urządzenia tego typu znane były podobno już w średniowieczu jako kołowrotki tzw. "szkockie". Autorka podkreśla, że nazwa "wrzeciono" notowana w źródłach archiwalnych odnosi się często właśnie do kołowrotków ręcznych. Ponieważ konstrukcja kołowrotków ręcznych jest zbliżona do konstrukcji szpularzy, Vallinheimo przypuszcza, że wiele przedmiotów figurujących w inwentarzach muzealnych jako szpularze, to właśnie dawne ręczne kołowrotki, nieco przerobione. Wnioskowanie o rozpowszechnieniu poszczególnych typów kołowrotków, wyłącznie na podstawie ilości egzemplarzy zachowanych w muzeach, mogłoby doprowadzić do mylnych wniosków - podkreśla autorka. W muzeach fińskich znajduje się prawie tyleż kołowrotków poruszanych ręcz-o nie, co w muzeach szwedzkich, a przecież w Finlandii były one o wiele rzadsze. Autorka zebrała również i podała w swej pracy ciekawe dane dotyczące rozwoju kołowrotków w Europie. Zwraca m. in. uwagę na 15-wieczne urządzenie stanowiące jej zdaniem formę wyjściową dla kołowrotków ręcznych. Posiadało ono koło napędowe usytuowane na oddzielnej podstawce, a wrzeciono na osobnej {podobnie jak wózki powróżnicze). W tej części pracy zamieściła autorka wiele ilustracji o charakterze ikonograficznym. V. Vall i n h e i m o przypuszcza, na podstawie analizy nazw kołowrotków i w oparciu o źródła archiwalne, że kołowrotki przyszły do Finlandii z zachodu. Zaczęły się przyjmować powszechnie już w XVIII wieku. Były początkowo bardzo drogie, ponieważ sprowadzano je z zagranicy. Potaniały dopiero wtedy, gdy nauczono się wyrabiać je w kraju, a dopiero w 1817 roku otrzymali miejscowi tokarze zezwolenie na ich wyrób. Wiele informacji o pierwszych wytwórcach kołowrotków zbiega się właśnie z tą datą. Wyroby zdolniejszych majstrów rozchodziły się szeroko po kraju, mimo że konkurencja stale zwiększającej się liczby rzemieślników ustawicznie wzrastała. Najpóźniej wytworzył się zawód wytwórców kolowrotków na terenach wschodniej Finlandii i w Karelii. Stosowanie kołowrotków propagowały w XVIII wieku szkółki przędzenia zakladane w środkach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem. Iv1imo to wrzeciona stosowano jeszcze pod koniec XIX w. w niektórych okolicach kraju. Tylko sporadycznie zachowała się znajomość posługiwania t)'m narzędziem do naszych czasów. 513 W rozdziale pOswlęconym technice przędzenia za pomocą kołowrotków znajdujemy szczegóły niespotykane w innych pracach etnograficznych. Vallinheimo omawia np. rodzaje sznurów stosowanych zależnie od tego czy przędzie się len czy wełnę i opisała sposób ich zakładania. Ciekawe są również uwagi autorki na temat wydajności pracy prządek. Dokładne ustalenie wydajności pracy prządek wyłącznie na podstawie wiadomości opublikowanych w pracach i materiałach etnograficznych jest niemożliwe, ponieważ podają one same tylko wyniki przędzenia, bez uwzględnienie czasu pracy. Konkursy przędzenia przy pomocy wrzeciona i kołowrotka zorganizowane w Finlandii w latach 1954 i 1955 wykazały, że dobre prządki przędzące przy użyciu wrzeciona nie ustępują zbytnio prządkom posługującym się kołowrotkiem. Także i różnice w wydajności zależnie od przędzenia lnu czy wełny nie były wielkie. Autorka omówiła w tym rozdziale zagadnienia z dziedziny kultury duchowej i społecznej wiążące się z przędzeniem: wieczory prządek, wspólne gremplowanie, powierzanie przędzenia wyrobnicom lub dziewczętom służebnym (w większych gospodarstwach). Przędzenie stanowiło zajęcie głównie kobiet. Tylko we wsiach trudniących się chałupniczo przędzeniem i tkactwem umieli prząść także i mężczyźni. W uwagach końcowych m. in. autorka usprawiedliwia się, że uwzględniała materiały porównawcze z innych krajów w tak dużej mierze dlatego by poznać lepiej zasady działania i rozwój poszczególnych typóW narzędzi i techniki. Iv1imo, że V. Vallinheimo dała przede wszystkim materiał opisowy i nie zawsze panowała nad zebranym przez siebie materiałem, praca jej dzięki zawartemu w niej bogactwu informacji oraz fotografii, jest bardzo cenną. Halina Bittner-Szewczykowa Reinhard P e e s c h. Die Fischerkommiinen auf Rugen und Hiddensee, Akademie Verlag Berlin, 1961, s. 367, map 7, fotografii 170. Książka R. P e e s c h a ukazała się w serii publikacji Instytutu Etnograficznego Niemieckiej Akademii Nauk jako tom 28. Komuny rybackie na Rugii są to wspólnoty połowowe o starej tradycji, występujące w rybOłówstwie przybrzeżnym morskim i jeziernym (na jeziorach położonych w pobliżu morza). Praca R. Peescha omawia z etnograficznego punktu widzenia zasady, rozwój i strukturę tych wspólnot w trzech rozdziałach. Pierwszy z nich noszący tytuł: Wieś rybacka zawiera historię przybrzeżnych osad od XII wieku do czasów współczesnych. Rozdział drugi: Komuny rybackie poświęcony jest tradycyjnym formom współżycia w zespołach połowowych. Trzeci rozdział omawia zagadnienie środków produkcji (sprzęt i jego użycie) i związany z tym problem znaków własnościowych (Hausmarken). Współautorami rozdziału trzeciego są, oprócz Peescha, który Lud, t. XLVIU 33 �515 514 Pomimo iż, rybołówstwo niewodowe na Rugii posiada dawną tradycję, jednak jak podaje R. Peesch naj starsze dokumenty pochodzą dopiero z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel). Według autora, obraz jaki możemy uzyskać w oparciu o szwedzkie żródła ma znaczne luki. Nieliczne wzmianki na temat wspólnot niewodowych pochodzą z miejscowości: Neukamp, Krakvitz, Glowitz i Binz. Członkami tych zespołów byli rolnicy, którzy jedynie w okresie wiosennych połowów tworzyli wspólnotę połowową, a po sezonie połowowym zajmowali się gospodarką rolną. R. Peesch wyciąga stąd wniosek, że około roku 1700 rybołówstwo niewodowe nie było szeroko rozpowszechnione na terenie Rugii. Dalszą historię komun niewodowych w wieku XVIII i XIX śledzi autor w oparciu o prace Willicha, Grlimbkego, Christoffela, Sundine. Ponadto dla opracowania historii komun południowej Rugii autor wykorzystuje listy osób uprawnionych do wykonywania zawodu, w okręgu Lauterbach, prowadzone przez inspektorów rybackich. są to tzw. Willzettellisten z lat 1888-1936. Listy te informują o kierowniku grupy i liczbie członków. Materiały zawarte w tych listach opracował autor w postaci tabelki na stronach 53 i 54. Listy dotyczą okresu, w którym połowy śledzi niewodami osiągnęły swój punkt szczytowy. Wynika z nich, że największa liczba spółek niewodowych występowała w latach 1888-1900. Nie wszystkie komuny zostały na listach uwidacznione, gdyż znaczna ich część podlegała bezpośrednio władzy książęcej. Pierwszą wojnę światową przetrwało na Rugii 16 wspólnot niewodowych, z których większość rozwiązała się w latach 1925-1935. W 1938 roku utrzymały się jedynie komuny w miejscowościach: Neukamp i Neuendorf. W oparci·.l o analizę materiałów R. Peesch stwierdza, że stałe wspólnoty połowowe określonej wielkości występowały przy niewodach śledziowych, natomiast przy niewodach na inne ryby (Fischzugnetze), grupy rybaków dokonywające wspólnych połowów nie miały charakteru stałego. Dawniej wielu rybaków posiadało własny niewód (ma to miejsce w sporadycznych wypadkach dziś jeszcze), który używany był wtedy tylko, gdy spodziewano się obfitego połowu. Przy takich okazjach specjalnych, w połowach tym niewodem, brali udział jedynie krewni i spokrewnieni rybacy (s. 59). Ten sposób połowów nazywa autor l' y b o ł ó ws t w e m o k o l i c z n o ś c i o w ym i nie zajmuje się nim bliżej, ponieważ uważa, że w takich przygodnych grupach nie mogły rozwinąć się trwałe formy organizacyjne. Za jedynie ważne dla swych dociekań naukowych uważa autor takie wspólnoty, które regularnie używają niewodu jako głównego środka produkcji. Istnieją duże trudności przy interpretacji starszych źródeł w których występuje niewód na ryby, bowiem źródła nie mówią nic o charakterze samych zespołów rybackich związanych z tymi niewodami. Opierając omawia sieci, Wolfgang R u d o l p h oraz K. E b b i n g h a u s. Rudolph dostarczył ciekawego opracowania problemu łodzi na wodach rugijskich w oparciu o własne badania (s. 226-270), natomiast K. Ebbinghaus, kierownik muzeum regionalnego na wyspie Hiddensee położonej u zachodnich wybrzeży Rugii, publikuje bogate materiały dotyczące znaków własnościowych występujących m. in. na sprzęcie rybackim (s. 273-294). Na specjalne podkreślenie zasługuje fakt, że autor książki R. Peesch, nie ograniczył się wyłącznie do kultury materialnej i społecznej rybaków rugijskich, lecz uwzględnił także bogaty materiał leksykalny. Wszystkie terminy związane z życiem rybaków, bądż z formami ich pracy zawodowej podawane są w oryginalnym brzmieniu gwarowym. Bardzo cennym uzupełnieniem książki jest materiał ilustracyjny. Najważniejszym z punktu widzenia głównego problemu książki: komun rybackich a zarazem naj obszerniejszym jest rozdział drugi. Rozdział ten składa się z czterech części: pierwsza z nich omawia historię i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych, druga poświęcona jest komunom jako instytucji, trzecia omawia tryb pracy w komunach, czwarta zajmuje się problemem przejścia do socjalistycznych spółdzielni produkcyjnych. W dalszym toku streszczone zostaną poszczególne części rozdziału drugiego. Historia i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych. K o m u n y ł o d z i o we. Termin komuny łodziowe wprowadzony zostaje przez autora u m o w n i e na określenie tych zespołów, w których łódż stanowi czynnik decydujący o wielkości i strukturze rybackiCh grup połowowych. Właściciele ziemscy, na co wskazują materiały historyczne, oceniali łódż jako najważniejszy środek produkcyjny rybaków, bowiem pobierali dzierżawne nie od sieci, lecz od łodzi. Historię wspólnot łodziowych Rugii opracowuje autor w oparciu o dokumenty z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel), bowiem wcześniejsze żródła historyczne nawet z okresu Hanzy, informują jedynie według autora o sprzęcie połowowym a nie dostarczają wiadomości na temat pracy rybaków. Pierwsze dowody istnienia wspólnot łodziowych pochodzą z lat 1694/5 z Sassnitz, gdzie jak podają wzmiankowane już wyżej schwedische Landesmatrikel, 13-tu rybaków posiadało wspólnie 4 łodzie. Komuny łodziowe Rugii posiadały lokalne różnice, dlatego autor śledzi ich historię na trzech różnych terenach: wyspie Hiddensee, położonej na zachód od Rugii, w rejonie wschodniej Rugii oraz na obszarze zatok rugijskich. K o m u n y n i e w o d o w e (Garnkommlinen). Wielka Stec ciągniona, gdziekolwiek występuje wymaga utworzenia zespołu, bowiem nie może być obsługiwana przez pojedynczego rybaka. Według przyjętego na Rugii określenia Garn dla wielkiej sieci ciągnionej, autor nazywa wszystkie wspólnoty połowowe, z siecią tą związane, komunami niewodowymi. L I �516 się na tych źródłach nie wiemy, czy mamy do czynienia z okolicznościo·· wymi czy tradycyjnymi zespołami. Wzgląd ten, jak stwierdza autor, zmusił go do opracowania historii wspólnot niewodowych w oparciu o źródła jedynie dziewiętnastowieczne. Jako przykład stałych "maszoperii" niewodowych przytacza autor m. innymi historię jej z miejscowości Neuendorf. Według prawa zwyczajowego przy jednym niewodzie w Neuendorf pracować mogło tylko 8 osób. Młody rybak mógł wejść do zespołu tylko na opróżnione miejsce. Do roku 1850 zazwyczaj właściciel ziemski nie odmawiał młodym rybakom pozwolenia na fundowanie nowego niewodu, gdyż czerpał z tego zyski. W latach 1845-1860 rybołówstwo niewodowe osiąga kulminacyjny szczyt rozwoju, wtedy to wybrzeże morskie zostaje podzielone na małe odcinki specjalnie dla kaźdego niewodu (Zugstellen). Wieś Neuendorf posiadała w tym okresie 1508 prętów miary pruskiej, wybrzeża. Z tego, dwie komuny posiadały odcinki o długości 190 prętów, pozostałe komuny tylko po 188 prętów brzegu. Kaźda komuna dokonywała połowów jedynie w obrębie przydzielonego jej w danym okresie czasu odcinka brzegu tzw. t:; II i, bowiem tonie w określonych odstępach czasu zmieniano. W umowach dzierżawnych z 1850 r. dla wsi Neuendorf wprowadzono nowy paragraf głoszący, iż w przyszłości do niewodów przyjmować można będzie jedynie właścicieli domów oraz że nazwiska osób interesujących się połowami niewodowymi winny być przedstawiane miejscowemu klasztorowi. W świetle tego paragrafu członkiem zespołu połowowego mógł być młody człowiek dopiero wtedy, gdy odziedziczył, kupił bądź założył nowe gospodarstwo. Zasada, iż do komuny może być przyjęty jedynie własciciel domu zakorzeniła się tak silnie w świadomości rybaków, że stosowali ją także w późniejszych wspólnotach żakowych do czasów ostatnich, pomimo iż zdezaktualizowały się wszystkie prawne więzy łączące wspólnoty z władzą ziemską i zniknęły dawne przyczyny ekonomiCzne powołujące je do życia. Po roku 1878 spółki z Neuendorf przeszły do rybołówstwa przy po·· mocy wielkich żaków, uprawianego teraz na dawnych toniach niewodowych. Do roku 1906/7 komuny te łowiły niewodem w starym składzie osobowym w miesiącach styczniu i lutym natomiast w marcu zastawiały żaki. K o m u n y żak o w e. Trzeci rodzaj sprzętu, obok łodzi i niewodów, który na Rugii prowadzi do powstawania form rybołówstwa zespołowego, to żak i k o m o r o w e (Kammerreuse). Wykonanie tego sprzętu wymaga znacznych nakładów materiałowych: dużo siatki, wiązanej niegdyś ręcznie, pali, łańcuchów, lin itp. Ponad to, obsługa takiego żaka, wymaga całej grupy osób. Osoby współpracujące przy żakach komorowych tworzyć mogą zespół p a r t n e rów. 517 Ma to mieJsce wtedy, gdy środki produkcji znajdują się w ręku jednego rybaka. Jest to zjawisko z okresu najnowszego a wiąże się z możl~wością kupowania gotowej siatki fabrycznej z której robi się żaki. Rybołowstwo tego typu Występuje przede wszystkim w miejscowościach kąpieliskowych. W większości jednak miejscowości Rugii żaki komorowe obsługiwane są przez wspólnoty połowowe. Rybołówstwo przy pomocy wielkich żaków wprowadzone zostało na Rugii w roku 1540, jednak nie było wtedy jeszcze komun żakowych. Żaki na Rugię sprowadził z Danii dziedzic Krzysztof von Laucen. Uprawiał on połowy na własny rachunek, jednak sam nie brał udziału w połowach lecz powierzał je swoim parobkom bądź podwładnym rolnikom. Za jego przykładem żaki komorowe przejęli w następnych latach radni miasta Strzałków (Stralsund) a w ślad za nimi poszli inni junkrzy. W wieku XVI rybołówstwo żakowe znajdowało się w rękach pojedyńczych przedsiębiorców. O zespołowo uprawianych połowach przy pomocy wielkich żaków dowiadujemy się dopiero z dokumentów szwedzkich z lat 1694/5. Żaki te zastawiano w sezonie wiosennych połowów śledzi. Przy jednym żaku pracowało na wyspie Hiddensee od 7 do 12 kosetrów (rolników). Każdy z nich posiadał udział w żaku (Antell), co według Peescha oznacza, że musieli oni, zarówno przy sporządzaniu żaka jak i przy jego obsłudze dawać równy wkład. Ponadto w żakach tych posiadali udziały właściciele ziemscy. Brak jest danych czy byli oni obowiązani do dawania siły roboczej do swych udziałów w trakcie połowów. Dalszą historię komun żakowych śledzi autor w oparciu o książki rozrachunkowe właścicieli majątków. W latach 1730-1790 tracą swe znaczenie wybrzeża zatok rugijskich, na których zastawiano żaki komorowe, a na plan pierwszy wybijają .się brzegi otwartego morza, gdzie do połowów używa się niewodów. Tak WięC, gdy wiek XVI i XVII upłynęły w dziedzinie połowów. mor.skich pod. z~akiem żaków komorowych, to w wieku XVIII zdobywaJą pierwsze mieJsce połowy niewodami. Wiąże się to z zanikiem śledzi w zatokach. W XIX stuleciu rybołówstwo żakowe na wyspie Hiddensee propagowane jest przez miejscowy klasztor św. Ducha. W roku 1838 klasztor ten poleca mieszkańcom wsi Neuendorf ustawienie wielkiego żaka na wybrzeżu morskim asygnując na ten cel 442 talary. Podobną zapomogę otrzymują mieszkańcy wsi Vitt. Według kontraktu dzierżawy z 1850 roku przy żaku w Neuendorf powstał zespół składający się z 39 osób (Gemeinschaft). Żaki komorowe nie wytrzymywały zbyt długo, gdyż niszczyły je burze, jednak nie zniechęcało to mieszkańców wsi Neuendorf do kilkakrotnego ponawiania prób z tymi żakami. Oprócz podanej w dużym streszczeniu historii spółek żakowych na �518 519 wyspie Hiddensee, autor omawia również historię takich maszoperii południowej i wschodniej Rugii oraz uwzględnia także historię połowów przy pomocy małych żaków (Bligelreusen). Najstarsze wiadomości zapisane o tych żakach pochodzą z roku 1886, ale według autora są one dużo starsze. Na zatokach rugijskich stawiano zwykle 2-3 żaki w jednym miej~cu. Na ~schodnim w~brzeżu Rugii stawiano do 30 żaków z jednego miejsca, tak ze tworzyły SIę w morzu 200-300 metrowe ciągi żaków. Ze wzgl~du na często wzburzone morze, do obsługi tych żaków tworzyły się specjalne zespoły Poł~wowe. O występowaniu takich zespołów dowiadujemy siG z dokumentow dozorcy rybołówstwa z roku 1898. RY~ołówstwo przy pomocy małych żaków uprawiane było na całym wybrzezu wschodnim Rugii: na zatokach w rejonie Brege i na zatokach pół. Mnichów. Każda grupa rybacka posiadała 2 albo 3 miejsca (Lade) do zastawiania żaków, które nie były stałą własnością grupy lecz "były zmieniane bądź j.ak w sas~n~tz losowane każdego roku pomiędzy wszystkimi wspól~ notamI danej mIeJscowości. Na zakończenie statystyczne dla lat :;:iLlolematyki 1957/8. komun żakowych podaje autor dane U c z e s t n i c y k o m u n. Podczas gdy sprzęt wpływa na liczbę u:zestników połowu, skład komun określały w równym stopniu przepISy prawne wydawane przez władze zwierzchnie jak i tradycyjne prawa zwyczajowe. (s. 75). Inaczej jednak wygląda sytuacja w rybołówstwie morskim. Rybołówst.wo. to. bowi.em nie było związane z jakimikolwiek prawami czy uprawn.lemamI. Kazdy rybak mógł brać udział w tym rybołówstwie, o ile posladał . s?rzęt P?łowowy i znalazł towarzyszy, bez których nie mógłby upraWlac połowow ze względów technicznych. W rybołówstwie tym otwierały się duże możliwości dla tych rybaków, którzy nie znajdywali dla siebie miejsca w ściśle określonych komunach niewodowych i żakowych pracujących na zatokach. L i c z e b n ość. Liczba członków maszoperii 3---4 osoby. Każdy uczestnik wspólnoty łodziowej, wspólnie jesienią mógł o każdej porze wymówić z prawem zwyczajowym nikt nie opuszczał swojej zakończeniem sezonu. Pomimo tej wolności wyboru noty łodziowe pozostawały ze sobą zazwyczaj całe łodziowych wynosiła poławiającej zazwyczaj pracę, jednak zgodnie grupy połowowej przed grupy, sezonowe wspóllata. Rybołówstwo przybrzeżne przy pomocy niewodów, żaków i innego sprzętu należało do uprawnień właścicieli ziemskich. Ktokolwiek chciał korzystać z wybrzeża, musiał mieć pozwolenie właściciela ziemskiego. Zezwolenie takie otrzymywali zazwyczaj tyłko ci rybacy, którzy wykony- wali pewne pOSłUgl względnie dawali określone daniny. Właściciel ziemski dając pozwolenie na wykonywanie połowów, nie troszczył się zupełnie Zrealizowano to na wybrzeżu wschodniej Rugii i na wyspie Hiddensee, w jaki sposób jego ludzie z pozwolenia tego skorzystają. Mogli oni łowić pojedynczo bądż w komunie. Rybołówstwo w komunach było więc według Peescha samodzielnym tworem rybaków, chociaż związane było de oomine z feudalnym porządkiem prawnym. Pomimo iż, w XIX stuleciu zniesiono poddaństwo, to jednak stary porządek prawny utrzymywał się nadal przez długi okres czasu. Prawo feudalne, głoszące, że tylko właściciel gospodarstwa może otrzymać uprawnienia rybołówcze i być członkiem wspólnoty, występuje jeszcze do połowy stulecia w wielu kontraktach dzierżawnych i umowach. Ilustrują to przykłady z pół. Mnichów i wyspy Hiddensee. W spółkach niewodowych liczba uczestników połowu zależała do pewnego stopnia od wielkości niewodu. Przy niewodzie śledziowym np. komuna liczyła 8 osób przy niewodzie małym 4 osoby. W dokumentach niewód nazywany był niekiedy Achtgarn. Na pół. Mnichów występowała zmienna liczba osób w komunach niewodowych (8-13). Wzorując się na komunach niewodowych, komuny żakowe składały się w początkach swego powstania także z 8 osób. O liczebności komuny żakowej rozstrzygała zazwyczaj liczba zastawianych żaków. W większości miejscowości dążono do tego, aby łączyć wszystkie tereny połowów żakowych leżące w obrębie gruntów jednego właściciela. podczas gdy na zatokach miejsc nie łączono. W pierwszym wypadku komuny liczyły 34 osoby (Goren) bądż nawet 54 (Neuendorf), w wypadku drugim tylko 3-4 osoby. P r z y j m o wan i e c z ł o n k ó w. (uzupełnianie komun). Syn miał zawsze pierwszeństwo do zajęcia po śmierci ojca miejsca w komunie. Jednak członkiem komuny stawał się dopiero wtedy, gdy odziedziczył po ojcu gospodarstwo i sprzęt rybacki. O ile gospodarstwo i część sprzętu wniesionego do wspólnoty dziedziczyła żona zmarłego, uznawana była za członka komuny. (zał. na s. 3 i 6). Kobiety nie brały udziału w połowach, lecz dawały swoich zastępców. Gdy zastępcą nie mógł być syn wdowy, brała człowieka obcego (Lottmann). Zastępca taki mógł uzyskać prawo wkupienia się do wspólnoty, o ile był wolny udział. Każdy członek komuny (wdowa także) mógł sprzedać swój udział o ile uzyskał zgodę pozostałych członków komuny. Gdy ktoś się wkupił do zespołu lub odziedziczył udział part, musiał dla zespołu postawić flaszkę wina. Nigdy natomiast przy przyjmowaniu czołnków nie zawierano umowy na piśmie. Jeszcze bardziej swobodnie odbywało się występowanie z komuny. Przestrzegano jedynie zasady, że komunę opuszczano dopiero z końcem sezonu połowowego. �520 O obowiązkach i uprawnieniach spółek nie mówią nam nic dokumenty pisane. To co każdy miał wykonać w komunie, znano bardzo dokładnie z ustnej tradycji. Dopiero pod wpływem przymusu władz, kompanie powstaj ące w latach trzydziestych b. stulecia, zdobywaj ą statuty. W statutach tych poczesne miejsce zajmują postanowienia dotyczące uprawnień wdowy, w wypadku śmierci członka-męża; co świadczy o tym, iż problemy te rybacy uważali za bardzo ważne i istotne. Wyczerpująco omawia także autor dyscyplinę pracy i przebieg pracy w wypadku choroby członka. Stosunki wzajemne rybaków w komunach ilustruje autor przeglądem nazw używanych dla samookreślenia. Z g r o m a d z e n i a i n a r a d y. Dawne maszoperie ograniczały się zawsze do jednego rodzaju sprzętu połowowego. Jedynie w okresie przestawiania się z rybołówstwa niewodowego na rybołówstwo żakowe komllny posługiwały się dwoma rodzajami sprzętu. Komuny są z reguły grupami, które na przeciąg nielicznych miesięcy w roku występują jako robocze wspólnoty. W pozostałych miesiącach roku funkcja ich zamiera. Istotną ich cechą jest to, że są okresowymi wspólnotami połowowymi. Przed rozpoczęciem wspólnej pracy rybacy komun niewodowych i żakowych urządzają w styczniu bądź na początku lutego zebrania dla swych członków. Na zebraniach tych ustalają wkład sprzętu, decydują o zakupie nowego względnie reperacji sprzętu starego. Ustalają także wysokość wkładu pieniężnego na kupno nowego materiału i na zpałacenie dzierżawy. W sprawach spornych decydujące znaczenie ma głos starych rybaków. Jedynie w większych wspólnotach żakowych wschodniego wybrzeża Rugii posiedzenia są protokółowane, a o sprawach spornych rozstrzyga głosowanie. Zebrania komun odbywają się w szopach na sprzęt, w gospodzie lub w domu rybaka. Miejsce i czas zebrania podawane są z ust do ust. K i e r o w n i c t w o z e b r a n i a spoczywa w rękach tzw. W o r tf li h r e r a, to jest osoby mającej pierwsze słowo. Wortftihrer reprezentuje komunę na zewnątrz w trakcie kontaktowania się z władzami. Kierownik komun jest na to stanowisko wybierany. Zazwyczaj i wybór pada na rybaka, który umie życzenia swoich kolegów ustnie i na piśmie przekazywać odnośnym władzom, oraz który posiada największe doświadczenie zawodowe. Najważniejszą jego funkcją jest przechowywanie zarobku komuny u siebie w domu aż do momentu podziału. Rybacy z wyspy Hiddensee nie posiadają żadnego stałego określenia dla urzędu kierownika zespołu. Na pozostałych terenach Rugii znane są nazwy następujące: G a r nm e i s t e r w XVI i XVII wieku, G r o o t m e i s t e r, O b m a nn. Kierownik (W o r t f li h re r) nie posiada żadnych specjalnych uprawnień. Głos jego we wspólnych naradach znaczy tyle samo, co każdego innego uczestnika. Wnosi on taki sam wkład sprzętu jak inni, musi dawać 521 I i )i taki sam wkład pracy i otrzymuje przy podziale taką samą część zarobku jak pozostali członkowie. Z d o b y c i e s p r z ę t u (środków produkcji) i utrzymanie go w należytym porządku nie jest jednorazowym zadaniem lecz trwającym stale obowiązkiem wszystkich uczestników komuny. Każdy z członków obowiązany był do określonego wkładu rzeczowego. Sprzęt połowowy wykonywa.ny był jednak nie w komunie lecz w rodzinie rybackiej. Sytuacja uległa zmianie, gdy wprowadzono sieci fabryczne (1873-1890). Przejście od sieci wiązanej ręcznie do sieci maszynowej było nie tylko inowacją techniczną, lecz wywarło także wpływ na tok pracy w komunach i stosunki własnościowe. Na początku XIX wieku rybacy wykonywali swój sprzęt w oparciu o lokalne surowce, takimi samymi iglicami i taką samą techniką, jaką spotykamy u rybaków neolitycznych. Pod koniec XIX wieku rybak nie posiada już własnego surowca do wyrobu sieci i zaopatruje się w siatkę u handlarzy, jednak z siatki tej wykonuje sieć nadal w sposób zgodny z tradycją. Siatka fabryczna oswobadza go od pracy ręcznej, trwającej długie zimowe wieczory, wykonywanej zbiorowo. Od momentu wprowadzenia sieci fabrycznych, sprzęt stanowi niepodzielną własność wspólnoty, bowiem materiał potrzebny do sporządzania sprzętu zakupywano wspólnie zwykle ze wspólnej kasy. Równocześnie rozwinęły się nowe formy pracy zespołowej w komunie, związane z wykonywaniem sprzętu. Dotychczas rybak wykonywał sam wszystkie etapy pracy, teraz zaistniała możliwość rozdzielenia poszczególnych etapów pracy pomiędzy członków komun. W mniejszych komunach wszyscy uczestnicy biorą udział w każdym procesie pracy, w większych natomiast z reguły praca jest rozdzielana. Z pewnymi etapami pracy zespołowej jnp. z zeszywaniem niewodu, żaka; związane były określone zwyczaje: polewanie sieci winem lub bal żakowy, wyprawiany na zakończenie pracy przy zastawieniu n o w y c h żaków. Bale takie miały miejsce w Gager i Gross Zicker do roku 1950 a w Goren do 1952 roku. W komunach łodziowych utrzymywanie sieci w stałym porządku łączy się z obowiązkiem chronienia ich po sezonie oraz w razie niepogody. Celowi temu służą: strych w domu rybaka lub mała szopka, którą każdy ma dla siebie. Spółki niewodowe nie znały dawniej szop wspólnych, bowiem niewód po skończonym sezonie połowowym dzielony był na części, które zabierali rybacy na swoje gospodarstwa. Często jednak posiadali oni specjalne szopy dla niewodu i sprzętu. W Kleinhagen wykorzystują rybacy do tego celu dawne solarnie śledzi. W rybołówstwie żakowym występuje zwykle szopa, gdyż połowy te wymagają dużo rozmaitego sprzętu. W południowej Rugii wykorzystuje �522 się dla tego celu dawne solarnie zwane SoIthus, nazwa szopa występuje tu rzadko. Ł ó d ź w komunach rybackich ma takie same znaczenie jak sprzęt polowowy. Używane na wybrzeżu rugijskim łodzie, jak wynika ze żródeł historycznych budowane były zawsze przez specjalnych majstrów. Jednak o formie łodzi rozstrzygali sami rybacy, przy czym pojedyńczy rybak podporządkowywał się zwykle sądowi grupy (jednostki osiedleńczej). Ze względu na cenę łodzi, która w 1892 roku kosztowała 1200 marek, łódź była wspólną własnością 3-4 rybaków. Łódź jako własność wspólna, była według Peescha jedynym z naj istotniej szych czynników wpływających na stałość zespołów. S t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e. W spółdzielniach występowały obok siebie dwie formy własności: własność prywatna i własność zespołowa. W komunach łodziowych własnością prywatną były: sieci pływające i zastawne, w komunach niewodowych - pojedyńcze kawałki skrzydeł, często także części matni; w komunach żakowych części skrzydeł żakowych. Sprzęt rybacki oraz jego części były znakowane, aby po skoilczonym połowie właściciel mógł je znaleźć. Sprzęt względnie części sprzętu, stanowiące własność prywatną były przez danego rybaka-właściciela zawsze własnoręcznie wytwarzane. Sposób wykonania sprzętu i forma własności są ze sobą według Peescha ściśle zespolone. W komunach żakowych stary sprzęt stanowi własność indywidualną natomiast sprzęt nowy wykonany ze siatki fabrycznej stanowi własność wspólną. Środki produkcji, które zespołowo były przez komunę nabywane, zespołowo przystosowywane do połowów i zespołowo utrzymywane stanowiły wspólną niepodzielną własność komuny. Wspólną własnością były więc łodzie, wiosła, żagle, kotwice, windy do wyciągania łodzi czyli sprzęt, który z natury rzeczy nie mógł być dzielony na części. Według autora to współwystępowanie prywatnych i wspólnych środków produkcji jest charakterystycznym rysem komun rugijskich. Identyczne stosunki własnościowe występują na wybrzeżu szwedzkim w zespołach łódkowych (batlag), składających się z trzech osób (batkamrater), a trzymających się przez całe życie razem. Te zadziwiające paralele możemy według Peescha tłumaczyć działaniem wpływów kulturowych w obrębie południowego Bałtyku, co można wykazać na przykładach wielu rzeczy i słów związanych z rybołówstwem przybrzeżnym (miara liczenia Wall, miejsce w łodzi kas ...) bądź też wyjaśniać te podobieństwa historycznymi kontaktami. W s p ó l n e p o ł o w y. Zespoły liczyły zazwyczaj tylu członków, ilu wymagała wspólna praca, z której nikt nie mógł się wyłączyć. We wspólnotach łodziowych dawniej było regułą, że naj starszy rybak zajmował miejsce przy sterze a naj młodszy na przodzie. Raz zajęte miej- 523 sce nigdy nie było zmieniane. (Podobnie było w Szwecji w rybołówstwie przybrzeżnym sieciowym). W zespołach niewodowych każdej łodzi, a w ło·· dzi każdemu mężczyźnie przypadały określone zadania. Każde miejsce związane było z określoną pracą i zobowiązywało do wkładu określonego sprzętu. W każdym sezonie rybak przesuwał się o jedno miejsce do przodu. Z roku na rok zmieniała się praca, którą musiał rybak wykonać dla komuny a równocześnie cofały się jego kawałki sieci w skrzydle o jedno miejsce. Gdy dawniej rybak przysyłał swego zastępcę do pracy - dawano mu miejsce przy kotwicy, ponieważ nie znał innej pracy. Również w komunach żakowych wykrywa autor zwyczajowy porządek w przebiegu samej pracy. W wypadku gdy sami uczestnicy komun nie są w stanie wykonać danej pracy uciekają się do pomocy członków rodziny (kobiet). Do pracy wykonywanej w komunach należy także służba za kolejką - dotycząca dawniej zbytu ryb. W komunach Hiddensee wszystkie słuźby były przed rozpoczęciem sezonu kawlowane. Reasumując swe wywody daje autor klasyfikację wszystkich typóW pracy zespołowej: typ 1. Wspólna praca bez zmiany funkcji i miejsca pracy, wszyscy uczestnicy połowu są równocześnie przy pracy zatrudniani (komuny łodziowe i komuny żakowe) typ 2. Wspólna praca z okresowym zmienianiem funkcji i miejsca pracy. Wszyscy uczestnicy są zatrudnieni równocześnie ale zmieniają regularnie od czasu do czasu funkcję albo miejsce pracy (komuny niewodowe - codzienne połowy) typ 3. Współpraca w trwałych grupach roboczych o określonych zadaniach przy daleko sięgającym podziale pracy. Wszyscy są równocześnie w pracy zatrudnieni typ 4. Współpraca w trwałych grupach roboczych z okresową zmianą zadań roboczych. Wszyscy są równocześnie przy pracy zatrudnieni typ 5. Służba kolejna. Członkowie komun obejmują kolejno tą samą pracę lub służbę (transport ryb, specjalne prace) P o d z i a ł p o ł o w u i z a r o b k u. Na zakończenie rozdziału o komunach jako instytucji, omawia autor podział w komunach. Dawniej dzielono ryby nie nadające się do jedzenia, obecnie ryby, na które nie ma zbytu. W znacznej ilości komun całą sumę pieniędzy dzieli się pomiędzy uczestników połowu, w niektórych z całego zarobku wydziela się określo .. ną część na konserwację sprzętu, sieci, łodzi. Suma pozostająca po odciągnięciu kosztów dzielona była na równe części. Kto współpracował z komuną w sezonie połowowym otrzymywał vul Deel, vult Mannsdeil. Kto zachorował otrzymywał pełny udział, po określonym czasie tylko połowę udziału. O wdowę po zmarłym komuna troszczyła się do końca roku lub sezonu połowowego. Wdowa otrzymywała wtedy pełny udział. Uprawnienia wdowy wygasały z chwilą, gdy syn jej stawał się pełnoprawnym �524 525 członkiem zespołu bądź, gdy inny rybak kupił część sprzętu po jej męźu. Wielu autorów mniemało mylnie według P e e s c h a, że równe części przy podziale zarobku w komunie wiązały sit; ściśle z równym wkładem członków i że jest to przykład małomieszczańskiego sposobu myślenia. Tymczasem wkład rzeczowy poszczególnego członka komuny był warunkiem a nie podstawą podziału. Tylko ten otrzymywał pełny udział, kto współpracował przy sporządzaniu sprzętu i przy połowach, a więc podział zależał przede wszystkim od udziału we wspólnej pracy przy wykonywaniu środków produkcji. Ogólnie biorąc zarówno dawniej jak i obecnie w komunach obowiązuje zasada, że ktokolwiek z jakichkolwiek przyczyn odmawia współpracy w żadnym wypadku nie może brać udziału w zarobkach. Np. gdy w ostat .. nich latach wielu rybaków zaprzestało zespołowego rybołówstwa, ze względu na jego nieopłacalność, nie otrzymują oni ani feniga przy podziale pomimo, iż są nadal właścicielami sieci i sprzętu. . To, że części przy podziale są jednakowo duże nie wiąże się więc z równym wkładem sprzętu lecz z jednakowym wkładem pracy, do której wszyscy są obowiązani. Porządek pracy w komunach rybackich opiera się na równych prawach i równych obowiązkach, zasadzie znanej przed kapitalizmem i myśleniem drobnomieszczańskim. Rybacy zdają sobie dokładnie sprawę z tego, że pomimo tego porządku występują różnice w efektach pracy poszczególnych członków. Komuna zna środki wychowawcze w stosunku do leniwych, szydzi z nich bądź karze za opuszczenie pracy. Mniej wydajną pracę starego rybaka rekompensuje w efekcie ostatecznym jego doświadczenie, którego brak młodym. Sposób podziału zarobku w komunach jest więc oparty na porządku pracy. P r z e j ś ci e d o s o c j a l i s t y cz n y c h s pół d z i e l n i p r o d u kc y j n y c h. Począwszy od roku 1954 rozpoczyna się proces przekształcania dotychczosowych form produkcji w rybołówstwie. Rybacy z miejscowości Glowe i Dranske zakłada~ą na wzór spółdzielni produkcyjnych w rolnictwie dwie rybackie spółdzielnie. Są to głównie przesiedleńcy z Pomorza i wolnego miasta Gdańska, którzy ze względu na małe możliwości: włączenia się do istniejących resztek zespołów połowowych tworzą nowe spółdzielnie. P e e s c h wyraża pugląd, że dawne wspólnoty rugijksie są najprawdziwszymi spółdzielniami produkcyjnymi ponieważ nie było w nich przeciwieństwa pomiędzy kapitałem i pracą. Tworzenie się spółdzielni produkcyjnych jest ważnym procesem gospodarczym, którego nie może etnograf pomijać w swoich badaniach, jeżeli chce zrozumieć sens zmian form współżycia ludzkiego. Zadaniem współczesnego etnografa jest obserwacja tych zmian i dociekanie ich przyczyn. Proces adaptacji, zarówno lokalnych tradycji gminy, z którą często pokrywała się dawna komuna rybacka, jak i dawnych praw zwyczajowych w nowych spółdzielniach produkcyjnych ilustruje autor licznymi przykładami (s. 148-152). Pracę zamykają liczne zestawienia materiałów i ankiet, wykaz miejscowości i aneksy. Jadwiga Adam C h ę t n ik - Strój kurpiowski Puszczy Kucharska Zielonej - Atlas cz. IV, zeszyt 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1961., str. 76, ilustr. 75, tablic barwnych 3. Streszczenie w języku rosyjskim i angielskim. Polskich Strojów Ludowych, Kolejna dwudziesta szósta (26) monografia poświęcona strojom kurpiowskim Puszczy Zielonej została opracowana przez Adama C h ę t n i k a zgodnie z instrukcją merytoryczną obowiązującą w serii wydawniczej APSL. Praca składa się więc ze wstępu i dziesięciu rozdziałów, zawieraj ących określone zagadnienia. We wstępie autor zaznajamia czytelnika z położeniem i historią regionu, z ogólnym charakterem strojów ludowych Kurpiów Puszczy Zielonej oraz ich sąsiadów a następnie przechodzi do szczegółowego omówienia właściwego tematu. Jakkolwiek dzieje osadnictwa, przeobrażenia fizjograficzne, gospodarcze i społeczne omawianego regionu były bardzo złożone, autor, ograniczając się do pewnych podstawowych faktów, wprowadza w zagadnienie w sposób zwięzły i dostatecznie jasny. W tego typu monografii naukowej, która służy również celom popularyzacji i praktyce, jest to chyba zaletą. Pewne uwagi krytyczne można natomiast zgłosić do rozdziału poświęconego problematyce historycznej ubiorów kurpiowskich (str. 12). W tym bowiem rozdziale spodziewać qy się należało znacznie szerszego materiału historycznego i podmalowania tła, na którym strój się ukształtował. Trudne albo i niemożliwe było zebranie poważniejszej dokumentacji opisowej i ikonograficznej z okresów wcześniejszych, koniec natomiast w. XIX został potraktowany zbyt pobieżnie. Rozdział poświęcony tym zagadnieniom robi wrażenie niedokończonego. Autor bowiem przytacza na zakończenie rozdziału jedynie zapiski Połujańskiego z roku 1859 (str. 14). Tymczasem właśnie druga połowa w. XIX .i początek w. XX były bardzo znamienne dla kultury ludowej i przemian na terenie wsi. Takie bowiem czynniki jak rozwój. kapitalistycznego przemysłu i handlu, a w związku z tym szybkie przemiany struktury społecznej, unowocześnienie komunikacji i transportu, rozrost miast, a szczególnie Warszawy -wpłynęły na rozwój cywilizacyjny i kulturalny wsi mazowieckich. Te czynniki, które szczególnie destrukcyjnie oddziałały na kulturę ludową Mazowsza Centralnego, nie ominęły również Kurpiowszczyzny. Ponadto w okolicach podwarszawskich dokonywało się w tym czasie �526 inne zjawisko ekonomiczne: wzmogła się i rozwinęła w biednych i przeludnionych wsiach produkcja rękodzielnicza wiejska na użytek miasta. Obserwujemy więc na terenie wsi i miasteczek rozrost różnych ośrodków wytwórczości ludowej i przemysłu ludowego, a w ulepszaniu warsztatów i produkcji bierze udział kapitał prywatny, ziemiaństwo oraz organizacje społeczne. W roku 1884 powstaje Delegacja Przemysłu Ludowego wyłoniona z Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, kt6ra organizuje wytw6rczość na wsi. Produkcją tkacką na zbyt zajmują się w roku 1884 m. i. cale wsie na Kurpiach jak np.: Kadzidło, Szafarnia, Dylewo, Tatary, Drężek, Siarczałąka, Klimek, Wolkowe, Myszyniec itp., a hr. Ludwik Krasiński zakłada ręczne warsztaty produkcyjne guzikarstwa w Kadzidle (patrz: A. Z a k l' Z e w s k i, "Przemysł Włościański", W-wa, 1888). Na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte w. XIX przypada również okres intensywnej emigracji zarobkowej z Kurpiowszczyzny do Prus, Westfalii i Ameryki co powoduje rozwój gospodarczy wsi kurpiowskiej i przenikanie na wieś kultury kapitalistycznej. Wydaje się także słuszne twierdzenie J. Olędzkiego (P. S. L. Nr 4, 1961, s. 213), że m. in. w bogactwie stroju kurpiowskiego tego okresu uwidocznia się ze szczególną wyrazistością zewnętrzna społeczna manifestacja zamożności Kurpiów wobec sąsiadów - manifestacja, która nie zawsze nawet ma swe uzasadnienie w warunkach bytowania. Strój kurpiowski (zwłaszcza kobiecy) z przełomu w. XIX i XX wzbogaca się bowiem niewspółmiernie do ogólnego poziomu życia tej stosunkowo niezamożnej krainy. Jakkolwiek wyżej omówione fakty, mające poważny wpływ na kształtowanie się ubiorów kurpiowskich drugiej połowy w. XIX nie znalazły się w rozdziale poświęconym ich rozwojowi historycznemu, wiele materiału z tego zakresu znajdujemy u autora w rozdziałach następnych (np. na str. 15, 17, 30). W rozdziałach tych zawarte są również bardzo cenne wiadomości własne autora z okresu międzywojennego (np. w rozdz. IV, V). Nie można oczywiście autorowi stawiać zarzutu, że każde zagadnienie w różnych rozdziałach rozpatruje w aspekcie historycznym. Wydaje się jednak, że bardziej proporcjonalne rozłożenie materiału historycznego w poszczególnych partiach monografii mogłoby dać wyraźniejszy 0braz dynamiki i etapów rozwojowych odzieży kurpiowskiej, względnie niektórych części tej odzieży. A oto jeszcze kilka uwag natury og6lnej. Z tekstu pracy A. C h ę t n i k a, a szczególnie z przytoczonego w przypisach Dyariusza Kadzidlańskiego i z dokumentów archiwalnych francusldch z r. 1735 wynika, że ludowy strój męski na Kurpiach był VJ różnych okresach historycznych mundurem oddziałów kurpiowskch. Kurpiowie bowiem niejednokrotnie stawali z bronią w ręku w obronie kraju. 527 Trudno prawdopodobnie dziś dociec jakie były wpływy mundurowe z zewnątrz na męski str6j kurpiowski, wydaje się jednak pra",:,~~podobne, ze ubiór łowc6w i strzelców Puszczy Zielonej był punkte:n ;-r~JsCla ~la munduru oddział6w kurpiowskich. W tym "umundurowIemu stroJ6w .kurpiowskich nie było natomiast daleko posuniętego. naś~adowni~twa WOJsl~owych mundurów obcych czy swojskich, jak to SIę dZIało w l11nych .reglOnach kostiumologicznych. Str6j Kurpiów bowiem był mocno zWIązany ze specyficznymi warunkami bytowymi mieszka~ców. puszcz.y. Problem ten nie zarysowuje się w sposób wyrazisty. podobme mezbyt Jasno przedstawia się sprawa zróżnicowania stroju według grup zaw?dowyc~. J~kkolwiek bowiem można uznać ten podział za słuszny, me wYda.3.e ~lę aby różnice były poważniejszego charakteru. Można tu chyba m6wlc 11 tylko o pewnych odmianach i to w okresie wcześniej.szym. Jest np. bard~o prawdopodobne, że strojem wyr6żniali się d~wm ~trzelCy pochodzema szlacheckiego, którzy stali na straży praw krolewsklc~ .w P~~zczY'. ~apewno nieco inaczej wyglądała odzież codzienna barlmkow mz rolm~o:v czy smolarzy. Dokumentacji jednak dostatecznej w tej mierze właścIwIe bruk. . . jeżeli chodzi o nazwę Kurp, na temat której jest mowa zarowno v:e wstępie (s. 6) jak i przy szczegółowym opisie obuwia .(s. 25,.26), nalezy przypomnieć, że jest to nazwa bałtyjska. Spotykamy ]ą w jęz::ku staropruskim (curpe), w języku litewskim (kurpe) oraz w łote.wsklm (kurpes). We wszystkich tych językach nazwa ta oznacza. ła~cle, . Względ11l~ obuwie płytkie (pantofle). Kiedy i w jaki sposób pOJawIła s~ę ona .na terenie Puszczy Zielonej trudno dziś dociec, słuszne Jest n~to~last mmemanie autora, że nazwę tę nadali mieszkańcon: Puszczy sąsIedzI od nazwy (bałtyjskiej) obuwia noszonego przez puszczakow. Szereg rozdziałów poświęconych poszczególnym strojom ~zy pe;-rnym \ch częściom jest opracowany rzetelnie, jasno i z dużą znaJOmoś~lą ~erenu. Wiadomości własne autora, który spędził całe swe p.racowlte zycie na Kurpiach i zbierał materiały w swych stron~ch r?dzl11n~Ch - są zwłaszcza w detalach, niezastąpione. Dzięki dobrej znaJomoś~1 kultur~ kurpiowskiej autor mógł sobie pozwolić na pewne rekonstrukcJ~ czy tez na podanie czytelnikowi niektórych rysunków wYk~nanyCh .pod Jego nadzorem ze starych wypłowiałych fotografii. Taka zas ope~aCJ.a z .dokumentacją u autora mniej obeznanego z terenem mogłaby dac 11le~oząda~e rezultaty. Sądzę, że nie można jej zalecać do szerszego stos owa ma, moze ona być natomiast pomocna w wyjątkowych wypa~~~ch.. . Dostatecznie bogata i urozmaicona Jest częsc ilustracYjna pracy. WIele wartościowych fotografii pochodzi ze zbiorów własnych autora. z okresu międzywojennego a nawet z przed pierwszej wojny światowej. Ba~d~o cennym uzupełnieniem materiału ilustracyjnego są cztery map:, w tekscle, wskazujące na zasięg sukman burych bartniczych w poszczegolnych okre- �528 sach, kapeluszy męskich typu "grzybków" oraz różnych typów spódnic kurpiowskich, czółek i chustek. Do niektórych materiałów ilustracyjnych można by jednak zgłosić pewne zastrzeżenia ale skierować je nie do autora lecz do redakcji Atlasu. Chodzi mianowicie o tzw. tablice motywów hafciarskich (s. 51). Zgodzić się wypada w tej sprawie całkowicie z Al. J a c k o w s k i m (P. S. L. O motywach ludowych i ich adaptacji - Nr 4, 1960, s. 231), że ornament wiąże się z użytkową funkcją i budową przedmiotu, jest zależny od materiału, narzędzia i techniki, że jest on zrozumiały i ma sens tylko w integralnym powiązaniu z przedmiotem. Zestawianie natomiast poszczególnych elementów w oderwaniu nie jest potrzebne ani zrozumiałe z punktu widzenia sztuki. Dlatego też należałoby w Atlasie reprodukować więcej części strojów haftowanych a zaniechać tego rodzaju tablic. Tylko do pewnego stopnia spełniają swe zadanie również barwne tablice tkanin, reprodukowane (nie tylko u nas w Polsce) z malowanych plansz. Najczęściej nie oddają one właściwych kolorów, ani też nie wskazują na strukturę tkanin. Szkoda jednak wielka, że wydawnictwo nie może zdobyć się na droższą technikę reprodukcji kolorowych z oryginałów, jak to np. zostało zastosowane w pracy L. M a l i c k i e g o (Strój górali śląskich, 1956). Ta uwaga oczywiście nie może dotyczyć autora, który w tym wypadku jest poszkodowany. Szkodę przynoszą monografii także niektóre reprodukcje czarnobiałe, które są wręcz nieudolnie wykonane przez drukarnię (np. rys. 37, 38). Jeżeli chodzi o plansze kolorowe to są one znacznie lepsze niż np. w zeszycie o stroju Puszczy Białej. Niedokładne są natomiast podpisy na tych planszach. Napisy te bowiem sugerują, zwłaszcza czytelnikowi nieobeznanemu z przedmiotem, że zarówno strój męski jak i kobiecy pochodzi z jednego okresu. A tak przecież nie jest. Kurpianki na obu planszach są ubrane w strój współczesny (za wyjątkiem obuwia), mężczyżni zaś w strój wieku XIX. Chyba to jest pewne przeoczenie autora i redaktora zeszytu. W sumie monografia A. C h ę t n i k a o stroju kurpiowskim Puszczy Zielonej stanowi cenną pozycję w naszej literaturze etnograficznej. Dobrze się stało, że monografia ukazała się w okresie obchodów Roku Ziemi Mazowieckiej i że tego rodzaju praca została powierzona wybitnemu znawcy zagadnień kultury kurpiowskiej. Niech mi autor wybaczy, że przy okazji omawiania Jego pracy, pozwoliłem sobie na szereg uwag szerszej natury, które nie tyle dotyczą tego pojedyńczego zeszytu ile w ogóle wydawnictwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Uwagi zaś tego rodzaju mogą być przydatne w dalszej pracy wydawniczej. Kazimierz Pieikiewicz VI KONGRES MIĘDZYN ANTROPOLOGICZNYCH ARODOWEJ UNII NAUK I ETNOLOGICZNYCH W PARYŻU VI Congres International des Sciences Anthropologiques Paris 30 VII - 6 VIII 1960 r. et Ethnologiques 30. VII. 1960 r. został otwarty w Pałacu Chaillot, naprzeciw dawnego Trocadero Sekretariat VI-go Kongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zgodnie z programem otwarcie nastąpiło 30. VII. o godz. 15 w wielkiej amfiteatralnej auli Sorbony, przy ul. Forebs. Miejsce Kongresu zostało ustalone jeszcze na V Kongresie w 1956 roku w Filadelfii!. Wtedy to właśnie powierzono organizację Narodowemu Komitetowi Francuskiemu, wchodzącemu w skład Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, a który z kolei wyłonił Komitet Organizacyjny i powołał Członków Biura Kongresu. Do Biura Kongresu weszli: Prezydent - Prof. H. V. Val o i s, Wiceprezydenci - Prof. S. A l c o b e N o g u e r, Prof. K. B irk e t - S m i t h, Prof. J. C z e k a n o w s k i, Prof. D. ·F o r de, Prof. M. H e r s k o V i t s, Prof. A. J e n s e n, Prof. W. K O P P e r s, Prof. S. S e r g i, Prof. S. P. T o ł s t o w. Sekretarze generalni: Prof. A. Leroi-G o u r h a n, M. P. C h a m p i o n, Sekretarzami wykonawczymi: M. de Fontanes. M-c Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. W pracach Biura brał czynny udział prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Do Komitetu Organizacyjnego weszli: Prezydent - Prof. dr H. V. Valois, Sekretarze generalni Prof. dr A. Leroi-Gourhan, M. P. Champion, Prof. A. Kidder II. Sekretarze wykonawczy: M. de Fontanes, M-ca Chamla, Skarbnicy: M. R. d'Harcourt, M. L. Pasquino. Lud, t. XLVIII 34 �531 530 Członkowie: 1\'1.L. Bernot, Prof. R. Gessain, M. J. P. Lebeuf, Prof. C. Levi-Strauss, Prof. P. Metais, Y. Oddon, Prof. L. pales, Prof. J. Poirier, M. G. H. Riviere, Prof. E. Schreider. Komitet wycieczkowy: M. P. R. Giot, H. Lehmann, P. Parquer, Sekcja Pań: H. Valois, P. Champion. Decyzja V -go Kongresu Filadelfijskiego dotycząca zorganizowania w 1960-ym roku Kongresu w Paryżu posiadała głębokie uzasadnienie, gdyż w dziejach antropologii i etnologii nauka francuska, począwszy od XVIII wieku posiada piękne karty; wystarczy wymienić takie nazwiska jak Buffon, Quatrefages, Broca, Verneau, Rivet, aby zrozumieć sens tego postanowienia. Zresztą - co podkreślił w swym przemówieniu H. V. Vallois, Francja szczególnie zasłużyła się wokół myśli zwoływania międzynarodowych kongresów antropologiczno-etnologicznych 2. Istniały dwa nurty tej koncepcji, włoski (chodzi o La Spezię), który w 1865-ym roku zwołał Międzynarodowy Kongres Archeologii i Antropologii. Kontynuując tę tradycję w różnych odstępach czasu zwoływano je do roku 1914. Kres położyła I wojna światowa. Etnologia na tych Kongresach nie wchodziła programowo, choć dochodziła niekiedy do głosu. Dopiero we Francji, w której od czasu Buffona wciąż trwały tradycje h is t o r i i n a t u r a l n e j c z ł o w i e k a, a więc antropologii w szerokim znaczeniu, doszło w 1878 roku do zwołania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych w Paryżu. Inicjatorem i organizatorem było Societe d'Anthropologie. Była to jednak raczej krótka seria kongresów, do udatniejszych po Paryżu należał kongres w Moskwie. Zwrócił na to uwagę we wspomnianym przemówieniu H. Vallois, a zapewne w tym stwierdzeniu tkwiła przyczyna, że właśnie VII Międzynarodowy Kongres odbędzie się w 1964 roku również w Moskwie. Po półwiekowej przerwie tradycję paryską podjęto dopiero w 1933-cim roku w Bazylei, gdzie na podstawie porozumienia i zjednoczenia dziewięciu krajów, postanowiono zwoływać co 4 lata Międzynarodowe Kongresy Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Do takich należały kongresy w Londynie, Kopenhadze, Brukseli (1948):J Wiedniu (1952) i Filadelfii (1956). Należały one i wciąż należą do nurtu francuskiego. Naczelnym ich hasłem jest utrzymanie związków a nawet jednolitości celów między antropologią fizyczną a etnologią. Mógł więc w swym przemówieniu prof. Vallois śmiało twierdzić. że w 1960-ym roku, po 82-u latach Kongres antropologiczno-etnologiczny wrócił tam, gdzie powstała pierwsza jego koncepcja. Francuski Narodowy Komitet Stałej Rady Unii i szerszy Komitet Organizacyjny poświęcili 1959 r. i część roku 1960 na staranne przygotowanie programu a także ram organizacyjnych kongresu paryskiego. Nic szczędzili swego czasu na ten cel uczeni tej miary, co prof. Vallois, LevyStrauss, Riviere i inni. Prężność organizacyjna a przede wszystkim ciekawy, nowocześnie pomyślany program sprawiły, że jak nigdy przedtem, na kongres w Paryżu zgłosiło się 1017 uczonych, z tego przyjechało 825 osób. Interesujące dane dotyczące uczestników przytoczono w sprawozdaniu, i tak w kongresie wzięli udział uczeni: Oceanii Azji Afryki Ameryki Europy 2 osoby 31 33 146 613 ------ razem: 825 osób Wyraźny wzrost aktywności i zainteresowań przejawił się i w tym również, źe na 825 uczestników kongresu, reprezentujących 58 'państw aż 387-miu uczonych, a więc 46%, przedstawiło i wygłosiło swoje referaty. Wzrost ich zestawia poniźsza tabelka: Wiedeń (1952) - zgłoszono referatów 392, Filadelfia (1956) zgłoszono referatów 303, Paryź (1960) - zgłoszono referatów 387. Tę ogromną ilość referatów wygłoszono podczas Kongresu na plenum, sekcjach i podsekcjach, o rozmiarach zaś tego imponującego seminarium nauk antropologicznych i etnologicznych świadczy zestawienie: Sekcja Sekcja Sekcja antropologiczna etnologiczna muzealna 111 referatów 271 5 razem ~I 387 referatów W szczegółowym rozbiciu na podsekcje obraz wych uczestników Kongresu ilustruje tabelaryczne l A n t r op (29010) (79010) (20/0) O log ia zainteresowań zestawienie: nauko- 29010 1. Antropologia morfologiczna 2. Antropologia fizyczna 3 Antropologia ras i populacji 4. Paleoantropologia i antropogeneza 29 (33)" 18 (21) 35 (46) 29 (37) 111 E t n o log ia 79% 1. Etnologia ogólna i metodologia, struktury społeczne nie, Europa, Azja, Afryka, Ameryka, Oceania) 2. Etnologia, archeologia i prehistoria 3. Technologia, kultura materialna i ekonomia 4. Etnobotanika • Cyfry w nawiasach podają ilość referatów zgloszonycll. (Ogól75 35 35 (93) (44) (44) 4 (5) �532 533 5. Etnolingwistyka 6. Etnomuzykologia, sztuka i taniec 7. Etnologia historyczna i kultura ludowa (ogólnie, Europa, Afryka) 8. Etnologia jurydyczna 9. Religia 10. Etnopsychologia, medycyna 11. Wymiany kulturowe, etnologia stosowana, 12 (12) 16 (lil) 38 (47) 5 migracje (5) 29 (36) 9 (13) 13 (17) ------ .._-"~- 271 M u z e o log i a Referaty wygłoszono (~/o) . 5 (6) w językach: francuskim angielskim niemieckim włoskim . hiszpańskim rosyjskim 52010 29% 10% 4% 3"/" 2% W Prezydium zasiedli: Prof. Roger Hein członek Instytutu, Dyr. Muzeum Narodowego Historii Naturalnej, Louis Joxe, Min. Wychowania oraz członkowie Biura Komitetu Organizacyjnego, w tym 9-ciu V~ce Pre~ zesów: Prof. Prof.: S. Alcobe Noguer (Hiszpania), K. Birket-Smith (Dania), J. Czekanowski (Polska), D. Forde (W. Brytania), M. Herskovits (USA), A. Jensen (Niemcy), W. Koppers (Austria), S. Sergi (Włochy). S. P. Tołstow (ZSRR), de M. Bertrand (UNESCO), de M. Lejeune (SNCR). de M. Huard (SociE§te de Anthropologie), M. d'Ormesson (UNESCO). Z polskiej strony w kongresie wzięli udział Prof. Prof.: Jan Czekanowski, przewodniczący Komitetu Antropologicznego PAN, Tadeusz Dzierżykraj-Rogalski, przewodniczący Pol. Tow. Antrop. Michał Godycki, viceprzew. Kom. Antrop. PAN, Bolesław Rosiński, Witold Dynowski, Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Anna Czekanowska. Kongres został oficjalnie otwarty 31 lipca 1960 r. W prezydium zasiedli najwybitniejsi uczeni, antropologowie, etnologowie i reprezentanci nauk pokrewnych i z tego powodu wykaz tych świetnych nazwisk ma wagę historycznego dokumentu. Zebranie otworzył przemówieniem inauguracyjnym prof. Roger H e i m. Zwrócił on uwagę, iż żyjemy w czasach, w których odradza się koncepcja jedności naukowej antropologii i etnologii, jako nauki o człowieku. Daleko posunięta specjalizacja antropologii fizycznej i etnologii, jako nauki humanistycznej o społeczności ludzkiej, jej kulturze (a w tym folklorze) doprowadziła do zagubienia dawnej ścieżki w gąszczu faktów, prowadzącej do poznania pełnego człowieka. Kongres jest właśnie instrumentem umożliwiającym konfrontację odległych , stanowisk, metod i doświadczeń naukowych, jest czynnikiem integrującym narosłe rozbicie. Ten wspólny cel winien jednoczyć tych, których interesuje historyczna perspektywa nauki o człowieku, jak i tych, których pociąga empiria i prospektywne wejrzenie na problematykę nauk antropologicznych. Drugie z kolei przemówienie wygłosił prof. H. Vallo i s, prezydent Kongresu. Tezy ogólne jego przemówienia pokrywają się z poprzednim przemówieniem, nadał on im jednak głębię spojrzenia historycznego, szkicując drogi, którymi zmierzała i zmierza ludzkość do poznania prawdy o człowieku. M. inn. podkreślił on, że począwszy od pewnych idei etnologicznych i antropologicznych zawartych w dorobku Herodota i Arystotelesa, świetny rozwój nauki o człowieku jest dziełem wspólnym uczonych różnych narodów. Długi to szereg szermierzy: Buffon (1749), Blumenbach, Campera, Tyson i wielu innych, świadczy o współpracy naukowej narodów. Mówca podkreślił, że Francja, gospodarz obecnego Kongresu, ma specjalne zasługi w rozwoju antropologii i etnologii. Przypomniał iż tu właśnie powstało Societe des Observateurs de l'Homme w 1799 r. a następnie Societe Ethnologique w 1839 r. po upadku którego w 1849 r. 1859 r. P. B r o c a założył Societe Anthropologie, powstałe zaś później Societe Ethnographique było kontynuacją poprzednich towarzystw naukowych. Wymienił on niemal wszystkie instytucje, katedry antropologii i etnologii, muzea a zwłaszcza podkreślił znaczenie Trocadero, przekształconego w Musee de l'Homme oraz powstały Instytut Etnologiczny. Paryż stał się ośrodkiem nauk antropologicznych, dodajmy ośrodkiem walczącym o jedność celu nauk antropologicznych, a więc antropologii fizycznej i humanistycznej etnologii, badającej przejawy bytu społecznego w określonym środowisku naturalnym. Należy pamiętać, że właśnie w środowisku francuskiej nauki zrodziła się nowoczesna szkoła geograficzna Vidal de la Blache, Jean Bruhnes'a, M. Sorrea i Lefevra, która być może zaciążyła nawet na etnologii, etnografii i socjologii. Ale w tym właśnie środowisku powstały prace Marca Blocha, który równorzędnie obok stanowiska naturalnego postawił czynnik historyczny. W środowisku nauki francuskiej rozwijają się nowe koncepcje, szukając w etnologii nowego kształtu humanistyki, co widoczne jest w pracach Dumezila (L'Heritage inde-europeen a Romel Pierre Auger'a, L' Homme microscopique, 1952), czy usiłowania E. Benvenistea. Nowe koncepcje szukają nowych dróg na szlakach strukturalizmu lingwistycznego. Znachodzi to swój wyraz w pracach Claude Lewi-Straussa. Te marginesowe pozornie uwagi dotyczą wewnętrznego nurtu VI Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, a zagadnienia tego rzędu stanowiły jądro dyskusji, które być może - otworzą nową epokę w etnologii. Gdy pokaże się część II, Etnologiczny tom sprawozdań, będzie można mówi:: o pogłębieniu tej problematyki zaznaczonej w sprawozdaniu tylko mi- �535 534 CZŁONKOWIE mochodem. Zapewne II-gi tom sprawozdań uwydatni w pełni tematyk G metodologiczną Kongresu. Sekcje i podsekcje Kongresu obradowały w Salach Muzeum Człowieka, w Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych. Końcowe zebranie, w ostatnim dniu obrad, na którym uchwalono wnioski Kongresu, odbyło się w Sali Musee Guimet. W obrębie sekcji i podsekcji obrady toczyły się po torach daleko posuniętej specjalizacji. Oprawę tych obrad stanowiły w/w sale muzeów. W pierwszym dniu Kongresu, na ogólnym zebraniu plenarnym zostały wygłoszone referaty: Prof. D e b e c a z Moskwy pt.: "Aspekty transformacji czaszki Homo Sapiens" 4. Drugi probłemowy referat wygłosił Prof. H e r s k o v i t s z Evanston pt.: "Humanizm w naukach o człowieku". Treść obu referatów nie przyniosła wprawdzie naukowych rewelacji, ale utrafiła w problematykę interesującą obie nauki, co odpowiadało głównym założeniom i celom Kongresu 6. Przegląd referatów antropołogicznych wydrukowanych w I-ym tomie sprawozdania wskazuje, że tendencja wiązania antropologii z problematyką etnologiczną, socjologiczną i językoznawczą dochodziła do głosu i w wielu innych referatach. Przykładowo warto tu wymienić referat Ima Behnama z Teheranu, pt.: "L'awenir de l'ethnologie en Iran"; L. Homburgera z Paryża pt.: "Les populations affricaines venus d'Asie"; a dalej G. A. Huse'a z Paryża A. Weingroda z Izraela, H. W. Jurgensa z Kilonii. Do problemów tej kategorii należał również referat J. Czekanowskiego na temat opracowanej mapy antropologicznej Europy środkowej i do pewnego stopnia ref. B. Rosińskiego. Stała Rada Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych odbyła dwa posiedzenia; pierwsze przedkongresowe, odbyło się 31. VII., drugie po Kongresie w dniu 6. VIII. 1960 r. Obok naukowych wyników Kongresu odnotować należy ważne postanowienia i uchwały Plenum, jak też Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (U.I.S.A.E.). Uchwalono przyjąć zaproszenie delegacji radzieckiej i zwołać następny Kongres w Moskwie. W związku z tym, Prezesem następnego (VII-go) Kongresu wybrano Prof. S. P. T o ł s t o v a - członka Akademii Nauk ZSRR. Nadmienić tu wypada, że istniały w kołach uczonych francuskich sugestie, aby ze względu na osiągnięcia antropologii polskiej zwołać Kongres M.U.N.A i E. w Warszawie - delegacja japońska czyniła starania o zwołanie jej w Tokio. Przeważyło zaproszenie radzieckie. Natomiast zdaniem Prof. J. Czekanowskiego zostaje otwartą kwestia następnego, VIII Kongresu M.U.N.A.iE. w 1968 r. w Tokio, czy w Warszawie? W Paryżu uzupełniono listę członków Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Ogłoszono ją w I-szym tomie cytowanego już sprawozdania z VI-go Kongresu. Wydaje się celowym przedrukowanie tej listy. Backmann, G. (Suede). Barbeau, M. (Canada). Birket-Smith, K. (Danemark). Blackwood, Miss B. M. (Grande Bretagne). Braunholtz, J. H. (Grande Bretagnc). Chatterjee, S. K. (Inde). Corso, R. (Italie). Czekanowski, J. (Po!ogne). Drobnjakovic, B. (YougosLavie). Erixon, S. (Suede). Ghuriye, G.. S. (Inde). Hasebe, K. (Japon). WYKAZ KOMITETOW STAŁEJ Imamura, Y. (Japon). Jenness, D. (Canada). Josselin de Long, L. P. (Pays-Bas). Kindaichi, K. (Japon). Le Gros Clark, W. E. (Grande Bretagne). Lindblom, K. G. (Suede). Pittard, E. (Suisse). Schlaginhaufen, O. (Suisse). Steward, J. H. (Etats-Unis). Stolyhwo, K. (Pologne). Stolyhwowa, E. (Pologne). Suck, V. (TschecosLovaquie). NARODOWYCH NIEMCY - ALEMAG NE Dittmer, K. (Hamburg), seer. Eickstedt, E. von (Mayenee). Jensen, A. E.(Francjort). Petri, H. (Francjort) seer. Saller, K. (Mii.nich). Termer, F. (Hamburg). RADY I REGIONALNYCH * AUSTRIA Breitinger, E. (Vienne). Haekel, J. (Vienne), seer. Heine-Geldern, R. von (Vienne). Koppers, W. (Vienne). Ehgartner, W. (Vienne). Weninger, Mme M. (Vienne), secr. ARGENTYNA Bórmida, M. (Buenos Aires), secr. Casanova, E. (Buenos Aires). Dembo, A. (Buenos Aires), seer. Marquez Miranda, F. (Buenos Aires) Plavecino, F. (Buenos Aires). Rex Gonzalez, A. (Cordoba). BELGIA Maesen, A. (Tervuren). Marinus, A. (BruxeUes), secr. Smets, G. (BruxeUes). Twiesselmann, F. (BruxeUes), secr. Van Campenhout, E. (Louvain). Van Bulek, R. P. G. (Louvain). AUSTRALIA Burkitt, A. N. (Sydney). Capell, A. (Sydney). Cleland, J. B. (AdeLaide). Elkin, A. P. (Sydney). Hogbin, H. J. (Sydney), seer .. Wunderly, J. (MeLbourne), seer. , * Wedle alfabetu dyplomatycznego. BIRMA Htin Aung (Rangoon). Hla Daw Tin (Rangoon). Kyi Daw Tin U (Rangoon). U Lu Pen Win (Rangoon). �536 537 BOLIWIA Cordero Miranda, G. (La Paz). Fortun de Ponce, Mme M. E. (La Paz), seer. Key, H. (La Paz). Loza Balsa, G. (La Paz), seer. Ponce Sangines, G. (La Paz). Sanchez Bustamente, Mme M. L. (La Pineda, R. (Bogota). Reiehel-Dolmatoff, G. KONGO I (Cartagena). RUANDA Biebuyek, D. (Leopoldwitle). Hiernaux, J. (Elisabethwille), Hulstaert, F. (Aequatoria). Jacobs, J. (Elisabethwitle). seer. Paz). BRAZYLIA Baldus, H. (Sao Paulo). Castro Faria, L. de (Rio de Janeiro). Loureiro Fernandes, J. (Curitiba). Pourehet, Mme M. J. (Rio de Janeiro), seer. Ribeiro, D. (Rio de Janeiro), seer. Sehaden, E. (Sao Paulo). KANADA Bailey, A. G. (Fredericton). Emerson, L. N. (Toronto), seer. Hall, G. O. (Montreal), seer. Hawthorn, H. B. (Vancouver). Leeehman, D. (Ottawa). Me Ilwraith, T. F. (Toronto). CHILI Henckel, C. (Concepcion). Lago, T. (Santiago), seer. Lipsehut, A. (Santiago). Mostny, Mme G. (Santiago). Sandoval, L. (Santiago). Yribarren, Carlin, J. (La Serena), seer. KOLUMBIA Arboleda, R. P. J. (Bogota). Chaves, M. (Bogota). Duque Gomez, L. (Bogota), seer. Maquet, J. J. (Elisabethwille). Vansina, J. (Astrida), seer. KOSTA RICA Acosta, M. (San Jose), seer. Gongora, F. (San Jose), seer. Lines, J. (San Jose). Melendez, C. (San Jose). Stone, D. (San Jose). KUBA Alwarez Conde, J. (La Havane), seer. Garcia Robiou, C. (La Havane). Herrera Fritot, R. (La Havane). Oritz, F. (La Havane). DANIA Birket-Smith, K. (Copenhague). Feilberg, C. G. (Copenhague). Holtved, E. (Copenhague). Jorgensen, B. J. (Copenhague). Larsen, H. (Copenhague), seer. Yde, J. (Copenhague), seer. IRLANDIA O'Duilleagra, S. (Dublin). O'Suilleabhain, S. (Dublin). Raftery, J. (Dublin). Shea, S. (Galway), seer. EKWADOR Estrada, E. (Guayaquil). Holm, O. (Guayaquil), Penaherrera de Costales, P. (Quito), seer. Rubio Orbe, G. (Quito). Santiana, A. (Quito). Zevallos Menendez, C. (Guayaquil). HISZPANIA Aleobe Noguer, S. (Barcelone). Caro Baroja, J. (Madrid), seer. Fuste, M.(Barcelone), seer. Perez de Barrados, J. (Madrid). Pericot Garcia, L. (Barcelone). Pons, J. (Barcelone). STANY ZJEDNOCZONE Collins, H. B. Jr (Washington). Eggan, F. (Chicago). Fenton, W. N. (New York), seer. Herskovits, M. J. (Evanston). Kidder II, A. (Philadelphie), seer. Rainey, F. G. (Philadelphie). FINLANDIA FRANCJA (Nova GRECJA seer. J. C. (Comayaguela). INDIE Biswas, P. C. (Delhi), seer. Chattopadhyay, K. P. (Calcutta). Dube, S. C. (Saugar), seer. Elwin, V. (Schitlong, Assam). Guha, B. S. (Ranchi, Bihar). Mitra, A. K. (Calcutta). GOA , HONDURAS Nunez, Bartucz, L. (Budapest). Fel, E. (Budapest), seer. Gunda, B. (Debrecen). Malan, M. (Budapest). Marot, K. (Budapest). Nemeskeri, J. (Budapest), seer. Balout, L. (Alger). Leroi-Gourhan, A. (Paris). Levi-Strauss, C. (Paris). Riviere, G. H. (Paris), seer. Sehreider, E. (Paris), seer. Vallois, H. V. (Paris). G. da Silva HAITI Aristide, A. (Port-au-Prince). Aubourg, M. (Port-au-Prince), seer. Honorat, L. (Port-au-Prince). Marcelin, M. (Port-au-Prince). Paul, E. C. (Port-au-Prince). Romain, J. B. (Port-au-Prince), seer. WĘGRY Itkonen, T. J. (Helsinki). Naatanen, E. (Helsinki), seer. Pesonen, N. (Helsinki). Vilkuna, K. (Helsinki), seer. Gorreia, GWATEMALA Arriola, J. L. (Guatemala). Gastaneda Paganini, R. (Guatemala). Contreras, J. D. (Guatemala), seer. Dios Rosales, J. de (Guatemala), Navarrete Caceres, C. (Guatemala), seer. Samayoa Chinchilla, C. (Guatemala). Kyriakides, S. (Thessalonique). Valaoras, V. (Athenes). Goa). ISLANDIA Eldjarn, K. (Reykjavik). Steffensen, J. (Reykjavik). Thordarson, M. (Reykjavik). �539 538 Sommerfelt, A. (Oslo), seer. Torgersen, J. (Oslo). IZRAEL Noy, D. (Haifa). Stekelis, M. (Jerusalem). Yeivin, S. (Tel-Aviv). PANAMA WŁOCHY Biasutti, R. (Florence). Correnti, V. (Palerme), seer. Genna, G. (Rome). Grottanelli, V. L. (Rome), seer. Landogna-Cassone, F. (Messine). Sergi, S. (Rome). JAPONIA Ishida, E. (Tokio). Kanaseki, T. (Tokio). Mabuchi, T. "(Tokio), seer. Oka, M. (Tokio). Suda, A. (Tokio), seer. Suzuki, H. (Tokio). MAROKO MEKSYK Bernal, I. (Mexico), seer. Boseh-Gimpera, P. (Mexico), seer. Caso, A. (Mexico). Davalos Hurtado, E. (Mexico). Martinez Del Rio, P. (Mexico). Rubin de la Borbolla, D. (Mexi.co). NIGERIA Fagg, B. (Jos). NORWEGIA PARAGWAJ Candogan, L. (Villa-Rica), Sus nik, B. J. (Asuncion). błędnie. seer. POLSKA Antoniewicz, W. (Warszawa) * Czekanowski, J. (Poznań). Ćwirko-Godyeki, M. (Poznań). Dzierżykray-Rogalski, T. (Warszawa) * seer. Gajek J. (Wrocław), seer. Zawistowiez-Adamska Mme K. (Łódź). "eer. REP. ARABSKA Amer, M. (Alexandrie). Awad, M. (Heliopolis). Huzayyin, S. A. (Alexandrie), SZWAJCARIA Buhler, A. (Bale). Gabus, J. (Neuchatel). Hagler, K. (Coire), seer. Sauter, M. R. (Geneve). Schultz, A. H. (Zurich). CZAD seer. Lebeuf, RODEZJA PERU Dias, J. (Lisbonne). Fontes, V. (Lisbonne), ZJEDN. seer. HOLANDIA Bork-Feltkamp, lVIme A. J. van (Amsterdam), seer. Dankmeijer, L. (Wassenaar). Fischer, H. T. (Utrecht). Gorissen, O. A. (Amsterdam), seer. Julien, P. F. J. (Wassenaar). PORTUGALIA Gjessing, G. (Oslo). Morgenstierne, G. (Oslo). franc. Mendez, A. (Panama). Torres de Arauz, Mme R. (Panama), seer. Linares Malaga (Arequipa), Matos Mur, J. (Lima), seer, Muelle, J. (Lima). Quevedo, S. A. (Cuzco). Valcareel, L. (Lima). Adam, A. (Rabat). Roux, A. (Rabat). * W tekście Santos Junior, J. R. pos (Porto). Sueiro, B. (Lisbonne). Tamagnini, E. (Coimbra). Clark, J. D. (Livingstone). Fosbrooke, H. A. (Lusaka). Reynolds, B. G. (Livingstone). Summers, R. F. (Bulawayo). RUMUNIA Cheleea, J. (Cluj), seer. Faeaoaru, J. (Cluj). Mehedinti, S. (Bucarest). Necrasov, Mme O. (Iasi), Papilian, V. (Cluj). Vuia, R. (Bucarest). ZJEDN. KROLESTWO J. P. (paris et Fort-Lamy). CZECHOSŁOWACJA Borovanski, L. (Prague). Horak, B. (Brito). Pertoid, O. (Prague). PospiSil, M. F. (Bratislava). Valsik, J. A. (Bratislava), Zlabek, K. (Brno). seer. WIETNAM Dhani seer. Nivat, S. M. Ie Prince (Bangkok). TURCJA (ANGLIA) Digby, A. (Londres). Evans-Pritchard, E. (Oxford). Forde, D. (Londres). Fortes, M. (Cambridge), seer. Little, K. (Edinbourg), seer. Weiner, J. S. (Oxford). SZWECJA Berg, G. (Stockholm). Hulterantz, A. (Stockholm). Izikowitz, K. G. (Goteborg).' Lagererantz, S. (Goteborg), seer. Linne, S. (Stockholm). Manker, E. (Stockholm), seer. Erdentug, Mme N. (Ankara), Kansu, S. A. (Ankara). Kokten, K. (Ankara). Senyurek, M. (Ankara). Tunakan, S. (Ankara), seer. UNIA Wilson, seer. POŁUDN.-AFRYKAŃSKA Mme M. (Cape Town). ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH Debetz, G. E. (Moscou), seer. Jakimov, V. P. (Leningrad). Olderogge, A. A. (Leningrad). Potapov, L. P. (Leningrad). Poteehin, I. I. (Moseou). seer. Tolstov, S. P. (Moseou). �541 540 WENEZUELA URUGWAJ Blixen Llerena, O. (Montevideo). Fein, C. M. (Montevideo). Figueira, Munoz, J. J. (Montevideo). J. (Montevideo), Romano, R. Vasquez, W. (Montevideo). secr. (Montevideo). WATYKAN Schulien, R. P. M. (Rome). Agosta Saignes, M. (Caracas), secr. Cruxent, J. M. (Caracas). Diaz- Ungria, Mme A. (Caracas). Dupov, W. (Caracas), secr. Requena, A. (Caracas). JUGOSŁAWIA Gahs, A. (Zagreb). Gavazzi, M. (Zagreb), Skerlj, B. (Ljubljana), Zupanic, N. (Ljubljana). secr. secr. Na marginesie tej listy, warto zaznaczyć, że sprawy Polskiego Komitetu Narodowego, Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, nie były w 1956 r. w Filadelfii we właściwy sposób załatwione przez ówczesną przewodniczącą tego Komitetu, i tak np. Prof. K. Stołyhvo figurował w aktach U.I.S.A.E jako Prezes Polskiego Towarzystwa Naukowego i częściowo z tego tytułu wchodził w skład Komitetu Naukowego 7. W związku z tym stwierdzić należy następujące fakty: 1) że w biuletynie U.I.S.A.E. dwoma członkami Unii były Towarzystwo Antropologiczne i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 2) W tym samym biuletynie jako członkowie Polskiego Komitetu Narodowego zostali wymienieni: T. Dzierżykray-Rogalski, E. Frankowski, K. Moszyński, E. Stołyhwowa, K. Stołyhwo, R. Stopa. Trzy ostatnie osoby spośród wymienionych, uczestniczyły w V-tym Kongresie w roku 1956 w Filadelfii. W Paryżu Prof. J. Czekanowski jako członek Komitetu Honorowego U.I.S.A.E. zobowiązał się uporządkować te sprawy i przedstawić nową listę członków Komitetu Narodowego. Na wspomnianym już końcowym posiedzeniu Unii w dniu 6 sierpnia 1960 r. wysłuchano sprawozdań i wniosków z posiedzeń Sekcji grup problemowych, sprawozdań Unii i dokonano wyboru Komitetu Dyrekcyjnego. Prof. H. Vallois zawiadomił zebranych o postanowieniu zwołania VII Kongresu w Moskwie i wyborze Prof. S. P. Tołstova Prezesem Komitetu Organizacyjnego przyszłej konferencji. Z kolei Prof. P. Gaston van BuIck i Prof. J. Czekanowski przedstawili wniosek z podziękowaniem dla Komitetu Organizacyjnego VI Kongresu. Następnie Przewodniczący Sekcyj podsumowali wyniki obrad odpowiednimi wnioskami, będącymi zarazem dyrektywami na przyszłość. Z prac sekcji etnologii przedstawił sprawozdanie P. O'Reilly - podkreślając konieczność opracowania i wydania bieżącej Bibliografii Oceanii. Sekcja etnobotaniczna dała przegląd zjazdów i kongresów związanych z tą problematyką. Wnioski z obrad poszły w kierunku rozszerzenia pro- blematyki i stworzenia reprezentacji dla etno biologii, a także prowadzenia odpowiednich, analitycznych bibliografii w szerszym zakresie, niż ma to miejsce w Revue Internationale d'Ethnobotanique. Postulaty sekcji etnomuzykologicznej przedstawił M. Rouget; sekcji etnologii jurydycznej Prof. Poisier i Chehata; sekcji etnologii stosowanej Prof. M. M. Deschamps i Rouch; muzeologicznej - M. Riviere; sekcji etnologii agrarnej M. M. Stensberg i Bratanić. Na uwagę zasługiwały również sprawozdania i propozycje sekcji: archeologii, historii etnologii, a dalej grupy problemowej badań nad pożywieniem i napojami obrzędowymi, jak też grupy badawczej zajmującej się badaniami nad ludową psychoterapią. Na tym samym posiedzeniu wysłuchano sprawozdań z działalności Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Sprawozdanie finansowe złożył M. Bosch - Gimper; z badań naukowych M. Heine-Geldern. Na koniec podjęto w 6-ciu punktach rezolucję i wybrano Komitet Dyrekcji Unii w składzie: Prezes - Prof. H. V. Val1ois, V-ce Prezesi: K. Chatto-Padhyan (Kalkuta), J. Comas (Meksyk), M. Fortes (Cambridge), U. J. Herskovits (Evanston), W. Steinitz (Berlin), H. Suzuki (Tokio), S. P. Tołstow (Moskwa), Sekretarz Generalny - Prof. P. Bosch-Gimper (Meksyk). Uczestnicy z uznaniem podkreślali, że Kongres pod względem organizacyjnym reprezentował najwyższy poziom. Świetne rozplanowanie posiedzeń, komisji, sprawne i jasne informacje i atmosfera życzliwości dopełniały całości. Osobliwy ten nastrój, pełen optymizmu i przyjaźni można było odczytać jeszcze na Konferencji U.I.S.A.E. w 1962 r. w Pradze. Józef Gajek 1 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało opublikowane przez doc. dr Romana S t o P ę; patrz "Lud" t. XLV str. 485. 2 VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Etnologiques, Paris, 30 juillet - 6 aout 1960. Tom I Raport general et Anthropologie. Musee de I'Homme. Paris 1962, str. 59-62. 3 Sprawozdanie z tego Kongresu zostało ogłoszone drukiem: Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Compterendu de la Troisieme Session Bruxelles 1948. Tervuren 1960. Cette publication ete realisee grace aux subsides de l'U.N.E.S.C.O. et de l' Association des Amis du Musee royal de l'Afrique centrale. Wstęp L. C a h e n' a, dydektora Królewskiego Muzeum Afryki Środkowej w Tervuren. 4 VIe Congres ... op. cit., str. 69-81. "Certains aspects de transformations Somatiques de l'Homo Sapiens". 5 Op. cit. str. 82-93. The Humanism in Anthropological Science. 6 Człowiek w czasie i przestrzeni. R. III. zesz. 3, Warszawa 1960, str. 139. ' 7 Człowiek w czasie i przestrzeni R. III, zesz. 3, str. 134-141, Warszawa, 1960, J. C z e k a n o w s k i, Wrażenia z VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. �542 543 UCHWAŁY POWZIĘTE PRZEZ STAŁĄ RADĘ I PRZEDSTAWIONE KONGRESOWI *. przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykana zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. 10 Rezolucja nistyczny 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny że Indianie Szeta, których niedawno odkryto w Stanie Parana, przedstawiają dla nauki wyjątkowy przypadek grupy, która dotąd zachowała kulturę epoki kamiennej; (stwarza to możność poznania życia pierwotnych mieszkańców południowej Brazylii przed Kolumbem); rozważając, iż kultura tych Indian ulegać będzie szybkim zmianom i że już w bardzo krótkim czasie może być za późno na podjęcie studiów nad nimi, i że jedyna w swoim rodzaju ostatnia szansa rozwiązania wielu problemów naukowych mogła by zostać utracona, zaleca by, skoro tylko jest możliwe, znaleźć środki na wysłanie specjalistów do Szetów, celem przeprowadzenia badań na poziomie współczesnej antropologii i etnologii, wyraża życzenie, by nie ,ograniczać się tylko do badań a przyjść im z pomocą medyczną i techniczną, i ułatwić im znalezienie należnego im miejsca w nowoczesnym świecie. 2° Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropo.logicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. rozważając, * Resolutions adoptees par l'Assemblee de l'Union Congres. lVIusee de L'Homme, Paris, 1962, s. 110-111. et soumises au Rozważajqc nieustającą aktywność ekspansji pracy misjonarnej, górniczej, rolniczej i karczowniczej na wschodnich wybrzeżach Nikaragui i w północno-wschodnim Hondurasie zaleca się prowadzenie badań nad żyjącymi pogańskimi szczepami Sumu, zamieszkującymi ten region, nim ich sposób życia zaginie na zawsze. Rozważając szczupłość odpowiednich informacji, dotyczących etnologii Indian Ulwa z Centralnej Ameryki, zaleca studia nad nielicznymi ludami zamieszkującymi region pomiędzy górnymi dopływami rzek Mico i Siguia w Nikaragui, nim karczowanie i budowy dróg zniszczą pierwotny sposób ich życia i uczynią niemożliwym zarejestrowanie odpowiednich danych. Rozważajqc stopniowe tępienie Indian Terribi w dopływach rzeki Changuinola w Panamie, wzrastającą adaptację kulturalną pomiędzy Terrabami w Costa Rice, zaleca badania porównawcze tych dwóch pokrewnych grup, nim pierwsi całkowicie znikną a drudzy zostaną całkowicie pochłonięci w wiejsko-miejskim trybie życia. 3 Rezolucja przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc, iż jest dobrze wiadomym, że pewne choroby epidemiczne, szczególnie gruźlica, niszczą tysiące Indian amerykańskich co roku, rozważając, iż mało dokonano w obliczu tych pilnych sanitarnych problemów i że problemy te są powszechne dla większości krajów Ameryk, gdzie tylko dotąd istnieje ludność indiańska, Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny prosi Swiatowq Organizację Zdrowia by, a) uważać problem sanitarny (gruźlicę itp.) ludności indiańskiej Ameryk jako jeden z jej celów; b) zbadać możliwość praktycznej, dającej się wykonać w ciągu następnych lat pracy dla zabezpieczenia zdrowia i życia Indian wspólnie z lokalnymi władzami, misjami itp., włączając szczepienia, wznoszenie domów odosobnienia, chemoterapię, chemoprofilaktykę itp. 4° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc rzeczywistą, pilną potrzebę uzyskania wszystkich możliwych informacji o kilku prymitywnych ludach, nadal żyjących starym trybem życia, włączając socjalne, duchowe, religijne, ekonomiczne i technologiczne aspekty ich kultur, świadomi faktu, niespokojni o to ••że sposobność dla tego rodzaju studiów, w tej chwili nadal dostępnych w Nowej Gwinei, zaniknie w ciągu najbliższych 10-15 lat z powodu szybkiego rozszerzania się władzy admi0 �545 544 nistracyjnej i wychowawczych działalności, rozwijanych przez terytorialne rządy, zaleca, by podjąć wszelkie możliwe akcje dla poparcia badań terenowych na tym obszarze i apeluje do członków Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jak również do innych międzynarodowych i narodowych organizacji, zajmujących się badaniami tego rodzaj u, o udzielenie pomocy w założeniu Międzynarodowego Instytutu dla Antropologicznych Badań Terenowych w Gwinei. 5° Rezolucja przyjęta przez Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Wyraża swoje wielkie zainteresowanie w prowadzonej przez australijskich antropologów pracy wśród nadal podtrzymujących część swojej oryginalnej socjologiczno-ekonomicznej organizacji krajowców australij· skiego kontynentu; zdaje sobie sprawę, że w ciągu kilku lat populacja australijskich krajowców zostanie całkowicie rozszczepiona i ich socjalna i ekonomiczna organizacja zniweczona; doceniając pogląd teoretycznej ważności australijskich danych, wyraża życzenie, by w świetle przeważającego pośpiechu spotęgować badania terenowe australijskich antropologów pomiędzy nielicznymi resztkami australijskich krajowców, podtrzymujących część swojej oryginalnej orgaapeluje do rządu australijskiego, by uczynił co tylko możliwe, aby pomóc w wykonaniu tej pracy. 6° Rezolucja o publikacji nowego wydania Międzynarodowego Dyrektoriatu Antropologicznego (przedstawiona przez prof. Herskovits'a i Kidder II). Zważywszy, że trzecia edycja International Directory of Anthropologists, publikowana przez National Research Council of the United States w roku 1950 jest obecnie zarówno wyczerpana i przestarzała i zważywszy, że Committee of the National Research Council of the United States zebrał wielką ilość informacji, na których opierać się powinna pożądana, nowa edycja, i że została zapewniona obsługa zawodowego antropologa jako wydawcę, że jest obecnie potrzebna pomoc w otrzymaniu funduszu dla ostatecznego przygotowania i opublikowania nowej edycji prosi o uchwalenie że: a) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych usilnie popiera publikację nowego wydania International Directory of Antropologists i zaleca jego publikację. b) Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oferuje swoje moralne poparcie dla tego projektu i w miarę możliwości swoją współpracę. przetłumaczył K. W. MIĘDZYNARODOWEGO (Artykuły 4, 7 STATUT KONGRESU NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH * 9 były zmienione podczas Artykuł IV Sesji w Wiedniu w 1952 r.) 1. Międzynarodowa organizacja zebrała się w Bale, dnia 21 kwietnia 1933 r., celem zorganizowania Międzynarodowego Kongresu Nauk Antro· pologicznych i Etnograficznych. Pierwszy zjazd Kongresu odbył się w Anglii w 1934, następne zaś sesje będą się odbywały, po krótkich lub dłuższych przerwach, co najmniej raz na cztery lata. Kongres nie będzie mógł się zbierać dwukrotnie z rzędu w tym samym kraju, chyba żeby tego wymagały wyjątkowe okoliczności. Natomiast może bez zastrzeżeń odbywać się na Starym lub Nowym Kontynencie. Artykuł 2. Pod nazwą nauk antropologicznych i etnologicznych wszystkie te dyscypliny, które dotyczą wiedzy o człowieku niu do badań nad rasami, ludami i cywilizacjami. Artykuł rozumie się w zastosowa- 3. Organizowaniem i przygotowywaniem zjazdów kongresowych zajmuje się Stała Rada złożona z dwóch do czterech czonków w każdym kraju. Z początku jej członkowie byli powołani przez konferencję w Bazylei a wakujące miejsca były i będą nadal dopełniane przez członków Komitetu zainteresowanego kraju. Wybór członków dokooptowanych winien być zatwierdzony przez Stałą Radę, oraz przez Walne Zgomadzenie. Z każdego zrzeszonego kraju jeden z członków Rady będzie mógł być wydelegowany przez własne władze państwowe. Członkowie mogą znajdować się w towarzystwie dwóch sekretarzy wybranych w taki sam sposób jak oni. Tworzyć będą Komitet narodowy, zadaniem którego będzie czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych i etnologicznych w ich własnym kraju. Wybór nowego komitetu w którymś z krajów winien być zaakceptowany przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie. * St~tuts du Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologlques. VI Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnol. Tome I Rapport general et AnthroJ:4}logie. Musee Ie l'Homme Paris 196? str. 113-115. . -, Lud. t. XLVIII 35 �546 547 Artykuł 4. Stała Rada ma rówmez obowiązek podtrzymywania tradycji Kongresu, przeprowadzania podziału na sekcje wśród dyscyplin antropologicznych i etnologicznych, czuwania nad wykonywaniem regulaminu, oraz załatwiania różnych nieprzewidzianych negocjacji. Dla tych celów Stała Rada winna się zbierać przynajmniej raz jeden w przerwie między sesjami Kongresu. Artykuł 5. W pracach Stałej Rady ci, którzy nie mogą czynnie pracach, zostaną przeniesieni do Komitetu Honorowego, gacji krajowej, łub Stałej Rady. Artykuł W pracach Kongresu zgłosili i uiścili opłaty mają prawo składkowe. Artykuł uczestniczyć w jej na wniosek dele- 6. brać udział ci wszyscy, którzy siG 7. Pod koniec każdej sesji Walnego Zgromadzenia, Kongres wyznacza miejsce i datę następnego zjazdu i wybiera przyszłego przewodniczącego zjazdu i dwóch sekretarzy generalnych. Wybrani będą spełniać swoje funkcje aż do końca następnej sesji zjazdowej. Artykuł 8. Członkowie Stałej Rady wyznaczonego na następną sesję kraju, wybierają Komitet Organizacyjny dołączając sekretarza generalnego z poprzedniego zjazdu i innych członków, którzy będą im potrzebni. Komitet ustala dokładną datę sesji, porządek obrad, ilość posiedzeń, wysokość.' składki, wysyła zaproszenia do rządów krajów zainteresowanych, zaproszenia wzywające na zjazd, zbiera zgłoszenia i wydaje legitymacje członkowskie. Bierze na siebie odpowiedzialność za wszystkie sprawy gospodarcze zjazdu, przebiegu obrad, a drukowane programy rozsyła na parę miesięcy przed zjazdem. Artykuł 9. Odpowiedzialność za zrealizowanie programu ciąży na Komitecie Organizacyjnym. Zadania Komitetu dają się ująć w następujących punktach: a) Komitet wybiera główne tematy zjazdowe, w porozumieniu z Stał:-l Radą, przynajmniej na rok przed sesją zjazdową. b) Komitet zwraca się z prośbą do zasłużonych specjalistów światowej sławy o wzięcie udziału w dyskusjach na wyznaczone w programie tematy ogólne. c) Komitet ustala czas i przebieg posiedzeń. d) Rezerwuje pewną ilość czasu na komunikaty z zagadnień specjalnych, przy czym każdemu z uczestników Zjazdu przysługuje prawo wygłaszania tylko jednego komunikatu. Komitet zastrzega jednak sobie prawo uczynienia pewnych wyjątków z tej reguły, gdy komunikaty przedstawiają nadzwyczajną wagę naukową. e) Komitet Organizacyjny ma prawo, biorąc na swoją odpowiedzialnosc, odmówić pozwolenia na wygłoszenie komunikatu który uzna za nieodpowiedni. W razie wątpliwości, Komitet ma praw~ zwrÓcić się do Jednego lub kilku specjalistów w tej dziedzinie, której komunikat dotyczy, z prośbą o wyrażenie opinii w tym względzie. f) Poza posiedzeniami Zjazdu mogą być organizowane publiczne konferencje, w po~ozumieniu z Radą, dotyczące problemów związanych z kraJem, w ktorym Zjazd się odbywa, albo zagadnień ogólnych. Artykuł 10. Na pierwszym zebraniu Zjazdu, Komitet Organizacyjny wlmen ukonstytuo,,;ać się w Biuro zjazdowe. Na następnych posiedzeniach, zespół członkow Biura winien być dokompletowany przez członków Stałej Rady, wybranych przez głosowanie Kongresu względną większością. Definitywnie, Biuro winno składać się co najmniej z przewodniczącego, sześciu wIceprzewodniczących, skarbnika i dwóch sekretarzy generalnych. Artykuł 11. Komisja Wydawnicza, złożona przynajmniej z czterech członków, wyznaczonych przez Biuro, zapewnia opublikowanie sprawozdań kongresowych, Skarbnik sprawdza rachunki pod kontrolą Biura. Reszta pieniędzy, jeśli została, będzie przekazana na aktywa przyszłej sesji. Biuro zjazdowe zapewnia łączność między bieżącą sesją Kongresu i członkami Komitetu Organizacyjnego następnego zjazdu, a w razie nie~rzewidzianYCh przeszkód, czyni wszelkie usiłowania, by zapewnić ciągłość I normalne rozplanowanie w czasie Międzynarodowych Zebrań Antropologicznych i Etnologicznych. Wszystkie sprawozdania z posiedzeń będą opublikowane we wspólnym tomie, wraz z wnioskami uchwalonymi przez Walne Zgromadzenie. Również będą podane tytuły i streszczenia komunikatów i przebiegu dyskusji, zakwalifikowane do druku przez Biuro zjazdowe. Artykuł 12. Języki w których mogą być wygłaszane i publikowane komunikaty, to: niemiecki, angielski, hiszpański, francuski i włoski. Sprawozdania jednak oficjalne Kongrcsu, a zwłaszcza protokóły będą \vyłącznie redago\vanc ~~V języku francuskim.' . l �549 548 Artykuł 13. Książki i przedmioty ofiarowane Kongresowi w czasie sesji, pozostają w kraju gdzie Zjazd miał miejsce. Ich przeznaczenie będzie określone przez Biuro. Archiwa winne być przekazane Radzie Organizacyjnej następnego Zjazdu. Artykuł 14. Wszystkie wnioski mające na celu zmianę regulaminu ogólnego, będą musiały być podpisane przez dwudziestu przynajmniej członków, z których pięciu powinno należeć do Stałej Rady. Tego rodzaju wnioski należy składać w Biurze. Po omówieniu wniosków na zebraniu Kongresu, Stała Rada przygotowuje sprawozdanie, które zostaje ogłoszone razem z wnioskiem w publikacji Kongresu. Na pierwszym posiedzeniu następnego Zjazdu wniosek jest podany bez dyskusji do przegłosowania. W ten sposób przyj~ty w Wiedniu nowy regulamin, zostanie natychmiast wprowadzony w życie. przetłumaczył A. L. G. ZJAZD STAŁEJ RADY MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W PRADZE W DNIACH 2-3-11 SIERPNIA 1962 R. Istnieją w rozwoju poszczególnych nauk momenty kulminacji, które na długo stanowią fundament nowych kierunków badań. Bez żadnej wątpliwości dla nauk antropologicznych i etnograficznych takim punktem jest utworzenie Międzynarodowej Unii tudzież powołanie przez VI Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu w r. 1960 nowych organów kierowniczych, a mianowicie Stałej Rady i jej Komitetu Wykonawczego. W skład Stałej Rady wchodzą członkowie honorowi oraz członkowie czynni Komitetów Narodowych następujących państw (wedle alfabetu dyplomatycznego): Niemiecka Republika Federalna, Niemiecka Republika Demokratyczna, Argentyna, Australia, Austria, l3elgia, Birmania, Boliwia, Brazylia, Bułgaria, Kanada, Chili, Kolumbia, Kostarika, Kuba. Dania, Irlandia, Ekwador, Hiszpania, Stany Zjednoczone, Finlandia, Francja, Grecja, Gwatemala, Haiti, Honduras, Węgry, India, Islandia, Izrael, Włochy, Japonia, Maroko, Meksyk, Nigeria, Norwegia, Panama, Paragwaj, Holandia, Peru, Polska, Portugalia, Zjednoczona Republika Arabska, Rodezja, Rumunia, Zjednoczone Królestwo (Anglia), Szwecja; Szwajcaria, Czad, Czechosłowacja. Wietnam, Turcja, Unia Południowo-Afrykańska, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Urugwaj, 'Watykan, "i,Venezuela i Jugosławia: razem przeto dotychczas 58 państw świata należy do Unii, stanowiąc wielką jej siłę, która wciąż wzmaga się i potężnieje .• Kongres w Paryżu w r. 1960 wybrał również Komitet Narodowy Polski w składzie (wedlug alfabetu): Wł. Antoniewicz (archeolog), Jan Czekanowski (antropolog), M. Ćwirko-Gorycki (antropolog), Tad. Dzierżykraj-Rogalski (antropolog), Józef Gajek (etnograf) i K. Zawistowicz-Adamska (etnograf). Przypomnę tutaj parę stwierdzeń regulaminowych: a) Rada Stała składa się z 6 członków każdego kraju, względnie w razie potrzeby - regionu; b) pierwszych członków Unii wybrał Kongres Paryski .w r. 1960 i od tej daty nowi członkowie są wybierani przez Radę Stałą na wniosek właściwego Komitetu Narodowego; c) członkiem Rady Stałej może być wybrany tylko zawodowy uczony w służbie czynnej; z chwilą jego przejścia na emeryturę zostaje na jego miejsce wybrany nowy członek Komitetu Narodowego, a emerytowany członek wchodzi do Komitetu Honorowego, d) czlonek honorowy może przewodniczyć Komitetowi Narodowemu tylko do naj bliższego Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych; e) zjazdy Rady Stałej są zwoływane co dwa lata, a Kongresy Międzynarodowe odbywają się co cztery lata; f) Komitet Wykonawczy składa się z 9 członków wybranych przez Radę Stałą na lat 4 i zbiera się co roku. oto są chyba najważniejsze postanowienia Regulaminu, zatwierdzonego przez Międzynarodową Radę Filozofii i Nauk Humanistycznych (CJ.P.S.H.), stanowiącą organ U.N.E.S.C.O., do którego są afiliowane wszystkie Międzynarodowe Unie nauk społecznych. Może należy jeszcze wspomnieć, że regulamin nie przewiduje zastępstwa członków Rady Stałej; o ile względy zdrowotne stoją na przeszkodzie uczestniczeniu w pracach Unii, wówczas można zaproponować Radzie Stałej wybór niedomagającego członka do Komitetu Honorowego, a na jego miejsce przeprowadzić wybór nowego członka Komitetu Narodowego. Pierwszych przewodniczących nowozorganizowanych Komitetów Narodowych Unii wybrał Kongres Paryski; m. in. na przewodniczącego polskiego Komitetu Narodowego został jednomyślnie wybrany prof. Jan Czekanowski na okres do r. 1964. Następnych przewodniczących po upływie ich mandatu wybiera na dalszą kadencję każdy Komitet Narodowy według swojego uznania, podobnie jak wiceprzewodniczącego i sekreta~za. Sekretarzem polskiego Komitetu Narodowego wybrano w Paryzu prof. J. Gajka. .' ., Kongres Paryski uchwalił przyjąĆ zaproszeme ZWiązku RadZieckiego zorganizowania i odbycia w Moskwie VII Międzynarodowego ~ongres.u Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964. Narodowy zas KO~Itet Czechosłowacji zaprosił Radę Stałą do zjechania się w dniach 2 I 3 sierpnia w P r a d z e oraz na wycieczki: antropologiczną i etnograficzną po Czechosłowacji w dniach 5-11 sierpnia 1962 r. Polska Ak~demia N.auk delegowała na ten zjazd swoich członków i zarazem człon~o~ Polskiego Komitetu Narodowego Unii: Jana' Czekanowskiego i WłodZimierza Anto- �• 550 nie:vicz~, zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego wysłało tam .JÓzefa GaJka Polskiego Komitetu Unii . Z wI'elk'lm za . l em stwler. . .. Jako sekretarza dZI!l~~y w Pradze n~eobe:ność trzech dalszych członków P.K.N.U., mianowlcl~ p.rof. I~. zawlst?WICZ-Adamskiej, prof. Cwirko-Godyckiego i prof. T. DZlerzykraJ-Rogalsklego. Przyjazd ich był potrzebny i napewno P.K.N.U. odegrałby w P.radze jeszcze większą rolę przy udziale tych uczonych, znan.ych ze SWOich prac zagranicą. Ostatecznie w posiedzeniac!1 Rady Stał:J w Pradze wzięło udział 55 członków z 26 krajów wszystkich kontynentow. .Jak zawsze w Czechosłowacji, zjazd Rady Stałej był doskonale zorgamzow.any przez Narodowy Komitet Czechosłowacji pod przewodnictwem znakomitego uczonego prof. dr Jerzego HOf<lka członka ,., S Al d .. N k . , '-.. (a emll au .1 dyrek.tora. Instytutu Etnografii tejże Akademii. Serdeczna atmos~era l tak uJmuJąca. życzliwość gospodarzy sprawiły, że Zjazd odbywał Sl~ w dU~hu prawdZiwego koleżeństwa. Dołączył się do tego nadzwyczaj miły sPOs?b przewodniczenia obradom przez akademika prof. S. P. Tol~towa, ktory został na Kongresie Paryskim wybrany prezesem M.U.N.A. l E. na okres 1960-1964 r. Ce?iąc wysoko w.szystkie obrady, uroczystości, bankiety i powitania członkow Rady Stałej w Pradze, Bernie, Bratislavie, Martinie i Nitrze, pozwołę sobie zatrzymać się tyłko na merytorycznych zagadnieniach w ciągu naszego tak miłego pobytu w Czechosłowacji. Prof. T o ł ~ t o w przedstawi! propozycję następującego zorganizowania VII Kongres~ w Moskwie: 1) Kongres będzie obradował dwa razy dziennie po.dczas ~ dm robocz~ch od otwarcia Kongresu do jego zamknięcia. W tym tez ~zasle .odbędą Się na początku i na końcu dwa posiedzenia Rady Sta:eJ . .oprocz normalnych posiedzeń winny się odbywać oddzielne symp~zJa l kolokwia poświęcone specjalnym zagadnieniom, n.p. metodologIC~~ym, takso~o~ii prymatów i człowieka, etnologii porównawczej, ergo~ogll, folklorOWI l Jego ~naczeniu, socjologii i jej stosunku do etnologii ltp. Dyrekto I.C.O.M. (Mlędzynarodowy Komitet dla spraw muzeów) za~roponowal przedyskutowanie niezmiernie doniosłej sprawy konserwacji l metod udostępnienia zbiorów, tak wszędzie na świecie potrzebnych i pilnych. Prof .. J. C z ~ k a n o w s k i zwrócił uwagę na dwa wielkie jubileusze nauki rOSYJskieJ, mianowicie na 100-ną rocznicę działalności antroPol~gicznej Bogdanowa i na 150-tą rocznicę powstania Muzeum Antropol.o~u :v Petersburgu. Mówca zaproponował związanie z tymi uroczystoSClaml w .. s~oncentro::anej formie omówienia naj wybitniejszych sprav,; antropologu l etnolog n Europy wschodniej. Wł. A n t o n i e w i c z poruszył potrzebę zastanowienia się nad możliwością opracowywania Antropo:o~l~znegO i Etnologicznego Atlasu Świata, analogicznie do podjętej jU7. 1I1lCJatyWy opracowania Archeologicznego Atlasu Świata. Poruszvl on też bardzo pilny i ważny postulat utworzenia stałego Sekretariat~ Nauko- 551 wego Unii, n.p. w paryskim Muzeum Człowieka, w celu koordynacji badań i zamierzeń międzynarodowych w dziedzinie tzw. nauk antropologicznych. Zywiołowo, z krajów zwłaszcza Europy i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, wyłoniła się generalna debata na temat, czy urządzać ogólne typu m o n s t r e Kongresy Międzynarodowe, czy też raczej problemowe sympozja i specjalne kolokwia w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych. Muszę powiedzieć, że od r. 1932 uczestniczę w takich właśnie debatach średnio co dwa lata na kongresach różnych nauk szczegółowych. I tym razem, podobnie jak w latach poprzednich, nie doszło się do jakichś uzasadnionych konkluzji i do ostatecznych, na tym etapie rozwoju nauk szczegółowych, reform istniejącego stanu rzeczy. NiC:' Jest to łatwe, a przecież w tych sprawach eksperymentować trudno. Niewątpliwie przesuwa się jednak program Międzynarodowych Kongresów w kierunku zagadnie!'l zasadniczych, wymagających internacjonalnych dyskusji i wniosków. Nie będą już referowane referaty przyczynkowe i opisowe, nie wykraczające swoją ważnością poza poszczególne kraje. Uchwalono, aby tematy szczegółowe drukować przed Kongresem w różnych czasopismach specjalnych poświęconych Kogresowi. Zwrócono się z prośbą do wszystkich Komitetów Narodowych o wydrukowanie, o ile możności, wszystkich referatów w oddzielnych tomach wydawnictw przedkongresowych, ale w językach kongresowych; jeżeli by to nasuwało trudności, to prosi się o wydrukowanie lub powielenie w 500 egzemplarzach przynajmniej streszczeń. Wszystkie te publikacje rozesłałby Sekretariat Kongresu co najmniej na trzy miesiące przed zjazdem w Moskwie do wszystkich członków Unii. W ten sposób krótkie zagajenia i dyskusje odbyłyby się w sesjach kongresowych nad najważniejszą problematyką metodologiczną, antropologiczną i etnologiczną, nurtującą cały świat naukowy. Obok tych debat należało by ilustrować zagadnienia dyskusyjne małymi wystawami w kuluarach, przeżroczami, epidiaskopem i projekcjami filmowymi i magnetofonowymi, na które warto położyć specjalny nacisk. Pomysłowości w tym zakresie nie należy kłaść tamy, ani żadnych hamulców. Jakkolwiek jest niezmiernej wagi możliwie szeroki udział w pracach kongresowych młodych pomocniczych sił naukowych wszystkich krajów, to jednak ten udział, zwłaszcza w dyskusjach, powinien być ograniczony do rozsądnych proporcji głównie ze względu na brak czasu. Nie mo:i:na się dziwić, że w dyskusji ogólnej, która stanowiła główną oś wystąpień członków Rady Stałej, nie zabrakło też starcia się zachowawczej myśli etnologicznej U.s.A., z prof. M. Herskovitzem na czele. z postępową myślą marksistowską. Ostrość tej kontrowersji stępił w swym bardzo interesującym przemówieniu prezes Unii prof. S. P. T o ł s t o \\', którego wszystkie wystąpienia cechował obiektywizm i chęć zrozumienia �552 stanowisk przeciwnych. Bardzo subtelną pojednawczą rolę odegrał również prof. C z e k a n o w s k i, cieszący się ogromnym autorytetem wśród uczonych antropologów i etnologów, całego świata, jak to mogłem bez trudu stwierdzić przy wielu interesujących wystąpieniach na tej prawdziwej arenie międzynarodowej. Punktem kulminacyjnym obrad Rady Stałej był przedstawiony przez Prezesa Unii program ogólny VII Kongresu w Moskwie w 1964 r. A. Antropologia ogólna będzie mieć do dyspozycji: I, Sekcję antropologii fizjologicznej, II, Sekcję somatologii ludzkiej, III, Sekcję antropologii anatomicznej, IV, Sekcję antropologii etnicznej (z zagadnieniami ras i rasizmu), V. Sekcję paleoantropologii i antropogenezy. B. Etnografia ogólna' dysponować będzie sekcjami: I, teorii i metodologii, II, paleoetnografii (etnografii archeologicznej), III, etnobotaniki i etnozoologii, IV, etnolingwistyki, V, folkloru i sztuki ludowej: a) ustnej poezji ludowej, b) sztuki ludowej, c) muzyki ludowej, d) teatru i tańców Iudowych; VI, etnografii prawnej, VII, wierzeń religijnych i mitologii, VIII, etnografii stosowanej, IX, geografii etnicznej, X, muzeologii etnograficznej (a w dyskusji dodano, że też archeologicznej i antropologicznej). C. Etnografia i antropologia regionalna obejmuje: Sekcję I Afryki, Sekcję II Australii i Oceanii, Sekcję III Dalekiego Wschodu i południowej Azji, Sekcję IV Bliskiego i Środkowego Wschodu, Sekcję V Arktyki, Sekcję VI obydwu Ameryk, Sekcję VII krajów europejskich. D. Nadto pr1ewidywane są grupy robocze ze specjalną tematyką. E. Filmy i komunikaty objaśniane filmami. Jak z tego zestawienia widać, wzbogacono w stosunku do poprzednich kongresów ilość sekcji. Cała trudność będzie polegała na sharmonizowaniu prac sekcyjnych w ten sposób, aby wszyscy członkowie Kongresu mogli brać udział w wielu posiedzeniach, które w różnych sekcjach ich interesują. Ale to już troska organizatorów Kongresu, którzy napewno dołożą starail, aby potrzeby wszystkich w miarę możności zaspokoić. Bardzo bogato i ciekawie przedstawia się lista głównych tematów wysuniętych do dyskusji. Oto one: Sekcja I Antropologia fizjologiczna ma się szczególnie zająć zmiennościami charakterów fizjologicznych między populacjami (grupy krwi, wrażliwości smakowe, zaburzenia pigmentacji i in.); aklimatyzacją ras i populacji; aspektami biologicznymi izolacji; dziedzicznością charakterów użytkowanych w antropologii. Sekcja II somatologii ludzkiej: zastosowania morfologii ludzkiej (zdrowie publiczne, wychowanie fizyczne, sport, przemysł); ewolucja somatyczna w związku z wiekiem. Sekcja III antropologii anatomicznej: zmienności anatomiczne między rasami i poulacjami (szkielet, muskulatura, system nerwowy, trzewo, powłoki). Paleopatologia. Sekcja IV antropologii etnicznej: zastosowania antropologii do problemów etnogenezy; zasady i metody taksonomii antropologicznej; czynrliki różnic rasowych. Sekcja V paleo- 553 antropologii i antropogenezy: przyczyny biologiczne hominizacji (zachowanie się i stosunki między grupowe u prymatów, używanie narzędzi przez prymaty, typy lokomocji, ekologii itp.); genealogia i taksonomia prymatów, a w szczególności u hominidów; ontogeneza prymatów w aspekcie filogenetycznym; morfologia wyższych układów nerwowych w ewolucji pracy i mowy. B. Etnografia ogólna: Sekcja I teorii i metodologii: periodyzacja społeczeństw pierwotnych; prawa ogólne, rozwój i jedność historii powszechnej; klan i różnorakość form jego dezintegracji; powstanie klas społecznych i państwa; ustroje rolnicze, ich rola historyczna i ich miejsce w życiu współczesnych ludów; problem rozwoju etnicznego i narodowego; postęp techniczny i jego rola w historii społeczeństw; studia etnograficzne w społeczeństwie współczesnym. Sekcja II paleoetnografii: metody wykorzystywania danych archeologicznych w rekonstrukcji form ustrojowych i ekonomicznych w starożytności; archeologia i problemy etnogenezy; użyteczność danych etnograficznych dla definicji przeznaczenia materiałów i typów archeologicznych. Sekcja III etnobotaniki i etnozoologii: początki roślin uprawnych; udomowienie zwierząt; użytek dzikich roślin w ekonomice; medycyna i farmakopea ludowa. Sekcja IV: etnolingwistyki: języki i etnogene7a; toponimia i onomastyka; funkcje społeczne mowy: uwagi o ortografii języków pisanych nowocześnie wypracowanych. Sekcja V folklo'Tu i sztuki ludowej: podsekcja A, poezja ustna ludowa: ewolucja poezji ustnej i jej rodzaje; elementy narodowe i międzynarodowe w ludowej poezji ustnej; historyczne studia porównawcze światowej poezji epickiej; co to jest poezja ludowa? Ustna poezja ludowa jako źródło historyczne. Podsekcja B sztuki ludowej: narodowy charakter sztuki ludowej; tradycje ludowe w sztuce współczesnej. Podsekcja C muzyki ludowej: właściwości stylistyczne rodzajów muzyki ludowej w obrębie historii; muzyka, pojęcie i akt twórczy; muzyka ludowa jako źródło studium etnogenetycznego i związków kulturowych. Podsekcja D teatru i tańców ludowych: początki teatru; rola teatru ludowego w życiu współczesnym; metody utrwalenia tańców ludowych. Sekcja VI etnografii prawnej: prawa zwyczajowe i stosunki społeczne; prawa zwyczajowe jako źródła legislatywne. Sekcja VII wierzeń religijnych i mitologii: początki i formy pierwotne religii; synkretyzm religii; religia w życiu codziennym; magia i religia; klasyfikacja wierzeń religijnych. Sekcja VIII etnografii stosowanej: współczesne przemiany cywilizacji i sposób życia; postęp techniczny i życie społeczne, ekonomiczne i intelektualne populacji rolniczych; rola osiągnięć etnografii dla rozwoj u ekonomicznego i kulturalnego. Sekcja IX geografii etnicznej: czynniki etniczne i ruch demograficzny; wpływ migracji na układy etniczne; analiza wskażników etnicznych uzyskana przez omówienie; metody kartografii etnicznej. Układ atla- �554 sów historyczno-etnograficznych; czynniki etniczne, formy i typy układu geograficznego populacji; urbanizacja i jej wpływ na procesy etniczne. Sekcja X muzeologii etnograficznej: jak eksponować zbiory etnograficzne, a nie eksponowane prezentować; metody konserwacji zbiorów etnograficznych. Jak się okazuje, w porównaniu z treściami Kongresu Paryskiego, świadomie wyeliminowano na Kongres Moskiewski sekcję psychologii etnicznej z powodu nie dość precyzyjnie określonych metod takich rozważań. Uchwalono jednak, że w miarę zgłaszania referatów w tym zakresie będą one wygłaszane w jednej z wymienionych sekcji etnografii ogólnej. do której temat będzie najbardziej nawiązywać. W sekcjach regionalnych postanowiono łączyć tematykę antropologiczną, archeologiczną i etnograficzną, gdyż zagadnienia wszystkich tych nauk szczegółowych wiążą się z sobą monograficznie i syntetycznie. Zwłaszcza w zagadnieniach ogólnych trudno o zbyt surową cenzurę w tym względzie; ale i w szczegółowych problemach poszczególnych regionów często byłyby metodologicznie wątpliwe rozgraniczenia osiągnięć tych dyscyplin specjalnych. Dowodów na to przysparzają takie tematy, jak: etnogeneza i historia etniczna, procesy etniczne współczesności, udzial dziedzictwa kulturowego przeszłości i spadku uniwersalnego w formacjach cywilizacji narodowych, wzajemne stosunki społeczne i rodzinne, etnografia miast i układów przemysłowych, typologia i klasyfikacja elementów kultury m~terialnej, typy ekonomiczno-kulturowe i regiony historyczno-etnograficzne. Każdy region świata posiada swoją specyficzną i rozległą problematykę: na kongres moskiewski proponuje się taką jej limitację: Afryka: zagadnienia pojawienia się i dyfuzji żelaza; dziedzictwo matrylinealne i patrylinealne u ludów współczesnych; różne formy wspólnot klasowych i rolniczych; tworzenie się kultur narodowych; formy niewolnictwa w historii Afryki; klasyfikacja języków afrykańskich. Australia i Oceania: zagadnienia zaludnienia wschodniej Oceanii i pochodzenia Polinezyjczyków; rozkład struktur rodowych, klanowych i rolniczych i tworzenie się społeczeństwa klasowego w Oceanii w XVIII i XIX stuleciu; warunki życia obecne i w przyszłości tubylców i metysów w Australii; rozwój etniczny i narodowy populacji Oceanji współczesnej. Daleki Wschód i południowa Azja: zaludnienie wysp japońskich; sukcesywne fale zaludnienia Indonezji; problem Munda-l\'Ion-Khmere: rola Yue'ów Chin starożytnych w etnogenezie Azji południowo-wschodniej; wspólnot:-- klanowe i rolnicze w historii ludów Indo-Chin i Indonezji; zagadnienie stosunków między typami etnicznymi i kastami w Indii i w innych krajach Azj i południowo·\vschodniej; rozwój cywilizacji narodow:-'ch Azj i wschodniej i południowej. 555 Daleki Wschód i Srodkowy Wschód: przeżytki stosunków patriarchalnych i feudalnych; zagadnienie starożytnych substratów etnicznych w Azj i Przedniej; rola migracj i w starożytności i w wiekach średnich w etnogenezie; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; znaczenie nawodnień w kształtowaniu się typów ekonomiczno-kulturowych; rodzina i wspólnota u ludów nomadzkich i półnomadzkich; przeżytki rodów matriarchalnych. Arktyka będzie na Kongresie moskiewskim po raz pierwszy oddzielnie traktowana w ślad za pogłębieniem się znajomości antropologicznych, archeologicznych i etnograficznych na tych ogromnych rozłogach. Nasuwają się jako główne następujące problemy: istnienie całości kulturowych okołobiegunowych; kontakty między populacjami periarktycznymi i bardziej poiudniowymi; wpływy Wielkiej Północy na kultury i na cechy fizyczne człowieka; rozwój ekonomii i wpływ cywilizacji współczesnej na ludy periarktyczne. Ameryka: zagadnienie zaludnienia Ameryki; napisy ludów indiańskich; klasyfikacja języków amerykańskich i ich stosunków z językami innych ludów świata: zmiany w treściach kulturowych Indian amerykań-· ski~h po w. XV n.e.; wkład tubylców Ameryki do cywilizacji świata: grupy etnograficzne ludów Ameryki i kształtowanie się współczesnych narodów amerykańskich. Europa: wspólnota historyczno-etnograficzna rejonu karpackiego; prob~emy historii ludów na Bałkanach; rola Celtów w historii etnicznej krajów europejskich; stosunki fino-bałtyckie i fino-słowiańskie. Program sympozjów i narad grup roboczych dał się naszkicować w zakresie następującej tematyki: Kontakty historyczno-kulturowe ludów Oceanu Spokojnego; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; etnografia miast i ośrodków przemysłowych; problem granicy między zwierzęciem a człowiekiem. metody analizy antropologicznej; synteza antropologiczno-archeologiczno-etnograficzna w zakresie procesu historycznego rozwoju społeczeństw ludzkich (atlasy, podręczniki, encyklopedie, wystawy). Oto wynik dwudniowej dyskusj i nad referatem prezesa Unii, jednomyślnie uchwalony. :.vJ:imo upalnych dni atmosfera obrad Rady Stałej b;ła nad wyraz ożywcza. W miarę ustalania ogółnej tematyki VII Międzynarodowego KongrE'su Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w r. 1964 w Moskwie, zdawało się, że tężeje budowa olbrzymiego wspólnego gmachu tych nauk, które do niedawna jeszcze w porównaniu z innymi naukami matematyczno-przyrodniczymi i społecznymi był:: w pewnym opóżnieniu rozwojowym. Obecnie sytuacja niemal IV oczach się przeobraża. Proszę przeanalizować ledwie l1Clszkicowany program Kongresu lVIoskiew>kiego. Od początku do końca cechuje ten program dążenie do gruntowania podstaw metodologicznych i do s.'·ntezy. Bez syntcz~- �556 zaś, która w miarę postępu badań musi się zmiemac, nie ma rozwoju ani nauk szczegółowych, ani filozoficznego poglądu na świat. Jeżeli program Kongresu :vroskiewskiego uda się wypełnić pogłębionymi i poszerzonymi pracami - w co wierzę po nawiązaniu w Pradze kontaktów z naj wybitniejszymi antropologami i etnografami świata wówczas przebieg procesu historycznego, z tego punktu wyjścia śledzony, wyjaśni się w znacznej mierze. O ile się orientuję, to mam wrażenie, że w tej skali po raz pierwszy będzie poddana w szeregu ujęć próba uzasadnienia prawidłowości rozwoju człowieka i społeczeństw pierwotnych i wczesnoklasowych. Oczekujemy więc z nadzieją przełomu metodologicznego na wyniki Kongresu Moskiewskiego. Udział antropologii i etnografii polskiej w pracach kongresowych w Moskwie na pewno nie będzie łatwy. Nasze wysiłki musimy dopasować ściśle do ram programowych już ustalonych, bo inaczej nie dojdziemy do poważnego głosu i nie odegramy twórczej roli w tym parlamencie nauki międzynarodowej. Obliczając nasze siły można stwierdzić, że ciężkie zmagania czekają polską szkołę antropologiczną; mocną pozycję stanowią próby prawa klasyfikacyjnego prof. Adama Wankego, cieszące się prawdziwym uznaniem w świecie nauki. Każde wystąpienie prof. J. Czekanowskiego może liczyć na szczery aplauz i na zaciętą dyskusję, co daje miarę wyjątkowej powagi tego uczonego polskiego. Do r. 1964 dojrzeją pewnie do prób sy~tezy polskie badania antropologiczne w Egipcie. W zakresie etnografii mamy kilka atutów. Najważniejszy mam to przekonanie - to prezentacja Polskiego Atlasu Etnograficznego, dobrze mieszczącego' się w skali europejskiej. Poważny problem stanowi zagadnienie kultur karpackich, migracji i akkulturacji z tym ściśle związane. Również pozycja studiów nad plastyką i nad muzyką ludową w Polsce jest godna wyeksponowania na arenie międzynarodowej. Koncepcja etnogenezy Słowian w ujęciu slawistyki, archeologii i etnografii polskiej jest ważna, ale musi się mocno obwarować argumentacją wyczerpującą, gdyż obiektywność tych studiów jest w ocenie nauki zachodnioi północnoeuropejskiej mocno zachwiana. Dobrze, że Kongres w Moskwie poprzedzi lVIiędzynarodowy Kongres Slawistyczny w Sofii w r. 1963. Niewątpliwie wyklarują się tam również poglądy na pochodzenie Słowian. Polskie zadania afrykanistyczne mogą odegrać rolę w tej chwili jedynie w ujęciu doc. Waligórskiego i dr Filipowiaka, gdyż były one prowadzone z pierwszej ręki w Afryce. Niestety, w ostatnich latach, po zgonie St. Poniatowskiego, S. Czarnowskiego, E. Frankowskiego i K. Moszyńskiego, nie dysponujemy twórczym znawstwem etnologii ogólnej. Być może, iż jako nie etnograf z fachu lecz tylko wielbiciel antropologii i etnografii grzeszę tu przesadnym pesymizmem. Będę się więc' szczerze cieszyć, jeżeli w dyskusj i nad poruszonymi zagadnieniami zostanę przekonany, że nie mam racji, ;;57 i gdy dowiem się o większych możliwościach przedstawienia polską szerszego wachlarza poważnych problemów ogólnych gicznych na Kongresie Moskiewskim. przez naukę i metodolo- * * A na koniec krótka relacja o wycieczce po Czechosłowacji (5-11 sierpnia), którą odbyłem w grupie antropologicznej, podczas gdy J. Czekanowski i J. Gajek uczestniczyli w grupie etnograficznej. Z góry muszę nadmienić, że nastrój na wycieczkach był ze wszech miar dobry i miły. Pogoda sierpniowa nie zawiodła, a udział starszych i młodszych badaczów czeskich i słowackich z pp. profesorstwem Horakami na czele zapewnił doskonałą orientację we wszystkich szczegółach naukowych. Humory wszystkich uczestników były w pełnym blasku, a zadzierżgnięcie koleżeńskich i przyjacielskich związków wszystkich z wszystkimi pozostawią wspomnienia chyba do końca życia. Za to wszystko serdeczne dzięki niestrudzonym i zacnym gospodarzom. Ekspozycja ludowych instrumentów muzycznych w Brnie. w Muzeum :Ylorawskim �559 ·=>58 W wygodnych i nie przepełnionych autobusach jechaliśmy śliczną trasą do Bene~ova, miejsca urodzenia prof. J. Matiegki, znakomitego założyciela katedry antropologii w Uniwersytecie praskim. Stamtąd udaliśmy się do Humpolca, gdzie światło dzienne po raz pierwszy ujrzał wielki antropolog Ales Hrdlicka, który większość życia spędził na badaniach i studiach naukJwych w Stanach Zjednoczonych. W obydwu miastach przeżywaliśmy pełne emocji chwile wraz z ludnością miejscową, znakomicie świadomą zasług obydwóch wielkich uczonych. Spośród wielu krajów europejskich Czechosłowacja wyróżnia się bez wątpienia umiejętnością czczenia w ten sposób pamięci swoich twórców w zakresie nauki i sztuki; wiąże ją tak np. również pamięć prof. Lubora Niederlego - z węższą ich ojczyzną, z miastami i wsiami rodzinnymi. Rada Miejska w Humpolcu nadała piękny medal, wybity na cześć Alesa Hrdli~ki kilkunastu uczonym z całego świata, a wśród nich też Polakom: Janowi 'Czekanowskiemu i Włodzimierzowi Antoniewiczowi. Na marginesie tej wzruszającej uroczystości wspomniałem w kilku słowach, jak to w r. 1925 poznałem prof. Alesa Hrdlickę w Galilei w Palestynie, gdzie brałem wówczas udział w badaniach paleolitycznych na zaproszenie dyrektora Amerykańskiej Szkoły Prehistorycznej prof. G. Mac Curdy'ego. Przez Jihlavę dotarliśmy pod wieczór do Brna, gdzie przygotowano nam wygody w wspaniałym - bez przesady - naj nowocześniejszym hotelu "International". Pobyt w Brnie obfitował w niezwykle pouczające wizyty w muzeach. Ś~ietnic urządzone Muzeum Etnograficzne i ciekawa wystawa w wspaniałym gmachu "Anthropos"; arcybogate kolekcje paleolityczne głównie z Moraw; prawdziwe żywe muzeum sztuki i kultury czasów baroku przedstawia samo' stare miasto. A po południu i wieczorem niezapomniany Kras Morawski, wizyta w grotach badanych wzorowo przez młodych archeologów morawskich i prawdziwa feeria w zalanej wodą Jaskini Macocha. W wielokrotnych moich dotąd wędrówkach po Czechosłowacji, które tyle uczą i tak radują, zawsze z wielką przyjemnością oglądam nowe osiągnięcia archeologów morawskich na stanowiskach w Pavlovie i Vestonicach, pod charakterystycznymi Pavlovskimi Vrhami. I tym razem zawitaliśmy tam, przyjęci z otwartym sercem przez kierownictwo skromnej, a tak szczerze ujmującej stacji naukowej, filiali berneńskiej Akademii Vi'd, a mianowicie Instytutu Archeologicznego. To taka prawdziwa przyjemność, gdy się bez słowa przesady stwierdza wybitny z roku na rok r0zwój badań nad młodszym poleolitem morawskim. Zawsze zaskakująca, a co roku bogatsza piastyka paleolityczna, całe serie narzędzi krzemiennych i kościanych, z których niejedne nasuwają ich funkcyjność jako motyk w tak odległych czasach cz\vartorzędu. Zarys ziemianki i ogniska paleolitycznego in situ z kośćmi mamuta. Technika wykopalisk bezb!~dna, a kiero\'v'l1ik doc. Klima, to subtelny, skromny, niezwykle bystry es , badacz i o wyjątkowej inteligencji interpretator naukowy. Za szybko tam czas leciał i byliśmy przynagleni do odjazdu do potężnego i reprezentatywnego zamku w Mikulovie, gdzie nas oczekiwano. A potem podró.i:. na zwolnionych na szczęście obrotach przez przepiękne, dobrze zachowane wsie morawskiego Slovacka aż po Zilinę. Serdeczność gościnności Słowaków jest wszędzie tak zniewalająca, że każdy nabiera ochoty dłuższego pobytu po wsiach i miastach. A tu tymczasem trzeba się wciąż śpieszyć, bo w wielu miejscach nas oczckiwano zgodnie z bogatym planem. Muzeum w Martinie to właściwie bardzo poważny od lat instytut naukowy. Jakie tam skarby - zda się-nieprzebrane sztuki i kultury słowackiej! Zespół pracowników naukowych jest najwyższej klasy, a do tego ludzi skromnych i serdecznych. Zawsze z taką radością wraca się do Martina od lat wielu, szkoda tylko, że zawsze tylko na zbyt krótki czas. Z Rużomberkiem wiążą mnie serdeczne nici od trzydziestu przeszło lat. Kustosz bogatego muzeum regionalnego, już nie żyjący dr Kiirti, był tym właśnie, który mi przed z górą ćwierć wiekiem ułatwił studium oryginałów spinek metalowych. lato po tylu laty miły dla mni ..~ dowód pamięci: wśród kolekcji spinek moja ówczesna fotografia zdjęta koło muzeum przez jego twórcę; przyznaję się, że szczerze się wzruszyłem tym jakże delikatnym i wymownym znakiem sympatii. Pobyt w dolinach liptowskich pod Wysokimi Tatrami to zawsze głębokie przeżycie i niewymowna przyjemność. Wieś Liptovske Sliace to nie oficjalny, ale faktyczny skansen doskonale jeszcze zachowany zarów .. no w swym układzie przestrzennym, jako też w skarbach architektury drewnianej. Dzieci w ślicznych strojach, kwiaty, śpiewy, tańce. Cała ludność w pięknych choć roboczych strojach, powrót bydła z pastwisk prawdziwe święto dla nas w ramach codziennego życia. Wrażenia niezapomniane. I jako finał uroczego dnia: jazda wśród gór ku cudom Tatr, tak zawsze bliskich memu sercu. Tatry od południa, od Popradu, to widok Łomnicy, Rysów, Krywania i innych wspaniałych, ośnieżonych szczytów i grani; to również Tatranska Lomnice, Smokov c, Strbske Pleso - perły krajobrazu wysokogórskiego. Żal zawsze się z nimi rozstawać, choć czeka nas jeszcze ostatnia wieś w znacznej części polska pod Spiską Magórą - Zdziar. W kilku skupieniach oglądać można domy typowe podhalańskie, z ganeczkami i dwiema kolumnami, niektóre z oknami malowanymi. Scigani zapadając\'m zmrokiem wracamy przez Kezmarok do Popradu. . Nazajutrz 'skok do Ganovec, gdzie miejsce odkrycia repliki czaszki człowieka neandertalskiego więzi nas swoją ciekawością i ważnością przez czas dłuższy; bardzo ciekawe położenie i stratygrafia stanowiska stwierdzają bez wątpienia chronologię człowieka z Ganovec na pierwszy stadiał ostatniego zlodowacenia tatrzańskiego. I znów bogate \\. skarby etnogra- �560 ficzne: SpiSska Nova Ves, Stratena i Svarmovo pod Niskimi Tatrami, gdzie smakowity obiad podano wraz z estetyką folklorystyczną w nadzwyczaj przyjemnej gospodzie ludowej. Instytut Archeologiczny w Nitrze - to słuszny powód do dumy Słowackiej Akademii Nauk. Jest to jeden z najlepiej urządzonych instytutów w Europie. Jest to dzieło od samego początku geniusza organizacji i kierownictwa, doc. Tocika. Aż zazdrość bierze .... Instytut mieści się na wyniosłej górze nad miastem w murach barokowego zamku biskupiego, obok którego mieści się też polichromowany kościół romański. Zwiedzamy wzorowe wykopaliska z kilku epok w Nitranskym Hradku. I tu też zazdrość bierze, jak wygodnie i przezornie urządzono stację archeologiczną. Dążeniem czechosłowackich władz naukowych jest też zapewnienie minimum wygód dla badaczów, którzy tak często są zmuszeni przez okoliczności do nad wyraz prymitywnego trybu życia w terenie. Tutaj posługują się oni albo wygodnymi domkami na kółkach, albo zabudową barakową, dającą złudzenie mieszkania u siebie. Ale czas spieszyć do Mlynan, do wspaniałego arboretum Czesko-Słowackiej Akademii Nauk, gdzie nas spotkali reprezentanci Słowackiej Akademii Nauk. Było tu bardzo dobrze: wspaniały las z cudami botanicznymi; wino, śpiew, ochota, a w ślad za tym odprężenie i atak lenistwa. Dopiero pod wieczór udało się nakłonić rozbawione towarzystwo naukowe do dalszej podróży do Bratislavy. Po drodze zaś czekała nas niezapomniana w mrokach wieczoru wieś Vinicna, po prostu wyróżniająca się nie tylko budownictwem tradycyjnym (które zresztą tonęło w ciemnościach nocy), ale też charakterystycznym, bardzo estetycznymi wnętrzami chat, wypełnionymi urodą największą - tak promienną, młodą i starszą ludnością miejscową, podejmującą nas całym sercem. Ostatni dzień podróży był pracowity. Bo to i zwiedzanie ładnej Bratislavy nad nie bardzo tu modrym Dunajem; bo też wart widzenia rozległy widok z cytadeli odbudowującej się na cele muzealne; i wizyta w ciekawym muzeum archeologicznym i w Instytucie Antropologicznym. Wszędzie serdecznie witające ręce i spora treść naukowa tak dobrze podana. A potem całe pół dnia jazdy świetną autostradą, by w Mikulcicach być na wspaniałym grodzisku z 5 kościołami z czasów Państwa Wielkomorawskiego w IX wieku. Zawsze tutaj miłe spotkanie z dyrektorem berneńskiego Instytutu Archeologicznego, doc. J. Poulikiem, któremu właśnie nauka zawdzięcza te doprawdy wielkie odkrycia, świetnie dokumentowane i konserwowane in situ. Zaledwie przed zapadnięciem kompletnego zmroku znależliśmy się, poprzez gotycką Kutną Horę, w Bylanach, gdzie od szeregu lat są prowadzone wzorowe prace wykopaliskowe na rozległym neolitycznym stanowisku osadniczym kultury starszej ceramiki wstęgowej. Po roku nieobecności zauważyłem duże zmiany w zabudowie badawczej. Powsta! 561 I ładny, tonący w kwiatach pawilon z wygodnymi wnętrzami mieszkalnymi, pracowniami i zbiorami podstawowymi, nader przemyślnie urządzonymi. Powrót do Pragi. Wyjeżdżałem z powrotem do Polski z mocnymi i bogatymi wrażeniami, których się zawsze doznaje po zetknięciu się z wielką nauką międzynarodową. Bez niepotrzebnej dumy trzeba stwierdzić, że delegacja polska odegrała poważną rolę w pracach konstruktywnych Rady Stałej Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Wywieźliśmy zaś z bratniej Czechosłowacji uczucia prawdziwej wdzięczności za serdeczną gościnę i zachwyt z powodu tak ogromnych osiągnięć nauki czechosłowackiej. Na zdó.r! Włodzimierz Antoniewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131bb429f0f6212caf59ab12f9f9cd1c.pdf 28352e3f2fd2e49a47d3e429578e3020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe Kurpie - budownictwo drewniane chata kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3743 Title A name given to the resource Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpoiwskiej cz.1:szczyt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.105-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D O B I E N I E RZEŹBĄ W D R E W N I E C H A T Y K U R P I O W S K I E J CZ. I. SZCZYT Chat a Kurpiowska wg. rysunku W. G Г) 2 I 3 udownictwo kurpiowskie, wyodrębniające się z całokształtu polskiej architektury ludowej ze­ społem jemu t y l k o właściwych elementów, obej­ muje z w a r t ą masą obydwie puszcze: Zieloną i Białą. Odrębność tę, między innymi, wyrażają proporcje, układ belek zacinanych na „jaskółczy ogon", kąt nachylenia dwuspadowego dachu, czy rozkład w e w n ę t r z n y , ale przede wszystkim pod­ kreśla ją i uwypukla zdobienie rzeźbą w drewnie, zwłaszcza ściany licowej chaty zwróconej szczytem do drogi. Silne więzy, jak w głównych założeniach archi­ tektonicznych, tak i w zdobnictwie chaty, łączą obie Puszcze z północno-zachodnimi terenami Pol­ ski, a zwłaszcza z Mazurami Pruskimi dając do­ wód wspólnoty etnicznej tych ziem z rdzenną Pol­ ską; z drugiej strony, w rozwinięciu niektórych elementów (np. koźlarz), sięgają terenów litewskoruskich. Już w opisach wsi kurpiowskiej z pierwszej po­ łowy X I X wieku, Gawarecki podkreśla schlud­ ność i troskę o staranne wykonanie chaty u K u r ­ piów i wskazuje na podobieństwo z chatą Mazu­ rów Pruskich ). Poza tym, w najstarszym bodaj wizerunku chaty kurpiowskiej z połowy X I X wieku prze1 kazanej nam przez Gersona ), a narysowanej na tyle szczegółowo, że uwzględnione zostały nawet błyszczące blaszki pod gwoździami, którymi przybite są deski szczytu—chata już jest zdobiona rzeźbą. Potwierdza to, zresztą Adam Chętnik ), w swoim opracowaniu, obejmującym Puszczę Zieloną, gdzie daje bogaty materiał dowodowy w postaci fotografii i starannie wykonanych r y ­ sunków, wreszcie napotykane w okresie badaw­ czym nieliczne już okazy w terenie. 3 W publikacji Gerarda Ciołka pod t y t u ł e m „Dach w polskim budownictwie wiejskim'" ), autor szu­ ka genezy zdobnego szczytu chat Niżu północnego w chatach podcieniowych budowanych przy koń­ cu X V I I I , a na początku X I X wieku, z nakazu pana przez cieśli miejskich. Hipoteza ta znalazłaby jeszcze jeden dowód nie tylko w szczycie, ale i w innych elementach zdobienia chaty kur­ piowskiej, jak w zdobnych nadokiennikach, obi­ ciach naroży czy rzeźbionych gankach. Potwierdza to cały szereg adoptowanych m o t y w ó w z drzew­ nego budownictwa miejskiego Polski, spotykanych w chacie kurpiowskiej. 1 Zdobienie chaty kurpiowskiej, w każdym okre­ sie czasu znalazło inny wyraz; było — jak gdyby „zamówieniem społecznym" dla potrzeb artystycz- �nych ludu kurpiowskiego, a możliwości technicz­ ne, w p ł y w y budownictwa dworskiego czy miej­ skiego, podręczniki ciesielskie, wszelkiego rodzaju wzorce — były dotychczas czynnikiem drugorzęd­ nym, p o d p o r z ą d k o w a n y m zawsze dominantnej woli twórczej cieśli, czy stolarza na Puszczy. la Przystępując do budowy chaty i omówienia wa­ runków, gospodarz puszczański podkreślał cieśli, że chce mieć chatę z ,,przystrójem". Cieśla, jeśli nawet z sąsiedniego miasteczka lub terenów leżą­ cych poza Puszczą, dostosowywał się do tradycji miejscowych, k t ó r e musiał znać dobrze. Jak ma być zdobiona chata — ustalał ustnie z właścicielem, przy czym ten wskazywał upatrzony przez siebie wzór, bądź też cieśla rysował na desce węglem czy stolarskim ołówkiem ogólny szkic i wykony­ w a ł go po akceptowaniu przez gospodarza. Doty­ czyło to jednak ogólnego rysu, a nie szczegółów ornamentacyjnych. W stosunku do innych części chaty, cały wysi­ łek twórczy był skierowany na ozdobienie ściany licowej. Szczyt zwrócony na podwórze w wielu chatach był wykonywany z prostych, pionowo uło­ żonych desek, r z e ź b a opasia ) i szczy­ t ó w к i ) , była dużo uboższa, niekiedy brakło na­ wet zdobionego nadokiennika. Rzadko spotykamy chatę, gdzieby inne części były zdobione z t a k ą samą starannością, jak strona licowa. 5 6 Zdobienie chaty kurpiowskiej rzeźbą drzewną odbywa się niekiedy trzema etapami: pierwszego dokonuje cieśla. W zakres jego prac przy stawia­ niu zrębu wchodzi układ całego szczytu, rzeźba opasia i szczytówki, wreszcie zakończenie szczytu k o ź l a r z e m , czy ś p i с e m. Okna zaś i drzwi wykonuje i zdobi stolarz (niekiedy roboty stolarskie wykonuje także cieśla). Wreszcie trze­ cim etapem dla niektórych tylko chat jest robota rzeźbionego ganku i obić naroży, dodanych niekiedy dopiero w parę lat później i często­ kroć wykonanych przez innego stolarza. I znowu o wyborze wykonawcy decyduje tu często pięknie rzeźbiony ganek widziany u sąsiada, czy nawet w odległej wsi. W każdym okresie chronologicznym ten cel estetyczny osiągano innymi środkami. W chacie z połowy X I X wieku efekty dekoracyjne uzyskiwa­ no, jak w szczycie, tak i kompozycji drzwi jedynie układem starannie obrobionych desek ułożonych 106 Ryc. 1. Wieś Brańszczyk, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. la. Wieś Niemiry, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 2. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 3. Wieś Zarosłe powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1916 r. Ryc. 4. Wieś Tuchlin, powiat Ostrów Mazozowiecki, dom budo­ wany przed 1914 r. Ryc. 5. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 6. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 7. Wieś Knurówiec, powiat Ostrów Mazo­ 11 12 13 wiecki dom budowany przed 1914 r. Ryc- 8. Wieś, Zaros­ łe, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1915 r. Ryc. 9. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 10. . Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 11. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 12. Wieś Trzcian­ ka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 13. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. �w geometryczne motywy i linią koźlarza (tak zwa­ nego w Puszczy Białej), czy ś p a r o g a w Puszczy Zielonej). Dopiero w połowie X I X wieku, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poza różnorodnością koźlarza, zaczyna się pojawiać dążność do ożywienia monotonnych płaszczyzn frontalnych belek wieńczących zrąb chaty t. zn. opasia i szczytówki szeregiem prostych m o t y w ó w : ząbków ostrych, kanciastych i okrągłych, oraz d u c k ó w g r a n i a t y c h i p ó ł o k r ą ­ g ł y с h. Natomiast w odbudowującej się po pierwszej wojnie światowej wsi kurpiowskiej, obok tych, zdobnych partii przybywa troska o piękny gzyms nadokienny i obicia naroży, wreszcie w chwili obecnej, w powstającej z po­ piołów, nieraz trzykrotnie w ciągu ostatniej w o j ­ ny — palonej wsi kurpiowskiej, przeważa chata, gdzie zaczyna zanikać zdobny gzyms nadokienny, zamiast koźlarza coraz częściej widzimy rodzaj pazdura, a cała staranność w zdobieniu przenosi się na misternie profilowany szczyt i ganek. Pu­ blikowane dotychczas materiały dotyczące zdo­ bienia chaty kurpiowskiej pochodziły jedynie z Puszczy Zielonej, podany poniżej m a t e r i a ł zo­ stał zebrany na terenie Puszczy Białej i to z prze­ wagą jej części północno-wschodniej. Puszczę Zie­ loną reprezentuje tylko grupa nadokienników. T y m nie mniej podane poniżej rozważania nad t ą g r u p ą twórczości artystycznej K u r p i ó w w oparciu W W . -ммпг ». W W 1в Ы1аГ 1 obejmuje g r u p ę krajów nadbałtyckich, na wscho­ dzie sięga Wielkorusi. Choć spotykany w innych częściach Polski (zasięg jego podaje Baehmann )— na Kurpiach panował na wszystkich budynkach i osiągnął t u największe bogactwo form i motywów. 19 1 © А Д ©AA© 0 m a t e r i a ł zebrany w Puszczy Białej i publiko­ wany przez Chętnika dla Puszczy Zielonej — mogą być przyjęte dla obu Puszcz z t y m jednak, że droga w p ł y w ó w zda się iść z Zachodu na wschód zacząwszy od Mazurów Pruskich po przez Puszczę Zieloną aż do l i n i i Bugu. Czy źródłem, tak jak dla innych zespołów sztuki ludowej, są tu w dużej mierze Mazury Pruskie — wykażą późniejsze badania. Najstarszą zdobiną zda się być к o ź 1 a r z. Koźlarz, koźlina, rogal, rogownik czy śparog — to górna część dwóch krzyżujących się ozdobnie wyciętych desek zwanych w i a t r ó w k a m i , zakrywających strzechę od strony szczytu, umiesz­ czonych po obu stronach kalenicy. Przypuszczalne jego pochodzenie kultowe, którego ślady zdają się tkwić w nazwie i formach, kazałoby szukać jego genezy w czasach — być może —• pogańskich. Zasięg jego przekracza nasze granice polityczne « 20 21 10 JT-RJ~tj « S § § g » 12 J ИППС 25 3 T A B L I C A I 107 �15 Ryc. 14. Wieś Mazowiecki Obryte powiat dom budowany Pułtusk dom w 1921 r. budowany po 1918 r. Ryc. Ryc. 16. Wieś Obryte Pomimo, że zbiór śparogów w opracowaniu Chętnika, obejmuje około 60 rodzajów, a Puszcza Biała reprezentowana jest t u zaledwie 14 okazami, to wszystkie one dadzą się t u ująć w cztery za­ sadnicze typy i ich rozliczne warianty. Będzie to: 1) prosta deska ukośnie u góry ucięta, zaokrąglo­ na, nieregularnie ząbkowana, czy dziurkowana (ryc. 1); 2) rogi baranie zakręcone na zewnątrz, czy w e w n ą t r z (ryc. 1, 4, 11), czasem rozwidlone na końcach; 3) toporki z ostrzem mniej lub więcej urozmaiconym (ryc. 6, 7); 4) czy wreszcie głowy końskie lub ptasie (ryc. 3, 9). Bogata ich różnorodność pozwala znaleźć linię rozwojową dla każdego typu. Da się ona prześle­ dzić na wszystkich okazach zacząwszy od grubo ciosanych prostokątnych zakończeń o ostrych konturach, nieraz nawet asymetrycznych (ryc. 5), aż po miękkie linie wygięcia, przypominające kwietne łodygi (ryc. 12, 13), zacierające charakter twardego, drewnianego surowca. (Koźlarza z krzy­ żem czy chorągiewką pośrodku, podanych przez Chętnika w Puszczy Białej nie spotkałam). Najpospolitszym motywem — to koźlarz w kształcie baranich rogów, czy sierpa księży­ cowego. Widzimy go na każdym budynku gospo­ darczym, bez względu na to, czy chata ma inny rodzaj zakończenia dachu. Obok koźlarza, w nowych chatach występuje teraz inne zakończenie szczytu, przeważnie przy nadwieszonych dachach: jest to tzw. ś p i с w kształcie pazdura wieńczący szczyt ostrą linią iglicy (ryc. 14) — umocnionej dwoma ramionami na w i a t r ó w k a c h . Pazdur ten być może — prze­ dłużeniem tradycji starych, kurpiowskich, naci­ nanych listew, pokrewnych pazdurom pomorskim ), reprodukowanych u Chętnika ), być może — za­ pożyczony ze wzorów obcych mu charakterem — zyskuje całkowite piętno miejscowe przez dodanie tak popularnego na Kurpiach motywu dwóch 10 8 108 15. Wieś powiat Obryte Ostrów powiat Ostrów Mazowiecki. ptaszków umieszczonych po obu jego stronach, żywo przypominających wycinankę (ryc. 15, 16). Jak koźlarz, tak i śpic jest wykonany z płaskiej deski sosnowej, ciosanej toporem, czy siekierą, bądź wycinanej piłą. Połączenie wyciosanych w i a t r ó w e k na skrzyżowaniu drewnianym kołkiem odgrywa także p e w n ą rolę dekoracyjną w całości szczytu. Na ozdobny szczyt licowy chaty kurpiowskiej składa się kilka elementów: gładkie, strugiem obrobione deski u k ł a d a n e w geometryczne moty­ wy, rzeźbione i profilowane listwy, wreszcie zwią­ zane z n i m w organiczną całość dekoracyjną, zdobiona rzeźbą szczytówka i opaś. Charakterystyczną cechą szczytu chaty kurpiow­ skiej jest jego dwudzielność. Ten zasadniczy po­ dział, przez ogromną różnorodność u k ł a d u desek, wysunięcie górnej części nad dolną, rozdzielanie rzeźbionymi i profilowanymi listwami poszcze­ gólnych partii, wreszcie nabijanie jednych na dru­ gie na tzw. z a k ł a d , daje szerokie pole dla rozwinięcia dążeń artystycznych cieśli kurpiow­ skiego. Założenia kompozycyjne obydwóch części są różne. Układ desek w g ó r n y m trójkącie ma cha­ rakter centralny, zaś część dclna rozwiązana jest, jako ornament pasmowy — ciągły. Motywem najczęściej stosowanym w części gór­ nej i zda się najstarszym, jest kwadrat, ułożony z jednakowych desek, ustawiony na wierzchołku. Późniejsze jest słońce, czy oko Opatrzności (ryc. 17, 18, 25), otoczone promieniami. Rzadko spotykany motyw kładzionych na z a k ł a d niewielkich deseczek daje wrażenie łusek rybich (ryc. 26). Dolna część szczytu — to przeważnie szereg jednakowej szerokości desek biegnących jedna za drugą; tę monotonię ożywia ułożenie ich na z a k ł a d , profilowana, gruba listwa nabita na l i n i i połączenia, tworząca czasem wraz z poprzecz- �ną, górną listwą rodzaj a r k a d o w a ń (ryc. 20), poza t y m wycięcie dolnych ich końców w różnego rodzaju ząbki (ryc. 20, 22). Wykończeniem zdo­ bienia szczytu są na końcu nabijane, ząbkowane listwy, które mają na celu z a k r y w a ć szczeliny i chronić od wilgoci (ryc. 20, 22, 24, 25, 26). One, biegnąc pod wiatrówkami—często także zdobiony­ mi (ryc. 19, 21, 24), zamykają t r ó j k ą t n ą płaszczyznę szczytu, rozdzielając część górną od dolnej, obej­ mując nieraz podwójnym rzędem dolną partię. Jeden, czy dwa otwory w kształcie koła, kwa­ dratu, czy stylizowanego ptaka (ryc. 24), oświe­ tlające strych, są jeszcze jednym akcentem de­ koracyjnym w całości szczytu. W niektórych obecnie stawianych chatach pojawia się coraz więcej nowych elementów obcych architekturze kurpiowskiej, jak — między innymi — system wieńczenia zrębu szerokim pasem. Szczyt, od strony licowej, łączy się z t y m pasem jedynie u k ł a d e m zdobienia w jedną całość. W ten sposób powstaje wrażenie, że duża jego płaszczyzna po­ dzielona została na trzy części tak, jakby do daw­ nego szczytu dodano jeszcze jedną część, usko­ kiem schodzącą coraz głębiej, aż po mało w i ­ doczny, wąski opaś, k t ó r y staje się p i ą t y m stop­ niem schodzącym do lica ściany. Uskoki podkre­ ślają dzielące je, zdobione „w ząbki", listwy. Układ ząbków w listwie bywa różny. W sta­ rych chatach stosowano najczęściej jeden typ: ostrych, półkolistych czy kanciatych (tabl. I.). Dopiero w chatach nowszych cieśla łączy ze sobą linie łamane, koliste, proste, uzyskując w ten spo­ sób cały zespół nowych możliwości dekoracyjnych. A więc ząbek ostry z półkolistym (tabl. I . 7, 8, 9), czy kanciatym (tabl. I . 12), to znów półkolisty z kanciatym (tabl. I . 16), przy czym stosuje tu różne wielkości w t y m samym motywie wzbogacając jeszcze bardziej swoje możliwości (tabl. I . 3, 13, 2); wprowadza wycinek półkolistego ząbka i buduje z niego stylizowany kielich kwiatu, co możemy stwierdzić na poniżej podanych interpretacjach tych prostych m o t y w ó w (tabl. I . 18, 19, 20). Zastosowanie tych samych elementów na szczytówce i opasiu, uzyskanych jedynie techniką rycia, ciosania, żłobienia, czy nacinania w grubej warst­ wie drzewnego bala, splata w jedną całość de­ koracyjną szczyt i obydwie belki. Wtedy widz otrzymuje wrażenie jednolitej kompozycji, zwłasz­ cza, gdy pionowe deski szczytu koronką ząbków z a k r y w a j ą miejsce zetknięcia się szczytu ze szczytówką, stając się jeszcze jedną linią profilu (ryc. 25, 26, 27). Układ zdobień na szczytówce i opasiu (czasem tylko jedna belka bywa zdobiona), biegnie k i l k o ­ ma równoległymi pasami. Poziomy kierunek zdo- Ryc. 17. W i e ś В r a u s z с zy k, powiał M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ryc. 18. Wieś w i e c k i , N i e m i ry, powiat dom b u d o w a n y Ryc. J9. Wie i M a z o w i e c k i , Ostrów w Trzcianka, powiat dom b u d o w a n y Ryc. 20. Wieś Brańszczyk; powiat M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ostrów 1919г. w 1 922 po Mazo­ r. Ostrów 1918 r. Ostrów w I 92 I r. 109 �Ryc. 21. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 22. Wieś Bielin, powiat Ostrów Mazowiecki. Najstarszym i najbardziej rozpowszechnio­ nym elementem zdobniczym, którego naz­ wę trudno m i było w terenie ustalić jest pas w y ­ cinany przy pomocy topora i ośnika, składający się z dwóch części: ostro wciosanego zęba i dwa lub trzy razy dłuższej, nieckowatej, w głąb ciętej krzywizny (tabl. I . 22, 23). T y m dwurytmem, uzyska­ na linia ciągła, przy zmianie proporcji obu części składowych, jest może jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych m o t y w ó w .stosowanym na K u r ­ piach, a spotykanym dotychczas na wierzej ach starych stodół i stajni. Ten sam zresztą r y t m ma ornament wycięty na w i a t r ó w k a c h najstarszych chat, występuje on nie tylko na Kurpiach, ale i w chatach Kujaw czy Pomorza' ). Motywem sto­ sowanym na szczytówce lub górnej części opasia są "półokręgłe dłutkiem dłubane ducki" — jak mówi cieśla Równy z Nagoszewa (tabl. I . 24). Ryc. 23. Mazowiecki. Ryc. 25. Mazowiecki. Ryc. 26. bienia podkreśla jeszcze wysunięcie szczytówki nad opaś. Przejście od wystającej szczytówki do powierzchni ściany licowej łagodzi schodkowana kanelura na opasiu lub zaokrąglona linia, jakby wyciętych z papieru ząbków. W chatach okresu międzywojennego niknie szczytówka, mało zresztą rozpowszechniona- w Puszczy Białej. Spod pio­ nowych ząbkowanych desek szczytu widoczny jest lekko nadwieszony nad licem ściany zdobiony opaś (tabl. I . 3, 6, 7). Wieś Turzyn, powiat Ostrów 1 Wieś Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecki. ww-MwmMtwmw Ryc. 24. Wieś Budy, pow. Ostrów Wieś Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecki. �Р Е З Н Ы Е УКРАШЕНИЯ КУРПЕВСКОЙ ХАТЫ. К у р п е в с к о е з о д ч е с т в о отличается от всей польской н а р о д н о й архитектуры целым ря­ дом элементов, а п р е ж д е всего у к р а ш е н и е м . Радиус его характерных о с о б е н н о с т е й с о е ­ диняет о б е пущи с т е р р и т о р и е й прусских М а з у р о в на з а п а д е и Подлясьем на востоке. Подчеркивая д о м и н и р у ю щ у ю украшений роль ф а с а д а хаты, автор делит е е на три состав­ ные части, поскольку это касается украше­ ний, и затем анализирует их по порядку. Именно: „козляж" — сбитые на крест доски вверху избы, который с в о е й ф о р м о й и назва­ нием „сьпарога" в З е л е н о й п у щ е восходит, кажется, к языческим временам, где имел культовое значение; трехугольная плоскость верхушки вместе с двумя балками, венчаю­ щими с р у б — как в т о р о е композиционное ц е л о е и, наконец, карниз над окном и оков­ ка углов. Рассматривая о т д е л ь н ы е элементы, автор о б р а щ а е т внимание на в о з м о ж н о с т ь р а с п р е д е л е н и я всего огромного р а з н о о б р а зия украшений на несколько основных групп, в рамках которых п о м е щ а е т с я все богатство видоизменений. Путем взаимного сопоставления отдельных мотивов, в целом орнаментика п р и о б р е т а е т с в о е о б р а з н у ю красоту. ORNAMENTATION SCULPTEE DES CHAUMIERES Ryc. 2 7. Dom B. Br a lews kiego N i e m i г у p o w. O s t r ó w P R Z Y P I bud. w 1930 r. M a z o w i e c k i S Y 1) Cawarecki Hipolit Kurpie. Pamiętnik historyczny, płocki, 1830 r. 2) Zygmunt Gloger „Budownictwo drzewne w daw­ nej Polsce" — str. 137. 3) Adam Chętnik. Chata hinpiowska, Warszawa 1915. 4) Gerard Ciołek. Dach w polskich budownictwie wiejskim. Polska Sztuka Ludowa styczeń 1948 г., str. 16. 5) Belka kładziona na część szczytową zrębu, lekko wysunięta. 6) Dolna belka szczytu spoczywająca na opasiu. 7) Kazimierz Moklowski. Sztuka Ludowa w Polsce. 1903 г., str. 67 i 101. 8) Bachmann. Dach w budownictwie polskim (mapa). 9) Chętnik, op. cit., str. 56. 10) Mokłowski, op. cit., st. 279. " 11) Ciołek, op. cit., ryc. 40 i Mokłowski, op. cit., wiz. 54. 12) Władysław Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1915, str. 19, ryc. 31. Lwów KURPIE. I . Partie. Sommet La c o n s t r u c t i o n des serie d ' e l e m e n t s et de la h a b i t a t i o n s des a v a n t t o u t de Masovie prussienne a Kurpie se d i s t i n g u e de 1'ensemble de l ' o r n e m e n t a t i o n . C'est le t r a i t l'ouest, et de la paganisme qui l'a^ait rendu sacre dans la Foret (Bouvier) — avec d e u x p o u t r e s s u r m o n t a n t le reste et faisant u n t o u t et e n f i n tissage des une contrees l'ornemen­ de l ' o r n e m e n t a t i o n l a d i v i s e en t r o i s p a r t i e s . Le c r o i s e m e n t des p l a n c h e s au s o m m e t d u t o i t , a p p e l e „Kc z l a r z " au toute d e u x F o r e t s avec les Podlasie a l'est. L ' a u t e u r s o u l i g n e l e r o l e d o m i n a n t de t a t i o n de la p a r t i e f r o n t a l e de l a c h a u m i e r e , et d u p o i n t ae v u e chant l ' a r c h i t e c t u r e p o l o n a i s e par d ' u n i o n e n t r e les Verte, et ,,Sparog", ce la plateforme dernier nom triangulaire l a c o r n i c h e a u — dessus des se du ratlasommet fenetres et le ser- angles. L ' a u t e u r e x p l i q u e les e l e m e n t s s i n g u l i e r s et c r o i t p o s s i b l e de g r o u p e r l ' i m m e n s e d i v e r s i t y d ' o r n e m e n t s d'apres t r o i s t y p e s p r i n c i p a u x d o n t les cadres r e n f e r m e n t une L ' a r r a n g e m e n t des motifs ORNAMENTATION OF richesse de v a r i e t e i n c o m p a r a b l e . s i n g u l i e r s d o n n e a u t o u t d ' o r n e m e n t a t i o n une KURPIE COTTAGES WITH marque distinctive du cru. CARVINGS. Part I . T h e The Kurpie c o n s t r u c t i o n s s t a n d out from the Summit. rest of P o l i s h b u i l d i n g s because of a w h o l e series of e l e m e n t s ,and to b e g i n w i t h , of o r n a m e n t a t i o n . The scope of t h e i r c h a r a c t e r i s t i c t r a i t s u n i t e s b o t h F o r e s t s w i t h the l a n d of P r u s s i a n M a s s o v i a n s W e s t , a n d the F o r e s t C o u n t r y East. The a u t h o r insists o n the d o m i n e e r i n g p a r t p l a y e d b y the des it into t h r e e c o m p o n e n t s as T h u s the „ K o ź l a r z " (Ram) r e g a r d s the f r o n t of the c o t t a g e as r e g a r d s o r n a m e n t a t i o n , a n d species of o r n a m e n t a t i o n to be a n a l y s e d b y her c r o s s i n g of p l a n k s o n the roof, w h o s e seems to reach far b a c k to the p a g a n times w h e n i t h a d form the t w o beams c r o w n i n g the s u m m i t as a s e c o n d c o m p o s i t i o n - w h o l e , the The riety and name a s a c r e d m e a n i n g , the then the „śparog" in in the Green t r i a n g u l a r p l a n e of the cornices above divi­ turn. the Forest, top with windows and angles. a u t h o r discusses s i n g u l a r e l e m e n t s a n d of ornaments i n a few T h r o u g h the principal d r a w s a t t e n t i o n to the t y p e s i n the m u t u a l a r r a n g e m e n t of s i n g u l a r m o t i f s possibility of c o l l e c t i n g the w h o l e great va­ f r a m e s of w h i c h a l l the r i c h n e s s of v a r i e t y is c o n t a i n e d . the o r n a m e n t a l w h o l e a t t a i n s a specific b e a u t y . Ill � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8aa5f74b78b17fd7b6ec2a5a07c73aa.pdf 565246cb5ccab88a2b34efc46ec7eb8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3747 Title A name given to the resource Z piśmiennictwa. Z kroniki Sekcji zdobnictwa i budownictwa P.I.B.S.L. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.127-128 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P I Ś M Taneczni Listy, Dwumiesięcznik I poświęcony E N N kulturze I tanecznej C pod T W A redakcją Jana Reya N r 5 i 6 — 1948 r . i N r 1/2 — 1949 r . ( p o p r z e d n i e n r n r — p a t r z „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 9/10— 1948 г.). Czasopismo to, j a k i dotychczas, p r z y n o s i d u ż o m a t e r i a ł ó w z zakresu t a ń c a l u d o w e g o n i e t y l k o f o l k l o r u R e p u b l i k i C z e c h o s ł o w a c k i e j , ale i i n n j - c h n a r o d ó w . J. K r o u p o w a w w y w i a d z i e p r z e p r o w a d z o n y m ze s ł y n ­ n ą a r t y s t k ą u z b e c k ą , ś p i e w a c z k ą i t a n c e r k ą l u d o w ą , p o s ł a n k ą do N a j ­ w y ż s z e j R a d y Z S R R , T a m a r ą C h a n u m , i n f o r m u j e o j e j sztuce i w a l c e o p r a w a kobiet, o szkole b a l e t o w e j z a ł o ż o n e j przez T a m a r ę C h a n u m w 1932 r . w T a s z k i e n c i e i p l a n a c h j e j n a p r z y s z ł o ś ć . I g o r M o j s i e j e w , w liście do c z e c h o s ł o w a c k i e g o Z e s p o ł u T a ń c ó w N a r o d o w y c h , dzieli się i n f o r m a c j a m i , j a k zespół p r o w a d z o n y przez niago bada i opracowuje t a ń c e , m u z y k ę , s t r ó j i obyczaj l u d o w y , b y p o t e m t r a n s p o n o w a ć to na formę widowiskową. Ze z b i o r ó w E r b e n o w y podano k t ó r y c h t e m a t e m jest taniec. 19 t e k s t ó w pieśni l u d o w y c h czeskich, W e z w a n i e Saszy M a c h o w a — n a w o ł u j ą c e c h o r e o g r a f ó w d o s i ę g a n i a po s k a r b y f o l k l o r u tanecznego, z a m y k a w N r 5 s e r i ę a r t y k u ł ó w , z w i ą z a ­ nych z tańcem ludowym. „ D r u g i list z P a r y ż a " — M . Soukupowej, tejże p r z e k ł a d f r a g m e n t u — s ł a w n e p r a w i d ł a — z „ L a d a n s e a n c i e n n e et m o d e r n ę " — L . de C a h u s a c , „ S u r les p o i n t e s " — M . A . T y m i c h o w e j o r a z P r z y c z y n k i d o p r o b l e m u n a s z e j c h o r e o g r a f i i — J a n a R e y a — o d n o s z ą s i ę do z a g a d n i e ń o g ó l n o choreograficznych. N r 6 p r z y n o s i 14 t e k s t ó w p i e ś n i m o r a w s k i c h o t e m a t y c e S T o t h w art. „ R e j o n D e t v y " o m a w i a f o l k l o r taneczny i tego c i e k a w e g o g ó r s k i e g o z a k ą t k a S ł o w a c j i . tanecznej. muzyczny T. A . Ustinowa w obszerniejszym artykule „ P i e r w i a s t k i ruskich t a ń ­ ców", analizuje szczegółowo kilkadziesiąt charakterystycznych „ k r o k ó w " . P o n a d t o N r 6 z a w i e r a p r a c e J . P r o c h a z k a —• „ D w a n i e s k o ń c z o n e b a ­ lety L . J a n a ć k a " i M . Soukupovej — „ S z k o ł y taneczne w P a r y ż u " . D o r o c z n i k a d o ł ą c z o n y j e s t d o d a t e k C. B l a s i s — O p a n t o n i m i e — w przekładzie M . A. Tymichovej. O d r o k u 1949 T a n e ć n i L i s t y s ą w y d a w a n e p r z e z T o w a r z y s t w o P r z y ­ jaciół T a ń c a , pod t ą s a m ą r e d a k c j ą J. Reya. W N r 1/2 — M . S p i c z k o v a - M a t u s z k o w a o p i s u j e t a ń c e i p i e ś n i ze S t r a n i , leżącej u podnóża Białych Karpat, najszczegółowiej o m a w i a j ą c taniec „ p o d szable". E . H o l e c z y p o d a j e szereg d a n y c h o t a ń c u z w a n y m „ O d z e mok", charakterystycznym m ę s k i m t a ń c u s ł o w a c k i m regionu górskiego, 0 k t ó r y m w z m i a n k i z n a j d u j ą się j u ż w k r o n i k a c h X V I w., a najstarsza m e l o d i a o d z e m k a p o c h o d z i z r . 1588. L . S c h m i d o v a w a r t y k u l e „ L u d o z i i a w c a a taniec", daje s p r a w o z d a n i e z d w ó c h r e f e r a t ó w H . R e j c h r t o v e j 1 Prof. F r . Bornusze, w y g ł o s z o n y c h w s t y c z n i u b. r. n a z j e ź d z i e l u d o z n a w ­ c z y m z o r g a n i z o w a n y m przez M i n i s t e r s t w o I n f o r m a c j i i O ś w i a t y , a do­ t y c z ą c y c h się zagadnienia t a ń c a ludowego. J. R e y , w a r t y k u l e „ Z a c h o w a - r ę k o p i s N o v e r r a " , o m a w i a t e n n i e ­ zwykle cenny dokument sztuki baletowej X V I I I w., z k t ó r y m autor z a z n a j o m i ł s i ę w czasie s w e g o p o b y t u w W a r s z a w i e w g r u d n i u u b . r . „ T a n i e c a p a n t o m i n a " — M . A . T y m i c h o w e j i „ M ł o d a balerina So­ w i e c k a " (O. M a j i P l i s e c k i e j ) — O. P o z d n i e w a — d o p e ł n i a j ą r e s z t y . Taneczni L i s t y z a w i e r a j ą ponad to s t a ł e d z i a ł y : „ M ł o d z i m ó w i ą " , „ N o ­ t a t k i " oraz „ L i t e r a t u r a o t a ń c u " — p r z e g l ą d a k t u a l n e j b i b l i o g r a f i i p r z e d ­ miotu. Czasopismo jest i l u s t r o w a n e s t a r a n n y m i r e p r o d u k c j a m i na k r e d o w y c h oraz wysoce a r t y s t y c z n y m i r y s u n k a m i . wkładkach T Rysunki W. Frydrychowej Z. ilustratorki Tanecznic h Listów �Z KRONIKI SEKCJI PAŃSTWOWEGO DWA NOWE TYPY ZDOBNICTWA INSTYTUTU SKRZYŃ KRAKOWSKICH. D R E W N I A N Y D O M Z XVIII W y c i n a n k a na okładce w/g Fotografie Wystawy Deptuszewski. w. wykonał F o t o g r a f i e do a r t y k u ł u „Kilka słów o polskich" w y k o n a ł Zbigniew Kamykowski. 128 Na str. 63 omyłkowo DO Frankowskiego. Kieleckiej Stefan kolędach podano nazwisko Prof. LUDOWEJ B A D A N I A konstruk­ z L U B E L S Z C Z Y Z N Y . R o z p o c z ę t e w r. b. p r z e z S e k c j ę Z d o b n i c t w a P . I . L . Sz. L . b a d a n i a t e r e n o w e na obszarze południowej Lubelszczyzny dają w y n i k i pozytywne. Poszukiwania prowadzono między Ulanowem a Biłgorajem, koło Szczebrzeszyna i K r a s n o b r o d u . R e z u l t a t e m b y ł y o b ­ fite m a t e r i a ł y z zakresu ludowego m e b l a r s t w a ozdob­ nego i ustalenie k i l k u o ś r o d k ó w p r o d u k c j i malowa­ n y c h s p r z ę t ó w . Dalsze badania o b e j m ą o k o l i c ę Cie­ szanowa, Z a m o ś c i a a n a s t ę p n i e ś r o d k o w ą i p ó ł n o c n ą Lubelszczyznę. z K. W e w s i P l e s z o w i e p o ł o ż o n e j o 12 k m . n a w s c h ó d od K r a k o w a znaleziona z o s t a ł a przez Kier. Sekcji B u d o w n i c t w a dr. Reinfussa stara d r e w n i a n a c h a ł u p a , d a t o w a n a z r. 1796. C h a ł u p a t a z b u d o w a n a z c i o s a ­ n y c h belek w i ą z a n y c h „ n a s ł u p " , posiada zasadniczo symetryczny układ wnętrza, w k t ó r y m po jednej stronie sieni m i e ś c i się stajnia i i z d e b k a po d r u g i e j zaś k u c h n i a i świetlica. Ze ś w i e t l i c y przechodzi się do b i e g n ą c e j w d ł u ż c a ł e j ś c i a n y szczytowej b u d y n k u k o m o r y , z k t ó r e j jest t e ż osobne w y j ś c i e na p o d w ó r z e . Dach, czterospadowy, k r y t y słomą, o konstrukcji krokwiowej podparty został później poziomą belką b i e g n ą c ą pod k a l e n i c ą w z n i e s i o n ą na p i o n o w y c h s ł u ­ E R R A T A SZTUKI p a c h , co w p i e r w s z e j c h w i l i r o b i ł o w r a ż e n i e c j i na ś l e m i ę i sochy. W czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w p ó ł ­ nocnej części p o w i a t u b o c h e ń s k i e g o o d k r y t e zostały p r z e z w s p ó ł p r a c o w n i k ó w S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B . Sz. L . d w a n o w e n i e z n a n e d o t y c h c z a s t y p y s k r z y ń k r a k o w s k i c h . J e d e n z n i c h posiada na ś c i a n i e l i c o ­ wej w y o d r ę b n i o n e r a m k ą i b i a ł y m k o l o r e m tła pole zdobnicze w postaci poziomo l e ż ą c e g o r o m b u , w y p e ł ­ nionego swobodnie rozrzuconymi k w i a t a m i lub bu­ k i e t e m o g a ł ą z k a c h bocznych szeroko na b o k i w y w i ­ niętych. W drugim typie ściana frontowa potrakto­ w a n a jest w całości j a k o jedno pole ozdobione d w o ­ m a u m i e s z c z o n y m i obok siebie s ł o ń c a m i w f o r m i e d u ­ żej kolistej tarczy z k r ó t k i m i p r o m i e n i a m i d o o k o ł a . Z. BADANIA I BUDOWNICTWA Dr, P O L I C H R O M O W A N E Z R Ę B Y . Na p ó ł n o c od P r z e m y ś l a w okolicy M e d y k i i P o ź clźiacza o d k r y l i p r a c o w n i c y Sekcji Z d o b n i c t w a n i e ­ p u b l i k o w a n y dotychczas z tych stron zwyczaj w y k o ­ n y w a n i a na p o b i e l o n y c h ś c i a n a c h z e w n ę t r z n y c h do­ m ó w wielobarwnych malatur. Kolorowe szlaki o mo­ tywach geometrycznych przypominających wzory t k a c k i e czy z l u d o w y c h h a f t ó w k r z y ż y k o w y c h b i e g ­ n ą szerokim pasem w z d ł u ż g ó r n e j k r a w ę d z i ściany, d o o k o ł a o k i e n a czasem i d r z w i . N i e k i e d y na n a r o ż n i ­ kach ścian lub w p o ś r o d k u m i ę d z y oknami trafiają s i ę t e ż z d o b i n y r o ś l i n n e w f o r m i e m a l o w a n y c h sche­ matycznie w a z o n i k ó w z kwiatkami. Z. Nr 1 - 2/1949 K. R. Juliana Krzyżnowskiego — powinno być Krzyża­ nowskiego. N a s t r . 63 w i e r s z 15 o d d o ł u o p u s z c z o n o n a p r z e d słowem Festiwal. N a s i r . tS4 z a m i a s t O s t r o ł ę k a M a z o w i e c k a — p o w i n ­ no b y ć O s t r o w i ą M a z o w i e c k ą . N a str. 64 z a m i a s t S e k c j e f o t o g r a f i c z n e — p o w i n n o b y ć P r a c o w n i a fotograficzna. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3245dca26ce80f90b95f643212aa67db.pdf 62a468cd3b4519b4964976b320de6eed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4002 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa torby góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3744 Title A name given to the resource Wełniane torby góralskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.112-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WEŁNIANE TORBY I ^ a Podhalu i Spiszu widuje się jeszcze nie­ kiedy górali, głównie pasterzy, noszących ciężary w wełnianych prostokątnych torbach, przymoco­ wanych do ramion, na podobieństwo powszechnie znanego plecaka. Torby te, ze względu na interesujący sposób wykonania i ciekawe powiązanie z odległymi kra­ jami i kulturami, zasługują na to, aby poświęcić i m nieco uwagi. Wykonane są one z samodzia­ łowego sukna wełnianego, tkanego prostym splo­ tem tkackim na krosnach dwunicielnicowych. Wełniana jest zarówno osnowa jak i wątek. Wątek stosowany bywa z reguły w dwu kolorach, a mia­ nowicie v/ kolorze naturalnym białej i czarnej wełny. Czasem zdarza się też, że zamiast czysto czarnym, tkają w ą t k i e m z nici kręconej z przędzy białej, mieszanej po połowie z czarną, co daje w efekcie b a r w ę zbliżoną do popielatej. Dzięki zastosowaniu dwu rodzajów w ą t k u powstaje tka­ nina dwubarwna w poprzeczne białe i ciemne pasy czy pręgi. Mamy więc do czynienia z kla­ sycznym „pasiakiem", lecz bardzo pierwotnym w typie, gdyż ograniczającym się do barw natu­ ralnej wełny bez wprowadzania sztucznie uzyski­ wanych kolorów. Wśród pasiaków używanych do szycia toreb niektóre posiadają ciemne i jasne pasy tej samej lub mniej więcej tej samej szerokości, wahającej się zwykle w granicach 5—7 cm (ryc. 11,9), często jednak pasy ciemne są nieco szersze, jak np. w torbie przedstawionej na ryc. 1 (ciemny = 3 cm, biały = 2 cm), ryc. 3 (ciem. = 5 cm, biały = Ryc. 1. T o r b a b a c o w s k a . P o d h a l e Muz. T a t r z a ń s k i e . Zakopane L . in w. 313. Ryc. 2. Torba bacowska. W. Z u b s и с h e, p o w. N. Targ. Muz. Tatrzańskie. Zakopane L . inw. 2382 Ryc. 3. T o r b a bacowska W. K o ś c i e l i s k o po w. Nowy Targ. P. Muz. Etn. Kraków. �GÓRALSKIE ROMAN RE1NFUSS 3,5 cm), ryc. 10 (ciemny = 8 cm, biały = 6 cm) lub ryc. 5 (ciemny = 10 cm, biały = 6,5 cm). 4 Niekiedy pasiak tkany bywa w powtarzające się rytmicznie pręgi różnej szerokości. Widzimy to np. na torbie z Ratułowa (ryc. 6), gdzie po białyni pasie szerokim na 4 cm następuje ciemny (1,5 cm), następnie wąski biały (0,5 cm), ciemny (1,5 cm) i znowu szeroki biały (4 cm). Bardziej skompli­ kowany układ posiada torba z Zubsuchego (ryc. 2). gdzie po białym pasie szerokim 5 — 6 cm. nastę­ puje wąski ciemny (2 cm), biały (2 cm), szeroki ciemny (5,5 cm — 6 cm), wąski biały (2 cm), ciem­ ny (2 cm) i znowu szeroki biały. Rytmicznie pow­ tarzający się układ pasów różnej szerokości w y ­ stępuje również w okazie z Międzyczerwiennego (ryc. 4). Wśród zabytków starszych zdarzają się materiały o różnej szerokości pasów, nie tworzą­ cych jakiegoś uchwytnego dla oka u k ł a d u r y t ­ micznego. P r z y k ł a d e m może tu być stara torba z Jurgowa na Spiszu (ryc. 7). Zwykle przyjęty w całym płacie sukna układ pasów, zmienia się wzdłuż jednej z węższych krawędzi pasiaka, two- f rząc szersze pole jasne (ryc. 6, 4, 9), czasem pod­ kreślone ciemnym obrzeżeniem (ryc. 11, 10, 3, 5), wyjątkowo przecięte wąskim szlakiem ciemnym (ryc. 7). Białe to pole stanowi tło dla dekoracji hafciarskiej wykonanej g r u b ą wełnianą nicią u k r ę ­ coną z czarnej przędzy, szytej prawdopodobnie ściegiem łańcuszkowym przed folowaniem sukna. Wśród kilkunastu znanych m i okazów torb weł­ nianych (z k t ó r y c h 10 znajduje się w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, 1 w P a ń s t w . Muzeum Etnograficznym w Krakowie, 1 w Miejskim Ми- t Луг. 4. Torba Podhale. Ryc. 5. Noivy Ryc. Nowy Muz Torba Targ. 6. Muz. Torba Targ. bacowska. W. M iędzy Tatrzańskie. Zakopane bacowska. Tatrzańskie, b a co iv sk a. Muz. Tatrzańskie. W. czerw L . inw. Chochołów, Zakopane W. Ra tul Zakopane ienne 3495pow. L . inw. ó w, L . inw. 3994. p o w. 1913. �Ryc. Targ. 7. Torba bacowska, Muz,. Tatrzańskie. W. Jurgów, pow. Zakopane 1. inw. Nowy 4949. Ryc. 10. czerwienne, Tatrzańskie. fl Ryc. 8. F r a g m e n t p r z e d s t a w i o n e j k a f l u na z t o r b y r y c . 9. Torba bacowska pow. Nowy Zakopane W. Targ. L . inw. MiędzyMuz. 3559. zeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie), wszystkie zdobione są t ą samą techniką hafciar­ ską. Tkackiego — kilimowego — sposobu zdobienia torb u górali nie spotyka się zupełnie. Jako motywy zdobnicze występują najczęściej proste wzory geometryczne, linia falista (ryc. 11), łamana (ryc. 2), dwie przecinające się linie łamane (ryc. 10), lub faliste, czy też pospolity w zdobnictwie podhalańskim „gadzik" (ryc. 4). W zakolach me­ andra lub załomach linii zygzakowatej spotyka się niekiedy ciemne kropki (ryc. 6, 3, 4). Stosunkowo rzadko zdarzają się na torbach układy zdobnicze bardziej skomplikowane. Przy­ k ł a d e m może t u być bogato zdobiona torba z M u ­ rzasichla, w której szeroki szlak haftowany składa się z szeregu rombów, powstałych z przecięcia się dwóch l i n i i łamanych, z kropkami pośrodku, wzdłuż którego biegnie u góry i u dołu meander z pochylonymi pętlami (ryc. 8). Drugim bogato zdobionym okazem jest bardzo już zniszczona tor­ ba pochodząca z Jurgowa na Spiszu. O ile można odtworzyć wzór dziś już bardzo słabo widoczny (ryc. 7), składał się on z dwóch nie wiążących się kompozycyjnie ze sobą u k ł a d ó w pasowych, z k t ó ­ rych górny stanowiła linia zygzakowata, pętlicowato od strony zewnętrznej układana, dolny zaś tworzyły dwie przecinające się linie zygzakowate z prostą wiodącą przez punkty przecięcia. W za­ łomach widoczne są ślady haftowanych krzyży­ ków lub może gwiazdek (ryc. 16a). д 114 Ryc. 9. Torba bacowska W. Muz. Tatrzańskie. Zakopane Murzasichle L . inw. 4033. W niektórych torbach w haftowany szlak wkom­ ponowany jest monogram i data (ryc. 6) „W 1916 W". Wyjątkowo na jednym okazie z Chochołowa �Po utkaniu sukna, skręceniu t r o k ó w i wyszyciu haftowanego wzoru, idzie materiał na torbę do folusza, gdzie pod w p ł y w e m ubijania w stępach i gorącej wody włókno spilśnia się, gęstnieje i za­ ciera s t r u k t u r ę zarówno tkaniny jak i haftu. Po wyjściu z folusza haftowany wzór zdobiący sukno nabiera zupełnie w y g l ą d u tkaniny. Stąd pochodzi nieporozumienie o ludowych „kilimach" n a Pod­ halu. Ryc. Muz. II. Torba Tatrzańskie. bacowska, Zakopane W. Rat L . inw. ułów 3557. zamiast motywu zdobniczego widzimy sam napis „ J a n Jasionek г К 1093" (zapewne 1893). Ozdoby haftowane na torbach wykonane są, jak to już wyżej powiedziałem, przeważnie czarna g r u b ą wełnianą nicią. Zdarza się jednak, że obok tego stosowana jest też kupna włóczka kolorowa. W okazie z Kościelisk (ryc. 3), zarówno biegnąca środkiem linia falista, jak i kropki, obwiedzione są po bokach czerwonym szlakiem ściegu łańcuszko­ wego. W torbie przedstawionej na ryc. 1, jedna z przecinających się l i n i i falistych wykonana była w całości czerwoną włóczką, k t ó r a z czasem w y ­ blakła i dziś nie została przez kliszę fotograficzną należycie utrwalona. W białej torbie z Ratułowa (ryc. 6) w ogóle wszystkie ozdoby haftowane są włóczkami kolorowymi (zygzak, kreska pozioma i litery niebieskie, punkty zaś i data — czerwone). P o t r ó j n y m szeregiem czerwonego ściegu łańcusz­ kowego wyszyty jest napis na torbie przedsta­ wionej na ryc. 5. Prócz haftów i ewentualnie monogramów, dat czy napisów, ozdobę wełnianej torby stanowi sze­ reg t r o k ó w kręconych z resztek osnowy. Zwykle pojedynczy trok dług. 39 i 54 cm, pleciony jest z 2 — 4 wojek, z których co najmniej 1 stanowi przedłużenie osnowy, zaś 1 lub 2 przewleczone są dodatkowo przez k r a w ę d ź sukna. Podczas, gdy wojki będące przedłużeniem osnowy są z reguły koloru białego, dodatkowe b y w a j ą często ciemne skutkiem czego po skręceniu powstaje trok dwu kolorowy (np. na ryc. 6 lub 5). Zdarza się czasem, że t r o k i z wierzchu okręcone są jeszcze na k r ó t ­ kich przestrzeniach cienką nicią czerwoną (ryc. 7). Przygotowany m a t e r i a ł szeroki na 60 cm długi (nie licząc frędzli) około 150 cm, składa się w spo­ sób przedstawiony na ryc. 16b i zeszywa wzdłuż boków rzadkim ściegiem, wełnianą nicią (ryc. 16c). Często stebnuje się też górną k r a w ę d ź torby. Jest rzeczą charakterystyczną, że na kilkanaście torb stanowiących materiał, na k t ó r y m się tu opieram, raz tylko spotkałem przypadek, gdzie wywinięty brzeg zaopatrzony frędzlami służył jako przykry­ wa zamykająca otwór torby (ryc. 2). We wszyst­ kich innych, część ta służy wyłącznie celom de­ koracyjnym (ryc. 10, 1, 9, 16b). Przeciętny rozmiar torby po uszyciu waha się od 47 X 53 cm (ryc. 7) do 66 X 75 cm (ryc. 9). W rogach przymocowane są plecione szelki w for­ mie taśm wykonanych z lekko skręconego sznurka wełnianego. Zwykle taśma ta robiona jest na sposób warkocza plecionego w sześcioro. U ż y w a ­ ne są do plecenia bądź wszystkie wojki białe, bądź część czarnych, skutkiem czego plecionka układa się w nieskomplikowany deseń (ryc. 15). Czasem po spleceniu taśmy, przeszywa się j ą jeszcze dodatkowo wzdłuż przez środek co nadaje plecionce większą spoistość. Taśmy bywają zwy­ kle dosyć długie (od 130 — 180 cm), gdyż po na­ rzuceniu torby na ramiona wiąże się ją w węzeł n a piersiach. Opisane t u torby spotyka się u nas w południo­ wej Nowotarszczyźnie, na Podhalu i Spiszu. Ist­ nieją pewne poszlaki pozwalające przypuszczać, Ryc. wedł. 12. Pasterz wołoski ilustracji z XVII w. �Ryc. 13. Czuha z Czarnego, pow. Nouiy Sącz. że w I połowie X I X wieku, mogły być również w Gorcach ). Za Karpatami, według ustnej infor­ macji p. Dr. M a r i i Koleczanyi z Bratislavy, w y s t ę ­ pują one na Spiszu, Orawie a nawet podobno i dalej na zachód w kierunku Czacy. 1 W Karpatach ruskich, o ile m i wiadomo, torb takich w czasach obejmowanych badaniami etno­ graficznymi nie noszono. Nie znaczy to jednak, aby nie miano ich tam nosić dawniej, zwłaszcza, że występowały one w inwentarzu kulturowym pasterzy wschodnio-karpackich, jak o t y m świad­ czy rycina z X V I I w. przedstawiająca wołoskiego paszterza owiec ) (ryc. 12), tylko, że wówczas torby owe były noszone nie na plecach, ale przez ramię, podobnie, jak dziś nosi się chlebaki. 2 W Karpatach ruskich głównie w ich części za­ chodniej (u Ł e m k ó w oraz zachodnich Bojków), z materiału używanego na Podtatrzu do wyrobu torb, szyło się ozdobne kołnierze, a czasem i za­ kończenia rękawów grubych samodziałowych płaszczy, zwanych zależnie od okolicy „czuha", „czuhania", „czapyha", „czapiw" lub „ h u n i a ' . W powiecie nowosądeckim i gorlickim spotyka się np. czuhy o kołnierzach i r ę k a w a c h zakończo­ nych specjalnie w t y m celu tkanym pasiakiem biało-czarnym z białymi lub b r ą z o w y m i frędzla­ mi ) (ryc. 13). Począwszy od powiatu jasielskiego na wschód, czuhy (lub, jak je tam nazywali „czuhanie"), posiadały tylko jeden pas biały przy koł­ nierzu, z którego spadał szereg długich białych troków zwanych żartobliwie „świeczkami". W les­ k i m powiecie, nad Sanem, nawet biały pas zanika, zostaje tylko duży ciemny kołnierz z czarnymi trokami' ). Związek p o k r e w i e ń s t w a między w e ł ­ nianymi torbami pasterskimi a ozdobnymi koł­ nierzami płaszczy górali ruskich, podkreśla jesz­ cze fakt, że podobnie, jak na Podhalu, białe pasy tkaniny bywają u Ł e m k ó w w dolinie Osła wy, górnego Wisłoka, a czasem i nad Popradem, w y ­ pełnione przed folowaniem haftem, wykonanym wełnianą czarną nicią. Nawet motywy, k t ó r e tam występują (ryc. 14 i 19), bardzo przypominają ozdoby haftowane na torbach górali polskich. 3 1 Ryc. 14. Kołnierz zdobiony czuha ni ze S m o l n i h a h / В a l i g г o d u. Na Bojkowszczyźnie wschodniej i u Hucułów nie spotykamy ani toreb zbliżonych do podhalań­ skich, ani kołnierzy podobnych do tych, które noszą Łemkowie. Pewne analogie znajdziemy na­ tomiast dalej na wschodzie u R u m u n ó w . Znana tam jest torba z samodziałowego pasiaka wyko­ nanego z wełny w kolorze naturalnym, trafiają się też w stroju ozdoby w postaci troków kręco­ nych z osnowy. Spotykamy je np. jako zakoń­ czenie białych wełnianych peleryn podobnych do huculskich „gugli". Ubiór ten występujący w o k r ę ­ gu Huniedoara (nad rzeką Maros), na północnych �stokach A l p Transylwańskich posiada dołem szlak, składający się z k i l k u ciemnych pasków i zakoń­ czenie w formie krótkich białych frędzli ). 5 W Rumunii noszone są również męskie płaszcze wełniane z długimi p r o s t o k ą t n y m i kołnierzami zakończonymi dołem szeregiem krótkich strzęp­ ków, co t r a k t o w a ć możnaby jako formę wyjścio­ wą dla kołnierzy zdobionych na sposób ł e m k o w ­ ski. Na terenie Bałkanu, ciekawe analogie spotyka się w ubiorze A r o m u n ó w i Albańczyków. Bardzo interesujący jest, np. tzw. „dżurdin" rodzaj k r ó t ­ kiej k u r t k i z sukna samodziałowego z r ę k a w a m i po łokcie i dużym p r o s t o k ą t n y m kołnierzem na plecach. Dżurdin w kroju stanowi wierną minia­ t u r ę łemkowskiej „czuhy""), kołnierz zaś jego zaopatrzony jest dołem w gęste kręcone frędzle. Wśród kobiet nomadyzujących pasterzy r u m u ń ­ skich noszone są znów zapaski (fartuchy), skła,dające się górą z wąskiego k a w a ł k a pasiaka, z którego spływają do połowy łydek grube weł­ niane t r o k i (ryc. 21). Pasiaki zakończone wełnianymi trokami prócz B a ł k a n ó w występują też w innych punktach do­ okoła Morza Śródziemnego położonych, jak na Sycylii, południowych Włoszech, czy Hiszpanii. Najczęściej są to narzutki w formie jak gdyby pledów (tzw. w Hiszpanii „poncho"), zarzucanych przez mężczyzn na ramiona. Pod względem ar­ tystycznym pasiaki hiszpańskie stoją jednakowoż na poziomie wyższym niż nasze karpackie, są to bowiem pasiaki wielobarwne tkane k i l k u w ą t ­ kami z barwnej, sztucznie farbowanej przędzy. Prymitywne tkaniny w kolorach naturalnej weł­ ny, z osnową przechodzącą w długie kręcone frędzle, spotykamy natomiast w Hiszpanii, naj­ częściej jako podkłady pod rzemienne wiązania jarzem dla wołów ) (ryc. 17), naczolniki, uździenice dla koni, czapraki pod siodła itp. Ryc. Ryc. 15. Wzory taśm toreb góralskich. 16. a) W z ó r na t o r b i e ba­ cowskiej z Jurgowa (ryc. 7) b) Sposób zeszywania torby góralskiej c) Zeszycie torby góralskiej. 7 Proste pasiaki zakończone trokami znane są również z północnej A f r y k i i to zarówno z w y ­ brzeża Morza Śródziemnego jak i z przyległych wysp. P r z y k ł a d e m może tu być fotografia garn­ carza z wyspy Djerba ), (u brzegów Tunisu), odzianego w białą pasiastą zapaskę z frędzlami u dołu (ryc. 18). Podobnie jak w Hiszpanii, tak i w północnej Afryce używane są tkaniny z tro­ kami jako ozdoby naczelników w uprzęży dla koni i wielbłądów oraz derki pod siodła. 8 Jak widać z tego, bardzo zresztą pobieżnego zarysu, szlak wełnianych tkanin pasiastych z osnową, przechodzącą w troki, biegnie wzdłuż Karpat na południowy-wschód i przez B a ł k a n y schodzi do niecki Morza Śródziemnego, gdzie АДА/. 117 �Ryc. 17. Wełniane mi plecionymi z ciągnie się najbardziej k u południowi w y s u n i ę ­ t y m i cyplami Europy i przechodzi na terytorium afrykańskie. Na gruncie A f r y k i , zasięg tkanin pasiastych z frędzlami sąsiaduje z obszarami obję­ t y m i przez ubiory prymitywne, wśród których występują również wykonane z różnych ma­ teriałów zasłony, składające się z frędzli ). 9 W świetle m a t e r i a ł ó w porównawczych, pasiaste tkaniny karpackie z frędzlami w i t y m i z osnowy przedstawiają się jako bardzo p r y m i t y w n y zaby­ tek ozdobnego tkactwa, k t ó r e w kulturze ludów Europy mogło pojawić się bardzo dawno, niemal równocześnie z pierwocinami tkactwa wełnianego, wynika bowiem w całości z najprostszej tecłiniki tkackiej i zastosowania najprostszych g a t u n k ó w surowca tkackiego (czarna i biała przędza). Nie mniej dzisiejsze resztki zasięgu tego rodzaju po­ zwalają przypuszczać, iż źródłem, skąd rozcho­ dziły się one b y ł basen Morza Śródziemnego. S t ą d wraz z okryciem typu ,,czuhy" (o kołnierzu na­ dającym się do wiązania w kaptur ), rozpow­ szechniły się m. in. w krajach bałkańskich, by na­ stępnie (głównie w X V i X V I w.) z falą posuwa­ jących się k u zachodowi pasterzy wołoskich prze­ dostać się w Karpaty środkowe i zachodnie, na obszar Łemkowszczyzny, Góralszczyzny polskiej i północnej Słowacji. 10 Innymi drogami i wcześniej przedostały się pasiaki z trokami do krajów Europy zachodniej, gdzie jak wskazują wykopaliska z okresu wczesnohistorycznego kapuzy z wełnianego pasiaka zakończonego frędzlami noszone były między innymi przez Wikingów ) (ryc. 20). 11 118 Ryc. 18. Zapaska pasiasta garncarza wyspy Djerba (Tunis). R naczolnihi osnowy I z troka­ (Hiszpania). S . !) W d i a r i u s z u Roztworowskiego pochodzącym z I p o ł . X I X w . ( o p u b l i k o w a n y m przez J. Z b o r o w ­ skiego w X X V I I I t. L u d u ) znajdujemy wzmiankę 0 t o r b a c h „ p l e c i o n y c h ze s z n u r k a " , n o s z o n y c h p r z e z g ó r a l i 7. p o w i a t u limanowskiego. P r o f e s o r o w i Seb. Flizakowi zawdzięczam w i a d o m o ś ć o torbach „pisa­ n y c h " , k t ó r e w y s t ę p u j ą w spisach mas s p a d k o w y c h s p o r z ą d z a n y c h w X V I I I w . przez g ó r a l i g o r c z a ń s k i c h . B y ć m o ż e , ż e o w e torby „ p i s a n e " , czy „ p l e c i o n e ze s z n u r k a " t o w ł a ś n i e szyte z p a s i a k a , h a f t o w a n e i t r o ­ k a m i o z d o b i o n e t o r b y p o d o b n e , do d z i ś s p o t y k a n y c h na Podhalu. ) A . T. Samurkas „ L ' A r t du Peuple Roumain", G e n e w a 1925, s t r . 53. ) R. Reinfuss: „ Ł e m k o w i e " ( W i e r c h y , t. X I V ) . ) R. Reinfuss „ Z e s t u d i ó w n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w " ( R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h , 1939). ) T Papahagi: Images d'ethnographie Roumaine", 1928, s t r . 26. ) F . N o p c s a : „ A l b a n i e n " , B e r l i n 1925, s t r . 163. ) K . H i l s c h e r : „ D a s u n b e k a n n t e S p a n i e n " , s t r . 149, 160, 255. *) N a w y s p i e t e j podobndie z r e s z t ą , j a k i n a s t a ł y m lądzie północnej A f r y k i w y s t ę p u j e też płaszcz z m a ­ terii samodziałowej tkanej w p o d ł u ż n e pasy b i a ł e 1 b r ą z o w e , zaopatrzony w k a p t u r posiadający krój t e n sam, k t ó r y m i a ł y ł e m k o w s k i e „ c z u h y " . ( B a u m a n n , Thurnwald, Westerman ,,Volkerkunde von Afrika", s t r . 369. ) Por. np. zapaski z frędzli noszone przez p o ł u d n i o w o - a f r y k a ń s k i c h K a f r ó w (K. Lampert: „Die Volker d e r E r d e " , r y c . n a s t r . 190. ) Por. A . Haberlandt'a: „Die volkstiimliche K u l ­ tur Europas i n ihrer geschichtlichen e n t w i c k l u n g " w G . B u s c h a n ' a . . D i e V o l k e r E u r o p a s " , s t r . 547. " ) J. w . , s t r . ' 5 4 9 . 2 3 4 5 6 7 9 1 0 �ШЕРСТЯНЫЕ МЕШКИ ПОДГАЛЬСКИХ Г О Р Ц Е В . Ryc. 20. Kapuza 7. czasów wydobyła przy kopaniu na wyspie Orkney S A C S DE L A I N E DES Les m o n t a g n a r d s Подгальские горцы, о с о б е н н о пастухи, у п о т р е б л я ю т для но­ шения тяжести мешки, с д е л а н н ы е из домотканного сукна, вы­ тканного в б е л ы е и ч е р н ы е п о л о с ы натурального цвета ш е р ­ сти. Из концов шерстяной о с н о в ы заплетается бахрома, укра­ шающая концы ткани. Мешок, сшитый из такого материала, украшается, кроме того, вышивкой (из ч е р н о й натуральной шерстяной нитки или ж е из цветной, фабричной) с простыми геометрическими мотивами, в виде волнистой линии, лома­ ной и т. п. (рис. 1. 12). В связи с п р о ц е с с о м выделки сук­ на (убивания сукна в ступах) эта вышивка т е с н о связана с структурой ткани, создавая впечатление украшения, вы­ п о л н е н н о г о при п о м о щ и ткацкой техники. П о д о б н о г о рода п о л о с а т ы е и с н а б ж е н н ы е б а х р о м о й ткани встречаются т а к ж е в с е в е р н о й Словакии, а также у рус­ ских горцев, так называемых лемков (рис. 15 — 17), у ру­ мын (рис. 14), на Балканах (рис. 18), в Сицилии, в Испании (рис. 19) и в с е в е р н о й Африке (рис. 20). Указанный ра­ диус территорий, на которых встречаются п о л о с а т ы е ш е р ­ стяные ткани с бахромой, позволяют предполагать, что они проникли в Карпаты с района С р е д и з е м н о г о моря вместе с миграцией итальянских пастухов, к о т о р ы е . н е к о г д а коче­ вали с Балкан вдоль Карпат д о Татр и Моравской долины. Wikinków torfu (Szkocja). MONTAGNARDS. des T a t r a , s u r t o u t les bergers se s e r v e n t pour transporter les f a r d e a u x , de sacs faits d'une etoffe de l a i n e de l e u r p r o p r e f a b r i c a t i o n , tissee avec raies n o i r e s Les b o u t s b o r d d u tissu. Le sac derie et b l a n c h e s de la c o u l e u r de l a l a i n e tissee sont triques: ligne ondulee, brisee, m e a n d r e etc. 13, et (dessin 6, 16). C e t t e chez 19) chez les les montagnards Roumains S i c i l e , en Espacuie (dessin Le t e r r a i n des le etoffes (dessin ruthenes 12) dans broderie franges du dans l a S l o v a q u i e appeles les 17) et dans l ' A f r i q u e a r a i e s et de geomć- tissee. de p a r e i l s tissus a raies et a franges aussi laines simples d u drap s'unit a la structure tissu et fait l ' i m p r e s s i o n d'une o r n e m e n t a t i o n On rencontre lame. ornant o u b i e n avec des laines de f a b r i q u e ) , les m o t i f s en ś t a n t f o r t en r a p p o r t a v e c le p r o c e s de la p r e s s i o n Nord de la cousu, fait de c e t t e etoffe est a g r e m e n t ś d ' u n e b r o - (faite avec de l a l a i n e n o i r e n a t u r e l l e c o u l e u r s , des naturelle t o r d u s et f o r m e n t u n e frange „Łemki", Balkans du (dessin (dessin 20) en d u M o r d (dessin 21). prścitć, permet la supposition, q u ' e l l e s sont v e n u e s dans les C a r p a t h e s des b o r d s de la M e d i t e r r a n ś e a v e c les m i g r a t i o n s des b e r g e r s V a l a q u e s q u i n a g u e r e o n t c h e m i n e le l o n g C a r p a t h e s v e r s les T a t r a et j u s q u ' a l a Porte MOUNTAINEER'S WOOLLEN des Moravienne. Ryc. 19. C z u h a z M i l i k a k. z d o b i o n a M u s z у n y. SACKS. T h e T a t r a m o u n t a i n e e r s , e s p e c i a l l y the s h e p h e r d s , use for c a r r y i n g w e i g h t s , w o o l l e n sacks w h i c h they weave themselves, alternating black and white stripes of the n a t u r a l c o l o u r of the W o o l . T h e ends of t h e w o o l are t e d so as to m a k e is cut a n d s e w n out of t h i s c l o t h a n d e n l i v e n e d b y a n e m b r o i d e r y ral black wool twis­ a f r i n g e a d o r n i n g t h e edge of t h e m a t e r i a l . T h e or f a c t o r y - m a d e c o l o u r e d w o o l s ) . T h e m o t i f s are sack (natu­ simple, a n d g e o m e t r i c a l ( u n d u l a t i n g l i n e , b r o k e n l i n e , m e a n d e r etc. (see p i c t u r e 6, 16). T h i s e m b r o i d e r y a d d e d to the process of b e a t i n g c o m p a c t l y the c l o t h is i n r e l a t i o n to the a weaven Such structure of the veb and makes the striped and fringed cloths are to be found S l o v a k i a a n d a m o n g the R u t h e n i a n m o u n t a i n e e r s ture i m p r e s s i o n of ornament. 13, 19), a m o n g t h e R o u m a n i a n s also a l l o w s to c o n j e c t u r e Mediterranean e x p a n s e of these s t r i p e d a n d that they reached past ages w a n d e r e d from the Balkans along the of (picture ( p i c t u r e 21). T h e fringed woolen textiles the C a r p a t h i a n s w i t h the m i g r a t i o n s of t h e V a l a q u e T a t r a a n d the M o r a v i a n Gates. North ( p i c t u r e 12), i n the B a l k a n s 19), i n S i c i l y , i n Spain, ( p i c t u r e 17), a n d i n N o r d A f r i c a w i d e scope of t h e i n the c a l l e d the , , Ł e m k i " (pic­ c o m i n g from the s h e p h e r d s w h o in the Carpathians up to the Ryc. 21. Z a p a s k a A т o mu n i w ąó r ach k o b i e c a F i n d u s � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e1acf9f3de4cfeeb0893dd4668cbd2.pdf 5663afb19fe3aa56bf96bfaa9c53a6fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:210 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.6-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYST\VA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE ZALOZONY OG W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 O L N E G O Z B lOR U T O M XLIX ZA ROK 1963 WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PIT WROCŁAW POLSI,IE TOWAH.ZYSTvVO W H. O C L A W LUDOZNAWCZE 1965 �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD c e n:] Tom XXXIX - za Tom XL Tom XLI - Illdeks 39 tomów. za rok 1954 Tom XLII Tom XLIII - za za rok rok rok 1948-1951 1955 (ku 1956 pod czci red. J. Os!'ara Kolberga) Suplement: H. Bittn=r-Szewczykowa grafii polskiej Tom XLIV - za rok 1958'59 Tr'm XLIVI - za rok 1%0 Tum XLIVII - za rok 1961 Tom XLIV III - za rok 1962 (na Tom XLIX - za rok 1963 Tom L - PRACE za rok G"jka - :\Iateriały do bibliografii ctno- zl 87.-87.140.120.75.55.- sa.- Kongres Slawistów w 88.85.85.100.- Sofii) 196<Pw drul'll I MATERIAłY ETNO GRAFICZNE L IT D U TOm XII Antonina W o z a C z y ń s k a, Struktura pIes m kurpiowskich. red .. T. Gajka i T. Strumilly. Wrocław 1956 (wyczerpany) Tom XUI Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej. Wrocław 1959 Tom XIV Prace zbiorowe. Śląsk Cieszyński, tOwice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) pod red. M. Suboczowej. 17.GB.- Kalu.- Tom XV St. Wall i s i J. a n d r u s z. Przyslowia i M. SuboczoweJ. Wrocław 1961, 2 vol. śląskie Tom J. Gajka XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński skiego. Szczecin 1959 (wyczerpany) . pod pod pod red. St. Bąka 78.- red. i Z. Janlww20.- Tom XVII W. Łęg a, Ziemia ChełmiIlska pod red. J. Gajka i M. Znamierow_ Skiej-PrUfferowej, Wrocław 1961 Tom ":VIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej Tom XVIII. część II - Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Tom XIX - Prace zbiorowe - Olsztyńskie Tom XXII - Konfer"ncJa Pomorzoznawcza w Szczecinie . Tom XXIII Prac" zbiorowe. Tom śląski Bilgorajskie" Tom w województwie XXIV lubelskim Z. S t a s z C z a k - Budownictwo (w XIX i XX wieku) PRACE chłopskie VIII K. 32.45.- 1,.ao.45.- ETNOLOGICZNE Tom III Marian p l e z i a. Greckie i laciń,kie źródla clo najstarszych Slowian cz. I (do VIII wieku), POZnaJ1-Kraków 1952 Tom IV Ed\vard Kar \v o t - Katalog nlagii Rudolfa (\\ryczerp8ny) Tom V R. H. N o c o J1 - Dzieje. kultura i upadek Inków (wyczerpano') Tom VI J. C z e k a n a \V s k i. W głąb lasów Aruwimi Tom VII Ch. Va kar e I ski. E'nografia Bułgarii T0m 12.46.- P i e t k i e w i c z. Kultura ludowa Łotwy (w druku) dziejów 37.lt.45.45.- TOM XLIX �T[TLI"l'·CZ J' h.J.J D1RUlTOH l\ICZELi[ ZB()ROvVSKI TATHZAŃSIllEGO \\' ZAIlC PANEM Redaktor Gazety Podhala1iskiej, Członek Honorowy Polskiego TowaTzystlL'a Ludoznawczego, Członek Hono7'Owy Związku Gómli Podhalańskich, Odznaczony dwak1'Otnie Ziolym Kl'zyżem Zasługi, Oficerskim Krzy.:i:ern Polonia Restitllta, Urodzony w 1388 roku we Lwowie Zmarł 15 czerwca 1965 r. w Zakopanem ~Jj~ ;it~! ~1 ~i1;:: ~~~ ~ID~;~!.~;~I~I~I,.~!~:q~~~~~~~~~r~m~.I •••••••••••••••••••••••••••••••• ~ �ILIII_._ .•...•.•••••••••••••••• :j;i.~i;,;:;g\·:r;:1irWi_iaijl',;u1~'''ilit,",'ii!~ii'''iiilijijliiit.·Vlil!R1lUiM:łoilll'IPiiJll"••••••••••••••••••• ·.::;~~i.l~~viViłjłił;lr).'Hji1łjtłU.:;tk-il'4f;rtri'i!i·iC·;·;'i'l'i?w·' . ,." ;-t; u L ORGAN ;i~rf!' -:~{~j OHGANE D POLSKIEGO TO\VARZYST\VA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLO:'JAISE Z A 1'.O Ż O N Y W OG H O 1~li D'ETHNOLOGIE 1895 O L N E G O Z B [O H C T O 1\1 XLIX ZA RO.K 1963 WYDA:-·:O Z ZASIŁKU POLSKIE,J AKADE:VUI NAUK Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego Zakopanem JULIUSZOWI ZBOROWSKIEMU Seni01'owi i Członkowi honorowemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za inspiracje twórcze i szerzenie znajomości kultury góralskiej 'LV TOM NINIEJSZY LUDU REDAKCJA POŚWIĘCA POLShlE TOWARZYSTWO W R O C ł- A W LUDOZNAWCZE 1965 7· ~. �-ftO\IlTET HED\I"CYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAl\ISKA, W. ANTOJ\TE\VICZ CZEKA:':OVVSKI, J. Gl\.JEK, A. L. GODLEWSKI, M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA j. SPIS RZECZY Część :; u l i li" Z Z b or ow s k i (W. L K u c h a r ska. szubach HEDAKTOR JOZEF GAJEK in dcl' mecklcnburgischen 19. Jahrhunderts Przybrzcżne rybołówstwo und H zespołowe volkskundliche S o b i s i a k, chodniego na tle Z badan Inventarisation odzyskanych Pomorza Ś l i :ć i ił s k i. przystosowania nad włókiennictwem obszaru Pomorza X"kiaci 70 >: :3. \T TO\VARZYSTWO HEDAKCJA, H'OO -,- 25 egz., 100 z Zakładów 1963 r. Druk WARSZTATY ark. LUDOZNAWCZE - \VHOCŁA WROCŁAW, NANKEHA 4 wyd. 51, ::;;, ark. Papierniczych ukończo:1o w w czerwcu ZASADNICZEJ SZKOŁY Nr zam. druk. Dąbrowicy. 57. Papier Oddano 1965 r. POLIGHAFICZNEJ, !I,) 6:3 0-12 W ilustr. do 1964 Cena NOWA zł 100.RL"D.o\ Zachodnim na ziemiach Z kClszubskiej społeczno-ekonomiczne żnym i słowińskiej zbiorowa: się repatriantów Zarys stanu w l1fi ka171 literatury części skim Bu r s z t a, Przegląd Pc morzu Zach:Jdnim do nowego środowiska ludowej ludności kultury pow. złotowskiego ludowej 229 bJra B a z i e l i c h, rzc;dzia prat:y W2nd:; ,J o s t o \\' a, w .. BCirach w woj. . 307 rdzennej koszaliń359 perspektywy badań etnograficznych na 417 Część E2i 75 historyczno-kulturowego 147 Stosunki przybrz kJ. 1:1 składa/h; 6-3 Za- Zachodniego środkowo-wschodniej POLSKIE 55 L a t u c h, Migracje zewnętrzne na PomOO'~u Zachodnim w latach 1951-1959: towarzyszące im zmiany i niektóre zagadnienia Praca J~i~ef Fische- an der deutschen Ostseekliste ludoznawcze Krzysz.tofa CelestySiupska w 1826 r. bałtyckiego Zdzisław B a t o r o w i c z, szubskim rybJłówstwie \Tikołej na Ka- der Zygmunt D u l c z e w s k i, Okres pionierski na Pomorzu :,Ic:ria T r a w i 11 s k a, Zmiany modelu rodziny chłopskiej Jerzy pom- 21 Die reigerate und der Fischerb:lOle W](>slaw B! e ń k o w s k i, Badania na IVlrongowiusza w ok,)licach Walerian I . P c e s c h, ReinhctrrJ Antoniewic:z) Hozprawy CharLJtte II i r s c h, Sozialkritik m0rschen Volkssage des .i::dwiga I W~'konawcy II haftów krzyżykowych i ich na451 "-!alcl'iały Orawskich" do zagadnienia gospodarki chłopskiej 503 �Stanb;aw T O l: a r z, Przydomki górali Zubn:ycy G6rn(:j i Dcil1E:j(pr;r1 Babią G6rą) . Jadwiga P <; w ł o w s k a, Przemiany s.::;olecznc i kulturo\\'e \V dolnJśląskiej wsi Pracze w pJwiecie milickim, w latach 1945-1960 Feliks O l e s i e juk. Przyczynek do badań nad grupami etnograficznymi północnej części powiatu radzyńskiego w Lubclskiem II. Recen zj e i sp r Gl ETI-INOGRAPHIA A MAGYAR NEPRAJZI TARSASAG FOLYOIRATA, 1962 (Jan Reychman) .Karol O g i e r, Dziennik podróży do Polski 1635-1636. cz. I, Gdailsk 1953 (Józef Gajek) StE:fan C h m .i e l e w s k i, Zmiany w zachodniej granicy zasięgu ~ochy w Europie w świetle źródeł historycznych, społecznych i gospodarczych, t. XXIII, 1961, Poznań 1962, str. 51-83 (lVI. Pokropek) F. P i a ś c i k, 1. T ł o c z e k, Budownictwo mies~kaniowe na wsi. Dom jednorodzinny, Warszawa 1961 (M. Tra.wi1iska) Elizabeth C h e s l e y B a i t y, Ameryka przed Kolumbem, Warszawa 1962 (Anna Kowalska -Lewicka) Bernal Diaz deI C a s t i 11 o, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962 REVISTA DE FOLCLOR, Bogota 1961 (Wanda (Wanda Hans Stęślic:ka) 677 G r i fi m, Einfi.ihrung in die Anthropclogie. P a h l h a u s e n, Das Wanderhirtentum 691 6f)!> 705 und seine Vorstufen, Seventy-Eighth Annual Report of the Bureau of American Ethnology 1960-1961. \Vashington 1962 (K. W.) . Di,~ zweite GeneratiCln mittcleuropaischer SiedJer in Israel. Ti.ibingen 1962 (K. W.) l\Tarlene V e s p e r. T:1llsende Inseln - C'in SLat (IC. IV.J· 735 741 74:3 lu- 71.j IV. Kro 723 n ik Gl \VsDomnienie o Romanie Horoszkicwiczu (C',es1a u; KliTek) Półwiecze członkostwa .Jana Czel·:anowskiego w Polskim To\vanystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga GajlcowrL) Se~ja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Rom.ańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące dzlała:.ności CIAP Lech GodlewskU niusz w językach V. It ó ż n e rosyjskim, angielskim Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Spis rycin i map (O. G.) 787 789 792 803 80~) Sprawozdanie z roboczej KonIu'cncji Redakcji DE:yrOS, Moskwa 9--14. VI. 1963 (Józef Gajek) Sprawozdanie zarządu redakcji DETvIOS z działalności ,~a okres od konferencji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V l\Iiędzynarodowym Kongresie Slawistów VI Sofii 17-'23, IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Spra\vozdanie z dziolłalności Polskiego Komitetu Międ7.ynarodowego Kongresu Nauk AntrorCllogicznych i Etnogf£lficznych (J. GCijek) Streszcz'.'nia 7.'il 'il7 781 718 721 74.1 :VIu z e a i'lIuzeum Tatrzańskie (Wanda Jostowa) Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popuh,ryzacja wied:/.y działu etnograficznego Muzeum w Przemyślt'\;vv latach 19:38--1962 (Stefan (Aleksander 711 pych) III. 63: Jena 1961 (Wanda Braunschweig 1954 (Jadwiga Klic/tors/w) Johann K r u s e. Hexen unter uns? Magie und Zauberglauben unscrer Zeit, Hamburg 1951 (Liii Maria SzwengTu/J) BADISCHE FUNDBEHICHTE, Freiburg-Karlsruhe 1962 (Kor-rad Wy- 727 728 Lew) 708 Stęś/icka) Henn 673 7tl2 RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA, Roma 1961 (Wand ( Stęślicka) G. R. G a y r e, Teuton and Slaven the Polish Frontier, London 1944 W spra\vie recenzji (T. \.-\!róblewskU . Odpywiedż recen,entki (Iren~. Tnrnau) Kilka uwag o przysłowiach i charakterysty<.:zny<.:h p'Jwiedze:1iach dowych na Śląsku Cieszyńskim (.tl/0j:V Preis.~ne7") 65.:! Stę.m- ckn) LE FOLKLORE BRABAN<;:ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyi,ski) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (l960-Hl62), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr :" (K. Pietkiewicz) Polpmika 613 693 Kowalska-Lewicka) COLOMBlANA 5ib w o z da n i a SOW1ETSKAJA ETNOGRAFIJA, A. N. ZSRR, Moskwa 1961,z. 2, z. 3, z. 4, z. 6; Moskwa 1962. z. 1, z. 2, (Anasta~ja Kojdccka) (Anna 5).~ niemieckim 810 814 817 821 823 (Euge83:3 865 l:13:3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c77c01d457c740124c13a4397163bb.pdf 594bc16308f71990d64630b08f867576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.254-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. �Each place of the cult has its o w n legend. The legends tell about the first miraculous events w h i c h occurred betw­ een the 16th and the second h a l f o f the 18th century. The privileged who experienced the revelation were people of low social origin (poor peasants). I n the archival notes and notes made when a v o t i n g offerring was offorred, quoted are proofs of many unusual events. Votive offerrings were made not only i n silver. Some­ times they were made i n a symbolic form, for example parts o f body made i n wax, t o w h i c h a short or an arrow was attached as proof t h a t Providence d i d not allow greater harm to be done t o the wounded. There are very m a n y of such votive offerrings i n the Chapel o f Our L a d y i n the Bernardino Church i n Rzeszów. There is also a big painting divided into one hundred section of equal size which show ono miraculous event ascribed t o Cur L a d y of R z e s z ó w between 1513—1776 and provide a comment on i t . Innume­ rable proofs corroborate the wonder-making power of the sanctuary. The author discusses some events shown i n tho picture, mentions kinds o f disasters, illnesses and calaminites w h i c h afflicted this region. H e also describes forms of requests and thanksgiving. Tho simplest of t h e m was a prayer or the givin™ of altar wine. P i l g r i m hymns, w h i c h are discussed in another articlo by F . K o t u l a m a y contribute t o the elucidation of the problem of how long the Polish c o m m u n i t y cherished and formulated ideas on the nature o f the V i r g i n M a r y . The author quotes and discussos new hymns about. Our L a d y of Leżajsk who appeared t o her servant Tomasz Michałek one evening i n 1752. Our L a d y is called a " V i r g i n , " a " D a w n , " an intermediary between God a,nd man. Another hymns published i n F r y d e k (Cieszyn Silesia) says t h a t the V i r g i n M a r y lived before the creation of the earth and helped God t o create i t . I n an atmosphere o f such feoling and belief various forms of the cult o f the V i r g i n M a r y wore initiated i n the Rzeszów region w h i c h ere not k n o w n i n other parts of the country. One of such forms is a "Funeral of Our L a d y " colobratod in Borek e„nd Przeworsk during which hymns are sung about Ma/ry's d o r m i t i o n , funeral and assumption. Metal votive offerrings are also discussed i n the article. There a,re one hundred of such offerrings i n the afore-men­ tioned Chapel of Our L a d y i n tho Bernardino Church i n Rzeszów. These are m o s t l y manufactured hearts, legs, and hands. The o l d ones, and there were thousands of t h e m , were recast into canddlesticks. A t Leżajsk, which was visited m a i n l y b y p i l g r i m women, votive offerrings are i n the form of corral necklaces, and silver crosses which wore w o r n i n the 19th century on the breast. Tho article ends w i t h a description of the picture i n the Bernardino Church at Leżajsk ( i l l . 13) extolling the sanctuary and at the same t i m e a suggestive and realistic portrait of five people, representatives of various social classes - a priest, a burgher, a, nobleman, noblelady, and a peasant-convalescent. F r a n c i s z e k K o t u l a PILGRIM HYMNS ILLUSTRATIONS OF P i l g r i m hymns were connected w i t h rural life, churchfairs, markets, a need to experience affection and religious, mysterious and metaphysical emotions. Those hymns played and integrative role i n the community. People when singing hymns about Christ's Passion and Death were deeply moved and b y this act they discharged their misery, their l o t . B u y i n g hymns illustrated w i t h scenes of the Passion of Christ or Saints, poople could have a good look at thorn and consoled themselves t h a t others sufforred more t h a n they d i d and were rewarded after death. Singing, people feld stronger, more resistant. H y m n s , and especially the whole atmosphore of a church-fair or market, were a sort of entertainment after monotonous hard work. Prints w i t h hymns about miracles, and revelations spurred the imagination, "novelties" played a role o f to-day's mass media., informing people about, sensations and t h r i l l i n g events. The singers were inmediatoly surrounded b y crowds of people who wanted to loarn the melody and the text of tho hymns could purchased on the spot at a very low price. The hymns were composed b y beggars who were organized i n guilds and were active i n a region appointed to them. Many of t h e m could boast of an excellent memory. H y m n s which became the most popular were ordered i n small print-shops and then "a delegate" picked up the ready product and divided i t among the beggars. The t r a d i t i o n has i t t h a t p i l g r i m hymns were also composed b y friars and some illiterate, pious peasants. Political, patriotic songs were not so common. They were composed b y insurgents, m i l i t a r y men, people who travelled a l o t . The printers added illustrations t o the songs sometimes of any type, even i f they d i d not refer to the content of the songs. A n illustration mado tho p r i n t more attractive, i t filled free spaces, as d i d ornamentation. Wood-engraving blocks and metal matrices adapted to typography wore used i n p r i n t i n g . Small print-shops sometimes bought used forms from bigger print-shops. Illustrations were added t o religious songs, i n other kinds o f songs illustrations appeared very rarely. Tho reason was t h a t there was no t i m e to prepare an illustre/tion to the " n o v e l t y , " apart from the fact t h a t illustrations would rise tho price of p r i n t i n g . The a i m o f tho "novelt " was to ap­ pear quickly, to get ahead of the competition. Prints were also disseminated b y hucksters, who besides toys, devotional objects and various kinds of goods also sold literary trash. They were i n contact w i t h bigger and better print-shops. These print-shops acted as publishers, wholesale dealers, and hucksters distributod prints at fairs. P r i n t i n g plates were used t i l l they were worn out and various print-shops used the same plates. The authors of these illustrations are unknown as are the authors of the hymns. They were published anonymously. Prints sold i n stalls were published i n hundreds of thoussands o f copies, and hymns in millions of copies. However, very few copies have been preserved, as thoy were worn out b y reading. The prints were not collected, b u t there is one collec­ t i o n of several hundred prints published i n the Rzeszów and P r z e m y ś l regions which was collected b y the author of this article, and another one collected by the museum of Rzeszów. Further paragraphs of the article b y F . K o t u l a are devoted to discussion of single prints and illustrations. The article is complemented w i t h a note on old print-shops i n the R z e s z ó w region. PE3IOME AjieKcaHflpa Hxep-TbiniKOBa — nOJibCKAfl T P A * M K A X I X B E K A — M C T O H H M K MCCJIEflOBAH M f l H A P O f l H O r O KOCTKDMA Abtop cTaTbM yTBepjKflaeT, hto fljia roro, hto6bi MKOHOrpaCJDHHeCKHM HCTOHHHK CTajI MCTOpHHeCKMM flOKyMeHTOM, OH flOJIHCeH 6bITb flOCTOBepHbIM M nenocpeflCT- BeHHbiM pe3yjibTaTOM co6cTBeHHbix naBjiiofleHMfi. Othm ycjioBHHM OTBenaeT pH# ksptkhok, oucyjKflaeMbix flanee. Teii He MeHee aBrop OTMenaeT, i r o flasce Torfla, Kor/ja K a p r a n i c a hocht OTHeTjiMBbie cjieabi onpeflejieHHOro cthjia flaHHOii anoxM hjih me HBJiaeTCH iijio,hom screTMueckmx noByjKfleHMÜ, KaK b jKaHpOBOfi jKMBonwcw, to h Tor^a OHa MMeeT 3HaneHJie flJia STHOrpadpa, ¿raBaa xoth 6m B03MOIKHOCTb yCTSHOBHTb XpOHOJIOrMIO BeCTHblX CbopM HapOflHOrO KOCTIOMa. nOHBJieHHH H3- CaMyw 6ojibmyio neHHOCTb Jijia HccjieflOBaTejia npefljihSo b BH,ąe CTaBJiaioT KapTMHKM, OToSpaxcaroiuHe Hapafl njijnocTpan.Hn k STHOrpacbH^ecKMM TeKCTaM, jihSo b bhag OTfleJIbHblX KJIHHie H ajIbÔOMOB HacTO peKBH3HTbi, HapOAHMX conyTCTByroiiiHe K0CTMM0B. M3o6pajKaeMMM Ha KapTHHKax jiHnaM, CBHfleTejibCTByioT 06 hx npocbeccHH HJiH cocjiobhoïî npHHa/iJieJKHOCTH. CymecTBeHHOe 3HaueHHe HMeeT ycTaHOBJieHHe, Ha CKOJibKO npeflCTaBjieHHbifi Ha KapTHne Hapa/r THnnneH. McnOJIHMTejiaMM KapTMH 6bIBajIH H3B6CTHbie IKHBOiiwcirbi, K a K , HanpHMep, H. n . HopôjiMii, a TaKjKe Menee HcitycHbie u onbiTHbie pHcoBaJibmHKH, HHorfla flasce npocTO jnoBHTejiH, nocbiJiaroruHe pncyHKw HapaflOB b otBeT Ha n p o c b ô y aBTopoB khht o jkh3hh HapOfla. IIpHnncbmaa 6ojibinoe 3HaneHHe pncyHKaivi, K a K hctophhgckmm flOKyMeHTaM, aBTop CTaTBH b to see BpeMa yTBep^K/iaeT HeoSxOflHMOCTb COnOCTaBJiaTb HX C flpyrHMH HCTOHHHKaMM OCOSeHHO C nHCBMeHHblMH. B CBH3H C 9TMM aBTOp HP.cTaHBaeT Ha pa3BHTHH HCCJieflOBanHü apxMBHbix MaTepnajiOB, fjjiaroaapa He¡vry mojkho 6yaeT 3HaHHre.nbH0 p a c mwpHTb h yrjiyÔHTb H a n i u CBefleHHa o HapoflHbix koctwMax. �jinme M OToSpajKaromeM B n e ' í a T J i a i o m M e B C T a i b e r o B O p M T c a o Sojiee M3BecTHbix aBTopax KapTHHOK, npeflCTaBjiaioiiiMx HapoflHbie TMnbi M n a p a ^ M , nanana X I X B., K o r ^ a c T a j í n coSupaTb M x p a H M T b p a 3 JIMHHbie n a M H T H M K M . PMCOBaJIbIH,MKM M JKMBOIIMCUbl H e p a 3 nepeHHMajiM o6pa3Hbi CBOMX npeflinecTsenHHKOB, BMA0M3MeHHa MX B 6 o j i b i u e M MJIM M e H b l I i e i l C T e n e H M . Alien: OneHA3KH H H E IIPMHOIIIEHMfl IIECHM — K A K npMHMMajIMCb MHOÜ pa3 KaK flapbl M ' npMHOmeHMH. OiHeTJiMBO B b i c T y n a e T TaKJKe cBH3b jiMTepaTypbi, n o c B a m e n H O f í xpaMOBbiM npa3flHMKaM, c icyjiBTOM B o r o M a T e p w . KoraTbie rpopMbí SToro K y j i b T a oneHb x a p a K T e p n b i ^ J I S p e J i n r M 0 3 H 0 C T i i n o J i b C K o r o n a p o ^ a . 3 T O H a n i j i o CBOe B H - paJKeHite B TOM otüojKaHMM, K S K H M 6buiM OKpyHteHW n y flOfleñcTBeHHbie o6pa3bi M d p n r y p b i . B H e S o j i b i u o M H c e u i O B CKOM p e r w c - H e MX H a c H M T M B a e T c a C B b m i e j j e c a T M . B p a 3 BMTMM K y a b r a o b j i b i n y i o ponb CbirpajiM MOnamecKMe opfleHbi, B ocoSeHHOCTM opfleH BepHapftMHueB. M e c T O K a s c f l o r o K y j n v r a MMeeT CBOM j i e r e H f l b i . O H M n o B e c T B y i O T o n e p s o M l y ^ e , K O T o p o e HKO6M c j i y H M j i o c b B flaHHOÜ MeCTHOCTM MeJK/Ty X V I B . M BTOpOM nCJIOBMHOM X V I I I B. M36paHHMKaMM HyaeCHblX O T K p O B e H H M 6bIJIM JIIO^M HM3KOrO COCJIOBMH (y60TMe K p e C T b H H e ) . B a p X M B i i b i x 3 a n n c H X , a T a K j K e B CBH3M C 6jiarojrapcTBeHHbiMM npMHOUieHHHMH npMBO/IMJIMCb CKa33HMH 06 OHepe/JHblX H e o B b I K H O B e H H b l X aBJICHMaX. B flap npMHOCMJiiicb H e T O j i b K O c e p e S p a H b i e n p e f l M e T b l , HO M CMMBOJIMHeCKKe (OTJIMTbie M3 B O C K a HaCTM T e j í a ) . MHOÍÍ p a 3 n p M H o m e H M H c o n p o B O J K f l a j i M C b p y x e i í H O í í apo6bio MJIM C T p e j i o ü , K O T o p a a Sjiaroflapn ü p o B M f l e H M K ) He npMHMHMJia paHeHOMy oc06c.ro Bpe#a. McKJiiOHMTejibHO MHOro T a K M X n p M H O i n e H M Í i H a x o f l M T c a B H a c o B H e B o r o M a Tepu 6 e p H a p f l M H C K o r o K o c r e j i a B X e n i O B e . TaM H a x o flMTCH T a K H í e 6 o j i b i u n x p a 3 M e p o B K a p T M H a , p a 3 « e j i e H H a a na CTO OflMHaKOBOü BejiMHMHbi Haereíí, npwHeM na K B J K floií M3 HMX npeflCTaBJieHO conpoB03K,n;aeM0e K O M M e H T a p n e M nyaecHoe HBJieHue, npMnMCbíBaeMoe JKeuiOBCKOíi E o r o i a a T e p H H a n p o T H J K e H M M 1513—1776 r r . H e M C M e c J i u M o e KonimecTBo flOKa3aTejibCTB noirTBepjKflaeT HyflOfleííCTBeHpojib S T O r o C B a T H J i m n a . Hyio ABTOP p a c c M a T p w B a e T HeKOTOpbie coBbiTMa, 3anenaTj i e i i i i b i e H a K a p T H H e , O T M e n a e T p a 3 j r a « i H b i e BM^bi r o p e c Teñ, 6 o j i e 3 H e ü , 6e«CTBMií, name B c e r o rraM npescTaBJieHbix. O n M C b í B a e T T a K j K e d w p M W MOJieHMM n npMHOCMMbix 6 j i a r o , z i a p H O C T e í í . HaM6onee H e n o c p e f l C T B e n H O f í 6bijia MOJiMTBa 3a ceSs JIM6O 3 a K o r o H M S y f l b flpyroro, n p r n i o i u e H i i e BMHa n a ajiTapb. IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, K 0 T o p b i e O n M C b í B a e T B cjieflywmeíi c T a T b e O. K o T y j i a , co^ e p a í a T B M3BecTH0M C T e n e H M O T B e T n a B o n p o c , K S K flasi t a a o6m,ecTBeHHOCTb IIojibHiií B O c n p n u M M a J i a n dpopMyjiwpoBajia nOHflTwe cymHOCTM B o j K b e ü MaTepw. ABTOP n p i i B O R H T M p a c c M a T p w B a e T HOBbie n e c H M o J l e x a ü c K O í í npecBHTOíi JleBe Mapim, K O T o p a a a B M J i a c b H a n e c H e CBoeMy c n y r e T o M a m y MMxanKy B OJ^KH M3 s e n e p o B 1752 r . M a T e p b B O J K B H o n p e f l e j i H e T c a B n e c H e K a K ,„fl,eBa", „yTpeHHHH 3apa", cymecTBO, noflflepjKMBaioinee eBH3b Mesífly BoroM M nejiOBeKOM. O f l H a M3 n e c e H , n 3 f l a H H a a B M e c T H O C T M <J>pwfleK ( l l e m H H C K a H C M j i e 3 M H ) n o B e c T B y e T , HTO M a T e p b BoxKbH c y m e c T B O B a j i a eme so c o T B o p e H M H MMpa M n o M o r a j i a Bory B e r o co3flaBaHMM. B nponMTaHHOíí TaKMMM HyBCTBaMM M ySejKseHMHMM o6cTaHOBKe B03HMKjia B 3CeuiOBCKOJi p e r n o n e KyjibTa fleBbi MapHM, nejoBecTuaH B npyrnx d>opMa nacTax OflHOÜ M3 r ¿ 0 p M 3 T 0 r 0 K y j I b T a HBJIHeTCH 0 T MenaeMoe B MecraocTax BopeK rí ITmeBopcK „IIorpe6eHMe BojKbeü Marepu", conpoBOscflaeMoe necHoneHMaMM 06 HOJIblIIM. y c n e n n i í , norpe6eHMK, cjioeB I H J I H X T a H K M , K p e C T b a H M H a •— BbI3flOpOBeBLUMX. ^ p a H i ^ M m e K CHHM, KAMM flAPCTBEH- IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, B O C - B03HeceHMM. 3 a T e M a B T o p p a c c M a T p i í B a e T c c x p a u M B i i i M e c H RO CMX n o p M a T e j i j i M H e c K i í e n p n H O u i e H M H . 100 3 K 3 e M n j i H p o B H a x o f l M T c a B B b i u i e y n O M H H y T O f í M a c o B i i e BojKbeü MaTepn y 6epHapflMHU,eB B JKeniOBe. 3 T O rjiaBHbiM o6pa30M d p a 6pMHHOro M3flejiiiH c e p f l i j a , p y K H , HOTU. C T a p M H H b i e — MX 6biJiM TMCHHM — n e p e n j i a B j i e H M H a noflCBeHHMKM T . n . B J l e s c a f í c K e , K y ^ a r n a B H b i M o 6 p a 3 0 M najioMHMHajiM ^epeBeHCKwe jKeHiuMHbi, flapaMM npeMMymecTBeHHO SBIJIM KopajijiOBbie oJKepejibH M cepeBpaHbie KpecTbi, KOTopbie B X I X BeKe HOCMJIM Ha r p y f l M . CTaTba 3aBepuiaeTca onMcaHKteM o6pa3a y 0.0. 6epn a p f l M H i i e B B J l e s c a ü c K e (MJIJI. 13), c j i a B a m e M STO CBHTM- peajiMCTMnecKMe naTM McqejieHHbix npeflCTaBMTejieíí p a 3 J i H H H b i x o6iu;ecTBa: flyxoBHOro, MeiqaHMHa, LLIJIHXTMH& M nopTpeTbi — MJIJIIOCTPAIIMM K IJEC XPAMOB&IMM nPA3flHM- K o T y j i a CBH3AHHbIM n e c H M , o K O T o p w x nMiiieT a B T o p n a c T o a m e í i craTbM, C B a 3 a H b I CO B C e M flepeBeHCKMM 6bIT0M, C X p a M O B b I M M npa3flHMKaMM, apiwapKaMM, 6a3apaMM, c noTperjHocTbio pejiMrM03Hbix, TaMHCTBCHHbix, Me racpH3M íecKMx n e p e j K M BaHMM M 3M01(MM. M e C H M 3TM OgTfaeflMHajIM O S m e C T B C H n o c T b . T a K n e c H M o C T p a c T a x M CMepTM r o c n o f l u e f í B W 3MBajiM r j i y o o K o e BOJineHMe, JIIO^M CJIOBHO B b i J i M B a n M B HMX CBOJO r o p b K y i o c y f l b g y M H e B 3 r o / r b i . , t Ü O K y n a a MJiJiwcTpMpoBaHHbie n e c H M , B e p y í o i n M e MiueJIM B 0 3 M o s c H 0 C T b n p K C M a T p M B a T b c a K c H , e n a M , O T o 6 p a H c a romMM C T p a c T M r o c n o f l H M , M y K H C B a T b i x M y T e u i a T b c a , HTO fipyrMM n p M x o f l M J i o c b C T p a f l a T b S o j i b u i e n e M MM, a H a r p a f l y 3 a 3TO n o j i y n a j i M n o c j i e CMepTM. P a c n e B a a necuM, JiiOflM CTaHOBMJiMCb C M J i b n e e M Sojiee CTOÍÍKMMM. B TO s t e B p e M a n e c H M , M BCH o 6 c T a H O B n a x p a M O s o r o npa3flHMKa MJIM apMapKM, aBJiajiMCb pa3BjieHenMeM H BHOCMJIM OSCMBJieHMe B MOHOTOHHblÜ T a J K e j I b l í í T p y f l . M3flaHHbie necHM o n y ^ e c a x M O T K p o B e H w a x pa3JKMranM Boo6pajKeHMe, „HOBMHKM" M c n o j i H a j i M p o j i b T e n e p e u i H M x c p e f l C T B M a c c o B O M MudpopMai^MM, coo6maa o c e n c a u í i a x , O C O S b I T M a X , M 0 p 0 3 a i r ( M X K p O B b B JKMJiaX. ü o i o m M x O K p y scajia Tonna JiiofleM, CTpeMamMxca 3anoMHMTb MOTMB, n O C K O J I b K y T e K C T MOJKH0 6bIJI0 K y i l M T b H a MCCTe 3a napy rponieü. I l e c H M c n a r a j i M HMinMe „fle«bi", npeMMymecTBeHHO 06'beflMHeHHbie B 6 p a T C T B e M fleücTBOBaBuiMe B OTBeaenn b i x MM p a ü O H a x . M H o r M e M3 HMX o 6 j i a « a j i M n p e K p a C H O M naMHTbio. n e c H M , nojib30BaBiiiMeca o c o B b i M y c n e x o M , 3aK a 3 b i B a j i M B M a j i e H b K M x T w n o r p a c b s t a x , a noTOM „ f l e j i e r a T " 6paji r O T O B b i ü T O B a p M « e j i M j i M e j K f l y „ s e f l a M H " . C o r j i a c H O y c T H O í í Tpa^Mi^MM n e c H M , C B í n a H r i b i e c x p a MOBbiMM n p a 3 f l H M K a M M c j i a r a j i M M M O H a x M , a MHorfla T B K TKe r p a M O T H b r e H a B o s í H b i e K p e c T b a n e . necHM n o j i M T M n e c K o r o M naTpMOTM^ecKoro xapaKT e p a c n a r a J i M C b p e x t e . M x a B T o p a M M 6WJIM n o B C T a n i í b i , B o e H H b i e , 6 b i B a j i b i e jiioflM. I l e ' i a T H M K M c a M M M J i j i i o c T p M p o B a j i M n e c n w pMcyHKHMM, ^ a c T O o ^ e H b n o c p e f l C T s e H H b i M M , MHOÍÍ p a 3 c o B c e i i HCCOr j i a c c o B a n H b i M M c T e K C T O M . M j i J i i o c T p a q M M « e j i a J i M TBKCT Gojiee 3 a H M M a T e j i b H b i M , 3 a n o j i H a j i M CBoSoj^Hbie M e c í a . Ty «ce pojib McnojiHajiM fleKopaTMBHbie 3acTaBKM. ü p M M e H a jiMCb K C M J i o r p a c J j M ' í e c K M e K y B M K M M M e T a j u i M ^ e c K M e Ma T p i m b í , n p M c n o c o S j i e H H b i e K B b i n y K J i O M n e n a T H . Majierib KMC TMnorpadpMM n o K y n a j i M M n o r ^ a y 6ojiee K p y n u b i x TMn o r p a d o M í í n o j j e p x í a n H b i e rlpopMbi. MjiJiiocTpMpoBajiMCb pejiMrM03Hbie necuM, « p y r i i e xe i p e 3 B b i H a M H 0 p e f l K O , M6O H e x B a T a J i o B p e M e n M na B b i n o j i HeHMe p M C y H K a K „ H O B M H K e " , M K p O M e TOrO 3 H a H M T e j I b H 0 y B e j i M H M B a j i M C b 6bi p a c x o ^ b i . A B e f l b B a s c u o Sbijio M3flaTb „ H O B M H K y " K a K MOHCHO C K o p e e , o n e p e í K a a K O H K y p e n n P i i o . T T e K C T b i p a c n p o c T p a H a j i M T a K s t e JiaBOHHMKM, K O T o p b i e , i i a p a ^ y c M r p y u í K a M M , n p e ^ M e T a M M K y j i b T a M pa3JiMMnoro posa 6 e 3 f l e j i y i i i K a M M n p o f l a B a j i M a p n i a p o ^ H y í o j i M r e p a T y p y . OHM n o f l H e p x M B a j i M C B a 3 b c Bojiee K p y n H b i M M M j i y r n j M M H TMnorpadpMHMM, K O T o p w e M r p a j i M p o j i b M3flaTeneM M o n TOBMKOB, a j i a B O H H M K M n o c T a B j i a j i M T O B a p H a 6 a 3 a p b i M apMapKM. KjiMiue McnojibaoBaJiM B MaKCMíiajibHOM n o p o í í y n o T p e B n a a M MX B p a 3 J i M H H b i x n e n a T H b i x A B T O P W MJiJiiocTpaL(MM T O i H O CTeneHM, TeKCTax. TaK «ce, KaK aBTopb]. neceH flo CMX n o p H e M 3 B e c T i i b i , n o c K O J i b K y B c e n e n a T a j i o c b a n o HMMHO. HpMapOHHble TeKCTbl BblXOflMJIM COTHBMM TbICaH, n e C H H B C B a 3 M C X p a M O B b I M M n p a 3 a H M K a M M — MMJIJIMOnaMM. O f l H a K o coxpaHMJiMCb jiMnib HeMiiorMe 3 K 3 e M n j i a p b i , n O C K O J I b K y OHM 6bIJIM „ 3 a H M T a H b l " flO KpafÍHOCTM. T e K C T O B STMX H e c o B M p a j i M ; M3 a c e u i O B C K o r o M n m e M b i c K o r o p e r M O H O B o c T a n a c b j i M i i i b KOJijieKD;Ma c o c T a p . j i e n H a a aB-ropoM H a c T o a i n e M cTaTBM, K O T o p a a nacHMTbis a e T H e c K O j i b K o COT 3 K 3 e M n j i a p o B , a T a K H c e KOJIJI6KI;MH JKeiuoBCKoro My3ea. / l a j i e e <£>. K o T y j i a o n M C b í s a e T O T f l e J i b H b i e o6pa3iiM nenaTHbix TeKCTOB M M J i j i i o c T p a u ^ j ^ g Q n o j i H a H cTaTbio CBeflennaMM o CTapbix TMnorpa&iroix T ^ u i o a c K o r o perMOHa. l-^nnuinum., &\ �Cena 18 zł. I N D E K S 37132/36940 Indeks P L ISSN 0032-3721 WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł. 72.— zł. 36.— Informacji o warunkach prenumeraty udzielają u r z ę d y pocztowe i Oddziały „Prasa—Książka—Ruch". RSW P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest droższa o 40% od prenu­ meraty krajowej, należy w p ł a c a ć na konto P K O nr 1-6-100024, RSW Prasa— — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warszawa. SPRZEDAŻ NUMERÓW BIEŻĄCYCH I ARCHIWALNYCH — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N ; s p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych; p ł a t ­ ność g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , 1-6-100312. Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO nr * Orders for this periodic from abroad can be placed w i t h RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warsaw, Poland or w i t h — Kubon und Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8. M ü n c h e n 34, Postfach 68, the Federal Republic of Germany — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W12, Great Britain — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Nakład 1930 egz. Objętość 61 X 86. Oddano do składu w styczniu 1976 r. Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. 10,40 ark. wyd.: 7,50 ark. druk. Papier ilustracyjny kl. I I I 90 g. 25.VIII.1975. Podpisano do druku w styczniu 1976 r. Wydrukowano w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 433/75. J-101. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/142507dc4ac73c7617fd2c4a438e2144.pdf 3989f96aa35a386126d2849db34363bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4165 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.250-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P i e ś n i odpustowe, tworzone przez l u d nawet na prze­ strzeni wieków — znacznie mniej od nowszych „ n o w i n e k " — nie t y l k o m o g ą , ale powinny s t a ć się m a t e r i a ł e m badaw­ czym tak dla j ę z y k o z n a w c ó w , j a k i dla h i s t o r y k ó w litera­ t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej. C h o c i a ż b y z t y c h więc wzglę­ dów należy w z m ó c poszukiwania owych d r u c z k ó w , zanim p r z e p a d n ą całkowicie. Można też z a d a ć pytanie — czy ryciny na pieśniach odpustowych m o g ł y s t a n o w i ć inspirację dla ludowych rzeź­ biarzy i malarzy, k s z t a ł t o w a ć ich w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą , p o b u d z a ć do zadumy ? Miały niewątpliwie wielki w p ł y w na tworzenie się tego, co nazywamy religijnością l u d o w ą czy filozofią, zasobem pojęć i w y o b r a ż e ń ludu. PRZYPISY Rzeszowskie wręcz zalewało druczkami straganowymi „ K a t o l i c k i e wydawnictwo F . Orła i syna we F r y d k u na Śląsku a u s t r i a c k i m " (Cieszyńskim — z n a j d u j ą c y m się do 1918 r. na terenie ówczesnej A u s t r i i , a ściślej m ó w i ą c tzw. Galicji). Bardzo a k t y w n ą b y ł a drukarnia w Tarnowie, powstała ok. połowy X I X wieku, a na przełomie X I X i X X w. dzia­ łająca pod f i r m ą : „ W y d a w n i c t w o pieśni odpustowych drukarni Zygmunta Jelenia, u l . W a ł o w a 4". Z kolei w Wado­ wicach czynna b y ł a drukarnia Fr. F o ł t y n a . N a druczkach odpustowych często w y s t ę p u j ą — w metryczkach — również n a k ł a d c y czy wydawcy. Mioli tedy pewne ambicje. 1 Najstarsza drukarnia na terenie byłego województwa rzeszowskiego p o w s t a ł a w J a r o s ł a w i u — s ł y n n y m „ p o l s k i m Frankfurcie" — już w r o k u 1621. W k r ó t c e u p a d ł a , aby się niejako odrodzić w połowie X I X w. W Baranowie Sando­ mierskim w latach 1628—1648 działała drukarnia inno­ wiercza. Z kolei P r z e m y ś l . Najstarsze to miasto było siedzibą grodu i starosty, miało dwa biskupstwa, rzymskie i greckie. W 1754 r. p o w s t a ł a t u drukarnia działająca nieprzerwanie do dziś i m a j ą c a ciekawy dorobek. A oto czas powstania innych d r u k a r ń i drukarenek: Rzeszów — 1840, Sanok — 1848, J a s ł o — 1855, D ę b i c a — 1883, Krosno n / W i Tarnobrzeg — 1888, Kolbuszowa — 1890, Miejsce (obok Krosna, nazwane później Piastowem) — 1892, Gorlice — 1900. Wiele drukarenek p o w s t a ł o w okresie międzywojennym. ( W i a d o m o ś c i o drukarniach u z y s k a ł e m od dr Andrzeja Jagusztyna, k t ó r e m u serdecznie dziękuję). Eepr.: J . Olędzki, J . Turaj K R O N IV—VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—13.IV — w remach Panoramy X X X - l e c i a w Warszawie p r e z e n t o w a ł a swój dorobek ziemia rzeszowska. Z tej okazji otwarta została m . i n . w D o m u Chłopa wystawa sztuki ludowej ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rze­ szowie. Na R y n k u Starego Miasta od­ b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów folklo­ rystycznych, m.in. koncertowali „ L a sowiacy", „Rzeszo wiacy", „Bando­ ska", „ P o ł o n i n a " . Zorganizowano też kiermasz sztuki ludowej. * 2, 3.V — w Muzeum Wsi Opol­ skiej o d b y w a ł a się wielka impreza folklorystyczna, na k t ó r ą złożyły s i ę : w y s t ę p y kapeli ludowej ze Złotogło­ wie, zespołów pieśni i t a ń c a : „ O p o l e " , „Strzecha", „Bierawianie", Zespół Ziemi Kluczborskiej i i n . Otwarto w y s t a w ę pn. „Współozesna twórczość Opolszczyzny" (pokazana uprzednio na Panoramie w Warszawie) oraz zor­ ganizowano Jarmark Ludowy, na k t ó ­ r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swoje wyroby. * 4.V — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu o d b y ł o się kolejne widowisko regionalne, t y m razem w wykonaniu amatorskiego Zespołu Pieśni i T a ń c a z Opoczna. W y s t ę p o m towarzyszył pokaz wykonywania wy­ cinanek rawsko-opoczyńskieb przez J a n i n ę P r z y b o r k o w ą z Zakościela. * 4.V — w Kielcach, w ramach wo­ jewódzkiej panoramy kulturalnoj pn. „ P r e z e n t a c j e — 7 5 " d e m o n s t r o w a ł swo­ je osiągnięcia b. powiat opatowski. Otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej, na której pokazano: wyroby ceramiczne, wyroby ze słomy, t k a n i n ę . Na kon­ cercie folklorystycznym w y s t ą p i ł y Ze­ społy Pieśni i T a ń c a Domu K u l t u r y , a autentyczny folklor ziemi o p a t ó w 250 I K A 1975 skiej zaprezentowali: Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Grocholisk, „ C m i e l o w i a c y " , Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Obręcznoj, k t ó r y w y s t a w i ł fragment widowiska: „Wesele Ś w i ę t o k r z y s k i e " opartego na zapisach etnograficznych. * 9 — l l . V — w L i p n i c y Wielkiej o d b y ł a się impreza pn. „ O r a w s k a Wiosna—75 — Święto Pasterskie". Organizatorami b y l i : W y d z i a ł K u l ­ t u r y i Sztuki — Urz. W o j . w K r a k ó w ie, W y d z i a ł O ś w i a t y , Wychowania i K u l ­ t u r y — Urz. Pow. w N o w y m Targu, O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Targu, Ośrodki K u l t u r y w L i p n i c y Wielkiej i w J a b ł o n c e oraz redakcja „ G a z e t y Krakowskiej". Z okazji improzy otwar­ ta została wystawa fotografii praso­ wej „ F o l k l o r Podhala i Orr.wy",-od­ b y w a ł y się konkursy Dziecięcych I n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w ' Ludowych, Dziecię­ cych Zespołów Regionalnych i K a p e l Ludowy ch, przegląd filmów o regionie i szereg wycieczek turystycznych. * V — w Olsztynie o d b y ł y się V D n i Folkloru. Na estradach w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne i amatorskie z W a r m i i i Mazur, zorganizowano t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludowych, na k t ó r y t w ó r c y ludowi stawili się wy­ j ą t k o w o licznie. * 3 1 . V — 4 . V I — w Ciechocinku od­ był się I V Festiwal Folkloru K u j a w . W d n i u inauguracji otwarta została wystawa pn. „Wielcy Polacy w oczach rzeźbiarzy ludowych". Zorganizowano też p l e n e r o w ą w y s t a w ę rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego z W ł o c ł a w k a . O d b y w a ł y się spotkanie z l u d o w y m i t w ó r c a m i , prelekcje o fol­ klorze Pomórz-", i K u j a w ; w y s t ę p o ­ w a ł y regionalne zespoły K u j a w , P a ł u k i Kaszub oraz Reprezentacyjny Zespół Ziemi Bydgoskiej. Festiwal zakończy się kiermaszem wyrobów' ludowych. * L V I — w Łoclłowie odbył się wielki Festyn, zorganizowany przez w ł a d z e miejscowe i r e d a k c j ę „ T r y b u n y Mazowieckiej". W ś r ó d licznych imprez szczególnym powodzeniom cioszyly się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i Tańca „ K u r p i e " z Ostrołęki. 1—8.VI — o d b y w a ł y się Dni Bydgoszczy, obchodzone w t y m roku szczególnie uroczyście w związku z 30 rocznicą jej wyzwolenia. J e d n ą z naj­ bardziej atrakcyjnych imprez był „ J a r m a r k Kaszubski", na k t ó r y m m o ż n a b y ł o n a b y ć w y r o b y ludowo, m . i n . r z e ź b y , hafty, koronki, malar­ stwo na szkle, c e r a m i k ę , wyroby z ko­ rzenia. W czasie j a r m a r k u występo­ w a ł y zespoły folklorystyczne ziemi chojnickiej. * 6 — 8 . V I — o d b y ł y się D n i Bełżyc, w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych i p l a s t y k ó w ama­ torów. * 13—15.VI — w Bytowie odbyła się I I I impreza doroczna pn. „Jar­ m a r k Folklorystyczny — B y t ó w 75". Na estradzie w y s t ę p o w a ł o 8 Zespołów P i e ś n i i T a ń c a regionu Kaszubskiego. Mazur i Mazowsza, a na placu twórcy ludowi sprzedawali swoje wyroby i prezentowali swe umiejętności arty­ styczne. K l u c z o w y m punktem było widowisko plenerowe p t . „Logenda o Stolemie" w wykonaniu członków kaszubskiego zespołu „ B y t ó w " oraz innych zespołów' uczestniczących w im­ prezie. * 14, 15.VI — o d b y ł się Jarmark Białostocki, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swe w y r o b y . �m * 22.VI — na Placu Defilad w War­ szawie odbyła się doroczna „Cepelia­ da". Impreza rozpoczęła się b a r w n y m korowodom a r t y s t ó w ludowych w stro­ jach regionalnych. Na stoiskach na Placu cały dzień t r w a ł a sprzedaż wy­ robów' ludowych a a r t y ś c i ludowi demonstrowali swojo umiojętności. Na, estradzie o d b y w a ł się koncert zespo­ łów ludowych prowadzony przez W o j ­ ciecha Siemiona oraz pokaz mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą . * 20—22.VI — w Sopocie o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny. Tegoroczna impreza różniła się od poprzednich. U d z i a ł w niej wzięły zespoły autentycznie ludowe, składające się z mieszkańców wsi i prezentujące folklor własnego środo­ wiska,. Po raz pierwszy została t u zorganizowana „ S c e n a D e b i u t u " dla młodych zospołów, k t ó r e d o t ą d nie uczestniczyły w p r z e g l ą d a c h . Zorganizowano ponadto kiermasz sztuki ludowej i ludowych potraw. Otwarto toż wystawy wycir.enek lu­ dowych, h a f t ó w i koronek. * 2 0 - - 2 3 . V I — w P ł o c k u o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny, w k t ó r y m udział wzięło ponad 30 Zospołów P i e ś n i i Tańca,, zespołów regionalnych, kapel ludowych, p o e t ó w oraz kilkudziesięciu ludowych t w ó r ­ ców: rzeźbiarzy, malarzy, garncarzy, wycinankarek, koronkarek. W togorocznoj imprezie zaostrzo­ no kryteria, dopuszczając do u d z i a ł u tylko folklor autentyczny i artystycz­ nie opracowany na podstawie orygi­ nalnych p r z e k a z ó w . W przeglądzie zospołów n a g r o d ę I o t r z y m a ł Zospól Pieśni i T a ń c a „ P o g ó r z a n i e " , a 3 na­ grody I I I — Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P ł o c k " , Zespół Regionalny Z a k ł a d ó w Celulozowa-Papierniczych w Niedo­ micach k/Tarnowa i Zespół Pieśni i Tańca „ P u ł a w y " . Ponadto o d b y w a ł y się w y s t ę p y kapel ludowych w k i l k u częściach miasta. Zorganizowano t a k ż e J a r m a r k Płocki — kiermasz sztuki ludowej i kiermasz ludowych potraw, spotkanie z poetami l u d o w y m i , b r w n y k o r o w ó d ulicami miasta. W czasie Festiwalu czynne b y ł y dwie w y s t a w y : hp,ftu l u ­ dowego i wycinanek. W osta,tnim d n i u Festiwalu od­ było się sympozjum naukowe poświę­ cone kulturze ludowej. * 25.VI — o d b y ł a się V Niedziela Kołbiolska, zorganizowana z okazji D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy. Impreza, zgromadziła k i l k a t y s i ę c y widzów p r z y b y ł y c h z r ó ż n y c h miejscowości województwa. W programie o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów amatorskich Do­ mów K u l t u r y w Otwocku, Miojskiogo Ośrodka K u l t u r y w Józefowie, regio­ nalnego zespołu z Glinianki oraz miej­ scowych — z Kołbioli. Ponadto zorga­ nizowano pokaz mody, kiermasz książki i przede wszystkim w y s t a w ę sztuki ludowej regionu kołbielskiego. * 27—29.VI —- w Kazimierzu n / W . odbył się I X Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewe,ków Ludowych. Orga­ nizatorami Festiwalu b y l i : Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w L u b l i ­ nie, W D K , Muzeum Okręgowe i Zarz. Gł. S T L w Lublinie, U r z ą d Miejski i Miejski D o m K u l t u r y w P u ł a w a c h , Urz. Miasta i Miejski D o m K u l t u r y w Kazimierzu. Festiwal rozpoczął się koncertem pn. „ O d Kaszub do Podhala", po k t ó ­ r y m o d b y ł a się konferencja prasowa, koncert ubiegłorocznych l a u r e a t ó w , wieczór poezji ludowej. W ciągu dni n a s t ę p n y c h nadal o d b y w a ł y się w y ­ s t ę p y , a na r y n k u kiermasz sztuki łudowoj, w k t ó r y m udział b r a l i człon­ kowie S T L . Jednym z podstawowych założoń Festiwalu w Ka,zimiorzu jost prezen­ tacja folkloru f,utontyczncgo, a, jogo cechą specyficzną — improwizowanie w y s t ę p ó w ulicznych i wprowadzanie a.tmosfery wspólnej zabawy. J u r y p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę ­ p u j ą c o : wśród kapel — n a g r o d ę I (5.000 zł) oraz „ k o g u t a " — n a g r o d ę u f u n d o w a n ą przez naczelnika mia­ sta — o t r z y m a j ą Kapola Ludowa z Nowej Wsi, woj. zamojskie, nagrody I I (po 3.500 zł) — Kapela Ludowa D u ­ dziarzy z Jarocina, w o j . kaliskio i K a ­ pela Ludowa ze Zdziłowic, w o j . tarno­ brzeskie. Ponadto 3 kapele o t r z y m a ł y wyróżnienia. W ś r ó d śpiewaków-solis t ó w : n a g r o d ę I (1000 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Putewach — o t r z y m a ł a Stefania G o d z i ń s k a ze Zdzilowie, w o j . tarno­ brzeskie, n a g r o d ę I I (750 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Puławach — otrzymają Zofia Danieluk z Krzczonowa, w o j . lubel­ skie. Ponadto przyznano 2 ne,grody I I I (po 500 zł). W ś r ó d i n s t r u m e n t a l i s t ó w nagrody I nie przyznano, n a g r o d ę I I (750 zł) o t r z y m a ł Józof Młynek, cym­ balista z Rakszaw y, w oj. rzoszowskio, n a g r o d ę I I I (500 zł) — Jan Wrona, skrzypek z Poniatowej, woj.lubelskie. Ponadto przyznano 2 w y r ó ż n i e n i a . W ś r ó d grup śpiewaków — n a g r o d ę Komitetu d/s Radia i Telewizji (3.000 zł) o t r z y m a ł zespół ludowy ,,Wdzydza,nki" z Wdzydz Kiszew­ skich. Ponadto przyznano 1 wyróżnie­ nie. Przyznano t a k ż e k i l k a nagród i w y r ó ż n i e ń dodatkowych. T r Wystawy i konkursy 6 . I V — w Muzeum Śląska Opol­ skiego w Opolu otwarta, została po­ konkursowa, wystawa pn. „ M a l a r s t w o i rzeźba ludowa Opolszczyzny", zorga­ nizowana przoz Muzeum, Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . , Opolską SPLiA, Opolskie Towarzystwo Kulturalnoo ś w i a t o w e i SZMW. W konkursie udział wzięło 55 a r t y s t ó w ludowych, k t ó r z y nadesłaJi ponad 300 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagroeły n a s t ę p u j ą c e : na,grodę I w dziedzinie malarstwa o t r z y m a ł Tomasz T e r e ń z Opola, w dziedzinie rzeźby — Zygmunt Cedor z K ę d z i e r z y n a , Jan Darok Z P a k o s ł a w i c i Stanisław Majewski ze Sterna,lic. N a g r o d ę specjalną otrzy­ m a ł Eugeniusz Marzec za d u ż ą kom­ pozycję — „ D z i a d y " . Organizatorzy przygotowali spotkanie z uczestni­ k a m i -wystawy w celu przedyskuto­ wania możliwości udzielenia i m po­ mocy. * ' 29.IV — w Krakowie otwarta została wystawa twórczości ludowej Podhala, Spiszą. Orawy i Pienin. I V -— w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie, z okazji D n i K u l t u r y Radzieckiej została otwarta wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z republik radzieckich. * I V — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u czynna b y ł a pokonkursowa wystawa ludowej ceramiki artystycz­ nej z woj. warszawskiogo. Na konkurs zgłoszono ponad 500 prac. Na wy­ stawie poka,zano wyroby 15 wyróż­ nionych a u t o r ó w , 3 nagrody I przy­ z n a l i o Czesławowi Plagowskiemu. * I V — w Słupsku otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa na wsi kosz ilińskioj w latach 1945—1975", zorganizowana przoz Muzeum Pomo­ rza, Środkowego z okazji 30 rocznicy powrotu Ziem P ó ł n o c n y c h i Zachod­ nich do Macierzy. Na wystawie po­ kazano praco 40 a u t o r ó w : rzeźby, obrazy na szkle, wycinanki, pisanki i ludowe p a m i ą t k i . * I V — w D o m u K u l t u r y w Słupsku czynna b y ł a wystawa, rzeźb Piotra Saksona, rolnika, k t ó r y niedawno przekazał gospodarstwo za r e n t ę , by m ó c całkowicie poświęcić się pracy artystycznej. * I V — w Domu Chłopa w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę pn. „ K o b i e t a w sztuce ludowej", zorganizowaną przoz Muzeum Regionalne w Radomiu, redakcję „Chłopskiej D r o g i " i Dom Chłopa. Na wystawie pokazano 130 rzeźb w drewnie, z k t ó r y c h część przeznaczono na sprzedaż, r, praco naj­ ciekawsze wysta,wiono potem w Ra­ domiu. * 4. V — w Krakowie rozstrzygnięty został X I I konkurs na, malowa,ne domy i w n ę t r z a Zalipia, zorganizowany przez Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . W konkursio udział wzięło 37 osób, przede wszystkim z samego Zalipia, a, t a k ż e z pobliskich wsi: N i w k i (3 osoby), Kuzio (3 osoby), Ćwików (1 osoba). Obok znanych już malarek uczestniczyło w konkursie k i l k a d o r a s t a j ą c y c h dziewcząt oraz 4 dzieci poniżoj 14 lat. Sąd konkurso­ w y pod przewodnictwem prof. dr Ro­ mana Reinfussa, biorąc pod uwagę artystyczny poziom malatur i ich na­ wiązanie do miejscowych tradycji oraz w k ł a d pracy, p r z y z n a ł 18 n a g r ó d pierwszych (po 1500 zł), 15 nagród drugich dorosłym, a 2 nagrody pierw­ sze i 2 nagrody drugie — dzieciom. Nagrody I o t r z y m a l i : Maria W o j t y t o , Janina Lizak, Ja,nina Lizakówna (cór­ ka), Monika Szlosok, Bronisława Boduch, Maria Sierak, Zofia Owca-Ma,jchrowska, Zofia K a c z ó w k a , Felicja Mosio, Maria Mosio, Anna Borek, Maria Chla.stowa, Honorata Tarka, Janina Jurek, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria Owca, Jan Szlosek — wszyscy z Zalipia oraz Danuta Szczebak z Cwikowa, a w kategorii młodzieżo­ wej — Stanisława Stalica i Wanda Boduch z Zalipia, (inf. EFP) * 5. V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, tradycyjne ozdoby wnętrz mieszkalnych b. pow. myślenickiego, pn. „ K w i a t y T o k a r n i " . W konkursie uczestniczyło 30 osób, w t y m 10 dziewcząt w wieku szkolnym oraz dziecięce zespoły plastyczne Szkoły Zbiorczej i Biblioteki Publicznej w To­ karni. N a d e s ł a n o łącznie 250 prac 251 �Sąd konkursowy pod przewodnictwem mgr Janiny Glanowskiej (Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . w Krakowie) przyznał nagrody i wyróżnienia. Nagrody I otrzymali: Stanisława Filipek z Za­ wadki, Piotr D u r l a t k a z Sieprawia, Eleonora Jurczak i Anna K l u s k a z To­ k a r n i ; nagrody I I — Maria J a m r ó z z Lipnika, Maria K ę d z i o r i Maria Majerek z Tokarni, Józefa Miłkowska z Wierzbanowej, S t a n i s ł a w a Wojtasik zo Skomielnej Czarnej. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I I oraz 3 nagrody I V i wyróżnienia dla dzieci. W tegorocznym konkursie za­ prezentowano przede wszystkim pa­ jąki krystaliczne, kuliste i żyrandolo­ we oraz k w i a t y z b i b u ł y i bukiety, wieńce, girlandy, (inf. E F P ) * 5. V — w Starej Kordegardzie w Łazienkach warszawskich otwarta, została Ogólnopolska Wystawa Po­ konkursowa pn. „ W o j s k o polskio w rzeźbie ludowej". Wystawa została zorganizowana z okazji 30-lecia zwy­ cięstwa nad faszyzmem a jej organi­ zatorami b y l i : M K i S , Gl. Zarz. Poli­ tyczny i Cepelia, k t ó r z y ufundowali nagrody oraz Zarz. Gł. STL i TPSP. Na konkurs n a d e s ł a n o 441 prac 131 a u t o r ó w . J u r y pod przewodnic­ t w e m rod. Aleksandra Jackowskiogo zakwalifikowało na w y s t a w ę 200 rzeźb i przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : za rzeźbę w drewnie nagrody I otrzy­ mali — Wincenty Krajewski z Zawi­ dza Kościelnego oraz Józef Zganiacz z F a ł k o w a na Kielccczyźnio; nagrody I I — Marian Adamski, Józef Citak, Stanisław K o r p a , Szczepan Mucha i Marian Ule. Ponadto przyznano 7 n a g r ó d I I I i 7 wyróżnień. Za rzeźbę ceramiczną n a g r o d ę I zdobył Stefan Głowiak z Pogwizdowa na Rzoszowszczyźnie, n a g r o d ę I I — W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, na­ grodę I I I — Jerzy W i t e k z U r z ę d o w a . Z okazji konkursu wydano katalog zawierający słowo w s t ę p n e , omówienie konkursu, listę nagrodzonych, u t w o r y poetów ludowych oraz ilustracjo. * 5—10.V — o d b y w a ł się w Polsco Festiwal Sztuki Amatorskiej K r a j ó w Socjalistycznych, pod h a s ł e m „30 zwy­ cięskich l a t " , zorganizowany przez N R D , CSRS i P o l s k ę . Gospodarzem Festiwalu b y ł Dolny Śląsk. Improzy — w y s t ę p y i wystawy o d b y w a ł y się w 15 miastach. * 6. V —• w Bydgoszczy rozstrzyg­ nięto konkurs na p a m i ą t k ę woj. byd­ goskiego, zorganizowany przoz Urz. W o j . w Bydgoszczy. D n . 2 . V I otwarta została wystawa najlepszych prac. * 8. V — w Muzeum Regionalnym w Hrubieszowie otwarta została po­ konkursowa wystawa plastyki obrzę­ dowej tego terenu. W konkursie ucze­ stniczyło 23 twórców ludowych. W ś r ó d nadesłanych prac d o m i n o w a ł y p a j ą k i , sztuczne kwiaty, gwiazdy kolędnicze, pisanki, wycinanki i korowaje. * 9. V — z okazji D n i Wadowic otwarta została pokonkursowa wyste wa sztuki ludowej i a m a t o r ó w ziomi wadowickiej. Był to pierwszy togo rodzaju przegląd w t y m regionie, zorganizowany w w y n i k u b a d a ń pro­ wadzonych przez p r a c o w n i k ó w i stu­ 252 d e n t ó w K a t e d r y Etnografii Słowian U . J . Badania zostały podjęte z inicja­ t y w y i r.n, koszt D o m u K u l t u r y oraz Wydz. K u l t u r y w Wadowicach. Na wystawie szczególnie bogato reprezen­ towana była rzeźba i malarstwo. * 10.V — w Muzeum K u j a w s k i m wo W ł o c ł a w k u otwarta została w y ­ stawa „ S z t u k a ludowa i zdobnictwo Podhala", zorganizowana wspólnie z Muzeum T a t r z a ń s k i m , k t ó r e wysta­ wę p r z y g o t o w a ł o . Z toj okazji o d b y ł y się imprezy towarzysząco, m . i n . wy­ s t ę p y kapeli góralskich, gawędzia­ rzy ludowych, prolekcje o sztuce pod­ h a l a ń s k i e j , pokaz rzeźbienia w glinie oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowy ch p o d h a l a ń s k i c h . * V — rozstrzygnięty został V wo­ jewódzki konkurs twórczości ludowej i p a m i ą t k a r s k i o j organizowany przez Muzeum Regionalne w Szczecinku. W konkursie udział brało ponad 20 twórców ludowych z terenu wojewódz­ twa, n a d s y ł a j ą c ok. 140 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagrody I I — Janowi Brzeskiemu za p t a k i rzeźbione w drew­ nie oraz Toodozji K a ź m i e r c z a k z Tar­ n ó w k i za zestaw h a f t ó w rzeszowskich. N a g r o d ę I I I — przyznano H e n r y k o w i Lepakowi z B y t o w a za r z e ź b y w drew­ nie. Ponadto przyznano 9 w y r ó ż n i e ń . Nagrodzono praco pokazano w D o m u K u l t u r y , u p r z y s t ę p n i a j ą c je po zakoń­ czeniu wystawy do nabycia publicz­ ności. * 14.V — w D o m u K u l t u r y w Mie­ chowie otwarta została wystawa, na k t ó r e j pokazano dorobek I V konkursu na współczesną s z t u k ę l u d o w ą Mie­ chowskiego. W konkursie wzięło udział 24 t w ó r c ó w indywidualnych oraz 3 zespoły kolędnicze, n a d s y ł a j ą c łącz­ nie ok. 150 prac. J u r y pod przewod­ nictwem prof. dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I (po 1.000 zł) o t r z y m a l i : za k w i a t y z b i b u ł y i p a j ą k i — Józef Kwiecień z Mianowie, Genowefa Bełtowicz z K a l i n y Wielkiej. Anioła Krzciuk z Kaliny—Las i Władysława K m i t a z Iwanowic; za zdobione w y ­ roby kowalskie — Andrzej Sito z Wierzbicy; za czepco i wycinpni i — Wiktoria Grolak z Janowic; za wesolne k u r y z ciasta — Józefa Czekała z K s i ą ż a Małego; ponadto — zespół k o l ę d n i c z y z K a l i n y Małej — za akcesoria kolędnicze, zwłaszcza ozdob­ no nakry cia głowy. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I i 6 n a g r ó d I I I . Fundusz n a g r ó d wy­ niósł łącznie 20.000 zł. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Osiedlowym D o m u K u l t u r y w Miechowie. Ekspo­ zycję o p r a c o w a ł y : Maria Czarnecka i Beata Bielczyk. (inf. E F P ) . * 14.V — w Koszalinie rozstrzyg­ nięto X I I I konkurs na twórczość pamiątkarską woj. koszalińskiego. W konkursie uczestniczyło 72 auto­ r ó w , n a d e s ł a n o 675 prac. J u r y pod przewodnictwem dr St. B ł a s z c z y k a p r z y z n a ł o nagrody I — Eugeniuszowi Michalskiemu (rzeźba), Teodozji K a ź mierczyk (haft). Poncdto przyznano 21 n a g r ó d i wyróżnień. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej n a s t ą p i wo wrześniu. 15—31.V — w sali D o m u K u l t u r y w L ę b o r k u otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa ziemi gdańskiej", zorganizowana przez Ośrodek Kultury w G d a ń s k u i lęborski D o m Kultury, Na wystawie pokazano rzeźby, hafty kaszubskio, kociewskie i z Powiśla W a r m i ń s k i e g o , c e r a m i k ę kaszubską, instrumonty i meble kaszubskie. * 16. V — w ramach Panoramy X X X - I e c i a w Warszawie prezento­ wała swój dorobek ziemia szczecińska. Z tej okazji w ś r ó d innych imprez zorganizowano w D o m u Chłopa wy­ s t a w ę pn. „Twórczość ludowa i pla­ styka, amatorska Pomorza Zachod­ niego". Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne, listę a u t o r ó w i ilustracjo. * 17. V — w P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę : „ T r o n y i insygnia wodzów dawnej A f r y k i " . * 19.V — na Z a m k u w Szydłowcu otwarte zostało Muzeum Ludowych I n s t r u m e n t ó w Muzycznych (jako od­ dział Muzeum Świętokrzyskiego). * 19.V — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs twórczości ludowej i amator­ skiej B o c h e ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum w Bochni. W konkursio u d z i a ł wzięło 20 osób. J u r y pod prze­ wodnictwem prof. dr Romana Roinfussa p r z y z n a ł o 5 n a g r ó d I (po 1.000 zl) 4 nagrody I I i 6 n a g r ó d I I I . Nagrody I o t r z y m a l i : za rzeźbę — Jan Madej i jego syn Jan z Dziewina', Piotr Dymurski z Grobli, za malarstwo — Józef O p y r c h a ł z Dziewina i Aniela Danioł z Buczkowa; nagrody I I : za rzeźbę — Franciszek Golonka z Olchawy, za malarstwo — A n n a Ł ę k a w a z Łąkty G ó r n e j ; za w y r o b y garncarskio — Macioj W y d r a z D ę b i n y , za pisanki —• Teodora Kornecka z Wiśnicza Nowe­ go. W y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą otwarto w salach bocheńskiego muzeum 23.V. * 22.V — w Olsztynie otwarta zo­ s t a ł a I I W y s t a w a Twórczości Ama­ t o r ó w zorganizowana przez Miejski i M i ę d z y z a k ł a d o w y D o m Kultury przy w s p ó ł p r a c y B W A . W wystawie wzięło u d z i a ł 19 a u t o r ó w , z których wielu n a w i ą z y w a ł o w swoich pracach do t r a d y c j i sztuki ludo woj. * 23—24.V — w N . Sączu roz­ s t r z y g n i ę t o I I K o n k u r s Współczesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich, zorganizowany przez Muzeum w N . Sączu przy współudziale M K i S , Urz. W o j . w K r a k o w i e i Pracowni Badań Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN w Krakowie. N a konkurs wpłynęły 1074 prace od 179 a u t o r ó w — w tym 42 w wieku poniżej 18 lat. Jury pod przewodnictwom red. Aleksandra Jackowskiego przy­ znało nagrody n a s t ę p u j ą c o : nagrody I o t r z y m a l i — Stanisław H o ł d a spod N . Sącza, Wojciech Oleksy z Paszyna, S t a n i s ł a w M i k a (starszy) z Paszyna. Nagrody I I — Anna F i c o ń z Wieprza, Joanna, P i o t r i W ł a d y s ł a w Kastelikowie z Gliwic, Janina Mordarskn i Zdzisław Orlecki z Paszyna. Ponadto przyznano 12 n a g r ó d I I I i I V . W grupie młodzieżowej nagrody I o t r z y m a l i : Andrzej F i c o ń z Wieprza, Zonon Głód i A u g u s t y n Michalik z Pa­ szyna; nagrody I I — Czesław Głód, �Janusz Głóel, Maria Głód i Alfred Miczcłek z Paszyna. Ponadto przy­ znano 7 nagród I I I i w y r ó ż n i e n i a . Nagrody ufundowali: M K i S oraz Wydz. K u l t u r y . ^ " ' - ' W * * 24. V — z okazji D n i Nowego Targu otwarta została wystawa p n . ,.Twórczość ludowa, kobiet p o d h a l a ń ­ skich". * 25. V —• w salorio wystawowym Domu K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego otwarta została wystawa — V I Woje­ wódzki Przegląd Plastyki Amator­ skiej. Organizatorami P r z e g l ą d u b y l i : Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w Poznaniu, P a ł a c K u l t u r y w Pozna­ niu oraz D o m y K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego. Na wystawie zaprezontowano 410 prac 140 a u t o r ó w . * 25.V — w salach Muzoum w Sie­ radzu otwarta, została wystawa pra,c Szczepana, Muchy, rzeźbiarza luelowogo ze wsi Szalo. * 27. V — w Muzoum Mr,zowiockim w Płocku r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, w y c i n a n k ę l u d o w ą woj. warszawskiego zorganizowany przez Muzeum. W konkursie u d z i a ł wzięło 124 twórców, zgłaszając łącznie 2008 prac. Przyznano nagrody ufundowano przez M K i S i Urz. W o j . w Wa,rszawie oraz Cepelię. Nagrody I o t r z y m a ł y — Stanisława B a k u ł a , Strzałki, w o j . ostrołęckie, Czosła,wa Konopka, K a ­ dzidło, woj. rstrołęckio, K r y s t y n a Cieślak, Sanniki, w o j . płockie. Ponad­ to przyzna,no 13 n a g r ó d I I i 34 w y ­ różnienia. 28. V — w Muzeum RegionaJnym w Chojnicach, z okazji 700-lecia Chojnic i 30-toj rocznicy Wyzwolenia otwarte zosta,ły 2 w y s t a w y : „Dzieje Chojnic" i „ S z t u k a ludowa. K i szub". * 28.V — w D o m u G o t y c k i m w pu­ ławskim p a r k u otwarta została w y ­ stawa pn. „ I k o n y , ś w i ą t k i , N i k i f o r " , zorganizowana, przoz Muzoum Regionalno. Pokazano t u eksponaty ze zbio­ rów Muzoum Na»rodowego w K r a k o ­ wie. V — Muzeum R e g i o n a ł n o w K ł o ­ dzku zorganizowało z okazji „ K ł o d z ­ kiego M a j a " — w y s t a w ę prac Nikifora Krynickiego, w y p o ż y c z o n y c h ze zbio­ rów Muzeum w N o w y m Sączu. * V — w Muzoum Etnograficznym w Toruniu otwarto w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa Kaszub", na której pokazano: hafty, coramikę, plecionki, sprzęty. * V — w Muzoum Etnograficznym w Krakowie otwarta zostaJa wystawa włoskiego malarstwa „ n a i w n y c h " , po­ kazano obra,zy p o c h o d z i ł y z kolekcji Galerii „La, Feluca" w Rzymio, należącoj do rodziny Querol. W y s t a w ę zaprezentowano n a s t ę p n i o w Warszawio, w galerii „ Z a p i e c e k " . * V — na dziodzińcu Muzoum Etnograficznego w Toruniu odbył się dziesięciodniowy I Plener R z o ź b i a r z y Ludowych. Muzoum zaprosiło t y l k o rzeźbiarzy znanych z d u ż y c h f o r m : Henryka Hagola, Toodozjusza B u t y ń c a , Kazimierza Makowskiogo. W y ­ konane przoz nich rzeźby z dostarczo­ nego m a t o r i a ł u przozna,czone są do parku etnograficznego, sąsiadującego z Muzeum. * 30.V - - w Muzoum Regionalnym w Radomsku otwarta została, pokon­ kursowa wystawa pn. „ T k a n i n y ludo­ we ziomi r a d o m s z c z a ń s k i e j " . * V - - w Lublinie rozstrzygnięto Konkurs na Pamiątkę Lubok-ką. W konkursie udział wzięło 106 osób, zgłaszając 441 propozycji, z k t ó r y c h jednak większość trzeba, było e>drzucić ja,ko nie odpowiadająco warunkom konkursu albo nio n a d a j ą c e się do masowego rozpowszechniania. Nagro­ d ę I (6.000 zł) o t r z y m a ł Zbigniew Strz: Jkowski z Lublina, uagr. I V (4.000 zl) Waldemar Mrówka, ze Świdnika i Waldemar Maciejowski z Lublina. * V — w Golubiu — Dobrzyniu czynna, była, wystawa, twórczości l u ­ dowej z 7 n•iddrwęckieh b. p o w i a t ó w , zorganizowana z okazji D n i D r w ę c y . * 10.VI — w Muzeum Regional­ n y m w Ż y w c u otwa,rte, zostata pokon­ kursowa, wystawa, ludowego zdobnic­ twa, bibułkowego. W konkursie udział wzięły a r t y s t y k i ludowe z Podhala, Gorców i Beskidów. Nagrody M K i S oraz Cepelii o t r z y m a ł y : Franciszka, U f land i Maria, W r ó b e l z Powli Wiel­ kich oraz Maria Madejczyk z Cisca. * V I — w Warszawie odbył się cykl improz organizowanych przez Copolię z oka.zji 25-locia, joj elziałalności: 17. V I — w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i otwarta została wystawa, pn. „Sztuka, i rękodzieło Copolii", na, k t ó ­ rej pokazano dotychczasowy dorobek. Sąsiadujące z t ą wysta.wą ekspozycjo a,nalogiczno krajów socjalistycznych, w k t ó r y c h działa.ją organizacje ręko­ dzieł ludowych i artystycznych, stwa,r z a ł y p l a t f o r m ę wza,jomnej wymiany doświadczoń, dosta,rcza,jąc jodnoczośnie m a t o r i a ł u do dyskusji na sympoz­ jum. 20—21.VI — odbyło się sym­ pozjum naukowo na t e m a t : Organi­ zacja i sta,n b a d a ń rękodzieła, ludo­ wego i a,rtystycznogo w krajach socja­ listycznych", z udziałom przodsta,wicieli: CSRS, N R D . Polski, R u m u n i i , Węgier i ZSRR. Zo strony polskiej referaty wygłosili prof. dr Roman Reinfuss oraz prozos Cepelii mgr Ta­ deusz Więckowski. M a t e r i a ł y sym­ pozjum z o s t a n ą wydano przez Copolię. 2 1 . V I — w czasio trwania sym­ pozjum odbyło się uroczysto wręczonio n a g r ó d i m . Oskara Kolberga. Tego­ rocznymi laureatami zostali: w dzie­ dzinie plastyki ludowej: Holona, Bornasowska, tkaczka z Rzoszowskiogo, Wincenty K i t o w s k i , ceramik z Iłży, Stanisława, Kubik, wycinankarka z Sieradzkiego, Str,nislaw P a c z y ń s k i , szopkarz z Krakow^a, Józof Stopka-Król, metaloplastyk z Podhala oraz Zofia, Wojnowa, koronkarka z Bobowoj. Spośróel n a u k o w c ó w i działaczy kulturalnych nagrody otrzymali: Kazi­ miera Styp-Rokowska, założycielka ze­ społu „ K a s z u b y " , W ł a d y s ł a w Gębik, działacz i pisarz z W a r m i i i Mazur, Jadwiga, Mierzejewska-Frankiewicz, znany choreograf, prof. Roman Reinfuss, znakomity bada,cz sztuki ludowej i prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, zasłużony badacz polskiogo folk'om. Ponadto nagrodzono 5 zespołów folklorystycznych: „Har­ nasie" z Poronina, „Opocznianka", „ T o ś d o k i " z Wielkopolski oraz zespo­ ły polonijne — „ S y r e n a " z Brunssum w Holandii i „ S o k ó ł " z Carvin wo Francj i. K o m i t e t o w i honorowemu nagróel Kolberga przewodniczył wicepremier Józef Tojchma,, a Komisji Nagród — rod. Aleksander Jackowski. Nagrody przyznaje miesięcznik społ.-kult. „Barwy" 21. V I — w Staroj Kordegardzie w Lazionkach otwarto wystawę prac l a u r e a t ó w nagrody Kolberga. Z okazji wystawy został wydany kata,log, za­ w i e r a j ą c y : skład K o m i t o t u Honoro­ wego i K o m i s j i N a g r ó d , słowo wstępno ełr Kazimierza, Pietkiewicza, listę lau­ r e a t ó w w dziedzinio plastyki ludowej, noty biograficzne ze zdjęciami lauroatów. 22. V I — na p l . Defilad odbyła, się tradycyjna, „ C e p e l i a d a " . Mimo iż organizatorzy starali się uczcić nią 25-Iecie Copolii, tegoroczna impreza miała skromniejszy charakter niż poprzodnie. * 16.VI — w Zabrzu rozstrzygnięto konkurs na, malarstwo nieprofesjo­ nalne ogłoszony przez Muzeum w Za­ brzu dla, terenu Górnego Śląska. W konkursio udział wzięło 56 autorów, k t ó r z y na,dosłali w sumie 180 obra­ zów. J u r y pod przewoelnictwem red. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody ufundowane przez M K i S . Nagrody I otrzymali — Ewald Gawlik z Katowic, Eugeniusz Krawczuk z Gli­ wic ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Luciński z R u d y ŚL, Janina Motyka z Gli­ wic, Leopold Wróboł z Katowic. Ponadto przyznano 3 nagrody I I oraz 7 wyróżnień. * 20. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę pn. „Strój ludowy Słowian", zorganizowaną w ramach umowy 0 bozpośrednioj współpracy między P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficz n y m w Warsza,wio i P a ń s t w o w y m Muzeum N a r o d ó w ZSRR w Lenin­ gradzie, którego kolekcjo zostały t u zaprezentowano. Szczególnie interosująca była kolekcja strojów polskich z X I X wioku zawierająca nioktóre nieznane dotąd szczogóły ubioru. * 21, 2 2 . V I — w kaszubskiej wsi Łączyńske, Huta, zakończył się V kon­ kurs pn. „ L u d o w o talenty", ogłoszony dla m ł o d y c h t w ó r c ó w (poniż ij la,t 21) z regionów w o j . gdańskiego i olbląskiogo przez Oddział Gdański Zrzesze­ nia Kaszubsko-Pomorskiogo i studen­ cki klub m ł o d y c h działaczy kaszub­ skich „ P o m e r a n i a " przy współudziale Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . 1 W O K w G d a ń s k u or.az warszawskiej Copolii, k t ó r a ufundowała nagrody. W tegorocznym konkursie udział wzięło 47 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali hafty, rzeźby, obrazki na szkło, plocionki, wyroby z rogu i coramikę. Ponadto uczestniczyło w konkursie kółko hafciarskie zo szkoły podst. w Żukowie, prowadzono przoz S. Czerwińską. 162 na,dosła,ne prace po253 �kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6668b97cc34893a7aa70d3101904aa.pdf d4b9b62b2ee8bb525ad477dfb27e6c69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne pieśni wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4163 Title A name given to the resource Pieśni wotywne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek O l ę d z k i PIEŚNI WOTYWNE — Jak powiada Franciszok K o t u l a w drukowanym obok Htykule — różne „ d r u c z k i " odpustowo b y ł y często t r a k t o wano niczym wota. S k ł a d a n o jo w p r z y d r o ż n y c h kaplicz­ kach, a ten, k t ó r y składał, łączył z o d ś p i e w a n i e m piośni przez nieznane osoby takie intencjo, jakie m i a ł b y , gdyby sam śpiewał. Zachęciło t o mnie do przyjrzonia się t y m pieśniom. Wszystkio cytowano niżoj teksty i wiole objaśnień zaczerpnąłem z oryginałów u d o s t ę p n i o n y c h m i życzliwie przez Franciszka K o t u l ę , posiadacza rzadkiej w kraju ko­ lekcji druków odpustowych. Zbiór liczy kilkaset pozycji. Gromadzony b y ł w ciągu kilkudziesięciu lat. Samych piośni odpustowych ma K o t u l a około setki. Większość z nich wiąże się bozpośrednio z k u l t o m m a r y j n y m . P o z o s t a ł e sławią imię Jozusa. Ten w y r a ź n y związek l i t e r a t u r y odpustowej z kultom Matki Boskiej charakterystyczny jest nie t y l k o dla Rzoszowszczyzny. Alo toż, zdaniom wielu, katolicyzm polski wy­ różnia się bogactwom i r o z m a i t o ś c i ą form togo właśnie k u l t u . Uznawany jest on jako charakterystyczny dla roligijności polskiej. I chyba m o ż n a go nawet t r a k t o w a ć jako w a ż n y wskaźnik naszoj kulturowej odrębności. Oto K a r o l Górski w Dziejach życia wewnętrznego w Polsce pisze: „ W ducho­ wości polskiej Matka B o ż a w y s t ę p u j e jako natura ludzka w stopniu d o s k o n a ł y m , przoz k t ó r ą zbliżenie do Chrystusa stajo się łatwiejsze. To cochy polskiej duchowości znajdu­ jemy we wszystkich zakonach i w ś r ó d mas wiernych, k t ó r o oparły się reformie protestanckiej. W kole przyjaciół i ucz­ niów o. Drużbickiogo (jozuita Kasper D r u ż b i c k i , głośny w X V I I w. pisarz „ a s c e t y c z n e - m i s t y c z n } ' " —• JO.) k u l t maryjny p r z y b r a ł cechy „świętego niewolnictwa", właściwy Polsce X V I I i p o c z ą t k u X V I I I w. Wydaje się tedy, pisze Górski, iż m o ż n a mówić o istnieniu polskiej szkoły życia w e w n ę t r z n e g o , opartoj przode wszystkim o k u l t m a r y j n y . " K u l t ton w Ziemi Rzeszowskiej rozwijał się wo wszyst­ kich sławniojszych o ś r o d k a c h odpustowych. Jogo p o d s t a w ą są cudowne obrazy i figury. Na niewielkim stosunkowo obszarzo istnieje ich kilkanaście. Najgłośniojszo to — Cu­ downa Matka Boska Rzeszowska i Leżajska, ale istniejo ponadto Dzikowska (w Tarnobrzegu), Pocieszenia ( w Krze­ mienicy), P ł o m i e n n a (w Brzozowio), Przoworska (w Prze­ worsku), Starowiojska (w Staroj Wsi), Borecka (w Borku Starym), K o ł a c z y c k a (w K o ł a c z y c a c h ) , K o b y l a ń s k a (w K o ­ bylance), P a c ł a w s k a (w K a l w a r i i Pacławskiej) oraz Cudowana Matka Boska w H y ż n o m . Ogromno zasługi w pojawieniu się i rozwoju t y c h miejsc świętych m i a ł y zgromadzenia zakonne, szczogólnio bernar­ d y n ó w . I m też podlegają t r z y najgłośniejsze sanktuaria — rzeszowskio, leżajskie i przoworskie. W Tarnobrzegu i Borku Starym działali zaś clominikanio, a w Tarnowcu, Brzostku, Kobylance i K o ł a c z y c a c h — benedyktyni. K a ż d e z t y c h miejsc opromieniają piękno w swej nie­ zwykłości legendy. Odnoszą się one do pierwszego cudow­ nego zdarzenia, jego rozgłosu, najwcześniejszej historii danogo sanktuarium. Zdarzenia te p r z y p a d a j ą na okres od p o c z ą t k u X V I do 2. poł. X V I I I w. W y b r a ń c a m i cudownych objawień b y l i ludzie określani jako gminnego czy podłego 1 I I . 1,2. K r z y ż y k srebrny—• awers i rewers, 6 , 5 x 4 , 5 cm, w o t u m w kaplicy M a t k i Boskiej w Leżajsku. 225 �urodzenia. W Rzeszowie b y ł t a k i m człowiekiem Jakub A d o , w Leżajsku Tomasz Michałek. N i m jednak „ z urodzenia podły, ale w cnoty znakomity k m i o t e k " — A d o , d o s t ą p i ł wielkiego wyróżnienia, wcześniej przed n i m zostali „ c h r o m i uleczeni, ślepi oświeceni, s m ę t n i pocieszeni, chorzy zdrowie, niemi m o w ę , głuszy słuch o t r z y m a l i " 2. W t y m ż e jeszcze „ R o k u P. 1513 ślepy dziad ze wsi L u c y n imieniem Wojciech Wido, gdy się t u ofiarował łaski d o z n a ł gdy wzrok o t r z y m a ł " . I dopiero w n a s t ę p n e j kolejności pojawia się w zapiskach archiwalnych sam A d o . „ R o k u 1513 klęczy z n a b o ż e ń s t w e m Jakub Ado y z M a ł ż o n k ą swoją y y n n e m i przed gruszką, gruszkę światłość o t a c z a j ą c a y słowa do n i c h " . W t y m ż e roku j u ż nic więcej się nie w y d a r z y ł o . Ale w n a s t ę p n y m : „ J a d ą c nimo Rzeszowa ieszcze stare Miosteczko żołnierz Kazimierz I g n a c k i z konia zapadszy we troie nogę złamał t u ofiarowany zdrów z o s t a ł " . T a k więc Jakub A d o wyróż­ niony został podwójnie, nie t y l k o przez samo objawienie, ale również przez 00. b e r n a r d y n ó w . W e d ł u g cytowanych za­ pisków archiwalnych, A d o ujrzał t y l k o „światłość otaczającą g r u s z k ę " . Jednak z czasem zdarzenie t o pełniej opisano. Oto jedno z późniejszych, dziewiętnastowiecznych opraco­ w a ń , drukowane w Rzeszowie. Nazwisko autora nie jest znane. Tekst j e d n a k ż e zdradza pióro oczytanej, uczonej osoby3. „ N a t e m miejscu, na k t ó r y m jest kościół 0 0 . Ber­ n a r d y n ó w mieszkał n i j a k i J a k ó b Ado z urodzenia ubogi kmiotek, z cnoty znamienity człowiek. Ten gdy się po sadzie swoim wieczór przechodził w dzień Wniebowzięcia M a t k i Boskiej, z n a g ł a obaczy światłość otaczającą gruszkowe drze­ wo, i u w a ż a szum w liściach drzewa owego, bojaźnią z a j ę t y , p r z y s t ą p i bliżej i głos s ł y s z y : N i e b ó j się, chcę j a na t e m miejscu chwałę Syna mego widzieć, i pociechy d o d a ć utrapionym. A że blisko tego drzewa b y ł o jego mieszkanie, słyszeli ten głos i i n n i , lecz g d y J a k ó b powiedział, co się t o dzieje, wybiegli wszyscy i obaczyli na gruszce obraz, to jest s t a t u ę z drzewa r z n i ę t ą najświętszej M a r y i piastującej Syna na lewej ręce a w prawej berło królewskie t r z y m a j ą c e j . " T a k więc p i ę k n a rzeźba gotyeka Madonny n i m umiesz­ czona została w s ł y n ą c y m j u ż wcześniej cudami kośoiele, pojawiła się na gruszce w sadzie przyklasztornym. Według autora Historyi zjawienia statuy ... na g r u s z k ę j ą „anielskie przyniosły r ę c e " . Zdaniem tego pisarza podobne legendy, w k t ó r y c h właśnie drzewo gruszy ma symboliczne znaczenie, o p r o m i e n i a j ą historię cudownych w i z e r u n k ó w M a t k i Boskiej w J a r o s ł a w i u , Żyrowicach, L e ś n e j , Gołowskiej Woli, Studziannej. A u t o r Historyi ... faktowi t e m u poświęca w swej pracy sporo miejsca. Dowiadujemy się dzięki niemu, dla­ czego właśnie grusza jest t y m w y b r a n y m drzowom: „ P r z y zjawieniu tego obrazu jawnie B ó g powtórzył n i e g d y ś D a w i d o w i w y ś w i a d c z o n ą łaskę, ten gdy prosi, czy ma na nieprzyjaciela u d e r z y ć , aby go zwyciężył, odbiera t a k ą r a d ę : gdy usłyszysz; wiatr, szum na wierzchołkach gruszkowych, t o zaczniesz wojnę, albowiem wtenczas wyj­ dzie Pan przed t o b ą b y ś zbił wojsko filistyjskie. (2. Reg 5.). Co ten szum z n a c z y ł ? t ł u m a c z y J a k ó b Legers: Szelest ten jest natchnienie Boga poruszającego, gdy usłuchasz, zwy­ ciężywszy F i l i s t y n a u ż y w a ć będziesz wielkiego pokoju, Do zwyciężenie nieprzyjaciela duszy i ciała, słuchać nam trzeba boskiego natchnienia. A l o dalej z w a ż y ć ! czemu ten głos i moc boska daje się słyszeć nie na woniejących cypry­ sach, nie na ś m i e r t e l n y c h cedrach, nie na zwycięzkich laurach i palmach, l u b innem drogiem drzewie, ale na prostej gruszce ? P o m i n ą w s z y o t e m różne uwagi tłumaczów pisma Bożego, s t a j ę na gruntownem zdaniu Korneliusza a Lapide, mówiącego w ł a c i ń s k i m j ę z y k u : gruszka (pirum) jakby od p ł o m i e n i a nazwana, p o d o b i e ń s t w o m a j ą c do dążącego w górę ognia, a zatem t o drzewo służyć m o ż e do oznaczenia p o ż y t k u z łask niebieskich, i jasnej czyli jawnej przytom­ ności Boga a p r z y t e m oczywistym jest dowodem świadczo­ nych d o b r o c z y n n o ś c i uszczęśliwionemu miastu Rzeszo­ wowi ..." T a k więo Jakub A d o usłyszał szum gruszy, tak jak usłyszał go D a w i d r u s z a j ą c do w a l k i z Filistynami. Jedyna I I . 3,4. K r z y ż y k srebrny — awers i rewers, 7,5 X 5,5 cm, 1877 r., inicjały złotnicze 226 A s z > w o t u m w Leżajsku. �wątpliwość, jaka może się z a k r a ś ć , to ta, że D a w i d słyszał szum nie na gruszy, lecz na morwie ... Ale i t a w ą t p l i w o ś ć znika, kiody przyjmiemy, że grusza i morwa to jedno i to samo drzowo owocowe, różnie t y l k o nazywane zależnie od tłumaczenia B i b l i i . Od 1513 roku, w Archivwm convenłus ressoviensis patrum bernardinorum na blisko t r z y s t u kartach tego bezcennego dokumontu, odnotowywana jest powolnie, lecz stale wzra­ stająca popularność cudownego wizerunku M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Jeśli p o c z ą t k o w o w y b r a ń c a m i cudownych objawień byli wyłącznie wierni podłego urodzonia, to już w 1516 r. zaznała łaski pierwsza mieszczka, a w 1520 — kupiec. Grono to poszerza, —• pierwsza szlachcianka w 1541 r., a pierwszy szlachcic dopiero po u p ł y w i e 56 lat od 1513 r. W 1509 r., bo wówczas właśnio t o się w y d a r z y ł o , o w y m szlachcicom nie b y ł jeszcze m ą ż w a ż n y i dostojny, lecz „młodzian dworu J . O . I m c i p. Krakowskiego s t r z a ł ą od Ta­ tarów szkodliwie w piersi r a n i o n y " . Dostojni i powszochnio szanowani, ważni mężowie szlacheckiego urodzenia, pierwsze zeznania o cudownych ł a s k a c h zeznają (odnotowywane w tymże Archiimm ...) dopiero około połowy X V I I wieku. Wcześniej jednak w y d a r z y ł o się przed cudownym wizerunkiom wiele n i e z w y k ł y c h z d a r z e ń , zdolnych przolamać naj bardziej zatwardziałe u m y s ł y i serca: „K.P.I531. Gdy się z g r o m a d z a ł o m n ó s t w o ludzi na nabożoństwo, i kościółok s z c z u p ł y objąć ich niemógł, w y ­ stawiono drewniany obszerniejszy, a gdy w t y m czasie Ta­ tarzy ziemię P r z e m y s k ą , i S a n d o m i e r s k ą pustoszyli ogniem imioczem kościół ten spalić chcieli, lecz cudownym sposobem ani kościołowi, ani obrazowi ogień nieszkodził, i j a k b y krzak Mojżeszów w ogniu cały z o s t a ł . Ogień zaś r z u c a ł się jako na owych palaczów B a b i l o ń s k i e g o pieca dla n i e w i n i ą t e k w k t ó ­ rym tyrańska zapaliła r ę k a . T y m cudem przestraszeni Ta­ tarzy uciekli." Oprócz T a t a r ó w g r o ż ą kościołowi pierwsi złodzieje ... Pokusą stają się wota. Musi ich b y ć sporo i dostatecznie cennych, skoro pojawia się śmiałek ś w i ę t o k r a d z t w a . „ R . P . 1 5 7 5 . Człowiek złodziejstwem się bawiący, po dra­ binie do kościoła wszedłszy ś w i ę t o k r a d z k ą r ę k ą zbierał wota z obrazu, c u d o w n ą m o c ą zrzucony na ziemię w p ó ł u m a r ł y leżał, aż do kościoła ludzie przyszli. Cud łaski pokazała Marya że m o g ą c , niemści się, życia nieodbiera, lecz napom­ niawszy p o p r a w i ć się k a ż e . " A w cztery lata p ó ź n i e j : „ R . P . 1 5 7 9 . I m ć ks. Marcin Olbrski pleban przy mszy rzecz osobliwszą widział, bo świeca nieostrożnie p o m k n i ę t a szatę obrazu zapaliła, ogień do g ó r y w y b u c h n ą ł i sukienkę zapalił, gdy zaś do ugaszenia skoczyli ludzie, bez skazy i naruszenia całą s z a t ę z n a l e ź l i . " Kasztelan sandomierski — Spytek funduje najcen­ niejsze w o t u m : „ R . 1 6 1 0 . J.W. Mikołaj Spytek z B o b r k u Ligęza Kasz­ telan Sandomierski i t . d . kościół ten zaczyna m u r o w a ć , na podziękowanio za wiele doznanych dobrodziejstw od M a t k i Boskioj, co sam w fundatorskich przywilejach i w ostatnim w y z n a ł tostamencio. R. 1618. Córka tegoż fundatora Zofia Pudencyanna z K r a s i ń s k i c h Ligęzianka, potem księżna na Ostrogu i Zasławiu, koniuszyna koronna i t . d . dla wielkiej słabości już u m i e r a j ą c a ofiarowana, odbiera zdrowie, na zawdzięczenie oddano znaczne w o t u m srebrne. " W słynącej cudami kaplicy M a t k i Boskioj kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o w Rzeszowie s k ł a d a n o wota nie t y l k o srebrne. Ów pierwszy szlachcic-młodzieniec, raniony śmier­ telnie s t r z a ł ą t a t a r s k ą , t ę właśnie strzałę złożył jako wotum. Chromi na nogi, skoro ozdrowieli, pozostawiali kule. I n n i cierpiący na dolegliwości w chodzeniu składali wyobrażenie swych cierpień, nogi woskowe. „Tegoż r o k u (1679—JO.) Tomasz, syn p. Nawrockiego na nogę chory, nogę woskową za w o t u m o d d a ł ..."s. Podobne zwyczaje m u s i a ł y b y ć wówczas bardzo po­ pularne. W innych miejscach s ł y n ą c y c h cudami w Polsco 4 227 �składanie wot woskowych jost w X V I I w. regułą. Wspomi­ nana na p o c z ą t k u Matka Boska P ł o m i e n n a z kościoła w Brzozowie czczona b y ł a jeszcze do niedawna w o t a m i zwanymi babkami. B y ł y t o b r y ł y wosku w formie mis. W a ż y ł y około p ó ł t o r a do d w ó c h kilogramów. Część z t y c h ofiar przetapiano na świece, a resztę do dziś przechowujo się w kruchcio togo kościoła jako wota. W kościolo rzeszowskim żadne w o t u m woskowe do naszych czasów nie p r z o t r w a ł o . Ale też w ś w i ą t y n i toj s k ł a d a n e b y ł y najbardziej w y m y ś l n o wota srobrne. Poza opisom żadnego po nich śladu. „Tegoż roku (1739) ojciec wspomnianego książęcia Toodora, Jerzy hrabia na W i ś n i c z u i J a r o s ł a w i u Lubomirski podpisał t o n cud w ł a s n ą r ę k ą dnia 2-go W r z e ś n i a , jako b ę d ą c przypadkiem postrzelony ś r ó t o m w twarz i prawe oko, ofiarował się Toj Matce najcudowniejszej i w prędco uloczony został a nawet boz ruszonia źrenicy wszystkie s r ó t y wyjęte zostały, osobliwio dwa k t ó r e b y ł y w b i a ł k u oka, a w twarzy 27, na w i e c z n ą zawdzięczenia p a m i ą t k ę o d d a ł w o t u m złoto, i w n i m te ś r ó t y z a m k n i ę t e , przyłączył do tego z n a c z n ą ilość srebra, sześć l i c h t a r z ó w wiolkich, k r u c y f i x , między niemi obszerną l a m p ę uczyniwszy na nio wieczną fundacyję, oprócz tego ołtarz i inne wystawne ozdoby" . Tak więc 226 lat po cudownym objawieniu Jakuba Ado, w gronie wielkich dobrodziejów kościoła rzeszowskiego pojawił się pierwszy książę i hrabia. Ale n i m do togo do­ szło — w „ R . 1625. W . O . Floryan Piastkiewicz świętobliwy Bernardyn, egzorcysta, wielu przy t y m obrazio uwolnił ludzi od r ó ż n y c h c h o r ó b i o p ę t a n i a czartowskiego". A w sa­ mej stolicy świętej apostolskiej odprawiona została przez Benedykta X I V ceremonia koronacji obrazu. Ostatecznie, dzięki staraniom wspomnianych k s i ą ż ą t Lubomirskich (przede wszystkim wdowy po w i e l k i m księciu Teodorze, Joanny z B a r o n ó w Stein), dokonano w 1763 r. oficjalnej koronacji cudownoj figury. B y ł o to możliwe dzięki rozlicz­ nym i niewiarygodnym wprost dobrodziejstwom, jakich 6 przez 250 lat doświadczali wiorni przed oudownym wizerun­ kiem M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Z u r o c z y s t o ś c i ą koronacji w 1763 r. łączy się sporządzonie d w ó c h dokumentalnych malowideł wielkich roz­ m i a r ó w , któro zawieszono przód o ł t a r z o m M a t k i Boskiej Rzoszowskiej na bocznych ś c i a n a c h togo sanktuarium — kaplicy. Malowidła podziolono z o s t a ł y na sto pól jodnakow y c h r o z m i a r ó w . W k a ż d y m z t y c h pól ukazano zostało jodno z najważniojszych cudownych zdarzeń przypisywa nych Matco Boskiej Rzeszowskiej od 1513 do 1770 roku. Ta ostatnia data wskazujo, żo jeden z d w ó c h obrazów nie został w całości u k o ń c z o n y na czas wiolkiej uroczystości — koronacji w 250-lecie pierwszych cudownych wydarzeń. Joszczo przez t r z y n a ś c i e lat od tej ćwierćtysięcznoj rocznicy domalowywano pojedynczo w y o b r a ż e n i a , mające uwiocznić chwałę świętego miejsca w Rzeszowie. Przy wszystkich stu malunkach wymalowana została w y r a ź n i e data zdarzenia i zwięzło jogo objaśnienie. N p . pod d a t ą 1620 — „IMC. P. J A K U B P I R S K I M A I A C S Y N A C Z K A W P O W I C I U KTÓ­ R E G O M A M K A P R Z E Z N I E O S T R O Ż N O Ś Ć UDUSIŁA, G D Y T U W K A Y D A N A C H Y Z D Z I E C K I E M UMARŁYM P R Z Y S Z Ł A N A , K A Y D A N Y Z A R A Z Z M A M K I ZPADŁY, D Z I E C K O Z O S T A Ł O Ż Y W E " . Na malowidło ukazano zo­ stało ubogio mieszkanie, w k t ó r o g o górnej lowoj części uka­ zuj o się wizorunok M a t k i Boskioj z Dziooiątkiom, po prze­ k ą t n e j na dole klęczy kobieta zo złożonymi rękoma, prze­ pasana b i a ł y m fartuchom, a przed nią, u s t ó p loży dziecko w czerwonym powijaku. A l b o : „ I M C P. ALEKSANDER N O W O Y S K I S Ł U G Ę M A I A C S Z A L O N E G O G D Y T U BYŁ PRZYPROWADZONY DO R O Z U M U PIERWSZEGO P R Z Y S Z E D Ł " . Zdarzenie to opatrzono zostało d a t ą 1631 ro­ k u i odpowiednim malunkiom. Ukazano na n i m mężczyznę w zaroście, w długiej czerwonoj sukni, przy szabli, zgrabnie składającego dłonie k u wizerunkowi M a t k i Boskiej Rzeszo^ skiej. Cała scena zlokalizowana została w krajobrazie — I I . 7. K r z y ż y k srebrny, dwustronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 8. K r z y ż y k srobrny, dwu stronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 , 5 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 9. W y o b r a ż e n i e dłoni, srobro, w o t u m z X I X w. W kościele 00. B e r n a r d y n ó w w S k ę p e m . i— • �łąk, rzekł i drzew. A l b o : „ P A N J A N M A L I N K O W S K I KOŁODZIEY OKO NIEOSTROŻNOŚCIĄ UTRACIWSZY 01 SIE N I E M Ó G Ł Ż A D N Y M SPOSOBEM U L E C Z Y Ć , N A TO M I E J S C E O F I A R O W A N Y O K O W C A Ł O Ś C I O D E ­ B R A Ł " . Stało się to w 1674 roku. N a malowidle ukazana została p o s t a ć m ę ż c z y z n y w b r ą z o w y m płaszczu i czerwo­ nych długich butach, k t ó r y klęczy przed wizerunkiem Matki Boskiej Rzeszowskiej wznosząc k u niej złożone dłonio. Dookoła krajobraz wiejski. A l b o : „IMĆ P A N N A W O Y S K I T A K B O L G Ł O W Y C I E R P I A Ł I Ż MO D O S Z A L E Ń S T W A PRZYCHODZIŁO G D Y SIE T U O F I A R O W A Ł , W O T U M ODDAŁ, Z D R Ó W Z O S T A Ł " . Obok — p o s t a ć m ę ż c z y z n y Męczącego w przepysznym stroju — w kontuszu z obszlegami; p o s t a ć unosi złożone dłonie w k i e r u n k u w y o b r a ż e n i a Matki Boskiej Rzeszowskiej. I wreszcie malunek przedsta­ wiający m ę ż c z y z n ę w białej peruce, w mundurze wyszywa­ nym z ł o t y m i sznurami. P o s t a ć ukazana na klęczkach ze zło­ żonymi d ł o ń m i , a ponad n i ą wizerunek M a t k i Boskiej Rze­ szowskiej. Obok w y r a ź n i e wymalowana i obwiodziona elipsą data 1739. Pod n i ą : „IMC. P. J E R Z Y H R A B I A N A W I Ś N I ­ CZU L U B O M I R S K I P O D P I S A Ł T E N C U D W Ł A S N A R E K A I N A 2 GO W R Z E Ś N I A J A K O B E D A C P O S T R Z E ­ LONY SROTEM W T W A R Z I P R A W E OKO OFIARO­ WAŁ SIE MATCE N A J Ś W I Ę T S Z E J I W K R Ó T C E U L E ­ CZONY Z O S T A Ł " . P a m i ę t a m y to zdarzenie. A inne, wspomniane t u wcześniej, k t ó r e odnosiło się do 1625 r. mówiło o: „ W . O . P I A T K I E W I C Z B E R N A R D Y N I E ZAC­ NO Ś W I Ę T O B L I W Y M E G Z O R C Y Ś C I E K T Ó R Y W I E L U U W O L N I Ł P R Z Y T Y M O B R A Z I E L U D Z I OD R O Ż N Y C H C H O R Ó B Y O P Ę T A N I A C Z A R T O W S K I E G O " ... Egzor­ cysta przedstawiony został przed o ł t a r z e m . Ponad kapła­ nem — wizerunek M a t k i Boskiej Rzeszowskiej, a przed n i m — wijące się w szalonym o p ę t a n i u postaci w czerwonych kaftanach. K a p ł a n kieruje w ich s t r o n ę dwa wyprostowane palce prawej dłoni! Trzeba oczywiście „ b a d a w c z e g o " nasta­ wienia, aby wyróżnić t e n obraz spośród i n n y c h . Przede wszystkim odbiera się całość malarskiego przedsięwzięcia. Jest ono s u m i e n n ą rejestracją nieprawdopodobnych w y ­ darzeń, jakio rozegrały się w skromnej kaplicy. Sumienność granicząca z m o n o t o n i ą w ukazaniu rzeczy niezwykłych. Same m a l u n k i nie sugerują przez swój stereotyp powagi sprawy. Ale w c z y t u j ą c się w podpisy, j a k b y uczestniczymy w niebywałej serii c u d ó w . Ogarniając j e d n y m spojrzeniem obydwa p ł ó t n a , jeszcze bardziej aniżeli poznając dokumenty pisane o cudownych zdarzeniach, czujemy ich rozmiar i siłę o d d z i a ł y w a n i a . K i e d y t y c h malowideł jeszcze nie przybrudził kurz, kiedy napisy b y ł y wyraziste, i c h oddziaływanie było nieporównywalnie większe. K a ż d y t e ż , k t o je wówczas oglądał, m u s i a ł p r z e ż y w a ć nieznane dziś stany uniesień i wiary. P i s z ą c y w X I X w . Historyię ... nazywa M a t k ę Boską Rzeszowską „ C u d o t w ó r k ą " , „najpewniejszą i najmożniejszą l e k a r k ą n i e b i e s k ą " . Niezliczona ilość d o w o d ó w potwierdza c u d o t w ó r c z ą rolę sanktuarium — ozdrowienie k o n a j ą c y c h .229 �i cierpiących aa nieuleczalne choroby. Wiolo z nich przestało b y ć dziś g r o ź n y m i , a nawet nio z d a r z a j ą się. Ale jeszcze przed stu l a t y b y ł y nieraz klęską. Osławiony k o ł t u n , kaduk, łuszczka albo zaćmienie czy chociażby „ r o b a k " . Ten ostatni zalęgał się nawet w u c h u : „ K a z i m i e r z a Stachę ze Słociny ciorpiącego strzykanie W uchu, gdy matka do tej Najświętszej M a t k i przyprowa­ dziła, i ofiarowała mszy ś. słuchając, w y p a d ł m u robak z ucha, i ból na zawsze u s t ą p i ł " . P a r a l i ż zwano z a r a z ą . Cechy epidemii m i a ł y ciorpionia z powodu „ k a m i e n i " , wrzodów, febry, „ k r w a w e j afekcji", garbu, gangreny, towarzyszącej nieodłącznie bodaj wszelkim poranioniom. W X V I I I i X I X w. wywołuje zgrozę petocja i pleura. Osobny rozdział t w o r z ą nieszczęścia wynikło z porażenia piorunom, kąpieli i nieuważnego obchodzenia się z zaprzę­ gami. To ostatnio b y ł y niegdyś zagrożeniem, p r z y p o m i n a j ą ­ cym dzisiejszo, motoryzacyjne. Wpada.nie woźniców pod koła w ł a s n y c h wozów, to w y p a d k i nader często. Nie umiano ustrzec się przód n i m i zarówno w X V I , j a k i w X I X w . ; w warunkach stałego, od wieków, stykania się z z a p r z ę g a m i ! Ofiary t y c h w y p a d k ó w nie raz zawdzięczały ozdrowienie po „ o d d a n i u się w o p i e k ę " Cudownej Matce Boskiej: ,,R. 1630. P. Wojcioch Kostora mieszczanin rzeszowski pod sumieniem zeznał, że będąc wyrostkiom t a k i widział przypadek: chłopiec imieniem Szymon wożąc tarcice na- tutejszy kościół przez nieostrożność spadł z wozu pod koło, k t ó r y ciężar wnętrzności z niego wycisnął, ofiarowany do M a t k i Boskiej w t y m obrazie wstał, ozdrowiał i woły z wozem p o g n a ł " . 7 Zależnie od okoliczności w y p a d k u , statusu potrzebu­ jącego, różnie p r z e d s t a w i a ł się akt ofiarowania — p r o ś b y , błagania, dziękczynienia. Bodaj równio często ofiarowanie odbywało się za p o ś r e d n i c t w o m kogoś bliskiego, czy naj­ bliższego, j a k t e ż osobiście. M a t k i prosiły o zdrowie dla dzieci. Ż o n y s k ł a d a ł y podziękowania za zdrowie własne i mężów. Zdarzało się, że szlachcic w s t a w i a ł się w imieniu cierpiącego sługi, a rzemieślnik — czeladnika. Na^jezęścioj j e d n a k ż e przychodziły przed ołtarz m a t k i . Modlitwa b y ł a najprostszą t u formą. Alo nie zawsze. Z d a r z a ł o się, że nie­ szczęśliwi kładli t y l k o na o ł t a r z u powijak i oczekiwali cudu. Może te oczokiwania s t a ł y się powodem współdziałania służby kościelnej, braci, zakrystian. Stało się zwyczajem podawanie przez kogoś z nich wina ... Pewnie t e ż , kiedy i to nie przynosiło natychmiastowego ozdrowienia, podawano wino „ p r z e m y t o z w i z e r u n k u " : ,,P. S o c h y ń s k a , córkę w trzecim miesiącu m a j ą c niebezpiecznie chorą, gdy uprosiła wina z obtarcia obrazu tego, i togoż w usta dziecku wpuściła, ozdrowiało". W y d a r z y ł o się to w r o k u 1747. W t y m ż e joszcze r o k u : „ T e r e s a Kuczmerowa, mieszczka z Rzeszowa, wylicza nie jedno dobrodziejstwo, raz chorując na febrę niedziel dziewięć, u w o l n i o n ą od niej b y ł a , gdy na mszę ś. d a ł a i tejże wysłuchała, drugi raz w wiolkiej b ę d ą c słabości, prosi aby l i t a n i ę o Matce najświętszej przed obrazem zaśpiowali zakonnicy, po n a b o ż e ń s t w i e skończyła się i słabość i córkę M a r y a n n ę z bólu na oczy z a p u c h ł ą ofiarowuje, winem obrazu otartego przemywa i leczy, to wszystko Matce Boskiej Przypisuje". I t u również w t y m ż e t y l k o r o k u : ,,P. M a r y a n i a Augustowa z Rzeszowa, na synu swoim Janie doznała łask, najpierwiej przoz niedziel pięć nio mógł ssać piersi, i t y l k o go zakrapiano, lecz ofiarowany od b a b k i swojej przyjął p o k a r m od m a t k i . Potem na zapalenie oczu chorował, po mszy ś., na jego intencję odprawionej, oczy zbolałe przemyto winem z obrazu, i rzeczywiście zagasł ogień w oczach"*. W Archivum conventus ... z n a j d u j ą się również stwier­ dzone pod przysięgą relacje o otrzymanej pomocy bez ko­ rzystania z przedstawionych przed chwilą sposobów, wię­ cej •—• bez stawania przed cudownym wizerunkiem. Są to relacje o „ c u d o w n y m r a t u n k u na odległość", nieraz z n a c z n ą od samego Rzeszowa. W e d ł u g zeznających, w s p o m a g a ł y ich najprostsze słowa skierowano do M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. 230 I I . 10. W y o b r a ż e n i e M a t k i Boskiej Rzeszowskiej i bliźniąt, srebro, 18 x 14 cm, w o t u m z X I X w. w kolekcji Franciszka K o t u l i . I I . 11. Seroe gorejące, r y t na p ł y t c e srebrnej o wym. 9 X 8,5 om, punca z d a t ą 1833, inicjały złotnika rzeszowskiego D Z , w o t u m w Rzeszowie. �I I . 12. Wyobrażenie twarzy w Oku Opatrzności, płytka srebrna o wyra. 8 , 5 x 8 om, wotum w Rzeszowie. �I I . 13—15. W y o b r a ż e n i e objawienia M a t k i Boskiej w, Leżajsku, obraz na p ł ó t n i e , 250x 170 cm, 2. poł. X V I I I w. Autor nieznany. ��Z d a r z e ń t a k i c h w Archwum... zanotowanych jost kilka­ naście. Jedno wszakże zasługuje t u na osobną u w a g ę . Wiążo się ono z m a ł ż o n k ą sławnego lekarza Strassera. Działał on w połowie X V I I I w. K i e d y lekarz walczył z plourą, potocją i i n n y m i g r o ź n y m i chorobami, żonę jogo s p o t k a ł o nieszczęście daleko od Rzeszowa: p. Eufrozyna Strassorowa, lekarza Rzeszowskiego żona, gdy j e c h a ł a do Warszawy na W iśle pod Kazimierzem j a d ą c y wózek z k o ń m i z a ł a m a ł się, i joden osobliwie k o ń k i l k a godzin pod lodem zostawał, a sama p. Strasserowa p i e c h o t ą i d ą c ze służącymi t a k ż e się zała­ mała, w tak wielkim niebezpieczeństwie wzywa r a t u n k u od M a t k i Rzeszowskiej i doznaje go w p r ę d c e bez szkody ze wszystkiem wyratowana, oddając w o t u m potwierdziła t ę p r a w d ę sumiennie". Przypadek ten zasługuje na wyróżnie­ nie, albowiem dotyczy osoby, k t ó r ą z posiadanego t y t u ł u „ l e k a r z o w e j " mogła mieć powody do jakiejś powściągli­ wości wobec p r a k t y k i p r z e k o n a ń nagminnych. Ale może właśnie dzięki temu t y t u ł o w i mogła t y m bardziej b y ć ufną. No a dzięki Archwum ... ufność t ę poznajemy w rozmiarach i przejawach b u d z ą c y c h na przemian zdumienie i podziw. Oto t y l k o pod d a t ą 1747 r. takie opisane z o s t a ł y zdarzenia: T „ W . I m ć . p. Stanisław P i n i ń s k i , starosta Pilźnioński, w y ­ z n a ł to przy wielu zakonnikach, jako nagle zachorował, a t a k niebezpiecznie, że wszyscy o życiu jego zwątpili, lecz gdy w swej mdłości wyrzekł te słowa: Matko Najświętsza Rze­ szowska B e r n a r d y ń s k a ratuj mnie! w tej c h w i l i , jakoby nigdy nie chorował, t a k z d r ó w s t a n ą ł . W . I m ć . p. Ołtarzewski, Miecznik Bełzki, wraz z żoną swoją przy wielu ludziach ogłosił łaskę o d e b r a n ą , że t a ż p. Miecznikowa w czasie porodzenia w wielkim życia nie­ bezpieczeństwie b y ł a , g d y ż i znające się na t a k i c h u s ł u g a c h białogłowy j ą odstąpiły, n i e m a j ą c sposobu r a t o w a ć , pani zaczem ostatnim tchem wołać poczęła: Najświętsza Matko cudowna w obrazie Rzeszowskim, ratuj mnie! w t y m mo­ mencie w y s ł u c h a n ą b y ł a , bo szczęśliwie porodziła. Służąca tegoż p a ń s t w a Miecznikostwa, panna Magda­ lena Górska, powiedziała pod sumieniem, że przed lat dwoma, chorując na bok prawy, i w znacznej zostając słabości, gdy uczyniła ślub nawiedzenia tego obrazu, zaraz ból u s t ą p i ł . " 9 Przedstawione z o s t a ł y zeznania lekarzowej, starosty, miecznika i służącej. A b y w y c z e r p a ć listę, s p ó j r z m y na jeszcze jeden wypadek. Uczestniczą w n i m książę i ko­ misarz t r y b u n a ł u : „ R . 1 7 6 3 . Dnia 7. Lipca do zapisania między cuda p o d a ł w liście swoim z Opola pisanym A n t o n i Lubomirski rzecz t a k ą : p. M a c h c z y ń s k i z D o b r z y ń s k i e j ziemi, komisarz na t r y b u n a ł skarbowy Radomski, delego­ wany z kolegą ze strony tegoż t r y b u n a ł u przyjochał do I m ć p. Krakowskiego H . W . X . , a przejechawszy do Opola śmiertelnie zachorował na g a n g r e n ę w e w n ę t r z n ą odstąpił go lekarz, zaczem d y s p o n o w a ł się zupełnie i Sakramentami ś. opatrzony, czekał skonania, w tem Wojewoda, jako po­ b o ż n y klient M a r y i przyniósłszy obraz najświętszej M a t k i Rzeszowskiej, rzocze aby się z całem sercem do tej cudownej Pani u d a ł , co gdy uczynił, choroba się przesilać zaczęła, co raz to lepsze znaki życia się p o k a z y w a ł y , aż nakoniec bez wszelkiego niebezpieczeństwa z o s t a ł " . 1 0 Można wreszcie p o s t a w i ć pytanie. Jak dawna społecz­ ność Polski w jednej ze swych w a ż n y c h dzielnic o d c z u w a ł a i formułowała pojęcia o istocie M a t k i Boskiej ? W świetle tego, co dotychczas zostało powiedziane, odpowiedź nio jest ł a t w a . Poza opisami cudownych z d a r z e ń nie m a m y innych relacji. D u ż ą p o m o c ą są t u wspominane na wstępie pieśni. Jak stwierdza w swym artykule Franciszek K o t u l a , wiele spośród pieśni śpiewanych w miejscach odpustowych Rzeszowszczyzny b y ł o drukowanych w Krakowie, Lwowie a nawet na Śląsku. A zatem b y ł y t o pieśni j a k b y ogólno­ polskie. I wreszcie, mimo że drukowano je w X I X i X X w., p o w s t a ł y w X V I I I w., a n i e k t ó r e jeszcze wcześniej. Jedna z t y c h najstarszych pieśni poświęcona jest Matce Boskiej 234 Lożajskiej. Przypomnijmy, sanktuarium leżajskie również n a l e ż y do b e r n a r d y n ó w i t a k j a k rzeszowskio zawdzięcza swój p o c z ą t e k objawieniu się M a t k i Boskiej osobie „nisko urodzonej". W Rzoszowie w y b r a ń c o m b y ł — j a k pamięta­ m y — w 1513 roku J a k u b Ado, natomiast w Leżajsku 239 lat później, Tomasz Michałek. Wymienia go też t y t u ł jednej z piośni: Pieśń nowa o Najśw. P. M. Leżajskiej obja­ wionej na piasku wiernemu słudze Tomaszowi Michałkowi w roku 1752. Ta i wydana w Tarnowie Pieśń o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej opiewają cudowne wydarzenia: W i t a j ż e śliczna Panienko, Marja! Pod Leżajskiem cna jutrzonko, Marja! Marja, Marja, o Marja L e ż a j s k a ! Wielkieś cuda uczyniła, Marja! K i e d y ś się t u objawiła, Marja! Marja — i t d . Rzeszotarski z miasta tego, Marja! Nie wierząc miejsca świętego, Marja! Marja — i t d . J a d ą c y do Sandomierza, Marja! Sześciu k o ń m i , gdy się zbliża, M a r i a ! Marja — i t d . Nie o d d a ł M a r j i c h w a ł y , Marja! Wszystkie konio p o k l ę k a ł y , Marja! Marja — i t d . W i e l k i to cud u c z y n i ł a , Marja! Szymonowi się zjawiła, Marja! Marja — i t d . K i e d y na n o ^ ę chorował, Marja ! N i k t go w biedzie nie r a t o w a ł , Marja! Marja — i t d . A gdy p r z y s z e d ł na t o miejsco, Marja! T y ś m u zdrowie d a ł a jeszcze, Marja! Marja — i t d . Budowa pieśni tej jest t a k a : c y t o w a n ą t u z w r o t k ę •— „ W i t a j żo śliczna Panienko" poprzedza inwokacja, w której ś p i e w a c y ogłaszają „ w i t a j w obrazie" (pierwsze słowa pieśni), „ K r ó l o w o nad K r ó l o w e m i " , „sławo nieba na tej ziemi", „ c n a ozdobo miejsca tego" oraz „ P a n i miasta Leżajskiego". N a s t ę p n i e pieśń głosi, że „ d a w n o ś m y o t e m mówili b y ś m y T w ó j kościół zwiedzili" i o wyruszaniu w d r o g ę z „żegna­ niem swych d o m o w n i k ó w , jako swoich s p o w i e d n i k ó w " ! ! ! I dopiero po t y m w s t ę p i e pojawia się „ w i t a j ż e śliczna Pa­ nienko". A dalej — opowieść o cudownych wydarzeniach. L a p i d a r n y s t y l relacji z poznawanych wcześniej zapisów — archiwalnego i broszurki dewocyjnej wydaje się b y ć w tej i innych pieśniach jeszcze bardziej zwięzły. To zrozumiałe. Zachwyca j e d n a k ż e sam w y b ó r z d a r z e ń : „ N i e o d d a ł Maryji c h w a ł y ... wszystkie konie p o k l ę k a ł y ' ' ... A l b o : A n n a Kowalska z P r z e m y ś l a , Marja! Pokurczona t u t a j p r z y s z ł a , Marja! Marja — i t d . Gdy się do Ciebie u d a ł a , Marja! Zaraz zdrowie o d e b r a ł a , Marja! Marja — itcl. (...) Z dworom j a d ą c Opaliński, Marja! W i e r n y sługa M a t k i Boskiej, Marja! Marja — i t d . Przez Trzebosę się przewozi, Marja! Pan B ó g Jemu śmiercią grozi! Marja, Marja — i t d . Z k a r e t ą wóz w y w a l i ł a , Marja! Woda wszystkich z a t o p i ł a , Marja! Marja — i t d . Do M a r j i zawołali, Marja Zaraz pomocy doznali, Marja Marja — i t d . (...) �Dziecię bez t w a r z y zrodzone, Marja! Na tem miejscu uzdrowione, Marja Marja — i t d . (...) K t ó ż wyliczyć wszystkie może, Marja J a k i e ś czynił cuda Boże, Marja Marja — i t d . Za p r z y c z y n ą tej Panienki, Marja Jasnej pod laskiem Jutrzenki, Marja Marja — i t d . (...) K o ń c z y t ę pieśń j a k b y uogólnienie dobrodziejstw otrzy­ mywanych od M a t k i Boskiej. „ M a t k o w Leżajskim obrazie, ratujżo nas w k a ż d y m razie". Ostatnia z w r o t k a : „ A gdy już konać będziemy, niechaj szczęśliwie pomrzemy!" Pieśń odpustowa u t r w a l a ł a i czyniła z w y k ł y m i zdarzenia najbardziej nieprawdopodobne. W t y m t e ż chyba w y r a ż a się doniosła funkcja toj i innych P i e ś n i . Wydaje się, że dawne społeczeństwo Rzeszowszczyzny podobnie j a k całej Polski i innych części ś w i a t a chrześcijańskiego było — mimo swej „nędzy materialnej" — bogate w n i e d o s t ę p n e nam dziś zupełnie odczucia, pojęcia i w y o b r a ż e n i a . Sprzyjało to harmonijności k u l t u r y , z r ó w n o w a ż e n i u p i e r w i a s t k ó w racjo­ nalnych i irracjonalnych. Mogło to mieć wzbogacające kon­ sekwencje o s o b o t w ó r c z e . Matka Boska w Pieśni o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej przedstawiona jost jako „ P a n i e n k a " , „ J u t r z e n k a " — istota pośrednicząca m i ę d z y Bogiem a człowiekiem. „ K t ó ż w y ­ liczyć wszystkie może, jakieś czynił cuda Bożo, za p r z y c z y n ą tej Panienki". W innej j e d n a k ż e pieśni istota M a r i i ukazywana jost jakby inaczej. Oto wydana przez „ F r a n c i s z k a Orła i Syna we F r y d k u na A u s t r y j a c k i m Ś l ą s k u " — Pieśń do Panny Maryi : D z i ę k u j e m y Tobie (c.d. pierwszej z w r o t k i ) , złota Matko D z i ę k u j e m y Tobie, złota M a t k o D z i ę k u j e m y Ci t y s i ą c k r o ć . 2. N i m t ę ziemię B ó g s t w o r z y ł , Ja j u ż b y ł a p o c z ę t a , Jeszcze nie b y ł o p r z e p a ś c i , A ja b y ł a zrodzona, T y ś o M a t k o nasza, Była już wybrana, Dziękujemy itd. 3. G d y ś u t w i e r d z i ł fundamenta, Na t y m o k r ę g u ziemi. K i e d y ś noc od ś w i a t ł a dzielił, Dał i m porządek piękny, Ja z n i m p r a c o w a ł a W ż d y we wszystkich rzeczach, Dziękujemy i t d . 4. K i e d y ś u t w i e r d z a ł niebiosa, Ja t a m o b e c n ą b y ł a , K i e d y ś u t w i e r d z a ł przepaści, Ja przy tem wszystkiem b y ł a , Zawsze w k a ż d e j dobie, Dziękujemy i t d . 5. Jeszcze wielkich gór ciężary, Nie b y ł y u ł o ż o n e , W p r z ó d ja b y ł a w y w y ż s z o n a , N i m pagórki i skały, Pan upodobanie, Miewał we mnie zawsze, (...) 6. K i e d y u t w i o r d z a ł powietrze, Słońce, księżyc i gwiazdy, K i e d y w y w y ż s z a ł planety, D a ł i m moc wielką w s z ę d y , Ja t a m w k a ż d e j dobie W ż d y b y ł a przy Panu. (...) I t d . do k o ń c a strony czwartej. Natomiast już na stronie sąsiedniej: 14. G d y b y nie b y ł o M a r y i , Nie b y ł o b y zbawienia, Całe ludzkie pokolenie, Czekałoby r a t u n k u , W i ę c t e ż Jej serdecznie, Ś p i e w a j m y ochotnie. „ G d y b y nio b y ł o M a r y i . . . " Można sądzić, że w y r a ż a się w tej strofie cała pełnia odczuć i w y o b r a ż e ń związanych z wypowiadanym t u t a k często imieniem. Po pierwsze —zgodnie z tokstem pieśni — istniała Matka Boska n i m ziemia została stworzona. Po drugio, w tworzoniu ziemi przez Boga nie t y l k o , żo uczestniczyła, lecz również Bogu p o m a g a ł a . Po trzecie, w budowaniu k s z t a ł t ó w ziemi, „ p a g ó r k ó w i s k a ł " w s p o m a g a ł a Boga. Po czwarte, b y ł a również obecną przy „ u t w i e r d z a n i u " ziomi wokół słońca, księżyca , gwiazd i planet! „ J a t a m w każdoj dobie w ż d y b y ł a przy Panu". I tak w odpustowej pieśni w y r a ż o n a została bardziej niż p o w a ż n a , a na pewno głęboka refleksja o istnieniu, powsta­ waniu, tworzeniu się ziemi, ś w i a t a . Matce Boskiej w dziele t y m obok Pana Boga przyznano pierwsze miejsce. Pieśni odpustowe u t r w a l a ł y obraz istoty M a t k i Boskiej. U z y s k a ł a ona w a r t o ś ć n a c z e l n ą . Miała w y m i a r y konkretu, jak toż ogólności. W k r ę g u t a k i c h odczuć i p r z e k o n a ń zro­ dziła się w Ziemi Rzeszowskiej — nieznana w innych czę­ ściach k r a j u — forma k u l t u maryjnego. Oto we wsi Borek Stary oraz w K a l w a r i i Pacławskiej obchodzi się uroczystość z w a n ą Pogrzebem M a t k i Boskiej (patrz ił. 3 s. 238). O uro­ czystości tej głosi Pieśń o zaśnięciu, pogrzebie i wniebo­ wzięciu Najświętszej Maryi Panny (Na melodyę: Z dalekiej my krainy): K i e d y Panna Marja Ten świat opuścić m i a ł a , Całą J e r o z o l i m ę Z w i e l k i m żalem żegnała. N a j p r z ó d górę Golgotę, Gdzie b y ł Jej Syn kochany, u m ę c z o n y u b i t y , Potem ukrzyżowany. W sam dzień zaśnięcia swego Wszystko powiedziała, Miejsca m ę k i Jezusa N a b o ż n i e całowała. (...) Ż e g n a ł a i Nazaret, w k t ó r y m się naro­ dziła, I miasteczko Betleem, Gdzie Jezusa powiła. Marja żegnała się z „ c a ł ą P a l e s t y n ą " i w „ k o m n a t c e swojej" zanosiła m o d ł y do Pana. W ó w c z a s pojawił się Anioł Gabryiel i „cieszył P a n n ę M a r y ą " , że w s t ą p i do nie­ bios. Dalej jest opis w n i e b o w s t ą p i e n i a i ż a l u : Do kogóż się sieroty Na t y m świecie udamy, kiedy M a t k i najmilszej J u ż na ziemi nie m a m y . Niewiasty zaś p o b o ż n e , W z i ą w s z y ciało Panienki, U b r a ł y w prześcieradło, Wło­ ż y ł y do t r u m i e n k i . I dalej opiewany jest sam pogrzeb i cudowny powrót duszy M a t k i Boskiej do ciała: Zaraz dusza najświętsza Weszła do swego ciała, Znikła z oczu p a t r z ą c y m , I Marya p o w s t a ł a (...) P o d n i o s ł a r ą c z k ę Swoją, Wszystkich błogosławiła, I o łaskę dla wszystkich Syna Twego prosiła. Po t y m p o ż e g n a n o ostatecznie Maryję. Ale „ w tem prześliczną lilią W trumience zobaczyli": W z i ą w s z y t e d y lilią, W grobie j ą po­ chowali, Gdzie M a r y a b y ć m i a ł a , I Bogu dziękowali. K o ń c z y pieśń p r o ś b a : Ż e b y n a m u Jezusa t ę łaskę uprosiła, A po s k o ń c z o n e m życiu W niebo nas wprowadziła AMEN 235 �P i e ś ń t a s t a ł a się scenariuszem uroczystości obchodzo­ nych w d n i u W n i e b o w s t ą p i e n i a w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j i B o r k u Starym. W ś r ó d najrozmaitszych koncepcji życia i śmierci m a ł o jest na pewno t a k w z r u s z a j ą c y c h w y z n a ń , jakie zawarte z o s t a ł y w tej pieśni i jakie k r y j ą się w owych uroczystościach. Podobnie w y r a ż a n ą t ę s k n o t ę za spełnianiem się ideal­ nych rozstrzygnięć odnajdujemy w n i e k t ó r y c h wotach. Sto­ sunkowo najwięcej zachowało się i c h w L e ż a j s k u i Rzeszo wio. Chociaż t y c h najstarszych i dla nas najciekawszych naj­ mniej. W kościele OO. B e r n a r d y n ó w w Rzoszowio ekspono­ wane s ą ono w d w ó c h gablotach, k t ó r o zawieszono na s k r z y d ł a c h ołtarza w kaplicy Cudownej M a t k i Boskiej. Znajduje się t u około 100 w o t ó w metalowych. P r z e w a ż a j ą c a większość t o współczesno sorca, nogi, ręce produkowane fabrycznie. Trzy zaledwie wota, sporych r o z m i a r ó w , srebrne p ł y t k i , najprawdopodobniej z X V I I I w., umieszczone zo­ s t a ł y u samego szczytu O ł t a r z a . Nie u d a ł o m i się do nich d o s t a ć . W kościele nie ma t a k wysokiej drabiny. Co się stało z setkami w o t ó w dawnych, zabytkowych nie wiadomo. Prawdopodobnie z o s t a ł y przetopione na przedmioty u ż y t ­ kowe, chociażby takie j a k świeczniki. W zbiorze w o t ó w leżajskich również odnajdujemy ś l a d y podobnego działania. Ale Leżajsk to miejsce nawiedzane głównie przez pielgrzymów wiejskich, przede wszystkim starsze kobiety. I t e ż wota leżajskie t o przeważnie naszyj­ n i k i z korali, najcenniejsza i zarazem najbardziej szykowna rzecz, j a k ą mogła mieć dziewczyna wiejska. W ś r ó d t y c h naszyjników znajduje się kilkanaście srebrnych k r z y ż y z X I X w. Noszono je na piersiach nioraz przez wielo l a t . Świadczą o t y m obłości, starcia na k r a w ę d z i a c h ... (ił. 1, 2, 7, 8). D l a p r z e t a p i a j ą c y c h wota na „ z ł o m srebrny" k r z y ż e te nie p r z e d s t a w i a ł y większej wartości. I t e m u zawdzięczać należy istnienie jedynej chyba w kraju tego rodzaju kolekcji. Jest ona cennym dokumentom obyczajów. W ś r ó d t y c h w o t ó w powtarza się charakterystyczna forma k r z y ż a r ó w n o ­ ramiennego. W z b o g a c a j ą je rytowane inicjały i symbole m ę k i p a ń s k i e j : drabina, korona cierniowa, cęgi i pejcz, ćwieki i m ł o t oraz kości ( i l . 3, 4, 7, 8). K t o b y ł t w ó r c ą t y c h w o t ó w ? N a j e d n y m z k r z y ż y znajduje się punca srebrnika z Rzeszowa, korzystającego z inicjałów M R B i w y b i t a data 1832. Najprawdopodobniej krzyże to i i m podobno kute b y ł y nie t y l k o w Rzeszowie, ale również w i n n y c h miastach galicyjskich. Sprzedawano jo na odpustach. Zwraca u w a g ę k i l k a jeszcze w o t ó w . Są to p r o s t o k ą t n e , srebrne p ł y t k i . Wszystko wskazuje na t o , że wykonano zostały t ą s a m ą r ę k ą . Nie znamy nazwiska a r t y s t y . B y ł on niewątpliwie mistrzem r y t u . W y o b r a ż e n i a serca gorejącego, oka opatrzności i dłoni rytowane b y ł y sposobem zwielokrot­ niania cięć ( i l . 5, 6, 12). P o w s t a ł ciekawy efekt formalny. To rytowanie ujawnia s p o r ą dozę zadowolenia z pracy, jaka musiała t o w a r z y s z y ć p o m y s ł o w e m u a r t y ś c i e . W o t a te są p r a w d z i w ą o z d o b ą pośród b e r n a r d y ń s k i c h zbiorów na Rzeszowszczyźnie: w Leżajsku, Przeworsku i samym Rzeszowie. Cudowno zdarzenia opromieniające kilkanaście cudow­ nych wizerunków M a t k i Boskiej, związane z t y m legendy i opowieści, rozwój l i t e r a t u r y i pieśni odpustowych, grafiki dewocyjnej, w s t r z ą s a j ą c y c h widowisk i uroczystości, nie­ z w y k ł y c h p r a k t y k i zabiegów, jedyne w swoim rodzaju galerie malowideł, wreszcie wytwórczość i ekspozycja wo­ t ó w ... Jest to zwarta kompozycja nieraz r ó ż n i ą c y c h się zasadniczo elementów. Scala je idea k u l t u maryjnogo, w y ­ obrażenia i przekonania o boskiej naturze M a r i i . Zaryso­ wane t u t a j t y l k o pobieżnie przojawy togo k u l t u k s z t a ł t o w a ł y przez wiele wieków życie duchowe ludzi zamieszkujących t ę ziemię. Można d o p a t r z y ć się w t y m k o n t y n u a c j i pewnych składników prastarych czy stale o d r a d z a j ą c y c h się. Dziś rozwijający się na Rzeszowszczyźnie k u l t m a r y j n y korespon­ duje z ideami współczesnymi, bo swoista forma gorliwości ideowej (dewocja?) w wymiarach masowych, nieelitarnych zdaje się b y ć t r w a ł ą p o t r z e b ą społeczeństw, niezależnie od miejsca i czasu. S p ó j r z m y jeszcze na pewien obraz, j a k i znajduje się w kościele leżajskim ( i l . 13,14). Obraz t e n ujawnia jedną z postaw, o jakiej dotychczas nie b y ł o m o w y . N a obrazie przedstawiona została M a t k a Boska w obło­ kach i aureoli ponad Leżajskiem. W koronie i z berłem spogląda na postaci zo złożonymi r ę k a m i uwidocznione na pierwszym planie obrazu. Spośród budowli miasta wyodręb­ niony został jasny fronton kościoła OO. Bernardynów. Kościół znajduje się p o ś r ó d o g r o d ó w i zagród wiejskich, na peryferiach miasta. P r z ó d kośoiołem ukazanych zostało pięć postaci r e p r e z e n t u j ą c y c h ówczosne warstwy i stany. S t o j ą — k a p ł a n , mieszczanin, szlachcianka i szlachcic. Na ś r o d k u z a ś klęczy p r z y łóżku obok porzuconej k u l i ozdrowieniec, osoba — j a k wskazuje strój — „ n i s k o urodzona". Obraz z Leżajska w y r ó ż n i a się spośród podobnych mu malowideł szczegółami — w y d a w a ł o b y się — mało istot­ n y m i . Nie ma w n i m , j a k b y nieudolnie m o ż n a powiedzieć, „ a k t y w n e j relacji wzrokowej i gestycznej" m i ę d z y ukaza­ n y m i postaciami ludzi a samym wizerunkiem M a t k i Boskiej. Postaci wiernych nie kierują swych spojrzeń w kierunku Madonny. Przeciwnie — p a t r z ą w nieokreśloną przestrzeń przed sobą i k a ż d a z postaci na swój sposób inaczej! Tylko klęczący — m o ż e dlatego, że ukazany został z profilu — jak­ b y kierował wzrok w s t r o n ę kościoła. Chociaż grymas za­ ciśniętych ust i fałda na skręconej szyi i t u zdradza jakąś osobliwość w zachowaniu. Ale że są t o zamierzono, świado­ mie przez malarza t a k właśnie potraktowane wyrazy twarzy i gesty, ś w i a d c z y technika malarska t a k samo dojrzała na całej powierzchni p ł ó t n a . Wskazuje ona w y r a ź n i e , że arty­ sta radził sobie z n i ą swobodnie. Oto jeszcze sposób ukazania dłoni t r z y m a n y c h w geścio modlitownym. K a ż d a z osób ma ręco złożone blisko przed sobą. Alo t y l k o k a p ł a n starannio złożono dłonie dociska prawio do piorsi, sztywno. I sam t e ż podobnie sztywno jest zespolony z t y m gestom. J u ż p o s t a ć s t o j ą c a obok inaczej w y r a ż a ton sam a k t wiary. Spojrzenie nie koresponduje ze złożonymi d ł o ń m i . M a t k a Boska spogląda z wysokości ku ziemi w s t r o n ę k a p ł a n a . B y ć m o ż e w t y m wyrazistym i jedno­ znacznie skierowanym spojrzeniu Madonny malarz wypo­ wiedział swoje rozumienie sensu zawartego w obrazie ... Malowany b y ł on niewątpliwie na oficjalne zamówienie i za­ pewne, ściśle i szczegółowo określone. Wszystko przemawia za t y m , że zamówienie pochodzi od zgromadzenia OO. Ber­ n a r d y n ó w w Leżajsku. A u t o r z zadania — gloryfikacji bernardynskiogo sanktuarium w Leżajsku — wywiązał się bezbłędnie. J e d n o c z e ś n i e potrafił p r z e k a z a ć sugestywny portret ludzi sobie współczesnych. A d o r u j ą oni oficjalno treści, lecz ani ż y w i e j , a n i głębiej ich nie p r z e ż y w a j ą c ! Jeszcze raz przyjrzyjmy się wyrazom twarzy. Twarz kobiety j a k b y m ó w i ł a — „ w i e m swoje", stojący obok mężczyźni, j a k b y pozostawali z a p r z ą t n i ę c i s o b ą : jeden za żywo, drugi apatycznie, natomiast k a p ł a n całą postacią wypowiada swoje „ t a k n a l e ż y " . I w jego s t r o n ę skiorowano jest spojrzenie M a t k i Boskiej. Lecz czy usta Madonny nie s k r y w a j ą grymasu ? PRZYPISY 1 Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, L u b l i n 1969, s. 340. 2 Archiwum conventus ressoviensis patrum bernardinorum, s. 57. Historya zjawienia Statuy Najświętszej Maryi Panny która w kościele O.O. Bernardynów Rzeszowskich cudnemi słynie łaskami, d r u k z 1765 r., wznowiony i uzupełniony opisem łask do 1855 r., n a k ł a d księgarni J.A. Pelara w Rze­ szowie; por. O. Czesław Bogdalski, Pamiętnik kościoła i klasztoru OO. Bernardynów w Leżajsku, K r a k ó w 1929. Wszystkie c y t a t y p o c h o d z ą z Historyi .. sio J . w. 3 4 Fot.: Autor 236 ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c349c56d0d4edce3a5921af4771ca4ae.pdf bfebf1ab5ab52da4fc014771e4b1ea70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource grafika ludowa stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4162 Title A name given to the resource Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa GRAFIKA POLSKA X I X WIEKU JAKO Z R O D Ł O D O B A D A N N A D STROJEM L U D O W Y M * Według definicji podanej przez Jerzego Topolskiego, potencjalnym źródłem historycznym jest wszystko to, co zawiora informację o faktach historycznych potrzebnych dla sformułowania odpowiedzi na pewien p r o b l e m . A b y źródło ikonograficzno m o ż n a b y ł o t r a k t o w a ć jako dokument histo­ ryczny muszą być spełnione dwa w a r u n k i : źródło musi b y ć pierwotne i musi b y ć wiarygodne, czyli ma opisywać stan zgodny z rzeczywistością . 1 2 W odniesieniu do ikonografii za źródło pierwotne należy uważać takie, k t ó r e jest oparte na autopsji i nie jest ani przerysem, ani kopią. A b y u s t a l i ć w i a r y g o d n o ś ć źródła ikono­ graficznego, nałoży p r z e p r o w a d z i ć t ę s a m ą p r o c e d u r ę wery­ fikacyjną, co w odniesieniu do dokumentu pisanego, czyli przeprowadzić zarówno k r y t y k ę z e w n ę t r z n ą , j a k i w e w n ę ­ trzną . 3 K r y t y k a z e w n ę t r z n a u t o ż s a m i a n a jest z badaniem autentyczności źródła i odpowiada na pytanie, czy przekaz nie został sfałszowany. Sprawdzenie w i a r y g o d n o ś c i rysow­ nika czy malarza n a s t ę p u j e często po ustaleniu danych bio­ graficznych. Stwierdzamy wówczas, czy wykonawca b y ł w miejscowościach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą rysunki, gdzie i w jakich warunkach je robił. K r y t y k a w e w n ę t r z n a roz­ patruje relację m i ę d z y informacją a rzeczywistością, czyli bada wiarygodność informacji zawartej w przekazie ikono­ graficznym. Woryfikacja m a t e r i a ł u źródłowego polega na ustaleniu, czy przodstawione r y s u n k i z n a j d u j ą potwierdzenie w innych matoriałach opisowych i ikonograficznych, w e d ł u g zasady przyjętoj przez h i s t o r y k ó w , zestawienia d w ó c h źródeł czy dwóch ś w i a d e c t w n i e z a l e ż n y c h . Zasady to są ogólnie znane, lecz ich stosowanie w sto­ sunku do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych zwłaszcza na terenie etnografii nie zawsze było respektowane. W nowszych pod­ ręcznikach historycznych o ikonografii m ó w i się niewiele, pozostawiając t ę dziedzinę historykom sztuki , lecz ci ostatni interesują się t y l k o n i e k t ó r y m i w y b r a n y m i zagadnieniami. Zestawiając dwa t y p y źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h ubiorów ludowych: źródła ikonograficzne i przekazy pisane, stwierdzamy przewagę m a t e r i a ł u rysunkowego nad opiso­ wym, zwłaszcza gdy m a t e r i a ł y rysunkowe są uzupełnione kolorem i zawierają k o n i e c z n ą d o k u m e n t a c j ę w postaci pod­ pisów. Skrótowość m a t e r i a ł u wizualnego, możliwość uchwy­ cenia niejako j e d n y m wejrzeniem zestawów kolorystycznych, częściowo nawet k r o j u ubioru, k s z t a ł t u sylwetki, w y g l ą d u poszczególnych e l e m e n t ó w stroju i ich zdobnictwa sprawia, że uzyskuje się m a t e r i a ł syntetyczny o d u ż y m znaczeniu. W jednym układzie przedstawieniowym zawarte są prawie wszystkie relacje p o m i ę d z y poszczególnymi elementami ubioru. Natomiast przy opisie s ł o w n y m , gdzie często spoty­ kamy niezdefiniowane pojęcia i wieloznaczne terminy, u czy­ tającego z reguły n a s t ę p u j e subiektywna interpretacja tek­ stu, a w y o b r a ź n i a p o d ś w i a d o m i e dokonuje rekonstrukcji ele­ mentów opisowych nie zawsze zgodnej z intencjami autora opisu. Równio subiektywna jest interpretacja kolorów, ponioważ piszący z reguły nie odwołują się do jakiejś skali barwnej, w k t ó r e j poszczególne barwy b y ł y b y znormalizo­ wane s. 4 Jeżeli w analizie ikonograficznej p o s ł u ż y m y się elemen­ t a m i teorii informacji według schematu opracowanego przez 6 Shannona , wówczas cały u k ł a d przekazu sprowadzimy do prostych e l e m e n t ó w : 1 — źródła informacji, 2 — nadajnika przekazującego, 3 — k a n a ł u przekazującego zakodowane sygnały, 4 — odbiornika, 5 — przeznaczenia. Jeśli w drodze analogii poszczególne etapy wymienione przez Shannona zastosujemy do przekazu ikonograficznego, otrzymamy w ó w c z a s : 1 — rzeczywistość b ę d ą c ą przedmiotem ujęcia ry­ sunkowego, 2 — nadajnikiem będzie osoba rysownika, prze­ kazującego zgodnie ze swoimi umiejętnościami i wymaga­ niami epoki w y r a ż o n e za p o ś r e d n i c t w e m pewnej techniki znaki o b i e k t ó w , s t a n o w i ą c y c h przedmiot jej zainteresowania, dalej 3 — k a n a ł e m będzie t u zobiektywizowany w postaci pewnego zestawu kresek czy plam barwnych rysunek, akwa­ rela, grafika czy obraz olejny oraz w y t w ó r plastyczny, k t ó r y dla 4 — odbiorców (historyków, muzeologów, publiczności) staje się ź r ó d ł e m do b a d a ń , przedmiotem interpretacji i este­ tycznej kontemplacji, j e d n y m słowem przedmiotem odbioru . 5 — Utrwalona w ten sposób i zobiektywizowana cząstka minionej rzeczywistości znajduje swoje miejsce przeznaczenia w tekach kolekcjonerów, w zbiorach bibliotecznych, archi­ walnych czy muzealnych, k t ó r e z kolei m o g ą b y ć przekaźni­ k a m i w dalszym ł a ń c u c h u przekazywania i przetwarzania informacji. Ten prosty schemat może b y ć p o m o c ą przy ba­ daniu stopnia zniekształcenia przekazu ikonograficznego oraz przy śledzeniu przyczyn, k t ó r e je wywołują. Szczególnie znamienne b ę d ą t u zniekształcenia w y w o ł a n e cechami stylu epoki, zwłaszcza dla 1. poł. X I X w., w k t ó r y m dominował romantyczny model sylwetki ludzkiej o specyficznych teatralnych gestach, lalkowatych twarzach, daleki od reali­ stycznego ujęcia. 7 Na podstawie XIX-wiocznego m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego, głównie grafiki i'malarstwa, m o ż n a prześledzić w do­ kumentowaniu realiów c h a r a k t e r y s t y c z n ą ewolucję sposobów widzenia kostiumu chłopskiego. W 1. poł. X I X w. spoty­ k a m y się z p r ó b a m i uogólnienia i w y r a ż e n i a rozmaitości u b i o r ó w w postaciach typowych. Przyjmujemy, że przed­ stawienia graficzne czy malarskie są dokonywane na pod­ stawie świadomego wyboru, lecz jednocześnie stawiamy py­ tanie, czy cechy kostiumologiczne podane przez a r t y s t ę są reprezentatywne dla przedstawianej grupy wiejskiej czy miojskioj. Czy przedstawiany u b i ó r był noszony powszechnie i w j a k i m zasięgu ? Jednym słowem, czy b y ł to u b i ó r typowy ? Na te pytania nie daje już odpowiedzi m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny. Musimy sięgnąć do ź r ó d ł o w y c h m a t e r i a ł ó w pisanych i zestawić je z ikonografią. W ó w c z a s m o ż n a ocenić, na ile rysunek b y ł zgodny z ubiorem t y p o w y m . W 2. poł. X I X w. w związku z filozofią p o z y t y w i s t y c z n ą i tendencjami realistycznymi w malarstwie, j a k również dzięki szeroko uprawianemu malarstwu rodzajowomu, za­ częto w sposób bardzioj ś w i a d o m y realizować zasadę repre­ zentatywnego wyboru malowanych modeli. Za istotne za­ częto u z n a w a ć nie t y l k o cechy „malowniczości", ale syntezę cech antropologicznych, psychofizycznych i kostiumologiczn y c h . W podpisach pod otaazami posługiwano się określe­ niem ,,typ l u d o w y " . Określenie to zasługuje na baczną u w a g ę i analizę, ponieważ miało z n a m i o n o w a ć nie tyle indy­ widualnego człowieka, narysowanego na podstawie ogląda­ nego modelu, ale cechy uogólniono, istotne, stanowiące 8 199 �syntezę indywidualnych cech danej grupy regionalnoj. Na to szczegóły zwraca u w a g ę Mieczysław Treter', k t ó r y , poza k r y ­ tycznie ustosunkowanym do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych Bronisławem Malewskim , bodaj pierwszy zwrócił u w a g ę etnografów na cenne m a t e r i a ł y ikonograficzne i dokumen­ talne zawarte w malarstwie r o d z a j o w y m . Malarze patrzyli na wieś oczami a r t y s t ó w i dokumento­ wali w zakresie ubiorów te cechy, któro z malarskiego p u n k t u widzenia zasługiwały na u w a g ę . Jeżeli okazy wzorcowe w postaci „ t y p ó w ludowych" i m a t e r i a ł y kostiumologiczno b y ł y istotnie reprezentatywne dla grupy, wówczas wartość dokumentalna malarstwa rodzajowego może stać się cennym źródłem dla etnografa . Jeżeli natomiast w malarstwie ro­ dzajowym d o m i n o w a ł y oceny estetyczno, a realia b y ł y przetwarzane, aby wywołać estetyczne przeżycie, wówczas obraz funkcjonował t y l k o jako dzieło sztuki. Szczególnie interesujące dla otnografa są obrazy dato­ wane, k t ó r e m o ż n a powiązać z k o n k r e t n y m rogionom czy miojscowością. Oprócz szczegółów u b i o r ó w często dokumen­ tują one zajęcia, warunki pracy, s y t u a c j ę życiową. Istniejąco napisy czy t y t u ł y nie zawsze u ł a t w i a j ą zadanie; najczęściej są zbyt ogólnikowe — dopiero na podstawie posiadanego zasobu wiedzy należy je rozszyfrować i odpowiednio zinter­ pretować . W grafice, podobnie jak i w X I X - w i e c z n y m malarstwie rodzajowym, przynależność spoloczna jest określana nie tylko za p o m o c ą ubiorów wiejskich, ale i charakterystycz­ nych a t r y b u t ó w czy r e k w i z y t ó w o r ó ż n y m stopniu konwencjonalności w zależności od panującego stylu. A t r y b u t y określały w sposób jednoznaczny główne lub uboczno zajęcie zawodowe i przynależność s t a n o w ą w obrębie feudalnej hiorarchii. W r ę k a c h mężczyzn odzianych w odświętne sukmany, któro nigdy nie były u ż y w a n e jako ubiór roboczy, 10 11 12 13 1 200 pojawiały się drewniano ł o p a t y okute n,a k o ń c a c h żolazem, widły, kosy, czasem grabie, a bardzo często zwyczajna laska, bat pasterski, ciupaga czy fajka. K o b i e t y natomiast, gdy w ę d r o w a ł y na pole, niosły w r ę k a c h dwojaczki, sierpy lub grabie, a najczęściej koszyki o r ó ż n y m kształcie. W ujęciu romantycznym w r ę k a c h kobiet widzimy k w i a t y (moda na noszenie kwiatka i chusteczki w r ę k u , zwłaszcza gdy do kościoła w ę d r o w a ł y panny, u t r z \ a n a ł a się w n i o k t ó r y c h okolicach Polski do I I wojny światowej). Mężczyźni i kobiety przodstawiani są często z rekwizytami o b r z ę d o w y m i : rózga­ m i weselnymi, ręcznikami. Spotykamy t a k ż e dziewczęta ofiarowujące chłopcu pisanki, j a k na akwaroli Franciszka Ksawerego Prekn, przedstawiającej dwie dziowczyny i mło­ dzieńca z okolic miasteczka Dynowa ( i l . 44), czy na innoj akwareli togo malarza — dziewczynę ofiarowującą chłopcu wstążkę (il. 46) . 14 N i e k t ó r e a t r y b u t y czy r e k w i z y t y są szczególnie inte­ resujące, zwłaszcza jeżeli b ę d z i e m y jo i n t e r p r e t o w a ć w świetlo szerszych m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h historycznych i geo­ graficznych. N a l e ż y do nich c ł i a r a k t e r y s t y c z n a , zwinięta w wałek p ł a c h t a , podobna do zwoju p ł ó t n a , pojawiająca się pod p a c h ą kobiet. Spotykamy j ą w reprodukowanej przez Bystronia akwareli Norblina, przedstawiającej Lublin i a n k ę , a t a k ż e u kobiet z grupy M a z u r ó w w litografiach Jana Lewickiego . W akwarelach Kajetana Wincentego Kiolisińskiego z t a k i m z w i n i ę t y m p ł a t o m p ł ó t n a pod p a c h ą w y s t ę p u j e mieszczka z Liska, z dawniejszego c y r k u ł u sanockiego. Ubrana jest ona we wzorzysty, długi kaftan, pod n i m ma granatowy gorset zapinany na guziczki, w z o r z y s t ą , długą spódnicę i na niej b i a ł ą z a p a s k ę . U b i o r u dopołniała %viązana w zawój wzorzysta t y b e t k a . Szczegóły w s k a z u j ą , iż jest to ubiór o d ś w i ę t n y . 1 5 16 ��Akwarole Bogumiła Gąsiorowskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zbiór ikonograficzny A m b r o ż e g o Grabowskiego. I I . 4. Zmówiny, 14,2x13 c m . I I . 5. Potwier­ dzenie zmówin, 13,2x25 cm. W y s t ę p o w a n i e p ł a c h t y zwiniętej w w a ł e k interpretuje Agnieszka Dobrowolska jako rekwizyt ubioru miejskiego genetycznie w y w o d z ą c y się z białej p ł a c h t y . Pozostaje on pod w p ł y w e m mody zachodniej, a w s p ó ł w y s t ę p u j e często z renesansowym c z ó ł k i e m i ' . Uzasadnia ona, iż jest t o dawna, spotykana u Słowian p ł a c h t a naramienna noszona w różnej formie: narzucana na ramiona i w i ą z a n a na piersiach, b ą d ź noszona na głowie, a nazywana r a ń t u c h , łoktusza, p ł a c h t a , n a d k r y w k a . Zasięg w y s t ę p o w a n i a tpgo w a ł k a pokrywa się d o k ł a d n i e z zasięgiem Słowian zachodnich. T a k więc zasięg togo archaicznego olemontu ubioru n a l e ż a ł o b y rozszerzyć o dalsze, wskazane wyżej tereny, zgodnie z wnioskami, jakie nasuwa o m ó w i o n y t u m a t e r i a ł ikonograficzny. Przekazy ikonograficzne d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h ubio­ rów ludowych w y s t ę p u j ą w malarstwie b ą d ź w grafice w po­ staci r y s u n k ó w , akwarel, w kolorowanych l u b nie kolorowa­ nych miedziorytach, w akwafortach, litografiach oraz drze­ worytach, f u n k c j o n u j ą c y c h jako ilustracja k s i ą ż k o w a , ilu­ stracja dla czasopism l u b jako grafika ulotna, a nadto w p o c z t ó w k a c h oraz fotografii. Grafika najczęściej ilustro­ w a ł a j a k i ś tekst, ale b y w a ł a t e ż z ż a d n y m tekstem nie zwią­ zana, j a k : r y c i n y czy litografie t w o r z ą c e cykle ilustracyjne, a wydawane najczęściej w albumach o z w a r t y c h poszytach lub w postaci l u ź n e j . L u ź n e tablice zwłaszcza w starszych albumach są często zdekompletowane, a d o k ł a d n a ich ilość jest obecnie t r u d n a do ustalenia, wobec k i l k u r ó ż n y c h w y d a ń i braku danych w bibliografiach. P o w s t a w a ł y one w związku z działalnością w y b i t n y c h malarzy, j a k N o r b l i n , Gerson czy Matejko, często jako m a t e r i a ł y studyjne na marginesie ich działalności. M a t e r i a ł y do kostiumologii historycznej zbierał również i grafik K a j e t a n W i n c e n t y Kielisiński, lecz zamie­ rzone przez niego wydawnictwo nie doszło do s k u t k u z braku niezbędnego na t e n cel funduszu. Dziewiętnastowieczne ilustracje u b i o r ó w ludowych b y ł y niekiedy wykonane na spocjalne z a m ó w i e n i e osoby piszącej tekst. N p . Łukasz Gołębiowski do tablicy z ubiorami l u d o w y m i dla swojej książki Lud polski, jego zwyczaje, zabobony (Warszawa 1830) w y k o r z y s t a ł m a t o r i a ł y j u ż istniejące, r y c i n y Stachowicza i Norblina, a d l a u z u p e ł n i e n i a b r a k u j ą c y c h p r z y k ł a d ó w pewnych regionów zwrócił się do swoich k r e w n y c h i znajo­ m y c h z p r o ś b ą o n a d e s ł a n i e szkiców z n a t u r y . W jego tablicy zawierającej 44 t y p y u b i o r ó w z n a l a z ł y się również rysunki Wójcickiego, p r z e d s t a w i a j ą c e H u c u ł a , Rusina, R u s i n k ę , Mazura w ś w i ą t e c z n y m stroju i dwa rysunki K u r p i ó w , ry­ sunki szwagra Gołębiowskiego — Rabcewicza, przedstawia­ j ą c e m ę ż a t k ę w P i ń s k i e m , P i ń c z u k a i dziewczynę wiejską z P i ń s k i e g o . Ponadto pięć r y s u n k ó w u b i o r ó w z P o d o ł a wy­ k o n a ł a siostra Gołębiowskiego, Dorota Potro. Gołębiowski jest t u chwalebnym w y j ą t k i e m , p r z e w a ż n i e bowiem piszący książki w o w y m czasie rzadko podawali źródła swoich rycin. 18 W rzadkich przypadkach autor tekstu b y ł ilustratorem zarazem, j a k t o w i d z i m y w książce Walerego Eliasza Radzi­ kowskiego poświęconej kostiumologii: Ubiory w Polsce i u sąsiadów^. Wiele d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h a l b u m ó w zawierają­ cych ciekawy m a t e r i a ł do historii u b i o r ó w ludowych nie zawiera a n i spisu tablic, a n i komentarza, a napisy są bardzo często ogólnikowe i niewiele m ó w i ą c e . Te s k ą d i n ą d powszech­ nie znane sprawy poruszam t u t a j dlatego, aby u w y d a t n i ć funkcję grafiki jako ź r ó d ł a niekiedy samoistnego w 1. poł. X I X w . , k t ó r e w y m a g a ł o b y obecnie u z u p e ł n i e n i a , a więc opisu i komentarza etnografa czy kostiumologa, drugi nato­ miast t y p , t j . ilustracja k s i ą ż k o w a wymaga krytycznego ustosunkowania się z a r ó w n o do ilustracji, j a k i tokstu pisanego w X I X w . Zwłaszcza w przypadku, gdy m a m y do czynionia z drukowaniem r y c i n przez różne wydawnictwa X I X w . , istnieją możliwości powstania b ł ę d ó w w sposobie interpretacji p r z y w y k o r z y s t a n i u ryciny, w b ł ę d n y c h lub 202 �U.6 -12. Akwarele Bogumiła Gąsiorowskiego kopiowane z malatur M . Stachowicza. Zb. Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zb. ikonogr. A . Grabowskiego. U . 6. Wiejskie wesele, 20,8x27,7 om. I I . 7. Przygotowanie do wieczerzy,112,9X23,2 cm. 4 ���zbyt ogólnikowych podpisach, k t ó r e później p o w o d o w a ł y błędne interpretacje, czy w zastosowaniu niewłaściwych kolorów przy r ę c z n y m kolorowaniu r y c i n lub l i t o g r a f i i . P r z y k ł a d ó w dostarczy nam późniejsza analiza r ó ż n y c h t y ­ pów grafiki. Istnieje jeszcze m n ó s t w o ciekawych m a t e r i a ł ó w ikono­ graficznych, d o t y c z ą c y c h nie t y l k o zresztą u b i o r ó w ludo­ wych, słabo spenetrowanych przez etnografów, m i m o syg­ nałów w literaturze etnograficznoj i w bibliografiach. Ma­ t e r i a ł y to przechowywane w bibliotekach, archiwach oraz w zbiorach muzealnych czokają jeszcze na swojego o d k r y w c ę , a w k a ż d y m razie na rejestrację w postaci indeksu rzeczo­ wego, umożliwiającego zorientowanio się w zasobach źródeł. Odnośnie zbiorów i zasobów ikonograficznych u t r u d n i a sytuację brak centralnej k a r t o t e k i z a r ó w n o zbiorów, jak i źródeł. Mimo żywiołowego rozwoju muzealnictwa w Polsco po ostatniej wojnie, sprawa ta pozostaje wciąż w sforze bar­ dzo mglistych p r o j e k t ó w . Pierwsze wzmianki o konieczności zbiorania m a t e r i a ł ó w ikonograficznych znajdujemy u ks. Hugo K o ł ł ą t a j a w jego Programie zbierania zabytków kultury ludowej z 1802 r., gdzie pisze on: (należy) ułożyć korespondoncję po wszj^stkich częściach Polski dla zasięgnięcia j a k najdokładniejszej wia­ domości o obyczajach aktualnych wsz\ stkich l u d ó w tego kraju, a gdyby m o ż n a , dostanie dobrych r y s u n k ó w t y c h wszystkich obiektów, k t ó r e nio dość jest opisać, ale jo trzeba widzieć i czytelnikom w kopersztychach p r z e d s t a w i ć " . Gromadzoniem m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych m . i n . również i do ubiorów ludowych z a j m o w a ł się w 1. poł. X I X w . z a s ł u ż o n y księgarz krakowski i wydawca A m b r o ż y G r a b o w s k i . Przogląd matoriałów ilustracyjnych dla X I X w. daje na ł a m a c h , , W i s ł y " w 1904 r. Bronisław Malewski, k t ó r y w sposób arbitralny, a nie zawsze zgodny z rzeczywistością oceniał m a t e r i a ł y ikonograficzne . Mieczysław Treter niewiele póź­ niej, bo w 1910 r., w lwowskim „ L u d z i e " publikuje zwięzły przegląd m a t e r i a ł ó w ikonograficznych, p o c z ą w s z y od X V I I I w., poświęconych t y p o m l u d o w y m . P r z e g l ą d t a k i , alo w odniesieniu do m a t e r i a ł u etnograficznego staropol­ skiego oraz t y p ó w ludowych Norblina, wniosło opracowanio Jana Stanisława Bystronia w 1934 r . W a r t o t u w s p o m n i e ć r 20 21 22 23 2 4 0 zasługach Seweryna Udzieli dla zbiorania m a t o r i a ł ó w do ubiorów ludowych w postaci p r z e r y s ó w , plansz ubiorów, krojów, akwarel, fotografii, p o c z t ó w e k a przede wszystkim oryginalnych e k s p o n a t ó w muzealnych. Jogo t e k i d a ł y pod­ s t a w ę dla utworzenia i n s t y t u c j i powołanej do udzielania porad i krzewienia wiedzy z zakresu u b i o r ó w ludowych. I n s t y t u c j ą t ą b y ł a Poradnia w Sprawach Strojów Ludowych Związku Ziem Górskich, p o w s t a ł a w 1938 r. przy Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niestety ż y w o t jej b y ł k r ó t ­ k i — istniała t y l k o do w y b u c h u I I wojny ś w i a t o w e j . N a uwagę zasługuje sposób wykorzystania m a t o r i a ł ó w ikono­ graficznych przez Tadeusza Seweryna. Sięgnął on do grafiki staropolskiej i przez e t n o g r a f i c z n ą i n t e r p r e t a c j ę drzewo­ r y t ó w znacznie wzbogacił n a s z ą wiedzę o roaliach wsi, w t y m t.",kże o ubiorach ludowych w okresie od X V I do X I X w . K r y t y c z n y i w y c z e r p u j ą c y p r z e g l ą d m a t o r i a ł ó w ikonogra­ ficznych dla regionu krakowskiego, niestety bez ilustracji daje Anna Kutrzebianka w 1952 r. w „ L u d z i e " . M a t e r i a ł y ikonograficzne w szerszym zakresie w y k o r z y s t y w a ł a również Agnieszka Dobrowolska w swoich pracach nad u b i o r a m i l u d o w y m i , a szczególnie Janina Rosen-Przeworska w re­ konstrukcjach ubiorów z okresu wczesnego średniowiecza 25 2 6 2 7 28 29 30 1 renesansu , Roman Reinfuss , a z nowszych o p r a c o w a ń — Aleksander Błachowski, r e k o n s t r u u j ą c y stroje płockie na 11. 13—30. R y s u n k i piórkiem, kolorowane a k w a r e l ą , 8,5 x X 5,7 cm. W y k . Kajetan Wincenty Kiolisiński. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie: zo zbioru Moszyńskich. Teka nr. 244. 206 ����podstawie dziewiętnastowiecznych źródeł ikonograficz­ nych . Stopień wykorzystania ikonografii dziewiętnastowiecz­ nej odzieży w opracowaniach „ A t l a s u Polskich Strojów L u ­ dowych' ' jest bardzo różny, u z a l e ż n i o n y od terenu o bardziej reprezentacyjnych strojach, częściej malowanych i rysowa­ nych oraz od możliwości badawczych poszczególnych auto­ rów. Najogólniej m o ż n a stwierdzić, iż autorzy „ A t l a s ó w " w w i ę k s z y m stopniu wykorzystywali m a t e r i a ł fotograficzny zebrany w 2. poł. X I X w. i w okresie p ó ź n i e j s z y m , niż m a t e r i a ł ikonograficzny z 1. poł. K o r z y s t a l i również z ma­ teriałów fotograficznych tworzonych przez siebie, t z n . po­ sługiwali się eksponatami muzealnymi, u b i e r a j ą c w nie przygodne osoby dla prezentacji ubioru z określonego regionu. 31 * Zainteresowanie kostiumologią i moda na specyficzne tematy rodzajowe w malarstwie i grafice, j a k : postacie rzemieślników, d o m o k r ą ż c ó w , p r z e k u p n i ó w , chłopów •— da­ t o w a ł a się od X V I I w. jako ogólnoeuropejski p r ą d w sztuce, 0 r ó ż n y m nasielniu i przejawach, aż do p o ł o w y wieku X I X . W X I X w. było w Polsce wielu oryginalnych i utalentowa­ nych a r t y s t ó w , k t ó r z y zajmowali się rysowaniem u b i o r ó w ludowych, a t a k ż e wielu o d t w ó r c ó w , p o p u l a r y z u j ą c y c h czy powielających stworzone przez i n n y c h t y p y strojów. To szczególne zainteresowanie strojem d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m 1 jego k r a j o w ą e g z o t y k ą , odkrywanie i tropienie w ą t k ó w rodzimych b y ł o w y n i k i e m specyficznej sytuacji Polski, roz­ dartej przez t r z y zabory oraz u ś w i a d o m i o n ą przez ludzi ś w i a t ł y c h koniecznością zbierania p a m i ą t e k krajowych, zwłaszcza t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y p r o b l e m a t y k i zaniedbywa­ nego od strony badawczej l u d u wiejskiego. 210 W y m i e n i ć t u n a l e ż y w pierwszym rzędzie: Michała Stachowicza (1768—1825), B o g u m i ł a Gąsiorowskiego (18191887), Jana Piotra Norblina (1745—1830), Kajetana Win­ centego Kielisińskiego (1808—1849), Jana Lewickiego (1795-1859), Franciszka Ksawerogo Preka (1801—1869), Wojcie­ cha Gersona (1831—1901), Aleksandra Kotsisa (1836—1877), Walorego Eliasza Radzikowskiego (1841 — 1905), Jana Ma­ t e j k ę (1838 — 1893). Sporo m a t o r i a ł ó w w zakresie kostiumo­ logii m o ż n a znaloźć u r y s o w n i k ó w i grafików działających w 2. poł. X I X w . : Franciszka Kostrzewskiogo, Wincentego Bonawontury Biesiokiorskiego, E l v i r o Andriollego, Apo­ loniusza Kędzierskiego, Juliusza Kossaka, Władysława Szornora, by w y m i e n i ć tu t y l k o n i o k t ó r y c h , związanych z wyko­ nywaniom ilustracji dla czasopism. Temat to zresztą obszer­ ny, w y m a g a j ą c y osobnego o m ó w i e n i a . Pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. działał w Kra­ kowie malarz Michał Stachowicz, k t ó r y ma duże zasługi dla dokumentowania r ó ż n y c h t y p ó w zróżnicowanych i bo­ gatych u b i o r ó w krakowskich. A u t o r monografii o Stacho­ wiczu, Jerzy Dobrzycki pisze w s e t n ą rocznicę śmierci tego płodnogo malarza, wielce zasłużonego dla ikonografii dziejów ojczystych, zwłaszcza Powstania Kościuszkowskiego: „Do­ robek jego prac wykazuje w n i m zwłaszcza niezwykły talent do malarstwa rodzajowego, d o s k o n a ł ą obserwację typów z ludu i w i d o c z n ą radość t w ó r c z ą p r z y ich malowaniu. Stąd t e ż w y n i k a jego zainteresowanie ludem wiejskim, barwnym i dziarskim, do k t ó r e g o on pierwszy w malarstwie polskim potrafił się t a k b e z p o ś r e d n i o zbliżyć. I on sam nawzajom był przez szeroką m a s ę l u d u najlepiej zrozumianym, umiejąc doń przemówić n i e s k o m p l i k o w a n ą n a r r a t y w n o ś c i ą swych prac" . Stachowicz m a l o w a ł w r o d z i n n y m Krakowie, nie wciągnięty w w i r w p ł y w ó w malarstwa europejskiego ani w krąg arty­ stycznego środowiska warszawskiego. B y ł malarzem dobrze 32 �rozumiejącym potrzeby epoki, s t ą d wypowiedzi alegoryczno i pewien pierwiastek sentymentalizmu, i siolankowości w jego przedstawieniach wiejskiego ludu. P o p u l a r n o ś ć Stachowicza płynęła z jogo p a t r i o t y z m u wyrażającego się w jego obrazach, w gloryfikacji czynnogo oporu, jak również idei międzystanowego solidaryzmu w przeciwstawieniu się przemocy wroga. Etnografów i n t o r e s o w a ł y b y obrazy o tematyce ob­ rzędowej i historycznej, w k t ó r y c h maluje wieśniaków jako dzielnych kosynierów, w czasio zabaw i t a ń c ó w , przedsta­ wienia mieszczan krakowskich oraz podmiejskie t y p y rzemieślników i handlarzy. N a l e ż y t u krakowski lajkonik, wykonany w 1820 r., k t ó r y s t a n o w i ł o z d o b ę kominka w pa­ łacu biskupów krakowskich, Wesele krakowskie w karczmie, Przysięga Kościuszki na rynku krakoiuskim, Powrót wojska i kosynierów spod Racławic w 1794 r. na tle rynku krakowskie­ go, Powitanie wojska polskiego przez włościan z okolic Krakowa". Spośród prac d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w największą popu­ larność osiągnęła soria 12 kolorowanych m i e d z i o r y t ó w (wym. 108x63 mm) w y k o n a n y c h na podstawie rysunku Stacho­ wicza, a sztychowanych przez Sebastiana Langora w Wiodniu. Soria t a z odpowiednimi podpisami p r z e d s t a w i a ł a Krakowiaka w bogato zdobionej, granatowej sukmanio, Krakowiankę (ił. 1), K i j a k a i K i j a c z k ę z P o d g ó r z a , p a r ę Skawiniaków, Proszowiaka w białej sukmanio i Proszowiankę, „ S z k a l m i e r z a k a " w b r ą z o w e j sukmanie przowiązanoj pasem z b r z ę k a d e ł k a m i i kobiotę w r a ń t u c h u „ o d Skalmiorza" ( i l . 2), Górala w brązowoj guni oraz Góralkę w białoj spódnicy i zapasce, zielonym gorsecie, na głowie i na ramionach narzuconej ł o k t u s z y ( i l . 3). Czas powstania tej sorii dotychczas b y ł nie ustalony, lecz po prześledzeniu literatury m o ż n a j ą d a t o w a ć na ok. 1810 r. * I l u s t r o w a ł a ona 3 anonimowy a r t y k u ł o Krakowiakach zamioszczony w Ka­ lendarzyka Krakoiuskim w 1811 r. N a s t ę p n y rok przyniósł pięć „ k o p e r s z t y c h ó w " kolorowanych, wykonanych przez t y c h samych a u t o r ó w , p r z e d s t a w i a j ą c y c h mundury wojska polskiego K s i ę s t w a Warszawskiogo. To same ilustracje Kra­ k o w i a k ó w zdobiły dwa pierwszo wydania Historycznego opisu miasta Krakowa i jego okolic (pierwsze wydanie w 1822 r.) napisanego przez Ambrożego Grabowskiego. Impulsom do napisania tego bardzo poczytnego dzieła, k t ó r e miało aż siedem stale u z u p e ł n i a n y c h i udoskonalanych w y d a ń , było ponowne zamówionie u Sebastiana Langera rycin wspom­ nianych K r a k o w i a k ó w przez księgarza Małeckiego w 1820 r. po przojęciu przez niego księgarni G r ó b l o w s k i e j O z d o b i ł y one również m a ł ą książeczkę Józefa Mąezyńskiego Włościanie okolic Krakoica iv zarysie w y d a n ą w 1858 r. oraz Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach Ludu Polskiego, w y d a n ą w 1863 r.5<* Ten sam c y k l kolorowanych miedziorytów, przy pewnych drobnych różnicach, jak widać p o w t ó r n i e rytowanych przoz Langera, z podpisami w j ę z y k u włoskim, został u ż y t y do zilustrowania bliżej m i nieznanego dzieła o Polsco wydanego za g r a n i c ą . T o c h n i k ą litografii wydane zostały również ręcznie kolorowano a l b u m i k i . Stachowiczowskie Krakowiaki spotykamy również w postaci bardzo drobnych miniaturek — naklojek . Cztery t y p y strojów, mianowicie S k a l m i e r z a k ó w i Proszowiaków umieścił Józef Chociszewski w popularnym p o d r ę c z n i k u goograficzno-etnograficznym: Malowniczy opis Polski czyli geografia ojczystego kraju ( I wy­ danie w 1890 r., I I I wydanie 1907 r . ) . K s i ą ż k a ta zawiera d u ż y w y b ó r ilustracji do dziewiętnastowiecznych ubiorów ludowych, a przede wszystkim dziesięć kolorowych tablic wykonanych na podstawio akwarel Eliasza Radzikowskiogo. Niedobitki tej sorii b y ł y prezentowane jeszcze po I I wojnie 37 38 39 211 �I I . 31—34. Akwaforty K . W . Kiolisińskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Tek.". A . Grabowskiego — zbiór prac K.W. Kielisińskiogo, nr 1004. I i . 31. Wędrowni górale, druciarze, 8,1 X 6,2 cm. I I . 32. „Od Krakowa" — sąsiedzkie pogwarki, 4 , 6 x 4 , 1 cm. 40 ś w i a t o w e j . W miedziorytach t y c h ręcznie kolorowanych w y s t ę p u j ą pewne różnice kolorystyczne, b ę d ą c e wynikiem zastosowania niewłaściwych kolorów. Zmieniają one cza­ sami ubiór i m o g ą wprowadzić w błąd, j a k np. kolorowane na brązowo p o r t k i góralskie zamieszczono w I I wydaniu Ambrożego Grabowskiego: Kraków i jego okolice (1830) lub korale na szyi K r a k o w i a n k i , s t a n o w i ą c e rodzaj czerwonej obroży. Wydaje się, iż r y t o w n i k p r z e t w o r z y ł nioco wzory Stachowicza, zwłaszcza gdy przedstawia t y p y ludowo w pełnej afektacji pozie i w t e a t r a l n y m geście. Na ogół w y ­ stępowała paralelność opisu i przedstawianej ilustracji we wspomianych wydaniach książkowych. Tak np. autor anoni­ mowego opisu w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811 piszo o Krakowiakach: „ U b i ó r ich zwyczayny, k t ó r y się t y l k o kolorem co do powiorzniey sukni różni, iest: koszula pod szyią w ą s k ą t a s i e m k ą z w i ą z a n a , spodnie skórzano sze­ rokie na boty obwisło, zomsy zwane, b o t y iuchtowe z d u ż e m i żelaznymi podkowami n a k a z t a ł t obcasów k t ó r e m i zręcznio w t a ń c u krzesać z w y k l i , pas s k ó r z a n y ćwieczkami nabijany i mosiężnemi kółkami nawłóczony, a u n i e k t ó r y c h świecącemi guzikami w y k ł a d a n y , sukmana poniżej kolan z kołnie­ rzem obdłużnim n a k s z t a ł t worka od sora ściętym, koloru naywięcey b e r n a r d y ń s k i e g o , sznurkiem kolorowym po bo­ kach szeroko wyszywana, czapki ponsowe niskie z w ą s k i m barankiem t y m się różniące, i ' , jedni okrągło, a drudzy czworogranne rogate noszą. K r a k o w i a c y różnią się czasem s u k m a n ą granatowego sukna, suto w y s z y w a n ą , k t ó r ą k a r a z y ą zowią, a w k t ó r ą u b i e r a j ą się najwięcey panowie, biorąc ich za fornali d w o r s k i c h " . 41 Opisy Mączyńskiego rozszerzają te dane, w p r o w a d z a j ą c rozróżnienie na ubiór podmiejski O g r o d n i k ó w i K i j a k ó w . Tam też znajdujemy wzmianki o noszeniu mieszczańskich kapot i k a f t a n ó w przoz K r a k o w i a k ó w . Zmiany w ubiorach krakowskich, dynamiczna ekspansja mody krakowskiej n a s t ę p o w a ł a równolegle z przekształca­ niem się samego ubioru pod w p ł y w e m rosnącej zamożności wsi po uwłaszczeniu i chęci zaznaczenia poprzez u b i ó r swojej 4 2 222 pozycji społecznej. G i n ą kobiece r a ń t u c h y wypierane przez c ł m s t k i pochodzenia fabrycznego, t a k daloce, że nawet w zbiorach muzealnych brak ich z okolic Krakowa. Zmienia się i wzbogaca zdobnictwo g o r s e t ó w , a hafciarki wysilają się, by je urozmaicić cokinami, guziczkami, sutaszom, kropinkami i p a s m a n t e r i ą . B i a ł y haft na chustkach wiązanych na głowie już w połowie X I X w. w y p e ł n i a coraz większą płasz­ c z y z n ę . P o j a w i a j ą się nowo m a t e r i a ł y , j a k kwieciste tybety. Te n a r a s t a j ą c e zmiany spowodowały, że w Kolborgowskim Ludzie strój krakowski w y k o n a n y w e d ł u g akwarel Tadeusza K o n o p k i jest zupełnie i n n y m ubiorem niż ten, k t ó r y doku­ m e n t o w a ł Stachowicz. M a t e r i a ł y te b y ł y b y niepołne, g d y b y ś m y nie uwzględnili również działalności Stachowicza jako malarza zdobiącego w i e l k i m i kompozycjami ściany d o m ó w . W y k o n a ł on wiele t a k i c h malowideł, najbardzioj znane —• to dekoracja malar­ ska p a ł a c u biskupiego, z a m ó w i o n a przez biskupa Pawła Woronicza a zniszczona w czasie p o ż a r u Krakowa w 1850 r. Malowidła ścienne odnotowane skrupulatnie przoz Jerzego Dobrzyckiego z n a j d o w a ł y się w R z ą s c e pod Krakowem, Kościelnikach, Gnojniku, Lusławicach w Brzeskiem, Nawojowoj i T ę g o b o r z u w S ą d o c k i e m . Obok kompozycji alogorycznych wiole z nich p r z e d s t a w i a ł o sceny z życia wiejskiego. Niestety większość t y c h malowideł uległa zniszczeniu. 43 Dzięki przerysom B o g u m i ł a Gąsiorowskiego, malarza krakowskiego, d o c h o w a ł y się cenne dla dokumentacji kra­ kowskich u b i o r ó w ludowych Kopie z Malowania Michała Stachowicza Będącego w Domu Probostwa Św. Szczepana na Piasku w Krakowie. Te kopie zupełnie nieznane etnografom, dotychczas nie publikowane, ocalały dzięki mrówczej pracy zbierackiej A m b r o ż e g o Grabowskiego, wklejone do jego Teki**. Kopio tworząco c y k l o b r z ę d o w y z o s t a ł y uzupełnione kilkoma akwarelami w y k o n a n y m i przez B o g u m i ł a Gąsiorow­ skiego. Poza legendarnym Założeniem Gniezna, wszystkie malowidła posiadają wartości etnograficzne. Cykl obrzędowy �zawiera dwio akwarelki Gąsiorowskiogo: Zmówiny czyli oświadczyny i Potwierdzenie zmówin, a n a s t ę p n e s ą kopiami z malatur Stachowicza, wykonanych f a r b ą klejową, j a k głoszą podpisy, w domu wspomnianogo wyżoj probostwa oraz jodna z malowidła ścionnogo z dworu w R z ą s c o . C y k l Stachowicza składa się z o b r a z k ó w z a t y t u ł o w a n y c h : Pochód na ślub, Powrót od ślubu, Wiejskie wesele, Poranek na wsi, Śniadanie, Odpoczynek południowy i Przygotoicanie do loieczerzy (ił. 0—12). Dwio pierwsze akwarelki Gąsiorowskiogo zawierają cie­ kawo szczogóły stroju krakowskiego, k t ó r y c h nie odnajdujomy już w pomniejszonych kopiach ze Stachowicza. K r a ­ kowiak w Zmówinach ( i l . 4) przedstawiony jest w białej sukmanio o czerwonych l a m ó w k a c h , ozdobionej amarantowymi chwastami, przepasanej w ą s k i m paskiem, s p i ę t y m klamrą, o jodnym z w i s a j ą c y m d ł u g i m k o ń c u . D o pasa — przyczopiony nóż zwany „ c y g a n k i o m " . Koszula, j a k t o było modno w owycłi czasach, spięta s p i n k ą z czerwonym kora­ lom. Na głowie czerwona, niska rogatywka z pawim piórom. Ubiór dziewczyny ma zaznaczono również charakterystyczno szczegóły, jak czorwony haft na przyramkach koszuli, r ę k a ­ wy zakończono p r z y m a r s z c z o n ą f a l b a n k ą . Szyjka przymarszczona, wszyta w w ą s k i w y ł o ż o n y kołnierzyk. Gorset granatowy z a m a r a n t o w ą l a m ó w k ą i z k a l e t k a m i u dołu, sznurowany. Spódnica różowa, b i a ł y fartuch. N a ramionach rańtuch zakończony czerwonym haftom. N a głowie — wiąza­ na chusta czopcowa, a na nioj u p i ę t o k w i a t y . Jest to więc ubiór z około połowj' X I X w . dobrze znany Gąsiorowskiemu z autopsji. Na akwareli Potwierdzenie zmówin (il. 5) chłopiec występuje w granatowoj sukmanie, podbitej czerwonym suknom, ozdobionej czerwonymi chwastami na przodzie i po bokach. Paradna biała koszula s p i ę t a jest s p i n k ą , wypusz­ czona na spodnio, przepasana pasem z b r z ę k a d ł a m i i zdobio­ na u dołu pasom h a f t u . Spodnie koloru jasnożółtego s ą 45 prawdopodobnie wykonano zo skóry. Na nogach b u t y z cho­ lewami, a na głowio — czorwona rogatywka z fantazyjnym pawim piórem. Odpowiednikiem weselnego ubioru męskiego jost ubiór dziowczyny w granatowym gorseciku, sznurowanym na pier­ siach i ozdobionym po obu stronach naszyciem z amarantowych c h w a s t ó w . S p ó d n i c a żółta, na niej zapaska w drobne lcwiatki. N a szyi dwa sznury k o r a l i i n i e z b ę d n y w t y m o b r z ę d o w y m stroju r a ń t u c h , ozdobiony na k o ń c a c h drob­ n y m hafcikiom w kolorze czorwonym. Spuszczony warkocz z a w i ą z a n y jest na k o ń c u w s t ą ż k ą . N a głowie chustka w i ą z a n a w czepiec, ustrojona p r z y p i ę t y m i k w i a t k a m i . Opisany wyżej wosolny u b i ó r miał uzupełniać c y k l Stachowicza, a b y ł wy­ konany zapewne na z a m ó w i e n i e Grabowskiego, k t ó r y do­ pisał o d r ę c z n y m pismom okolicznościowe w i e r s z y k i . 46 Przorysy akwarelowe z malatur ściennych Stachowicza zacz5 nają się od Pochodu na ślub ( i l . 8). Prawdopodobnie jest t o wesele niezamożnego chłopa, k t ó r y nio może sobio pozwolić na konie; w ę d r u j ą więc na p i e c h o t ę p a ń s t w o młodzi, orszak zaproszonych gości i kapela. W pochodzie t y m widać dwie dziewczyny w d o ż y n k o w y c h wiońcach na głowie — być może druhnami są przodownico, a wesele odbywa się po żni­ wach, j a k to w y n i k a z wiorszyków zanotowanych przez A . Grabowskiego. K o b i o t y są ubrane na biało, za w y j ą t k i e m przodownic w granatowych, sznurowanych gorsetach i jednej kobiety na k o ń c u orszaku. Mężczyźni w granatowych suk­ manach — t o zamożniojsi kmiotkowie, „ m u z y k a " i dwaj chłopi odziani s ą — w kapolusze i w p ł ó t n i a n k i . Powrót od ślubu ( i l . 9), t o j u ż inno wosolo, z wesolnikami na dwóch furach, z k a p e l ą na pierwszej furze, zaprzężonej w dwie pary koni. Obok na konikach h a s a j ą drużbowie w granatowych sukmanach i czerwonych rogatywkach. U kobiet spotykamy czerwone i niebieskie gorsoty, białe, w i ą z a n e na głowach chustki oraz r a ń t u c h y . r 213 �I I . 35—42. Litografie ręcznie kolorowane, rys. Jan L e w i c k i , l i t . E . Simon w Strasbourgu [ w : ] Leon Zionkowicz. Les costumes du peuple polonais Zb. B i b l . Jagiellońskiej w K r a k o w i e . I I . 35. Krakowiacy — ubiór codzienny. I I . 36. Szkalmierzacy. I I . 37. Proszowiacy. I I . 38. Wielkopolanie. I I . 39. Górale Karpaccy na pasterstwie w Przedgórzach. Szczególnie interesujące jest Wiejskie wesele ( i l . 6), przerys z malatury w dworze w R z ą s c e . Niestety malatura nie zachowała się, prawdopodobnie została zniszczona w cza­ sie przeróbki dworu w 2. poł. X I X w . Wesele odbywa się na wolnym powietrzu przed k a r c z m ą . Część gości siedzi przy wyniesionych długich s t o ł a c h , część t a ń c z y krakowiaka, a reszta w malowniczych grupach siedzi na ziemi i stoi. Mimo naiwnej i p r y m i t y w n e j formy tego obrazka uderza nas niewymuszona swoboda i w d z i ę k t a ń c z ą c y c h par i reali­ styczne przedstawienie akcesoriów stroju weselnego. W kwia­ towych wieńcach na głowie w y s t ę p u j ą t r z y dziewczyny; jest wśród nich zapewne i panna m ł o d a . K o b i e t y są od iane w kolorowe spódnice, białe zapaski i wielobarwne gorsety, czerwone, granatowe, a nawet zielone, ugrowe i liliowe. N a głowach — w i ą z a n e chustki. Mężczyźni odziani najczęściej w odświętne białe sukmany z czerwonymi chwastami, u większości koszule są przepasane pasem z b r z ę k a d ł a m i . Widoczne są również i c i e m n o b ł ę k i t n e sukmany z czerwonym podbiciem, ozdobione karmazynowymi chwastami. Koszule prawie wszyscy mężczyźni noszą wypuszczone na spodnie, zgodnie z p a n u j ą c y m ówcześnie zwyczajem. Na głowach — kapelusze o s t o ż k o w a t y c h i o k r ą g ł y c h g ł ó w k a c h . Nie widzi­ m y t u u mężczyzn ani k a f t a n ó w , ani mieszczańskich kapot. 4 7 N a s t ę p n e akwarele z a t y t u ł o w a n e Poranek na wsi (il. 11), Śniadanie ( i l . 10), Odpoczynek południowy ( i l . 12) oraz Przy­ gotowanie do wieczerzy ( i l . 7) p o c h o d z ą z m a l a t u r y domu probostwa św. Szczopana na Piasku w Krakowie. Dwie z nich p r z e d s t a w i a j ą w n ę t r z e dworskiej izby czeladnej, k r z ą t a j ą ­ cych się p a r o b k ó w i dziewki w \ibiorach codziennych; k a ż d a z nich ma białą, w i ą z a n ą c h u s t k ę na głowie, niebieski gorsecik, a n i e k t ó r e z nich przepasane są p ł a c h t a m i złożonymi na dwa rogi: jeden r ó g k r y ł p r z ó d s p ó d n i c y , drugi •— t y l . Odpoczynek południowy to typowa scena sielankowa na tle nadrzecznego krajobrazu: obok grającego na skrzypeczkach chłopca dwie p r z y g l ą d a j ą c e się dziewczyny i t a ń c z ą c a na bosaka para. Chłopiec wzniósł p r a w ą r ę k ę w górę, a dziew­ 214 czyna w tanecznym r u c h u u c h w y c i ł a r ó g fartuszka, gestem p e ł n y m gracji i w d z i ę k u . Z a r ó w n o m a l a t u r y samego Stachowicza, pochodzące z 1. ćwierci X I X w . oraz późniejsze akwarele Gąsiorowskiego rozszerzają n a s z ą wiedzę o ludzie z okolic podkrakowskich. Przerysy Gąsiorowskiego z a s ł u g u j ą na pełne zaufanie, po­ nieważ z a r ó w n o w y g l ą d z a b y t k ó w kopiowanych, jak i wy­ g l ą d malatur b y ł przedmiotem o p r a c o w a ń i weryfikacji '. 4 * Twórczość Norblina jest już dostatecznie znana, spopu­ laryzowana w licznych reprodukcjach książkowych w ciągu dwustu lat, k t ó r e u p ł y w a j ą od d a t y jego przyjazdu do Polaki w 1774 r. » O znaczeniu Norblina dla etnografii napisał ob­ szerną monografię Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń . Szerog analiz Bystronia opiera się na Zygmuncie Batowskims". Norblin w swojej twórczości dokumentuje t y p y ludowe wiojskie, miejskie i podmiejskie, postacie r ó ż n y c h ulicznych sprze­ d a w c ó w , rzemieślników, ż e b r a k ó w , sceny w karczmach, gdzie mioszali się ze sobą przedstawiciele r ó ż n y c h warstw społoczn y c h oraz charakterystyczne sceny uliczne w trzech ostat­ nich dekadach X V I I I w . W pracy Bystronia znajdujemy nie t y l k o m a t e r i a ł opisowy, ale również k r y t y c z n ą ocenę r y s u n k ó w , a zwłaszcza zestawienie zachowanej w zbiorze Gabinetu G r a f i k i Muzeum Czartoryskich t e k i , zawierającej oryginalne r y s u n k i i akwarelo Norblina, ze sztychowanym w y d a n i e m Polskich Ubiorów Ludowych wykonanych przez Debucourta w P a r y ż u . B y s t r o ń w sposób krytyczny ocenia twórczość Norblina, w y ł ą c z a z opisu rzeczy o niepewnej proweniencji z m a t e r i a ł u , k t ó r y p r z y g o t o w a ł Norblin dla Debucourta w postaci 81 r y s u n k ó w i opatruje je stosownym komentarzem. N a l e ż y t y l k o żałować, iż 24 tablice, które B y s t r o ń o p u b l i k o w a ł w swojej pracy w 1934 r., nie są wydane w kołorzo. W y d a n i e Debucourta, wykonane tech­ n i k ą kolorowego sztychu i t e c h n i k ą a k w a t i u t y posiada tak 4 ��I I . 40. Lublinianie iv dzień weselny. I I . 4 1 . Sitarze wielką subtelność i precyzję, że ... „ p a t r z ą c na gotowe od­ bicia, nie myśli się, by to m i a ł y b y ć rzeczy drukowano. R o b o t y jego m a j ą ł u d z ą c y w y g l ą d g w a s z ó w lub akwarol; w mikroskopijnej ziarnistości a k w a t i n t y niknie suchość sztychu, wszystko wychodzi j a k b y spod r z u t u wilgotnego p ę d z l a " ' J . Niezależnie od wysokich walorów technicznych wydawnictwa B y s t r o ń zarzuca Dobucourtowi skonwencjo­ nalizowanie tła i p o s t a c i . „ O s o b y w y g l ą d a j ą t u subtolnioj niż we wzorze, o rysach bardziej poprawnych, alo toż i bardziej banalnych; tło k t ó r e już u Norblina b y ł o dość szablonowo zaznaczone, jost t u szczególniej opracowano, alo już zupełnie schematycznio, po miejsku (i po francusku)". Nadto B y s t r o ń stwierdził b ł ę d y w podpisach: chłopka lubelska oznaczona jest w t ł u m a c z e n i u francuskim jako ,.Paysanne do L i t h u a nie", Podlasianka figuruje jako „ P a y s a n n o de Polosio" i t p . Norblinowskie t y p y ludowo weszły do r ó ż n y c h książek polskich o treści etnograficznej jako ilustracjo już w 1. poł. X I X w. Wykorzystuje je Ł u k a s z Gołębiowski w swojej tablicy ilustrującej Lud Polski, n a s t ę p n i e posługuje się n i m i Jan Lewicki, w y k o n u j ą c rysunki do wydawanogo od 1841 r. dzieła Leona Zienkowicza : Les costumes du peuple polonais. Inspirowanie się t e m a t y k ą rodzajową, malowanie cha­ rakterystycznych t y p ó w ż e b r a k ó w , kalek, n ę d z a r z y , sprze­ dawców oraz t e m a t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z życia wsi zaznacza się szczególnie u uczniów Norblina: Michała Płońskiego i Aleksandra Orłowskiego. * Realizm w sposobach ujęcia tematu i styl r y s u n k ó w z natury zw.,,pittoresque" spotykamy w i a t a c h trzydziestych X I X w . u Kajetana Wincentogo Kielisińskiogo, grafika o mniejszej skali talentu, lecz r ó w n i e p ł o d n i e j a k N o r b l i n d o k u m e n t u j ą c e g o l u d o w ą kostiumologię. Twórczość K i e l i ­ sińskiogo jost mnioj spopularyzowana, a w-iele jego prac nio doczekało się wydania ani komentarza. Kiolisiński w y k o n a ł m n ó s t w o r y s u n k ó w z n a t u r y w cza­ sie swoich w ę d r ó w e k po kraju w latach 1832—1840, zrobił t a k ż e o g r o m n ą ilość k o p i i zo znanych dzieł m . i n . z Kodeksu Baltazara Bohema, rysował ubiory historyczne, kopiował stare pieczęoie, miał szkicownik w y p e ł n i o n y przorysami z Norblina i innych malarzy, a to wszystko w celu wydania 216 od Zamościa. 2 albumu u b i o r ó w ' . Niestety, j a k molancholijnio piszo A m b r o ż y Grabowski w Tece poświęconoj twórczości Kieli­ sińskiogo: „ A r s longa, v i t a brevis" — nie danym mu było w y d a ć dzieła, do k t ó r e g o p r z y g o t o w a ł wiele rytowanych b l a c h . Dopiero po jego śmierci w 1849 r. u d a ł o się przed­ siębiorczemu księgarzowi p o z n a ń s k i o m u Janowi Konstan­ temu Ż u p a ń s k i e m u w y d a ć Album K. W. Kielisińskiego w 1853 r. z rozproszonej już s p u ś c i z n y po artyście'" . 53 4 W y d a n y Album s p o t k a ł się z s u r o w ą oceną Kraszew­ skiego. Stwierdza on, że brak s t u d i ó w u Kielisińskiogo (chociaż biografowie Kielisińskiego p o d a j ą , że uczył się r y s u n k u u Piwarskiego), z a s t ą p i o n y d u ż y m talentem i praco­ witością daje w y n i k i miorno, zwłaszcza w pejzażach. Nato­ miast podnosi słusznio cochy tak cenne dla miniaturzysty, jak d o k ł a d n o ś ć , d e l i k a t n o ś ć , sumionność i wielkie zamiło­ wanie w dokumentowaniu szczogółów, w kopiowaniu płaskorzoźb, pioczęci i starych o r n a m e n t ó w . „ P e ł n o matoryałów ciekawych do historyi, stroju, do życia ludu, do obrazów mioyscowości... Kiolisiński niemal codzionnio coś schwycił, n a r y s o w a ł i w y r y ł — r o z m a i t o ś ć ogromna., a wśród toy ilości połno rzoczy ciekawych. A l b u m to pozostanio jako za­ bytek szacowny po artyścio, k t ó r y j a k u nas ludzi wielu, nio dorósł togo czem b y ć m ó g ł i z m a r ł z obiotnicą niedotrzy­ m a n ą na u s t a c h " " . Poza m i n i a t u r o w y m i , ale zawsze precyzyjnie wykona­ n y m i akwafortami, Kiolisiński pozostawił t e k ę akwarel — szkiców z natury, rejestrujących wiernie rozmaitość ubiorów ludowych. M a t e r i a ł ten zasługuje w pełni na osobne opraco­ wanie monograficzne, a szczególnie na staranne wydanio ilu­ stracji barwnych, s t a n o w i ą c y c h bogaty m a t e r i a ł dla badaczy u b i o r ó w ludowych. Toka t a z n a j d o w a ł a się w zbiorze bibliotocznym Jerzogo Moszyńskiogo, a pozyskana zost&łi w 1929 r. dla Gabinetu R y c i n Polskiej Akademii Umiejęt­ ności w KraJcowio . Piorwszą w z m i a n k ę w litoraturzo o ak warelaoh Kielisińskiogo znajdujomy w artykule Zofii Amoiso nowoj, dopioro w 1938 r . " 56 Teka liczy obecnie 93 kolorowe rysunki piórkiem (il. 1329), wiernie o d d a j ą c e k o l o r y t u b i o r ó w ludowych i ich cech; charakterystyczno, j a k zdobnictwo i sposób noszenia róż n y c h części odzioży. Oprócz w i e ś n i a k ó w w ubiorach od �I I . 42. Podlasianie świetnych rysuje Kiolisiński s p r z e d a w c ó w k r ą ż ą c y c h ze swoim towarem w koszykach na plecach, stolarskiego chłopca z Warszawy obwioszonogo drewnianymi wyrobami, w ś r ó d których m o ż e m y dostrzec nie t y l k o stołki, ławeczki dla clzioci, zabawki, ale i n a ł o ż o n ą na głowę i ramiona szafkę na nocno naczynio, dalej koszykarza, sprzedawcę cebuli, furmana z kołomaźnicą, tragarza, w ę d r o w n e g o sprzedawcę soku, Bojkę h a n d l u j ą c o g o orzechami we Lwowie, pasterza w malowniczej o p o ń c z y oraz interesujący c y k l u b i o r ó w obrzędowych z M e d y k i , koło P r z e m y ś l a (ił. 30). Kielisiński różnicuje w swoich akwarelach ubiory na: dziewczęce, pa­ robków, kobiet z a m ę ż n y c h , z a m o ż n y c h gospodarzy oraz na ubiory noszono z i m ą i latem. Z samej M e d y k i , gdzie prze­ bywał dłuższy czas, daje Kiolisiński 17 plansz r ó ż n y c h ubio­ rów. Nioktóro z nich s ą później przorysowywane i wykonano techniką k w a s o r y t u . 58 Na u w a g ę zasługują bardzo staranno, j a k na owe czasy, odręczne podpisy ich autora, s t w i e r d z a j ą c e proweniencję, datę wykonania, a w w y p a d k u przerysu również autora pierwotnego rysunku. T a k i c h p r z e r y s ó w spotykamy w tzw. Toco Moszyńskiego zaledwie p a r ę . I t a k Kielisiński przery­ sował na podstawio r y s u n k u Jerzego Głogowskiego k o b i e t ę ze Szkła spod Lwowa (akw. nr 70) oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego (akw. b. nr). B y ć może w ubiorze kobiety ze Szkła udorzyło go bardzo interesujące nakrycie głowy, stastanewiące rodzaj kapy i średniowiecznego p o d g ę b n i k a , lamowanego u d o ł u czerwonym haftom, z chwastami w na­ rożach . 55 Zasięg penetracji terenowych Kiolisińskiego odzwiercie­ dlony w jogo akwarolaeh i akwafortach obojmuje okolice Krakowa, gdzie p r z e b y w a ł on przed 1834 r., i robił s t ą d wyprawy na całą okolicę. Odwiedził malowniczy Mników, cel wyoioczok mieszczan krakowskich, wo wsiach podkra­ kowskich z a o b s e r w o w a ł wiole scen, k t ó r o n a s t ę p n i e r y s o w a ł z zacięciem k a r y k a t u r z y s t y ( i l . 32). Z K r a k o w a p o c h o d z ą kapitalne postacie sprzodawców chlebów ,,promnickich" (prądnickich), kramarzy h a n d l u j ą c y c h k s i ą ż k a m i , mieszczki w dostatniej jupco, sprzedającej wota pod kościołem Panny Marii, w ę d r u j ą c y c h górali ( i l . 33), druciarzy ( i l . 31), bandosów, dudziarzy, lirników, d z i a d ó w . Na K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej rysuje Kielisiński chłopa sprzedającego dewocjo­ — Mazury. nalia ( i l . 34). K r a m zaimprowizował kramarz z dwóch pio­ nowych tyczek, połączył je sznurkami i zawiesił na nich płócienne i papiorowe obrazy, różańce, szkaplerze, kropielniczki i kropidołka, a na drewnianej ławio ustawił książki, lustorka, krucyfiksy i ulotne d r u k i . Z Krakowa pochodzą również r y s u n k i architektury, a na ich tle drobne postacie mieszczan, ulicznych śmieciarzy i w ę d r o w n y c h górali z du­ dami i n a r z ę d z i a m i pracy. Dalszo w ę d r ó w k i po kraju w okolicy Krosna, Sanoka, Liska, Boska w 1834 r. przyniosły rysunki z natury tamtej­ szego l u d u w ubiorach o d ś w i ę t n y c h i codziennych. Bogaty i barwny jest roportaż rysunkowy Kiełisińskiego ze Lwowa i okolicy. W jogo p i ó r k o w y c h rysunkach spotykamy nie t y l k o pojedyncze postacie, ale i mało scenki. Fascynowało Kiełisińskiego zmieszanie się r ó ż n y c h grup kostiumologicznych, s t ą d rozmaitość rysowanych t y p ó w , j a k na przykład proszalnego dziadka w malowniczej, ł a t a n e j opończy, lwow­ skiego tragarza, wędrownego sprzedawcę plecionych ko­ białek, bednarza z K u l i k o w a , wieśniaka z Żółkiewskiego sprzedającego poziomki, lwowskiego lampiarza czy prze­ kupkę. Ponetracje terenowe Kiełisińskiego obejmują w okoli­ cach Lwowa takio miejscowości, j a k Kurowice, Gródek, Złoczów, Podhorce, dalej — okolice Sambora, Stryja, Buko­ w i n ę , a na Podolu w dawniojszym cyrkule stanisławow­ s k i m — wsie: Niżniów nad Dniostrom, Znibród, miasteczko Jazłowiec i miasto Buczacz nad St-rypą. Szczególnie barwnie w y g l ą d a ok. 1836 r. korowód postaci z małego Jazłowca, gdzie m i e s z k a ń c y nosili zarówno paradny ubiór mieszczań­ ski, j a k i u b i ó r wieśniaczy. W 1840 r. na zaproszenie Tytusa Działyńskiogo K i e l i ­ siński przeniósł się do K ó r n i k a w P o z n a ń s k i e m , tak więc Wielkopolska b y ł a n a s t ę p n y m rojonom penetracji tereno­ wych. Z terenu Wielkopolski zachowało się k i l k a jego akwa­ fort, p r z e d s t a w i a j ą c y c h l u d z okolic K ó r n i k a , Kościana i Poznania. Trz3 r y s u n k i z o s t a ł y zamieszczone w książoczce Jana Józefa L i p i ń s k i e g o : Piosnki Ludu Wielkopolskiego, P o z n a ń 1842, lecz nie podano autora r y s u n k ó w . Słusznie więc włączyły to rysunki autorki Cichowicz i O r a ń s k a do spuścizny po Kiolisińskim (być może zresztą, żo w zbiorach kórnickich zachowały się o r y g i n a ł y z jego s y g n a t u r ą ) . r 60 217 �z weselem z okolic P r z e m y ś l a . Ciekawe t e ż są jego scenki obyczajowe z Krakowskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e sąsiedzkie pogwarki, b a b ę z m i o t ł ą b i j ą c ą chłopa wracającego z flachą w ó d k i , zupełnie niewstydliwe iskanie się m a ł ż e ń s k i c h par i t p. W zostawionju ikonografii dla 1. poł. X I X w. nie można p o m i n ą ć dzieła Leona Zienkowicza; Les costumes du peuple polonais . Bogato ilustrowane r y s u n k a m i Jana Lewickiego dzioło Zienkowicza b y ł o j o d n ą z pierwszych etnograficznych książek o polskim ludzie, d r u k o w a n ą za g r a n i c ą , napisaną przez polskiego autora i i l u s t r o w a n ą przoz polskiego artystę, Jak głosi t y t u ł przedmiotom opisu b y ł y nio t y l k o stroje lu­ dowo, locz t a k ż o zwyczaje, obyczajo, p r z o s ą d y ludu polskiego, litewskiogo i ruskiego. Ponadto k s i ą ż k a zawiora szereg wia­ domości historycznych. N a 39 litografowanych rysunków, 17 jest p o ś w i ę c o n y c h polskim grupom etnograficznym, 13 — grupom litewsko-ruskim, jedna — mieszczanom lwowskim, jedna — szlachcie, a 6 — ubiorom wojska polskiogo z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Napisy na poszczególnych plan­ szach są s p o r z ą d z o n e w czterech j ę z y k a c h : polskim, fran­ cuskim, niemieckim i angielskim. Litografie są ręcznio kolo­ rowano a k w a r e l ą i gwaszem, ponadto niezależnie od rysunku n i e k t ó r e szczegóły stroju są u z u p e ł n i a n e kolorom. D l a orien­ tacji czytelnika podam bibliograficzny wykaz litografii w brzmieniu o r y g i n a ł u : K r a k o w i a c y — u b i ó r świąteczny, K r a k o w i a c y — u b i ó r codzienny ( i l . 35), Szkalmierzacy (il. 36), Proszowiacy ( i l . 37), Skawiniacy, K i j a c y z P o d g ó r z a , Górale T a t r a ń s c y (sic!), Górale Karpaccy na Pasterstwie w Przed­ g ó r z a c h ( i l . 39), Mazury, Kujawiacy, K u r p i e , Wielkopolanie (ił. 38), O k r ę ż n e w Sandomierskiem, Lublinianie w dzień weselny (ił. 40), Sitarze od Zamościa (ił 41), Podlasianie — Mazury ( i l . 42), Podlasianie — Rusini, P i ń c z u k i , Mioszkańcy Puszczy Białowieskiej, L i t w i n i (Les Habitans dos onwirons de W i l n o , Mińsk, Grodno, et ceux la Samogitie), Wioczór dziewic w okolicach Mińska, W i e ś n i a c y z okolic Grodna, Ż m u d z i n i , W o ł y n i a n k i , P o d o ł a n i e , U k r a i ń c y , Czumak w dro­ dze, Mieszczanie od Lwowa, Wieśniaczki od Jarosławia, B o j k i , H u c u ł y , Szlachta polska w dawnych ubiorach; 5 lito­ grafii wojska polskiego, jedna: P o w s t a ń c y polscy z 1831 r. 61 I I . 43—47. Akwarele Ksawerego Preka. Zb. Gab. Graf. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie, I 180, 183—186. I I . 43. Parobcy krakowiacy i parobek z okolici miasteczka Pilzna. R e a s u m u j ą c : ubiory ludowe u Kielisińskiego o b e j m u j ą t e r y t o r i u m Wielkopolski, częściowo Mazowsze, a przede wszystkim Małopolskę: Iłżeckie, Sandomierskie, K r a k o w ­ skie, Rzeszowskie, Pogórze i d a w n ą Galicję wschodnią. W akwarelach m o ż n a odnaleźć różne szczegóły ubioru, k t ó r e w 2. poł. X I X w . s t a n o w i ł y coraz t o rzadsze r e l i k t y , wypierane przez f a b r y c z n ą p r o d u k c j ę . Tak więc Kielisiński notuje archaiczne zawicia, zawijki, łoktusze czy r a ń t u c h y noszone na ramionach przez kobiety w lecie, a w zimie"służące do okręcania głowy i zastępujące późniejsze chustki. Kielisiński zaznacza na r a ń t u c h a c h mniej lub bardziej roz­ winięte hafty, wykonane najczęściej c z e r w o n ą n i t k ą . B y ł o to tzw. „szycie czerwcem". Na głowach kobiet widzimy w i ą z a n e krótsze r a ń t u s z k i lub również haftowane bawełnice, służące do przewiązywania czepców po ślubie przez m ę ż a t k i . U dziew­ cząt spotykamy na g ł o w a c h „ ł u b k i " lub „ c z ó ł k a " ozdabiane wieńcami ż y w y c h k w i a t ó w i p ę k a m i w s t ą ż e k . Często w y s t ę ­ powały w kobiecych ubiorach spódnice drukowane, zwane „ w y b i j a n k a m i " . Rysowany na nich ornament jest na tyle wyrazisty, że m o ż n a o d c z y t a ć spionowane m o t y w y roślinne o geometrycznej stylizacji, czasem t y l k o skromny ornament składający się z p a s k ó w i kropek. Wiernie są również oddane kolory spódnic drukowanych: t ł o jest najczęściej białe, a ornament — ciemnoniebieski lub czarny, niekiedy z do­ datkiem koloru karminowego . W y s t ę p u j ą t e ż spódnice w miarowe p r ą ż k i ciemnoniebieskie l u b czerwone, wykonano z podobnego płócienka, z k t ó r e g o szyto m ę s k i e spodnie. Pozostawił Kielisiński bogaty m a t e r i a ł rysunkowy z l a t 1835 i 1836, d o k u m e n t u j ą c y noszone w okolicy Sieniawy, Przeworska i Radymna b ł ę k i t n e ż u p a n y kobiece o czerwo­ n y m p o d b i c i u . R ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c y jest p r z e g l ą d m ę s k i c h sukman i charakterystycznego ich zdobnictwa, daleko od­ biegający od stereotypowego w y o b r a ż e n i a , że ubiór chłopa p a ń s z c z y ź n i a n e g o b y ł jednostajny i smutny. 61 62 Kielisiński p o z o s t a w i ł ogromne bogactwo m a t e r i a ł u nie t y l k o do kostiumologii, ale również do ludowych o b r z ę d ó w : rysował o n scenki obrzędowe, j a k chodzenie z turoniem, z gwiazdą, przedstawienie szopkowe oraz zwyczaje z w i ą z a n e 218 N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę ikonograficzną posiada t u grupa K r a k o w i a k ó w , ilustrowana a ż sześcioma planszami. T u Lewicki powtarza pięć r y s u n k ó w p o d w ó j n y c h par ze Stachowicza, a jeden rysunek K r a k o w i a k a i Krakowianki w codziennym ubiorze — z Norblina. W innych rysunkach w i d a ć sylwetki przetworzone z Norblina, lecz nie we wszyst­ kich. Potrzebne b y ł y b y t u jeszcze inne m a t e r i a ł y porównaw­ cze, zwłaszcza żo nie jest wykluczone, iż część rysunków w y k o n a ł L e w i c k i na podstawie autopsji, oraz b y ć może, k o r z y s t a ł z m a t e r i a ł ó w Zienkowicza oraz d o s t ę p n e j w owym czasie literatury. Lewickiego nazywano sztycharzem — rewo­ lucjonistą. B y ł on człowiekiem bardzo zdolnym i utalento­ w a n y m , lecz p o z o s t a j ą c y m pod s i l n y m w p ł y w e m francuskiej sztuki ilustracyjnej. Jego sylwetki chłopów polskich, jak to już p o d k r e ś l a n o w literaturze, są dalekie od polskiej rzeczy­ wistości. Są one wyrazem romantycznego widzenia ludu wiejskiego zgodnie z upodobaniami odbiorców swojej opoki. J e ż e l i współcześni zarzucali Kielisińskiemu, że „ b y ł wiernym n a ś l a d o w c ą n a t u r y i że za m a ł o s t a r a ł się o uidealizowanio przedstawianego przedmiotu, w t y m przynajmniej stopniu, w j a k i m pojęcie sztuki niezbędnie w y m a g a " , to Lewicki po­ szedł w kierunku przeciwnym, t z n . takiej idealizacji, która b u d z i ł a sprzeciwy nawet u P o l a k ó w w X I X w . 6 4 Mimo, żo szereg litograficznych r y s u n k ó w Lewickiego w książce Zienkowicza nie jest dla nas ź r ó d ł e m pierwotnym, k s i ą ż k a jako całość spełniła bardzo w a ż n ą funkcję populary­ z a t o r s k ą , a poprzez ilustracje polskich u b i o r ó w i zwyczajów rozpowszechniła w Europie znajomość naszej k u l t u r y . L e w i c k i jeszcze raz r y s o w a ł ubiory ludowe, w innym nieco u j ę c i u ; w czasie codziennych wiejskich zajęć i prac, �I I . 44. Dziewczyny i młodzieniec z okolicy miasteczka Dynowa. I I . 45. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy miasteczka I I . 46. Dziewczyna i młodzieniec z miasteczka Korczyny. I I . 47. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy Krosna. w Kalendarzu Ściennym na Bok 1844, w y d a n y m n a k ł a d e m Józefa Cypoena w Krakowie. Kalendarz t e n wkleił do swojej Teki A m b r o ż y Grabowski. Przedstawia on Podlasian, Rusi­ nów, rodzinę M a z u r ó w przed c h a t ą wraz z dziećmi, g r u p ę Górali, krakowskich c h ł o p ó w w r a c a j ą c y c h z pracy, chłopów wielkopolskich w r a c a j ą c y c h z j a r m a r k u , a wszystko — na tle krajobrazu. * Niewielka ilościowo, lecz ogromnie cenna, jeżeli chodzi o d o k u m e n t a c j ę szczegółów ubioru, jest spuścizna malarska Ksawerego Preka. Akwarele jego p o w s t a ł y ok. 1832—1837 r. Jasła. B y ł on autorem a l b u m u : Wizerunki Znakomitych Ludzi w Polszczę. A l b u m ten, w y d a n y staraniem autora, składał się z k o p i i zachowanych w 1. poł. X I X w . obrazów, n a g r o b k ó w , rzeźb. M a t e r i a ł y etnograficzne tego głuchoniemego człowieka p o w s t a ł y w dążeniu, aby d a ć świadectwo możliwie wierne c a ł e m u środowisku. W spuściźnie, k t ó r e j część zapisał testa­ mentem w 1863 r. Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie — odnajdujemy w n ę t r z e w rodzinnym Nozdrzcu, sceny z polo­ wania, p o r t r e t y najbliższych krewnych, służby, ubiory wiej­ skie, a przede wszystkim wizerunki znakomitych ludzi. R y s u n k i swoje w y k o n y w a ł z podziwu g o d n ą p e d a n t e r i ą , zwłaszcza szczegóły ornamentyki strojów i detali ubioru. 219 �karbownik w ubiorze l u d o w y m w stroje nieludowo. i dwaj służący, odziani I n t e r e s u j ą c y m u z u p e ł n i e n i o m r y s u n k ó w Preka są nie­ k t ó r o u s t ę p y z p a m i ę t n i k ó w , d o t y c z ą c o u b i o r ó w ludowych. Uwagi te świadczą, że Prok nie b y ł bezkrytycznym obserwa­ torem, ale s t a r a ł się w y t r o p i ć charakterystyczno różnice i wy­ t ł u m a c z y ć ich p r z y c z y n ę . „ W K r o ś c i e n k u i okolicy włościanie u b i e r a j ą się na święto w płaszcze biało z k o ł n i e r z a m i wy­ cinanymi, sznurkami kolorowymi obszywane i pod szyją spięto, k t ó r o n a z y w a j ą m a n t ą (manta), koszulę wykładają na spodnie, obciskając j ą szerokim s k ó r z a n y m pasem. Ka­ pelusz czarny z rondem to w i ę k s z y m to mniejszym, opasany t a ś m ą m a n s z e s t r o w ą , z przodu s p r z ą c z k a błyszcząca. Na zimę zaś m a j ą biało, tkano, wysokie czapki, k t ó r e nazywają szlafmycą. Nazwiska n i e k t ó r y c h włościan tej wioski, którą zamieszkujemy w s k a z u j ą t a k ż o , żo ich ojcowie b y l i przy­ chodniami z Niemiec. N i e k t ó r z y nawet nie m a j ą fizjognomii p o l s k i e j " . W malowanych przez siebie planszach Prek zestawia zróżnicowano ubiory, lecz stara się przodstawić u b i ó r t y p o w y dla zwiedzanej okolicy. Jako b y s t r y obser­ wator, d u ż o p o d r ó ż u j ą c y , podziwia bogato zdobnictwo stro­ j ó w sądeckich, ocenia je okiem malarza już w 1841 r . W zapisach p a m i ę t n i k a r s k i c h przodstawia ubiory Mazurów z okolic J a s ł a , dajo opis ubioru wiejskiego z D u k l i na Rusi, komontujo ubiory ze Szczawnicy w 1832 r . 66 67 68 I I . 48—50. Chromolitografie wg rys. Wojciecha Gersona, l i t . E . Desmaisons z albumu Oostumes Polonais... Zb. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie. I I . 48. Z okolic Krakowa. Współcześni cenili wierność p r z e d s t a w i e ń , a późniejsi k r y ­ tycy, j a k Zofia Ameisenowa podnosili wartości dokumentalne jego akwarel. Prek b y ł również autorom p a m i ę t n i k ó w , w y ­ danych z rękopiśmiennej spuścizny przoz H e n r y k a B a r y c z ą w 1959 r.«s Nie b ę d z i e m y w n i k a ć t u t a j czy ocena artystycz­ nej wartości sformułowana przez B a r y c z ą jest s ł u s z n a : „ P o z b a w i o n y należytego w y k s z t a ł c e n i a nie rozwinął w ma­ larstwie ani większego rozmachu twórczego, ani nie w y k a z a ł inwencji. Obrazy jego cechuje sztywność, konwencjonalizm formy i p r y m i t y w n a naiwność, w kompozycji znać b ł ę d y i operowanie szablonem ... W swych obrazach etnograficz­ nych stosował m a n i e r ę r o k o k o w ą , wymuskanie i c u k i e r k o w ą gładkość d a l e k ą od realistycznego ujęcia . . . " B y ć m o ż e właśnie dzięki tej spocyficznej dla epoki romantycznej idealizacji akwarele Preka m a j ą dla etnografa t a k duże znaczenie. Wykonane są z t a k ą dokładnością, że na ich podstawie m o ż n a bezbłędnie z r e k o n s t r u o w a ć bogato zdobnictwo ubioru, a na­ wet o d t w o r z y ć częściowo krój pewnych jego detali. Chociaż malowano sylwetki Preka m a j ą coś z elegancji u b i o r ó w z żurnala, przedstawia on je na tle d o m k ó w , szachownicy pól, krajobrazu zróżnicowanego na dalekim planie, lecz bez troski o p e r s p e k t y w ę , co nadaje jego obrazkom charakter malarstwa prymitywnego. W swoich akwarelach, malowanych t e c h n i k ą nieskazitel­ nej miniatury, Prek zestawia łącznie 27 postaci na 11 plan­ szach o w y m . 28 X 24 cm. Z okolic Krosna z a c h o w a ł y się dwie planszo, pokazujące 5 postaci w ubiorach (ił. 47), z Sędzi­ szowa Małopolskiego — dwie plansze z pięcioma ubiorami, z Korczyny — jedna plansza z dwiema postaciami, chłopca i dziewczyny, z okolic J a s ł a — dziewczyna i młodzieniec (ił. 45), z Dynowa, k. Brzozowa — dwie dziewczyny i mło­ dzieniec, z Pilzna i Krakowskiego — trzech p a r o b k ó w : d w ó c h K r a k o w i a k ó w , f u r m a n ó w , i jeden furman z Pilzna ( i l . 43), z okolic Szczawnicy — ubiory góralskie dziewczyny i mło­ dzieńca, z Lubienia w okolicach Lwowa — nie kolorowano popiersie m ł y n a r z a i m ł y n a r k i oraz z rodzinnego Nozdrzca — 220 O ubiorach z miasteczka Korczyna piszo: „Korczyna styka się z Odrzykoniom. Rzecz dziwna, żo tamtejsi miesz­ k a ń c y r ó ż n i ą się widocznie od innych z n i m i graniczących. Musiała t a m niogdyś osiąść j a k a ś cudzoziemska kolonia. U b i ó r kobiot podobny jost czeskiemu lub szląskiemu. Noszą spódnice niobieskio i takie same fartuszki. Dziowczęta wszystkie włosy zaczesują na t y ł ; czoło p r z y k r y t o jost dwoma lub trzema kolorami w s t ą ż e k i p r z y p i ę t y do nich wienioc z r u t y osobliwoj formy, bo właśnie j a k kubek zielony. Dziwić się trzeba, j a k on się t a m t r z y m a . Mężczyźni noszą popielato, j a k oni n a z y w a j ą b r u ś l i k i . Jost to gatunek kapoty, a pod spodom kamizelka niebieska i spodnio tego samogo koloru. Na głowie kapelusz m a ł y , czarny. Jest wielu spo­ m i ę d z y nich p i j ą c y c h k a w ę . Mało k t o posiada grunt, naj­ więcej t k a c z ó w " . 6 9 • Wojciooh Gorson rozpoczyna swoją działalność arty­ s t y c z n ą od w ę d r ó w e k plonerowych, s t u d i ó w krajobrazo­ w y c h , szkiców i akwarelek t y p ó w ludowych, s t u d i ó w archit o k t u r y i o b r a z ó w religijnych . Plonom licznych wędrówek pioszych po k r a j u z okresu młodzieńczego jost zebrany m a t e r i a ł etnograficzny, d o k u m e n t u j ą c y różno t y p y ubiorów ludowych z lat 1849—1853, nie na podstawie kompilacji i p r z e r y s ó w z innych a u t o r ó w , lecz na podstawie własnej obsorwacji. Gorson b y ł przede wszystkim malarzem, dlatego też walory estetyczne w wyborze malowanych modoli miały dla niego znaczenie d o m i n u j ą c e . Nie b y ł natomiast ani kostiumologiom,ani etnografem, o czym zapomina Malewski, k o m e n t u j ą c jego m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . Matoriały ikono­ graficzne pozostawione przez Gersona wzbogacają naszą wiedzę o ubiorach ludowych, lecz w y m a g a j ą zarówno uzupeł­ nienia, j a k i komentarza etnografa. W roku 1855 wy dał Gerson album z litografowanymi ubiorami l u d o w y m i p t . Costumes Polonais, dessines d'après nature par Gerson, Lithographies par E. Desmaisons, Publie par Daziaro a Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg, I m p . Lemorcier, Paris. A l b u m zawiera 14 plansz barwnych, wykonanych t e c h n i k ą chromolitografii z n a s t ę p u j ą c y c h tere­ n ó w (wykaz w brzmieniu o r y g i n a ł u ) : Z okolic Suwałk. Z okolic Tykocina, Z okolic P ł o c k a , Podlasianie, Mazury. Z okolic Sandomierza, z okolic Augustowa, Galicyanio, Z okolic K u j a w , Z okolic K r a k o w a (il. 48), Lublinianie (il. 49), Lublinianie (napis b ł ę d n y , są to Krakowiacy), Krakowiacy (il. 50) (napis b ł ę d n y , są to Lublinianie). 70 71 r �Gerson najczęścioj zostawiał grupowo osoby na plan­ szach, przedstawiał je w swobodnych gestach, z a t r y b u t a m i w formio narzędzi pracy, j a k sochy, drowniane ł o p a t y , sier­ py, zabawki w r ę k a c h dzioci, i umieszczał je na tle krajobrazu wiejskiego lub miejskiego oraz na tle w n ę t r z a domu. Rysował to, co widział w czasio swoich w ę d r ó w e k letnich, brak tu więc ubiorów zimowych. Oprócz plansz p o c h o d z ą c y c h z wymienionego wyżej albumu, istniała znacznie większa ilość wykonanych przoz Gersona plansz, k t ó r o b y ć m o ż e weszły do innego wydania albumowego niż o g l ą d a n y przeze mnie egzemplarz z Biblio­ teki Jagiellońskiej, względnie nie z o s t a ł y zlitografowane. Wskazywałoby na to stare tableau fotograficzne, wykonane przez J. Lissnora w Poznaniu z tytułom w j ę z y k u polskim i francuskim, wykonane w 2. poł. X I X w . Chociaż przy tytulo brak nazwiska Gersona, zestaw m o ż n a zidentyfikować na podstawie fotografii plansz z wymionionogo albumu i na podstawie coch stylistycznych. W owalne obramowanio wkomponowano 24 plansze, z k t ó r y c h 10 nie b y ł o publiko­ wanych w Coatumes, nie są m i znane one z innych wydaw­ nictw. Napisy pod fotografiami są podane s k r ó t o w o , bez tych błędów, k t ó r o w k r a d ł y się do p o d p i s ó w w albumie. Część jest sygnowana nazwami miast, w okolicach k t ó r y c h rysunki zostały wykonane, np. K r a k ó w , Warszawa, „ A u g u stowo", ,,Sandomirz", W i l r o , Grodno, Tykocin, Płock, Pleszew, K u r n i k . . I n n o napisy — to nazwy grup regional­ nych: Krakowiacy, Mazury (dwio plansze), Podlasianie, Lublinianie (dwie plansze), „Galnyyanio", „Galicyjskie Ma­ zury", a jodon napis dotyczy o b r z ę d u „Wesele krakowskie". Gerson był ilustratorem części kolborgowskiego „ L u d u " . Jego grupowo litografie w „ L u d z i e " nie p o k r y w a j ą się na opól z tym, co daje on w swoim albumie. W jakiej mierze planszo w „ L u d z i e " b y ł y w y n i k i o m jego w s p ó ł p r a c y z K o l borgiem i jaka b y ł a ingoroncja Kolberga, jego dezyderaty odnośnie t y p ó w u b i o r ó w dla r ó ż n y c h grup regionalnych — to wymagałoby joszczo wyjaśnienia i opracowania. Działalność Walerego Eliasza Radzikowskiego, malarza, ilustratora i popularyzatora polskich u b i o r ó w ludowych rozwijała się w k i l k u kierunkach. W zakresie kostiumologii I I . 49. Lublinianie. historycznej p o s z u k i w a ł i p r z e r y s o w y w a ł ze źródeł ikono­ graficznych i z r ó ż n y c h książek o kostiumach m a t e r i a ł y dla u b i o r ó w od I X — X V w., w t y m t a k ż e i dla ubiorów ludowych. I n n y kierunek jego działalności — to rysowanie współ­ czesnych ubiorów ludowych i ilustrowanie wielu swoich w ł a s n y c h prac oraz innych książek. AValory Eliasz jest autorem obszernej kostiumologii opartej na szerokim ma­ teriale ź r ó d ł o w y m . Ubiory w Polsce i u sąsiadów, k t ó r ą wyda­ w a ł w ciągu 26 lat (por. przypis 19). Oprócz r y s u n k ó w u j ę t y c h w tablice, dzieło to jest zaopatrzone w komentarz historyczny i objaśnienia do tabel z powołaniem się na źródła. Po raz pierwszy odnalozione przez niego źródła do ubioru chłopskiego z o s t a ł y później rozszorzone, szczegółowo opisane i zanalizowane przez Tadeusza Soworyna . W dziole t y m Walory Eliasz zestawia dwio planszo ubiorów ludowych oraz j e d n ą planszę u b i o r ó w wschodnich, daje również planszę z rogatymi nakryciami głowy i wyciąga wnioski natury ogólniejszej, odnajdując, związki p o m i ę d z y X I X - w i e c z n y m ubiorem ludowym a ubiorami z wieku X V I . Uprawomocnia je stwierdzeniem: „ U e ż t o bowiem z zamierzchłych wieków guseł i obyczajów pogańskich u ludu naszogo dotrwało do dzisiejszych d n i ? To posłuży za dowód, że da się stosować obecnie ubiory wiejskie nawet do dość odległych s t u l e c i " . 72 73 Z ilustracji p o p u l a r y z u j ą c y c h ubiory ludowo Walory Eliasz Radzikowski zamieszcza 12 litografii w książeczce dla dzioci: Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, wydanej w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa w 1863 r. Znajduje się t a m reprezentacyjny ubiór szlachecki, Krakowiacy, Szkalmiorzaki i Proszowianie, Góra­ le, Sandomiorzanio, Podlasianie, Mazury, Wielkopolanie, L i t w i n i , Rusini, U k r a i ń c y , Mieszczanie. N i e k t ó r e sylwetki zamieszczone w Opowiadaniach, jak np. u b i ó r męski i dziew­ częcy zamioszczony na planszy Wielkopolanie przypomina żywo sylwetki, k t ó r e rysował Matejko w swoich Ubiorach. Prawdopodobnie obydwaj malarze wykorzystali t u nie­ znane m i bliżej źródło. Rysunki Eliasza Radzikowskiogo zamieszczone w wymienionej książce nie m a j ą waloru kon­ kretnie historycznego, lecz są uogólnieniem graficznym dla celów popularyzatorskich. Przez niew-łaściwe pokolorowanie litografii, co nie jest b y ć m o ż e winą autora rysunków-, wielo Ił. 50. Krakowiacy. �one straciły. W zasadniczych zestawach kostiumy z o s t a ł y wykonane poprawnie, lecz brak i m wierności w szczegółach. Ciekawsze są natomiast kolorowo tablice u b i o r ó w ludowych zamieszczone u Józefa Chociszewskiego w Malowniczym Opisie Polski. Radzikowski zestawił t u wiele sylwetek tzw. t y p ó w i zgrupował je w e d ł u g regionów geograficznych i kostiumologicznych. Na u w a g ę zasługiwałyby również jego bogate m a t e r i a ł y do ikonografii Górali t a t r z a ń s k i c h . * Omawiając źródła do kostiumologii ludowej nie sposób p o m i n ą ć t u Jana M a t e j k ę , autora a l b u m u : Ubiory w Polsce 1200—1795. W pierwszym w y d a n i u w 1860 r. o p u b l i k o w a ł on jedynie 11 tablic do ubiorów historycznych, a w kolejnym wydaniu było już tablic 92. Matojko w swoich rekonstruk­ cjach uwzględnia ubiory chłopskie od ok. X I V w., poczy­ nając od źródeł znalezionych w Legendzie o św. Jadwidze. U b i o r y chłopskie, zamieszczone najczęściej razem z żydow­ skimi z n a j d u j ą się na dziesięciu tablicach. N i e k t ó r e sylwetki chłopskie posiadają d o k u m e n t a c j ę źródłową, część jednak jest narysowana bez podania źródeł, co znacznie zmniejsza ich w a r t o ś ć . Na nie podpisanej tablicy 91 znajduje się siedem sylwetek. Na trzech z nich m o ż n a rozpoznać przerysy z Jerzego Głogowskiego: k o b i e t ę ze Szkła pod Lwowem oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego, znanych nam już z akwarel przerysowanych przez Kielisińskiogo. • Źródła ikonograficzne s t a n o w i ł y zawsze n i e z a s t ą p i o n ą b a z ę do b a d a ń nad strojem. Nie ma potrzeby u d o w a d n i a ć tezy, że ograniczanie m a t e r i a ł ó w ikonograficznych w jakiej­ kolwiek kostiumologii s t a n o w i ł o b y znaczne zubożenie, jeśli nie wręcz obniżenie w a r t o ś c i pracy. Przesadnie pesymi­ styczne oceny w n i e k t ó r y c h opracowaniach syntetyzujących dotychczasowy nasz dorobek w zakresie kostiumologii lu­ dowej odbiły się niekorzystnie na kierunku poszukiwań i z m n i e j s z y ł y zainteresowanie d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m ilu­ stracyjnym. Wydaje się, że w a r t o nie t y l k o zrewidować n i e k t ó r o oceny, lecz znacznie poszorzyć i uzupełnić bazę ź r ó d ł o w ą w postaci m a t e r i a ł u ikonograficznego zwłaszcza w badaniach nad strojem oraz p o d d a ć ponownej krytycznej ocenie nasz dorobek w t y m zakresie. 74 Od czasów, gdy z a s ł u ż o n y badacz polskiej kultury, Z y g m u n t Gloger, apelował o wydanie w osobnym albumie wszystkich r y s u n k ó w Gersona, p r z e d s t a w i a j ą c y c h ubiory i t y p y ludowe, rozrzucono w dziełach Kolberga lub w tekach nigdy nie w y d a n y c h — niowiele zrobiono dla udostępnił nia t y c h cennych m a t e r i a ł ó w , nie t y l k o Gersona, alo i innych grafików i m a l a r z y . 75 Szczególne znaczenie dla o p r a c o w a ń w zakresie ludowoj kostiumologii posiada m a t e r i a ł graficzny z 1. poł. X I X w., gdy f o r m o w a ł y się o d r ę b n e t y p y u b i o r ó w ludowych i wy­ k s z t a ł c a ł y się odrębności regionalno, szczególnie bogato tam, gdzie b y ł y rozwinięte tradycje zdobienia u b i o r ó w . Dla tego okresu przekazy pisane są rozproszono i nieliczne, a nadto zbyt lapidarnie rejostrujące wiejskie ubiory, s t ą d materiał ikonograficzny w s k a z u j ą c y na szczegóły dotychczas nie znane w sposób k o n k r e t n y i jednoznaczny — ma niezastą­ pione znaczenie Wykorzystanie wszystkich dostępnych źródoł w postaci oryginalnych z a b y t k ó w zachowanych w zbiorach muzealnych, źródeł archiwalnych oraz źródeł ikonograficznych pozwoli na pełniejszą r e k o n s t r u k c j ę form u b i o r ó w ludowych, na udokumentowanie ich powstawania, p r z e k s z t a ł c a n i a się i zaniku. PRZYPISY * Tekstem t y m rozpoczynamy p u b l i k a c j ę opracowa­ nych do d r u k u ważniejszych referatów z Ogólnopolskiego Seminarium Poświęconego Zagadnieniu Stroju Ludowego, zorganizowanego 9 i 10 listopada 1974 r. przez Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze i Muzoum Etnograficzne w K r a ­ kowie. i J . Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1968, s. 274. * J . Topolski, op. cit., s. 270—271. 3 J . Topolski, op. cit., s. 295—296. A . Geysztor, St. Herbst, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, w y d . I I I , t . I I , s. 299—308. A . Geysztor, St. Herbst, op. cit. Ch. T . Meadow, Analiza systemów informacyjnych, Warszawa 1972, s. 17 i nast. J. Topolski, op. cit., o odczytywaniu informacji źródłowych, czyli dekodowaniu pisze: „ D l a togo by infor­ macja, o k t ó r ą na podstawie kodu p y t a ń p y t a m y , mogła zostać odczytana, m u s z ą b y ć spełnione n a s t ę p u j ą c e zało­ żenia, tzn. musi istnieć informacja, odbiorca g o t ó w o d e b r a ć te informacje, k a n a ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o informacja m o ż e zostać odebrana oraz kod, określający sposób przejścia informacji przez k a n a ł , k t ó r y musi b y ć znany odbiorcy informacji. Dopiero w warunkach, gdy k o d nadawcy oraz kod odbiorcy się p o k r y j ą , m o ż e n a s t ą p i ć odczytanie infor­ macji, czyli zdekodowanie", s. 271 i 272. T. Seweryn, Metoda ikonograficzna w etnografii pol­ skiej, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", 1967, t . I X , s. 53 oraz M . Treter, Typy ludowe Franciszka Tepy, „ L u d " , 1910, t . X V I , s. 273—274. » M . Treter, op. cit., powołuje się na p o g l ą d y Wincen­ tego Pola, nawołującego do odrodzenia sztuki i ugrunto­ wania jej na narodowych i ludowych pierwiastkach, a te z kolei odzwierciedlają się w zwyczajach, obyczajach i zaję­ ciach ludu wiejskiego. Ludowe pierwiastki zróżnicowanych szczepów (grup etnograficznych) ma sztuka o d k r y w a ć i ujawniać, i t w o r z y ć w ten sposób więź o g ó l n o n a r o d o w ą . P o g l ą d y swoje formułuje Treter n a s t ę p u j ą c o : „Malarzo zajmują się w ogólności t y p a m i l u d o w y m i t y l k o w t y c h czasach, kiedy element narodowy, poczucie narodowe, w a ż n ą odgrywa rolę w całokształcie życia politycznego i u m y s ł o ­ wego. Dlatego malarstwo t y p ó w ludowych, w Polsce zwłasz­ cza, u w a ż a ć m o ż n a za w s k a ź n i k życia narodowego", s. 266. 4 5 8 7 8 222 1 0 Por. B . Malewski, Próba charakterystyki ubiorów lu­ dowych, „ W i s ł a " , 1904, t . X V I I I , s. 285—322 oraz 439—469. I k o n o g r a f i ę u b i o r ó w X I X w., poza fotogrufk m i , ocenia nisko, p i s z ą c : „ . . . o ilo atlasy u b i o r ó w ludowych współ­ czesnych niewiele są warte, o t y l e dzieła o ubiorach polskich dawnych, z w y j ą t k i e m lichych z b i o r k ó w Lewickiego i Bonsd o r f f a , s ą bardzo dobre, sumiennie na podstawio wiarogodnych d o k u m e n t ó w opracowane" ( t a m ż e ) . Z przychylną oceną Malewskiego s p o t k a ł się jedynie m a t o r i a ł ikonograficz­ n y d o t y c z ą c y u b i o r ó w historycznych, a więc albumy Ma­ t e j k i , Kossaka i Eliasza Radzikowskiego. Malewski byl zwolennikiem teorii, że ubiory ludowe niewiele się zmieniły w ciągu wieków, pisze w i ę c : „ U d o r z a w nich ogromna roz­ m a i t o ś ć i zmienność u b i o r ó w p a n ó w , szlachty, rycerstwa, mieszczaństwa, przy niezmienności ubiorów duchowioństwa i l u d u . Chłopa z X I I I wieku p o z n a ć m o ż n a doskonale, a z nieco późniejszych czasów, nawet określić, z jakioj miej­ scowości p o c h o d z i ł " , s. 454. P o g l ą d y Malewskiego nie po­ parte rzeczową a n a l i z ą długo ciążyły w badaniach nad ikonografią u b i o r ó w ludowych. 11 M . Treter w wymienionym wyżej artykule dajo słowniczek nazwisk malarzy i r y s o w n i k ó w z końca X V I I I i z X I X w., u k t ó r y c h m o ż n a znaleźć m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne do życia wsi, opracowany na podstawie dostępnej mu literatury, s. 266—279. 12 J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, wyd. 3, s. 96—103; S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, i. 92; S. Piekarczyk, Historia, kultura, po­ znanie, Warszawa 1972, s. 57. 13 J . Topolski, op. cit., s. 272 i 273. • N a l e ż a ł o b y p r z e b a d a ć , czy ofiarowanie chłopcu w s t ą ż k i przez dziewczynę nie wiązało się z formą wyznania miłości lub czy nie b y ł o zwyczajowym reliktem mającym swój odpowiednik w zwyczajach l u d ó w sąsiednich. Np. u Szeklerów b u k o w i ń s k i c h ofiarowanie w s t ą ż k i oznaczało ofiarowanie dziewictwa. Por. E . Gyorgyi-Fóldes, Porwanie dziewcząt u Szeklerów bukowińskich, „ Ł ó d z k i e Studia Etno­ graficzne", 1967, t . I X , s. 254. is J . Ś . B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934, W y d . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e N r 6, tabl. IV, Chłopka lubelska. L . Zienkowicz, Les costumes du peuple polonais suivis d'une description exacte de ses moeurs, de ees usages et 4 1 8 �' i A . Błaohowski, Stroje płockie w świetle źródeł z XIX w. „ R o c z n i k Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u " , 1972, z. 3, s. 5—95. 3 2 J. Dobrzycki, Michał Stachowicz w setną rocznicę śmierci, K r a k ó w 1925, s. 21. Por. też A . Banach, Polska książka ilustrowana 1800—1900, K r a k ó w 1959, s. 51—57. J . Dobrzycki, op. cit. D r u g ą część wymienionej ksią­ żeczki stanowi Katalog wystawy prac Michała Stachowicza urządzonej w Pałacu Sztuk Pięknych Staraniem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci artysty w marcu R.P. MOMXXV, skąd p o c h o d z ą interesujące etnografów pozycje: 13, 15, 23, 24, 53. » W pierwszym w y d a n i u Kalendarzyka Krakowskiego w 1810 r. u k a z a ł a się zapowiedź tej t r e ś c i : „ K a l e n d a r z y k pod t y t u ł o m K r a k o w s k i wychodzić będzie corocznie z dru­ k a r n i G r ó b l o w s k i e j : do k t ó r e g o prócz potrzebnych i cieka­ w y c h w i a d o m o ś c i , t u d z i e ż b a w i ą c y c h wierszem i prozą zebranych m y ś l i przydane b ę d ą r ó ż n e y rzadkości kopersztychy. Czego w niniejszym Kalendarzyku z okazyi -wielo­ rakich przeszkód popełnić nie było m o ż n a " . W y n i k a z tego, że miedzioryty z a m ó w i o n o spocjalnie dla zilustrowania a r t y k u ł ó w i dla u ś w i e t n i e n i a Kalendarzyka ok. 1810 r., a W d r u k u u k a z a ł y się w 1811 r. " Por. A . Banach, op. cit., s. 393. Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, z 12 obrazkami kolorowanymi i z 26 drzewory­ t a m i , w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa, 1863 r. 12 o b r a z k ó w to ręcznie kolorowano litografio wg ry­ s u n k ó w Walerego Eliasza Radzikowskiego, z nadrukiem j ę z y k u polskim i francuskim, sprzedawane również osobno jako obrazki na ścianę, natomiast Krakoimacy Stachowicza i inne ilustracje wykonane b y ł y t e c h n i k ą drzeworytu. R y c i n y znajdują się w zbiorach Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. Za- ł a s k a w e informacje i udostępnienie danych s k ł a d a m podziękowanie mgr J. Klepackiej. Litografowane ilustracje wydane przez księgarza Friedleina z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. 3» M i n i a t u r k i p o c h o d z ą z ok. poł. X I X w. i przedsta­ wiają K r a k o w i a k ó w , Górali i P r o s z o w i a k ó w (zbiory Muzeum Historycznego w Krakowie). _«° Znajdujemy je w popularnej książeczce J . Przeworskiej, Ubiory ludowe, Warszawa 1954, ryc. na s. 51 (Skalmierzanka) oraz u T . Seweryna w „Atlasie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój Krakowiaków Wschodnich, Wrocław 1960, ryc. 22, 23, 35 (para Skalmierzaków i Proszowianka). Kalendarzyk Krakowski na rok 1811, s. 51 i 52. J. Mączyński, Włościanie z okolic Krakowa, Kraków, N a k ł a d i d r u k Józefa Czecha, 1858, s. 21 i 22. O Ogrodnikach pisze M ą c z y ń s k i : „ O g r o d n i c y odróżniają się od innych K r a ­ 25 Teki Seweryna Udzieli przekazane Muzeum Etno­ k o w i a k ó w ubiorom, k t ó r e n , m o ż n a nawet powiedzieć, nie graficznemu w Krakowie z o s t a ł y częściowo opisane przez jest ubiorem włościan, ale prawie ubiorem u ż y w a n y m przez B. Malewskiego w cytowanej rozprawie na s. 308 oraz mieszczan m a ł y c h naszyci miasteczek. Składa się on ze w artykule B . Ł o p u s z a ń s k i e g o Zbiory archiwalne Muzeum sukni zwierzchniej: granatowej tak zwanej kapoty, różniącej Etnograficznego w Krakowie, „ R o c z n i k M E K " , R . 3. 1968, się n a z w ą i krojem od tak zwanych sukman i karazyj kra­ s. 298 i 299, lecz nie b y ł y nigdy przedmiotem szerszego kowskich, bo kapoto ta, jest dłuższa, z w y ż s z y m kołnierzem, opisu ani analizy. Przechowywane są w A r c h i w u m Muzeum z przodu nie pojedynczo, ale podwójnie się zapinająca i to Etnograficznego w Krakowie jako cenny m a t e r i a ł dla etno­ na guziki lub pętlice, a od stanu nie g ł a d k a , ale w fałdy grafów i dla p o s z u k u j ą c y c h wzorów w y t w ó r c ó w adaptu­ ułożona. Pod k a p o t ą noszą tejże barwy t a k zwany kaftan jących m o t y w y ludowe ze s t r o j ó w do współczesnego zdob­ n i e d o c h o d z ą c y do kolan a p r z y p o m i n a j ą c y swoim krojem nictwa. dawne ż u p a n y polskie . . . " (podkreślenia A . J - T ) . Na u w a g ę zasługuje podana przez Mączyńskiego geneza krakowskiego 2« Bibliografia prac o stroju T. Seweryna, długoletniego kaftana, k t ó r y na starszych źródłach ikonograficznych niż dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, jest bar­ 2. ówieró X I X w. nie jest notowany. dzo bogata: Ikonografia etnograficzna zamieszczana b y ł a w kolejnych rocznikach „ L u d u " — 1946, t . 37, s. 277—308; « J . Dobrzycki, op. cit., s. 8. 1947, t. 38, s. 229—276; 1948—51, t . 39, s. 291—354; Dane o malarzu Bogumile Gąsiorowskim podaje M . 1954, t. 41, cz. I , s. 647—666; Staropolska grafika ludowa, J a r o s ł a w i e c k a - G ą s i o r o w s k a w Słowniku Biograficznym, Kra­ Warszawa 1956; Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), k ó w 1936, t . 7, s. 346—347. Ponadto w z m i a n k ę o Gąsiorow­ „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , 1966, t . 1, skim znajdujemy u Eleonory Fejkiel, Nieznane obrazy cecho­ s. 9—74; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, op. cit. we 2 kościoła św. Idziego w Krakowie w akwarelach Bogumiła w przyp. 24 oraz Historyczne rodowody niektóW^ polskich Gąsiorowskiego ze zbioru Ambrożego Grabowskiego, „Rocznik strojów ludowych, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego Kra­ B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a k o w i e " . R . V T I / kowie", 1974, t . 5, s. 17—30. Ponadto Seweryn wykorzy­ / V I H , 1961/62, s. 109. stywał m a t e r i a ł ikonograficzny w swoich r ó ż n y c h pracach, W artykule t y m E . Fejkiel datuje Tekę A . Grabowskiego jak Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, oraz w „ A t l a s i e i kopie o b r a z ó w cechowych na rok 1868. Wydaje m i się, że Polskich Strojów L u d o w y c h " , zeszyty: Strój dóln°-eW' ' > część Teki, gdzie wklejał A . Grabowski akwarele Krako­ Strój Krakowiaków Wschodnich i Strój kaszubski. w i a k ó w pochodzi z 1864 r., ponieważ szereg wyklejek z gazet nosi właśnie t ę d a t ę . Ponadto jedna z akwarel jest dato­ 2? A . Kutrzobianka, Rozwój badań etnograficznych wana na rok 1852 (lub 1857, bo k o ń c o w a cyfra jest napisana Ziemi Krakowskiej, „ L u d " , 1952 r., t . X X X I X , s. 569—604. bardzo niewyraźnie). Teka jest z a t y t u ł o w a n a : Dawne obrazy A. Dobrowolska, op. cit., przypis 20. w kościołach krakowskich kopiował Bogumił Oąsiorowski. J. Rosen-Przeworska, Ubiór na ziemiach polskich Druga część Teki nosi t y t u ł : Kopie z malowania Michała okresie wczesnego Średniowiecza, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, Stachowicza, będącego w domu probostwa ś-go Szczepana na nr i , s. 14—35 oraz Z zagadnień renesansowego ubioru ludo­ Piaski w Krakowie. K a r t a t y t u ł o w a zawiera dwustrefowe, wego, „Pol. Szt. L u d . " , 1953, nr 4—5, s. 257—280. romantyczne i alegoryczne przedstawienie związane o R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii Janosikowyćh z historią. W ubiorach ludowych spotykamy t a m Krakoobrazków na szkle, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, nr 5, s. 150—155. de ses habitudes — Ouvrage pittoresque, rédigé et p u b l i é par... À Paris, à Strassbourg, à Leipzig 1841. K s i ą ż k a t a jest ilustrowana litografiami J . Lewickiego, litograf o w a n y m i u E. Simona w Strassbourgu. » A. Dobrowolska, Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej, „ P a m i ę t n i k S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w 1951, t. I I , s. 33—60. i« Jednak jak pisze W . B i e ń k o w s k i — Gołębiowski po­ sługiwał się tekstom Wójcickiego p r z e s ł a n y m na konkurs Towarzystwa Warszawskiego bez p o w o ł a n i a się na nazwisko autora. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludo^ znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, „Archiwum Etnograficzne", W r o c ł a w 1956, nr 12. i« W. E . Radzikowski, Ubiory w Polsce i u sąsiadów, Kraków 1879, cz. I , od I X — X I w. ; K r a k ó w 1889, cz. I I , wiek X I I i X I I I ; K r a k ó w 1899, cz. I I I , wiek X I V ; K r a k ó w 1905, ez. I V , wiek X V . 20 Cyt. za W . B i e ń k o w s k i m , Poprzednicy Oskara Kol­ berga s. 15. 21 A. Grabowski b y ł autorem rozprawki Początek ikono­ grafii naszej, „ B i b l i o t e k a Warszawska", 1857, t . I , s. 231—• 249, t. I I , s. 609—621. W zakres jego z a i n t e r e s o w a ń wchodzd również strój ludowy jako jeden ze strojów narodowych. Materiały to wklejał do tek. Z n a j d u j ą się one w zbiorach Państwowego A r c h i w u m w Krakowie, w Bibliotece Zakł. Nar. im. Ossolińskich we W r o c ł a w i u oraz nieliczne w zbio­ rach Graficznych B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a ­ kowie. 22 Por. B . Malewski, op. cit., s. 295—299. 23 M. Treter, op. cit. 24 J. S. B y s t r o ń doceniał w a g ę m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego dla etnografii historycznej. P i s a ł bowiem, że „ . . . obok opisów ważne znaczenie ma dla nas plastyczne odtworze­ nie", Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1939 r . ) . Ponadto w pracy Typy ludowe J.P. Norblina, K r a k ó w 1934, „ N i k t jeszcze nie p r ó b o w a ł w s k a z a ć na t e m e t y etnograficzne w dawnym zasobie ilustracyjnym ... B y ł o b y rzeczą pożą­ daną, gdyby k t o ś bardziej od autora niniejszej rozprawy kompetentny, zechciał poświęcić nieco czasu na systema­ tyczne zestawienie dawnej ikonografii etnograficznej". Podobne poglądy w y r a ż a Tadeusz Seweryn w swej roz­ prawce Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, „Łódz­ kie Studia Etnograficzne", Ł ó d ź 1967, t . I X , s. 53: „ N a ogół stwierdzić należy, że polskie źródła ikonograficzne przy­ datne do poszerzenia naszych d o w o d ó w etnograficznych nie były dotychczas przedmiotem zbieractwa i systematycz­ nego badania, a co więcej same możliwości naukowego zużytkowania dawnego m a t e r i a ł u ikonograficznego o trości etnograficznej oceniano u nas pesymistycznie". 7 3 3 4 36 w 3 7 3 8 4 1 4 2 4 4 w c l 28 2 5 w 3 223 �wiaka w granatowej sukmanie, Górala grającego na dudach, K r a k o w i a n k ę w k a b ł ą c z k o w y m wieńcu ż n i w n y m , z sierpem w r ę k u oraz pastuszka grającego na fujarce. T y p y ludowo są przedstawiono na tlo pieczar, a t y p y narodowe, ja.k rycorz, husarz, m y ś l i w y — na tlo r u i n . Ponadto widzimy t a m r o m a n t y c z n ą p a r ę na tlo cmentarza. Podobny u b i ó r weselny, s u k m a n ę i koszulę ozdobioną pasom haftu na dole, ale zaznaczonym bardzo schrmatycznio, widzimy w rysunku p i ó r k i e m (później litografowanym oraz kolorowanym) p r z e d s t a w i a j ą c y m K r a k o ­ wiaka w wesolnym stroju i K r a k o w i a n k ę . Rysunek sygno­ wany jest monogramom T W . Dokumentacja z t y c h d w ó c h niozalożnych źródeł jest o tyło ciekawa, że u b i ó r t a k i nio był opisany w litoraturze etnograficznej. Wymienione wyżej litografio zachowane są w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej i zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. Wierszyk u g ó r y : Że cię Kasiu kocham p r z y z n a ć się nie w s t y d z ę Bo w pożyciu z t o b ą szczęście swoje widzę Wierszyk u d o ł u : Że t y będziesz moją, to się już nio zmioni, Ale się zf t r z y m a m z ś l u b e m do josioni, Bo gdy nie mam teraz srebra ani miodzi, To nio mogę księdzu d a ć na zapowiedzi, Bo gdy się omloci jarzyny półkopok To się już ma o czom uweselić chłopok. D w ó r w Rząsce p ó ź n o k l a s y c y s t y c z n y z 1. ćwierci X I X w. został przerobiony w 2. poł. X I X w. Dano z: „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I , Woj. krakowskie, Warszawa 1933, s. 172. Malowidło ścienne Stachowicza nie jost odnotowane w Katalogu- W spisie zawartości t o k i Zbiór ikonograficzny A. Grabowskiego (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie) znajduje się adnotacja, że malatura t a została „zabielona przez nowogo n a b y w c ę p. Gladysza". Działalność artystyczna Gąsiorowskiogo przypada na lata 1850-te. Z lat 1960-tych i późniejszych zaohowało się mniej jego prac, są też one słabsze. Gąsiorowski w y s t a w i a ł w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowio w 1854—56. „Gąsiorowski nałoży do malarzy z zamiło­ waniem i piotyzmom o d d a j ą c y c h w y g l ą d przedstawianych z a b y t k ó w , t a k że rysunki jego m a j ą znaczenie dokumentarne" pisze o n i m M . J a r o s ł a w i e c k a w Słowniku Biograficznym. J. St. B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. 5» Z. Batowski, Norblin, L w ó w — Warszawa 1911. 51 J. S. B y s t r o ń , op. cit., s. 20 i 21. 52 W Tece A . Grabowskiego, poświęconej K . W . K i e l i sińskiemu (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie nr 1002) znajdujemy ciokawy d r u k ulotny, w y d r u k o w a n y w Po­ znaniu 10 czorwca 1842 r. Autorem jego jost W i k t o r A d a m Kurnatowski, p o z n a ń s k i litograf, działacz niepodległościowy. Przedstawia on t r u d n o ś c i , z j a k i m i walczyli w o w y m czasie wydawcy m a t e r i a ł ó w o charakterze dokumontalnym, a więc rycin historycznych, map, p l a n ó w miast. Autorzy ich b y l i skazani często na wydawanie w ł a s n y m sumptem dzioł posia­ d a j ą c y c h ogromne znaczenio dla narodu. Nio wydawa.no również celniejszych dzioł sztuki, bo b r a k ł o n a k ł a d c ó w . Kurnatowski pisze: ,,W atelioch malarzy nie w i d a ć j a k t y l k o portrety, a czy może a.rtyjta rozwijać pomy.-ły, waż­ niejszych imać się u t w o r ó w , kiody ciągle p a m i ę t a ć musi 0 zaspokojeniu koniocznych potrzeb do życia ? D l a sztycharstwa j e d y n y m żywiołem podobno są u nas pieczęcie i medale, lecz to z przypadku i t y l k o na chwilę. N a większe rzeczy r i e starczy nam bynajmniej. Pan Kielisiński n a p r z y k ł a d po uzbioraniu na swoje a l b u m taniej 5 T a l . za 100 r y c i n wynoszącoj prenumeraty, dołożył 20 T a l . na zapłacenie za blachy 1 koszta druku. Nie będzie to zapewne z a c h ę t ą do wydania album wiolkopolskiogo, do czego ma. już znaczny zapas matoryałów". A . Grabowski p o z o s t a w a ł w ścisłych stosunkach z K . W . Kielisińskim, cenił jego s z t u k ę r y t o w n i c z ą , a zwłasz­ cza cenił Kielisińskiogo jako człowieka i pozostawił w swojej Tece sordeczno i ciepłe wspomnienia o n i m . Służył też artyście p o m o c ą finansową poprzez za.kup jego dzieł i pomagał m u w z a ł a t w i a n i u spraw, gdy Kiolisiński b y ł chory. (Materiały w Tece A. Grabowskiego pośw. K . W . K i e l i s i ń skiomu). Album K.W.Kielisińskiego nakładem J.K. Żupań­ skiego w Poznaniu. L i t . i druk. M . J a r o c z y ń s k i e g o w Poznaniu 1853 oraz: Poszył dodatkowy do Album Kielisińskiego, Poznań 1855. N a k ł a d e m księgarni J . K . Żupańskiego. •- „ G a z e t a Warszawska", 1855, nr 114 (wycinek w Tece A . Grabowskiego, op. cit.). 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 3 54 5 6 Za zwrócenie uwagi na t ę Tekę oraz inne materiały d o t y c z ą c e twórczości Kielisińskiego oraz Stachowicza, jak również za cenne w s k a z ó w k i dziękuję serdecznie p. dr A. Troidorowej, kierowniczce Zbiorów Graficznych B i b l . PAN w Krakowie. s Z. Amoisenowa, Stroje ludoice z przed 100 lat w nie­ znanych rysunkach Preka i Kielisińskiego, „ K a l e n d a r z Ilu­ strowany Kurvora Codziennego na rok 1938", Rocznik X I , s. 225—228. Szereg odcisków k w a s o r y t n i c ż y c h Kielisińskiego wy­ konanych na podstawie akwarel nio jest podpisanych w Al­ bumie wydai-ym przez Ż u p a ń s k i e g o . N i e k t ó r e podpisy na nich wykonane r ę k ą Kielisińskiego zawierają najczęściej miojsco wykonania kwasorytu czyli akwaforty, d a t ę i sygna­ t u r ę autora. S t ą d p o m y ł k i przy korzysta.niu przez etno­ grafów z m a t e r i a ł ó w Kielisińskiego. I t a k A . Glapa w „Atla­ sie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój szamotulski, Lublin 1951, na ryc. 5 i 7 przedstawia chłopów z Medyki, a nio u b i ó r chłopów z okolic Poznania, j a k to sugeruje autor A t ł a s u . W t y m ż e Atlasie autor k o r z y s t a ł z rycin K.W. Kielisińskiego nie p o d a j ą c ich autora, por. ryc. 37 na s. 34: Ubiory chłopów z okolic Kórnika w e d ł u g J.J. Lipińskiego, Piosnki ludu wielkopolskiego, 1. cz. P o z n a ń 1842. 5» Źródło pierwotne, t j . rysunek J. Głogowskiego, na k t ó r y m opierał się równioż J . Matejko, rysując ten ubiór w swoim Albumie, nie jest m i znane. Nio wiadomo czy jest zachowany w zbiorach polskich. <• ° Por. W . Cichowicz i J . O r a ń s k a , Wielkopolska w gra­ fice K.W. Kielisińskiego, stroje ludowe, krajobrazy, Kórnik 1955. ( W książeczce tej z n a l a z ł a m błędnie zamieszczoną r y c i n ę nr 10 Z gaikiem — jest to chłop z rózgą weselną od M e d y k i , k t ó r e g o równioż A . Glapa umieścił w swoim Atlasie). "i Por. R. Reinfuss, Polskie druki na płótnie, Warszawa 1953, zwłaszcza m o t y w y drukowano z desek. Por. F . K o t u l a , Poszukiioanie metryk dla stroju ludo­ wego, R z e s z ó w 1954. L . Zienkowicz, Les costumes ... (przyp. 16). Por. opinię J. Łopkowskiego w artykule Babia Góra i jej okolice [ w : ] „ K a l e n d a r z u Powszochnym J. Widta na rok 1858", K r a k ó w 1857, s. 15, cyt. za T. Sewerynem: Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, s. 14, przypis 1. Franciszek Ksawery Prek, Czasy i ludzie, przygoto­ w a ł do druku, p r z e d m o w ą , w s t ę p e m i przypisami opatraył H e n r y k Barycz, W r o c ł a w 1959. " F . K . Prok, op. cit.. s. 196. F . K . Prek, op. cit., s. 243. * F . K . Prek, op. cit., s. 163. "> F . K . Prek, op. cit., s. 195. » A . Vetulani, Wojciech Gerson, Warszawa 1972, s. 12 i 13. Atitor podajo szla.k w ę d r ó w e k młodzieńczych Gersona, co ma, szczególno znaczenie dla interpretacji jego materiału rysunkowego, zawartego w w y d a n y m dziole: Costumes Polonais. Gerson, poczynając od 1849 r. b y ł na Kielocczyźnio, gdzie gościł u ówczesnego mecenasa sztuki, naczelnika po­ wiatu, Tomasza Zielińskiego. Po u k o ń c z e n i u studiów wyb r a ł się w 1850 r. z towarzyszami w clwumiesięczną podróż do Ojcowa i okolicy. W 1851 r. w ę d r o w a ł pieszo przez joziora augustowskio do K o w n a i W i l n a . W 1852 r. odbył podróż statkiem w górę W i s ł y do Zawichostu, a daloj zwiedził pioszo Lubelszczyznę, Sandomiorskio, ponownie Kiolecczyznę oraz d o ' i n ę rzeki Szreniawy i P r ą d n i k a . W 1853 r. udał się Wisłą w dół rzeki, przebywaj na. Kuja.wach i Mazowszu. W tymże roku joszczo raz zwiedził Lubelszczyznę. Dane o Gersonie znajdujemy rów-nież u Kazimierza Molondzińskiogo, Wojciech Gerson 1831—1901, Warszawa 1939. B . Mvlewski (op. cit. przypis 10) krytykuje zestawy malowane przez Gersona jako nietypowe, bo zapożyczone, np. u chłopa z Sandomierskiego — furażerkę przywiezioną z wojska. Wydaje się, żo Malewski usiłował rzeczywistą do­ k u m e n t a c j ę p o d c i ą g n ą ć pod wyidealizowany stereotyp stroju ludowego, nie zmieniający się w ciągu wieków. Błędy takie w odniesieniu do ubiorów ludowych popolniali również inni badaczo, t r a k t u j ą c ubiory ludowo w sposób ahistoryczny. T. Seweryn, Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", 1966, s. 9—74. " W . E . Radzikowski, op. cit., cz. I I , s. 7. Por. B . Malewski, op. cit. (przypis 10), oraz Anna Kutrzeba.-Pojnarowa, Stan badań nad strojem i tkaniną, „ P o ! . Szt. l u d . " , 1964, nr 4, s. 217. Z. Gloger. Ubiory ludu [ w : ] Królestiuo Polskie, War­ szawa, 1904, t . I I , s. 253. 7 5 8 6 2 6 3 6 4 6 5 6 7 8 7 7 1 7 2 7 4 7 5 Fot.: Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c71f0239838b3bbefb9f67dce466788.pdf f6b39e0927f548690ba053ef79408842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4161 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXIX • 1975 • NR. 4 �TREŚĆ \ Aleksandra Jacher-Tyszkowa Grafika polska X I X w i e k u jako ź r ó d ł o do d a ń nad strojem l u d o w y m Jacek Olędzki Pieśni wotywne Franciszek K o t u l a Ryciny odpustowych ba­ 199 225 pieśni 287 kronika 250 summary o f a r t i c l e s PE3IOME Na okładce: 254 . . . Główka kobiety, srebro, wys. 8,5 cm. W o t u m z 1851 r. kaplica M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . Fot.: J. O l ę d z k i . 255 Leżajsk, N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Głową woja, kokos, wys. 30 cm. W y k . M i e c z y s ł a w P a w l u s i ń s k i , Szczecin. Wystawa „ T w ó r c z o ś ć ludowa i plastyka amatorska Pomorza Zachodniego". Fot.: J. Ś w i d e r s k i �POLSKA AKADEMIA N A U K . INSlYTUT SZTUKI • ROK X X I X . 1 9 7 5 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa K o styrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Ł o ­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i e •— Izabella Rodzik (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, teł. 31-32-71,. w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8167cc65baea5be7af3f60961ca2c04e.pdf 8979336ea03d04eb508173fa4a2dc578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.192-195 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s �I t o b e c o m e „ c o u n t r y - f a i r - l i k e " — is o b v i o u s l y l o w e r i n g i t s a r t i s t i c v a l u e s , a n d becomes s t e a d i l y v e r y d i s t a n t f r o m t h e influences of t h e t r a d i t i o n a l ..classic" folk a r t . I n t h e t w e n t v years between t h e w o r l d wars, ..Bazaars", a n d after World" W a r I I , „ C E P E L I A " Cooperatives, b e c a m e t h o p r a c t i c a l r e p r e s e n t a t i v e s o f t h e idea t o p r e s e r v e f o r f u t u r e t h e f o r m s o f t r u e f o l k a r t . T h i s a i m h o w e v e r has n o t been f u l f i l l e d b y e i t h e r ' o f these i n s t i t u t i o n s . W h a t h a p p e n e d w a s u n f o r t u n a t e l y v e r y f a r f r o m t h e o r i g i n a l i d e a - - i.e. a u t o m a t i c m u l t i p l y i n g of the patterns, even i f the perform o r s h a p p e n t o be m u c h t a l e n t e d a r t i s t s . S u c h mass p r o d u c ­ t i o n of t h e objects of folk character - - i n m a n y E u r o p o a n c o u n t r i e s , is a c c o r d i n g t o t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r , a p h e n o m ­ e n o n t h a t c a n n o t be p o s s i b l y a v o i d o d . T h i s p h e n o m e n o n also — feels t h e a u t h o r —- c a n n o t be c o n d e m n e d , or t h o p r o d u c t i o n o f s u c h k i n d c a n n o t p o s s i b l y be r e p l a c o d b y a n y ­ t h i n g else — as i t h a s a l r e a d y f o u n d n u m e r a b l e c u s t o m e r s a n d r e c i p i e n t s . I t is o n l y necessary, as t h e a u t h o r t h i n k s , t o u n d e r s t a n d c l e a r l y a n d w e l l , t h e essence o f t h e p h e ­ n o m e n o n discussed. S i m u l t a n e o u s l y w i t h the disappearance of the former f o l k a r t --- t h e i n d u s t r i a l s o c i e t y t u r n s m o r e a n d inoro obviously to the different forms of artistic a c t i v i t y h a v i n g p r i m i t i v e , o r a m a t e u r l i k e c h a r a c t e r . T h e a u t h o r is h e r e r e m i n d i n g after J u n g - t h e idea o f t h e , , p u r i f y i n g " p r o p ­ erties of t h e m a n u a l w o r k for the m a n . M o r e a n d m o r e p e o p l e refuse t o t h e i d e a o f ,,passive o n l y " c o n s u m p t i o n of t h e p l a s t i c p r o d u c t i v i t y . T h e r e are a m o n g t h e m p e o p l e w h o — f o r d i f f e r e n t reasons, h a v e h a d been a l i e n a t e d f r o m t h e s o c i e t y , as w e l l as t h e p e o p l e w h o m y o u c a n — i n t h e c o l l o q u i a l sense o f t h e w o r d c a l l q u i t e „ n o r m a l " . T h e n a i v e a r t is p r e s e n t l y v e r y f a s h i o n a b l e becouse of tho contemporary art being not understandable and s o c i a l l y useless. T h i s f a s h i o n is s e r i o u s l y e n d a n g e r i n g t h e a u t h e n t i c i t y o f t h e naive a r t and i t w i l l obviously disappear as d i d a l l t h e p r e v i o u s f a s h i o n s , i t is h o w e v e r w o r t w h i l e t o o c c u p y ourselves w i t h t a s k o f t h e d o c u m e n t i n g the n a i v e a r t — i r r e s p e c t i v e l y o f i t . I t is also necessary as l o n g as i t is f i n d i n g the customers, to continue the " C E P E L I A " ' s " p r o ­ duction". A l e k s a n d e r A RELICT OR J a c k o w s k i — THE LIVING VALUE FOLK ART — T h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s are based u p o n t h o b r o a d e r c u l t u r a l b a c k g r o u n d a n d w h i l e he is t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e social a n d e c o n o m i c a l b a c k g r o u n d o f peasant- a r t a n d i t s c o n n e c t i o n s w i t h t h e t r a d i t i o n he c o n c e n t r a t e s u p o n t h e problems of the plastic a r t of the contemporary inhabitants o f v i l l a g e a n d s m a l l t o w n . J a c k o w s k i JS t r y i n g t o e m b r a c e the entire complexity and diversity of the phenomena a s s o c i a t e d w i t h t h a t a r t . i n o r d e r t o suggest t h e i r p r e l i m i n a r y classification. T h o o u t c o m i n g p o i n t f o r t h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s is t h e d e f i n i t i o n o f t h e reasons f o r t h e f o l k c u l t u r e b e i n g d i f f e r e n t . H e r e t h e fact was m e n t i o n o d t h a t t h e p e a s a n t r y h a s h a d been e c o n o m i c a l l y a n d p o l i t i c a l l y — h a n d i c a p p e d as w e l l as t h e f a c t t h a t t h e y l a c k e d t h e access t o t h e sources o f k n o w l e d g e , t h a t is — e l e m e n t s o f a n e g a t i v e c h a r a c t e r . T h e t r a d i t i o n a l p e a s a n t r y has b e e n f o r m i n g t h e i s o l a t e d a n d c o m p a c t e n v i r o n m e n t a n d i t s c u l t u r e h a s been s h a p e d as a consolidated s u m m a r y of the norms, habits and the artistic f o r m s , s t r o n g l y based u p o n t h e t r a d i t i o n w h i c h have been created a n d — accepted b y the whole g r o u p . The funda­ m e n t a l p r i n c i p l e s o f t h e p l a s t i c t h i n k i n g h e v e been d i r e c ­ t i n g i n t h o c o l l o c t i v e conscience w h i c h h a s been s t e e r i n g the development of the creative individuals : — their inven­ t i o n has n o t been — t r u e e n o u g h — l i m i t e d b u t i t has been subject t o the certain principles a n d the porcoptive possibili­ ties o f t h e g r o u p . T h e development o f t h o a r t i s t i c forms has been progressing t h r o u g h the e v o l u t i o n of v a r i a n t s , follo­ w i n g each o t h e r . A style characteristic for t h e i n d i v i d u a l d o m a i n s o f a r t a n d d i f f e r e n t r e g i o n a l g r o u p s h a d been c r e a t e d . C o n s o l i d a t i o n o f t h e essential p r i n c i p l e s o f t h o p l a s t i c t h i n k i n g i n t h e c o l l e c t i v e conscience h a s been g i v i n g t o t h e f o l k a r t t h e p o s s i b i l i t y t o a s s i m i l a t e a n d reshape t h e p a t t e r n s t a k e n from the outside. Besides t h e c r e a t i v i t y a c c e p t e d b y t h e v i l l a g e s o c i e t y a n d representing the mainstream of tho folk a r t there have a l w a y s been e x i s t i n g i n p a r a l l e l t o t h i s m a i n s t r e a m t h e c r e a t i v i t y o f t h o people f r o m t h e village-margins-freaks, handicapped and the like. The other k i n d of folk art's margin has been represented b y t h e c r e a t i v i t y o f t h e s u b u r b s or outlets, b y t h e a r t f r o m t h e village-fairs, etc. B o t h k i n d s o f c r e a t i v i t y h a v e b e e n u n n o t i c e d b y m a n y research w o r k e r s i n t h e f i e l d . T h e c o n c e p t o f t h o f o l k a r t has b o o n s h a p i n g itself in the period of the t u r n i n g of the X l X t h — X X t h conturios, at t h e t i m e w h e n , m a i n l y t h e values of t h e style, a n d o r n a m e n t — wore accented. I n t h a t w a y t h e s t o r o o t y p e o f t h e f o l k a r t h a d been effected, a n d i t was d i f f i c u l t t o break u p t h i s stereotype, w h i c h h o w e v e r p r o v e d t o be necessary — u n d e r t h e p r e s s u r e of t h e new phenomena, a n d i n t h e l i g h t of t h e deepened t h e o r e t i c a l v i e w s , a n d -— a d o p t i n g t h e M a r x i s t m e t h o d o l o g y . T h e base o n w h i c h o l d f o l k c u l t u r e has b e e n f o r m i n g w a s changed a n d t h o negative influence w h i c h separated u n t i l t h e n t h e f o l k classes f r o m c u l t u r e o f t h e m o r e o d u c a t e d ( " t h e enlightenod") classes w a s s t o p p e d , t h e y are s i m u l t a n e o u s l y i n f l u e n c i n g tho people, t h e p a t t e r n s of t h e other, a n d v e r y d i f f e r e n t e n v i r o n m e n t s . T h e v i l l a g e is n o l o n g e r iso­ l a t e d , a n d i t is n o t a n y l o n g e r r e p r e s e n t i n g t h e c o m p a c t m i l i e u . T h o l i n k s w i t h t h e o l d t r a d i t i o n i n c u l t u r a l sphere h a v e p r e s e n t l y a c h a r a c t e r o f a r e l i c t , or i t is a s s o c i a t e d w i t h t h e d e l i b e r a t e c h o i n c e . T h e p r e s e n t s t a t e is r a t h e r a passing s t a d i u m of t h e decomposition o f o l d c u l t u r e w h i c h does n o t e x i s t a n y m o r e i n i t s c r y s t a l i z e d f o r m . F o r t h a t r e a s o n , t h e f o l k a r t h a s l o s t p r e s e n t l y t h e a b i l i t y t o acco­ m o d a t e t h e n e w p a t t e r n s t o i t s o w n needs. T h e f o l k a r t i n d o e d ceased t o be t h e o n l y f o r m o f t h e c r e a t i v e e x p r e s s i o n o f t h e v i l l a g e i t becomes s t e a d i l y m o r o a n d m o r e a u t o n o m o u s the value i n t h e n a t i o n a l c u l t u r e . T h e s i t u a t i o n of t h e con­ t e m p o r a r y f o l k a r t is c h a r a c t e r i z e d , a c c o r d i n g l y t o t h e a u t h o r b y t h e n u m b e r o f p h e n o m e n a w h i c h c a n be c h a r a c t e r i z ­ e d , or c l a s s i f i e d g e n e r a l y i n f i v e g r o u p s — 1. T h e f e o l i n g o f t h e l i n k s w i t h t h o o l d f o l k c u l t u r e a n d the c o n t i n u a t i o n of its different forms, t h a t concerns f i r s t o f a l l — t h e o l d e r p e o p l e , i n h a b i t i n g less — d e v e l o p e d econo­ m i c a l l y , regions o f t h e c o u n t r y . i. T h e l i v i n g , s t i l l v i v i d m e m o r y o f t h e f o r m e r a b i l i t i e s e s p e c i a l l y as f a r as t h e h a n d i c r a f t is concornes, a m o n g t h o broader g r o u p o f people, o r i g i n a t i n g f r o m t h e village. A m o n g t h e m are r e c r u i t e d m u n e r a b l o p r o d u c e r s w h o s u p p l y „ C E P E L I A " — C o o p e r a t i v e s shops w i t h v a r i o u s a r t i c l e s , and those employed i n „ C E P E L I A " — - workshops. T h e i r c r e a t i v i t y , b a s e d o n o l d p a t t e r n s is s o m e t i m e s o n l y c o p y i n g , i n f a c t . T h e c r e a t i v i t y ' s p o p u l a r i t y a n d i t s ' s e l l i n g ' changes are b e i n g d e t e r m i n e d by the urban society interest i n i t , a n d requirement of t h a t society for such p r o d u c t s ; w h i l e t h e f o r m a l c h a r a c t e r is b e i n p r i n c i p a l l y i n f l u e n c e d n o t so m u c h b y i t s o w n e n v i r o n m e n t , a l r e a d y , as t h e c u s t o ­ mers u s u a l l y t h r o u g h t h e , , C E P E L I A " ' s e t n o g r a p h i c a l a n d plastic supervision. The m a j o r i t y of the creators of t h a t g r o u p s is c o m p o s e d o f t h o p e o p l e w h o are c h o o s i n g „ t h e f o l k s t y l e " , s o m e t i m e s o n l y because o f t h e f a c t t h a t t o m a k e f o r instance, some s c u l p t u r e s or h a n d i c r a f t s , i n a c c o r d w i t h t h e principles of such „folk s t y l e " — a u t o m a t i c a l l y " guarantees t h e sale o f s u c h i t e m s . A t t h e same t i m e t h e v i l l a g e a r t i s t s a r e c r e a t i n g , b y w h o m t h e f o l k s t y l e is i n d e e d a c c e p t e d q u i t e c o n s c i o u s l y , a n d w h o c o n s i d e r s u c h s t y l e t o be f o r t h e m t h e most proper w a y of a r t i s t i c expression. U n d e r ­ s t a t i n g o f t h e choice a n d t h e d e f i n i t i o n o f t h e style o f t h i e r c r e a t i v i t y , d i f f e r s v e r y e s s e n t i a l l y t h e c o n t e m p o r a r y crea­ t o r s , f r o m t h o o l d - t i m e ones, w h o d i d n o t r e a l i z e i n d e e d , t h a t they were ,,the folk creators". 3. A p p e a r a n c e o f t h e t r a d i t i o n a l schemes o f t h e f o l k a r t o u t s i d e o f t h e f o l k c u l t u r e ' s base. S u c h p h e n o m e n o n , d e f i n e d b y Professor B u r s z t a as „ F o l k l o r i s m " , e m b r a c e s b r o a d scopo o f c r e a t i v i t y , a m o n g t h e m a m a t e u r a r t i s t i c c r e a t i v i t y , as w e l l as f a r r e a c h i n g r e c r e a t i o n s o f t h e f o l k inspirations, created b y the o u t s t a n d i n g plastic artists. The f o l k a r t a n d c r e a t i v i t y is b e i n g , , r e f e r r e d t o " b y v a r i o u s people, b y t h e people f r o m m u c h v a r i e d m i l i e u , a n d repre­ senting v e r y d i f f e r e n t levels o f e d u c a t i o n , a n d knowledge. A n example for the autonomization a n d depersonification of the folk articles, a n d for the separation of the object f r o m i t s c r e a t o r , — is also t h e e n t i r e , , p r o d u c t i o n " o f t h e s o u ­ venirs, h a v i n g either regional or n a t i o n a l character, or b o t h . 4. T h e e x i s t e n c e o f c e r t a i n e s t h e t i c h a b i t s i n t h e c o n ­ science o f t h e i n h a b i t a n t s o f v i l l a g e s a n d o f t h e u r b a n p o ­ p u l a t i o n o f t h e p e a s a n t o r i g i n . T h e a u t h o r is here c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of t h e village-fair articles, ,,the bazaar creati­ v i t y " , w h i c h b y m a n y research w o r k e r s h a v e b e o n i d e n t i f i e d w i t h t h e „ f o l k a r t " . J a c k o w s k i recognizes t h e f a c t t h a t c e r t a i n f o r m a l p r o p e r t i e s associate , , t h e b a z a a r — a r t i c l e s " w i t h t h o s e o f g e n u i n e f o l k o r i g i n a n d v a l u e - a n d conse­ q u e n t l y , h e is n o t r e f u s i n g t o a c c e p t t h e p r i m i t i v e , b o u r g o i s e s t h e t i c , , t a s t e s " b y t h e v i l l a g e e n v i r o n m e n t , b u t h e is d e m o n s t r a t i n g t o t h e effect t h a t a b o v e s i t u a t i o n is r a t h e r a p r o o f for t h e decomposition of the former esthetic norms, t h a n for c r e a t i n g a g e n u i n e l y new s t y l e . I n t h e above descri­ bed s i t u a t i o n , wo can classify the c o n t e m p o r a r y e n v i r o n - 193 �I m e n t a l or local fashions, f o r instance, — d e c o r a t i n g t h e houses, o r m a k i n g s o m e a r t i s t i c o b j e c t s o f t h e r e l i g i o u s character, p e r t a i n i n g t o b u r i a l s , cemeteries, etc, etc. S u c h p h e n o m e n a , i n d e e d d e s e r v e o u r a t t e n t i o n as a s i g n o f t h e g o i n g o n c h a n g e s i n as f a r as t h e h u m a n t a s t e s , l i k i n g s a n d t h e social esthetic i n i t i a t i v e s — are concerned. H o w e v e r , t h e m e c h a n i s m o f s u c h p h e n o m e n a b e i n g a c c o m p l i s h e d , i t is t r u l y analogical t o t h e accomplishment of t h e ,,fashions", i n t h e f o l k a r t , w h i c h is n o t t h e s u f f i c i e n t r e a s o n t o c o n s i d e r t h e p h e n o m e n a o f t h a t n a t u r e as — a u t h e n t i c a l l y — f o l k . 5. T h e s p o n t a n e o u s c r e a t i v i t y s h a p i n g i t s e l f b e h i n d t h e reach o f t h e p a t t e r n s o f t h e esthetic c u l t u r e , or i t s influences. T h e contemporary folk c r e a t i v i t y a n d t h e border­ i n g phenomena, are a n example for t h e zonal character o f t h e b o r d e r l i n e s i n c u l t u r e . I t is n o t p o s s i b l e t o m a k e a n y d i s t i n c t b o r d e r l i n e between t h e objects o f o l d a n d n e w f o l k a r t , a c o n t e m p o r a r y o n e , s u c h i n t u r n c a n n o t p o s s i b l y be d i v i d e d f r o m t h e naive c r e a t i v i t y a n d t h e " p e r s o n a l ex­ p r e s s i o n " a r t , u n d e r s t o o d i n t h e sense — " l ' a r t b r u t " . T h i s is e s p e c i a l l y v e r y c l e a r l y v i s i b l e i n t h e s c u l p t u r e . A n a l i z i n g t h e role o f t h e folk a r t i n t h e c o n t e m p o r a r y Polish culture, t h e a u t h o r is f o c u s i n g h i s a t t e n t i o n a t t h e p h e n o m e n o n o f t h e m u t u a l associations, a n d interdependencios w i t h t h e national h i s t o r i c a l past w h i c h results i n such a folk a r t being considered t o be t h e m o s t " P o l i s h " one. I n t h e era o f t h e i n t e r n a t i o n a l t o u r i s m , t h e r e f o r e , t h e r e is g r o w i n g r e q u i r e ­ ment for the folk a r t , a n d the folklore, w h i c h — unfortu­ n a t e l y - i s connected w i t h t h e phenomenon of t h e commercia­ l i z a t i o n o f s u c h a r t , a n d also i n i t s f u n c t i o n i n g , p r i m a r i l y , or f i r s t o f a l l , i n t h e mass c u l t u r e . T h e i n c o r p o r a t i o n o f t h e folic a r t i n t o t h e mass c u l t u r e h a d a v e r y p o s i t i v e effect o n the a t t i t u d e of t h e villagers towards their o w n tradition. I t s t o p p e d t o b e , i n t h e v i l l a g e r ' s eyes — t h e s y n o n y m o f t h e i r f o r m e r backwardness, i t becomes t o be a reason f o r b e i n g p r o u d , i n d e e d . I n o r d e r t h e f o l k a r t , t h e b e s t one, w h i c h brought i n t o t h e artistic achievement of t h e Polish c u l t u r e , v e r y serious share, c o u l d regain i t s h i g h r a n k i n t h e c o n t e m p o r a r y l i f e , t h e a u t h o r is s u g g e s t i n g t o e x h i b i t i t s b e s t m a s t e r p i e c e s i n t h e N a t i o n a l m u s e u m s , as w e l l as t o introduce t h e lectures i n t h e f o l k a r t a t t h e i n s t i t u t i o n s o f t h e h i g h e r e d u c a t i o n , a t t h e colleges, a n d t h e u n i v e r s i t i e s , f i n a l l y — h e is s u g g e s t i n g a wise p o l i c y o f t h e e x p o s i t i o n s a n d publications. Considering a n d analizing the forms of t h e p r o t e c t i o n o f t h e f o l k a r t , J a c k o w s k i is m e n t i o n i n g s p e c i f i ­ c a l l y i t s e m e r g e n c y f o r m s , s u c h as f o r i n s t a n c e , s u p p o r t i n g those creators s t i l l active i n t h e t r a d i t i o n a l branches of t h e c r e a t i v i t y , a n d a c t i n g i n t h e f u t u r e , i n t h e developed society, w h e n t h e t i m e for w o r k i n g , a n d t h e t i m e for relaxing — w i l l n o t b e a n y m o r e s t r i c t l y d i v i d e d ( s i m i l a r l y , as i t h a p ­ pened t o be i n t h e f o l k c u l t u r e ) . I t w i l l be i m p o r t a n t for t h o h u m a n a c t i v i t y n o t t o be l i m i t e d t o t h e f i e l d o f t h e i r a c t i v i t y i n p r o f e s s i o n a l l i f e , b u t also t o b e e n g a g e d i n t h e active p a r t i c i p a t i o n i n t h e culture. T h e creative a c t i v i t y , also t h e p l a s t i c a c t i v i t y m a y t h e n b e c o m e o n e o f t h e m o r e i m p o r t a n t tios b e t w e e n t h e broader circles o f t h e h u m a n society. B a r b a r a B a z i e l i c h — CONTEMPORARY TRENDS OF T H E DEVELOPMENT OF FOLK ART I N UPPER SILESIA T h e a u t h o r is p e r f o r m i n g analysis o f t h e m a i n domains of plastic a r t a n d craft prosently performed b y t h e popula­ t i o n o f t h e v i l l a g e s a n d s m a l l t o w n s i n U p p e r Silesia, p r e s e n t s d e s c r i p t i o n o f t h e i r f o r m a l characteristics a n d considers t h e i r associations w i t h t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r t . T h e U p p e r Silesian region o f P o l a n d , t h e m o s t u r b a n i z e d one o f a l l t h e P o l i s h provinces, represents t r u l y a r e g i o n where y o u c a n speak of a direct c o n t i n u a t i o n of t h e t r a d i ­ t i o n a l f o l k a r t o n l y as a n e x c e p t i o n . S o m e e a r l y f o r m s o f t h e o r n a m e n t a t i o n are o f t e n m a n u f a c t u r e d o n t h e basis o f r e c o n s t r u c t i o n i n t h e " C E P E L I A " ' s cooperatives. T h e y are really manufactured b y t h e a r t craftsmen, w h o still remem­ ber t h e t r a d i t i o n a l crafts, or those specially t r a i n e d for t h e purpose — i n the different arts a n d crafts. A t t h e same t i m e , t h e r e is i n e x i s t e n c e a n a r t p e r f o r m e d for one's o w n e n v i r o n m e n t , c h a r a c t e r i z i n g i t s e l f b y t h e f o r m s associated w i t h t h e t r a d i t i o n . The t h i r d branch of the v i v i d plastic a r t i n Upper Silesia is t h e s c u l p t u r e a n d t h e a m a t e u r p a i n t i n g , i n p a r t i c ­ u l a r — t h e y are b r o a d l y developed i n t h e m i l i e u o f t h e miners, w h o are t h u s c r e a t i n g a n a r t , characteristic o f t h e i r own group. R o m u a l d a H a n k o w s k a — THE ROOM INTERIORS I N KUJAWY PAINTED T h i s a r t i c l e is s a c r i f i c e d t o t h e p a i n t i n g s o n t h e r o o m s ' w a l l s ( a n d s o m e t i m e s also o n t h e o u t e r w a l l s o f t h e houses) m a d e c o n t e m p o r a r i l y b y t h e w o m e n i n several villages i n K u j a w y r e g i o n . T h e p a i n t i n g o f t h i s k i n d has b e e n d e v e l ­ o p i n g since t h e 6 0 - t i e s , t h a n k s t o t h e c o m p e t i t i o n s , o r g a n i z e d b y t h e K u j a w y Regional M u s e u m i n Włocławek, t h e region's principal t o w n . I n the following competitions more a n d more painters are p a r t i c i p a t i n g , a n d t h e patterns composed b y the participants of t h e different competitions, enrich themselves gradually. The author is presenting a h y p o t h e s i s t h a t t h e p a i n t i n g o f t h e r o o m s has been one o f the t r a d i t i o n a l branches o f t h e interior decorating i n K u j a w y region. T r u l y enough, we are l a c k i n g a n y preserved e x a m ­ ples, o r d o c u m e n t s ( w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e v e r y simple p a t t e r n s , w h e r e t h e b l u e p a i n t has b e e n u s e d o n t h e w h i t e b a c k g r o u n d ) c o n f i r m i n g t h e existence o f such o r n a m e n t a ­ t i o n i n t h e X l X t h c e n t u r y , o r e a r l i e r , w e c a n h o w e v e r as­ s u m e t h a t s u c h a d e c o r a t i n g e x i s t e d i n d e e d , o n t h e basis o f t h e analogy w i t h t h e n e i g h b o u r i n g regions, a n d some f o r m s o f t h e p r e s e r v e d i n t h e K u j a w y r e g i o n o r n a m e n t a t i o n ele­ m e n t s ( f o r i n s t a n c e , i n t h e case o f t h e o r n a m e n t s b e i n g t r e a t e d w i t h t h e sand). The most interesting p a i n t i n g achievements belong p r e s e n t l y t o t h e w o m e n f r o m t h e v i l l a g e Świątkowice. H e r e s u c h p a i n t e r s as M r s W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , M r s E l e o ­ n o r a A d a m s k a a n d M r s M a r i a Zołnowska, a r e p a i n t i n g . H e r e also is p a i n t i n g a k n o w n h a n d i c r a f t - a r t i s t M r s Z o f i a Szmajda, l i v i n g near Świątkowice i n t h e v i l l a g e Gajówka. I n Żarnów near Przedcze, where t h e t r a d i t i o n o f t h e sand o r n a m e n t i n g is s t i l l v i v i d , i n t h e l a s t y e a r s t h e w o m e n k n o w ­ ing t h e sand ornamentation, began t o p a i n t t h e rooms. N e a r C h o d c z a , t h e i n t e r i o r o f t h e h o u s e , is p a i n t i n g M r s W i k ­ t o r i a B a n a s i a k , w h o h a s b e e n c r e a t i n g f o r y e a r s f o r herself, a n d q u i t e r e c e n t l y , ahe w a s , , d i s c o v e r e d " t h a n k s t o t h e M u s e u m ' s t e r r a i n research e x p e d i t i o n . I n 1 9 7 4 , t h e desire t o p a r t i c i p a t e i n t h e c o m p e t i t i o n o f i n t e r i o r p a i n t i n g s h a d for t h e f i r s t t i m e , expressed b y several w o m e n — p a i n t e r s f r o m t h e W r o c l a w F a c t o r y o f F a i e n c e . A p p r o v e d o n t h e basis o f a n e x p e r i m e n t , t h e y c r e a t e d q u i t e i n t e r e s t i n g c o m p o s i i t o n s o n t h e l a r g e sheets o f p a p e r . O n e o f t h e m M r s H a l i n a Olesińska h a s i n a d d i t i o n decorated t h e walls o f her house. РЕЗЮМЕ К с а в е р и П и в о ц к и — К ВОПРОСУ Т А К СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА НАЗ. П и в о ц к и возвращается к своим основным т е о р е ­ тическим п р е д п о с ы л к а м , з а к л ю ч е н н ы м в о п у б л и к о ­ в а н н ы х т р у д а х . Он о т о ж д е с т в л я е т в них народное искусство П о л ь ш и с творчеством к р е с т ь я н . П о его м н е н и ю это и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , генезис которого датируется X V I в. Р а с ц в е т этого искусства н а с т у п и л в X I X в., когда о п р е д е л и л и с ь в а ж н е й ш и е ч е р т ы этого вида творчества — его с о д е р ж а н и е и с т и л е в ы е о с о б е н ­ ности. И м е н н о тогда, с одной с т о р о н ы к л а с с о в о е с о з ­ нание, а с д р у г о й у л у ч ш е н и е м а т е р и а л ь н о г о п о л о ­ жения дали крестьянам возможность развернуть соб­ ственное творчество. В народном искусстве X I X века с о х р а н и л о с ь много п е р е ж и т к о в б о л е е р а н н и х эпох, 194 в связи с чем р о м а н т и к и с т а л и искать в нем с л е д ы древних с л а в я н с к и х традиций, уверовав в н е и з м е н ­ ность этого искусства, независимо от исторических условий. С о в р е м е н н ы е н а р о д н ы е х у д о ж н и к и работают д л я городского п о т р е б и т е л я , в то время как п р е ж д е они удовлетворяли запросы собственной среды, нужды которой л е г л и в основу народного творчества. П е р е ­ мена п о т р е б и т е л я о т р а з и л а с ь не с т о л ь к о на ф о р м е , с к о л ь к о на с о д е р ж а н и и и идейном х а р а к т е р е народ­ ного искусства, ч т о с т а л о о ч е в и д н ы м у ж е в м е ж в о е н ­ н ы й период. В творчестве н а р о д н ы х у м е л ь ц е в , к о т о ­ р ы е по своему о б р а з у м ы ш л е н и я б ы л и е щ е б л и з к и х у д о ж н и к а м X I X в., п е р в ы м п р и з н а к о м п р о и с х о д я щ и х перемен я в и л а с ь с и л ь н а я и н д и в и д у а л и з а ц и я формы и ее о т л и ч и т е л ь н ы е черты — собственная среда �не н а в я з ы в а л а у ж е к о р р е к т и в . В то ж е в р е м я т в о р ­ чество крестьян, предназначенное для удовлетво­ р е н и я с о б с т в е н н ы х потреОноетей (настенные коврики.) п р и о б р е т а л о все о о л е е я р м а р о ч н ы й х а р а к т е р , п о с т е ­ пенно нарушал традиции к л а с с и ч е с к о г о народного искусства. а межвоенное двадцатилетие „ Б а з а р ы " , а после в о й н ы „ Ц е п е л и я " с т а л и п о с л е д о в а т е л я м и и практи­ ч е с к и и с п о л н и т е л я м и идеи с о х р а н е н и я ф о р м чистого народного искусства. Н о ни „ Б а з а р ы ' ни „ Ц е п е л и я ' не с у м е л и д о л ж н ы м образом о с у щ е с т в и т ь это задание. Б р е з у л ь т а т е с т а л и п о я в л я т ь с я л и ш ь бесконечно п о ­ в т о р я е м ы е , Ь е з д у ш н о в о с п р о и з в о д и м ы е о б р а з ц ы народ­ ного искусства д а ж е и в т е х с л у ч а я х , когда и с п о л н и ­ телями были талантливые художники. По мнению автора такого рода массовое призводство пред­ метов народного х а р а к т е р а распространенное во м н о ­ г и х е в р о п е й с к и х странах, н е и з б е ж н о е я в л е н и е . Бго н е л ь з я порицать, к а к и н е л ь з я н и ч е м и н ы м заменить этот вид производства, п о л ь з у ю щ и й с я сбытом. Н е о б х о ­ димо л и ш ь отдавать себе отчет в з н а ч е н и и этого явления. Однако, наряду с отмиранием старого народного искусства м о ж н о отметить, что современная инду­ с т р и а л и з и р о в а н н а я о б щ е с т в е н н о с т ь стала проявлять все б о л ь ш и й интерес к р а з л и ч н ы м ф о р м а м творчества любительского дилетантского характера и к прими­ тивам. З д е с ь автор в с л е д за Ю н г о м отмечает б л а г о ­ творное в л и я н и е р у ч н о г о труда на ч е л о в е к а . Л ю д и все ч а щ е перестают м и р и т ь с я л и ш ь с пассивным п о ­ т р е б л е н и е м и з д е л и й п л а с т и ч е с к о г о искусства. С р е д и н и х и м е ю т с я равно л и ц а , к о т о р ы е в с и л у т е х и л и и н ы х о б с т о я т е л ь с т в о ч у т и л и с ь вне общества, к а к и люди, которые в обычном з н а ч е н и и этого слева, вполне „нормальны". В н а с т о я щ е е в р е м я „ н а и в н о е " искусство стало ч р е з ­ в ы ч а й н о м о д н ы м , так к а к современное искусство к а ­ жется непонятным и общественно непригодным. Надо п о л а г а т ь , что эта мода, у г р о ж а ю щ а я п о д л и н н о м у х а ­ р а к т е р у наивного искусства, пройдет, как всякая иная мода. В с е ж е независимо от этого, стоит з а н я т ь с я д о ­ к у м е н т а ц и е й наивного искусства. И до т е х пер, пока оно п о л ь з у е т с я спросом, надо п о д д е р ж и в а т ь „про­ дукцию" Цепелии. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО — РЕЛИКТ И Л И ЖИВОЕ ТВОРЧЕСТВО С в о и р а с с у ж д е н и я автор опирает на широкую к у л ь т у р н у ю основу, у ч и т ы в а я о б с т о я т е л ь с т в а и связь с традициями к р е с т ь я н с к о г о искусства, сосредоточив внимание на п р о б л е м а х п л а с т и ч е с к о г о творчества с о ­ временных ж и т е л е й деревни и маленьких городов Я ц к о в с к и п ы т а е т с я о х в а т и т ь с в я з а н н ы е с этим видом творчества я в л е н и я во всей и х с л о ж н о с т и и р а з н о ­ образии, ч т о б ы у с т а н о в и т ь и п р е д л о ж и т ь и х п р е д в а р и ­ тельную классификацию. И с х о д н о й т о ч к о й выводов автора я в л я е т с я д е ф и ­ ниция причин с в о е о б р а з и я народной к у л ь т у р ы . И м и б ы л о э к о н о м и ч е с к о е и п о л и т и ч е с к о е неравенство, з а ­ к р ы т ы й п у т ь к знаниям, т.е. ф а к т о р ы негативного характера. Т р а д и ц и о н н а я д е р е в н я я в л я л а собой и з о л и ­ р о в а н н у ю с п л о ч е н н у ю среду, а ее к у л ь т у р а создавалась и ф о р м и р о в а л а с ь к а к тесно связанная сумма норм и о б ы ч а е в , в искусстве ж е — х у д о ж е с т в е н н ы х ф о р м , п р о ч н о о п и р а ю щ и х с я на традиции, с о з д а н н ы х и п р и ­ н я т ы х всей г р у п п о й . О с н о в н ы е п р и н ц и п ы х у д о ж е с т ­ венного м ы ш л е н и я п р о ч н о в о ш л и в о б щ е с т в е н н о е с о ­ знание, которое р у к о в о д и л о р а з в и т и е м т в о р ч е с к и х л и ч ­ ностей. И х п о м ы с л ы не б ы л и строго о г р а н и ч е н ы но не все п о д ч и н я л и с ь о п р е д е л е н н ы м п р а в и л а м и способ­ ности г р у п п ы к в о с п р и я т и ю . Р а з в и т и е х у д о ж е с т в е н н ы х форм происходило путем эволюции очередных вариан­ тов. С о з д а в а л с я с т и л ь , х а р а к т е р н ы х д л я о т д е л ь н ы х видов творчества и р е г и о н а л ь н ы х г р у п п У п р о ч е н и е о с н о в н ы х принципов х у д о ж е с т в е н н о г о м ы ш л е н и я в о б щ е с т в е н н о м сознании д а в а л о народному творчеству в о з м о ж н о с т ь ассимилировать и видоиз­ м е н я т ь о б р а з ц ы , з а и м с т в о в а н н ы е извне. Рядом с творчеством, одобренным деревенской о б щ е с т в е н н о с т ь ю и с о с т а в л я ю щ и м г л а в н о е течение н а ­ родного искусства, всетда п а р а л л е л ь н о с у щ е с т в о в а л о творчество л ю д е й , в ы б р о ш е н н ы х деревенской о б щ е ­ с т в е н н о с т ь ю за борт: 'чудаки, к а л е к и . Д р у г о й род з а ­ дворок народного искусства составляло творчество предместий, я р м а р о ч н о е искусство. М н о г и е и с с л е д о в а т е л и н е у д е л я л и внимания этим видам творчества. П о н я т и е народного искусства ф о р ­ м и р о в а л о с ь на п е р е л о м е X I X и X X вв., т.е. в период, когда г л а в н ы м о б р а з о м п о д ч е р к и в а л и с ь с т и л е в ы е и д е к о р а т и в н ы е достоинства этого искусства. Т а к и м образом возник стереотип народного и с к у с ­ ства, к о т о р ы й т р у д н о б ы л о н а р у ш и т ь ; однако это с т а л о н е о б х о д и м ы м под воздействием н о в ы х я в л е н и й , а т а к ­ ж е в связи с у г л у б л е н и е м т е о р е т и ч е с к и х основ и п р и ­ н я т и я марксистской методики. В в и д у того, что и з м е н и л с я базис, на к о т о р о м р а з ­ в и в а л а с ь старая народная к у л ь т у р а , а т а к ж е п е р е ­ с т а л и действовать о т р и ц а т е л ь н ы е ф а к т о р ы , к о т о р ы е не д о п у с к а л и н а р о д н ы е массы к к у л ь т у р е п р о с в е щ е н ­ н ы х с л о е в общества, на народ с т а л и одновременно действовать о б р а з ц ы р а з л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . Т е п е р ь д е р е в н я у ж е не и з о л и р о в а н а и не представ­ л я е т собой о д н о р о д н у ю среду. С в я з ь со старой к у л ь ­ т у р н о й традицией имеет т е п е р ь л и б о р е л и к т о и ы й х а ­ рактер, л и б о я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м с о з н а т е л ь н о г о в ы ­ бора. Н а с т о я щ е е п о л о ж е н и е в е щ е й — это п е р е х о д н а я стадия декомпозиции п р е ж н е й к у л ь т у р ы . Н о н е п о ­ этому народное творчество у т р а т и л о способность п р и ­ н о р а в л и в а т ь н о в ы е о б р а з ц ы к своим потребностям, которые у ж е приобрели вполне определенную форму. Н а р о д н о е искусство у ж е не я в л я е т с я единственной ф о р м о й творческого в ы р а ж е н и я народной к у л ь т у р ы , по оно становится ее все б о л е е автономной ценностью. П о мнению автора о состоянии современного н а ­ родного искусства с в и д е т е л ь с т в у е т ряд я в л е н и й , к о т о ­ р ы е могут б ы т ь в о б щ е м р а з д е л е н ы на 5 групп. 1. Ч у в с т в о связи со старой народной к у л ь т у р о й и преемственность ее ф о р м , что в п е р в у ю о ч е р е д ь касается л ю д е й старшего п о к о л е н и я , п р о ж и в а ю щ и х в б о л е е о т с т а л ы х э к о н о м и ч е с к и регионах П о л ь ш и . 2. П а м я т ь о п р е ж н е м мастерстве, особенно в о б л а ­ сти р у к о д е л и й , с о х р а н и в ш а я с я среди ш и р о к о й г р у п п ы л ю д е й деревенского п р о и с х о ж д е н и я . В этой г р у п п е н а х о д я т с я м н о г о ч и с л е н н ы е у м е л ь ц ы , снабжаюгцие м а ­ г а з и н ы Ц е п е л и и и р а б о т а ю щ и е в ее мастерских. И х творчество опирается на старые о б р а з ц ы и порой сводится т о л ь к о к копированию. О к о н ъ ю н к т у р е их и з д е л и й р е ш а е т спрос города, на ф о р м а л ь н ы й х а р а к т е р этих и з д е л и й в л и я е т у ж е не среда и с п о л н и т е л е й , но п о т р е б и т е л ь — о б ы ч н о посредством э т н о г р а ф и ч е с к о г о и художественного надзора Ц е п е л и и . Большинство творцов у п о м я н у т о й г р у п п ы это л ю д и , к о т о р ы е иной р а з в ы б и р а ю т „ н а р о д н ы й с т и л ь " т о л ь к о потому, что, например, в ы п о л н е н и е с к у л ь п т у р ы и л и тканей с о ­ г л а с н о принципам этого с т и л я гарантирует и х сбыт. Одновременно работают с е л ь с к и е х у д о ж н и к и , к о т о р ы е с о з н а т е л ь н о творят в народном д у х е , так как этот род художественного высказывания им наиболее близок. С о з н а т е л ь н ы й в ы б о р и о п р е д е л е н и е с т и л я своего творчества о с н о в н ы м образом о т л и ч а е т с о в р е м е н н ы х творцов от п р е ж н и х , не о т д а в а в ш и х себе отчета в том, что о н и „ н а р о д н ы е т в о р ц ы " . 3. Т р а д и ц и о н н ы е с х е м ы народного искусства вне базиса народной к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е , о п р е д е л я е м о е как „ ф о л ь к л о р и з м " о х в а т ы в а е т равно пастиччо, т в о р ­ чество л ю б и т е л е й д и л е т а н т о в , к а к и г л у б о к о п р о д у ­ м а н н ы е произведения и з в е с т н ы х х у д о ж н и к о в , в д о х ­ н о в л я е м ы х народными. К народному искусству обра­ щ а ю т с я л ю д и р а з л и ч н ы х с л о е в общества, с р а з л и ч н ы м у р о в н е м знаний. П р и м е р о м автономизации и д е п е р с о н и ф и к а ц и и н а ­ р о д н ы х и з д е л и й , отрыва предмета от его с о з д а т е л я я в л я е т с я весь с у в е н и р н ы й п р о м ы с е л р е г и о н а л ь н о - н а ­ ц и о н а л ь н о г о характера. 4. Н е к о т о р ы е эстетические понятия в сознании ж и т е л е й деревни и г о р о ж а н с е л ь с к о г о п р о и с х о ж д е н и я . Б данном с л у ч а е автор рассматривает вопрос я р м а ­ рочных изделий — базарного творчества, которое многие и с с л е д о в а т е л и о т о ж д е с т в л я ю т с „народным искусством". Замечая некоторые общие ф о р м а л ь н ы е ч е р т ы как в я р м а р о ч н ы х и з д е л и я х , так и в народном творчестве, автор не отрицает что в деревенской среде иной раз воспринимают примитивную мещанскую эстетику как свою н а р о д н у ю . П о м н е н и ю Я ц к о в с к с г о этот ф а к т я в л я е т с я скорее д о к а з а т е л ь с т в о м д е к о м п о ­ зиции с т а р ы х э с т е т и ч е с к и х ф о р м , ч е м созданием н о ­ вого с т и л я . 195 �И з ряда э т и х я в л е н и й м о ж н о в ы д е л и т ь современ­ н у ю моду о п р е д е л е н н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы и л и ж е моду данной местности, например, декорация домов, и з г о т о в л е н и е м о г и л ь н ы х венков. Я в л е н и я эти з а с л у ­ ж и в а ю т внимания к а к признак перемен во в к у с а х и в о б щ е с т в е н н о й инициативе в о б л а с т и эстетики. Х о т я м е х а н и з м возникновения подобного я в л е н и я а н а ­ л о г и ч е н в о з н и к н о в е н и ю и совершенствованию р а з л и ч ­ н ы х видов м о д ы в народном искусстве, то все ж е это м а л о у б е д и т е л ь н о е д о к а з а т е л ь с т в о его п о д л и н н о й народности. 5. Спонтанное творчество, формирующееся вне в л и я н и я образцов к у л ь т у р ы и з б р а н н ы х групп. там предметы. Рассматривает и х а р а к т е р и з у е т ф о р ­ м а л ь н ы е с т о р о н ы этого вида творчества, а т а к ж е его связь с традиционным народным искусством. С и л е з с к и й о к р у г я в л я е т с я самой у р б а н и з и р о в а н н о й ч а с т ь ю П о л ь ш и и поэтому л и ш ь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х м о ж н о г о в о р и т ь о том, ч т о в этом р е г и о н е п р о д о л ж а е т р а з в и в а т ь с я традиционное народное т в о р ­ чество. Н е к о т о р ы е старые ф о р м ы декоративного и с к у с ­ ства (резьба, ц е ш и н с к а я ф и л и г р а н ь и к р у ж е в а ) ч а с т о выполняются в кооперативах Цепелии на основе реконструкции старых образцоа Исполнителями я в л я ­ ются у м е л ь ц ы , к о т о р ы е е щ е помнят п р и н ц и п ы т р а д и ­ ционного р е м е с л а , л и б о и х в ы у ч е н и к и . С о в р е м е н н о е народное творчество и с м е ж н о е я в ­ ление свидетельствуют о незначительных отличиях в о б л а с т и к у л ь т у р ы зависимо от места ее в о з н и к н о ­ вения. Н е в о з м о ж н о провести ч е т к у ю границу м е ж д у произведениями старого и современного искусства, которое в свою о ч е р е д ь н е л ь з я о т д е л и т ь от наивного творчества и с о з д а в а е м ы х под в л и я н и е м л и ч н ы х п е ­ р е ж и в а н и й произведений, рассматриваемых к а к ,,1'art b r u ( t " . Это я в л е н и е особенно о т ч е т л и в о выступает в скульптуре. Н а р я д у с этим с у щ е с т в у е т творчество, которое с л у ж и т у д о в л е т в о р е н и ю н у ж д данной с р е д ы и о т ­ л и ч а е т с я х а р а к т е р н ы м и традиционными ч е р т а м и (наприм. занавеси и с а л ф е т к и в местностях, где п р е ж д е п л е л и кружева, либо маски колядников). А н а л и з и р у я р о л ь народного искусства в с о в р е ­ м е н н о й п о л ь с к о й к у л ь т у р е , автор статьи обращает в н и ­ мание на связь народного творчества с историческим п р о ш л ы м народа, в с и л у ч е г о оно воспринимается к а к искуссво п о д л и н н о „ п о л ь с к о е " . И т а к , в н а ш е время распространенного международного туризма растет спрос на и з д е л и я народного искусства, фольклор. К с о ж а л е н и ю , это способствует развитию т о р г о в л и у п о м я н у т ы м и и з д е л и я м и и и х распространению п р е ж ­ де всего в массовой к у л ь т у р е . В н е д р е н и е народного искусства в м а с с о в у ю к у л ь т у р у самым п о л о ж и т е л ь н ы м образом п о в л и я л о на о т н о ш е н и е деревни к собствен­ ной традиции. В г л а з а х к р е с т ь я н искусство это не я в л я е т с я у ж е синонимом и х п р е ж н е й о т с т а л о с т и и становится предметом и х гордости. Д л я того, ч т о б ы народное искусство — то л у ч ­ ш е е — которое в н е с л о в х у д о ж е с т в е н н о е достояние п о л ь с к о й к у л ь т у р ы з н а ч и т е л ь н ы й вклад, м о г л о т е ­ п е р ь в н о в ь занять з а с л у ж е н н о е достойное место, автор предлагает экспонировать в национальных музеях л у ч ш и е произведения, ввести к у р с л е к ц и й на эту т е м у в в ы с ш и х у ч е б н ы х з а в е д е н и я х и, наконец, п р о ­ водить р а з у м н у ю в ы с т а в о ч н у ю и и з д а т е л ь с к у ю п о л и ­ тику. Рассматривая вопрос о п е к а н и я народного и с к у с ­ ства, автор говорит о н е о б х о д и м о с т и о к р у ж и т ь заботой т е х мастеров, к о т о р ы е е щ е занимаются т р а д и ц и о н н ы ­ м и о т р а с л я м и народного искусства, а т а к ж е продумать план будущей д е я т е л ь н о с т и в развитом обществе, когда время р а б о т ы и время о т д ы х а не б у д у т четко р а з г р а н и ч е н ы (подобно тому, к а к это б ы л о в народной к у л ь т у р е ) . В а ж н о , ч т о б ы л ю д и не о г р а н и ч и в а л и и не с в о д и л и свою активность л и ш ь к п р о ф е с с и о н а л ь н о й работе, но т а к ж е п р и н и м а л и активное участие в к у л ь ­ т у р н о й д е я т е л ь н о с т и . Т о г д а творческая работа, в част­ ности в о б л а с т и п л а с т и ч е с к о г о искусства, м о ж е т стать одним из в а ж н е й ш и х з в е н ь е в , о б ъ е д и н я ю щ и х ш и р о к и е к р у г и общественности. Б а р б а р а Б а з е л и х — СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВ­ ЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В ВЕРХНЕЙ СИЛЕЗИИ Автор анализирует главные отрасли изобразитель­ ного искусства, к о т о р ы м и занимается н а с е л е н и е с и л е з с к и х д е р е в е н ь и местечек, о б с у ж д а я изготовляемые Т р е т ь я о т р а с л ь ж и в о г о п л а с т и ч е с к о г о творчества С и л е з и и это л ю б и т е л ь с к а я с к у л ь п т у р а и ж и в о п и с ь , п о л у ч и в ш и е особое развитие среди г о р н я к о в , созда­ ю щ и х искусство, х а р а к т е р н о е д л я и х собственной группы. Ромуальда Ханковска Е К У Я В С К О М РЕГИОНЕ — РАСПИСНЫЕ ИЗБЫ С т а т ь я п о с в я щ е н а раеписям на в н у т р е н н и х , и иног­ да т а к ж е н а р у ж н ы х стенах изб. В н а с т о я щ е е время этим занимаются к р е с т ь я н к и л и ш ь н е с к о л ь к и х к у я в с к и х деревень. Э т о т род ж и в о п и с и с т а л р а з в и в а т ь с я в 50-х г о д а х б л а г о д а р я к о н к у р с а м , к о т о р ы е о р г а н и ­ з у е т К у я в с к и й м у з е й во В л о ц л а в к е . В о ч е р е д н ы х к о н ­ к у р с а х принимает у ч а с т и е все б о л ь ш е ж е н щ и н и пред­ с т а в л я е м ы е ими к о м п о з и ц и и становятся все р а з н о ­ образнее и богаче. А в т о р статьи предполагает, что роспись в и з б а х б ы л а в с в о е время о д н и м и з т р а д и ц и о н н ы х видон декоративного искусства в К у я в с к о м регионе. Правда, не с о х р а н и л и с ь о б р а з ц ы л и б о д о к у м е н т ы (за и с к л ю ­ чением о ч е н ь н е з а т е й л и в ы х у з о р о в „ м а з к о в " , н а н о с и ­ м ы х г о л у б о й к р а с к о й на б е л о м ф о н е ) , к о т о р ы е м о г л и б ы с л у ж и т ь п о д т в е р ж д е н и е м с у щ е с т в о в а н и я такого рода декоративного искусства в X I X в. и л и е щ е р а ­ нее; все ж е на основании а н а л о г и ч н ы х росписей в с о ­ седних р е г и о н а х и н е к о т о р ы х с о х р а н и в ш и х с я ф о р м к у я в с к о г о декора м о ж н о п р е д п о л а г а т ь что оно с у щ е ­ с т в о в а л о (например п е с о ч н ы е о р н а м е н т ы ) . В н а с т о я щ е е время к самым и н т е р е с н ы м принад­ л е ж а т р а б о т ы к р е с т ь я н о к из деревни С в ё н т к о в и ц е : Владиславы Влодажевской, Элеоноры Адамсксй и М а р и и Ж о л н о в с к о й . Р а с п и с ь ю занимается т а к ж е и з ­ вестная в ы ш и в а л ь щ и ц а З о ф и я Ш м а й д а , ж и т е л ь н и ц а деревни Гаювка, р а с п о л о ж е н н о й п о б л и з о с т и С в ё н т к о виц. В Ж а р н о в е б л и з П ш е д ч а , где все е щ е ж и в а традиция п е с о ч н ы х орнаментов, ж е н щ и н ы , к о т о р ы м знакомо этого рода искусство, с т а л и в п о с л е д н е е в р е ­ м я расписывать и з б ы . П о д Х о д ч е й давно у ж е у к р а ­ ш а е т росписями свое ж и л ь е В и к т о р и я Б а н а с я к , п и к о м у п р е ж д е неизвестная. В настоящее время ее м а ­ стерство „ о т к р ы т о " б л а г о д а р я и с с л е д о в а н и я м местного музея. В 1974 г. о своем ж е л а н и и участвовать в к о н к у р с е расписывания и н т е р ь е р о в в п е р в ы е з а я в и л о н е с к о л ь к о х у д о ж н и ц в л о ц л а в с к о й ф а б р и к и фаянса. О р г а н и з а ­ т о р ы к о н к у р с а р е ш и л и с ь провести этот эксперимент и х у д о ж н и ц ы в ы п о л н и л и интересные к о м п о з и ц и и па б о л ь ш и х л и с т а х бумаги, причем одна из них, Г а л и н а О л е с и н ь с к а , расписала т а к ж е стены своей к в а р т и р ы . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2ecd47052cc01bcb5ac9fee7bddbbe.pdf 219b2021826b763f1701af459a21741e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wota Kurpie - religijność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4169 Title A name given to the resource Symboliczne ofiary woskowe we wsi Kadzidło/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 / s. 92-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Akt modlitwy w czasie rytuału licznej ofiary proszalnej w kościele w Jacek Olędzki SYMBOLICZNE OFIARY WO SKOWE 6 s i e r p n i a 1957 r o k u , w d n i u o d p u s t u Św. R o c h a , ks. kanonik Kadzidło Mieczysław w uroczystości jący rytuał Mieszko, p o w . ostrołęckim, odpustowych wprowadzając nigdy w proboszcz parafii rozszerzył program miejscowym kościele, dotychczas t a m n i e występu­ symbolicznej • ofiary proszalnej o da­ r z e n i e się h o d o w l i ż y w e g o i n w e n t a r z a . W r o k u obserwując dzidle, przebieg archaicznej n i e sądziłem, ceremonii ż e m a o n paroletnią I960, w Ka­ zaledwie tradycję. 0 potrzebie zjawisk my, n a w e t noznaczna. Sztuce sywanej przedstawienia między niemożności rodzaju innymi oznaczenia czasu na podstawie gdy wydaje 2 92 woskowych, artystycznej ceremonii pochodzenia znajomości notatki podyktowane —• j a k o jest tej w użyciem symbolicznych tego i c h for­ jed­ „Polskiej w ofiar opi­ — WSI które KADZIDŁO są przecież twórczości jedną z dzie­ ludowej . l * Obchód się w symbolicznej Kadzidle między poranną i świętą mszą szego w intencjach, i Okadzanie niem w — ofiary podczas wotywą proszalnej odbywa półtoragodzinnej przerwy i sumą. wspomniana związku. święceniem relacji za­ się refleksje się o n a j a k n a j b a r d z i e j Umieszczenie Ludowej" niniejszej nasuwające P o r . J . Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska S z t u k a L u d o w a " r . X I V , I960, n r 1, s, 3—2.2. Dotyczy w s i Czarnia i L i p n i k i w p o w . ostro­ łęckim, L e m a n , Łyse i K s e b k i w p o w . kolnieńskim. 1 rzeźb dzin ZE Łączy jak i w postaci krów uroczystości krów Z i koni i koni, połączone w Kadzidle — Stanowi przetworzenie zwyczaju ogniska. jakiej przepędzania Zwyczaj — — talk ze zabiegami odpustowe. tej formie, mienie n i e m a bliż­ ściśle obrzędowej w dowego nabożeństwem ceremonia się n a t o m i a s t okadzaniem rozpoczynającymi decydowały o symbo­ Kadzidle. z i c h święce­ występuje bydła dzisiaj dawnego l u ­ przez t e n występował pło­ w Ka­ d z i d l e , a także w i n n y c h p a r a f i a c h Kurpiowszczyzny — jako jeden w właściwości z przejawów ognia wierzeń — jeszcze apotropeiczne n a początku X Xw. . 2 P o r . A . Chętnik, Kalendarzyk zwyczajów, dorocznych obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 22, M . B i e r n a c k a , Kurpiowska gospodarka hodowlana, s. 153 (rękopis p r z y g o t o w a n y d o d r u k u w „ B i b l i o t e c e E t n o g r a f i i P o l s k i e j " t . 5). �Z n a n y był również poza czesnym dzidle obrzędzie przetrwało Wczesnym podpala tym regionem . wiele ze rankiem i koni i starego w stos jałowca dniu skórą, proboszcz dy. staje z odpustu świerczyny Donośne 0 i na księdza do gospodarstw ta, koń. Przypędzają rych się spoczywa kiedy p o j a w i a — je zakrystian przed obciągnię­ się do stadka dwie, wieś ceremonii. zwierząt trzy przeważnie z dzieci, cielę­ na wypasu. się jeździec na koniu, to znów aby podprowadzone dymu pomógł przygnać wodą, a unoszącego cały czas d u d n i przed się Z placu, zagania pastwisko. szych stad zwierząt Święcenie nie raz się jej przed się ze już ligurki zwierząt. ry pieniężne i a gotowań. po proszalna. rozkładają na zakrystii świece Ustawiona Brastewni na zajmują nim stole krucyfiks zwracając się t w a r z a m i d o Prze­ przez oni przed i głów­ przynie­ i woskowe taca na bierają do figurki, miejsce za przy­ stołem, ołtarza. prezbiterium i brastewni tacę składane dziej ofiary z jaj. Nie ze świecami i figurkami. uzyskaniem figurek. 1 ówdzie są drobne t y l k o świecy Sunie za gorejącymi ołtarz ofia­ dopełniają Wierni, pragnący uczestniczyć w o b c h o d z i e , dzą z n a w y roz­ n i m za­ wspomagani w metalowy niż zwie- opustoszeje, ofiara brastewni, stół schowka wcześniej wotywne, symboliczna ołtarzem sione zaś dal­ 4 kościołem kierują krowy okadzanie zakrystiana i kościelnego. U s t a w i a j ą nym Przez wielki . nabożeństwo następuje biegiem smugę choć s t a n p o g ł o w i a we wsi nie j e s t z b y t plac kropi w stosem. i kończy po upływie t r z e c h g o d z i n , Gdy Zwierzęta się k o n i e d o s t a j n i , na poczyna uja­ z łań­ który wpędzone n a d płonącym któ­ Nie­ bęben. pędzi rząt jałówki. księdza, następnie naj­ krowy, obowiązek cucha, wo­ powiadamia dając w p a d a n a p l a c pies, k t ó r e g o s p u s z c z o n o j e święconą nich zazwyczaj zostają Ka­ święconej rozpoczęcia placu pojawiają bliższych Dołącza bębna w placu kotłem kociołkiem dudnienie gotowości Na ministrant. kropidłem współ­ krów zwyczaju. kościołem. W pobliżu o g n i a , p r z e d tym We : i okadzania oblegają rozdają ofiary każdy im albo odchodzi Za i od czy też Na rza­ ¿stolu zadowalają jednej korowód świecami. Wy­ świece. pieniężne Niektórzj' wcho­ stół. się paru rozjaśniony " t u ołtarzem wierni Dotyczy wsi Borowe, Dębnowola, Dziarnów w pow. grójeckim oraz Promna w p o w . białobrzeskim. Por. M . Sanigórski, W Borowem krbwy chrzczą, „Trybuna M a z o w i e c k a " , I 9 6 0 , n r 2 4 1 , s. 1,3. Niewątpliwie o d g r y w a t u rolę mała aktywność w i e r n y c h . Wśród z e b r a n y c h w y p o w i e d z i n a t e m a t skuteczności z a b i e g ó w o k a d z a n i a i święcenia t y l k o w jednej, p r z y t y m pochodzącej o d brastewnego (Walentego W i k t o r k a , u r . w r . 1898), a w i ę c o s o b y związanej bezpośrednio z programem działalności p a r a f i i , u j a w n i a się W i a r a w i c h n a d z w y c z a j n e m o c e . ..,U j e d n e j m e l i k r o w ę , co się n i j a k doić n i e chciała. Po p s e g n a n i u k o l e o g n i a n a ś w i ę t e g o R o c h a , zrobziła się s p o k o j n a j e k b a r a n e k . P s e d t e m t o j e j c h y b a psez r o k nogę podziązywali, c ó b y stała n a t s e c h i l i g a ć nie mogła." 3 4 �całują j e g o ścianę, a jeśli dzie, po złożeniu westchnąć d o św. trzykrotnie. mając tych tłok Rocha. sobą zatrzymują Wszyscy N a zakończenie przed nie s t o i n a p r z e s z k o ­ pocałunku ołtarz klękają. Trzy­ obchodu figurki (niekiedy d o p r z o d u rękach), kierują się, a b y obchodzą w wysunię­ m o d l i t w y d o świę­ tego. Treścią i c h są prośby o o p i e k ę n a d ż y w y m i n ­ wentarzem. Następnie świece stole i sumy. wracają do Odchodząc krucyfiks. częcia dza wierni figurki. Obnoszenie G d y zbliża się s t o p n i o w o tłum stołu, *ałują figur się trwa pora przed a b y oddać ustawiony do mszy, ołtarzem. na rozpo­ przerze­ Po opusto­ s z e n i u p r e z b i t e r i u m b r a s t e w n i w y n o s z ą stół, a z e b r a ­ ne do koszyka krystii. w dzień je pojawienia ba ustalić, du, jakie bez precedensu mowy ży się w w za­ j u ż i n f o r m a c j i o cza­ Kadzidle cele przyświecały w księdza tych tego z w y c z a j u , uzyskanych z w wynikało, a więc Z 5 trudno — wyjaśniającą że uważa nasz", dziele . czasie k i l k u n i m rozmów przejrzystą trze­ wywo­ k s . M . Mieszce w stronach w czasie k o n f e r e n c j i polski, szafce na drugi rok, n i e bez znaczenia' d l a dalszego wadzonych tecznie w dopiero do wspomnianej sie wiedzi chowają stamtąd o d p u s t u Św. R o c h a . Wracając 4 figurki Wyjmą przepro­ wybrać dosta­ problem. Z folklorystycznej o n t e n zwyczaj zasługujący jego wypo­ w za roz­ Łom­ „staro­ n a ochronę przed zapomnieniem . 6 Bardziej wę jego może Ks. Mieszko po w o j n i e czości niż s ł o w a działalność wyjaśnia spra­ probostwie. b r a ł udział w o r g a n i z o w a n i u pierwszych n a t y m terenie konkursów l u d o w e j artystycznej, karstwa, księdza n a kadzidlańskim zabiegał opiekował o się r o z w o j e m zachowanie twór­ wycin- tradycyjnego stroju kurpiowskiego. Wysiłki proboszcza nie z pełnym z r o z u m i e n i e m wadzenie przezeń zawsze u wiernych. obrzędu w treści k i e g o , odnoszącego się d o s p r a w zaprzątających mu W dzie 8 7 "Wota woskowe: 11. 4. „Koń", wys. 8,5 cm. 11. 5. „Koń", wys. 8 cm. 94 ceremonii starsi, przy się Tak np. wpro­ bardzo świec­ wybitnie ziemskich, n a codzień. n i e przyniosło efektów. biorą udział prawie t y m przeważnie wyłącznie l u ­ kobiety, i t o nie Proboszcz w K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j u s i l n i e za­ biegał n p . o z l i k w i d o w a n i e w j e g o kościele p r z e z k u r i ę biskupią c e r e m o n i i s y m b o l i c z n e j o f i a r y p r o szalnej. Wychodził bowiem z założenia, że j e s t o n a „ p o g a ń s k a " . P r o b o s z c z z C z a r n i n i e k r y j e się z w i e l k i m krytycyzmem wobec wszelkich ludowych f o r m k u l t u , u w a ż a j ą c j e r ó w n i e ż za pozostałości pogaństwa. Podobnie u s t o s u n k o w a l i się d o t y c h s p r a w proboszczowie z Turośli, L e m a n a i Łysych. W y p o w i e d ź t ę u z y s k a ł e m o d księdza w cza­ sie j e g o bytności n a konferencji folklorystycznej organizowanej w l u t y m u b . r. w Łomży przez W y ­ dział K u l t u r y W R N w Białymstoku. Wzniesiony w Kadzidle z i n i c j a t y w y ks. M . Mieszki p o m n i k d l a uczczenia zwycięstwa Kur­ piów n a d Szwedami, z napisem „Ku chwale bo­ h a t e r o m p o l e g ł y m z a wolność, w i a r ę i ojczyznę..." — mieszkańcy w s i n a z y w a j ą „pamiętnikiem Swędów" l u b n a w e t „ d l a Swędów". 5 5 wiernych spodziewanych spotykały 7 �t y l k o z Kadzidła, ale też z i n n y c h w s i p a r a f i i , m n i e j poddanych współczesnym przeobrażeniom . Nie 3 spo­ sób powiedzieć, w j a k i m s t o p n i u p r z e m a w i a d o n i c h treść ceremonii i w sądzać j e j przyszłe Nasuwa w się inicjatywie rafią jeszcze jednego dzał Brodowe w miejsca, Pańskie . Łąki się w on ze odegrał Łąk, czasie na się Wedle re­ zatem często odwie­ odbywających odpustów na możność zwyczajem. dokładnego się za­ już brastewnym po do swe­ t a k wielką Bezpośrednim stępstwem było w y d a n e się Przemienienie Prawdopodobnie go kościoła obrzęd, cieszący popularnością. pa­ zachował proszalnej. ksiądz rolę z jedynego jednej z t y c h w i z y t postanowił w p r o w a d z i ć siedztwie prze­ sąsiadowania którym ofiary kościele Miał 10 poznania w z brastewnych, tamtejszym można jaką fakt Brodowych symbolicznej lacji pytanie, proboszcza Kurpiowszczyźnie mierze 9 kadzidlańską rytuał jakiej losy . w są­ Í!. 6. W o t a woskowe: 7,5 cm, „Kura", wys. tego n a ­ polecenie spo­ 6 „Kogut", cm. wys. rządzenia f i g u r w o s k o w y c h " . Pracę tę Romanowski, potrzeby lenty podjęli kościoła, Kłos . i umiejętności znajdujące się łem d w o j g a w około ciół w ile byłem Kadzidle, ta płodności. w czenia. to ich do — dysponuje Brak wyobraże­ krów (ił. 3), i k u r ( i l . 6). Z n a j ­ zaś świń jest b y odnosić i rów­ jakichkolwiek do człowieka, figur Zwraca w pominięte. wiąże też Przy figur — jego się za­ uwagę, miejscowych proporcjonalna wśród koś­ że 9 nigdy że w twórcy Mają smużek one stworzenia te przedstawienia kolekcji uchodzą ich nie za wy­ wotów. świadczy i o musieli gładką, formie ciemnożółtą kształtowaniu jednorodność. Z wielką strzec wynikające zdra­ tworzy­ barwę bez powierzchnię, przygotowaniu poszczególnych różnice rozmiary oszczędzać lśniącą starannym pieczołowitym W nie wyrównaną brudu, co tworzywa figur. figur uderza trudnością z faktu wprost udaje się do­ modelowania ich p r z e z różnych t w ó r c ó w . W s z y s t k i e f i g u r y zostały w y k o ­ nane w tradycyjnej konwencji wyraz ki Ludowej" oraz wotach modelowania ny kształt detale, której zna­ Łąk wotów ka- terenie która noworocznych z Kurpiowszczyzny znalazła powszechny Łąk . 1 5 f i g u r zwrócona bryły, na była charakter Sztu­ obrzędowych Uwaga w głównie na ogól­ sylwetki, czasie natomiast itd. potraktowano bardzo N i e m a zaś Wśród t y c h f i g u r a n i j e d n e j , forma czy wypiekach Brodowych p a r t i e głowy, ogona też występowały mniej na plastycznej, w o m a w i a n y c h j u ż n a łamach „ P o l s k i e j umownie. Do j a k i e g o s t o p n i a n i e p o p u l a r n a j e s t w K a ­ dzidle opisana c e r e m o n i a , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , ż e kilkunastu zapytanych przeze m n i e k a d z i d l a n , wśród nich o r g a n i s t a , n i e w i e d z i a ł o n a w e t o j e j i s t n i e n i u . N i e udało m i się zebrać o d uczestników o b r z ę ­ du jakiegoś szerszego z e s t a w u wypowiedzi, które mogłyby posłużyć z a p r z e d m i o t a n a l i z y i c h o c e n i opinii o n o w y m w p a r a f i i z w y c z a j u . N i e chciałbym j e d n a k pominąć w y p o w i e d z i s t a r u s z k a ( u r . w r . 1896) ze w s i D u r l a s y , g d y ż u j a w n i a o n a b o l e s n y z a w ó d z p o w o d u n i e u d z i e l e n i a m u łaski p r z e z św. R o c h a : „Niekonieczny, p a n i e , t e n ś w i ę t y R o c h , u k r a d l i m i 8 dzają, gos­ zupeł- że lego w o s k u . I c h s t o s u n k o w o znaczne ilość dzidlańslkiego kościoła — w y o b r a ż e ń psów j e s t jako dlatego W s z y s t k i e f i g u r y zostały u l e p i o n e ręcznie z pszcze­ ich czym do i 1 4 stępowały wy­ niewątpliwie przeważnie Tematyka Występowanie indziej już r z a d z i e j hodowlą. była figur. porównaniu 3 wyobrażenia podarstwach n i e zostało przedstawień do widziałem gdzie żadne ze zwierząt h o d o w a n y c h ich ulepionych jakimi występują ( i l . 7). z dzie­ zwyczaju. figur, symboli, które można wyłącznie są wyjątkowe, nieczyste figurki przystąpienia skąpaŚwiadczy dują się t a m p o n a d t o tem kościele Kadzidle, następnie o w i e c ( i l . 2), k o g u t ó w zdrowia, on bo­ więc nie wa. Liczba woskowych 3 psów powierzo­ n i e miał zostało w nia k o n i (il. 4, 5), z n a c z n i e nież w Tak chwili wyobrażeń popularności Wśród na Wa­ sile w i e k u . pięćdziesięciu. o malej żona, w Piotr świec brastewny Romanowskiego powiedzieć, się n a d e r już kadzidlańskim ilości tego r o d z a j u daje nieżyjący osób, które czasie, k i e d y wyrobem plastycznych. pracy były już w Trudno brastewnych się m u zadaniu wyręczyła wiem W zajmuje Piotra n nym przełożony który przypominałaby noworoczne bardziej umownej. te wota wypieki rozbudowane Nie ulega z Brodowych obrzędowe, detale, wątpliwości, o gdzie formie że n a c h a - r o w e r s p o d kościoła, j a k ż e m osiarę (ofiarę) poszedł m u złożyć." Według relacji brastewnego Piotra Romanow­ s k i e g o , u r . w .1900 г., z a m . w e w s i Piasecznia, p o ­ łożonej n i e o p o d a l K a d z i d ł a . J.w. W . K ł o s , u r . o k . 1880 — zim. w 1959 r. P o r . J . Q l e d Z k i , o p . c i t . s. 1 1 . J . w . s. 14. P o r . J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędo­ we północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , г. X V , 1961, n r 1, s. 20. 1 0 1 1 1 2 13 14 15 95 �rakterze formy ważyły wiek Przy wnikliwym drobne do plastycznej twórców różnice w właściwości nych kadzidlańskich i silny wpływ oglądaniu figur i c h formie, warsztatu dostrzega które można rzeźbiarskiego twórców. W j e d n y c h figurach Istnieją f i g u r za­ tradycji. się odnosić poszczegól­ tułów m a ; prze­ jednak zują one, gają nawet miana te ofiar Nie świadczy zaangażowania wypukłych stawy przednie są mają w w (u innych wałkowate niektórych i zarys jakim stopniu ich z pod­ Kontury zdecydowane, detali. są u zaznaczone rozstawione. na wymienieniu związania pionowo, koni przedstawieniach f i g u r są b a r d z i e j wyznaczają przestać ustawione zwężone kopyta); bardziej niej nogi starannie mniej Należy tych cech. gdyż W świetle wadzając z przedstawionych wątpliwości, d o kościoła ofiary kościoła w dźidlańskim, wiązana miana na i ofiar właściwych, symboliczne rytuał W jak w najważniejsza określające nie ule­ — symbolicz­ Łąkach dookoła Dalsze — ołtarza rębne a k t y figury wymiana stanowią rytuału 17 analogie scowościach odpowiednich Zwraca między rząt w y s u w a j ą prośbach r pewnym treści świec i sensie od­ w obu miej­ próśb kierowa­ niejszej Najbardziej w zestawie ciołach. W płodności zostało drastyczne kierowano zwyczaju, zwie­ nich wiernych, brodow- przy na wy­ zaś żar­ teczność istotne ofiar — W ofiary, z góry do war­ Kadzidle wiel­ Niełatwo w kościele się w obok symbole Kadzidle, ustępstwo licz­ zwyczaju. dostrzega obydwu figur brakiem zwierząt zdrowia oraz wprowadzając pominięto t e n i e r a z uznania ich rytualnego bar­ N i e sposób ustalić, c z y t y m tylko krytycyzmem c z y też z się koś­ że symbole wobec — np. panieńskiej l u b r o z m a i t y c h c h o r ó b — z jest wypad­ przyciągnięcia różnice Łąkach po­ Brodowych to wyraźne chęcią wyobrażenia. się p r z y się zarówno w czy też przekonaniem, czystości — ale systemie W podyktowane kościoła Może 1 S kają jak i gęstym pryskają odpowiednio znajdujących rytuał s y m b o l i c z n e j w od wiernych Natomiast człowieka . i do miejsce . wyobrażenia Spra­ kadzidlańskich, różnica s a m ofiarodawca. Brodowych występują Łąkach). się n a p i e r w s z e 1 8 jednak figur Kadzidle) hodowlą powagi. w ołtarzem i c h rzeszy do nowego w w z co sprzy­ i poświęcają kościołach. żądają figur Brodowych ( w kościele gospodarstwem, parafian tości wizual­ ofiar ze. świec, skalkulowanych kadźidlańskiego i c h obnoszenie obrzędami się w ( w kościele w z w i brastewni ustalonych, dzo zawierają związane ofiar Łąkach rzecz w i e r n y c h . Brodo­ — stearyną tych na jak i w Łąkach' Prze­ niewielkiej skupienia czasu Łąkach. prawdziwego popychają, uwagę w ku jednym Kadzidle ceremonii. figur, przed również ofiar roz­ W w l i w i e i d ł u g o się modlą. rytuału: w y ­ woskowe, Wy­ się wiele czym . d o św. R o c h a Chrystusa wy branie nastroju roztopioną brastewnych powiedzieć, ofiarodawców. Zarówno w Kadzidle, 16 nych siebie kościele k a - wiernych, ule­ wiara. uczestnictwa nierzadko określa d r u g i m kościele o b o w i ą z u j e z a s a d a składania wych ludzie wobec Brodowych kość o f i a r y przez Wska­ czasu rytuale kadżidlańskim, się postaci brodowskim, strona składanych intencje wpro­ się n a j e g o Łąkach. analogicznie pieniężnych . w Kadzidle wzorował Brodowych została ofiary nie w proszalnej, t u danych że k s . M . Mieszko, chroni o stopniu (faktu w gdy w bierania żadnej nej na stole re­ zultatu. ga wiernych tłumie próba z wytworzeniu brył po­ n i e dała ja Podczas, n i e wnikając, twórcą liczby wiernych wynika nogi precyzyj­ jednak o n e zamierzone, konkretnym są które to bynajmniej ciwnie, o płaszczyznach zjawiska, różnice. działaniu i obnoszenie i c h przebiega dziej ( i l . 3, 7). F i g u r y pewne w p o d n i o ś l e j s z y m n a s t r o j u niż w B r o d o w y c h k r ó j Zbliżony d o prostokąta ( i l . 4 ) ; w i n n y c h — b a r ­ obły również j a k przemożnemu n i e przywykłych brakiem działania ?0 wiary w spot­ do sku­ . skich. Jeśli w Kadzidle czyni się c z ę ś c i o w o o d ­ stępstwo o d t e j zasady, p o z w a l a j ą c w i e r n y m n a skła­ d a n i e o f i a r z j a j , jest t o t y l k o w y n i k i e m silnego jeszcze p r z y w i ą z a n i a w p a r a f i i d o t e g o r o d z a j u o f i a ­ r y . O f i a r y z j a j składane są p r z e z w i e r n y c h w k a ­ d ż i d l a ń s k i m kościele w c z a s i e B o ż e g o Narodzenia, Wielkanocy, a także p r z e d n a s t a n i e m o d p u s t u n a św. R o C h a ; zbierają j e p o d o m a c h ksiądz i b r a ­ stewni. W K a d z i d l e w y m i a n y o f i a r d o k o n u j e się p r z y ołtarzu, a n i e n a dziedzińcu kościelnym, j a k w B r o ­ d o w y c h Łąkach. P o r . J . O l ę d z k i , op. cit. s. 8. J.W. s. №—'16. Brak w Kadzidle tych symbolicznych ofiar t y m b a r d z i e j z w r a c a u w a g ę , że św. R o c h u c h o d z i w t e j p a r a f i , j a k zresztą i w i n n y c h n a t e r e n i e Kurpiowszczyzny, za opiekuna zdrowia nie t y l k o z w i e r z ą t , l e c z r ó w n i e ż l u d z i . Świadczą o t y m obra­ z y w kościołach { n p . f e r e t r o n z w i z e r u n k i e m św. Rocha w kościele w K a d z i d l e ) , r z e ź b y w drze­ w i e p r z e d s t a w i a j ą c e t e g o .świętego ( n p . p r z y d r o ­ dze z W o r k o w y c h d o M y s z y ń c a ) , j a k i s z e r e g zwy­ c z a j ó w ( n p . składanie o f i a r z j a j w c e l u spędzenia wrzodów — w kościele w L e m a n i e ) . 18 11. 7. Wotum 4,5 cm. woskowe: „Piesek", wys. 1 7 18 1 9 2 0 �Z drugiej znów strony w zestawie figur kadzid­ aby f a k t znalezienia lańskich znalazły się w y o b r a ż e n i a świń, k t ó r e w B r o ­ wyobrażeń dowych zalecenia Łąkach występują tylko n a wyraźne czenie ofiarodawców, c z y w r e s z c i e w y o b r a ż e n i a o które n a w e t sami w i e r n i n i e śmieliby minać, uznając nieczysty charakter Fot.: Krystyna się dopo­ tych niegodnych m i e j s c a ś w i ę t e g o . N i e w y d a j e ży­ psów, stworzeń, psów s i ę w ś r ó d kadzidlańskich mógł proboszcza. być rezultatem Należy t u raczej dopuszczać możliwość p o d d a n i a się twórców własnym w czasie k i m jest przeobrażania wdzięcznego figur konkretnego pomysłom tworzywa, j a ­ wosk. się j e d n a k , H. Olędzka — il. 1; J . Olędzki — il. 2—7. Kaczko W I N C E N T Y S Z Y M A RZEŹBIARZ LUDOWY Z RACHOWIC W czasie badań kowice, w kakrotnie monograficznych powiecie z gliwickim, nazwiskiem biarza l u d o w e g o w e w s i Siera­ spotkałam Wincentego z sąsiedniej się Szymy, w s i , zmarłego kil­ rzeź­ w 1946 roku. Opowiadano, ż e l u d z i e z o k o l i c z n y c h między i n n y m i z S i e r a k o w i c , ne rzeźby, a zwłaszcza pajace, miejscowości, zamawiali u niego licz­ „bawidła", t o znaczy lalki, koniki. Wincenty Szyma urodził się w Rachowicach w i l . 1. Wincenty Szyma, rzeźbiarz z Rachowic, pow. Gliwice. 1866 r. Był d w u n a s t y m , p r z e d o s t a t n i m d z i e c k i e m S z y mów. Już j a k o m a ł y chłopiec rzeźbił w czasie p a ­ sienia bydła, a n a w e t p o d c z a s l e k c j i w s z k o l e nał w drzewie małe f i g u r k i . wyci­ Z tego okresu n i e do­ chowała się żadna j e g o p r a c a . Od wczesnego dzieciństwa Po ukończeniu szkoły l u d o w e j w R a c h o w i c a c h , słu­ wolnej c h w i l i d l a Własnej prośby znajomych. mając kilkanaście l a t , zaczął p r a c o w a ć w Starej Kuźni roku 1886 został d o Włoch. Zamiaru n i e żądał W ten ty powołany podarował do wojska w roku rzeźbiarz tego — emigro­ n i e zrealizo­ bliższym znajomym dużo, z a r ó w n o w j ę z y k u krewnym. Czytał „mięk­ k i c h " , j a k l i p a , a r z a d z i e j o s i k a l u b sosna. P i e ń drze­ wa przecinał piłą, o b c i o s y w a ł t o p o r k i e m , rysował n a n i m k o n t u r y rzeźby, a następnie w y c i n a ł m a ł y m n o ­ żykiem. Wyrzeźbioną pierem i <zaczął pracować n a pięciohektaro- i kwo­ zabawek polskim, j a k i niemieckim. M a t e r i a ł e m j e g o rzeźb b y ł y g a t u n k i d r z e w zniszczo­ 1945. P o o d ­ zamierzał jednak „ n a tabakę". W i e l e k r z y ż y , ś w i e c z n i k ó w , część o j c o w i z n y gospodarstwie. naj­ czasami n a nigdy pod Trachami. wał — około r o k u Ш880 ożenił się, o d k u p i ł o d b r a t a wym prace pieniędzy, a l e l u d z i e chętnie d a w a l i m u d r o b n e n y w czasie działań w o j e n n y c h byciu służby w o j s k o w e j przyjemności, Z a swoje pomoc­ z tego o k r e s u pochodził a u t o p o r t r e t S z y m y , wać życia jako sposób zarobkował p r z e z k i l k a l a t . Około d o końca w i ę k s z ą j e g o pasją b y ł o rzeźbienie. R z e ź b i ł w każdej żył n a p l e b a n i i w t e j w s i j a k o posłaniec, a następnie, nik kowala ludowy i malował g o pracą, któia figurę farbami wygładzał szklistym pa­ olejnymi. Najstarszą j e ­ dochowała się d o d n i a dzisiejszego, 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/522ac17350390a24ffab829b5ecff388.pdf 2be6e6706b6e2d3c925e34a72e3adbe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1818 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.231-280 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 IV. RECENZJE ]rena T u r n a u, Historia europejskiego włókiennictwa do XVIII w .. Ossolineum, Wrodaw 1987, 315 ss., 50 ryc. odzieżowego od XIII ::"iter-atura w języku polskim, dotycząca różnych dziedzin kultury euwpejs:kiej nie je.st zbyt obs·zema. Frzygo1;owanie ,tematy.cznych opr,acowań wymaga długoletnich studiów, poszukiwań i penet~acji zaróWll10 archiwalnych i muzealnych, jak bibliotecznych i terenowych. Wiele z interesujących publikacji w ogóle nie dociera do naszego kraju lub znanych jest z pojedynczych egzemplarzy pozYIskanych drogą indywidualny,ch kontakitów z autorami, alba z rzadka dostępnych na zas,adzie międzybibliotecznej wymiany. Dlatego badacz zajmujący się wybr,aną problematyką w szerszym, europejskim ~spekcie musi wykazać się niemałą operatywnością, praco.witością oraz zna,jomością i korntaktami z róimymi ośxodlkJami naukowymi w kraju i zagranicą. Irena Turnau, profesor IHKM PAN w Warszawie, autorka wielu opracowań z zakresu tekstyliów wykazuje się wszystkimi powyższymi cecham;. cz'ego dowodem jest fak.t, że nie po raz ,pjerw,s·zy publikuje rzecz o z'asięgu europej.skim. Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XIII do XVIII w. jest kolejnym tego dowodem. Oparta została na opracowaniach z ponad dwud:uiestu k'rajów naszego kontynentu oraz na źródłach archiwalnych, ikOlDografic.znych, na anaLizie zaby,t'ków muzealnych i opisów kJait.alogowych, z k.tórych autorka korzystała także w czasie licznych swoich wojaży zagranicznych, nawet poza Ocean. Zwięzle omówienLe literatury podaje ona we "Wprowadzeniu". Zwraca uwagę ,tylko na pewne iJchistoltne dla pracy aspekity, gdyż nie była w stanie W; ogromie zebranej literatury, liczącej ;Ponad 1200 pozycji, podać dokładnej, wartościującej analizy tych dzieł. Grupuje je jedynie według najważniejszych kryteriów, tj surowca i techniki. Zainteresowania technikami włókienniczymi 'liczą pon2d 200 lat, czego wyrazem są li·czne podręcznj!kj techniczne, encyiklopedie i slowniki, z których na plan pierwszy wysuwają się edycje francuskie. Drugi nurt badań uzewnętrzniający się w bogatej literaturze przedmiotu dotyczył artystycznego tkactwa i hafciarstwa. Autorkę interesują jednak tylko te ich przeja~, które wiążą się wyłącznie z odzieżą. Podstawę wspomnianych opracowań stanowiła historia włókiennictwa, a aurtorzy wywodzili się przede wszystkim z kręgu histo:'yków sztuki, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienionych nurtów zainteresowań, obejmujących Itechnologów, praktyków, ll1l<3uczycieli itp. Do rozwoju zainteresow.ań histor,ią włó.kiennictwa przyczy.niH się równ-ież archcGiodzy. histo-:'ycy gospodarczy, historycy kultury ma,terial.nej, etnografowie umożliwiają'cy poznaniepo'wiązaó pomiędzy produkcją włókienniczą a jej użytkownikami na potrzeby odzieżowe. Okazuje się, że było one niezwykle szerokie, a dotyczyły zarówno tkactwa, jak pasamonictwa, hafciarstwa, koronkarstwa, dziewiarstwa i filcowni:ctwa. Charakterystyka tych właśnie technik stall10wi treść kolejnych rozdziałów książki, przy czym najwięcej miejsca poświęcono płóciennictwu, tkaninom jedw.abnym j bawełl1i'anym omówionym w czterech pierwszych ~ozdziałach książki. Następne rozdziały ~oświęcono pozostałym technikom. �232 RECENZJE Zebrane wiadomości na temat tkanin uwzględniają ich właściwości, rodzaje zm:czenie w kulturze, techniki wykonania i europejskie ośrodki ich proo",'.{c]i, organizację produkcji, możliwość~ zaopatrzenia i eksportu oraz ich użyUvJ',',0.n:c i powiązanie z oddz.iaływaniem mody, Moda bowiem przyczyniła się do rozwoju niektórych tcchnii~ i wynalezienia oraz vvprowaJzenia do produ;.;:cji odpow:c'dnich maszyn, Nie wszystkie jednak sposoby wytwórstwa' włókienniczego do XV:,:: 'N, wyszły poza rzemiosło i inne formy produkcji. Oprócz wytwórczo,~c; d;,,1:')Wf'j, która p:r-ze1 ..rV\:r2ła po czasy v/spółczesne, \vyróżni3 się jE'~~zcz:c w tym :,)krc:~;i(; p,rodukcję rzemieślnicz,i. objętą do pierwszej połowy XIX w, organizacj,) cechowa, nadto produkcję nakładczą, manufakturową i przemysłową idącą w parze z ('070wojem maszyn i fabryk włókienniczych. W obrębie wyhvórczości domowej iJ{)zostaVv'alc naj dłużej płóciennictwo, sli-k·iennictvvo vvraz z vv~yrobea1 illnych ·.:':<:~;lin T}.~ełnianyc1:. półwel~1:ianych, c1z,ie\~"ja;.st\"lO i -fih.:'O\vnicl:\NO, n~,~dtt) hafci;;łr::tvv:-j koronkarstwo i pasamonictwo. Równolegle z nią rozwijało się rękodzielnictwo rzemieś1nicze .- cechowe, obejmujące zwłaszcza niektóre gałęzie wytwórCZOŚCi Jak płóciennictwo, sukiennictwo, haIciarstwo. Natomlasi tkaniny jedwabne, ',-,yrlJb wstążek i tkanin bawełnianych, jak autorka podaje, "uprawiano w cechacb. i.Jtwu przechodząc do produkcji manufaktul"ow0,\'. Tymcz,;;sem z bduaic eLlDsr"Lcz.~,}ch wynika, że bawełna, znana pod nazwą panuk lub gran i podobnie, w postaci przewclżnie gotowego przl;dziwa, wprawdzie dopiero w XIX w. przenikała drogę :mportów także do kultury chłops.kiej różnych krajów, zwlaszcza ,irodkowej i ''''''d:odniej Europy {Słowacja, wsch. i pn. Polska, kraje bałtyckie) słuŻ'lC jako dodatkowy surowiec, to jednak w krajach południowych i południowo-w.-:chodnich (Grecja. A~bania, Jugosławia, Bułgaria, Rcununia, Ukraina), gdzie ją uprawiano, był<::.",'.'):;0wana przez lud jeszcze wcze~niej. Służyła jako równoległy ,;urowicc obok lnu. :'0nopi i wełny w tkactwie domowym do wyrobu odzieży oraz różnego rodzaju. pokryć, narzut, kap, obrusów, ręczników itp. Po dzień dzisiejszy z.reszt'l jest :.am stosowana w tkactwie domowym, w przeciwieństwie do włókna jedwabnego, które pomimo hodowli jedwabników w różnych n,jonach Europy, nie było WI kulturze ludowej wy,korzysty\vane bezpośrednio. Jedwabne 'tkaniny, gotowe ,:u~~ci odzieży, wstążki. paS;1l11ony i jedwabne nici przenikały do tcgo śro:lowiska z 7.'"'."nątrz .. Ksi;lżka, poza ogólnymi walorami ze wzgledu na zebranie dużej ilo~c materiału i literatury odnośnie tekstylnych środków produkcji i wyrobów, w badaniach nad różnymi surowcar.-1i włókienniczymi, ich przetworstwem i konsumpcją ma niemałe znaczenie. Znaczenie to podwyższa fakt, że dotyczy ona terenów europejskich i na\vet poz.aeuropejskich) -o ile ocJegrJ.:Y one ';NaL.n,~ ro~t; VvT roz°,\/oju tutejszego włókiennictwa odzież,owego. Podnm;i poza tym istotny mom(,nt intc"Jyscyplinarnych zainteresowań w tym kierunku. Barbara \"1. P. Z i n o w i e w, Mifotogiczcskie s~'biri, Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", rasskazy ss. 400. russkogo nasidcnija Baziclici wostocwoj Walerij Piotrowicz Zino-wiew (1942 - 1983) należał do nielicznego grona badaczy folkloru narodów Wschodu, którzy potrafili harmonijnie połączyć empiryczne badania te:-er.owe z rozważaniami teO\l'etyeznymi. Wyrazem takiego stal1')- �233 HECENZJE wiska badawczego jest ornawiana tu książka. Pomysł jej napisania zrodził się jesz(.'ze przed złożeniem .1eko kandydackie.i dysertacji pt. ..Byliczka jako gatunek folkloru i jC'go wspólcZE'sne losy" w 1975 roku i żałować mileży tylko, iż na rynku łc,;1~gar.-;~d(J.1 pC.':tl 'l}/iia ~il1..~ dnpiero :teraz. l'racCJ Zinowicwa jest zbiorem kilkuset pOd,1l1wierzeniowych (stosuję tu po[s,'q terminolo,;ię tego g:ltunku folkloru) przedstawionych w formic zbliŻJnej do rwczywistej narracji (tj. minimalnie przetworzonej) i w:ystematyzowanych w sledmiu gruDach tCn1"tycznych. Autor dla określenia tych tekstów posługuje sic terminem ..b.vl1UKC1·'i ..bywals;:c;;yz.n:.'''' Należy tu odnotować, że przekazy te są bardzo blisko spokrewnione. Byliczka, czyli memorat wierzeniowy, może przechodzić w formę fabularnej fabulatu wierzeniowego, czyli "bywalszczyznę" 1, przy czym ta ostatnia nabiera już cech przekazu o treściach mających na celu "zainteresowanie opowiadaniem, a nie poinformowanie o czymś strasznym·'~. Zbieranie byLczek w folklorystyce rosyjskiej nic miało systcmatycznegcJ charakteru. Przed rewolucją na przeszkodzie stała cerkiew prawosławna, której przedstawiciele wyrażali wrogi stosunek do byliczek. Współcześnie zaś tradycja ich opowiadania zupełnie niemal zanikła. Dlatego też pracę irkuckiego badacza uznać Eale):y 2,1. dz.ieio nicz\N'.vki'::j v/agi dokulnCl1tacyjnej. W b."Jiczkach Zebr011ych przez Zinowiewa jawi sIę świat pełen realiów (j:'ś1j zestawić: to np. z światem bajki). Nie ma w nich sytuacji nienaturalnych, narntm'zy opowi,Jriaj<j o ludziach zn:mych okolicznej społeczności, a tok akcji lokalizu.H w m:ej;.:cacll, do których każdy ma coc1·'.ienny dostęp. Dlatego też treść byliczki "dzieje się' w wiadomym pałacu, chałupie, bani, na cmentarzu, pobliskim polu, na drodze, przy rzece itd. To właśnie ta codzienność narusza ową fantastyczn~\ wars,twę jCJK:lprzecLtawi narrator w kulminacyjnym momenci,E' opowladan\'1. IV omaw'anej prclcy przedstawil Zinowiew byliczki i bywalszczyny o duchach przYl"Jdy, do których zaliczy! leśnego, wodne~o i rusałkę (s. 10 - 56), o duchach domuwyc);: dom::wy. banniL i kikimora (s. 56 - 96), a żmiju, czarcie ; przckh;\ych (s. 96 - 127) i półdem(}J1C:ch' wied'źmie, kołdunie i pokojniku (s. 127 - 287). Daiej autor przytacza przekazy u skarbie (s.287 - 290), o przepowiadaczach losu (s. 290- 29:)\ wró,'b,lch (s. 294 - :304). W folkJc'ry,·tyce dla określenia gatunku przyjęto stosować kategorię ,.wiary·' badź "niewiary". W przedmowie autorstwa B. N. Put,iłowa czytamy: "w ostatecznym rachunku rzecz nie w tym czy narratorzy wierzeI bądź nie w to co opowiadają, ale ważne jest, że pryncypia wiarygodności organizują artystyczny porządek bez wewnętrznego artystycznego zorientowania na rzeczywisltość opowiadania .. " (s. 8). My,śl Putiłowa można by uznać za obowiązującą tylko w szczególnych oko;iCtu:,C;,;C'1. bowiem wydaje się. iż w przypadku podania wierzeniowego trudno mówić o walorach estetycznych przekazu. natomiast wówczas gdy w grę wchodzi memor"t wierzeniuwy ewcntualna funkcja artystyczna przestaje istnieć zupełnie. Autor - narrator relacjonuje wówczas to, co się zdarzyło w "jego" rzeczywistości, co sam do;iwiadczył i chce o tym powiadomić jak Inajszybciej bliskich. IV omawianej pracy znajdujem:,' mnóstwo tekstów ilustrujących takie właśnie stanowisko. ByliC/ka jako gatunek folklorystyczny zrodził się z jednej strony na bazie jednostkowegn "wydarzenin" doznanego przez narratora lub jego bliskich, z drugiej strony zaś na gruncie wiedzy o wierzeniach półdemonicznych, demonicznych i nie- l E. W. s. 22. ;; Tamże, Pomieranccwa, s. 25. Mifologiczeskije persnażi w russkom folktorie, Moskwa 1976,. �234 RECENZJE -demonicznych. Opowiadając takie przeżycia narrator posługuje się szeregiem środków uwiarygodniających taki tekst. Jawi się w byliczkach niezwykle rozległy garnitur demonów i półdemonów, z którymi ludz~e nawiązywa,li bezpośrednie kontakty, one zaś zsyłały na nkh pomyślność. UZlIJ:awano w Sybe.rii, że wszelkie niepowodzenia ·są efek,tem zakłócenia .poprawnych s,tosunków 'Z światem wierzeniowym, aczkolwiek dla ludu realnym. Wyrażają w końcu byliczki pragnienia i ma.rzenia tego ludu o równości, praworządności i har,monii życia codziorJJIlego. Książka została zam~l1Iięta efektownie <łDtykułem .2inow,iewa pt. "Byliczka kak żanr folkłora i jee sowrioemiennye sudby" ('s. 381 - 400). Jest to niezwykle interesujący tekst wnoszący sz·ereg nowych waI1tości do współczesnej foJ,klorystyki. Ponadto omaw,iana praca opatrZJona Ziostała bogatym komel1ltarzem i materiałem po;r6wnawczym, a teksty odniesione zostały do systematyki rosyjskiego podania wierzeniowego 3. Wojciech Łysiak Z zagadniei~ etnologii i religioznawstwa. Praca zbi'orowa pod red. H e n ryk a .Z i m o ni a SVD. Mater,iały i StudJ1a Ks.ięży Werbistów TIT 23, Wyd. Verbinum, Warszawa 1986, 8s.326. Najnowszy, dwudziesty trZieci tom Materiałów i Studiów Księży Werbistów l Z zagadn~eń etnologii i religioznawstwa posiada wszelkie cechy cZiasopisma naukowego. Byłoby dobrze, gdyby wydawnictwo to stanowiło zapowiedź czasopisma .lubelskiego środowiska naukowego związanego z KUL-owską Katedrą Historii i Etnologi.i Religii kierowaną .prZJezks. doc. Henryka Zimonia. Prezentowany tom otwiera słowo wstępne O. Alfonsa Labuddy, prowincjała Zgromadzenia Słowa Bożego (WerbiSl1:ów).Pozostała treść tomu skl·ada się z dwóch działów - al"tykułów i mat'er,iałów. Dział .a,rtykułów oŁwier,a opr,acowanie Władysława Kowalaka SVD, Umbandyzm. Nowa Teligia w BTazylii, w którym autor w sposób przejrzysty i kompetentny omawia afrykańskie, katolickie, indiańskie i spirytystyczne komponenty tej nowej religii synkretycznej. Następnie przedstawia jej obrzędy kultowe. Henryk Zimoń SVD, wybitny znawca szkoły kulturowo-historycznej, zamieścił w tym tomie dwa artykuły. Pierwszy z nich to Geneza etnologii kltltltrowohistorycznej, który wypełnia lukę w tym przedmiocie nie tylko na gruncie nauki pol.skiej. Za prekursora teorii dyfuzji zdaniem autora należy uznać J. F. Lafitau. H. Zimoń podkreśla również zasługi F. Graebnera, któremu niesłusznie, j·ako etnologowi-muzealnikowi, przypisywalW wyłącznie zainteresowania kulturą materialnl:!' Autor podkreśla jego zasługi ·dla poznania życia spoleczneg'o i duchowego ludów:Oceanii i Australii. W drugim ar,tykule Znaczenie Wilhelma Schmidta w historii etnologii i religioznawstwa M. Zimoń w sposób zwięzły przedS!tawia Schmidta jako organizatora 3 Ukazatie~ sjużetow russkich byliczek l bywalszczin o mifologiczeskich personażach, [w;) E. W. Pomlerancewa, op. cit. s. 162 - 182. 1 Warto tu szczególnie zwrócić uwagę na tom 17 Materialów i Sludiów Księży Werbi. stów ~ Dzialalność Instytutu "Anthropos" w dziedzinie lingwistyki, etnologH i religioznawstwa, Pienlę~no 1980 oraz na tom 22, H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu . pierwotnego I jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984. �235 R,ECENZJE życia naukowego oraz jego teorię rozwoju kultury oraz rbeorię pierwotnego monale J ZJrru. K;'zysztor Gładkowski w artyikule Badania etnowgiczne i reLigioznawcze Stanislm.;;a Poniatowskiego, jak,o pierwszy w nauce połskiej przy9tąpił do całościowej analiz.y i rekon~trukcji metody oraz poglądów etnologkznych i religiozm,awczych tego najbardziej konsekwentnego przedstawiciela kie~unku kuliturowohiSltorycznego w naszej etnologii. Jego cenny do'robek jest mało znany, a w archiwum Po'lskiego TowarzY9twa Ludoznawczego we Wrocławiu nadal :na opublikowanie czeka spora jego "puśeiz'na naukowa. Artykuł jest, jak sam autor Zlaznacza, próbą częściowej oceny dorobku naukowego Poniatowskiego. Należy tylko żywić nadzieję, że Krzyszto~ Gl:a·dkowski w kolejnych swych publikacjach przybliży nam jeszcze bardziej dorobeiKtego etnologa i religioznawcy, dziś już nieeo Zlapomnianego. Andrzej Bronk SVD w artykule OgrC1J1!iczenia analitycznej filozofii religii prezentuje czytelnikom najnowszyanali.tycz:no-filozoficzny kierunek badań nad religią, reprezentowany przez Donalda A. Crosby'ego, a wyłożony w jego pracy Interpretative Theory of Religion~. W konJk:1uzji swego sprawozdawczego artykułu A. BTDr.1k. stwierdza, że "... teorię Croshy'ego można pDtrakJtować jako próbę stworzenia ~dealizującego, teoretyczmego (aczkolwi,ek również filoz.oficznie zubożonego) modelu religii. Poznawczy profil itakich ,studiów jestbez.sprreczny i w jego wyniku zysk t.: je się zwięksroną świadomość tego, czym mogłaby ;i powinna być teoria religij w świetle dotychczasowych osiągnięć blowfii religii i teorii nauki". Adam A. Szafrański w artykule Magiczno-religijny charakter instytucji ogrodnictwa n Trobriandczyków w świetle badań Bromislawa Malinowskiego przeprowaaza \""Ylikliwą analizę wybranej instytucji, stawiając sobie pytanie, jak i na ile uprawa ogrodów może kszta~t{)wać' i kSZltałtuje świat religijny i magiczny człowieka pierwotnego. Autor omawia więc funkcjonalne ujęcie ma'gii i religii, następnie magiczno-religijny WYmiar instytucji ogrodnictW,a oraz magię wzrostu jamu, aby na koniec przepl'Owadzić interesującą próbę oceny osiąg;nięć Malinowsk.iego dotyczących magii .i religii w świ!etle niektórych ustaleń antropologii społecznej. Przyzwyczailiśmy się· już do faktu, że pubHkacjepowSJtające w KUL-owskim ośrodku etnoreligioznawczym o~niskują się wokół problematyki teol'etycznej i pozaeuropejskiej. Dlatego cenny,m i godny·m podkreślenia novum jest to, że w "szkole" ks. doc. Zimonia powstają również prace poświęcone polskiej "pobożności ludowej" 3. Wyrazem tego są niezmiernie wal'toś'eiowe !brzy artykuły oparte na wnikliwych oadaniach terenowych. Są to: Antoniego Dudka Teh, Wigilia Bożego Narodzenia na Ziemi Pszczyńskiej, Józefa Węcł:awika SVD, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia bożonarodzeniow.e w parafii Skierbiszów oraz Grażyny Sambor-Szaf.mńskiej. \·V kręgn wspólczesnych zwyczajów i obrzędów wielkanocnych mieszkańców Rabki-SIane. J. Węcławik również w dziale "M-ater,iały" opublikował zebrane przez siebie Opowiadania ludowe z parafii Krasno bród. Dział "Materiały" otwiera tekst "Misja i ewangelizacja, Deklaracja ekumeniczna. Uchwala Komitetu Naczelnego Eknmenicznej Rady Kościołów. Genewa -' L. Górki SVD. N.a uwagę zasługują tu także dwie obszerne, bo kilkunastostronicowe recenzje sprawozdawcze Mariana Faliszka SVD ·.A.ntropologia funkcjonalna Bronisfawa Malirwwskiego poświęoona pralipiec 1982 ze wstępem i w tłumaczeniu , The Hague, Paris, J .Waardenburga, Rettgton New York 191H,ss. 335. (Mouton PuIisbers). Jest to 20 tom serii and Reason. Method and Theory in the Study and Interpretation of Religion. 'Autor artykułu opowiada się za stosowaniem terminu "pobożność ludowa" terminu "religijność ludowa" za papieżem Pawiem VI (Evangelii nuntiandi nr 48). w miejsce �236 RECENZJE cy K. J. Broziego tyc:::na teoria ligion. ł religii ZtLr A'ctnalitat W dziale Wuchtlem tytule oraz Andrzeja BL"Onka SVD Paradygmaomawiająca jego książkę Philosophic I.l' j f:c- der ReligionsjJhilosophie zamieszczono 5. zestawienie Zbigniewa Sobczak~l .--i,lCU o tematyce reltgwznawczej i etnologicznej. Jest io krótka charakterystyka ':.::' ; :lmów _oświatowych znajduj'łcych się w z.asobach Z.iednoczenii1 H')Zj.)owszcc·'-,t·.d't;a Filmów (dawny "Filmos"). Niestety, jest to rejestr niepełny i dość arbjt:·'1'<1~'. Wszystkie artykuły zamieszczone w prezentowanym tomi2 [J:>siadaj;ł si>:-':.',!.:'nia w języku angielskim bądź niemieckim oraz bardzo rozbudowane pr7.)·p;'iY. KOI1CZąC należy redakcji pogratulować tego zc wszech miar udanl,go -,',",G:':wnieiwa i wyrazić, jeszcze raz życzenie, aby można je byio trakblwać jClktJ za którym regularnie ukazywać się będą następne. Walerij ss. 176. tym o tym samym Kurta rów,nicż P. A l e k s i e j e w, Etnogieniez, wyd. "Wysszaja Szkoła", Moskwa 1986, vValerij Aleksiejew znany jest ze swoich baddI1 c1otycz;,;cych historii ;.t,::-,pcllogi i, genetyki populacyjnej i teoretycznych problemów antropologii. Dziedziną jego naukowych dociekali jest ·także etnogeneza. Problem etnogenezy jest wręcz o::lwieczny, zawsze Vi spolcc:znej świ<lC!i'i!'Wśc; istniało przeświadczenie, że narody S,j ze sob'l tak spokrewnione. jaK PO"l.l'7.('g",:ni ludzie mający wspólnego przodka. Przykładem tego jest chociażby biblijna TabEca Ludów (Gen 10, 1-32), znajduje się ona nieprzypadkowo w kc,l~dze z s~'i.",:ka nazY\Va~1ej Genezi~: - Dochodzenie. UŚ lięcona prz~"'1z tracl.ycjQ v/r~~z~ () .";:.'::ealogii; E'tnosow, znacząco wpływa na wszelkie próby naukuv,;cg() opraeowal,:;, tego zag2dnienia. Widać to róv,rnież w książce Aleksiejewa, gdzie na przykiaci ',viele naukO\Nych sformułowali, które poznamy za c:hwi](;, nawi'j7.uje jakby do P()~()"Z'lej wieJzy l'lnogenetyczn"j. Etnogeneza, według zawartej w ksi;jżce i\lekg,iejewa definicji, to.,caly 2c'.ipol zjawisk i jJroc0::óW hi'>torycznych, które mają miejsce p,J::!:.:zas [ormow21,;" siG danego ludu i przywodzą do ostatecznego ukształtowani.a jego etnicznego ,,')Ecza" (s. 3). Do badania tej skomplik,owanej rzeczywistości powalane są przecie ',':::zystkim nauki histo-ryczne, a ponadto <lntropoiog.ia i lingwistyka. W miarę ;!J t'a~tania materic:lu dos,tarczClinego przez te różne dyscypliny, problem cinogenezy :)!.'cizie wymagal bardz.icj kompleksowego pOJejścia, z tej koniecznośc:i powstanie u-obna nauka - etnogenezeologia. Nie dowiadujemy się jednak, ja'ki miałby być ".osunek -owej etnogenezeologii do tak zwanych studiów etnic:znych, które, będ,\c ''''ciaż dziedziną interdy;;cyplinarn-ą. pochodzeniem ludów również się intl'rc~ui'ł. W zakresie metodologii badaI1 procesu etnogenezy, Aleksiejew postuluje. aby problemy te ujmować całościowo. Co· prawda może się wydawać, że entogeneza to mnóstwo ,raczej niezależnych od siebie pr-ocesów ni'e tworzących 'konkretnege- zbioru. Lecz głęboka analiza Aleksiejewa wykazuje coś wprost przeciwnego. Po ;):<'1'wl , Lublin 193:Y.Wyduwnictwo Lubelskie, ss 250. • Bern und stuttgart 1982. Paul Haupt Verlag, ss. 202. �237 RECENZJE "ze, ::''''powtarzalnf)~{: dowoLnej etnicznej wspólnoty jako całości pozwała mn:emać, iz de,.: ')rocesu jej formowania, także charakterystyczna jest pewna całość, wysoi,; i s>'.:J;eI1 integracji. Po drugie, proces .ten w każdym przypadku musiał przecież być Ó"~~osowany do określonych ram cz.aso-przestrzermych, Po trzecie, etnogenez.a ~i1n:'.' ;'!C7yĆ. może takie zjawiska jak rozwój kultury, glottogeneza, tworzenie się typóx antropo.Jogicwych oraz psychiki zbiorowości, które obserwuje sie też poza etnuFCneZ'ł, lecz tylko w niej widać, jak przeksztalcają się one w jeden wieloLt,:v.':· proces, dz;qki któremu powstaje nowy lud, A:,"~siejew stara ~.ię dOSltarczyć teoretycznych podstaw do badań nad etnogE';lC;:',. dlate-go jeg:J wywody ch<trakteryzują się pewną ogóln:Jści~l, lecz mimo t.ego r():~''':"z~je już I)('v,'ne konkretne zagadnienia, Czyni on t:J przez wyróżnienie "wiązek ,",:',()gcn<'iycznvch" (..cinogieni·e-ticzeskije puczki"j, termin ten oznacza po prostu grup.:: ludów zwi<)z,lIlveh między sobCj wspóln<) genezą Wśród tych wiązek wyróżnia on etnogenetyczne "drzewa" i krzewy". Te pierwsze to grupy ludów złączone v;~pó]nnt<l pochodzenia, przy czym daje się wyróżnić bliższe i dalsze sobie ludy, d,;,;" "f; WH;CZ ~porzLldzić hierarchię etnicznej bliskości. Natomiast krzewy etnoge:·,c·:.'·c7.ne to nicu,trukturalizowClne oałości obejmuj<)cę grupy ludów wprawdzie = '<'lzano wspólnym pochodzeniem, ale nierozdzielClne na bliższe czy dalsze podC;l"Jpy. Tak; krzew tworze} na przykład tubylcy Australii. VI' etnogen'..'tycznych drzel'::'lCh dale.i wyróżnia się "gałę:de" i "pnie". Gałę,?ie to takie ich części, które są I"'~.):'::estrzenicnc Jlil określonym tc!'ytorium IV określonym czasie. Jeżeli badani);;' :'J~t':pn(' ::'1 do,tat,'cznie wczesne dzieje takich grup, to WÓWC7.8-S mcżna zn~kon,'.",·y"vat: 0lnogenE'tyczne pnie. Ale te mają charakter raczej hipotfltycz;ny, znacz:' '," konkr<'tnicjsz.C' sa elnogenetyczne gałęzie. Jest ich ponoć 49, n':' tere<n,ie Europ" znajduje się gałąź powołska, wschodnio-bałtycka, skandynawska, środkoWO-t'l.:l'(,pejska, pirenejsko-apenińska, bałkańska i dunajsko-dnieprzańska, Rzecz jasna w tak wszechogarniającej typologii nie sposób uniknąć komplikacji, czego przykłade:':', je~l ;;t".ius Basków na obszarze. gdzi,£, ży ja ludy gałęzi pirenejsko-apenil1Sk:f' C::,~aj'lc EtrWf}('1!("ę ,A.,1eks~ejewa przekrmujemy się, iż dla wyjaśnienia pochodzen;" danego ludu nielbędne jest uporządkowanie rozma,itego i nader często niepev::;·. go materi::iłu zawieraj<)cego inform.acje a pokrewieństwie między ludami. SystE-:·'·lcltyka zaproponowana przez Aleksiejewa wydaje się dog,odną pods,tawą dla bad"c·~·' zainler::,sowanych etnogenez<1, a wywodzących s.ię z różnych dyscyplin. Xicmoi,,; jednak trudno dziś stwierdzić, czy stanie sip, ona POCź'1tkiem et.n:Jgeneze:'.lr<: Grzegorz ,'. W. C z i s t () \', Na1'Odnllje wvd, ..';nuka". tracl-icii folklor, Oczerki teorii, Pełczyński Leningrad 1986, s, 304. PlCice Kiryła Wasilewicza Czistova doskonale znane są w Polsce wąskiemu gronu s,;::,:-cjali,tów. <l sarn autor cieszy się dużym poważani·em Z tym wiekszym zainteresfnvaniem sięgnąłaem do najnowszej książki tego folklorysty, której pojawien!e się na rynku księgarskim odnotować należy w kategoriach wydarzenia, D1atf.i;":O też poświęcę jej to szersze niż zwyk.łe omówienie. �238 RECENZJE Należy tu zacząć od sposobu formułowa.nta i określklll1Jia przedmiotu sN'oich zainteresowań. Kirył W. Czistov definiuje folklor jako "całokształt tekstów werbalnych (strukJtur) funkcjonujących obecnie lub w przeszłości w życiu jakiegokolwiek etnosu lub jego jakiejkolwiek lokalnej, wyznaniowej, zawodowej lub innej podstawowej grupy konta/ktowej" (s. 6). Przy czym przez "grupę kontaktową" rozumie grupę realizującą komun.ikację w swoim obrębie (f.ace to face). Jlak sugerowałby podty-tuł pracy, jest ona zarysem teoI'ii i problemY:E:oretyczne będą w niej dominujące. Ale niezupełnie. Oto bowiem okazuje się. że jest to książka w dużej mierze pośw,ięcona przeglądowi stanowisk zajmowanycr-. wobec etnografii i fo,lklorystyki. K. CzistoiV sy1tuuje swoje przemyślenia na ich~runcie. Znaczny rozdźwięk jaki zarysował się między tymi dwoma dys,cyplLnam~ 'N latach 50-tych i BO-tych próbuje łagodzić obecnie, choć trudru:> przewidzieć cz:: wysHek ten cokolwiek tu zmieni. Jawi się przy tym jeszcze jeden problem. Zapy'tuje bowiem Czistov o >J. jak rozumiany jes-t lub jak należy rozumieć wz,ajemny s,tosun,e,k folkloryS'tyk: : etn{)grafii. Odpowiedź na to pytanie rozw.ija szeroko w rozdziat.e pt. "Folklor ~ :kulturo etnosu" (s. 1'3 - 106). J'ytanie to może być postawione za,równo na pIaszczyź.nie historycznej i feru:>menologicznej. Nie mówi tu jednak autor o etno-grafii : folklorystyce w odniesieniu do bardzo odległych etapów rozwoju ludzkości. Wic.domo. że owe wczesne etapy mają nieocenione m1aczenie podczas badania genezy :,)Lkloru. Ale' nie może przy ,tym ulec zmi'anie ,pierwszoplanowa rola etnografii. ~tóra najczęściej j.3;ko taka była przedstawi,ana. Przyczyny tego należy upatrywać ;)rzede wszystkim w sy11ikretycZJl1JOści archaicznej kultury. Wszystk.ie teksty we['oalne, zdaniem autora. powstawały i fUll1kcjonowały na płaszczyźnie obyczajowej. Zaznacza też, że cały daLszy rozwój folkloru, aż do późnego feudalizmu (w Rosj: XIX- XX w. )o-dbywał się pod silnym wpływem archaicznej spuścizny. Folklo~ ::,ego okresu, który w więks2JOści krajów Europy spisywany był w XVIII - XIX -.v~C'ku. nie może być zrozumiany bez dokładneg,o zbadaroa substratu leżącego ujeg'; pods>tawy. Z drug~ej strony, sam folidor był waimiejszym komponentem trad:r~yjnej kultury, integrującym wszys,tkie sfery kultury duchowej i nie tylko ducho\\',";, ale i w ZJnacznej mierze materialnej, a szczególnie socjonormatywnej kultury .:gromnej większości etnosu. Hisi1;orycznie ujmując pgadnienia stosunku etnografii do folklorystyki odwrotnie, wyróżnia K. Czistov 'trzy pUll1'k,ty:1. folklorystyka - nauka filolog'.czna. 2. folklorystyka nauka etnograficzna, 3. folklorystyka nauka samodzielna. ZauważapTZY tym, że tymczasem jeszcze nie pojawili się folkloryści, którzy ,'wiadomie opowiedzieliby się za wyłącznością którejkołwiek z tych orientacji, ich prace na ogół niczego takiego nie mówią (s. 7), a to między innymi dlatego, że nie ma Im temu żadnej wiarygodnej, teoretycznej podstawy. Sam Czistov uznaje f()lklorystykę, z powodu badanego przez nią mater.iału, na naukę filologiczną i e::l·)gruficzną jednocześnie. To istotne nowum w przemyśleniach Czistova I dowodz' jak dalece ewoluuje j'eszcze jego folklO'fystyczma koncepcj.a. Uważa, iż ta właśnie 'J£obliwość folklo,rysty1ki winna być każdemu uświadomiona do końca. Teoretyczc,; uzasadnienie takiego punktu w,idzenia wy,daje się autorowi naturalne i e1cmc:"tarne, Kirył W. Czistov nie odcina się jednak od swoich wcześniejszych prac, K';~Glżka, o k,tórej mowa, związana jes't org'3nic~nie z całym dotychczasowym dorobkien: autora, powstał'a jako uogólnienie już ustalonych i zaistniałych wywodów, lY'wsta1 K. wyraźnie podważa W. Czistov. Folklor i etnografia, [w:J Folklor i etnografia, Leningrad 10970,.'. " opowiada się za folklorystyką jako nauką samodzielną. a samodzielności lej nie l broni. �RECENZJE 239 łych na gruncie konkretnych poszukiwań w różnych historycznych warstwach i gatunkach rosyjskiego folkloru (byliny, bajki, lamenty, podania, legendy, obrzędy i folkLor obrzędowy, współcze~me procesy folklorystyczne itp.). Koncentruje się przy tym autor na problemach, które jego zdaniem są szczególnie ważne dla dotychczasowego zbliżeni'a etnografii i folklorystylki. W pierwszych cZJterech artykułach, po krótkim, aczkolw,iek interesującym wyłożeniu współczesnej teorii etnosu, za który uznaje "historycznie uformowaną i okrzepłą wspólnotę społeczną, stworzoną przez ludzi w niej urodzonych" (s. 13) 2, przechodzi do wyczerpującej odpowiedzi na następujące pytania: miejsce i funkcja folkloru w systemie duchowej 'kulturyetnosu; "wtórne" formy kultury i ich rola w rozwoju współczesnych tradycJi - ten artykuł poświęcony, mówiąc ogólnie, folkloryzmowi. należy do najeiekawszych w oałej pracy. W czwartym artykule porusza Kirył Czistov niektóre prohlemy słowiańskiej folklory,styki w aspekcie etnicznym. Pierwsza część książki kończy się omówieniem osobliwości kOl1!kretnego mechanizmu świadomości bylin jako nieoddzielnego komponentu etnicznej' kultury Rosjan, i wyjątkowej roli w tym procesie jaką zajęli wykonawcy bylin w Petersburgu i innych miastach Rosji w drugiej połowie XIX wi'C1ku. Druga część omawianej pracy złoiJona jest z artykułów, w których porusz.ony jest problem tradycji, jej natury i mechanizmu w świet,le ogólnej teorii kultury, a odnoszących się do współczesnej folklorystyki. Zauważa przy tym Czistov dwie podstawowe własności tradycyjnej kultury - stabilność i wariantowość. W końcu wskazuje na ścisły związek wariantowoćsi z ogólną teorią teID~tu folklorystycznego (lub jego poetyk,i). Trzecia część omawianej pracy zatytuŁowana "Folklor i historia" (s. 177 - 246) jawi przed czytelnikiem najciekawsze pokłady folklorystycznych przemyśleń K. W. Czistova. Tej partii pracy radzieckiego fol:klorysty pmgnę poświęcić nieco więcej uwagi. Powtarzalność zjawisk folklorystycznych jest jednym z centralnych problemów folklorystyki. Zawsze niepokoił on badaczy twórczości ludowej. W zalezności od jego rozwiązywania powstawały i rozpadały się znane szkoły i kierunki .. Okresy aktywnego zbierania paralel i analogU przeplatane były okresami sceptycyzmu. Ogólnie można powiedzieć, iż w części tej został prz'edstawiony problem powtarzalności zjawisk folklorystycznych w różnych etnograf:icznych środowiskach, na tle etnokulturalnych stosunków różnych ludów. W tym celu autor wybrał dwa temały podstawowe: pierwszy z nich to krytyczny przegląd badań nad legendą o "ZbawiCIielu" w pracach wielkiego rosyjskiego folklorysty i literaturoznawcy XIX wieku, A. N. Wesełowskiego, oraz w pmcach tzw. wiedeńskiej szkoły etnograficznej lat ostatnich. Trzecią część zamyka felieton pt. "Legenda o Zeleźniaku", w którym na wybranym przykładzie przedstawiony został przekaz twórczości dwóch podstawowych etillosów - rosyjskie:go i ukraińskiego. Problem historyczności folkloru w nauce radzieckiej sięga odległych czasów. Nieco inaczej jest w Polsce, :gdzie poza pracą J. S. Bystronia 3 i współczesnych. opracowań J. Hajduk-Nijakowskiej ,I badań takich instytucjonalnie się nie prowadzi 'Teoria etn.osu K. W. Czistova jest zbliżona, jak sam przyznaje, do propozycji J. V. BromIeja. Etnos i etnoqrafia., Moskwa 1973; tenże, Oczerki teorii e!nosa, Moskwa 1983. , J. S. BystroII, HIStoria UJ pies ni ludu polskieqo, Kraków 1925. • J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiqcego wojska w folklorze polskim. Próba typologii,. Opole 1980; taż, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa 192:). �240 RECENZJE Zestawienie treści folklorystycznych z danymi dobytymi z dokumentów hict,Jrycznych jest jednym z ważniejszych przykładów historycznego badania folkloru, dlatego też K. W. Czistov, formułuje pod adresem folklorystów llasiGPuJClce postulaty: a. wyróżn;enie "pierwotnych" faktów przejawiaj<lcych siG w bezpośrednim ouzwierciedleniu rzeczywistości, oraz faktów "wtórnych", które prz'c"ziy artystyczn<j obróbkę w tradycji spisanej i w poprzedzającej ją tradycji ustnej. b. wyprowadzenie łub udoskonalenie metodyki wyjaśniania !olklory"lycznych elementów, odzwierciedlonych w dokumentach historycZ',:1ych. \",. celu rekonstrukCji folklorystycznych ,tematów, gatunków, zasad styli,,,tycznych itp. Zestawienie: "dokument historyczny - folklor historyczny" wymaga pewnego sprecyzowania i uzasadniania. Otóż bowiem wiadomo, że równocześnie z folkiorystycznymi opowiadaniami o wydarz'eniach historycznych, które powinny korelować z dokumentami historycznymi (kroniki, latopisy, itp.) w tradycji w,tnej zaw'·:ze wy,:tE:powaly opowiadania o terażniejszości, które pow;;tawały Vi zg:.\dnośc; Z ·woistym kręgiem współczesnej, bieżqcej dokumentacji. Wypełniały one [,rz"de w:;zystkim funkcje aktualnej informacjl. Element artystyczny w tych OjJowi:ldaniach u teraźniejszości był nikły, natomiast wysllek narratora ,;ioerowany byi na prze,zazanic informacji w najlepszym świetle wyraź,nie. Czistow w omawic!lE:j [Jr:,cy wyróżnia dwie płaszczyzny bieżącej dokumentacji i opowiadań o teraźniejszości: a. lokalna lub bytowa: opowiadania związane z "niższą" mitologią lub lokalnymi chrze~cijar\skilni "cudarni"' b<!dź niez\vykłymi WycarLE'niarni, opOWiaUL:.l},li:';. () ~kcH'- bach, miejscowych roz.bójnikach i innych wypadkach. Analogiczne wydarzenia zapis al y się z zasady w lokalnej dokumentacji, lub w dokumentach s<;dowych. b spoleczna lub polityczna: opowiadc:nia o wojnach politycznych j dyrra::Lycznych lub walkach wewn~ltrz cerkiewnych, które: wyja,śniane !lyły w duchu chwp:kicL tęsknot za wolnością, legend o "zbawicieiach", dalekich .:,volnych krajach', :Illtyfeudalnych powstaniach, rozbójnikach, wydarzeniach, które przybraly społeczny charakter ,i w mniej łub bardziej szerokim zakresie o "cudach", kture osiągnęły ramy ogólnopahstwowe, społeczne łub polityczne. Wlasciwe im dokumenty to bieżące zapISy w paJl:sLwowych łub łokalnych kronikach (!alOpi.cacilj, dOflU:;y, dokumenty scjdowp, sprawozdania oLicjalnycll osobistOŚCI, z"graniczrrych posłów i podróżników, korespondencja itp. Podobne opowiadania (aktualne legendy, memoraty, pogłoski, gadki, wieści, nowinki itp.) otrzymywały wyraźnie szerokie a niekiedy nawet ogólnopaństwowe rozprzestrzenienie. Ich wykonawców prześladowano, przeciwstawiano im oficjalne relacje, zakazy, ukazy itp. Ważnym problemem podniesionym przez Czistova jest datowanie tekstów folklorystycznych. Dzieło folklorystyczne, które najczęściej .ies't nam znane w zapisie, jest nie tylko rezultatem kolektywnej artystycznej działalności nosicieli folkloru. Oto okazuje się, iż dzielo to wyrastając z tradycji, a przechudząc różne koleje łosu, odkładało w sobie i utwierdzało szereg innych, różnych od sytuacji wyjściowej, elementów. Dlatego też chcąc datować treści folklorystyczne, powinniśmy, zdaniem Czistova, idealnie odtworzyć całą historię tekstu, mając przy tym na względzie, jakie to, składające się nań elementy mogły powstać lub wpłynąć na budowę tego tekstu, Ten postulat Czistova wydaje się być utopijnCl mrzonką, bowiem dla zdecydowanej większości przekazów folklorystycznych realizujących treści historyczne nie posiadamy żadnych informacji o jego rozwoju, zaś wszelkie spekulacje w tym zakresie muszą okazać się chybione, Omawianą książkę zamyka część mająca jednocześnie historyczny i sumaryczny charak,ter. W dwóch artykułach: "Z historii radzieckiej etnografii 30-tych �241 RECENZJE - 80-tych lat XX wieku" (s. 247 - 273) i ,,0 niektórych problemach ogólnej teorii folklory,styki" (s. 274 - 294), K. W. Czisbov dokonuje przeglądu rozwoju tych nauk w ostatnich dziesięcioleciach, odnosząc je do zagadnień poruszonych w pierwszych częściach książki. Praca Kiryła W. Czistova z pewnością na trwałe przejdzie do historii folklorystyki. Wydaje się, iż jest to p:raca, która z pewnością zasługuje na opublikowanie jej w języku polskim, stanowiłaby wówczas ważną pomoc naukową w badaniach nad zastanym folklorem źródłowym, jak i współczesnym. Wojciech ~VI. B. K i e n i n - L o P s a n, Obrjadowaja praktika Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", ss. 164. i folklor Łysiak tuwinskogo sza- Incwstwa, 'VIongusz Borahowicz Kienin-Lopsan od dwudziestu z górą lat zajmuje się badaniem syberyjskiego szamanizmu i ma w tym względzie znaczne osiągnięcia '. Najnowsza książka tego badacza rozpat,ruje tuwiński szamanizm z pozycj,i folklorysty. Podzielił ją na dwie części. W pierwszej omawia obrzędy i atrybuty tuwińskich szamanów, w drugiej - szamański folklor. Podział ben uzasadnia tym, iż \\" szamanizmie tuwińskim można wyróżnić takie ważne aspekty jak: światopogląd, prClktyka obrzędowa, atrybuty, tradycja folklorystyczna. Na osobną uwagę zasługuje, jak zauważa autor, społeczny status szamanów, lecz problematyki takiej nie podejmuje w tej pracy. Wiele miej'sca poświęca autor ludowemu wyobrażeniu o pochodzeniu szamanów. Zdaniem ludu szamani mogli pochodzić między innymi od s:zamanów przodków. Takich uważano za naj silniejszych i najprzedniejszych. Z reguły szamani znali swoich przodków do kcilku pokole!l i od ich- wymienienia oraz stwie:rdzenia takiego faktu zaczynali zwykle swoje błagalne modły. Uznawano także, że szamani pochodzą od duchów ziemi i wody. Zgodnie z ich mitolog.ią, jak pIsze au!tor omawianej pracy, wysoko w niebiosach żyli "azarłari". Niektórzy szaman'i świadomie wywodzili swoje pochodzenie właśnie od tych wyobrażeń. ,Q mitologicznym pochodzeniu szamanów mówi wiele tuwińskich legend (s. 16). Wśród Tuwijczyków byli też tacy szamani, którzy swoje pochodzenie wywodzili od złych duchów ,.ałbysów". I tu autor przytacza przekaz ilustrujący to przekonanie. Takich TuwijCZ}'cynazywali "uk czok hamnar" - czyli szaman bez rodu. Podobnie rzecz miała się ze złymi duchami "aza". W przekonaniu tamtejszego ludu "aza" może zabić człowieka i tylko szamanowi dane było widzieć ,;aza", kiedy przystępował do walki z nim, zwyciężał go w ciężkim boju i zabierał mu duszę chorego. Każdy młody szaman dążył do tego by mieć swój "własny" rodowód, swoje charakterystyczne "pismo", swoją muzykę, swoje teksty. Zrozumiałe 'jest przy tym, że swoistość ta mogła sIę wyrazić tylko w obszarze tradycji. Obok szeroko przedstawionych rytuałów (s. 21 - 34) Kienin-Lops.an przytacza legendy o nadprzyrodzonych zdolnościach tuwińskich szamanów (s. 35 - 43). W rozumieniu autora są to fantastyczne historie, których powstanie i rozpowszechnienie zawdZ1ięczać należy samym szamanom. Niektórzy szamani chwalili się tym, że 1 M. B. Kienin-Lopsan, K lvoprosu grafija", 1977, nr 4: The Funeral Rites 16 Lud, t. LXXII O kategorjach tuwinskich szamanow, "So\vietskaja Etnoof Tuva Shamans. Shamanism in Siberia, Budapest 1978. �242 RECENZJE w trakcie modłów mogą sprowadzić, nie wiadomo skąd, różnego rodzaju l)rzedmioty, np. tabakę, herba'tę lub dawno zagubiooe rzeczy jak arkan, krzesiw,". ,)icrścień. Autor przytacza szereg opowiadań utrzymanych w konwencji relacji! prz\Ożycia ilustrujących takie właśnie wydarzenia. Ponadto ~dnotować nal·c.ży w tym miejscu, że szamani, w rozumieniu Tuwijczyków, potrafili czytać cudze mYśLi wydobywając tą drogą największe sekrety. Niektórzy podczas transu mogli bo",) biegać po rozżarzonych węglach lub lizać rozpalone żelazo. W szamańskim fO'LKlorze znajdujemy szereg przekazów mówiących o szamanach zdobnych sprowadzać pióruny, o ich przeistoczeni.ach. Jednakże wszystkie te niezwykle cechy i "ciolnosci tracili w przypadku zapalenia tytoniu. Legendy o szamańskich cudach to :1!ez\\'yIe cenne źródło historyczno-etnograficzne. Pozwalają one wejrzeć i zrekonstruować tradycyjne myślenie i mitologię Tuwijczyków. W dalszym c,iągu pracy autor omawia rekwizyty szamal'lskic :lb:z·;dó·", (s. 43 - 77), bez Mórych jakakolwiek modlitwa, jaki,kolwiek magiczny zab:eg bylby nieskuteczny. Wiele miejsca pośw.ięca też ceremonii pogrzebu szamana (s. ,7 - 891. Dla poznania wczesnych wierzeó religijnych "Jiell<;ie znaczenie ma L:~l;',~:: "'01'czość ludowa i właśnie dlatego autor podejmuje się w drugiej c~ęści OIllH '.'.'i Ol'lej pracy zaprezentowania "szamańskiego folkloru Tuwijczyków" (s. 89 - I;') ~i. Szamański światopogląd znajdował wyraz nie tylko w rytuałach, ale i w folklorze. TUwińscy szamaJni podczas gorących modlitw "wędrowali" w świecie "I)l)Qziemnym", "niebiańskim" i "środkowym", czym z całą pewności'1 wyraża się tradycyjna trójdzielność kosmosu, o czym tak szeroko niedawno na podobnym p~~ykładzie pisał Nikolaj Aleksiejewicz Aleksiejew 2. O swoich wrażeniach i w~"L:::ynach szamani chętnie opowiadali zgromadzonym słuchaczom. M.ożna powiedzieć, ż: ·iJ'cowali .swój świat za pomocą słowa. Autor opracowania ubolewa jednak, że ,:.amat'lska poezja, jako część tuwińskiego folkloru, jeszcze nie stała się przedmiotem specjaLnych badaJ1. Zauważa też, że w zbiorowej pamięci zachowane ZOSLI; y nazwiJsika niektórych autorów szamańskich w.ierszy, jednak więkswść z nich .~;, już anonimowa. Zrozumiałym jest, że wśród szamanów byli wybitni mistrzo'.\'[C' poetyckiego słowa i naśladQwnictwa. Ponieważ jednak szamaJ1ski folklor n:e mógł si.ę rozwijać tylko w obrębie jednej, szamańskiej tradycji. przeja wy wyraż:,ej autorskiej indywidualności nie były koniecZJnym warunkiem twórczości. Llatego w sZlamańskim folklorze,. zapiisanym przez autora w różnym czasie i od ~óż.nych informatorów, pobrzmiewają przede wszystkim typowe, paralelne tematy i motywy. KSliążka, o której mówię jest niezwykle linter·esująca. Wszelkie proble!:iY. jakich podjął się autor, przedstawione !zostały tu bardzo czytelnie i komunikatywnie, co obok niewą:tpliwych walorów merytorycznych podnosi. wagę te; 9racy. Dennis B i n n s, A Gypsy D. Binns jeS't wykł·adowcą szkoleniowych, instruktażowych Bibliography, vol. 1: 1982, vol. 2: 1966, Manchester. w Traveller.s School i autorem licznych mat·e~lałów dla nauczycieli pracujących wśród koczow{u~~ów. : N. A. Aleksiejew, Szamanizm tjurkojazycznych wnitielnogo issledOWanija, Nowosibirsk 19'1ł. narodow Sibirii. Opyt ariealll~'Ic! .ro- �243 RECENZJE Efektem j~go pracy również i z cygańskimi koczownikami jest prezentowana bibliografia. Tom pierwszy zawierał bli,sko 1300 pozycji oraz -indeks rzecZ<Jwy i topograficzny, co naturalnie bardzo zw.iększa wartość i użytecz.ność bibliografii. W następnych latach B~nns wydawał corocznie suplementy do swej bibliografii (ukazało się ich 3), i o:>tabnio zdecydował wydać je w formie 2 tomu. Zawiera on 1046 pozycji, co w sum-ie daje już bibliografię o zawartości ~343 publikacji {wydana w 1914 r. bibliografia cygańska G. Blacka zawierała ponad 4000 publikacji). Niestety drugi tom nie zawiera już indeksów; kolejne pozycje są też nie numerowane co utrudnia posługiwan.ie się bibliografią, zwłaszcza w przypadku odwoływania się do niej. Bibliograf.i.a Bi-rrnsa obejmuje glóW1nie publikacje wydane w języku angielskim. Inne są wymi'eniunc tylko wówczas, jeśli znała zły się Vi kręgu z.ainteresowail autorów anglojęzycznych, były cytowane etc. Przy tym autor nie rezygnuje z załączenia do bibliografii publikacji drobnych, popularnych, chcąc ogarnąć możliwie szeroki zakr2s zainteresowali publi-kujących cygalnologów j popularyz.atorów. Autor zdając sob:e sprawę z trudności zebrania wyczerpującej bibliog.rafii odwołuje się we wstępie do cyganologów w innych krajach dochodząc do wniosku, że istnieje wi~ksza możliwoś6 tworzenia takich bibliografii w ramach poszczególnych krajó",.:. W przyszłości można by je zebra'; i w całości opublikować. Dotąd takie bibliografie u'kazaly się m. in. w ZSRR (A. W. German, 1930) w Czechoslowacji (M. Hiibschmannova, 1974), na Węgrzech (M. Vagh, 19~.), Holandii (P. Havens, 1982), RFN (R. Gwnemeyer, 1983), trwają prace nad bibliografiam.i cygallskimi w Finlandii, Japonii, Węgrzech, a także w Polsce. Adam Maciej Łuk nicza, Warszawa o w s k i, PoLski 1987. ss. 144. film etnograficzny, Ludowa Bartosz Spółdzielnia \\'ydaw- Prawie nie zauważany w genologii filmu dokumentalnego gatunek czy odmiana gatunkowa jak,im jest f.ilm etnograficzny, ma w osobie Macieja Łukows.kiego znakomitego popularyzatora. Zwracał on już nie raz uwagę na zainteresowani,a dokumentalistów kulturą ludową, a w 1984 roku prowadz;ił w telewizji cy,kl "Filmowy świat ctnogriJfii'·. Ostatnio zaś ukazala się jcgo książka pod tytułem Polski etnograficzny, będąca zarysem dziejów tego tak malo znanego gatunku. Na teoretyczne rozważania z tej dziedziny przyjdzie pewnie jeszcze poczekać, ale na razie omawiane tu opracowanie historyczne w pełni zadowala. Dzięki niemu można się dowiedzieć, jak fjlm etnograficzny wyodrębn.i,ał się z filmu krajoznawczego, jak jego twórcy zdobywali "etnograficzne" doświadczenie rozstrzygając ów podstawowy dylemat: rejestrować czy interpretować. Wiele do myślenia daje z.aproponowane w książce M. ŁukowSJk:iego ujęcie całego dorobku etnograficznego polskiej kinematografii w postaci pięciu modeli: "model technologii twor.zenia" to beznamiętne n.iemal przedstaWlienie ludowej działalności produkcyjnej (W. Zukowsk:iego Jarmark w Leżajsku, W garncarSkim rodzie i inne); "model obyczaju rekonstruowanego" służy reżyserom, którzy chcą zarejestrować obyczaj czy obrzęd już w tradycyjnej formie zanikly i który mo-żna tyłko zrekonst.ruować przy pomocy ludowych zespołów foJklorystycznych (J. Gabryels~iego Wesele białoruskie, K. Muchy Wesele w Krobi Starej, P. Sz.ulkina Dziewce z ciortem); "model reportażu etnograficznego" jest realizowany w filmach nm l'· �244 RECENZJE ukazujących wspólczesne wysilki zmier.zające do odtworzenia lub utrwalenia kultury ludowej (S. Gmbowskiego Melodie, które nie zginą, W. Zukowskiego Beskidzie, Beskidzie, kto po tobie idzie); "model dokumentacji etnograficznej reprezentują fUmy opisujące ludową technologię (T. Kallwejta Huta sprzed 100 lat, Hej bystra woda); ,i wreszcie "model tilmu krajoznawcLO-etnograficznego" obejmuje filmy popularnonauk'owe, w których treści etnograficzne sąsiadują z innymi. Powyższe modele nie są rzecz jasna wszystkim, czego w dziedzinie filmu o kulturze ludowej można dokonać, jak na raZiie jednak cala ta twórczość w Polsoe daje się zmieścić w ich ramach. Omawiana tu książka z pewnością zdobędzie uznanie środowisk interesujących się kulturą tradycyjną i szukających adekwatnych sposobów jej opisywania. Kultura ta, z natury swej przejaw,j'ająca się raczej hic et nunc, w miarę prawdziw:e może być oddana lącz;nie z próbą jej zrozumienia, właśnie na taśmie filmowej. Tę prawdziwość. ja'k wynika z książki ł.ukowskiego, osiąga s.ię nie tyll:o przez artyzm reżyser-ii, lec.z także, czy może przede wszystkim - przez naukowość etnografii. Wszakże kamera filmowa zgodnie z zalożeniami braci Lumiere miała być jedynie aparatem służącym do badań naukowych. Grzegorz Pelczyński nad polszczyzną kresową, redakcja: J a n u s z R i c g e r i W i a c z e s ł a 'W Wel'enicz, T. I, II, III, IV, Zakład Narodowy im Ossolińskich - Wydawnictw0 - WrocJaw 1982 (s. 260), 1983 (s. 150), 1984 ~s. 1183). 1986, (s. 122). Stttdia Do naj słabiej znanych zbiorowości polskich poza obecnymi granicami kraju należą Polacy w ZSRR. Wielowiekowe sąsied:~two z Rosją oraz spuścizna wojen i zaboru doprowadziły do sytuacji w 'której po 1921 L, a więc roku wstępnego ustalenia granicy pomiędzy oboma państwami, pozostało po jej wschodniej stronie co najmniej 790.000 Polaków. Zmiany w latach II wojny światowej (zajęcie wschodniej części terytorium II Rzeczypos'politej, deportacje, powstawanie polskich sił zbrojnych) i okres'ie powojennym (dwufazowa repatriacja z lat 1944 - 1950 i 1955 - 1959) zwiększyły liczbę Polaków mieszkających w ZSRR. Według oficjalnych danych było ich w roku 1959 1.380 tys. (spis radziecki), w roku 1962 1.430 tys. (Atlas narodow mira, Mo.S!kwa 1964), w 1970 --,-- 1.167 tys. (spis radziecki) i w 1979 1.151 tys. (jak wyżej). Dla porównania, naukowcy polscy na Zachodzie szacują dzisiaj liczbę Polaków w ZSRR na co najmniej 2.275 tys. osób. Badanoia naukowe tej zbiorowośc.i ograniczają się w zasadzie do trzech nur[ów: badań nad reemigrantami, szczególnie z drugi'ej połowy lat pięćdziesiqtych, studiów nad poli>kojęzyczną oświatą i badań językoznawczych. Te ostatnie, rozpoczęte w ZSRR w latach sześćdziesiątych ,zaowocowaly dwutomowym wydawnictwem Polskije. gowory w SSSR (Mińsk, 1973). Również i w Polsce, w ramach badań polonijnych podjęto ten temat (por. Z. Kurzowa, Język polski w ZSRR. Historia, stan obecny, potrzeby badawcze [w:] "Przegląd Polonijny" 1983, z. 1, s. 17- 38). Jednym z efektów badań prowadzonych po obu stronach granicy jest właśnie omawiane tu, czterotomowe dotychc.zas wydawnictwo. Studia nad polszczyzną kresową powstają w ramach wspólpracy Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademi Nauk i Instytutu Językoznawstwa Akademi Nauk Białoruskiej SRR. Wchodzą one w skład opracowywanej przez K.T PAN serii "Prace Językoznawcze" (t. 98, 106, 107, 110). Zawierają szereg tekstów z zakresu �RECENZJE 245 historii i wspólczesności języka pol,skiego poza wschodnimi granicami obecnej Polski, zarówno opracowań teoretycznych, jak i zapisów orygilnalnych, "Studia" publikują teksty w języku polskim (tom I - 47%, II - 480f0, III - 4BG/o, IV - 9,20/0), rosyjskim (tom I - 460/0, ILl - 390f0, III - 410/0, IV - 1%) oraz w ujednoliconej, z malymi wyjątkami, transkrypcji fonetycz)ilIej (tom I 70f0, II 130f0, III 110f0, IV - 70f0). Na ich lamach po-dejmowane są rozważania nad przemianami języka polskiego, funkcjonującego wspólcześnie w obcojęzycznym otoczeniu, szczególnie na terytorium Litewskiej SRR i Bialoruskiej SRR oraz pograniczu tych republik. Artykuly tej grupy zajmują się problemami morfologii, zapożyczeń, frazeologii, ogólnej charakterystyki języka oraz tak zwaną socjolingwistyką (I, 123 - 138; 139 - 150; 179- 191; 193 - 206; 225 - 231; 233 - 242; II, 25 - 29; 65 - 72; 73 - 84; 8,5 - 10,1; III, 7 - 22). Historii i wspólczesności języka polskiego tych obszarów dotyczą także dwa, trudno dostępne artykuly nieżyjącej już Haliny Tmskiej {I, 19 - 121 II, 15 - 23) oraz próbki tekstów oryginalnych z terenów Litewskiej SRR (l, 243 - 250; 251 - 255; II, 139 - 150) i Bialoruskiej S'RH (IV, 113 - 118). Kresową pols,zczyznę w Łotewskiej SRIl omawia z kolei Józefa M. Paruszta pisząca o skladni poszczególnych przypadków rzeczowniJka i językowych formach frazeologicznych (I, 207 - 224; IIiI, 133 - 145), a także prezentująca orygialny, polski tekst ze wsi Dagdy rejonu krasławskiego ŁSIlR (I, 257 - 259). Na,tomiast w tomach II, III i ,IV pojawiaj<l się artykuly o języku polskim w Ukraińskiej SIlR - jego przynależności dialektowej (II, 31 - 47), wymianie spólglosek (lIII, 127 - 131) i współczesnej postaci (teksty oryginalne ze wsi Nowos'ielica i Maókowce rejonu chmielnickiego USIlR III, 177 - 18,2; IV, 109 - 112 oraz Kazachskiej SSIl teksty o koniugacji czasowników (Ul, 91 - 126) i leksyce (II, 147 - 154) poprzedzone wstępem Romana Laskowskiego (III, 23 - 31). Pozostałe, 'nie wzmiankowane wyżej teksty poświęcone są ogólnej charakterystyce języka pols'kiego kresów poludniowo(II, 9 - 14) i pólnocno-wschodnich (I, 13 - 17), zapożyczeniom polskim w języku litewskim (I, 151 - 177) i ukraińskim w języku polskim (II, 49 - 63), wpływowi języ1ków wschodnich na polską hteraturę dokumentalną (redakcja polska III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego II, 103 - 118) i piękną (listy króla Jana III Sobieskiego do żony, królowej Marii II, 119 - 125; III, 155 - 167 oraz elementy leksyki kresowej w powieściach ludowych J. 1. Kraszewskiego - n, 127 - 138), a także malo znanym pracom językoznawczym Jana Karlowicza wraz z tekstem Podręczmika czystej polszczyzny dla Litwinów i Petersburczan tegoż autora (III, 33 - 81; 821- 90). Analizę dorobku tego ostatniego przeds,tawia również artykul Zofii Sawaniewskiej-Mochowej (IV, 37 - 70). W tomie III ("Studiów" znalazły się także próbki tekstu gwarowego reemigrantów polskich z Litewskiej SIlR, którzy przybyli do Bartoszyc w województwie 01s'ztyńskim z byle go powiatu wileńsko-trook,iego II Rzeczypospolitej w latach 1945- 1946 i 19'56 - 1957 (s. 169 - 175), zaś w tomie IV szkic Barbary Dubickiej o odrębnościach slowotwórczych polszczyzny wileńskiej (s, 71 - 79). W tomie tym zamieszczono również ilustrowany mapkami artykul Feliksa Czyżewskiego na temat polsko-ukraińskich kontaktów językowych (s. 81 - 107) oraz teksty z nadgranicZlilej ws,i bialostockiej Niemirów, której najstarsi mieszkańcy pamiętają jeszcz:e gwarę ukraińSlką (s. H9 - 121). Trzy pierwsze tomy zawierają ponadto przedmowy określające krótko ich zawartość, w tomie I znajduje się szkic ,Janusza Riegera O potrzebie badań nad polszczyzną kresową (s. 9 - 12), natomiast w tomie IV artykuł Marii Karpluk "Stan badań nad polszczyzną kresową XVI wieku" (s. 7 - 35). �RECENZJE 246 "Studia nad polszczyzną kresową" wydają się być niezmiernie ważnym materiałem nie tylko dla językoznawców, ale i dla badaczy zagadnień e1JniczJilych. Ze względu na niemożność dokonywania badań etnograficznych i socjologicznych nad położeniem ludności polskiej w ZSRR szczególnie cenne s<) tu informacje O małych, dokładnie zlokalizowanych skupiskach ludności używającej języka polskiego, o s,topniu ich językowej asymilacji i położeniu materialnym. Często też wymieniane są nazwiska informatorów i autorów tekstów oryginalnych (przykładem jest tu zestaw 37 nazwisk Polaków -- mieszkailców Kazach5kiej SHE). Pomimo możliwości zakwestionowania wielu dokonanych na łamach "Studiów" uogólnień, przede wszystkim ze względu na niewielką reprezen'tatywność dobranych do badail prób, dotychczasowe oSIągnięcia tego wydawnictwa pozwalaj;j z cbżym zainteresowaniem oczekiwać na jego następne ,tomy. Mirosław Boruta Euzebiusz G i l, Wspólczesne ludowe kowalstwo Opolszczuzny, Opole 1982, ss. 93. Praca E. Gila jest efektem badań terenowych autora, prowadzonych w latach 1976 - 1979 w ramach prac badawczych Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Autor sięgnął również do materiałów archiwalnych i statystycznych. Badaniami objął kowali miejscowego pochodzenia, będących tym samym kontynuatorami lokalnych tradycji tego rzemiosła. Praca jest pierwszą syntezą kowalstwa na terenie Opolszczyzny. E. Gil nie ogranicza się jedynie do współczesności. Przy pomocy literatury i archiwaliów dokonuje próby rekon5trukcji funkcjonowania tego rzemiosła na Opolszczyżnie na przestrzeni ostatnich wieków. Kowalstwo jako samodzielne rzemiosło wyodrębniło się we wczesnym średniowieczu, wkrótce też nastąpił wyraźny podział na kowali miejskich i wiejskich. W 17187roku na terenie Opolszczyzny praoowało 901kowali, z tego w miastach 168 (18,6 Ojo). Dalszy rozwój kowalstwa wiązał się na tym terenie z wprowadzeniem w XIX wieku nowych kapitalistycznych form gospodarowania. Zaczęto wtedy w rolnictwie stosować szereg żelaznych narzędzi, jak pługi, brony itp., które w dużej części wytwarzane były w wiejskich kuźniach. Również wiele fabrycznych narzędzi rolniczych było w tych .warsztatach udoskonalanych, przystosowywanych do miejscowych warunków lub po prostu naprawianych. Rozwój techniki pozytywnie odbił się na wyposażeniu kuźni, do ,których zaczęto wówczas wprowadzać fabryczne narzędzia i maszyny. W 1900 roiku w Izbie Rzemieślniczej w Opolu zarejestrowanych było 1176 mistrzów kowalskich, 559 czeladników i 762 uczniów. W czasie I wojny światowej nastąpił ponowny wzrost znaczeni'a kuźni wiejskich, które, w przeciwieilstwie do przemysłu pracującego na potrzeby wojny, zaspokajały potrzeby wsi w maszyny i urządzenia rolnicze. W okresie nastania w Niemczech narodowego socjalizmu i nastawienia przemysłu na zbrojenie, wielu kowali rezygnowało z samodz,ielnej działalności przechodząc do pracy w zakładach przemysłu metalowego, które umożliwiały osiąganie wyższych dochodów. W wyniku działań wojennych podczas II wojny światowej, znaczna część rzemieślników, jako żołnierze, poległa na froncie lub też wyjechała do Niemiec. W'iele kuźni zostało zdewastowanych. Odbudowa tego rzemiosła trwała do 1948 roku. �247 R~CENZJE Lata 1949 - 1956 to złe czasy dla rzemiosła indywidualnego i w tym oczywiście kowalstwa. Wysokie domiary podatkowe i brak surowców spowodowały regres j rezygnacje wielu kowali z samodZiielnej działalności. Dopiero koniec roku 1956 przyniósł znaczącą pO.pr.awę i <trwający do 1960 roku dobry rozwój rzemiosła. Odnotowano wtedy istnienie największej liczby warsztatów (445). Od 1960 roku zaczyna się upadek tradycyjnych kuźni, spowodowany wieloma czynnikami: upowszechnianiem się nowych narzędzi pracy w wyniku elektryfikacji. rozwojem innych konkurencyjnych rzemiosł, m. in. związanych z obsługą wsi zakładów ślusarslkich, spadkiem. :z.apotrzebowania ws.i na podkuwanie koni i innymi, jak choćby istniejącymi przepisami prawnymi, które nie ułatwiały prowadzenia kuźni przez kowali emerytów. W dalszej części swojej pracy autor lozpatruje kowali jako grupę społeczno -zawodOWe}, (większość obecnych kowali jest również posiadaczami ziemi), rozważa kwestie związane z kształceniem i kwalifikJacjami. W pracy szczegółowo omówione zostały surowce kowalskie oraz warsztat pracy - najstarsza kuźnia pochodzi z 1726 roku z Ziemiełowic pod Namysłowem, a wiele innych z połowy XIX wieku. W dalozej części autor omawia kwes'tJie związane z wyposażeniem i narzędziami w kuŹl1:. z których wiele wykonywanych było rękami samych kowali. Dużo miejsca pDśw:~cDno technikom stos·owanym w pracy kowala i efekt{)m tej pracy w postaci wykonanych narzędzi rolniczych, takich jak pługi, Dadła, brony, kopaczki, dołownik.:. Innym zadaniem ·kowali było przede wszys'uk'im okuwanie i naprawa wozów, a także jedna z najważniejszych ról tradycyjnych 'kuźni - podkuwanie koni. Autor nie pominął również omówienia 7Jdobień i walorów plasltycznych wyrobów kowajstwa opolskiego, które wyrażało się w nadawaniu ozdobnych ksrztaltów wykonywanym przedmiotom, takim jak np. okucia i wykładki zamkowe oraz zdobieniu ich powierzchni wzorami najczęściej geometrycznymi lub roślinnymi. Jednak już w' okresie międzywojennym dało się zauważyć zmniejszone zapotrzebowanie klientów na tego rodzaju usługi, a po wojnie odbiorcom zależało na szybkości pracy i taniośei wytwarzanych w kuźni wyrobów, co w efekcie doprowadziło do zaniku ti'adycyjnego zdobnictwa w kowalstwie. Książka zaopatrzona został'a w zdjęcia i rysunki wyjaśniające omówione zagadnienia i dostarczające dod2.bkowych informacji. Publikacja ta zasługuje na duże uznanie ze względu na klarowność wywodu i przejrzystość ,treści. Pozycja ,to tym wartDściowsza, 7JC podejmuje probłematykę kowalstwa na ziemi,ach zachodnich, o przyspieszonym procesie zaniku tradycyjnego kowalstwa. Pomimo tego, że na temat ,kowalstwa napisano już "tosun.kowo dużo (nie sposób nie wspomnieć tu -o dziele R. Reinfussa Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce, Wrocław 1M.3), to należy pamiętać, że znajdują się jeszcze spore obszary kraju. zwłaszcza północne, na których o kow.alstwie wiejSikim wiemy bardzo mało. Warto na tych terenach podjąć badania, aby uzyskać materiały dotyczące kowalstwa z całego kraju. Jerzy J~rzy F i c o w Si k i Cyganie Kra;':c.w 1986, ss. 426, wyd. III. nie na polskich drogach, Kuniewski Wydawnictwo Literackie, Pierwsze wydanie opracowania histDr.ii i kultury Cyganów pod tytułem Cygapolscy opublikował J. Ficowski w 1953 r. Następne wydanie, znacznie r-ozsze- �248 RECENZJE rzone, uzupełnione o cale rozdziały, z rozbudowanym słownikiem trzech dialektów Cyganów polskich - ukazało się w 1965 r., już po ostatecznym ustawowym osiedleniu koczujących dotąd Cyganów. Obecnie, trzecie wydanie jest już tylko nieco uzupełnione w.ersją poprzedniego, natomiast w stosunku do tamtego znacznie uboższe graficznie. Wydane na podłej jakości papierze, jak większość obecnie drukowanych kSliążek, pozbawione jest, jakże licznych i wartościowych w poprzednim wydaniu, ilustracji. Bmk ten niewątpl'i wie wynagrodzi kolejna, znajdująca się już w druku pozycja ksiązkowa Ficowskiego. Będzie to wielobarwny album bogato ilustrowany, lttóry ukaże się niebawem nakładem lnterpressu. W obecnej wersji J. F1i.cowski zachował poprzedni układ rozdziałów (z niewielkimi zmłanami). W ramach tekstu dokonane zostały niewielkie uzupełnienia I tak w rozdziale :z,atytuł'owanym Królestwo c'ygańskie ... autor przytacza 2 kolejne odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych paszporty dla wójta cygańskiego Klimonta Florianowicza oraz przywilej na starszeństwo cygańskie (a więc nominacja na "króla cygańskiego") dla J'ana Nawrotyńskiego, wydany w kancelarii króla Jana Kazimierza (s. 36 - 39). W rozdziale o martyrologij Cyganów w czasie okupacji niemieckiej uzupełnia autor niektóre relacje ,m. in. dotyczące wymordowania Cyganów w Szczurowej. woj. tarnowsk.ie (s. 119 - 120). Rozdział o pożywieniu uzupełniony jest o kilka akc'pitów dotyczących lecznictwa ziołami (s. 172 - 173). Największym zmianom uległ rOlidział pt. Skalania i przysięgi, który jest zmienioną nieco wersją artykułu opublikowanego przez Ficowskiego w .,Miesięcznii;1.1 Literackim" w 1983 r., opracowanego zreslitą na bazie materiałów publikowanych w poprzednim wydaniu Cyganów Polskich. Został on znacznie uzupełniony o informacje dotyczące funkcji Śero Roma. l jest to jeden z dwu rozdziałów, który d(lproWla'Clzawiedzę na temat Cyganów do chwili obecnej. Drugim rozdziałem, w którym autor aktualizuje swą wiedzę jest Cyganologia w Polsce, gdzie Ficowski prezentuje grono najmłodszych cyganologów i ich osiągnięcia; również w bibliografii zasygnalizowane są niektóre najnowsze prace o Cyganach. Ta niewątpliwie war.tościowa książka, pods.tawowa lektura dla wszystkich zainteresowanych cyg.ańską kulturą, wiele traci ze względów ubós'twa edytorskiego. Brak .ilustracji i bodaj krótkiego streszczenia obcojęzyclinego (mogłaby to być niezwykle cenna praca dla badaczy kultury cygańskiej w całym świecie - jest jednak niedostępna ze względu na język, choć autor jest powszechnie znanym cyganologiem), znacznie' obniża jej war,tość nawet w stosunku do wydania poprzedniego. Są też w niej pewne bmki, które mOŻlllaprzypisać autorowi, a może zbyt długiemu cyklowi produkcji, podcZias którego to okresu traci się ochotę na uzupełnienia czy popDawRJi, choć czasu jest dość. Otóż ws'tęp książki jes't datowany na 1974, choć jest w całości przepisany z poprzedniego wydania sprzed 10 laty. Niektóre fragmenty w tekście pracy natomiast świadczą o tym, że autor nie dokonał korekty reszty tekstu i stąd miejscami odnosi się wrażenie, iż czyta się poprzednie wydanie. Razi to zwłaszcza w miejscach, gdzie autor odwołuje się do chwili obecnej, wówczas nie wiadomo czy chodlii o lata, gdy kończył pisać drugie wydanie, czy o czas w kilkanaście lat później. Np. na s. 103 pisze o śmierci Rudolfa Kwieka (zm. 1964) "Dopiero obecnie (... ) trzy lata po śmierci Rudolfa Kwieka ... " Jest takich miejsc więcej. Szczególnie uderza ten brak korekcji czasu w momentach, gdy mówi się o koczujących Cyganach w czasie teraźniejszym. A przecież mógłby autor bodaj krótko spróbować podsumować to, co z kulturą cygańską stało się w ostatnim czasie, po przymusowym ich osiedleniu. Przecież wiele zwyczajów musiało ulec zmianie, dostosowaniu się do wspólczesnych realiów �249 RECENZJE życiowych. Jednocześnie zaś w tym nowoczesnym świecie trwa zadziwiająco ,I'iele elementów najbardziej tradycyjnych, zadziwiająco żywotnych. Autor ma na te[1~ temat dostateczną wiedzę. We wstępie jednak powtórzył zastrzeżenię sprzed kilkunastu lat, iż pozostawia ten rozdział innym, sam swoje zainteresowanie Cyganam,i zamykając na roku. gdy zmuszeni zostali do zaprzestania koczowania, wyzbycia się jednej z zasadniczych cech świadczących a ich cygańskim człowieczeństwie - manuśiben. Adam Bartosz "Cyniczna uczta etnografa" czyli Jerzego Ficowskiego Demony cudzego strachu. Po przeszło dwudziestoletniej przerwie ukazała się kolejna książka Ficowskiego poświęcona Cyganom, której pełny tytuł brzmi Demony cudzego strachu. Wspominki cygańskie 1. Praca ta, na którą sikładają się w większości nie publiJkowane dotąd materiały i osobiste wspomnienia, jest dla autora Cyganów polskich '" i Cyganów na polskich drogach (ich nowe, rozszerzone wydanie u'"aza10 się w kilka miesięcy po Demonach .. .)' swoistym pożegnaniem z cy;::ańszczyzną, czyli, jak pisze, z epoką w jego życiu, która już dawno przeminęła 3. Jest czymś w rodzaju ostatecznego oczyszczenia szuflady z niewykorzystanych dotąd fragmentów materiałów i wspomnień, nie składających się na jedną, spójną całość. Zamieścił w niej Ficowski historie, które "zaw,ierają nowe, nieznane dotychczas wiadomości, odsłaniają - już na ogół nie w tematycznych układach, ale na przykładzie ludzkich losów dziedziny cygańszczyzny jeszcze nieschodzone przez nas. I relacje między obszarami egzotyki i rejonami codzienności, związki między n i m i a -n a m i ... '''. Jest więc niejako dopełnieniem poprzednich książek i naukowych artykułów':" interesującą ilustracj,+ do zawartego w nich "wykładu". Przynosi też, co prawda na marginesie, wiadomości o nas - naszym stosunku do Cyganów (niemal wszystkie rozdziały), kolorycie dawnych kresów wschodnich (rozdział Cygan honoris causa poświęcony obieżyświatowi i przyjacielowi Cyganów, Edwardowi Czarneckiemu) oraz o s,tm,szliwych warunkach panujących w czasie okupacji hitlerowskiej na Wołyniu (rozdział Przemytnicy życia). Nie mniejszym walorem Demonów '" jest ujawnienie przez autora metod swojej pracy badawczej. Dowiadujemy się jak wyglądało nawiązywanie pierwszych kontaktów z Cyganami, później przyjaźni, nauka języka, przełamywanie własnej niechęc.i do innego sposobu życia. Praca w wykJonaJniu Ficowskiego bez wątpienia pionierska i uwieńczona zamierzonym sukcesem - uczyniła zeń na długo najlepszego cyganologa w Polsce. Niestety, to właśnie obnażenie się Ficowskiego jako badacza, osobis,ty czę.sto charakter zawartych w książce wspomnień, sprawiły, że nie może ona przejść nie zauważona przez etnogr'afów. Niestety, bo jej treść zmusza do zastanowienia J. Ficowski, Demony cudzego strachu. Wspominki cygallskie, Warszaw-d 1986, ss. 262. 'Tenże, Cyganie polscy szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; tenże, Cyga-o nie na polskich drogach, Kraków 1986. 1 • Tenże, Demony ••• , s. 6. 4 T'::llnże, s. 61. 'Pełny wykaz cyganologicznych drogach, Kraków 1986, s. 425 - 426. prac Flcowskiego zawarty jest w: Cyganie na polskich �RECENZJE nad etyką zawodową ,etnografa, a postawa F:icowSlkiego w tej materii budzi roz"{:zarowanie, szczególnie bolesne dla wielbicieli jego dokonań. Książka nie powstawia żadnych wątpliwości co do tego, że z pełną premedytacją pozyskawszy przyjaźń Cyganów, zatajając swe zamierzenia, wszedł ()in w posiadanie wiadomości o ich kulturze zazdrośnie strzeżonych przed obcymi. Poznał wiersze Papuszy przekazane mu jako przyjacielowi z kategorycznym zastrzeżeniem, by nie były publikowane. Opublikował jedno i drugie, Uzyskał sławę "odkrywcy" Papuszy i tłumacza jej poezji, najleps:>:ego cyganologa \, Polsc2. Znajomość języka wykorzystał jeszcze do napisania pmu "cyguńskich'" piosenek dla cygańskich piosenkarzy. I cygańszczyzna stała się w jego życiu "minion,! epoką" (do tego stopnia, że obecna wyprzedaż objęła ta·kże intymne szczegóły z życia kilku znanych, wymienianych z nazwiska i jeszcze żyjących reprezentallltów tego ludu). Tymczasem Cyganie poczuli się zdradzeni i stało s'ię tak, jak przewi. dywał Yicowski: "... nie miałem wątpliwości, że moja osoba, że autor mającej się ukazać książki, będzie wśród Cyganów p e r s o n a n o n g r a t a H". Cała kara, .nie mogąc dosięgnąć autora zdrady Polaka. spadła na Papuszę i jej rodzinę· Pierwsze wiadomości o poetce ukazały się w wywiadzie, jaki Tuwim przeprowadził z Ficowskim, właŚ!nie obok zdradzonych tajemnie;. W wywiadzie, ·który miał przy tym wydźwięk polityczny niekorzystny dla Cyganów (z,a co dziś zrzuca winę na swego nieżyjącego przyjaciela, Tuwima). Stąd też zapewne Cyganie posądz'ili Papuszę o zdr·adę. Jej c.ierpienia, przyplacone chorobą, wzmogły się jeszcze po opublikowaniu Cyganów polskich ... i wbrew temu, co twierdzi Ficowski. ,do dziś można spotkać złorzeczących poetyce rodaków. A jakie jes't dziś ,sŁanowislko Ficowskiego? "Z tych wszystkich przygód w cygańskim les,ie i w krainie fantazj,j wyciągnąłem jedną naukę, która mnie nie 'przyda się już na nic: mądrośc po szkodzie. Jeśli badusz obyczaje ludów, zwanych egzotycznymi, miej cierpliwość, nie ujawniaj nazbyt wcześnie swoich trofeów; pokaż je gdzieś daleko, na drugiej półkuli, a najlepiej po zakor'lczeniu ostatniej przygody, przemierzeniu ostatniej dróżki. Wtedy jeśli nawet pobiegną twoim śladem złowrogie historie nic już nie będą ci w stanie odebrać, w niczym przeszkodzić: zbiory będziesz już miał poza sobą 8" (!). Ficowski czuje się usprawiedliwiony działaniem dla dobra nauki CI.icwnie:lic cygańskich tajemnic) i kultury (utrwalenie poezji Papuszy). I choć przeprasza w ostatnich słowach ksiąŻJki cygańską poety,kę za jej cierpien.ia ("za te wszystkie b:edy, którymi cię k'iedyś obarczono" -- po-d:':rc~;">n:e W. O.'. r':,_ 'daje jednak natychmiast, że było to nieuniknione i niezawinione prze/ niego. Winny był, jak kilkakrotnie zaznaczał na wcześniejszych stronach ksią?ki p r ymit y w iz m C y,g a nów. Zrozumiałym jest, jak trudno ograniczyć wpływ własnego bagażu kulturowego na przebieg i -efekt badań obcych kultur. Niewątpliv.;ie też, jak zauważy! ZnanleckJ, najtrudniej to uczynić właśni'e w stosunku do grup etnicznych, z którymi konktakt f,jzyczny jest największy 10. Czyż jednak koniecznie, jak w satyrycznym wierszu Gałczyńskiego, Cyniczna uczta etnografów", musimy "zerwawszy • J. Ficowskl, 'Demony ... , 's. 250 - 251. 1 J. Tuwim, Cyganie (rozmowa z Jerzym Ficowskim), "Problemy", 1950 nr 10. s J. Ficowski, Demony ..• , s. 33. • Tamże, s. 262. 10 F. Znaniecki, Stud'ia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. 11 K. l. Galczyń'sk,i, Cyniczna uczta etnografów, (w:) DZieta, Warszawa 1979, t. 3. Próby ..tea1tralne, s. 587 - 588. �251 RECENZJE z moralu1ym pionem", tmktować przedmiot badań aż tak cynicznie kosumpcyjnie? Nie grozi nam, co prawda, lot jaik,i zgotował "swoim" etnografom Gałczyński, ale p;'zccież utrata szacunku też jes·t swego rodzaju śmiercią. W ojciech Olszewski Zagadnienia z kultury Podhala, Spisza i OTawy, red. W. J o s t o w a, Pod halaóskic Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym T,argu i Muzeum Tatrż·ańskje im, dl' Tytusa Chalubil1skiego w Zakopanem, Nowy Targ-Zakopane 1986, ss. 133, iI., mapy. Sll.sunkowo uboga literatura na temat kultury ludowej Spisza i Orawy, a także -- choć już w mniejszym stopniu - Podhala, wzbogaciła się o,statni,o w wyniku opublikowania tomu prac zredagowanych przez W, J.ostową i wydanych przez Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Muzeum Tatrzal1skie w Za:kopanem. Tom ukazał siG, jak głosi dedykacja na pierwszej stronie: "dla uczczenia pamięci Piusa Jabloóskiego i J.ana Plucit'lskiego - godnych synów Orawy i Spisza". Zgromadzono w nim teksty o różnej wafiwśai i a różnej przydatności dla poznania kultury południowych rubieży Polski; wszystkie jednak zasługują na wnikliwą uwag~, Zbiór otwiera fragment pamiętnika Jana Plucińskiego (1897 - 19E2) zatytułowany Dziedzictwo Spiszaka. J. Pluciński, jak wiadomo, urodził się "V' ,)Ul'gm,'ie i tu pobierał wstępne nauki w parafialnej szkole, Dzięki pomocy ,,5tud~nt6v/' z K~akowa (raczej akademików, bo w owych czasach studentami nazywano ucznió\>' szkół średnich) dostał się Pluciński w 1909 roku do Zakładu ks. Siem2.sz.ki dJ<l biednych i opuszcz,onych chłopców, pI'owadzonego przez Księży Misjonarzy '" Krakowie, gdz'ie miał mieszkanie, utrzymanie i opiekę pedagogiczną, Gimnaz.jalną edukację rozpoczął w Filii Gimnazj'Um św. J-ac·ka przy ulicy 8tarowiślnej, Nie miejsce tu na dalsze szczegóły biografii powszechnie znanego i szanowanego nauczyciela, badacza i miłośni~ Spiszu. Opublikowany fragment wspomnieó J. Plucińskiego dotyczy najwcześni'ejszych lat j·ego żyda, początków edukacji w trudnych czasach madz.iaryz.owania polskiich mieszkańców Orawy i 8pisza oraz pierwszych lat pobytu w Krakowie. Bogactwo szczegółów przy jasności narracji czynią wspomnienia J. Plucińskiego zarówno ważnym źródłem do dziejów Spisza, jak i ciekawą iekturą, mogącą stanąć w rzędzie najwV;)iHli,:-o:iszyci1jJ~'\skich osiągnięć pamiętnikarstwa. Podobne komplementy można skierować również pod adresem tekstu wspomnieniowego Z Orawy w świat, który jest z kolei fragmentem pamiętnika Piusa J,abłońskiego (1908 - 1979). Znajdziemy tu wiele ważnych a mało znanych szczegółów na temat podstawowego i średniego szkolnictwa na Orawie, gdyż autor - pocz.ątkowo w rodzinnej wsi Lipnica Wielka - później w gimnazjum w Trz.cianie, z. trudem, wśród wyrz.eczeil rodziny, torował sobie drogę ku wyższemu wykształceniu, które uzyskał potem w Uniwersytecie .Jagiellońskim, Nauka była trudna z.właszcza przez. fakt, iż Jabłoński - jak i inne dzieci s'pis,kie i orawskie - wstępne nauki pobi,erał w języku zupełnie sobie obcym _ węgiers'!<'im, potem w obcym, lecz z.rozumiałym - słow.ackim - by dopiero z czasem, już w KlasycZiI1ym Gimnazjum w Nowym Targu, odkryć literacką polszczyznę, której pozostał wierny do końca życia. Walory wspomnieó J. Plucińskiego i P, Jabłońskiego są oczywiste li ocz,ekiwać należy, że ich pamiętniki zostaną rychło opublikowane w całości, do czego w pełni upoważnia ich literacka i ,dokumenlalna ranga. �252 RECENZJE W. Jostowa przedstawiła w omawianym zbiorze artykuł Zwyczaje doroczl!(' Orawy. Artykuł jest częścią obszerniejszej \.1I'acy, a opar tv wstał na materiałach uzyskanych z badań w trzech wsiach: Piekielniku, Podszkh.l i Harkabuzie w latach 1963 - 64. Materiał sprzed lat ponad dwudziestu ma dziś wartość h~storyczną i powinien być skonfrontowany z danymi wspólczesnymi. Wątpliwości budzi także wybór wsi do badań; nie mogą być one w pełni reprezentatywne dla jakichkJolwiek badań kulturowych na Orawie, gdyż - co wiadomo już od dawna różnią się one bardzo od wsi podbabiogórskich. mniej poddanych wpływom podhalańskim. Mimo wszystko mate6ał daJnY przez W. Jostową jest godny uwagi, choć wnioski i uogólnienia, jakie autorlka z niego wyprowadza. rażą niekiedy ogólnikowośQią. H. Jost prezentuje al"'tykuł O oLejarniach na Podhalu, Spiszu i Orawie. AutOL' słusznie stwierdza, iż "olejarnie z terenów podtatrzaóskich wymagaj~l \\Tczerpującego opracowania", dodając, iż jego praca "nie ma pretensji do \\yczerpania zagadilienia", a jedynie "podaje zasadni ozy material", który może być pomocny badaczom. W ·istocie, artykul H. Jost-a to krótki wyklad techniki UZ~'skiwania oleju z siemienia lnianego przy pomocy stosunkowo prymitywnych, wręcz archaicznych metod i urządzeń, w nikłym, stopniu zachowanych do czasów obeonych. Autor zamieszcza wy:kaz ,olejarni w byłym powiecie naw otal"'Slki m, sporządzony na podstawie ankiet z lat 1959 - 1964. Ponieważ większość olejarni nie istniała już podczas przeprowadzania ankiet, informacje są stosunkowo lakoniczne. choć zapewne d1a zainteresowanych cenne, podobnie jak ccnny jest dolączony do opracowania słowniczek gwarowych wyrazów technicznych, używanych w olejarstwie na terenie Podhala, Spisza i OTawy. S. Walach, nadleśniczy z Zubr,zycy Górnej, wybitny znawca przyrody regionu babiogórskiego, omawia nazeWll1ictwo ludowe na południowo-wschodnich stokach Babiej Góry. Ma to duże znaczenie zarówno dla poznania dziejów osadn;ctwa tych terenów, jak i daje ciekawy materiał językowy. Podobne znaczenie ma obszerna praca J. Plucińs'kiego Przezwiska i przydomki w Jurgowie na Spisz li, efekt żmudnych badań i analiz. Powstawanie nazwisk i przezwisk ściśle wiąże się z his;torią regionu oraz panującymi tam zmiennynld z reguły, rzadziej trwałymi stosunkami demQgraHcznymi i gospodarczymi. Ogromną !'Olę odgrywają wpływy kulturowe, a zwłaszcza językowe. Spisz należy do terenów szczególnie interesujących dLa badacza kultury i języka. Materiały zebrane przez J. Plu-' cińskiego jeszcze raz potwierdzają takie przekonanie i są niezwykle cenne zarówno dla hi.storyka, etnografa, jak i a może przede wszystkim dla językoznawcy. Ostatni prezentowany w zbiorze tekst ma inny nil. pozostałe charakter. Jest to utwór sceniczny FrancisZJk,a Katta Wesele orawskie w dawnych czasach. napisany orawską gwarą i odznacz,ający się wiernością w stosunku do tradycji orawskiej, przez co ma nie tylko wartość literacką, ale także dokumentarną. Utwór F. Katta został napisany dla Orawskiego Zespołu Pieśni i Tańca, który pod kierownictwem S. Wałacha działał na Orawie w latach Hl59 - 1984. Dobrze się stało, że zosltał on wydrukowany, gdyż - jak dobrze wiemy - podobne materi.ały łatwo przepadają ku strapieniu badaczy. Wartość całego tomu podnoszą rysunki, zdjęcia i mapy, któl'e zostały starannie wykonane li stanowią dLa czytelnika dużą pomoc w przyswojeniu tekstów, podobnie, jak zamieszczone po niektórych artykułach słoWlT1iczktiwyrazów i okl'eśleń gwarowych spiskach i orawskich. ludności polskiej Ryszard Kantor �253 RECENZJE Wesele sIJiskie. Podał Jan PluciJiski, znawca co,-,'ala Kry s t y n a K w a ś n i e w i c z, Polskie 1007, s. 144, liczne zdjęcia. i miłośnik Wydawnictwo ziemi spiskiej. Muzyczne, Opr<1Kraków Tradycyjne wesele wiejskie od dawien dawna cieszy lo się wielkim zaintere<;cwaniem etnografów ,i muzyków. Obrzęd ten, którego społeczny sens sprowadza się do potwierdzenia przejścia pary młodych ze stanu ludzi wolnych do stanu malżeńskiego, posiadal wyraźne cechy widowis'kow,ości, napięcie dramaturg'iczne, dz.ięki któremu głęboko z.apadał w pamięci uczestników i obserwatorów. Wesele mialo w zasadzie, zarówno na terenie całej Polski, jak ,i właściwie całej Słowiańszczyzny, bardzo podobny przebieg, lecz jednocześnie ukształtowały się regionalne odmiany tego obrzędu. Mówimy o weselu kurpiowskim, krakowskim, czy podhalm'lskim by wymienić najbardziej znane odmiany - mając na E1.,·~1i;a1,t, ;~: w regionach tych wytworzyły się bogate i zróżnicowane obrzędy zgrupowane wok ó ł zasadniczego jądra obrzędu weselnego. Dokumentacja owych regionalnych odmian wesela ludowego s,tawała ~ię właśnie dokumentacją regionalnych odmiC:D kultury, gdyż kultura z wielką siłą właśnie w weselu się manifestowala. Dziś zwyczaje weselne miejskie i wiejskie niemal upodobniły się do siebie; powstało coś w rodzaju ogólnopolskiego obrzędu we:ielnego, niestety, w porównaniu z regionalnymi weselami ludowymi obrzęd ten jest znacznie zredukowany. Dawne tradycje pielęgnują Jeszcze zespoły folklorystyczne, uświadamiając nam. jak wiele piękna i powagi może tracić nasze życie, gdy pozbawione zostanie z lenistwa lub wstydu, bądż fałszywie pojętej nowoczesności - elementów dawnej barwnej i wymownej obrzędowości. Wśród odmian tradycyjnego wiejskiego wesela szczególnie, jak mi się 7,cl'l.ie. wyróżniaj'l się wesela góralskie. Nie tylko swoją barwnością, czy rozbudowaniem, lecz raczej głównie przez temperament i nastrój, przez połączenie godności obrzędowej z żywiolową zabawą. Pogląd taki zdaje się potwierdzać wydana ostatnio przez Polskie Wydawnictwa Muzyczne inscenizacja wesela spiskiego, autorstwa Jana Plucil1skicgo, znawcy i miłośnika Spisza, opracowana fachowo przez etnografa muzykologa i bogato ,iJustJ"1Ow,ana dobrymi zdjęciami . .,W domu gospodarzy Stanków w Łapszach Niżnych nastrój dziś szczególny .i uroczysty. Mają się odbyć "zrynkowiny" gazdowskiego syna Jędrusia z Halą Kowalczykówną". Tak zaczyna się opowieść-prezentacja widowiska weselnego na Spiszu, które jest ciągiem zabaw i śpiewów, ciągiem ważnych i wielkich chwil dla zainteresowanych, a przynosi radość i wrażenia uczestnikom, całej zbiOl'O\<:ości wiejskiej. Jest to spektakl napisany piękną spiską gwarą, jasny ,i klarowny, spektakloddający is,totę "typowego" spiskiego wesela, choć ,tylko zainscenizowany przez ze5pół "Spiszacy" z Łapsz Niżnich. Jest to rzecz do oglądania (bardzo dobre zdjęcia o walorach dokumentalnych!), do smakowania i do czytania; jest to także wartościowy dokument, zaopatrzony w 'etnograficzne posłowie i rz'Cczowy komentarz filologiczny, a także słownik wyrazów gwarowych. Przy okazji omaw,iania tej cennej pracy, należy przypomnieć postać autora, Jana PluciIlskiego, człowieka wielkiego wymiaru, niezwykłego. Urodzony w 1897 roku w Jurgowie na Spiszu doświadczył niemal typowych dla mieszkańca tego terenu losów: najpierw uczęszczał do s.zkoły z wykładowym językiem węgierskim, potem stopniowo uświadamiał sobie pols'kie pochodzenie, stopniowo dochodził do polskiej świadomości narodowej. PluciIlski, o czym sam pisze w publikowanym niestety tylko we fragmentach pamiętniku, stał się pasjonatem, jednym z coraz już rzadszych prawdziwych regionalistów, znawców i miłośników jakiegoś terenu. �254 RECENZJE Patriota i pedagog nade wszystko ukochał swoje rodzinne strony. Zakłada~ n~gionalne zespoły, pisał spis!ką gwarą utwory sceniczne o niebagatelnej warto~c artystycznej, prowadził cenne badania naukowe a charakterze językowym i historyczno-etnograficznym. Dzięki tam i ludziom jak on pogłębia się nasza wiedza o regionach, zwłaszcza peryferycvnych. Dvięki nim mieszkańcy takich regionów zy;:;;'iwali świadomo~ć samych siebie, zaczynali doceniać swoją kulturę, swoją trodycję, swój dorobek. To pierwszy, może najważni'ejszy krok ku mądremu patri,)tyzmowi; krok od miłości reg,ionu - owej ojczyzny prywatnej, a której pisal :j>lcjo!og St. Os.sowski - ku miłości Macierzy. Lud:z;iom pokroju Jana Plucińskiego czasem stawia si€; pomn"(i, na og0! jednak sami je sobie budują dziełami pisanymi milościCl, i pasją. Takim wla;~ll'", jak sądzę, pomnikiem jest Wesele spiskie, którego wydania autor już nie doczekał. , a które dzięki nader starannej szacie graficznej, a zwłaszcza dzięki swym dokumenbcyjnym i artystycznym walorom na stale znajdzie s'ię wśród naj\\'y'):tniejszych dZ'ie! etnografii regionalnej, Rys::.arll M. Kor n e c Je i, Gotyckie kościocy terackie. Kraków 1987, ss. 147. ii. 49. drewniClne na Podhaln, KCl'''.:'' Wydawnic' ..,' i_i- Marian Korneoki znany jest jako wybitny specjalista z zakresu probkmatyki konserwacji zabytków i ochrony szeroko pojmowanego krajobrazu kultui"owego. Kilka lat temu wraz z Tadeuszem Chrzanowskim wydał bardzo dobrze przy jętą przez krytykę pracę Sztuka ziemi krakowskiej. Szczególnym zainteresowaniem M. Korneckiego cieszy się drewniane budownictwo, zarówno mieszkalno-g'Jsp:ldarcze, jak i sakf'alne. Wieloletnie badania nad tymi zagadnieniami zaowocov:al\ licznymi artykułami w fachowych czasopismach oraz popularn<l prac,! tu wła.~11 ;.i' (;111<1wi.aną· Gotyckie kościocy drewniane na Podhalu łączą wybitną erudycję auto:'" z jego autentycznym umiłowaniem regionu, o którym pisze - Podhała. Popr;;.:z ap{)wieść a drewnianych kościołach, które są "w sposób wyjątkowo harmonijny zestrojone z otaczającym je górskim krajobrazem, a zarazem nieodłącznie z\\'i'IZane z kulturą i sztuką PolSJki", stara się powiedzieć jak najw.ięcej o swoistym c:;cnills loci Podhala, a także o owym nieuchwy,tnym czarze regionu. Czar ten poznał-: dobrze lic.zni artyści i badacze, w przeszłośoi i współcześnie. Ze znanych drewnianych kościolów Podhala, w większości pochodzącycr. z XV i XVI wieku, autor wybrał pięć: w Dębnie, Łopusznej, Harklowej. Gr,"',qldzie oraz kościół w Nowym "Dargu, najbardziej zresztą przez wieki pTzeksztalcol1\-, !Ccz dZliś jeszcze wykazujący ..istotne podobieńs,twa łączące go z pozostalymi. Ko.~ciGły te znane są dość dobrze, choć raczej tylko w kręgach fachowców. Autor słusznie założył, iż potrzebna jest popularna publikacja, nie będąca ani inwentarzem, ani rodzajem katalogu ,zabytków. Opracowanie - jak sam pisze - "winno \\' ~posób możliwie syntetyczny naświetlić problematykę historyczną i artystyczną znakomitych, a skromnych zarazem pomników dziedzictwa kulturowego jednego z Icajpiękniej szych zakątków Polski". Prezentację pięciu zabytkowych drewnianych podhalańskich kościołów ,JOprzedzają tnzy dość syntetyc':Mle rozdziały, dotyczące dziejów o·sadnictwa na P,)dhalu, staJll,u badań nad zabytkami drewnianego budownictwa w Polsce, ze szozegól- �255' RECENZJE nym uwzględnieniem Podhala oraz problematy~i architektury i wyposażenia wnętrz kościołów drewnianych na Podkarpaciu. Zdaniem autora możliwe jest określenie_,typowego" kościoła drewnianego dla tego, w sumie dość przecież zróżnicowanego regionu, gdyż był to teren stosunkowo zapóźniony w porównaniu z ,innymi ob~ szarami Polski i wytworzyły się tu lokalne konwencje rozwiązywania problemów architektonim:nych i dłuż-ej niż gdzie indziej przetrwały w swej "czystej" for~ mie. Jednel z cech sakralnego budownictwa drewnianego na Podkarpaciu jest harmonijne łączenie profesjonalizmu z twórczością ludową, zarówno jeśli chodzi o bryłę, jak i wyposa:ilC'TIiekościolów. Stąd też w kościołach tych "znaleźć można prymitywną rzeźbę o charakterze XIV -wiecznym, może wytwór lokalny na peryferii twórcw:ici cechowej, quasi-barokową ornamentykę sprlzętów, wytwór góralskiego samouka, aż po najczystSiZą sztukę ludową, któr'a znalazła swoje miejsce w drewnianych kości olach przede ws.zystkim dlatego, że były to świątynie tak silnie związane z miejscową społecznością". Opisy kościołów dane przez 1\1 Korneckiego zawierają poza linformacjami hi·storycznymi (na tenlat osadnictwa, eryg;owan1a parafii, budowy kościoła lub kościołów, jeśli opisywany nie był pierwszy w tej miejscovvości itp.) wyczerpuj,jcy zestaw wiadomości o konstrukcji kościoł::.t i jego wyposażeniu. Interesujące Sil z\Vłas'~cza analizy polichromii, tak charakterystycznych dla wnętrz kościołów podhalańskich oraz obrazów na deskach i póltnie, z których wiek jest mało zna-. nych, a odznaczaj'l się wybitnymi walorami artystycznymi. Przy okazji opisów kościołów czytelnik dowiedzieć się może wiele o dawnych sposobach konserwacji zabytków i różnych od dzisiejszych poglądów na ich wartość. Książka M. Korneckiego napisana jest przystępnym językiem: wywody, nic nie tracąc ze swych wartości naukowych, stanowią doskonały przyklad L:etf'lnei popularyzacji niełatwej przecież problematyki. Wydawnictwo Literackie tym razem stanęło na wysokości zadania wydając tę godną polecenia pracę w nakładzie 20 tys. egzemplarzy. Jest nadzieja, że trafi ona do rąk Hcznych miłośników Podhaia, milośników przeszłości i zabytków tego fascynującego regionu. Ryszard Kantor Zmagania pulonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie. 'Wybral i Op:','COwał T a d e u s z D w o I' e c k i SVD, A.kademia Teologii Kaltolickiej, Warslzawa 1987, ss. 270. Tadeusz Dworecki opubli·kował pnzed kilku laty ·1nteresującą, choć nie pozbawioną słabszych stron, pracę na temat działalności werbistów w Brazylii, wsroo\ Polonii brazylijskiej 1. Obecnie, niejako kontynuując zainteresowania dziejami osadnictwa polskiego w Brazylii, przedstawia zbiór fragmentów pamiętników obra.zujących życie tej hoznej, lecz wciąż jeszcze w nauce polskiej słabo poznanej PoIO!1ii'. Pamiętniki wybrane pnez T. Dworeckiego były w znacznej części plonem konkursów na pamiętniki emigrantów organizowanych po II wojnie światowej przez Komisję Pamiętnikarską PAN, Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa I Zob. R. Kantor (rec.); T. Dworecki SDV, Zmagania polonijne werbiści 1900 - 1978, "Lud", t. 66:11*82, 5. 329 - 330. • Szczególnie słabo poznana jest kultura Polonii brazylijskiej. w Erazylii. t. 1. Polsc);· �256 RECENZJE i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Znajdują się one w zbiorach Biblioteki Narodowej, w Bibliotece Ossolińskich ,i w Archiwum Akt Nowych w Warsza1Mie. PI1zeds,tawione pamiętniki jstaJnowią świadectwo ponad stuletniej już obecności polskiego żywiołu w Brazylii. Pierwsze fragmenty sięgają wczesnego okresu "gorączki brazylijskiej", 1j. lat osiemdziesiątych XIX wieku; inne ilustrują końcowy etap tego procesu, tj. procesu mas'owego osadnictwa chłopów polskich w Brazylii. czyli lata przed pierwszą wojną światową. Bog'ato prezentowane są także pamiętniki z okresu międzywojennego, a szczególną wartość mają te, które ukazują życie emigracji po II wojnie światowej, gdyż lata najnowsIze, wbrew pozorom, bynajmniej nie należą do najlepiej pozmanych, jeśli idzie o sytuację brazylijskie; Polonii. Pamiętniki wykorzystane przez T. Dworeckiego są bardzo zróżnicowane pod względem wartośei l1terackich, niektóre maj,] dość surowy charakter i nieporadny styl, inne zbliżają się do mistrzostwa i stanąć mogą w szeregu największych dokonań pamiętnikarstwa polskiego. Wszystkie jednak posiadają dużą wartość informacyjną i jako takie stalnowić mogą przedmiot zainteresowań badaczy polonijnych. Wydawca pamiętników starał się tak dobierać ich fragmenty, aby eksponować zagadnienia słabiej znane lub wręcz dotychczas pomijane. Stąd też niewiele znajdziemy w wyborze infoI1macji o trudnej doli pionierów, o ich uporczywej pracy. która zamieniła dziewiczą puszczę w uprawne pola, a więcej za to o lic,wych wypadkach opuszczania przez k,olonistów polskich już zagospodarowanych ziem i przenoszeni,a się ich na nowe tereny, "w bory". Wyraźnie uwzględniono w zamieszcwnych pamiętnikach takie zagadnienia, jak ,oświatę, s,zkolnictwo, życie teatmlne, powstawanie i d21iaIalność organizacji kulturalno-oświatowych i sportowych. Jak wiadomo, Polonia brazylijska była w swej masie chłopska, w stopniu większym niż jakakolwiek inna grupa polonijna i jej osiągnięcia na wyżej wymienionych polach mają szczególne znaczenie, gdyż dokonane zostały w rznacznym stopniu "własnymi siłami", przy nikłym udziale inteligencji, w bardzo trudnych warunkach bytowania i w otoczeniu niezbyt podobnyrr. dzialaniom przychylnym. Niezmiernie interesujące są te pamiętniki, czy ich fragmenty, któJ'ych autorzy nie ograniczają się do opisów środowiska polonijnego, lecz ukazuj,! egzystencję Polonii na tle i w zderzeniu z innymi nacjami: Niemcami, Ukraińcami, Włochami. a także z ludnością tubylczą, z kaboklami. Dopiel'o w kontakcie z innymi grupami znaczenia nabiera identyfikacja językowa, kulturowa, czy wręcz naroclowa. Reflekcje nad własną kulturą, jej wartościami i trwałością prowadzą zazwyczaj do intensyfikacji działań pielęgnacyjnych. Tak było również w przypadku Po'1onii brazylis,kiej, która niemal natychmiast po o:siedleniu znalazła się w sytuacji "konkurencyjnej", otoczona przez inne grupy etniczne musiała zabezpieczać własną kulturę i język przed wpływami obcymi. Za naj ciekawsze z punktu widzenia badacza kultury uznać należy lic:me fra;.;menty pamiętników traktuj'lce o zwyczajach dOl'Ocznych, rodzil~nych towurzyskich kultywowanych wśród polskich osadników w Brazylii. Wynika z nich jasno, że na terenie Brazylii tworzyła się kultura polonijna, na którą składały się - w rozmaitych proporcjach - eLemont y przenimione z kraju, elementy zaczerpnięte od innych grup et:niczych osi,adłych w Brazylii oraz elemenl;y wytworzone przez Polonię na miejscu i nie mające odpowiedników w "starym kraju", Pamiętniki dowodzą równieź istnienia i przełamywania różnic kulturowych grup �257 R,ECENZJE osadników wywodzących s'ię z posz,czególnych zaborów. Na terenie Brazylii chłopi .,spod Ruska" i chłopi z zaboru ipruskiego,a także "Galioejoki" odnajdywaii, nie bez trudu, płaszczyznę wzajemnego porozumienia, jaką była wspólna mowa, religia, a przede wszy.stkim miłość do !kraju, z któ.regQ musieli emrgr·ować. Integracja regionalnych grup ·poLiki·ch w Polonię brazylijską dokonywała si'ę właśnie w warunkach ..konkurencji" innych grup etni'cznych i była połączona z procesem unarodowienia chłopów polskich na emigracji. Pamiętniki opracowane i wydane przez T. Dworeckiego są istną kopalnią materiału dla badacza problematyki polonijnej. Są rÓWil1ie~nteresują'ce dla historyka. etnografa i -socjologa, g,dyż ukazują życie Polo'!l'ii brazylijskiej z różnych pu'nktów w.idzenia, w jego zlożoności ,i na przestrzeni długiego okresu. Dobrze się stało, że zostały wydane, szkoda tylko, że nie w całości, choć trudno mieć do wydawcy zastrzeżenia, co do zasa·dności dOIkonanego wyboru. Po pr,Oió!Juwydaje mi się, że wydawanie fr.agmentów pamiętni~ków, zamiast całości, jest zawsze 'złem koniecznym, które usprawiedliwić można jedynie znanymi trudno,ściami w przemyśle poligraficznym. Ryszard Kantor H. Z n <\ n i e c k a - Ł o p a t a, Polscy Amerykanie. Współzawodnictwo w 9rupie etnicznej, Ossolineum, Wrocław 1986, ss. 216. o pozycję społecznq Problematyka badań nad Polonią amerykaóską, jej przemianami kulturowymi, asymilacją i mobilno.ścią w ramach ,społec.zeÓl3twa USA, od wielu lat jest przedmiotem zainteresowaó przedstawicieli różny,ch dys'cy,plin naukowych. PodwaEny pod te badania położyli w pierwszym dwudziestoleciu XX w. W. Kruszk,a (Historya polgka w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich 17 Lud, -- w Stanach t. LX/XII Zjednoczonych i Kanadzie, Milwaukee w Ame- oraz W. r. Thomas i F. Znaniec.ki (The Polish Peasant in Europe and America, Nowy Jork 1918 - 1920). Intensy,wny rozwój badań :nad problemem etniczności w Stanach Zjednoczonych, przypadający na latasiedemdziesi.ąte, pociągnął za sobą wzrost z,a,interes,owaó Polonią ameTykaóską wśró'd nauikowców amerykańsikich {np. N. C. Sandberg, A. E. Wood), polonijnych (m.in. J. A. Wytrwal, K. Wachtl, A. Janta, E. Kusielewicz) i pols.kich (H. Kubia-k, G. Ba1bińSlka, E. Morawska, A. P<l'sern-Zielińlski). Do tego gronu należy równ'ież zaliczyć Helenę Znaniecką-Łopatę. Jej praca Polish Americans. Status Competition in an Ethnic Community (New Jersey 1976), która została wydana w językm polslkim przez Os,s'olineum, stanowi ważny punklt na drodze do poznania przeobrażeó etnicznych kultur, mający,ch swój emigracyjny rodowód. ,'a po'czątku kts'iążki autorka przedstawia swe z,a-ło,żenia metodyczne, zgodnie z którymi rozpatrywana jest później społecznośĆ polonijna w USA. Rozdział drugi, obrazujący historię naszego kraju i jej wpływ na powsltaitl'ie "czwartej dzieLnicy" PoISlk; wraz z kształtowaniem się jej struktury wewnętrznej, podziałów itp. wymaga jednak zastanowienia. Analiza tekS'tu sprawia, iż trudno nie oprzeć się przypuszczeniu o takim doborze przykładów z dziejów Pols.ki, aby przez !ich pryzmalt wyjaśnić 1000yi elementy charakterystycz.neSJPołeczn·ości emigracyjnej. Powstają stąd pewryce 1,905 - 1908) �258 RECENZJE ne zniekształcenia i uproszczenia (np. skutkiem Liberum veto były rozbiory, czy też to, że "Przez w i e l e _~p()dkreślenie moje - LN.) lat po wojnie liczne r-odziny polskie ko'rzy,sltały niemal wyłącznie z żywno:ści i odzieży przesyłanej ze Stanów"). Można napotkać także periodyzację z nazwami i cezur,ami niest<JIso'wanymi w nauce polskiej oraz pomijanie przyczyn zacofania gospodarczego kraju. Kontrowersyjna jest teza o antyintelektualizmie chłopa polskiego. H. Znaniecka-Łopatka stara się uzasadnić, że postawa antyintelektualna stanowiła skuteczny hamulec przed przyspieszoną asymilacją przybywających do Stanów Zjednoczonych. W konsekwencji początkowe fale imigrantów w XIX i na początku XX wieku tworzyly dość zamknięte spolecznośc,i, ,skupione np. wokół własnych parafii, niechętnie nastawione do innych grup etni'cznych. Polscy wychodźcy, w przeważającej większości pochodzeia chlopskiego, oibejmo,wali naj,częściej stanowiska robotników niewykwalifikowanych. AnIty-uIl'telektuaEzm tej grupy przej.awia.ł się m. in. w tym. że pierwsze pokolenie emigrantów wywierało silną presję na potomków, aby również pracowali w tych samych, bądż po.dOlbnych, zawodach i na ana10gicznych stanowi-sokach. Zdaniem autOTki ,każdy, kto zamierzał siię k,ształcić wyżej, niż to bylo zwyczajowo ustalone, był traktowany j,ako oldszczepieniec. Taki sposób ujmowania problemu mo-że być przyjęty, jeśli uwzględnimy za auJto-rką, iż zn.a'czna liczba wyjeżdżających "za chlebem" pr,agnęła po jak najskuteczniejszym zgromadzeniu odpowiedniej ilo'ścii pieniędzy wrócić do kraju i tu podnieść swój prestiżspoleczny. W tym samym rOZJdzialeomówione z06rt.ały wzajemne 'S'tolSlUIlki Polski z Polonią amerykańską (wraz z genezą ukształtowania się po'jęcia "czwartej dziel'nicy") od cza'su ich powstania do lat siedemdziesiąitych XX wieku. Rozdział trzeci i -dalsze są po,święcone problemom "wewnątrzpolo:nij.nym": wyłonieniu i trwaniu wspólnoty etnicznej, wzajemnym stosunkom z resztą społeczeństwa amerykańlsk'iego, przemianami stylu żyda poszczególnych generacji emigrantÓV1 oraz krę.gom towarzyski'm i zawodorwym. H. Znanieok;a,-Lopata pomija bardziej szczegółowe opi'sy poszczególnych ŚTO!dowiSik polskich w USA i .l'ch specyfiJki" dzielą-e je genera1rui'Cna Ite, w których przeważa inteligencja i na te, złożone z potomków chłopów polskich. Ważność linii podzialu na poLskich Amerykanów - byłych chłopów li inteligentów - jest niejednokrO'tni-e ak,centow:ana w kontekście wytwarzania własnej kultury i j-ej roli w podnO'szeniu prestiżu Poloni'i w lSiPołeczeńsi;w.ieamerykańs'kim. Auto:rka uważa, iż dopiero późniejsze fale emigrantów politycznych doprowa'dziły do z.mian w stereotypie kulturowym, cechującym wychodźstwo o po:dlo'żu ekoll'omkznym i przej.awiającym się przeWlaŻJlie w zniekształconej obrzędowości dorocznej, odmienn<JIśc.lkulinarnej, muzycznej ,i tanecznej. Brak szers'zej wiedzy o swej kulturze narodowej i jej osiągnięciach, ~cechujący większość ludzi przynależących do emigracji zarobkowej, połąc'zony z niechęcią do ksz,takenia slię w zawodach wy,żej l51:o-jącychw hierarchii niż roboltnicze był, j.ak mo'żna wywlniOlsk:ow.ać,jedną z ,przyczyn pojia'wienia 'Się szeregu do!Wcipów ośmie'szających PQll,aków (polLsh joke's) oraz wielu negatywnych opinii o polskiej 'SiP,ołecznośeietnicznej w USA. "Pols'cy Amerykanie" są pozycją, której nile sposób pominąć przy podejmowaniu badań, lIlie tylko etnologi'CZnych lu'b lSocj.ologicznych, nad społeczno-ścią polonijną w Stanach Zjednoczonych. Książkę, dającą ogólny przekrój przez .óżne aspekty :istnienia przekształ'C€ń kulturowych, moi::r1a.śmiało traktow,ać jako poważne WIJrOlwadzenie do tej problematyki. Analiza zawarta w ksiąźce jest tym bardziej ciekawa, że przepr'owdz'iła ją osoba, żyjąca na gruncie Ikulturowym i "fizycznym'" amerykańskim już ponad czter:dzieśoi lat. Ponadto H. Zn.aniecka-Lo,pata nie utożsamiała się ni~dy �259 RECENZJE bez reszty z Polonią, co pozwala przypuszczać, że wypracowane wnioski nie były w ten czy inny sp01sób determinowane przez przedmiot badań - społeczność polonijną. Przydatność 'tej pracy została podkreślona m. in. ,wydaniem jej przez Prentice-Hall - wielkie wydawnictwo. cieszące się znaczny,m autO'rytetem na rynkuks-ięgarskim USA i na świecj,e.. ,Pols'cy Amerykanie" jedrnocześnie zostali umieszczeni w serii etnicznej, redagowanej przez Miltona M. GoDdona, co s,powO'dowało umieszczenie książki na liście obowiązkowych lektur dla wykła.dowców i studentów. Z,więks·zył·Q!to możliwość oddziaływania tej ks!iąŻiki m. in. na świadOlffio'ść społeczną Amerykanów - szczególnie młodych. Dlatego dobrze się stało, iż pojawiła się ona również w polskim przekładzie na naszym rynku, dając możliwość poznania dorobku H. Znanieckiej-Łopaty szerszemu gronu odbiorców polskich. Iwo Nowak N. W. S o b o l e wa, Tipo/agia i lokalna specifika NowosybirSlk 19,84, ss. 170, wyd. "Nauka". Tusskich satiriczeskich slcazok Sibirii, F1il{)IO'gicznaoTientacja w fo,lklory.styce, reprezentowana między innymi przez tzw. "szkołę fil1ską", dała jeszcze jeden plon, tym razem w pracy Niny Wasiłewnej Soibolewej. Mimo, iż opracow.anie, którego treść zamierzam przedlsi:,awić, powstało cztery lata temu, uważam, że na,leży je odnotować, a to ze względu na jego niecodzienne wartości. Trudno zrozumieć artysty,czny charakter bajek, a sa1tyry,cznych w szczególności, w oderwaniu od wielu aspektów kulturowych właściwego im ludu, a to wierzel1, obrzędów, obyczajów, kultlUry humorystycznej itp. Zwrot ku etnograficznym realiom pozwolił aUJlorce określić drogi i spofsoby bajkowej twórczości arty.stycznej. Historia występowania rosyjskich bajek satyrycznych na terytor.'ium Syberi'i związana jetSt nie tyłko z 'szczegóLnymi warunkami i geografią rozprzestrzeniania bajek, lecz także z przejmowaniem baje!k rosyjskich przez 'inne ludy regionu i z p<Jwstałym tą drogą problemem międzynamd<ywych związ.ków folkloTY,Sl:ycznych. Zagadnienie to w faJkIorze Syberii pOisiada dw,a obUcza. Po pierwsze, to współdziałanie na tym obszarze folklorystycznych systemów genetycznie pOIkrewnych etnosów (1'0syjsk'iego i uk.rait1$ki.e,gooraz białoruskiego), po 'drugie zaś wzajemny zlwiązek z folklOTem grup autocht.onicznych. F.a·kity wy,korzystywania przez Rosjan treści folklorystycznych narodów Syberii spotykamy .stosunkowo często w reJonach Pól:nocy .i Północnego Wschodu. Wyraża się to przyjmowaniem np. od Buriatów i Eweruków podal1 toponomastyczny,ch, legend o Bajkale, przekazów o stosurukach między tymi ludami J. Jednakże przenikande treści fo,j,klorY.':itycZfnych szło także w drugim kie.runku, tj. od ROlsjan do grup !'Odzimych. Tak np. 1. A. Chudjakow pisał, iż "jednocześnie z pojawieniem się Rosjan wśród Jakut6w przeszły do nich magiczne bajki o Ile Muromcu i inne; są one opowiadane przez Jakutów w podobnej formie ,iz jeszcze większą żarHwością niż przez rosyjskich gawędzia.rzy. Równocześnie z bajkJami ma,gic,znymi tra'fily do J E. w. Pomerancewa, Spec!fika ustnaj prozy w ssaw, "sowietskaja Etnografija" 19176,nr 2, s. 70 - 76. swe te izuczenija sowremennych proce- �260 HECENZJE Jakutów od Rosjan bajki satyryczne, w których wyśmiewaj,j się z magi'i i szamanizmu ... "". Jedna'kże autorka w swojej pracy o,dwołuje .sit; jedy,nie do folkloru Rosjan zamieszkujących 'region, pomijając inne grupy etniczne. Trudno ów chirurgiczny zabieg zaliczyć do naiszczęśliwszych, bowiem j.ak dowodzi w innych częściach pracy. Rosjanie na Syberii chol: w znacznym rozproszeniu. nie żyli w izola:.ach kuKurowych. )lajb2rdziej rozpowszechnione na Syberii, jej zdaniem, są bajki o popach, w tym tak rzadkie tematy jak "Pop w koziej skórze" (SUS T-834). Fakt ten podyktowany jest przede wszystkim, jak twierdzi autorka opracowania, spOłeCZTICj wiedzą o hula.szczym życiu l,y'beryjSl'"iego duchowieństwa, oraz brak,iem w regionie poddańshva. Niezwykle intere:suj,\Cym zjwiskiem odnotowanym przez Sobolewą jest fakt, iż po rewolucji w repertuarach narratorów zaszly zasadnicze zmi'<l'l1ywar::ości. Oto bowiem przed tym okres·em w 0'P0wiad.aniach ludowych dominowal kupiec-o,szust. zaś po rewolucji zastąpił go panicz, obswrnik, Flakt ów pody;ktow;any był przesiedleniem na Syberię Ukrait'1ców, a co za tym idzie, ich folkloru (l';, 17). W rezultac'ie porównawczo-ty,pologoicznej analizy ,saltyrycz:no-bytowych bajek Syberii dostrzega autorka opracowania prawidłowość, .iż najbardziej rozpowszechnione były .na Syberii te tematy, które podobną popularnością cieszyły sit; w europejskiej części Rosji (s. 19). Cały materiał źródlowy podzielila autor,ka na pięć grup tematycznych i \\' ich obrębie do·konała analizy pr:zek,azów: 1) ~ematy najszerzej reoprezent·ow.ane u Rosjan i in.'lych ludów wschodni,osłowiańskich, w tym talkże na Syberii; 2. tematy szeroko rozprzestrzenione u Rosjan, ale nie odnotowane na Syberii: 3. tematy ujęte w SUS tylko na Syberii; 4. tematy zapisane na Syberii, ale nie uwzgh;dnione w SUS: 5, tematy powstałe pod wpływem grup autochtonicznych. Rumur i satyra stawały się przedmiote'm wielu opracowań. Ich autorzy bardzo czę.sto informowali czytelnika o kryterilach wyodrębl1'ieuia gatunków reprezentujących -te zagadnienia. Kwestie geneł:ogiczne, w omawianej pracy, j.<l:kbyumknęły lIwadzea·utorkii Itrudno powiedzieć j.akie p.rzeslanki po,zwohły jej na zajt;cie się tymi, a nie inny.mi przekazami. Co prawda w jednym z akapitów wstt;PU mówi Sobolewa, iż "przedmiot naszych zai:nteresowail stanowią te bajkowe i anegdotyczne tematY,które w rosyjskiej USilnej tradycji pOl3'iactająoparcie w satyryczno-komicznej interpretacji :i w SUS zoIstały określone rozdzi!ałem anegdoty" (s. 9), PrawdopodobIllealutorKia anali.zuje jedynie te przekazy, które ją osobiś,cie ubawiły, bowiem w pracy znajdujemy dużą do;wolno·ść w dobOlrze materiału. Proponuje też swoistą systematykę humo.rystycznych opowiadań SybiI1a:ków (s. 132 - 158). Oto z już opracowanego katalogu tematów TO'syjskiej bajki ludowej 3 wybiera te, które jej zdaniem stanowią '0 humo~ze :i satyrze. W ten sposób dopatrzyła :sit; Sobo1ew<l ludowego humoru już w bajce zwierzęcej (T-254 **) i poprzez bajki magiczne, legendy, opowiadania nowelistyczne, dociera wTeszcie do arlegdot,które z całą pewnośc.ją o humorze stanowią. Tych jest rzeczywiście najwięcej. Ale nie na tym koniec. bawiem obok wspomnianego przeglądu tematów, pooaje autorka tematy i ich wersje, nie ujęte w SUS. Te pr.zedstawia w p<lorządku matematycznym wymieniając 62 pozycje (s. LiB - 166). Wojciech • Welikorusskie • Srawnitelnyj skazki w zapisach ukflzatel sjużetow. 1. A. ChudjakOwa, Wostoczno-slawjanskaja Leningrad 1971', s, 48. skazka, Leningra:" Ł?Jsiak 1979, �RECENZJE 261 Russkij narodnvj kostjum Russian fork dothing, ze zbiorów Pań:stwovvego Muzeum Etnograficznego Ludów ZSRR, tekst i wybór ilustr. Ljudmiła Nikołajewna M o ł o t o w a i Natalja Nikolajewna S o s i n a, Leningrad 1984, 223 ss. 242 i!. czarno-biale i kolorowe, twarda płócienna okładka. Książka -- album jest jednym z nielicznych interesujących opracowai1 poświęconych ludowym strojom i odzieży europejskiej części ZSRR oraz Syberii. Jej .,zata graficzna i wY3ori:i poziom edytm'ski oraz starannie przygotowany tekst i boga1ty w szczególy spis i.lustracji i duża ich plastyczność spmwiają, że pozycja tv ma nie tylko wartość artystyczną, ale także dokumentacyjną i źródolwą. Przedstawia ona zarówno cale komplety ,strojów i codZ1iennej odzieży, jak ich detale i elementy zdobnicze wpoznając z bogactwem ,i różnorodnością form funkcjonujących na terenie ROlsji od koi1ca XVIII w., aż po cz.asy współczesne. Są to najbardziej typowe i rozpowszechnione niegdyś przykłady pochodzące obecnie z unikalneJ kolekcji muzealnej, prezentowane w postaci oryginałów, starych fotografii i repro:lukcji malarstwa, uwzględniającego porusz,aną tematykę. Istnieje jednak znaczna dysp['oporcja w omawianym matel·iale. Niektóre bowiem stroje i wiadomości na ich temat dawno już znikły i tylko ocalałe relikty mogą odtworzyć niepełny ich obraz. Tak np. sporo kompletów i elementów pochodzi z pn. Rosji. rejonów archangielskiego. ołonieckiego, wołogodskiego, od dawna zaliczanych do rezerwatów kultu;'y. Natomiast o wiele słabiej zachowały się okazy z gub. wjaskiej i permskiej oraz nowgorodskiej i pskow5kiej, chociJŻ dobrze je ilustrują pochodzące stąd ['óźnc obrazy, daja,cc pojęcie o kroju, ,komtrukcji, ozdobach i innych detalach stroju. Najlwięcej jednak ich odmian pochodzi z centmlnych rejonów Rosji, tj. pn. Kaukazu i środkower,~o POi,vołża. nadto z Syberii onz obszarów zauralskich i dalekiego Wschodu. Warto przy tym podkreślić, że lepiej zachowały się stroje kobiece i dziewczęce, gO"u:j natomiast mę;kie. przede wszystkim te. które pos·iadały ceehy stroju narodowego. Tłumaczyć to można tym, iż na początku XVIII w. Piotr I wydał rozporządzenie zobowiązuj'lce wyż,;ze klasy społeczne Hosji do noszenia odzieży lU wzór cudzoziemski, co nie pozostało także bez wpływu na niektóre środowiska wiejskie. Oprócz jednak czynników historyczno-społecznych, geograficznych oraz gospodarczvc h niemale znaczenie w kształtowaniu się tute}izych strojów i odzieży odegrały l1a,tul'alne \,,;arunki zamkniętych obszarów, charakter obyczaJÓw i mic;jscowa tradycja poszczególnych grup etnograficznych. B2dacze wśród powtarzających się często kompletów kobiecych 'Nyróżniają cz':ery ich typy. Jest to ze:itaw: 1) koszula ze spódnicą w postaci prostokątnej tbll1iny ("po:ljewa") i rogatym nakryc:em głowy o nazwie ..soroka", 2) koszula z barafanem j na głowie z "kokosznikiem' '(stojącym człókiem), 3) koszula z zeszytą spódniq ..jubk'l-andarakiem'· i 4) suknia z rę'''owami. tzw. ..kubjelka". Po.szczególne typy wyróżniały się zatem zestawem części, kro.jem, zdopinami ,itp. Vi XX w, z wymienionych form najbardziej rozpowszechnicne były dwa: południowo-·rosyjski z ..ponjewa" i północno-rosyjiiki z "wra,ranem". Popularn::t była też spódnica "jubka" z kaftanem. Miały one niezliczoną ilość wariantów jeżeli chodzi o zestaw w Kompletach. Najstarsze zestiClwy południowo-rosyjskie skł.adały się z długiej płóciennej koszuli. nakl;órej przepasywano "ponjewę". Ich odmiany łączyiysię z b:w ... p jerjednikiem", "zanawjeską", "zaponą" czyli fartuchem lub zapaską o zróżnicowanym kroju. Dochodziło do tego jeszcze górne okrycie 13ję~ające poniżej pasa, a mające także rozmaite nazwy ("nasow", "nawjersznik", "szuszun", .,sukman" ... szuszpan"). Szyto je z samodziałowego płótna albo sukna a swoistych ozdobach, Dochodziło do �262 RECENZJE tego je.szcze o'krycie głowy - u kobiet skrywające włolsy {"głuchoj"), a u dzie'wcząt stroik. Dominowały tu tkaniny samod;:iałowe w przeciwieństwie do rejonów środkowej i północnej Rosjoi. Komplety z sarafanem, występujące nie tylko w pn. Rosji, ale także w rejonach centralnych, zachodnich oraz Powołża, Uralu i Syberii, .częściowo też, na południu (gub. Woroneżska, Ku:rska, Chiarkowsk1a) ~kładają siię z koszuli l długiego sarafanu oraz wierzchniego okrycia, tzw. "duszegreji" na ramiączkach. albo "szugaja" , dostolsowanego do talii, z rękaw,ami i <;ołnierzykiem. Do Itakiego Istr'Oju dziewczęta nosHy prze\Y'iąz,kę lub wieniec, a mężatki sztywne czółko - "kokosznik". Komplety składające się z koszuli i pasiastej "jubki-andaraka" (spódnicy) miały zasięg lokalny, głównie w okręgu wołogodskim, kursk,im, orłowskim, ri2Jz,aruskim, smoleńskim, podobnie jalk z suknią "kubjelką", które występowały wśród kozaków basenu donieckiego i w pn. K,a,uJkazie. Ich uzupeŁnienie stano!wiło nakryde głowy zwane "kołpakiem" w formie stożkowatej dz.i,anej lub SZY1:cjcz,apeczki oraz niekiedy s.podnie, jak to przyjęło się na wschodzie. Pewną odmianą tego lStroju była spó:inica z kaftanem. W polowie XX w. moda mieszczańska powodolw1ał,abowiem różne zmiany, których przy,kładem 'były także kos,zule z ,kJarczkiem, sarafany o nazwie "moskwicz" i szerOI'<;.iespódnice, zeszyte z kilku czę.ści i inne jeszcze elementy wykonane przeważnie już z tkanin fabrycznych. Przyjmowały się one głównie w przemysłowych rejonach cenl:ralnej Rosji, zwłalszcza wśród zamożn~f'i.s:zej luuności. Nie obejmowały natomi.ast stref odzieży, gdzie no,swno "ponjewy", za'ś stroje, w których skład wchodziły sarafany, ograniczyły się w końcu do zamkniętych rejonów w pn. Rosji i Syberii. Męska odzież i stroje były mniej ozdobne i zróżnicowane aniżeli kobiece. Ich podstawę stanowiła koszula, portki i pas. Szyto je z samodziałowego płótna lnianego, konopnego, tkani.ny wełnianej, a od drugiej połowy XIX w. częściej z tkanin produkcji fabrycznej. Jedynie Ina większe uroczystości pojawiały się na nich, przede wszystkim na koszuli, swoistego rodzaju ozdoby. Niezwykle zróżnicowane były czapki. Wykonywano je z sukna, filcu, futra, słomy. Jedne były uszate, inne z rondem (kapelusze) lub częśeiej bez ronda. Rozwój p.rzemYlslu w połowie XIX w . .sprawił, że męskie Sltroje i odzież zaczęłyszybciej zianikać niż kobiece. Zarzucano więc wierzchnie okrycia, które były pOldobne do kobiecych. Nazywały się niegdyś: "kaftany", "armjaki", "azjoamy", "zipuny", "ponitkoj", ".swity" w formie obszerne, wełniane lub sukienne, rzadziej z tkanin kup'nych. W zimie noszono głównie obszerne szuby, tołuby (,tulupy") i pół'S'zubki w ciemnym kolof!Ze. 1 ' Podstawowym krojem większości starszych części odzieży była tunik"" je:inolita, wygodna :i funkcjonalna, podobnie ja1k plecione ląpcie i griub-2onuce lub dziane slkc:rpfi~yczy pończochy. Talia w tradycyjnym stroju kobiecym nile byŁa podkreślona, lecz ukryta pod lużnym wierzchnim okryciem. Jego ważnym elementem bylo nakrycie gł,owy oraz. ozdoby w foorm.iehaftów, aplikacji i innyc,h detali, podkreślane często kontrastami koloró~, głównie w zestawieniu ,bieli i czerwieni. W kupnych tkanina'ch koloryt był inny, dlatego akcenlt 'kładzi'ono wówcza's na obszyciach ze złotych i srebrnych taśm, pereł i paciorków. Gama kolorystyczna wzbogaciłia się dopiero na początku XX w. pod wpły,wem stO'sowani,a farb anilinowych i towarów pochodzenia przemysłowego. Za najważniejszą i od dawna używaną część odzieży uważa się ,'wszulę. We wszy.stki,ch europejskich rejonach Rosji u kobiet i dziewcząl~ była ona długa, białego koloru, uszyta z płótna lnianego lub konopnego w ,calo1ści,albo z prostych kawałków. Proste szyto z 4 części i nos'iły je prz.eważniedziewczęt,a, zwł,aszcza w 1'e- �R'ECENZJE 263 jonach południowych, oraz gdzieniegdzie stare kobiety, albo używano ich jako śmiertelnice. Na pn. Rosji występo,wały rzadko. W XIX w. powszechne były koszule dwuczęściowe przeszyte w talii 'lub poniżej, w których górną .część wykonywano z cieńszego i lepszego jakO'ści·owo plótna,' a na północy ,(Uralu, Syber.ii)' także z drogich tkanin jedwabnych "z muS'zk,auni". Najbardziej r·ozpow.sz'echnione byly koszule o kroju przyramkowym. w którym ·przy.ramki wykraw.ano r,azem z rękawami, albo ja;';o oddzielne ,prQ"j'tokątne części. Oprócz nich występowaly Ileż k!Oszule tunikowate, tj. a kroju po.ncho, a w XIX w. także Z. k.a.rczkiem, przy czym różne było wykończenie rękawów, np, luźne, z mankietami, z "kistkami" czyli krezą - falbaną, z koronką itp. W niektórych ikoszulaoch rękawy miały ,dlugoś~ około 2 m :i zbierano ;e u.kładając w horyzontalnefatdki. Każdy rejon miał swój ulubiony sposób zdobienia k03zul, czym wyróżniał się od innych. W pd. i częściowo ,centralnych rejonach Ro.sji (np. gub.smoleń.skiej) obOWIązkową częścią odzieży zamężnej kobi:ety byla "ponjewa" przepasywana w pasie na koszuli. S;::yto ją przeważnie z 3 części samodziałowej tkaniny płóciennej lub wełnianej na ksztalt prQl)iokąia, Wyróżnia się dwa ich rodz.aje. z których zasadniczy występował w pd.-za.ch. dkolicach, a drugi, późniejszy, bJw. "ponjewa z pr,zy:szwą", czyli wstawioną czwartą częścią przeważnie z kupnej tkaniny, występowała w pd.-wsch. Rosji. Wyróżniały się one także rodzajem tkaniny oraz sposobami zdobienia i noszeni,a. Z czasem "ponjewa" tu i ówdzie zaczęla u,siępo'wać miejsca sarafanowi lub zeszytej kraciastej spódnicy. Była jedna:k przykła,dem wyraźnie ludowej, tradycyjnej formy odzieży. Na .pn. i w niektórych centralnych rejonach oraz na zach. i czę~ciowo pd., na Powolżu, Uralu i Syberii ważną ozęśoią kobiecej odzieży był sarafan bez rękawów. Nazw.a pochodzenia wschodniego ozna.czała pierwotnie okrycie od głowy do nóg i według dokumentów z XIV w. SItanowilo odzienie męskie, ks.iążęce. Jako część odzieży kobiecej sarafan znany jest od XVI w. ·i występował pod rozmaitymi nalZwami, zależnymi od !kroju i rodzaju tkaniny ("kostycz", "sukman", "kostał.an", "dolnik", ,:kli.nn.ik'. "sztv[nł,k", "kuma·czni'k", ..kitajnik" itp.). Wyróżnia się je.g{) 4 zasadnicze typy: skośnoklinowy, z wstawką lub szwem na przodzie, prosty ujęty w oszewkę na szelkach i z paskioem ora'z sarafan ze stanikiem. Znacznie rlOws'ZcOld sarafanów były spódnice o nazwie ,jubki", .szyte przeważnie z samodziałowych tkanin pasiastych lub kraciastych, albo 'w inne jeszcze wzory. nierzadko w kolorze ozerwonym czy bordowym. Występow.ały zwłalszcza w rejonie rjazanskim, tambowskim i innych. Inną częścią stroju kobiecego był tzw. ..pjerjednik" o zróżnicowanej formie i ozdobach, przez co wyróżnia się kilka jego typów. Jedne ubierano przez głowę i miały rękawy. jak w cenrtralnych i pd. rejona'ch ("zaI1lawje.s;ka", "zapan"), drug'ie uszyte były z karczkiem, je.szcze ,inne przewiąlzywano na koszu'1i pod piersiami, albo w pasie, bądż zawieszano na s'Zyi, c-o znane jest z rejonów centralnych, Powołża, Uralu, Syberii. Pełniły one funkcję dekoracyjną, mniej praktyczną, skutkiem czeg-o wyróżniały się krojem i elementami zdobniczymi. W skład kompletu s,troju kobiecego i dziewczęcego wchodziły ,też różne wierzchnie ,okryci;) naszone głównie w czasie jesienno-zimowych chłodów. M.iały one tunikowaty ,krój i szyte były z ciel1kiego sukna, płótna, wełny, niek'iedy bogato zdobione koronkami, ,ap1ikacjami, przetykaniem, wyszyciami, pasmanterią. Były krótsze od koszuli i wyróżniały się wykończeniem koło s.zyi, wyglądem rękawów, wstawieniem klinów, koiorem, tkaniną itd., przez co różnie się nazywały ("szuszpan", "szuszun", "nasow", "sugman", "korotaj", "żjeltik", "duszegreja", ,.nawjersznik", "jupoczka", "bastrog"). Białe ozdobne "szuszpany" znane są zwła- �264 RECENZJE szcw z gub. rjazanskiej. Noszono je luźne, bez pasa, a na pn. Rosji na szelKach, haftowane złotem, char.akterystyczne dla bogatszych wsi, ulegających wpływom miejskim. Okrycie w formie żakietu z rękawami szyto też na wacie ("szukaj"), Z drogich tkanin i obszyw.ane futrem sporządzano ,też "szubki". Charakterystycznym elementem były nakrycia głowy w formie przewiązek, denka, ozdobnej główki, stożka, czółka - "kokosznika", wianka, obręczy, przepaski, rogatej "soroki", czepca, korony, chustki etc. zdobione w rozmaity sposób. Oprócz tego noszono różne jeszcze inne ozdoby jako biżuterię, np. naszyjniki, korale, perły, bursztyny, paciorki. Uzupełni'cnie stroju stanowiły krajki i pasy, które 'Nys,tępowały .także w stroju męsk'im. Do kompletu stroju należało obuwie: plecione bądź ze skóry, jednakowe dla mężC'zy:zn i kobiet, różniąc Slię tylko rozmuarem i ozdobnością. Hozpowszechnione były łapcie różnego typu, np. jak "moskiewskie" z okrągłym przodem, wy:,oi<im zapiętkiem i grubymi wiązanioami. Odświętne pleciono w pięć, sześć, si'edem witek. Pleciono także inne obuwie o nazwie "bachiły", "SItupni", "chodaki", a z powrozów: "czuni", "szeptuny", Skórzane obuwie szyto z jednego lub dwu kawałków ,kfiry, a kobiece "sapogi" z jałowej skóry lub juchtu z doszytymi cholewami, nicl'/,'ldko zdobionymi w rozmaity sposób. Ubierano je na pończochy, skarpety, <:l na.iczę~ciej na onuce. Na północy używano też butów z wysoką cholew"l. tzw .. ,lo\\T,agi", wykonane domowym sposobem. W zimie używano wojłokowych "walenek" "katanek", które pojawiły się na począ'tku XIX w. Po rewolucji październikowej w wiejskiej odzieży zaszły wielkie zmiany. Ludność zaClzęła s,ię ubierać na miejs'ką modłę, w odzież przeważni,c przemysłowej produkcji. Wpływa to na zanik tradycyjnych form. Ale jeszcze w niektórych rejonach, np. kurskim, rjazanskim, woroneżskim, lipjeckim i .innych europejskich zaką,tkach oraz na Syberii zachowały Slię komplety ludowych strojów, o które troszczą się i dbają ich użytkownicy, zakładając je tylko na wesela ,i inne wielkie święta. Barbara Biblioteka Narodne Nosnje Hrvatske - Ku1turno-Prosvjetni Sabor Bazietici. Hrvcltić.c Zagreb. Kulturalno-Oświatowa Organizacja Chorwacji z siedzibą w Zagrzebiu od ;)aru lat, w ramach swojej działalności 'lIajmuje się także wydawan.iem popularnych serii z zakresu tańców i strojów ludowych. Noszą ,one nazwę Biblioteki, a icii zadaniem jest in~truktaż i pomoc ·za'inte[leoowanym grupom folklorystycznym ". kraju 'i za granicą w przygotowaniu repertuaru .j rekonstrukcji tmdycyjnych 5'trojów. Chodzi przy tym o zwrócenie uwagi na właściwą formę, krój i zdobnictwo strojów, zgodnie z autentycZil1ymi, jakie funkcjonowały niegdyś na określonym terenie. Tym samym Gl:olejne opracowania na ten temat mają za zadanie ulatwienie zabiegów o dbałość i odpowiedni ich wygląd, aby prLy rekonstrukcj: nie odbiegały olleod oryginałów. Bibliotekę ludowych strojów Chorw,acji stanowią zeszy,towe edycje z ba;'wnCj okładką i ilustracjami, odpowiednim tekstem i rysunkami oraz schematem krojów poszczególnych części odzieży i bibliografią. Znajdują się tu nadto tłumaczenia w języku angielskim, francusk,im i niemieckim. Do tej pory ukazało się 5 takich �RECENZJE 265 opracowań, z których N. Eckhel omawia stroje ludowe Prigorja, I. Sestan - stroje Slavonii, Katica Benc-Boskowić - stroje Zagorja, Podraviny i Konavia. W przygotowaniu są zeszyty strojów Baranii, Bratiny, Posaviny, miasta Splitu oraz Vrliki, Dubrownickiego Primorja i Istrii. Być może niektóre z nich ukazały się już w ostatnim czasie, gdyż nie jest to określony periodyk i jak widać z dotychczasowych przedsięwzięć, w ciclgu roku drukuje się nawet parę zeszytów o interesującej szacie graficznej. Schemat omawianych opracowań wyglą,da mniej więcej jednakowo, dZJięki czemu orientacja w treści, podobnie jak w Atlasie PoLskich Strojów Ludowych nie sprawia trudności i łatwo od razu znalaźć potrzebny passus. Podkreślić przy tym należy, że objętość tekstu nie jest rozbudowana - waha się od 20 - 35 stron, a resztę stanowią ilustracje i rysunki. Jest tutaj również mapa Chorwacji z zaznac.zeniem poszozególnych regionów oraz stref kulturowych i osobna mapka Jugosławii z poszczególnymi republikami Orientację w regionie, jego położeniu, historii i dzisiejszej sytuacji daje krótkie słowo wstępne. Następnie dwa kolejne rozdziały uwzględniają tekstylne rękodzieło, stanowiące podstawowy surowiec przy sporządzaniu odzieży, oraz jej ogólną charakterystykę. Opis męskiego stroju rozpoczyna wymienienie jego części składowych i ich szczegółowe omówienie. Korespondują one zarówno z ilustracjami, jak i rysunkami wykrojów. Podobnie rzecz przedstawia się ze strojami kobiecymi. Rozdziały te uzupełnia podanie sposobu i kolejności ubierania się oraz wskaZÓWki dotyczące samej rekonstrukcji strojów. Akcentują one mianowicie przy każdej części odzieży rodzaj i ilość potrzebnego surowca, sposób wykonania i zdobienia, tzn. rodzaj nici i pasmanterii, ściegi lub inne techniki i ornamentację. Końcową fazę stanowi omówienie kolejnych tablic przedstawiających kroje poszczególnych części strojów, ich proporcji i innych szczegółów technicznych. Ponadto w rozdziale dotyczącym kobiecego stroju znalazły miejsce jeszcze sposoby czesania się i ubioru głowy, przy czym wyodrębniono tutaj także elementy związane ze zdobieniem głowy i strojem dziewcząt, używane w lecie, oraz dodatkowo zimowe stroje kobiet. Osobny rozdział poświęcono sposobom konserwacji i przechowywania strojów i odzieży, a więc praniu, czyszczeniu, prasowaniu oraz składaniu na półkach i w szufladach i w specjalnie przeznaczonych do transportu opakowaniach, aby stroje się nie mięły i nie niszczyły. Na koniec zwraca się uwagę, że przy rekonstrukcji strojów ważną sprawą jest dobór stosownego materiału oraz przestrzeganie odpowiedniego, tradycją uświęconego kroju. Sporządzone komplety nie mogą jednak mieć charakteru jednolitego uniformu. Dlatego wskazane jest stosowanie różnych kombinacji zarówno w ,zestawieniu pojedynczych części, jak w doborze ozdób, czy sposobie nakrycia głowy. Okazuje się, że pomimo funkcjonowania strojów w wlielu jeszcze regionach is.tnieje duża społeczna potrzeba poradnictwa i pomocy, jak je pozyskać i zrekonstruować dla użytku różnych grup folklorystycznych. Problem ten jest istotny nie tylko w Polsce, ale także w wielu krajach Europy, zarówno skandynawskich, jaK krajach południowych, czego przykładem jest chociażby Jugosławia. Jedną z form pomocy są właśnie popularne wydawnictwa o różnym charakterze. Uwzględniają one albo maksimum wiadomości historyczmych i współczesnych na dany temat, jak np. Atlas Polskich Strojów Ludowych, albo orientują w sposobach sponządzania strojów, jak to widać w zeszytach BibLioteki strojów ludowych Chorwacji, albo podają szczegóły z zakresu przygotowanJia surowców i ich właściwego wykorzystania, jak to skrupulatnie li interesująco czynią edycje skandynawskie. Wydaje się zatem, że przedsięwzięcia takie są niezwykle pożyteczne. Im �RECENZJE 266 więcej zawierają szczl2gółów i praktyoznych wskazówek podanych w przystępny i zrozumiały sposób, tym efekty i osiągnięcie ostatecznego celu mogą zadowalać zarówno wyk,onawców i uzytkowników zrelmnstruowanych strojów, j'ak i tych, którzy je ocen:i,ają na różnych festiwalach i konkursach. Barbara Golub D O b r a s i n o v i Ć, Vuk Stefanović kola Nikolić", Kragujevac 1983, ss. 143. Karadzić, Zivot, delo, Bazielich lik. Wyd .. ,Ni- Golub Dobrasinović jest znanym serbskim badaczem odkrywcy oryginalnej, bog,atej twórczości ludowej Serbii, Czarnogóry, HercegowlLny i po części Chorwacji, Macedonii 'i Bułgadi, genialnego Vuka KaradZicia. Jest to druga jego obszerniejsza monografia o życiu, twórczości i postaci tego niezwykle ciekawego zbieracza. Pierws,z.ą pracę na ten temat wydał on w 1961 r. w Belg,radzie '. Co prawda omawiana praca nie odkrywa rewelacyjnych k'art z życtorysu i działalności Karadiicia, ale ,służy badaczom i miłośnikom serbskiej twórazości ludowej, by zapoznali się z barwną postacią tego samouka, którym zachwycali się slaviści i pisarze Rosji, Polski, Prus, Ausllr-ii i tnnych krajów europejskich. Duża była sila oddzia~ywania Karad2iicia na współczesnych mu sLawistów, z którymi się spotykał. Dobraśinović pisze o pochodzeniu przodków Vuka KaradiiCla, o jego latach dziecięcych, o t.radycjach ludowych, które żyły pełnym tętnem w rodzimej wS'i zbieracza (Trsić). Wieś ta, jak cały okręg, znajdowały się pod władzą paszy Bośni. Vuk Karadiić spędz.ił lata dziecięce 'i młodzieżowe, j'ak i jego rówieśnicy, jakI() pastuch owreci kóz. W odróżnieniu jednak od swoLch rówieśników, Kamdiić nauczył się czytać i pisać dzięki swemu pierwszemu nauczycielowi, Jevcie Saviciowi. Kiedy jego wspomniany nauczyciel J. Savić kupił elementarz rosyjski, wydany w Moskwie, to Karadiić wypędzał kozy do groty, która znajdowała się w lesie przy drodze Lożnica- Valjevo i ze swoimi kolegami pilnował, by spotkać jakiegoś popa czy mnicha albo podróżnego z miasta i prosić by powiedzieh jak brzmi dane słowo rosyjskie. Do prywatnej szkoły Grgura Grgurevicia Karadżić zaczął uczęszczać jako 8-letni chłopiec. Spędzał tam czas od rana do wieczora. Potem ojciec oddał g; do klasztoru Tronosza chcąc wykształcić go na popa lub handlowca. Tu jednak wychowankowie cały czas ,poświęcali pracy na roli, uprawiając ziemię klasztorną. Dlatego też uczniowie po czterech la!tach nie umieli czytać i pi,sać, z wyjątkiem KaradZicia, który nauczył się czytać k,sięgi religijne. Na wsi uchodził za najbardziej "piśmiennego człowieka". W 1'804 r., ,kiedy wybuchŁo powstan~e serbskie pnzeciwko Turkom, chata Karadiicia, który mtał wówazas 17 lat, zostałla prZJez najeźdźcę spalona i w następnym Doku przeniósł się do miasta Karlo'vici, gdzie rozpoczął naukę w "duchowmej szkole", a gdy chciał kontynuować edukację w gimnazjum. nie pozwolono mu. W 1808 r. przeniósł się do Belgradu, ale musiał przerwać naukę, gdyż odnowiła mu sIię choroba - ostry reumatyzm. Stracił nogę i do końca życia miał protezę. Parę miesięcy w 1810- 1811 roku szkolnym był nauczycielem szkoły podstawowej, a potem pojechał do miast Negotyn, a po dwóch latach udał się do Wiednia. Tu zaczęła się jego świetna kariera dzięki pomocy jaką okazał mu entuzjasta twórczości ludowej, cenzor austriacki, Słoweniec, Jernej Bartlomej Kopitar. Rok 181i3 jest ważną oezurą w życiu niestrudzonego miłośnika folkloru l G. Dobra~inović, Vuk Stet. Karad~ić, Źivot i rad, Beograd 1961. �267 RECENZJE rodz.imego, Vuka Karadżicia. DZJięk.ipomocy Kopitara w Wiedniu w 1814 r. wydal pierwszy swój zbiór 100 ludowych pileśni lirycznych li 8 epickich. Przygotował tu także w tym samym roku do druku swoją gramatykę języka serbskiego. Z Wiednia wrócił do kraju i zaczął intensywnie spisywać pieśni ludowe i inne materiały etnograficzne. Ze swoimi cennymi rękopisami znów wrócił do Wiednia. Przekazał do druku drugi zbiór pt. Narodna srpska pjesnarica. W 1817 r. otrzymuje smutną wiadomość o śmierci ojca, ale także dochodzi do niego i przyjemna nowina, że w Pradzie ukazały się przekłady serbskich pieśni iudowych z jego l'zbiorów. 28 stycznia 1818 r. odbył się jego ślub z Austriaczką Anną, a pod koniec tegoż roku ukazał s,ię jego słownik językla serbskiego. Reformator pis'owni i języka serbskJiego stał się dla licznych zwolenników per:;oną nr l, ale jednocześnie ściągnął na siebie i zagorzałych wrogów, którzy atakowali go do końca }ego życia. Słowni'k ten, jak pisze Golub Dobrasinović, "stał się pewnego rodzaju naszą encyklopedią" 2. Dalej autor omawianej książki pisze 'O podróży Karadżicia do Rosji, o jego kontaktach ze znanymi slawisltami i pisarzami rosyjs.)"imi 3, wspomina o jego problemach, jakie miał :z wydawaniem następnych zbiorów oraz o jego sukcesach w Halle, Kassel, Getyndze, Weimarze i Jenie, gdzie dzięki Jacobowi Grimmowi i Goethemu uzyskał światową sławę. W Jenie nadano mu tytuł dra filozofii w 1823 L, a w tym samym roku przyjęty został na członka Petersburskiego i Krakowskiego Tow. Naukowego. Lata 1823 -1824, jak pisze Dobrasinović, są wyjątkowej wagi dla Kamdżicia. Zwracają nań uwagę wybitni uczeni Rosjli, Polski, Czech, Prus i Au"tnii. Następnie autor omawianej k,siążki informuje o biedzie z jaką borykał się Karadźić, o jego konfliktach IZ władc<1 SerbiJi - księciem Nli~losem Obrenoviciem, o tułaczce po krajach Austro-Węgier i Piu&,.a-ch,o jego podróży do Czarnogóry. Z życiorysu zbieracza Dobrasinovic wyłuskał naj ciekawsze fakty. W części drugiej autor omawia bogatą dz,1ałalność Kar,adzicia jako autara, zbieracza i badacza twór·czości ludowej, etnogmfii i historii narodu serbskiego i czarnogórskiego, zatrzymując się na wydaniach lipskich jego zbiorów z lat 1823- 1824 i 1833 oraz wi,edeńskich z lat 1841 - 1845, 1,846 i 1862. Wlaśnie te zbiory przyniosły Karadżciowi niesłabnącą sławę. Dobrasinowić pisze o barów pozytywnych odgło.sach tych zbiorów na łamach pism naukowych różnych krajów Europy. Dobrasinović podkreśla zaslugi Karadżicia dla rozwoju serbskiego języka literackiego i pisowni, uwypukla jego znaczenie j'ako autora słownika języka serbSikiego, Izawierającego 26270 hasel (I wydanie z 1815, drugie z 1852 r. wzbogacone o 21157 słów). Zwnaoa także uwagę na życiorysy postaci hi'3torycznych, pisarzy i pieśniarzy ludowych które napisał Kradżić. Wiele z tych osób to jego współcześni i gdyby Karadzić nie pisał o nich, późniejsi badaoze nie mieliby pełnych danych biograficznych i faktQgraficzinych. Dobrasinović podkreśla wyjątkowe Izasługi Vuka Karadzicia, który zapoznał ówczesnych uczonych Europy z bogatą twórczością ludu serbskiego. Pisze on także o korespondencji tego zbiemoza, obejmująoej lata 1814 - 1'864, wspominając, że rocznic pisał około 100 listów. Korespondował z naj wybitniejszymi osobistościami ówczesnego świata. Jego korespondencja jest kopalnią w:iadorności o jego kontaktach ze znanymi uczonymi, dostojnikami politycznymi i duchownymi oraz literatami. , G. Dobraśinović, Ibid., s. :lO - 3·2 . • Ibiel., s. 7 - 67. J Vuk SteJ. Karad.zić. Źivot, Deto, Lik, Beograd 1983, s. 29. �268 RECENZJE Na końcu Golub Dobrasinović pisze o ocenie osobowości Vuka Karadzicia przez uczonych - współcZJcsnych mu i późniejszych, o jego ubionze, char;ckterze i usposobieniu, Był skromnym, małomównym, ale w polemice nieustępEwym, Według Dobrasinovicia, Karadźić zapisał i opublikował 2015 pieśni ludowych (150042 wersetów), setki bajek, kilka tysięcy przysłów, Ponadto zostawił prace historyczne, etnograficzne, geograficzne, krytyczne i okolo 5 tysięcy listów. Wiele cennych informacji biograficznych o Karadźiciu zostawiła jego c,irka. M,ina. Omawiana książka, mimo że nie odkrywa nowych kart życiorysu i c:."'.łalności Karadźicia, jest dowodem ciągłego zainteresowania jego rodaków dorobkiem tego wybitnego ludoznawcy. Makedonski nclrodni humoristiczno-satiriczni Skopje 1982, ss. 220. pesni, Wyd . .,Makedonska E,<lga'. Pod redakcją Lazo Karowskiego ukazał się zbiór macedoilskich humorysl:.'~zno-satyrycznych pieśni ludowych .. Oprawę muzyczną przygotował Trpko Bi,'"wski. utwory te, w liczbie 192, zapisali w latach powojennych pracownicy lk >~owi z Instytutu Folklorystycznego Macedonii i terenowi współpracownicy. Wstęp pióra L. Karowskiego daje ogólną charakterystykę tych utworć.': ludowych. Omawia on ich genezę, cytuje poglądy folklorystów na ten temc;~ '"I;ysuWaJąc wniosek, że pieśni te pochodzą z obrzędowych, a więc są od nich n'j,\'sze. Karowski podaje, że wątki humorystyczno-satyryczne l'cprczentowar,'; Sil we wszystkich wydanych dotąd zbiorach macedońskich pieśni ludowych. Następnie dokonuje on krótkiego przeglądu tych utworów. Analizuje niektóre r:l'Jt'i\,;y o leniwych kobietach i mt;żczyznach, o starym dziadku, który żeni się z ",lodą dziewczyną, a jego związek małżellski powoduje powszechny śmicch. KaI0wski podaje, że te ostatnic wątki służą jako rozrywkowe wywołując wcsoły "..\Strój i kpiny. Pieśni humorystyczne i s'atyryczme demaskują wady charakteru o,Jcewanych bohaterów służąc jako materiał wychowawczy. W licznych utworaci' '..powiada się o żiaJ:łoczmych niewiastach. W pieśniach tych dominuje hiperbola. gdyż anonimowy autor pragnie uwypuklić potępiane przez lud negatywne cechy, które hamują postęp, rujnują życie rodZJinne, przy:noszą głód i nędzę cz: ''1:;om rodz]ny. Żarłoczność jest szczególnie ulubionym tematem picsniarzy lud."·c/ych. Jeden z zawartych w omawianym zbiorze wątków przedstawia menu takie.' żarłocznej kobiety, która w ciągu tygodnia wypiŁa "siedcm beczek wina". ~j,,,dła "sz,eść wielbłądów, pięć krów-jałówek, cZJtery barany, dwa golębie oraz ;edncl kuropatwę" i jeszczc ma poczucie głodu. Częstym motywem jest symulowanie różnych chorób, by unikn;lć pracy .. ·.i polu czy w domu. Taka "chora" osoba ma zazwyczaj niesamowite życzeni" chcc dostać "świeży bochen chleba, przygotowany przez młodą niewiastę", ,,:JlCCZOnego kurczaka", "arbuza ze Strumicy", "rybę z jeziora Ochrydzkiego", "t~:yjetniego wina", Poeta ludowy znalazł jednak i lekarstwo dla takich ChOl'ych. VI pieśni nr 170 "namawiana jest taka osoba, by poszła rąbać drzewo derenia i d;-i e.,v ip, c: uder7Jcń s,iekierą w .to twarde drzewo liczyć jako jedno uderzenie", Nie zostało pominięte pijaństwo, jakkolwiek u Słow,ian południowych 0.>;:ohol nie ma licznych zwolenników. Jednak i o tym nielicznym gronie pijaków mc;'a ludowa nie zapomniała. Komizm tych pieśni przeradza się w sarkazm. Anonimowy �269 RECENZJE autor :'ozprawia się z ,szyderczą zajadłością z taką osobą, któr·a często zagląda do kielicha. Plastycznie jest przedstawiona sytuacja w takim domu, gdzie "wino stało się p,'zycrzyną, że po,zbyto :się wolu, konia, welny li pola uprawnego". Spora cześć utworów ośmiesza popów - szczególnie ich żony. Pop w pojęciu ludu, '.0 osoba, która żyje :z ,pr·acy chłopa. :\~,c zabrakło wątków, w których lud kpi z króla s'erbskiego Piotra Karadjo,'djcvicia, który w otoczeniu swoich starych ministrów i generałów żeni się w L~:1dyni·e. '1'; zbiorze tym, jak i w podobnych 'tego typu powstałych Słowian, zawarto cieka·.·..e wątki o wadach ludzkich, o słabych charaikterach. Lud jest najlepszym i obiektywnym sędzią oszustów, kombinatorów, darmozj'adów, brakorobów, amoralnych, leniwych, pijaków, awanturników i innych ciemnych charakterów. Oko pieŚnl:lrca ludowego rejestruje WJszystko Co s'ię dzieje w otoczeniu i zawsze O'braz ten przekazuje przesadnie, dążąc do wyeliminowania z życia złych cbyczajów i pc·,;iępowań. Taki jest cel ludowych pieśni humorys'tyozno-sa.tyrycznych. Poza roją c.abawową na pewno utwory te oddz1aływują wychowawcw. Garść informacji podaje autor wstępu o poetyoetych pieśni. Szkoda, że zabrakło porównania z odpowiednikami ościennych narodów słowiańskich, gdzie SpOI'Omotywów o podobnej tematyce bytuje w ich poezji ludowej. Często daje się Z,,'\,-Iważycpowrót do tego samego 'tematu. e charakterystyce muzykologicznej pisze krótlro i rzeczowo Trpko Bicewski (s. 25 - 30). Podaje on specyfikę melodii ludowej tych pieśni - od solowych do wykOl.ań grupowych. l\:a str. 179- 214 są indeksy informatorów, okręgów i wiosek skąd pochodzą zawarte tu pieśni, zbieraczy (w liczbie 51), miejscowości skąd oni pochodzą, imion bohaterów pieśni humorystycznych i satyrycznych oraz indeks alfabetyczny ut\':orów. :]',kmkamentem zbioru jest to. że redaktor nie ułożył pieśni tematycznie, a dla b"dacza stwarza to dodatkową trudność, gdyż musi sam szuk,ać wariantów poszczególnych motywów. Kole Simiczijew Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pi.,-inska Makedon·ia. Wyd. "Stu- deniski zbor", Skopje 1982, ss. 333. Zbiór pr.zygotował do druku współczesmy folklorysta Tome Sazdow. W krótkim wst.ępie podaje, skąd pochodzą zawarte w tym zbiorze utwory podkreślając bogate tradycje ludowe części Macedonii wchodzącej w skI-ad Bułgarii. Pierwsza t~go typu antologia ukazała się w Skopje w 1950 r. pod redakcją Kruma TOSJzewa i Radmiły Ugrinowej l. Sporo zawartych w omawianej książce utworów wzięto z tego wł"śnie ,zbioru, a ponadto ze zbiorów Vuka Karadzicia 2, Atanasa llijewa", braci Molerowych >I i serii "Sbarnik za Narodni Umotworenija" 5. , Noroun; umowworbi no·.•.·", Skopje J950. au Pirinska Makedonia. Redaktirale 'V.Karadzić, Dodatak k Sanktpietierburgskim sravnite!jnim Tecija s osobitim og!edima bugarskog jezika, li Wijeni 1922. , Sbornik ot narodni umotworenia, obiczai i dr. Nareżda. rodni pesni, kniga l, Sofia 194~. • "Sbornik I "Sbornik na Bylgarskata Akademija za Narodni umotworenija". na Naukite". Sofia Krum Toszew rjecnicima Atanas 1949, T. i Radmila svoju llijew, jezika I otdel Ugrii naNa- �RECENZJE 270 W omawianym zbiorze zawarto 110 pieśni ludowych, w tym 58 lirycznych, 24 epickie oraz 19 bajek i 4 legendy ludowe. Wśród pieśni ludowych znalazły się także ballady (nr 30, 31, 38, 40, 42, 43, 47, 48, 52, 61, 63, 64, 6'5, 66, 71, 77, 78, li 90). SaZJdow nie wyłączył tych ballad ,z pozostałych grup. W pieśniach lirycznych znalazły się mityczne, obrzędowe, weselne, obyczajowe, historyczne, a więc niesklasyfikowane w osobne grupy. Do utworów liryczno-epickich włączono wątki o istotach nadprzyrodzonych (nr 69 - 70). Do grupy epickich o postaciach historycznych średniowiecza (wojewoda Momczil, królewicz Marko, Lutyca Bogdan) zaliczono utwory historyczne nowszych czasów (nr 96, 97, 98, 102, 103, 104, 105, 107), hajduckie (nr 106) oraz rewolucyjne i partyzanckie (nr 108, 109, 110). Saz,dow nlile nawiązuje do pozostałych dwóch części Macedonii greckiej i jugosłowiańs,kiej, tzw. Egejskiej i Wardarskiej, gdzie wiele z zawar,tych w omawianym zbiorze wątków posiada odpowiedniki. Nie wspomina nic ;0 podobieństwach z fołklorem sąsiednich narodów słowiańskich - Bułgarów i Serbów [np. o zabójstwie Momczila, nr 87), o królewiczu Marku i Dziecku Dukatincze (nr 91), o królewiczu Marku i Gilnie Arnautynie (nr 92), o wyzwoleniu pfJZez królewicza Marka trzech łańcuchów niewolników (nr 93), o Lutyce Bogdanie (nr 99»), ani też o ogólnobałkańskich motywach, chociażby wspomnieć o balladziie o kalzirod",twie (nr 40, 77, 90). Są oczywiście i utwory samorodne, bytujące w danym tylko regionie. Większość jednak pieśni ludowych ma piętno ogólnonarodowe. Spotkać można ich wa,r,ia1nty rozsriane po ,całym kraju. Do tego problemu Sazdow nie nawiązuje. Ciekawe są lZawarte w tym z;biorze bajki ludowe. Są wśród nich fantastyczne (nr 11 - 114) obyczajowe nr 115 - 129). Interesujące są legendy związane wyłącznie z toponimią Macedonii Pirinskiej - z jelzaorami i szczytami gór Pirinu oraz dwie legendy o tym, jak powstały niedźwiedzie oraz myszki i koty. 18 Liryczno-epickich, Kole D. S a u k a, Litowskij jol klar, Wilnjus 1986, wyd. Vaga, Simiczijew ss. 317. TIak bUski nam f'olklor Litwy znal,azł 'szerokie omówienie w pracy profesora Uniwersytetu Wileńskiego, dr Donatiasa Sauka, a wydanej w 1982 roku. Jej rosyjskti przekład d:)tarł na polSIki rynek księgaDslk,iw cZltery lata później. ITirzeba już na wstępi,e zaznaczyć, iż autor opowiada się za lingwistyczną or.ientacją folklorYistyki i oczywiście stanowisko to wYDaźnie rzutuje na metody badawcze. Siam 'zaś fOILklorokreśla jako ustną twórczość ludową. Omaw]ana praca jest maTl:ograiiezlrlym opDaoowaniem dawnego, lZ,astanego zrodlowo folkloru, jak też zmian zachodzących w nim współcześnie. Autor już w podrozdziale "Nstępu pt. "W,ieś, kultura ludowa, folklor" omawia między innymi minione i obecne sy,tuacje folklorystyczne kreujące przedmiot jego zainteresowań. Genemlnie cały folklor dzieLi n.a pieśni li pows,t'ałe przejawy ustlnej twórc1zośc,i, której transmisji lnie towar.zySlzy muzyka. O ile ,S'tanowisko to wydaje się być zasadne i nie wymagające ~omentaI'za, to, z pewnością, na większą uwagę za,sługuje podz~ał samych pieśni i ich chamkterystyka. O zasadności kwalifikacji na potrzeby tegoż opracowania wspomilna autor w rozdziale pl. "Gatunki ludowej liryki" (s. 23 - 26). Zatem dJZileliDonatas Sauka pieśni ludowe na: wykonywane przy pracy, weselne, wojenno-historyczne, obrzędowe, satyryczne i pogrzebowe. Dalej zaś dzieli je na mrowie drobiazgowych grup, dając przy tym ich obszerną i niezwykle cellną charakterystykę. Analiza przeprowadzona została w oparciu o pieśni �RECENZ.l'E 211 ze zbiorów wydanych w przeszłości, ale także ze współczesnych katalogów sporządz.onych w Oddzi'ale Folkloru Instytutu Języka Litewsk~ego i Liter,atury. ImJormacje o bogaotwie wartantów poszozególnych pieśnli również pochodzą z tychże k,atalogów. Analiza pieśni, jak i szeregu .innych afltystyczych wypowiedzi ludu, w omawianej pracy przeprowadzona została dwukierunkowo, tj. od formy do treści i od treści do formy. Wyjaśnia ponadto 'autor wieloobrazowość li wielopla,slzczyznowość tej warstwy folkLoru. Pierwszą część omawi,anej pracy zamyka niezwykLe interesujący rozdział pt. "Inne gaJtunki pieśni" (,s. 150 - 16,6). Obejmuje ona analizę tego obs!ZJaruludowej poezji, która już oddzieliŁa się od tradycyjnej. W poprzednich rozdzii,ałach 'autor badał korzenie pieśni ludowej, tu na'tomias,t podej,muje się odnotowani'a wa,rurtków funkcjonowaniia pieśni w nowszych ozasach, ,ich zupełnie nową funkcję, a częściowo zmieniającą się formę. W drugiej części k,siążkt Donat'as Sauka przechodzi do omówienia prozatorsk,iego folkloru Litwy. AinaliJz,iepoddaje: "sikaz,aJnia", bajki magkz,ne, zwieI'zęce, podani,a historyczne, toponomas'ty'czne, ajtiJologiczne, legendy, a także małe formy, do których zaliclza przysłowia, porzek,adła i zagadki. Badacza tworzących się obecnie zjawisk kulturowych na ws.! zainteresuje rozdział pt. "Współczesna ustna twórc:wść ,ludowa" (:s. 251 - 28'5). Rozd:oiał ten z,asługuje na szozególną uwagę ze względu na doniosłość wielu spostl1zeżeń, a także stawianych pytań, na które [l,ie za,wsze autor znajduj'e odpowiedź. Gener,alna myśl, jaką można dost,rzec w ,tym fmgmenoie opmeowania, stanowi o tym, iż autor zauważa i,sltnienie współcZJesnego folkloru na ws.! litewskiej, mimo iż jego sytuacja kI'ieacyjna daleko odbiegała od standaI'idoiWej, tzn. takiej do jakiej pnywykliśmy. Autor idzie tu między innymi tym badawczym torem, jakim ostatnio porus,zała się Teresa Smolińsk,a 1, a który, niestety, pr,zez znakomitą większość folklorys'tów i tych, który za takich chcą się uważać, jest pomijanym lub niedostrzeganym. W swojej pracy Donatas Sak'Ua ;ropytuje między innym:i o granice profesjonalnej i nieprofesjonalnej 'twórc:wśoi, pyta o kry,terila poz,walające wyodrębnić foLklor współczesny, ezy np. ząp.!sywać słowa znanego współczesnego poety, do których ktoś ułożył melodię? Postuluje przy tym kształcenie folklorystów w nieco innym duchu, w duchu naSltaw,iornymna pr,z,emiany, bowilem jeg,o zdaniem "folklorysta-praktyk winien wiedz,ieć, jak ma się odnieść do prób człowieka niewykształconego w układaniu wierszy, do prozatorskich, pamiętnikarskich opowiadań ... " (s. 251). W końcu autor omawianej pracy dochodzi do prz'Eikonania, że we współczesnych warunkach nie kaŻldy prz)ejaw twórcz,ości ludowej można uznać z,a przedłużenie dawnych tn::lctycji. Tmdycyjna ,i nowa IUs'tna forma twórczośc,i ludowej żyła, żyje w specyf,ioznym środowtsku. Dlatego też ogólnie przyjęte kwalif.ikatory tej twórczości, takie jak: anonimowość, wari1antowość, komunikacja ustna, są względne, mimo iż w pew:nych wypadkach mogą być uznane za O'bowliązujące. WypoWiiada się też Donatas Sauka z,a folklO'rysty,ką realizującą swoje zadooliia samodz,ietnie, aczkolwiek niekiedy wra,z IZ socjologią, etnografią ,i psychologią. Niewątpliwą zaletą omawianej pracy jest .dostrzeżenie i odnotowanie zjawiska kulturowego j'alkim j'est folkloryzm. Autor I'iozumie przezeń "wszelkie procesy adaptacji folkloru, wskrzes'zaiIia :i transformacji w inne pI'zej1awy kultury" (,s. 2&1). l por.: T. Smolińska, .Ja wóm trocha połosprowiom na Ślqsku, Opole 1986; Taż, Z wybranych problemów wiadania, Opole 1987. '" Współcześni gawędziarze ludowi dawnej i współczesnej sztuki opo_ ( �272 RECENZJE Praca Donat'as'a Sauka, mimo materialistyczlno-klasycznej maniery, z pewnością należy do naj doskonalszych monograf,icznych opDacowań region1alnego folkloru, jakie pojawiły się w ostatnich latach. Sięgnąć do niej winien każdy folklorysta zajmujący się 1radycyjnym oraz współczesnym folklorem, a to ze względu na metody badawcze i ich rezultaty zawarte w tej pracy. Omawiana książka jest też ważnym studium porównawczym i stwarza możliwość odniesienia do niej innych spostrzeżeń poczynronych na guncie folkloru rodzimego. Wojciech Shelagh Wei 1', Qat in Yemen. 1985, Briti5h Museum Publications NAEKOTYK Consumption and Social Change, ł_ysiak Dorchester Limited. CZY KATALIZA'J.10E STOSUNKOW SPOŁECZNYCH? Kat, liściasty, wiecznie zielony krzew tropikalny jest od dawna przedmiotem dyskusji lekarzy, biologów, ekonomistów, antropologów społecZll1ych i slOcjologów. Dziś uprawiany jest głównie na krańcach południowo-.zachodniej Arabii, a więc w górach północnego i południowego Jemenu, ale także w Arabii Saudyjskiej, w prowincji Asir. W Afryce jego uprawy znajdziemy przede wszystkim w Etiopii, w prowincji Harar, nadto w Kenii w prowincji Meru, w części Somalii. Stosunkowo niedawno dotarł do Madagaskaru. Ponadto jednak znany jest w Ewandzie, Burundi, Tanzanii, Zairze, Zambii, Ugandzie, Mozambiku i w RPA. Niewielkie ilości katu uprawia się w Izraelu na potrzeby żydowskich imigrantów z Jemenu, a w głębi Azji wiemy, że roślinę tę spotkać można w Turkiestanie i Afganistanie jako dziko rosn<lcą· Kat (Catha edulis, For,sskiil) najlepiej się czuje w tropikalnym i subtropikalnym środowisku górskim, obfitującym w opady. Niezbyt wymagająca, przY intensywnym nawadnianiu daje w ciągu roku kilkakrotnie plon w postaci młodych liści i pędów. Najczęściej przypomina wyglądem i rozmiarami krzewy herbaciane, lecz w pewnych warunkach dochodz.i do rozmiarów 5 - 10 metrowych, smukłych drzeweik. K'at jest łagodnie podniecającym i odurz.ającym narkotykiem. Jego młode listki i pędy żuje się na surowo, w s!tanie możliwie jak najświeższym. Ta forma konsumowania katu jest najpowszechniejsza w Arabii i Afryce Wschodniej, choć bynajmniej nie jedyna. Od wieków znano na kontynencie afrykańskim rodzaj herbaty z suchych IJstków katu, a także przyrządzano papkę ze zmiażdżonych liści. Dla międzynarodowej służby Zjdrowia oraz agencji rozwojowych działających w krajach Trzeciego Swiata kiap1talne znaczenie ma konieczność ustalenia czy i na 'ile masowa konsumpcja katu zagraża zdrowiu milionów ludzi uprawiających ten obyczaj regularnie i codziennie. Ekonomiści zastanawają się nad konsekwencjami gospodarczymi przeznaczania od 1/4 do nawet 1/3 zarobków przeciętnego Jemeńczy.ka na zakup coraz to kosz.towniejszego katu. AgDOnomowie wskazują na coraiZ pows'zechniejsze zj;awisko w tym regionie Afryki i A,zji polegające na obracaniu dotychczasowych pól prosa li innych roślin żywieniowych w planta.cje katu. Z niepokojem spoglądają na to również władze zainteresowanych krajów arab'skich, znajdując się równocześnie jednak pod presją wpływowych i bogatych plantatorów. �273 RECENZJE Etnografowie, antropolodzy społecmi i socjolodzy interesują się katem jako elementem miejscowej kultury o l1iiebywałej żywotności i dynam1ce. Utarło się mniemanie, że używki i związ.ane z nimi nałogowe zażyw,anie nar,kotyków idą w parze z niedorozwojem gospodarczym, poczuciem braku przyszłości, że są formą ucieczki od bez,nadziejności dnia codiziBl1ll'lego.tNie bez racji zwraca ·s.ię obecnie uwagę 'na rodzaj ofensywy na I"komani i tradycyjnej w wielu krajach Az.jii Południowowschodniej, gdzie chemiczne stymulanty podawane są i propagowane Ul drobnych wars7Jtatach i fabryczkach wśród pracujących tam robotników. Problem popularności katu jeSit jednak o wiele bard:z,iej skompLiKo.wany. Jego konsumpcja gwałtownie wzrosła w Jemenie Północnym w latach 70-tych, gdy społeczności tego dotąd zacofanego i ubogiego kraju arab9kiego z,aczęły szybko bog;:c:ć się podejmując praoe w sąsiedniej Arabii Saudyjl9Kiej., pnzeżywająeej naftową prosperity. Przewrót po1ityczny, który w Itym mniej więcej czasie przeżył Jemen Północny wzmocnił aspiracje westernizacyjne w życiu codziennym kraju. Społeczeństwo ,zetknęło się z mnóstwem dóbr konsumpcyjnych, poczynając od europejskiego pochodzenia mebli i U1'ządzeń gospodarstwa domowego, poprzez modni! odzież, radia, telewizory, sprzęt, wideo, motocykle i samochody. Zaczęto prześcigać się w ostentacyjnym luksusie a konsumpcja katu nieoczekiwanie dla uczonych stała się elementem tego prestiżowego wyśc.igu. Rola katu w kullurach południowej Arabii i Afryki Wschodniej była niejednokrotn:e pnzedmiotem badań etnograficz.nych. Jej między 1nnymi poświęcił uwagę szwedzki antropolog społeczny, Tomas Gerholm w swojej ainalizie miasbecz.ka jemeńskiego Manakha, recenzowanej zresztą na łamach "Etnografii Polskiej" '. Shelagh Wcir traktuje ten problem jednlak bardziej kompleksowo, zwraoając uwagc; na konsumpcję tej rośhny w sytuacji intensywnej zmiany kulturowej. Autorka omawianej tu książki jes.t kustoszem Museum 'of MankJiJnd w Londynie, placówki będLjccj częścią słynnego Muzeum Brytyjskiego. Odpowi,ada za dział Bliskiego Wschodu i na swoim koncie ma hadania terenowe prowa.dzone w Palestyn:(' i Jordanii. Pisala ·na temat tkactwa Arabów pa:lestyńskich, a także dała ogólny szkic kultury mateI1ialnej beduinów jordańskich. Jej 14'-miesięczne badania terenowc w górach Jemenu Północnego w latach 1979- 1980 zaowiocowały między innymi ninicjszym studium. We wstępie autor·ka przyznaje, że powSitało ono lliiejako na marginesie jej pierwotnych zainteresowań zasadniczymi dziedzinami gospodarki Jemeńczyków, to jest rolnictwem ii handlem. Z czasem jednak zauważyła. że kat i jego konsumpcja jest poniekąd kluczem do LZl'07.umieniamechanizmu działania i przemian życia tych społeczeństw. Książka jest napisana niesłychanie Soumiennie, a jej konstrukcja jasna i precyzyjna pozwala czytelnikowi szybko wejść w zdawałoby się gąszcz bardzo odległych problemów. Weir wykorzystała nadspodZJiewanie bog,ate piśmi'ciilniotwo przedmiotu. a jej lista bibliograficzna pnzekracza 200 pozycji. W efekci,e badall. terenowych i studiów litcratury powstało syntetyczne, liczące zaledwie 191 stronic dZliełko. kóre' wydaje s,iq nieodz.owną lekturą dla każdego, kto powaŻ!tlie interesuje się kulturami pogranicm arabsko-afrykańskiego, bardzo z,resztą mało znan'ego etnografom polskim. A wypadnie tu zauważyć, że tamtejsze realia kulturowe i poniek<)d także ekologiczne bardzo odbiegają od stereotypów jakie na temat świata islamu 7:aczerpnęliśmy z krajów Lewantu, Mezopotamii, z Anatolii czy Azji Środ- 'Leszek Dzięgiel, recenzja: Tomas Gel'holm, Market, equality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm "Etnografia Polska", t. XXIX: 1965, z, 2, s. 290 - 294. 18 Lud, t. I.1XXIl Mosque Studies and in Mafraj Social Social InAnthropology, �274 RECENZJE kowej. Stąd książki ,traktujące o etnografii współczesnej krańców połudnriowej A,rabii jak tu omawiana, jak wspomniarne srtudium Gerholma, czy dokonane w sąsiednim Omanie badani,a Bartha i Wi~kan miałyby duże znaczenie dla ulepszenria procesu dydaktycznego na naszych uniwersytetach 2. Na przeszkodzie stoi naturalruie brak dewiz na zakup tych dz:ieł. Nieduże, chorCilażluksusowo wydane studium Weir Qat in Yemen kosztuje na terenie W. Brytanii 15 funtów. Wywód swój na temat katu w Jemenie Północnym zaczyna autorka od ,zwięz,!ego /:>zkicuekorlorgioznego, po którym następuje opis stosunków religijnych i politycznych z uwzględnieniem najrnowsrzych wydar,zeń. Wraz z ana1<iząprzemian ekonomiczmych autorka da)e Inam wgląd w syntetycznie pojęte zmiany społeczne i ideologiczne omawianego kraju. Biologia opisywanej rośliny, jej geograficzny zasięg, uprawa na terell]ie Jemenu Półnoonego, syst'em sprzedaży i najnowsza ekspansja plantacji katu to tematyka rozdziału następnego. Z kolei autorka zajmuje s'ię f,izjologicznymi skiutkami żucia liści katu, jakie zaobserwować można w trakcie owych narkotycznych posiadów codziennych, ale także tym, jak je widzą Jemeńczycy. Na koniec czytelnik ,zostaj'e 2lapoznany z badaniami europejskimi i amerykańskimi nad katem. Tu pojawiają się akcenty polemiczne wobec autorów, uzrnających kat Im narkotyk niebezpiJeczny dla zdrowia, gdyż autoTka opowiada się raczej za odmiennym werdyktem względem tej egzotycznej rośliny. Z kolei otrzymujemy zestraw relacji na temat konsumpcj,i k'atu, pO.wlstawionych pnzez róż;uych podróżników i badaczy tego obs'zaru, łącznie z opiniami samych tubylców. Koresponduje z tymi wywodami ,rozdz'i'ał następny zajmujący się hirS'tor,iąIwnsumpeji katu w Jemenie. W nim znaj.d!uj,e,my jednak także rozważania na tem<llt relae}i katu i kawy, drugiej rośliny towarowej, jaka przez wieki ,ikształtowala gospodarkę kraju. Autorkla wy,siuwa hiipotezę, że prestiżowa konsumpcjra katu rozwijała się niejako w wyniku prosperity gospodarczej wynikającej ze sprzedaży kawy. Analizuje dalej kat w aspekcie prestiżu społecznego i podziałów klasowych dawnego społeczeńst,wa jemeńs'kiego. Ustos'unkowuje się w perspekityw:ie d<iejowej do skali kos'ztów 'spożywania katu. Ekonomice konsumpcji ro.śliny pl1zed przełomem gospodarczym z lat 70-tych i po przełomie poświęca Shelagh Weir rozdział kolejny. Następnie zatrzymuje się na ważności społecznej wspólnego konsumowania katu, gdyż jest to element zasadniczy w całym 'tym zj,awi'sku. Opisuje zatem modelowe przyjęcia w specjalnie przeznaczonych do tego ,izbach, wyróŻlllia uroozyste, fundow,ane przez gospodarza spotkania i codzienne, popularne posiiady, w czasie których każdy pr,zychiodzi z pękami rośliny pod pachą li termosem z wodą. Bada przy tej okazj;i mechanizm ilIJJt€gracj,i społecznej i twol1zenie się nowych związków międzyludzkich. Nje poprzestając na tym, autoI1kia w !kolejnym rozdziaLe podejmuje temat znaczenia rytua1<nego tych spotkań codzi<ennych, organizowanych na wSlZylstkich szczeblach społeClzeństwa współczei>Il!ego Jemenu. Pts,ze o rozmieszczeniu prze:s'trzennym gośoi w izbie li związanym z tym i>tatusie społecznym. Zwraca uwagę na dwolistość rytuału, ~tóry IZ jednej .strony obejmuje wszystkich, 'z drug:iej jednak podkreśla UJstanowioną obyczajem hierarch,ię społeczną. Wreszcie na John 'Fredrik Hopkins Barth, Sa har. Culture University Press. Unni Wikan, Museum-University Behind the of Oslo. Veil and in Society Arabia. in an Women Omani in Oman, Town, Oslo Baltimore 198:1. The 1978, Etlmographical A chociażby także i najnowsza praca wIedeńskiego etnografa W. Dostala, który od lat bada Jemen. Walter Dostal, Egalitiit und Klassengesellschaft in Siidarabien. Anthropologische Untersuchen zur sozialen Evolution, Horn Wien 198~, Verlag Ferdinand Berger und Sohne. �275 RElCENZJE licznych przykładach presji s>połec,Zillejwywieranej na jednostki,' które nie chcą konsumować katu autork.a demon:stl"uje, iż zespół prezentowanych problemów to coś znac.znie więcej lIliż Jlałóg :z. egzotycznego regionu świaJta. D.z.iJeWlią,ty i ostatni rozdział tospraw.a roli katu jako symbolu społeoznej interakcji, a zarazem pocmeia wspólnoty, zaang,ażow.ania i kooCormizmu. Tu :unajdziemy wreszcie' analizę roLi katu jako symbolu s>połeez,nej .irr:1terakeji, a zar'azem poczucia wspólnoty, zaangażowania ii konformizmu. Tu iZnajd2.iemy wresz.cie analizę roli katu jako daru, jako pnzej'awów ostentacyjnie wystawnego żyoia, nazywanego niemal "potlac'zem pieniężnym" i wres,zcie jako areny rywalizacji społecznej. Calość k'siążki kończy krótkie podsumowanie, wykaz termiJnów arabskich oraz indeks, Dz,ielko zilusitrowano 30 CotogroaCiami,z których więkSiZJOŚĆ wykonała w teren~e autorka, mapą Jemenu północ.nego, wykresami i l'eprodukrcjami karykatur z czasopism jemeliskich wyśmiewających obyczaj żucia katu. Niezależnie od bardzo bogatej treści inColimacyjnej książka Shelagh Weir dostarcza czytelnikowi dużo satysfakcji w częściach dyskusyjnych, omawiających m. in. problem ewentualnej szkodliwości żucia katu, a także sprawę uznania tego obyczaju za narkomanię. Prezerntowan€ pr.zez Weir stanowisko, iż mamy .tu do czynienia .z ,rodzajem popularno·ści charakterys1tycZ'rlej np. dla XVII-wieclZnego Londynu, gdzie tłum wypełniał kawiarnię, racząc się smolistym napojem może budZlić wątpliwości. Zwłaszcza w świetle nie powoływaneg<J prlJeIZ autorkę artykułu Petera Kalixa, który dość jednoznacznie ocenia efekty tej rośliny przebadarnej przez grupę francuskich specjalistów 3. Zauważa, iż skutki te łag<JdLi tylko fakt, że żujący kat nie są w stanie fizycznie ~konsumować większych jego ilości mogących okazać ffię fatalnymi. , Nie znajdujemy w książce Weir ustosunkowanJia się do ewentualnych skutków katu dla !Zdr<Jwiakobiety, chociaż autorka wielokrotnie wspomina, iż co najmniej od lat 70-tych konsumują tę .roślinę również codziennie Licwe gl'Upy Jemerrek. Ani słowem nigdzie nie wspomniano o ewentualnych efektach· tego narkO'ty,ku na życ·ie płodu, na l'ozwój niemowląt karmionych piersią, czy nawet na nastolatków w wieku dojrzewania. Wiemy skądinąd, że praktyki z katem zaczynają młodzi mieszkań'cy Jemenu już w wieku 12 - 14 lat. Skoro koosumpcja katu I10śnie w miarę bogaoe:nia się mieszkańców Jemenu, jako pochodna prosperity naftowej sąsiedniej Arabii. należ;ałoby się zastanowić nadewentual:nymi ·skJutkami :bego zjawiska na przyszłość. W kraju, który swój rozwój gospodarczy zawdzięcza efeme·rycznemu iZjawiJs,ku wZlbogacenia się na naCc,ie najbliższych sąsiadówpow,inien budZlić niepokój szerzący się obyczaj prestiżowego ,brwonienia pieniędzy na konsumpcję rośLiny narkotycznej. Dodajmy kO/nsumpcję, na którą do ,niedawna mogli sobie pozwolić tylko ludzie najbogatsi i to bynajmniej JlIie oodziennie. Gdy na domiar .złego zaniedbuje się uprawy TiOślin żywieniowych, a żywność zaczyna masowo importować z Zachodu to wypadnie zas~anowićs,ię, jak ,długo ta dziwna euforia będzie trwala? Przecież o wi·ele potężniejSiZe i b<Jgatsze od Jemenu sąsiedlllie kraje ,naftowe od lat liczą s;ię z możliwościami wyczerpywania się swoich roponośnych pól, lub też załamania koniunktury. Ciekawe, iż tego rodzaju rozważania nie znalazły się ani w analizach autorki ani też żadnego z przytaczanych badaczy. Obawy władz jemeńskich kwitowane były dość zdawkowo. Być może samo zjawisko społeczne zafascynowało autorkę książki tak mocno, że na refleksje tego typu, bynajmniej nie nowe już dziś wpiśmiennictwie naukowym, nie starczyło miejsca. • Peter - 1451. li· Kalix, Une drogue nomm~e khat, La Recherche, nr 1Q2, XII, 1985, vol. 16, p. 1444- �276 RECENZJE Czytając doskonałą stylistycznie i konstrukcyjnie pracę Shelagh Weir trudno jednak nie odłożyć jej z uczuciem zawodu. Oto bowiem doświadczona kobieta-etnogr«f prowadziła badania w muzułma!'1skim społeczeilstwie jemeńskim, tradycyjnie izolującym wobec .obcych śWiiat mężczyzn i kobiet. Z książki i fotografii wynika, że autorka przełamała tabu męskich posiadów katowych i brała w nich udział. Z pewnością jednak mogła brać udział także i w podobnych spotkaniach kobiet. Poza zdawkowymi uwagami i paroma dl"Obnymi zupełnie szczegółami nie zaprezentowała nam ich specyfiki. Jak dotąd szansa na tak istotne uzupełnienie obrazu zjawiska została niewykorzystana. Ja~I:1Y i precyzyjny styl książki, lekkość podania materiału przy naukowej rzetelności, !słownictwo proste i bezpretensjonalne budzą szacunek dla autorl,i. Już, chociażby z tego powodu polecałbym lekturę dziełka Weir tym spośród etnografów, którzy usiłują raczej zbić z tropu czytełnika za pomoC<) nieznJZumialej terminologi i. pretensjonalnej stylistyki i zawiłego wykladu. Pl"Zystępność stylu poł'lczona z precyzją naukową, a także uzupełnianie refleksji teoretycznej konkretami kulturowymi z pewnością nie obniżyły rangi recenzowanej tu pracy Shelagh Weir. Frzeciwnie, stawiają ją w rzędzie solidnych i ciekawych studiów, tak charakterystycznych dla etnografii brytyjskiej obszarów zamorskich. Leszek Torild o f wan d e r, Die soziaW7wnomischen Verhiiltnisse cler biiuerlichen der Republik Mali. Ergebnisse einer Feldforschung im Arrondisement Sanankoroba, Region Bamako, Akademie-Verlag. Bel'lin 19B:~. Bevolkerung L Dzięgiel in .-\utorką tego studium terenowego jest Norweżka. która n';llisala cwoją dysertację w Instytucie Etnografii im. Juliusa Lipsa na Uniwersytecie w Lipsku. PracG wydano w serii publikacji lipskiego Museum fill' Viilkerkunde. Torild Liifwander spędziła w roku 1973 siedem miesięcy w trzech wsiach w prowincji Bamalw, w okręgu Sanankoroba. Tytuł książki zapowiada zbyt wiele w ~lO~uliku do tre~ci. Nie jest to jakaś synteza stosunków społeczno-gospodarczych rolniczej ludności calej republiki Mali. Tym niemniej navlet s'olidne obserwacje z jednego regis'lu są dla etnografa-afrykanisty nader pożyteczne i interesujqce. Auturka sumiennie przedstawila realia swojej pracy w tereni.e i zastosowaną mcl-udt;. Celem pracy było przedstawiEnie życia i gospodark;i badanych wsi widzianych z perspc'ctywy rodzinnej zagrody. Norweżka miała ambicjQ nas'zkicowania wspólcze'inych przemian malijskiego wieśniaka i jego otoc.zenia, wynikaj'lcych z polityki wspólczesnego państwa afrykańskiego wo·bec wsi. W części poświęconej s-losunkom społecznym i gospodarczym najpierw otrzymujemy krótki zarys dziejów badanych wiosek. Następnie autorka daje przegląd ro:~lin uprawianych w tym okrQgu, pisze o pracach polowych i klasyf,ikuje typy pole~ek wokół zag.ród. Dalej prezentuje zagadnienia demograficzne. pi",z.)c o wielkości, poszczególnych, wybranych rodzin, omawiając status glowy rodziny i problemy poligyni i. Studium ZRwiera bardzo sumienny przegląd struktury badanych ]'0dzin, poparty tabelami. Uifwander dość szczegółowo omawia podzial obowi'Vków między płcie w rodzinie i specyficzne układy wynika,iqce z wielożeńst,va u gospodarzy-poJ igamistów. W grupie zagadnień 1'Odzinnych znajdują się takie momenty życia jak ciąża, poród, a także podział spoleoZiIlości doroslych i młodzieży na klasy wieku. Z tym niejako wiąże się temat następny: tajne stowarzysz'enia, tak częste w kulturach Czarnej Afryki. Odrębnym ze·społem spraw będą natomiast trzy ostatnie rozdziały, �277 RECENZJE kończące czę,ść zasadnicze! książki, dotyczącą stosunków społeczino-gospodarozych. Omaw,ia w nich autorka rolę chałupnictwa i uprawianego dodatkowo rękodzieła w życiu badanych rodzin wliejskich. Następnie pisze o zjawisku wędrownej pracy sezonowo podejmowanej i wreszcie o handlu oraz r01i targu. Zagadnienia bardziej ogólne i zaralzem wynikające ze zmian, jakim ulega współczesna wieś malijska. zawarto w części omawiającej działanie administracji, szkoły, nowych organizacji społecznych i instytucji usługowych. Znajdzie się tu zatem zwięzła analiza tak zwanych ośrodków społeoznych: "Centre S8cial" oraz "Federation Groupment Rurale". Ale zarazlem pisze autorka o tak zdawałoby się prozaicznych instytucjach jak izby porodowe i lokalne ośrodkli zdrowia. Całość oprócz tabel i wykresów uzupełniają rzuty pOiziome zagród z charakterystyczne! zabudową wieloczłonową. Załączona na koilcu bibliografia obejmuje IG pozycji, w tym także dzida Marksa i Lenina. Szkoda natomiast, że autorka nie załączyła indeksu rzeczowego. ch8ciaż podział pracy na rozdziały i podrozdziały ułatwia orientację w całości. Dziełko ukazalo się w roku 1983, a więc po upływie 10 lat od ukoilczenia badail terenowych w AJ'ryce. Ksi'lżka To,rild Lbfwander, niezależnie od swoich walorów naukowych dla afrykanisty, moglaby stanowić pożyteczną lekturę dla naszych studentów etnografii, gdyby znajomość języka niemieckiego była wśród młodych adeptów tej dyscypliny bardziej popularna. Leszek Contribncioncs a los estudios de los Andes Tokio 1984, ss. 405, ilustracji 11, map 5. Centrales, Dzięgiel red. Shozo Masuda, Peru jen tym pailstwem Ameryki Południowej, które po dzień dzisiejszy tworzy interesuj'lce pole dla badaczy terenowych. Kiedy w roku 1980 ukazał się tom zatytułowany Estud:os etnograficos deI Peru meridional, nie mieliśmy innych Z,01miarów jak przedstawienie nowych mater,iałów z zakresu etnografii andyjskiej będących rezultatem badail terenowych pisze we wstępie do omawianej tu książki jej redaktor i współautor Shozo Masuda z Uniwersytetu Tokijskiego. "Ksić!żka ta zatytułowana Wkład do studiów nad Andami Centralnymi, ma ce,l zbieżny z poprzednią i zawiera cztery opracowania z zakresu etnografii i historiografii andyjskiej". Otwiera jel studium S. lVIasudy zatytułowane Informaciones acerca de la Coca Rejeridas en las Cronicas (Informacje na temat Koki w świetle starych kronik) poprzedzone informacją na temat komputel'Owej analizy tych kronik, prowadzonej w Muzeum Etnologicznym w Osaka przy współpraey profesorów Tatsuhiko Fuji, Hiroyasu Tomoe,da i Norio Yamamoto. Już na wstępie stwierdza autor. że dotychczasowe anal~zy starych kronik prowadzone były jednostronnie i wybierano z nich 'tylko te fakty, które potrzebne były do oświetlenia danego rz,agadnienia. Różne były kryteria selek,cji materiału i różne proporcje badań. Generalnie były to prace mogące dać wyłącznie szc.zątkowy obraz zawartości wszystkich ,kronik. Zgoła inaczej podeszli do tego badacze japońs1cy, którzy przez pięć lat pracowaJi nad analiizą teks,tów kronik andyjskich z XVI ,j XVII w. celem sformułowania balzowych danych do ewentualnego wykor,zystania przez wszystkich badaczy, któr.zy w p.rzyszłości zajmować się będą tym zagadnieniem. Kompuiterowy bank informacji pozwala na usta'lenie wielu zależności faktograficznych, jest s,e- �RECENZJE 278 lekrtyW'l1Yi dokładny. Pozwala on na wprowadzenie do. komputera różnych danych, poddając je wielomkim korelacjom. Wyniki tych korelacji uSlZczegółoWliają analizowany mater.iał, dają .obraz różnych współzakiności wys;tępujących w obrębie kultury materialnej, społeclznej czy duchowej. S. Masuda stwierdza, że w 18 kronikach andyjskich, dotychczas wczytanych w komputer, ujaw.nia silę bogaotwo mai-er1ału - {)/braz konkwisty, opisy geograficzne, władcy państwa Inków, obrzędy, zwyczaje i obyczaje, gatunki uprawi.anych rośbri, pożywienie itp. Odpowiedn.io zaprogramowane tablice .pozwalają na wlZajemne sprawdzanie danych odnoszących się do różnych elementów tradycyjnej kultury andyjskiej. W ~sumie jest to nowato'rska metoda analizowania żródeł historycznych, przekomywująca azyte~nika, iż sto1sując ją oszczędza się czas i uzyskuje precyzyjność w badanych faktach. Rozważania te pokazują nam, że komputerowa analiza danych kUllturowych stała się faktem, a 'zarazem rodzi się refleksja kliedy nasza humanistyka czy rrLauki historyczne będą na co dzień korzystać z !bcj formy wspomagania? Autorami drugiej rozprawy zamieszczonej w tym tumie są Jorge A. Flores Ochoa i Percy Pa,z Florez. Jej tytuł El Cultiwo en Qocha en la Puna Sur Andina (System uprawy "qocha" na obszar:ach Puna Sur Andina). Porusza ona temat, który do dnia dzisiejszego nie został jeszcze opracowany, tj. specjalny sposób wykorzystywania wód deszczowych w rolnictwie andyjskim. W roku 1962 s·tudenci Wydziału Antropologi.i Narodowego Uniwersytetu w Cuzoo (Chile) prowadzili badaJllia terenowe, których celem było dokładne poznanie procesu wy twar.zania ·specjaLnej ceramikJi .zwanej "Torito" rz Pucara. W ich obserwacjach terenowych znajdują się pi.erwsze wzmianki o '"qocha", tj .. szerok:ich 2. - 4 metrowych rowach, w których gromadzono wodę do wykorzystania w uprawach. (Qocha oznacza jeziora, stawy, laguny, generalnie wszelkie zbiorniki wodne o wodach stałych lub czasowych). Zainteresowano się więc szczegółowo tym tematem, starając się wyjaśnić lzasady funkcjonowania teg·o sw.oisiego systemu nawadniania gruntów. Polegał on na czasowym gromadzeniu wody deSlZczowej, której zasoby wykorzystywano w okresie suszy do nawadniania pól, jak również w hodowli i zajęciach go·spodarczych. N-iektórzy są zdaJll!ia,iż jest to system sięgający zbyt odległych czasów, w każdym razie, zdaniem autorów, należał on do nieznanych w dotychC!Zasowej historii kultury agrarnej tego te,renu. Tak to po wielu wiekach zapomnienia, przybył jeszcze jeden temat do oświetlenia w mrocznych dziejach prekolumbijskich kultur. Nie jestem zwolennikiem drobiazgowych streszczeń czynionych przy okazj.i omawiania danej ·k&iążki, zatem anonsuję tu jedynie ów nowy temat podjęty w przedmiotowym artykule. Kompleksowe badania antr·opolog.iczn1e i etnog.raficzne na terenie Centralnych Andów ujęte są w tzw. P1'Ogramie Cobija, a jego zakres problemowy prezentuje w omawianej książce BeII1te Hittmann w artykule zatytułowanym: El Programa Cobi;a: Investigaciones Andina: Notas scyplinarne na Antropologico-multidisciplinaris en la Costa Centro Sur Etnohistoricas (Program Cobija: badania antropologiczno-multidywybrzeżu Centralnym A>ndów: notatki etnohistoryczne). Glównym celem tak sformułowanych badań jest optymalne wykorzystanie wszystkich możliw06ci w procesie naukowego poznania his,torii społeczeństw tego obszaru .i ich bytu. Jest to pierwsze tak szerokie ujęcie tematyki badawczej będące próbą calo~iciowego naświetlenia terytorialnych uwarunkowań mających wpływ na oblicze kulturowe regń'onu. Autor kreśLi miejs.ce i rolę tego programu we współczesnej antropologii kulturowej omawanych obszarów oraz formułuje ogólne zasady jego funkcjonowania. P 1'lzedstawia podstawowe zagadnienia bada:wcze, charakteryzuje stan organizacyjny, techniki i metody badań, ocenia wstępne wyniki. Celem bai �279 RECENZJE dawnym programu jest w miarę optymaJ1ne określenie oblicza kulturowego ludów za9iedlających tem obszar sprzed okresu ze,tkruięcia się ich z przy:byszami z Europy. W tym celu zakłada się dokonanie dokładnych analiz starych źródeł pisanych, w których zalega ogrom interesującego materiału kulturowego. Zamierzenia bada·wcZ€ rzespoIu idą w kierunku odtworzenia obrazu siarych kultur tzw .. ,uros", "proanches", "changos" i "camanchacos" na podstawie w miarę pełnego wykorzystania różnych dokumentów pisanych, sięgających nieraz X,VI stulecia. a iakże badań archeologicznych i antropologicznych. W sumie jeslt to interesująca próba powiązania wielkiej ilości liter,atury, relacji, dokumentów ;i innych źródeł podporządkowanych celowi natury kulturowo-historycznej. Pew:ne wyobrażenie o zakresie tematy,cznym starych archiwaliów pI1Zedstawia ostatni a:rtytuł zawarty w książce pióra FraRklina Pease G. Y. zatytułowany Indices Notaria/es de Moquegua siglo XVI. Una Introduccion omawiający zawartość dokumentów notarialnych, zestawionych przez Pedro Manuela Guibovicha. Zawierają one wiele danych history·cznych i etnograficznych, których ważność podkreśla się w książce określeniem, iż stanowią one "wspaniały klucz dla naszych s~udiÓw". Tevesa Falkowska M. S. P o l i n s k o j, Mity, predanija i skazki zapadnoj Polinezji. Moskwa 1986, wyd. "Naukia", ss. 35·2. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, To już czterdziesta pozycja znanej ,i niezwykle interesującej seTii radzieckiej pt. Skazki i mity narodow w'9stoka wydawanej przez Główną Redakcję Literatury W,schodu. Praca, o której mowa przygotowana została ruiezwykle starannie. Opatrzenie j·ej bog.atym marteriałem porównawczym, międzynarodową systematyką. a także ciekawym omówieni-em folkloru Zachodniej PoliJnezji, dowodz'i nie tylko łatwości poruszania się autora w gąSlZCz,uproblemów współczesnej folklorystyki, ale także dobrego przygotowania metodologicznego. Folklor mieszkańców wysp Oceanu Spokojnego był już przedmiotem zainteresowania wspomnianej oficyny 1. Także w Polsce mogliśmy już zapoznać &ię z folklorem tego regionu, by wymienić tu pracę A. God-Iewskiego pt. Drogi synów słońca 2. Folklor mieszkańców czterech wysp Polinezji, choć wewnętrznie zróżnicowany, wykazuj'e wiele cech wspólnych, a niekiedy rodowód niektórych gatunków sięga samego źródla. Autor omawianej pracy wiele miejsca poświęcił analogiom poszczególnych gatunków i .z go·dną podziwu wnikliwością po'szukuje praźródła, orientując swoją metodę badawczą na fińską sz,kołę folklorystyczną. Prawie na każdej wyspie funkcjonowały podania opowiadające o pochodzeniu roślin i zwierząt. Do jednych z najpopulamiejslzych n.ależą tu przekazy a pochodzeniu dzikiego pieprzu, z którego przygotowywano rytualny napiwek Polinezyjczyków. Wiele podań wyjaśnia pochodzenie trzciny cukrowej i morwy.. Opuszczenie na wodę nowej łodzi, wyposażenie jej w wiosła i żagiel związane były ze złożonymi, nicz,rozumiałymi dla niewtajemniczonego, rytuałami, zaklinaniem morza, błaganiem o przychylność wiatru i dobrą pogodę. Odglosy tych rytuałów zachowały się w Slzeregu opowiadaniach. Narody, których folk1or został 1 E. M. Meletinskij, Powestwowatelnyj Moskwa 1970. , A. L. Godlewski, Drogi synów Slońca, folklor Wrocław narodow 196:1. Okeanii. Skazki i mify Okeanii, �280 RECENZJE pmeds;tawiony w omawianej pracy, odbywały dalekie podróże. Mieszkallcy prawie każdej nawet niewielkiej wyspy podejmowali u siebie gości z odległych str'on, stąd też prawdopodobnie żegluga w opow,iadaniach tych narodów ujmowana jest w kategorię wyczynu i ,to nadzwycz,ajnego. O wyprawach mieszkańców T:Jnga i Samoa na inne wyspy mówiq nie tylko podania, ale także realne ślady ich Lam bytno.ści. Najwięks'zą sławą nieustraszonyoh i najlepiej obezHaI!1ych z morską sztuką żeglowania cieszyli się mieszkallcy wyspy Rotuma. Zrozumiałym jest. iż w folklo~ze Zachodniej Polinezji morskie podróże stanowią jeden z g!ównych tematów. W·iele IZ podań omawianego regionu sławi czyny władców Tonga,. Fidżi, Samoa i innych większych wysp. Niejednokrotnie wspomina się w nich () J'Ozmial'ach władzy owych władców, ·0 ,tym z jakich krajów zwożono im dary, mieszkańcy jakich wysp składali im daniny, w jakich kamieniołomach dobywano material na ich grobowce i pomniki, skąd ~prowadzano dla nich znachorów . . Folklol" mieszkańców Niue i Roturna zbieżny jest z tym, jaki spotykamy na Tonga i Samoa, Fakt ów zdaniem autora książki podyktowany jest żeglarska pasją wyspiarzy i powstałą tel drogą wspólnotą kulturową M. S. Polirrskoj (Zwraca uwagę na h.istoryczny aspekt folkloru. Oto bowiem okazuje siC;, że podania mieszkańców Tonga zawierają szereg epizodów z tongijskiej przeszłości w tym historię zdobycia wyspy Samoa w kOtlcu Xlf \\';eku (nr 92, 94, 99). Opowiada się również na Tonga o niszczycielskim najeździe z Samoa (nr 41). Według legend z Samoa, najwcześniej w całej Polinezji powstały wyspy Manua i jako pierwsze zostały zasiedlone. J'cśli wierzyć folklorystycznej tradycji mieszkańcy Manua żyli na swoich wyspach zawsze i znikąd nie przybyli. Przekonanie to jest powszechne. Weszło też do mitologii, w której sami mies.zkaJicy tych wyspy określają się "ludźmi znikąd". Ale oczywiście na różnych wyspach różnie interpretuje ,się to zagadnienie. Np. podania mieszkaJiców .Niue wyjaśniajcI. że pierws'i ludzie przybyli na tę wyspę ;z daleka, rz obcych krajów. Mityczną pr<lojczyzną mieszkańców tej wyspy jest Tulia (nr 104), którą trudno zlokalizovjac na mapie Oceanii. W dalszym ciągu pracy przedstawia autor inne tradycyjne dzieje ludó\\, Zachodniej Polinezji wnosząc, iż folklor w niektóqch wypadkach może stanowić źródło historyczne, z czym w pełni s'ię Izgadzam. Wiele miejsca pośw;ęcił też omówieniu demonologii tych ludów, w której prym wiodą wszelkiego autoramentu duchy, ludoj.ady, olbrzymy. Zabrakło natomiast w Zlbionze pieśni, zagadek i innych gatunków ustnego folkloru, co nie umniejsza wal'to'ści tej ciekawej pracy, Wojciech Łysiak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/860432fbe03c05811dc48960970f7990.pdf c5df76146d84ba2311c4906fdbaa7d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1819 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.281-349 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 281 v. Lud, t. 72, 1988 KRONIKA SESJA NAUKOWA PT: "TgADYCJA I ZMiIANA W ŻYCIU WIEJSKICH SPOLECZNOSCI LOKALNYCH W KRAJACH TRZECIEGO SWIATA" POZNAN, 18 - 19 WRZESNIA 1987 ROKU. Obrac1cJln 63 WZD w P,oznaniu towarzyslzyła sesja naukowa zatytułowana "Tradycja i zmiana w życiu wiejs.kich społeczności lokalnych w krajach Trzeciego Swbta". SesjG otworzył Dyrektor Muzeum Narodowego w Poznaniu H. Kondżiela, w słowach powitalnych podkreślając fakt, iż obrady mają miejsce w nowym gmachu Muzeum Etnograficznego. Stwierdził, że Muzeum gości członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawozego ze szczególną przyjemnością, gdyż WZD i towarzysząca zjazdowi sesja zbiegły się z 75 rocznicą tradycji muzealnictwa etnograficznego w Wielkopolsce :i wznowieniem po 30 latach przerwy stałej ekspozycji etnograficznej w Poznaniu. ,. Po powitaniu oficjalnego otwarcia 63 WZD PTL i sesji dokonała Prezes Towaj·zystwa dl' A. Kowalska-Lewicka. Prezes, dziękując gospodarzom - dyrektorowi Muzeum Etnograficznego mgr Z. TorC11skiemu, wiceprezesowi ZG PTL dr M. Gawęckiemu, doc. do hab. A. Posern-Zielińsk'iemu i innym - za zaproszenie Towarzystwa do Poznania -- silnego ośrodka badań pozaeuropejskich podkreśliła trud włożony w merytoryczną organizację sesji jak i organizację WZD. Dr A. Kowalska-·Lewicka powitała zarówno członków Towarzystwa. gości zainteresowanych problematyką sesji, jak :i gości 'zagranicznych -- prof. Olgę Gancką z Moskwy, pr,of. Gabr,ielę Yonan z Bedima, prof. Kons'tantina Matwjejewa z Moskwy, prof. Franka Forstera (l. Budz,iszyna i Martę KomGrowską przedstawicielkę bratniego towarzystwa naukowego ze Słowacji. Odczytała również depesze od prof. V. Gusieva i prof. M. Gavazzi z życzeniami pomyślnych obrad. Następnie slzczególnie sc'rc1ecznie powitała nestorkę polS'k,iej etnograf'ii prof. M. Znamierowską-Prufferową, która jest oddaną podporą Towarzystwa od czasów przedwojennych. Dr Lewicka podziękowała obecnej na sali dr K. Wołos - Prezesowi Oddziału Koszalińskiego za trud włożony w organizację poprzedniego WZD i sesji. Dalszy ciąg swego wystąpienia prezes Lewicka poświęciła pamięci zmarłych w ciągu minionego roku członków Towalrzystwa. Pokłosie śmierci zebrało bowiem obfite żniwo, zabierając ludzi żywo i gorąco zaangażowanych w działalność PTL. Całe swe życ'ie naukowe poświęcili Towal1Zystwu prof. J. Gajek i jego "prawa ręka" żona dr O. Gajkowa. Świeżą i bardzo bolesną stratą dla całego środowiska etnograficznego jest śmierć prof. J. Burszty. Smutkiem napełnia również odejście tak znanych osób jak: dr L. Malickiego, mgr Z. Neyman, prof. K. Dobrowolskiego, mgr J. Lecha, doc. B. Garygi, prof. W. Sobisiaka, dr H. Romańskiej, dr J. Majchrzaka, mgr E. Pruskiego, prof. K. Żurowskiego, mgr Z. Hejgera, p. M. Wąsowicz-So- �282 KRONIKA poćko, p. W. Kirsteina, p. L. Szymańskiego, p. M. Błaszyńskiej, p. J. Stępniaka, p. A. Lubeckiej, p. J. Grzywacza. Do zajęcia miejsc w Prezydium zaproszono prof. M. Znamierowską-Prufferową, praf.Z. Jas'iewiaza, prof. O. Ga:nc.ką, dr M. Komorowską. O prozewodniczenie obradom poproszono dyrektora Muzeum Etnograficznego mgr Z. Torońskk-go. Otwierający Sesję referat "Badania nad społecznościami pozaeuropejskimi w sy,S'temie wiedzy etl11Jograficznej" wygłoSliłprof. Z. Jas~iewicz. Referat traktował o wzajemnym, powolnym zazębianiu się kultury europejskiej i kultur pozaeuropejskich li ,zw.iąz.a,nych z tym problemach metodologioznych. Kolejny referat ks. dr E. SIiwki "Działalność etnograficzna w społecznościach lokalnych TrZJe'Ciego Swiata misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego (Werbi.stów)" zapoznał z historią działalności Instytutu Anthropos i znaczeniem powiązań. między ewangelicznym orędziem a znajomością tradycji kulturowych i religijnych misjono'wanychspołeczności. Ks. Slliwka wliele uwagi poświęcił też c!Jzi:ałalności wydawniczej Zgromadzenia i jego placówek polskich. Bezpośrec!Jni 'badaaz ludów Nowej Gwinei ks. dr W. Bęben pr.z.edstawH w swym referacie "Społeczność Arapeshów na Nowej Gwinei" realia życia oraz specyfikę polityczną i badawczą terenu. Omówił tradycyjne struktury społec.zno-religijne i przyczyny dezintegracji kulturowej. "Samorządność :i kolektywirzm w życiu andyjsk~ej wspóLnoty" wyczerpująco scharakteryzował doc. dr hab. A. Posern-Zieliiński, roz,patrując zmiany Ilachodzące w społecznościach andyjskich w aspekcie dużych doświadczeń w kontaktach z kulturą obcą, czyli długą tradycją zmian kulturowych. W dyskusja z głosem uZiupełniającym wystąpił dl' K. Wołski, który na bazie doświadczeń zdobytych w trakcie wielokrotnych badań w krajach azjatyckich mówił 00 ingerencji władz l.okalnychi spowodowanych tym zmianach, które doprowad.ziły do upadku starych struktur. W drugiej części sesji dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt .. ,lbadycka społeczność miasta Zabu w Algierii w pl'oces'ie zmian". We wstępie refe·rentka scharakteryzowała sektę Ibadytów, stosunkowo mało znaną szerszemu gronu oraz umiejscowiła obszar swych badań. Następnie omówiła czynniki powodujące zmiany w tradycyjnej strukturze ibadyckiej, jak również wymieniła elementy kultury stojące na straży tradycji. Dr R. Vorbrich wystąpił z komunikatem, w którym zasygnalizował wyniki wyprawy do Kamerunu. Obszarem badań był masyw Mandara w Północn~m Kamerunie - enklawa starej kultury, skutecznie opierającej się zarówno wpływom islamu, jak i kultury europejskiej. Kolejny komunikat wygłosiła mgr A. Styczyńska charakteryzując kolekcję pozaeuropejską w lZ)biorach Muzeum Archeologlicwego i Etnograficznego w Łodzi. Po wysłuchaniu tej części sesji doc. L. Dzięgiel zaprosił do dyskusji, którą rozpoczęła dr Lewicka dzieląc się z zebranymi refleksją, iż ludy o niższym stopniu organi,zacj.i w kontaktach z kulturą europejską szybciej ulegają dezorganizacji w odróżn.i€lIliu od kultur wyższych, świadomych swych wartości, które wybiórmo przyswajają nowe elementy. Polemizując z tą opinią głos zabrał doc. S. Szynkiewicz, który stwierdził, że każda kultura w swej własnej ocen,ie jest wartościowa, natomiast ~uropocentryczne podejście zakłada podział kultur na mniej lub bardziej wartościowe i wobec tych pierwszych "Stary Swiat" jest bardziej agresywny i działa niszcząco. Godząc się z takim stanowiskiem swego oponenta dr Lewicka stwierdziła, że niezależnie od podejścia badawczego efekt ingerencji kultury obcej jest taki sam. Następnie głos zabrał mgr J. Lapatt, któ- �283 KRONIKA ry nawiązał do referatu ks. Bębna. Oparłszy swój pogląd na znajomości literatury przedmiotu zakwesltiolt1ował ocenę sytuacji przez r,eferenta, stwierdzając, że tam, gdzie spotykamy się z długą tradycją kulturową, stO'sunkiOwo trudna jest szybka dewaluacja starych wartości. W O'dpowiedz~ ks. Bęben stwierdził, że llnajomość realiów nowogwinejskich przemawia jednak za <tym, że tamtejs:za kultura łatwo uległa dewrganizacji, 00 widoczne jest w różnych sferach życia. Jako pl1zykład podał mit, który na 'skutek oddziaływania obcych mitów zatraca swój autentyzm i znaczenie, stając się opowiadaniem. Następnym głosem w dyskusji było wystąpienie doc. A. Posern-Zielińskiego, który mówił o pojawieniu się na forum UNESCO i ONZ nowego terminu - e t n o II' o Z W Ó j. Termin ten oznacrza modernizację życia społeczności w sposób nie powodujący zagłady tradycyjnej kultury, lecz pozwalający na jej modyfikację zgodnie z tradycją kulturową społeczności wzbogacając ją jednocześnie o nowe, cenne wartości. Ustosunkowując się zarówno do wypowiedzi, jak i wcześniejszego referatu doc. Posern-Zielińskiego, dr Lewicka zgodziła się ,z poglądem, że długa tradycja kontaktów z kulturą obcą wytwarza rodzaj "antyciał", Illa,tomiast groźne dkl starych struktur jest gwałtowne zetknięcie się z s'ilną kul!turą zewnętl1Zlną, silruie ingerującą w kulturę oddziaływania w celu jej "ukultull'alnienia". Efekty badań nad tradycją, zreferowane przez dr Vorbricha, doc. Dzięgiel ocenił jako bardzo ważne dla ogólnej :Wiedzy o funkcjonowaniu tradycji, podkreślając jednak, że prowadząc badania tego typu nalleży patrzeć na tradycję w aspekcie historycznym i zdawać sobie sprawę z tego, źe ,to co badacz moźe uznać za dawne i tradycyjne kiedyś w przeszłości powstało również wskutek zmian. Głos w dyslkusjli zabrała mgr M. Kotarska, dzieląc się z zebranymi wmżeniami ze swego pobytu w Peru w okręgu Cuzco, gdzie pod wpływem rozwoju turystyki nastąpiły dU:1;e zmiany w tradycyjnym sposobie życi,a, ,z powodu jednak koniunktury i mody na .,stare·' Slztucznie wskrzesza się tradycję. Po przerwie z referatami poruszającymi problematykę azjatycką wystąpili: doc. dr hab. S. Szynkiewicz mówiąc o "społeczności pasterzy mongolskich" oraz dr M. Gawęcki przedstawiając "Społeczność wlniazą Tala-o-Barfak z Afganistanu". Ostatnim wystąpieniem wygłoszonym tego dnia był referat dr L. Mroza "Bandźara i Gadulja-Lohar z RadżastmlU hipotetyczni przodkowie Cyganów", który scharakteryzował efekty badań sytuujących kolebkę Cyganów w Indiach i przytoczył legendy potwierdzające tę hipotezę. Spontanicznymi refleksjami ze swego pobytu w Mongolii podzielliła się prof. M. Znamierowska-Priifferowa. Tym co szczególnie uderza przybysza jest miły i opiekuńczy stosunek Mongołów do dzieci oraz ich duma osobista i poczu·· cie godności i sliły. W drugim dniu tematyka sesji k,oncentrowała zwi'1zanych ze społecznością asyryjską. się wyłącznie na zagadnieniach Jako pierwszy głos zabrał doc. dr hab. L. Dzięgiel w referacie (nie bezpośrednio dotyczącym Asyryjczyków) pt. ,.Reorganizacja społeczności wiejskiej północnego Iraku w warunkach prosperity naftowej", omawiając współczesne zmiany społeczne zachodzące na Bliskim Wschodzie pod wpływem zmian w sytuacji ekonomicznej. Prof. K. Matwjejew, którego sylwetkę i dorobek naukowy jako wybitnego zn<lWcy problemów asyryjskich przedstawił doc. Szynkiewicz, w wystąpieniu "Asyryjczycy Związku Radzieckiego - historia i współcZJesność" wprowadził zebranych w dzieje i genezę grupy asyryjskiej w z~:mR. �284 KRONIKA Dr M. Abdalla Przewodniczący Kola Zainter·esowan Kultur,! Asy:'~'jsb\ w P.oznaniu, p.rzeds;tawił referat pt. "Spole.czność asyryjs.ka w Kamys.zli 'x północno-wschodniej Syrii", w którym scharakteryzował warunki bytowe i ;':c:lturę asyryjskich mieszkańców miasta KamySlZ1i. Mgr M. Mammo, pisarz i poeta z Iraku, od 10 lat mieszkaj'lcy \V S c': \ ... ,,'cji, wygłosił referat w języku nowoaramejskim (tłumaczony przez dl' M. Abd'dięl. Referat ·omawiał podział religijny Asyryjczyków i mówił o problemach tej grupy w s'zwecj.i. P'rzekazał podstawowe fa~ty z historh tego narodu, kladąc szczególny nacisk na związki iZ kościoł9m chrześcijaósk'im oraz warunki egzystencji I~arodu w obliczu nacisku islamu. Dużo uwagi poświęoił roli misjonarzy, których Ob'"CDCJŚĆ z jednej strony umożliwiała oficjalne głoszenie religii Chrystusa, z drugiej .ied!1<lk strony kontakt IZ rói.nymi odłamami kościoła chrześcijailskiego spowodowa! rozbicie jedności narodu. Współczesme krwawe walki religijne między wy.zna\,'cami islamu a Asyryjczykami zmusiły część ludności asyryjskiej do emigracji do k:'<1Jów chnześoijallskich. Pobyt na obczyźnie spowodował ponowne zbliżenie wsz::stkich Asyryjczyków niezależnie od przynależności do odłamu kościola chrześc,ijat\skiego. Z uwagi na ograniczeni.a cz·asowe pnzewodniczący obradom doc. Szynk:ewicz oficjalnie zakoilczyl sesję zachęcając jednak osoby szczególnie zainteresowane problematyką asyryjską do nieo£icjalnego kontynuowania dyskusJi. I. GT2cLakowska, M. Nic:wiadoms::c. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA "COLLOQUIUM BALTICUM ETHNOGRAPHICUM", STRALSUND (NRD) 26 - 31 PAŹDZIERNIKA 1987. W dniach 26 - 31 października 1987 roku Zentralinstitut fUr Geschichte Akademie der Wissenschaften der DDR zorganizował po raz wtóry w Stralsundzie (NRD) Międzynarodową Konferencję Etnograficzną" Colloquium Balticum Ethnographicum" 1. Zasługuje ona na krótkie omówienie, chociażby z racji problemów poruszanych w czasie spotkania, prohlemów, które dotyczą etnograficznych badaI1 (także wspólnych) obszaru basenu Morza Bałtyckiego. W konferencji uczestniczyli pnzedstawic:iele następujących krajów: Szwecji( N. A. Bringeus, J. Berg, G. Gerward, A. Gustavsson), Norwegii (A. E. Christensen, R. Kviedland), Danii (A. H. Rasmus'sen), Polski (W. Kopczyils'ki), RFN (G. Kaufman, H. W. Kaweloch, H. Gerndt, J. GlUsing), Finlandii (M. Riisanen, N. Stora), ZSRR (S. Cimermanis, L. Dumpe, V. Mli.lius, A. Nc.iburga, L Fiilols, N. V, Szligiona, A. St:tkane), NRD (G. Arndt, R. Bahls, U. Erichson, H. Weinhold, H. Eve, H. Gundlach, H. Hentschell, F. Hinze. E. Karasek, J. Lachs, F. Lewandowski, G. Lubbe, H. Adameck, M. Ho\\'aldt, M. Kehl, W. Rudolph, B. Schone, H. Strobach). Spotkanie to odbyło się pod nazwą - "Specyfika kulturowa obszaru nadbałtyckiego", a otworzył je bardzo uroczyście kierownik \V:is'senschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde w Berlinie 1 Pierwsza konferencja w roku 1968 pod red. W. 1966", Berlin 1968, ss. 22h odbyla się w Rudolpha i R. roku 1966. Zob. materialy z konferencji wydane Peescha Colloquium Balticum Ethnographicum �285 ,KRONIKA proi. :lr H. Strobach oraz il1li.cjator konferencji dr. W. Rudolph z Berlina. W. Rudolpl~ podkreślił znaczenie tego typu spotkań dla wymiany poglądów etnografów prowa-tizclcych swoje badania n.a obszarze nadbałtyckim, badań istotnych dla rozwojL: etnologii Europy. ?J tym Izagajeniu, będącym wprowadzeniem do pierwszego dnia konferencji (27 październik) nastąpiła prezentacja referatów, wygłoszonych w następującej kolejności W. Rudolph -- VolksklLnstobjekteaIs Indikatoren des KlL!turwandels bei etnischen Minderheiten im deutschen Kustengebiet (19. Jh.), H. Gerndt Interethnik im Spiegel von Sagen, H. Muns Auslandische Mus;ik.anten in Mecklenburg (18/19. Jh.), W Kopc.zyński Seemannskisten im Nationalmuseum zu Szczecin, F. Hanze Frobleme der Mehrsprachigkeit bei der FischerbevolkerlLng der KlLrischen Nehnmg (19. Jh), W. Soleus1off - Die ArbeitsalLsrustlLng mecklenburgi.ocher Seelentc:Veriindenmg-en vom 19 Jh. bis zur Gegenwart, J. Lachs Verhaltensbeispicle U. Er'chson - van KlLstenlJewohnern bei der Rattung Schijfbruchiger, DriiUche und Vol.ksfeste in Mecklenburg, in ihrer gegeil1ciirtigen Existenzform, G. Gerward - Maigrafenfeste im Ostseeraum. 'Xśród tej grupy referatów na uwagę zasługuje niewątpliwie wystąpienie W. R-ldolpha. Autor wybitny znawCa kultury nadbałtyckiej, prowadzący wieloletni", badania etnograficz.ne i histo.rycz.ne na obsz.aI1ze nadbaltyckim scha~'akteryzowai wytwory kulturowe (typy łodzi, :udobnictwo architektury, strój) mniejszości naroóowych na obszarze nadmorskim Niemiec w ,ubieglym stuleciu. Ciekawy materiał zaprewntował także U. Eriehson, który prześledził aktualne zwyczaje morskie ;';'ultywowane wśród rybaków i marynarzy meklenburskich i innych grup społeczno-zawodowych (owczarze, dE'karze) Mekłenburgii. D;-lIgi dzień konferencji (28 pażdziernik) obejmował referaty etnologów skandy .. nawskich. A. E. Christensen przedstawił pracę pl. - Kuiturgrenzen im norwegiscrter! BootsbGll. w której zaprezentował ciekawy material fotograficzny i źródłowy dotycz'lcy granic kulturowych w szkutnictwie norweskim. Badania takie prowClcizi placówka muzealna przy uniwersytecie w Oslo. A. Gustavsson w referacie -- Kulturbeziehungen im Raum von Skagerak lmd I-::atte[Jat im. 19.12iJ. Jh. zajął się stosunkami kulturowymi w rejonie cieśniny Skagerak i Kattegat w XIX i XX wieku. Zwrócił on szczególną uwagę na tworzc.n:E' siG małż(~ristw norwesko-szwedz-kich j duńsko-szwedzkich. _-\. H. Rasmussen przedstawi! w refeł-acie - Kulturkontakte im Ostseeraum probJe:natykę kontaktów kulturowych na obszarze nadbałtyckim, podkreślając potrzet·~ podj<;cia wspólnych badań nad tym zagadnieniem. Dotychc7.asowe, wspólne badan:a objęły swoim zasi<;giem obszar cieśnin duńskich, a prowadzi je grupa etnokgó'.v norweskich. duńskich i szwedzkieh. C{'i<awie przedstawiał się referat ,J. Berg VotivschiJfsmodelle in schwediselwn Kirchen, który dotyczył modeli statków wotywnych znajdujących się w kościo1ac,'1 szwedzkich. Autor podk[le~lił, iż naj starsze tego typu zabytki pochodzą z poczqtków XVI wieku, a największa ich ilość występuje na południu Szwecji. Traditionelle Po tej grupie referalów organizatorzy konferencji zorganizowali :\'luze~;m Morskiego i Historycznego w Stralsundzie oraz Archiwum zwiedzanie Miasta. :\ ,! t;'zeci dzień konferencji (29 październik) !Złożyły się następujące referaty: Stora Rus;ische und Karelische Wanderhiind~er ais KulturvermittLer in Fin/ancl, H. Adameck - Zum Wirken des livlQ.ndischen Publizisten Merkel, um 1S0. \'. Milius -- Deutsche Forschungen zur litauischen Volkskultur im 19. Jh .. N. Sz!igina Stadiale Entwicklung der Hochzeitsbriiuche bei den finnisch-baltischeH l7ólkern (19 Jh.), S. Cimermanis - Soziales und Ethnisches in der letti- "T. �KRONIKA 286 L. Dumpe Baltisch slawisch deutsche Kltlturam Beispiel der Milchwirtschaft im Ostseegebiet. 'Spośród tej grupy referatów na omówienie zasługują dwa, a mianowicie referat N. Sto·ra or:az S. Cimermanisa. Badacz fiński zajął się kramarUlmi rosyj<sk;imi i karelskimi (zawody wędrowne), którzy byli nosicielami tradycji rodzimej z jednej strony, a rtakże "pośrednikami" w przenoszeniu na girunt rodzimej kultury zwyczajów sporeCiZIlOśc.ifińskiej. Z ,kolei S. Cimermanis zaprezentował ciekawy materiał z zakresu architektury ludowej na obszarze Łotwy, wskazując na jej zróżnicowanie pod wpływem warunków społeczno-ekonomicznych ł etnicwych. Korn:ferencję podsumował W. Rudolph, dZJiękując wszystkJim uczestnikom za p11zygotowanie referatów, które w roku 1~88 mają ukazać się w oddz,ieł!nym roczniku wydawanym przez Niemiecką Aka'demię Nau'k w Ber,linie. W imieniu zaproszonych go'ści podziękował organizatorom konferencji R. KViideland oral£. N. A. Bl1ingeus.W swo'i,ch wystąpieniach podkreślili oni konieczność podjęcia wspólnych badań E!tnografic:zmych w basenie Morza Bałtyokiego oraz odbycia następnego spotkania w Ry.dze, w rooku 1989. W ostatnim dniu konferencji odbyła się wspólna wycieczka do położonego na Rugii M\.lJZeumBudownictwa Ludowego w GOhren oraz znajdującego się w pobliżu zamku Schlos Spyker. W godzinaoh wiec2jornych odbyło sńę uroczyste Bkonczenie konferencji połączone ze wspólną kolacją. schem Volksarchiltektur, stromungen, dargestellt Waldemar KONFERENCJA KopczyńsKi NAUKOWA "ZDER~ENIA I PRZEJNIKANIE KULTUR iNA POGRANICZACH". Konferencja "Zderzenia ,i przenikanie ku1tur na pograniczach" odbyia się w Opolu w dniach 19 - 20 X 1987 roku. Zorgatiizowały ją wspólnie Instytut Bad;:ui. Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytut Pedagogiki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz, działający również w ramach opolskiej WSP, Zakład Nauk Politycznych. Wzięło w niej udział ok. 50 osób z Cieszyna, Katowic, Krakowa, Lublina, Opola, P02jnamia i W.ar.5'zawy or,az klilku polskich naukowców z ozeskliej części Sląska Cieszyńskiego. Wygłoszone referaty i komunikaty, a była ich jak na dwudniową konferencję ilość niebagate1n.a - 24, dotyczyły ogólnej problematyki pogranicza etnicZll1ego i s,zozegółowych zagadnień z dziedziny etnograftii, historii. językoznawstwa, kulturoznawstwa, muzykologii, pe.dagogiki, prasoZJnawstwa i socjologii.. Nie sposób oczywiście, nawet w dużym skrócie, oddać pełnej treści wszyst,k!ich wystąp.ień i głosów w dyskusji, z konieczności więc szersze omówienia zerezerwowano !tu dla najciekawszych, r.zeCz jasna z punktu widzenia autora sprawo:z,dania, referatów. Ponadto, orgallizatorzy kon.ferencji, którym znakomicie przewodził dr Zenon Ja'siński z WSP w Opolu, podjęli się ~dania błyskawicznego. jak na polskie warunkii, wydania wszystkich prezentowanych materiałów (być może jeszcze w r. 1987, lub w poazątkiach r. 1988), co umożliw,i zapoznanie się z całością dorobku tego naukowego spotkania. Konferencję otworzyli przedstawiciele uczelni opolskiej na czele z jej rektorem JM prof. Stanisławem Kochmanem, a w czasie pierwszej sesji wygłoszono sześć referatów. Doc. Ryszard Kantor (IBP UJ) zabrał głos na temat "Kultury pogranńcz:a jako problem etnograficzny" [ koncentrując się na czynnikach świadomo- �KRONIKA 287 śdowych w życiu jednostek i grup omówił historię polskich ba·dań nad tą problematyką. Podkreślając potrlZ€ibę dynamiczmego podejścia w badaniach i niebagatelną rolę jaką w życiu społecznośai pogranicza odglfywają ośrodkii dyspozycyjne, swoje teoretyczne rozważania oparł na przykładzie polsko-sł'Owackiego pogranicza na IOrawile. Pr'Of. Tadeusz Gospodarek (WSP Opole) omówił "Problemy teoretyczne tożsamości ,i integracji narodowej" przede wszysitkich w oparciu o pojęcia "grupy społecznej", "więzi" i "integracji", a prof. Władysław Jacher (Uniwersytet Sląski, Katowice) "Więż regionalną i narodową na Sląsku". Równie'ż i tu wiele miejsca poświęcono szeroko rozumianej teorii socjologicznej narodu. W sposób niezmiernie interesujący i prZJekonywujący o "Swiadomości narodowej na poliskim obszarze etnicrzmym Sląska (do 1945 r.)" mówił prof. A!ndrzej Brożek (IBP UJ). Zana,hZJował on zagadnienie świadomości narodowej o oparciu o materiał historyczny wytworzony w okresie od poł. XIX dIo poł. XX wieku. W referacie uwypuklono prymat dostrzeżenia różnic ekonomicznych i klasowych przed językowymi, rolę wY:ZJnaniaw ich utr,zymaniu, a takile zjawisko rozsz,erzania się rz. czasem polskiego ,kręgu identyfikacji, którego naj wymowniejszym świadectwem jest prawie wyłącznie polski chara·kter ruchu oporu na czeskim Sląsku. Cieszyńskim w latach 19·39- 1945. KoLejne dwa wystąpienia to: systematyczny i bogaty w przykłady referat doc. Władysława Miodunki ('IBP UJ) "Zagadnienia lingwi,s,tyczne na pograniczach" i uszczegółowiające ten temat, szczególnie w kwestii gwar, rozważania dr Janiny Labochy (Instytut Filologii Polskiej UJ) "Sytuacja językowa na Sląsku Cieszyńskim". Obrady s'Elsjipopołudniowej pierwszego dnia konferencj.i rozpoozął dr Edmund Rosner (US, Cies.zyn), który w znakomitym refer·acie "Od regionalizmu do uniwersalizmu. Literatura zaolZJiańska ostatniego półwiecza" pI1zedstawił sy.lwetki czterech pokoleń polskich pisarzy tworzących na czeskim Sląsku Cieszyńskim. Na tle ich niezwykle nier.az skomplikowanych życiorysów ukazał p'rooes przechodzenia od literatury logalnej i środowiskowej, do twórczości ponadregionalnej, stanowiącej już dziś nieodłączmy element polskiej literatury współczesnej. Dr Stanisław Zahradnik (polski Związek KuLturalno-Oświatowy, CSRS) najlepszy bez wątpienia specjaLista w zakres·ie prasy polskiej na czes·kim Sląsku Cieszyńi>kim omówił, nikły jak się okazało "Wpływ prrasy cze·skiej na prasę polską na Zaolziu", podk.reślając utrzymanie odrębności skupiska polskiego jako· nadrzędny cel tej drugiej. "PI1oblemy dydak,tyozne szkoły na pograniczu" z perspektywy dr ug.iej strony g.ranicy omówił dr Marian Kapica (WSP Opole) pI1zedstawiając wyniki badań nad nauczycielami silkół podstawowych regionu raciborskiego, a mgr Gabriela Kapica uzupełniła to wystąpienie omówieniem badań nad za·sobami językowymi dzieci 'i młodzieży szkolnej, dzieląc się również przy tym spostrzeżeniami z wielolebniej praktyki pedagog:icz.nej. Doc. Fmnciszek Antoni Marek (WSP Opole) z wielką erudycją i Iznajomosclą literatury pI1zedmiotu 'ukazał "W.zajemne wpływy kulturowe polsko-niemieckie na Sląsku" kładąc naoisk zarówno na nilElbagatelną rolę trwałych, negatywJ'lych niestety, stereotypów, jak i na próby współpracy i wzajemnego zrozumienia specyfiki narodowej. W referacie doc. Jana Korbela (WSP Opole) przedstawione zostały "Tradycje ruchów migracyjnych na Sląsku Opolskim", a naj ciekawsze jego fragmenty dotyczyły lat powojenJnych i meandrów "akcji łączenia rodziJ'l", dr Władysław Jasiek �288 KRONJKA (PZKO, CSRS) przedstawił natomiast "Rolę organizacji mlodzieżowych na pogranicizu ze slzczególnym uwzględnieniem kraju nadolziańskiego", Znaczenie organizacji tego typu, zwłaszcza w sytuacji grupy mniejszościowej omówione zostało tu w k,ontekście pracy wychowawcz:ej podejmowanej przez starSlze pokolenie i działań samej młodzieży, Mówca zwróoił też uwagę uczestników konferencji na wyraźną dysproporcję między ilością i różnorodnością organizacji mlodzieżowych w okresie międzywojennym w ,porównan'iu z dniem dzisiejszym, Drugi dzień obrad okazał się jeszcze bardziej intensywny niż popl'zedni. W ciągu jedynej, zaplanowanej sesji wystąpiło jedenastu uczestników wygłaszając dziewięć referatów i dwa komunikaty. Jako pierwszy zabrał głos dr Mieczysław Fazan (Śląski Instytut Naukowy, Katowice) przedstawiając "Zycie kulturalne ŚI<\ska Cieszyńskiego jako teren kontaktów kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej". Swoje rozważania oparł na dychotomii możliwości rozwoju kulturowego narodu panuj '1cego i narodów podporządkowanych w czasach monarchii austro-węgierskiej. Wskazał przy tym na najważniejsze czynniki przemian: istnienie samego pogranicza kulturowego, przemiany kultury europejskiej w II poł. XIX w. i przebieg procesów narodowotwórczych. Kolejny, w,zibudzający duże zainteresowanie, referat dr. Henryka Chalupczaka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin) analizował "Wplyw pomocy Rzeczypospolitej na działalność mniejszości polskiej w Niemczech w okresie międzywojennym". Ten niezwykle rzadko poruszany temat pozwolił na ustalenie bardziej właściwych proporcji finansowego i osobowego zaplecza działalności mniejszości polskiej w Niemczech i stopnia pomocy jakiej udzielały rodakom na pograniczu (a wlaściwie pograniczach) władze międzywojennej Pols·kL Komunikat mgr Jolanty Kowalczyk (Politechnika Warszawska) zawieral analizę treści "Prasy polonijnej na Zaolziu wobec problemów narodowości{)wych" pod koniec lat trzydzies·tych i w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, a referat doc. Brunona Ryg,ieIa (US, Cieszyn) poświęcony byl "Polsk.iemu folklorow.i muzycznemu w zapisach etnografów czeskich". Mówca pr.zytoczyl wiele interesujących przykładów zapisów pieśni z terenu czes'kiej c.zę~ci Sląska Cieszyńskiego i w sposób przekonywuj<)cy udowodnil, że pieśni polskie zajmują tam niellaturalnie mało miejsca, a również wspólcześnie naukowcy czescy nie przejawiają większego zainteresowania penetracją polskiego folkloru Zaolzia. Z kol~i mgr Barbara Stawowczyk (WSP Opole) w sposób ilQściowy i jakościowy zanaliz.owala "Działalność kultura1no-oświa'liową Polaków. na Zaolziu na łamach Gwiazdki Cieszyńsk.iej {1920 - 1938)", a mgr Leszek Kuberski (WSP OprJle) w referacie "Z dziejów współpracy polsko-soerbołużyckiej w latach republiki weimarskiej" przedsrtawjj postać wielkiego Serbolużyczani.na i przyjaciela Polaków Jana Skali (1889 - 1945). Załować tylko należy, że w znakomicie pr.zedstawionym życiorysie. uwypuklającym szczególnie związki Skali z dzialaczami polskimi w Niemczech ni'e znalazla się wzmianka o jego późniejszych l.osach i tragicznej z punktu widzenia współpracy międzysłowiańskiej śmierci po wkl'Oczeniu żołnierzy Armii Radzieckiej. Pcw.nego rodzaju dyso.nansem dla wielu uczestników konferencj-i, szczególnie nie majqcych .za sobą poglębionych studiów metodologicznych, było wystąpienie ·dr. Jacka Chłopoekiego (Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznar'l) zatytułowane "Zderzenia i przenikanie kultur". Pomimo ciekawego tema:tu i logicznego wykładu mówca z powodu hermetyoznego, a miejscami i udz,iwnionego języka referatu, nie był w stanie dotl1zeć do dużej części słuchaczy. Przeciwie11stwem tegoż byl głos dr. Tadeusza Kani (US, Cieszyn), który niezwykle żywiołowo, a przy tym �289 iKRONIKA z ogromną swadą i predylekcją do dużej ilości przykładów, daleko wykroczył poza określony w programie konferencji temat "Rola pogranicza kulturowego w rozwoju regionalizmu". Było to wystąpienie, którego słuchało się nie bez zastrzeżeń merytoryoznych, ale za to z ogromną przyjemnością. Dr Jan Rusnok (PZKO, CSRS) opierając się na najlepszych żródłach i własnym wieloletnim doświadczeniu organizacyjnym przedstawił "Rolę Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w życiu Polonii na Śląsku Cieszyńskim". Scharakteryzował on ogólną sytuację mniejszości polskiej na Zaolziu do r. 1945, a w tym bardzo bogate życie organizacyjne w okresie międzywojennym, błędy władz polskich popełniane względem Czechów po zajęoiu ZaoJJzia i okres okupacji niemieckiej. Przedstawił też szczegółowo i podał wiele danych o 40-letniej już działalności Polskiego Związku KulturaJJno-Oświ,atowego w Czechosłowacji. Na uwagę zasługuje tu pełny obiektywizm relacji autora, nie szczędzącego jednak słów krytyki skierowanych pr,zy tym 2iawsze pod właściwym adresem. Z kolei swoimi doświadczeniami zdobytymi w czasie wieloletniego pobytu w Czechosłowacji w charakkrze lektora podzielił się z uczestnikami konferencji mgr Andrnej Spyt (lBP UJ) omawiający temat "Uwarunkowania współczesnej kultury polonijnej na Sląsku Cieslzyńskim". Również i w tym referacie nie zabrakło zarówno uwag krytycznych, jak i projektów mogących przyczynić się do polepszenia sytuacji. Ostatnie wystąpienie konferencji na temat "Roli szkoły na pograniczu" przypadło w udziale wymienionemu już wyżej dr. Zenonowi Jasińskiemu. omówilon rodzaje szkół mniejszościowych, ich cele i zadania oraz wzorzec, w kierunku którego winny się olne rozwijać. Vo.' referacie poruszono też kwestię odpowiedniego doboru podręczników i kadry nauczycielskiej. W dyskusji końcowej różnorodne głosy uczestników dotyczyły m. in. następujących zagadnień: kontDOwersj,i wokół pojęć "Polonia", "integracja" i "asymilacja", braku analizy pojęcia "ojczyzna", niejasności istniejących wokół "akcji łączenia rodzin", relacji państwo szkoły mniejszościowe i skomplikowanej niejednokrotnie sytuacji życiowej osób mieszkających po jednej, a pracujących po drugiej stronie granicy. Mówiono też o brakuins'tytucji zajmującej się w Polsce szeroko rozumianą problematyką etniClzną (przed II wojną światową działał niezastąpiony do dzisiaj Instytut Badań Spraw Narodowościowych), trudnościach ,z promocją dzieł autorów zaolziańskch tak w Czechosłowacji, jak i w Pols,ce, powiązanych z niedostatecznie sprawnym funkcjonowaniem polskich służb dyplomatycznych w CSRS, zbyt nikłym Izainteresowaniu różnorodnością wyznaniową Polaków na czesk,im Sląsku Cieszyńskim i braku kompe.tentnego opracowania historiI Zaolzia. Wspomniano również o problemach "mentalności" ludzi pogranicza i akcji słowakizacyjnej prowadzonej wśród Polaków na Bukowinie w latach trzydziestych. Sesja zakończyła się podsumowaniem obrad i wyrażeniem wdzięczności organizatorom konferencji. Z pewnością osiągnięto jej cel naukowy; stała się forum wymiany myśli i poglądów, doprowadziła również do wspólnych wniosków i ustalenia dalszych działań. Zmiany w pwgramie konferencji Izwiązane z braki!em kilku referatów (m. in. z Katowic, polskiego i czeskiego Cieszyna oraz Ostrawy) i rezygnacja z obrad w sekcjach pozwoliły na wysłuchanie wszystkich wystąpień przez całą grupę uczestników. I10ść i jakość zaprezentowanego w ramach konferencji materiału (być może w formie książkowej zostanie on jeszcze uzupełniony) potwierdza jej :naukową wartość i ws'kazuje na potrzebę organizacji kolejnego spotkania tego typu. Miroslaw Boruta 19 Lud, t. LXXII �KRONIKA 290 KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W KOLONlI W dniach od 5 do 9 października 198'7 obradowała w Kolonii (RFN) konferencja e.tnologiczna zorganizowana przez Niemieckie Towarzys1two Etnologiczne (Deutsche Gesellschaft flir Volkerkunde), Austriackie Towarzystwo Etnograficzne (Osterreichische Ethnologische Gesellschaft) oraz Towarzystwo Antrop::>logiczne w Wiedniu (Anthropologische Gesellschaft in Wien), przy współpracy Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii (Institut fUr Volkcrkunde der Universilicit zu KaIn) i Muzeum Etnologicznego w Kolonii (Rautenstrauch-Joest-Museum fUr Volkerkunde). Konferencj.a oraz posiedzenie organizacyjne Niemieokiego Towarzystwa Etnologicznego Jlgromadzily kilkuset uczestników - członków towarzystw etnologicznych i gości zaproszonych ,z kilkunastu krajów Europy i świa1ta, m. in. z Austrii, Francji, NRD, Szwajcaroii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, WIoch, Z5rm. i USA, w tym również z Polski. Całością prac przygotowawczych kierowała i nad przebiegiem konferencji czuwała prof. dr Ulla Johansen - przewodnicząca Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego i dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kojonii, przy pomocy dr. Thomasa Hauschilda i dr Waltraud Kokot. Cele konferencji były nader różnorodne. Były nimi przede w;;zystkim wymiana informacji o prowadzonych badaniach i stworzenie moliwości osobistego kontaktu zainteresowanych problemami etnologicznymi. Należały do nich t'ównież dyskusje nad nowymi metodami i technikami analizy i dokumentacji :aktów etnologicznych ,i upowsz.echnienie wyników badań. Rozważano sprawy filmu i muzealnictwa etnologicznegooralz zastosowania komputerów w etnolog,ii. Silna była refleksja na społeczną użytecznością etnologti. Najbardziej jednakże chara:-:12l"Ystyczną cechą konferencji, jej niezapisanym w tytułach referatów hasłem wywoławczym, było dążenie do integracji pozaeuropej.;;kich i europejskiich badarl etnDlogiczny,ch, wskazanie na konięczność i ,korzyści płynąoe z połączenia tych dwóch tak odrębnych dotąd, przede wszystkim w etnologii niemieckiej, tradycji i perspektyw badawczych. Uderzlała wielka rozmaitość form spot'kań naukowych i imprez towarzyszących. Obok posiedzień plenarnych oraz zebrań w sekcjach i podsekcjach z referatami wygłaszanymi zorganizowano sesje "plakatowe" sprzyjające indywidualnym rozmowom IZ autorami opracowall. Odbyły się także posiedzenia, \v trakcie których zasiadający na podium eksperci odpowiadali na pytania z sali (sytuacja w muzealnici1wie i w filmie etnologicznym) oraz połączone z dyskusją pokazy filmów etnologicznych i demonstracje zastos·owaniakomputerów w etnologi.i. Obradom towarzyszyła ekspozycja wydawnictw etnologicznych, głównie zachodnio-niemieckich i austriackich, ale również brytyjskich i Ize Stanów Zjednoczonych. urzc!dzona pr.zez firmy księg,ars'kie. Ucze:>tnicy konferencji .zaproszeni zostali przez Burmistrza Kolonii do zabytkowego raitusza 'Oraz zapoznali się z wystawami i 'zbiorami Muzeum Etnologicznego im. Rautenstrauch-Joesta. Problematykę naukową konferencji wyznaczyły tematy referatów na posiedzeniach plenarnych oraz przyjęte zakresy pracy sekcji. W trakoie pos.ieÓlzenia plenarnego wygłoszono referaty dotyczące etnologii w NRD (W. Jakobeit i W. Rusch), etnologii i narodowego socjalizmu (H. Fischer), procesów kulturowych i etnicznych w ekstremalnych sytuacajch egzystencjalnych (J. Jansen), badań nad szamanizmem (A. Hultkrantz) i inne. O niezwykle szerokim zakresie obrad mÓWi jednakże przede wszystkim tematyka sekcji. W ramach konferencji pracowało 12 sekcji: 1: Etnologii stosowanej; 2. Terytorialności grup wędrownych; 3. Etnologii miejskiej; 4. Etnomedycyny i etnobotaniki; 5. Etnologii zaangażowanej w pomoc �291 IKRONIKA rozwojową; 6. Analizy sieciowej; 7. Afryki; 8. Ameryki Łacińskiej; 9. Oceanii; 10. Europy; 11. Azji Południowej, i 12. Ameryki Północnej. Uczestniczyłem głównie w praoach sekcji zajmującej się etnologią Europy, kierowanej przez dr. T. Hauschilda. Europa, jako prredmiot zainteresowań etnologów nńemieckich pracujących w ramach Volkerkunde, pojawiła się stosunkow.o niedawno, tworząc jedmocześDlie korzystną platformę integracji z :regionalnym eu·ropejskim ludoznawstwem (Volkskunde). Wzrost udziału etnologów w badaniach problemów europejskich wiąże się nie tylko z "powrotem do Europy" etnologów (antropologów) w okresie postkoloniGlnym, przemieszczeniem się dużych grup migrantów z Azji i Afryki na teren naszego kontynentu i zmianami kulturowymi w ,krajach pozaeuropej,skich. Wywołany w,stał przede wszystk.im nowymi potrzebami w zakre.sie a'~sjologii i epistemologii w etnologii - !Zrozumieniem konieczności przejścia, od badania kultur pozaeuropejskich, uznanych jako obce, egzotyczne, i własnych kultur ludowych, trakJtowanych jako przynaleŻine "sV/oimobcym", - do studiów nad kulturą ludzi w jej globalnym, obejmującym również nas samych, wymiarze. Tematyka sekcj,i etnologii Europy zdominowana została doniesieniami z badań na terenach śródziemnomorskich, szczególnie intensywnie uprawianych przez etnologów zachodnioeuropejskich. W tej grupie referatów znalazło się lU, in. opracowanie J. Davisa z Wielkiej Brytanii, dobrego znawcy obszaru środziemnomorskiego, poświęcone związkom religii i polityki w Libii w persi=-e:f;:.~ywie antropolog.ii regionu Morza Sródzicmnego. W ramach sekcji nie zabrakło jednakże wystąpień zajmujących się innymi krajami Europy, w tym również terenem Niemiec. Charakterystyczne i interesujące było tu opracowanie dotyczące rytualnej pielęgnacji włosów i ciała w Niemczech (R. Jonas), wskazujące na jeden z tematów dotąd na obszarze Europy niedostrzegany. Etnologowie z Polski przedstawili następujące referaty: E. Fryś-Pietraszkowa, Między Europą zachodnią a wschodnią. Polskie stroje ludowe w 2 polowie XIX wieku; J. Kucharska, Przekaz kaszubskiego języka i tradycji nalnych nr; lU kulturowej oraz w rodzinie, Z. Jasiewicz, Nowe spoŁeczności tradycje w wiejskiej i etnologicznych kontaktach studiach inst/jtucjonad rodzi- Polsce. Zainteresowanie moje wywołaly również, ze względu na s.ilne zaakcent.owanie problematyki Azji Srodkowcj, obmdy sekcji rozważającej 'zagaOinienie terytorialności grup wędrownych. W sekcjoi tej. ;zorgallliZOW2Jnejprzez dr A. Rao i doc. lVI. Casimira, badaczy terenów środkowoazjatyckich z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii, uczestniczyli także etnologowie z Uniwersytetu w Heidelbergu, najsilniejszego w RFN centrum etnologicznych badall. naci ludami Azji Srodkowej. Referaty wygłoszone w ramach sekcji dotyczyły jednakże grup wędrownych w skali świata. Na temat terytorialności i terytoriaIizacji wśród Cyganów w Polsce mówił A. Mirga, kolejny polski etnolog biorący udzIał w konferencji. Uczestnictwo etnologów z Polski w konferencji w Kolonii bylo wynikiem zainicjowa.nej przez prof. dr. U. Johansen współpracy z polsklimi ośr·odkami akademickimi i Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Dr A. Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL. która w ~€'kcłi poświęconej badaniom afrykańskim wygłosiła referat Kobieta w Mzabie w Maroku. Zmiany w jej statusie społecznym wskutek kontaktów z kulturą kraJów zachodnich, pnzeprowadz.iła ponadto rozmowy na temat współdziałania PTL z towarzystwami etnologicznymi działającymi l1{l zachodzie Europy. Konferencja etnologiczna dologię badGń etnologicznych U· w Kolonii" pozwoLiła poznać problematykę i metow RFN i innych krajach europejskich oraz zapre- �292 KRONIKA zentować studia prowadzone w PolsCie. Ułatwiła także ,zorientowanie się w działalności centrów etnologicznych dnicjujących i ,koordynujących prace nad niektórymi, wybranymi zagadnieniami w skali europejskiej określenie możliwości udzialu etnologów polskich w tych badaniach. Zbigniew II ZJAZD Jasiewicz ABSOLWENTOW ETNOGRAFII UN1WERSYTErrU POZNAŃSKIEGO POSWIĘCONY PAMIĘCI PROFESORA JOZEF A BURSZTY Dnia 25 września 1987 roku w Poznaniu miał miejsce II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego (I Zjazd odbył siię 18 lat temu w związku z 50-leciem Uniwersytetu). Zjazd zwołany wstał z okazji 50-lecia pracy naukowej Profesora Józefa Burszty. Niespodziewana śmierć Profesora nie pozwolHa uczcić tego pięknego jubileuszu. Zjazd natomiast poświęcony został Jego pamięci. Uczestników Zjazdu powitał Dyrektor Instytutu Etnologii UAM prof. dr hab. Z. Jasiewicz. Swoją obecnością zaszczycili Zjazd: żona Pro.fesora pani Marcelina Bursztowa, prorektor UAM - doc. dr hab. Andrzej Kostrzewski, prodziekan Wydziału HistoryoZiI1ego doc. dr hab. Jerzy Kubczak oraz inne osoby związane z Profesorem i Instytutem. W imieniu władz uniwersyteck,ich głos zabrał prorektor doc. A. Kostrzewski, który nawiązał do swoich kontaktów z Profesorem i etnogra.fami. Następnie przemówił dr J. Bednarski charakteryzując sylwetkę Pro.fesora Józefa Burszty jako uczonego i nauczyciela akademickiego. O aktualnych pracach badawczych i dydaktyczmych Insltytutu mówił pI'of. Z. Jasiewicz. Z kolei wystąpiła mgr 1. Kahat omawiając zagadnienie ról zawodowych i losów życiowych absolwen'tów. Jako przedstawiciel absolwentów głos zabrał mgr D. Piątkowski, którego żywe i barwne przemówienlie spotkało się z życzhwym przyjęciem zebranych. W dyskusji zjazdowej m.in. wysunięto i zaakceptowano propozycję wystąpienia do władz o nadanie imienia ProfesOl'a Józefa Burszty jednej z ulic miasta Poznania. Pos'iedzenie zakończył doc. dr hab. B. Line'tte, który ustosunkował się do kwestii poruszonych w dyskusji i omówił sprawy organizacyj.ne. Następnie delegacja uczestników Zjazdu ,złożyła kwiaty na grobie Prnfesora. inni zaś - zgodnie z programem - zapoznali się z ekspozycją nowo otwartego Muzeum Etnograf<icznego. W godzinach popołudniowych odbyło się spotkanie towarzyskie. Z okazji Zjazdu wydano ilustrowaną broszurę okolicznościową, w której prof. Z. .Jasiewicz omówił przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Instytutu. ponadto zamieszczono w niej listę absolwentów oraz wykazy doktoratów i habilitacji z zakresu etnografii bronionych na UP i UAM. Powracając do wspomnianego wyżej zagadnienia ról zawodowych i losów życiowych absolwentów należy podkreślić, że dzielenie się refleksjq na ten temat nie jest zadaniem łatwym chociażby ze względu na skromną baze żródłową, która nie pozwala na przeprowadzenie w tym zakre'Siie szerszych studiów. Wydaje się :jednak, że podjęte rozważania mogą zmierzać do określenia: 1) struktury demograficzno-społecznej osób, które podjęły studia etnograficzne, 2) specyfiki zawodu etnografa i 3) losów zawodowych absolwentów. �KRONIKA 293 W 68-letniej historii Instytutu Etnologii UAM progi poznańskiej A/mae Matris. opuściło grono absolwentów, którego strukturę charakteryzować można ze względu na rozmaite cechy. W latach 19.23- 193'9 studia ukończyło około 30 osób. Ze wzgh;du na niemożność ustalenia dokładnej liczby absolwentów i zni'korne dane o nich, zbiorowość ta nie może być poddana analizie. Przedmiotem zainteresowania będzie zatem grupa druga gromadząca absolwentów powojennych (z lat 1946- 1987), i to ZJarówno słuchaczy Studium Historii Kultury Materialnej specjalizujących się w etnografii, jak i w kończących studia etnograficzne. Grupa to liczy 338 absolwentów, w tym 64,2.0/(} stanowią kohiety. Z analizowanej zbiorowości na zawsze odeszło 6 osób. 3,6% to emeryci i renciści, którzy wokoło 500/u. przed przejściem w stan spoczynku zasilali zawodowo środowisko etJnografiozne. W gronie absolweJ1tów jest dwóch obcakrajowcow: Węgier i Bol'iwijczyk. Z kolej można poSJtawić pytanie, z jakJich miejscowości wywodzą się absolwenci i jakie jest ich pochodzenie reg'ionalne? Otóż, najwięcej, bo 400/0 pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 mln mieszkaiJców), 21,4010z miasteczek (do 25 tys.), 14,6010- ze średnich m[ast (50 - 250 tys.), 12,2010- ze wsi, 6,6010.- z dużych miast (250- 500 ;tys.) i 5,2% - z małych miast (25 - 50 tys.). Jak się okazuje największe zainteresowanie studiami etnograficznymi objawiła młodzież z miast wielkich i miasteczek (łącznie 61,4(/0). Natomiast analiza pochodzenia regionalnego c:bso1wentów wykazała. że 62,()ll/0spośród nich rekrutuje się :z. Wielkopolski, w tym 02,9% z Poznania (co stanowi 39,3% ogólnej liczby absolwentów), z Pomorza i .ziem zachodnich wywodzi się 22,0%, a z pozost.ałych l'egionów PolsIki - 1'1,3%• W latach 40-tych studia ukończyły 3 osoby; 50-tych - 31, oD-tych - 60, 70-tych - 116 i 3D-tych - 128. Najwięcej z nich wydały lata: 1978, 1979 i 1987, tj. po 21 absołwentów, 95,9% osób opuściło mury uczelni z tytułem magistra. Na drugim miejscu omówiono specyfikę zawodu etnografa. Była ona rozmaicie rozumiana w poszczególnych okresach i mniej lub bardziej świadomie twodzona w ośrodkach kształcących etnografów, co miało odbicie na przykład w .niejednolitej siatce zajęć dydaktycznych na studiach. W Poznaniu przebiegało to też różnie w różnych okresach. Widoczne to jest chociażby w problematyce realizowanych tematów prac magisterskich. I tak w latach 50-tych były one poświęcone pmwie wyłącznie tzw, "kulturze materialnej", li to Wlielkopolski. Lata 60-te przyniosly spadek za:int€resowania prrejawaffi[ materialnymi kul,tury, pvjaw'i1y się ;z.aś prace oscylujące wokół zag,adnień życia społecznego na wsi polskiej i prace dotyczące krajów pozaeuropejskich powstające na bazie literatury. W lata·ch 70-tych natomiast mial miejscedalslzy rozwój badań z zakresu tzw. "kultury społecznej" wsi, zwrócOtno też uwagę na zagadnienia tzw. "kultury duchowej", m. in. folkloru i zj.aWii'skafolkloryzmu. ZwiększyŁa się też liczba tematów poświęconych ludom i kulturom europejskim i pozaeuropejskim, a co najważnriejs,ze część z nich przygotowano w aparciu o własne badania terenowe. W latach 3D-tych przeżywają re:nesans tematy z zakresu kultury technic.z.nej, wyrównują Slię proporcje między pracami traktującymi o zagadnieniach społecznych i z zakresu "kultury duchowej", a poza tym :nadal tak samo dużym zaint€resowauiem c:ieszą się tematy pozapolskie, włącznie z realizacją samodzielnych prac terenowych. Jak więc widać w ośrodk,u poroańskrim rysuje się pewna równomierność w rozł'ożeniu akcentów na badanie poszczególnych sfer polskiej kultury ludowej, występują też określone proporcje między regionalną tematyką wielkopolską, ogólnopolską i pozapolską .. JeŻeli uwzględnimy też fakt, że wśród prac pojawiły się takie, któ- �294 KRONIKA re omawiały zagadnienia ogólnoteoretyczne, to otrzymamy obraz tego, jakie możliwości stwarzały słuchaczom studia w Instytucie Etnologii. Przechodząc do szczegółowej analizy tematów prac magisterskich należy odpowiedzieć na następujące py>tan~e: jakich obszarów kultutrowych dotyczyły zainteresowania magistrantów oraz jaka była tematyka podejmowanych prac? 59,5010 prac dotyczy problemów z zakresu etl!1JOg,rafhPolski, w tym 49,7010 odnosi się do Wielkopolski (co stanowi 29,5010 ogólnej liczby prac; w tym miejscu warto podkreśl>ić, że 25,3010 pmc o Wielkopolsce napisanych wstało ptrzez jej mieszkańców). Na uwagę zasługuje fakt, że 12,9'% tematów opracowano w oparciu o material uzyskany z badań w miejscowości (lub mikroregionie) zamieszkiwanej przez magistranta. Zagadnileniom z zakresu e1tnografii iEuropy i terenów pozaeuropejskich poświęconych jes,t 33,7% tematów. Jest to 106 prac, z których 21 dotyczy krajów europejskIich, 33 - Azji, 21 - obu Ameryk, 13 - Afryki, 7 - Australii i Oceanii oraz 11 - traktuje o dwóch lub w:ięcej obszaTach jednocześnie. Natomiast reszta prac, tj. 6,8~/o, ma charakter teoretyczny i nie jest poświęcona żadnemu konkretnemu miejscu. Z kolei jeŻieli chodzi o tematykę podejmowanych prac, to przedstawia się ona następująco. 62 prace dotyczą zagadnień ogólnych, tj. historii etnografiIi, teor~i kultury, metodologii, metod i technik badawczych, źródeł e:tnograficznych, są to także prace o charakterze biograficznym i inne. Ze 187 prac z problematyki ogólnopolsilliej najwięcej, bo 42, zajmują się zagadnieniami tzw. "kultury malter,ialnej" (z różnymi tematami szczegółowymi IZ tego lZ'akresu); regionu omz grup etnograficznych i etnicznych dotyczą 24 prace, folkloru i fo!lkloryzmu - 19, zwyczajów i obrzędów rodzinnych, doroc,znych ,i innych oraz j,ch przeobrażeil 17, wiedzy, wierzeń, magii i religii - 13 prac współczesnych przemian gospodarczych i społeczno-kulturowych 12. Na:tomiast ze 106 pmc dotyczących zagadnień pozapolskich najwięcej, bo 30, koncentruje się na problemach z zakresu tzw. "kultury społecznej" (w Itym 17 prac odnosi slię do zagadnienia rodziny). Analizując kwestię doboru tematu i jego realizacji, można dostrzec, że był on najczęściej odzwierciedleniem indywidualnych zainteresowań magistranta i jego dociekań badawczych. Ale zdarzały slię też sytuacje, że proponowano seminanarzYSitom tematy nawiązujące do aktualnych prac badawczych Ins,ty!tutu oraz szczególnych IzaiIllteresowail naukowych promotorów lub też odpowiadających na zapotrzebowanie społeczne. Rezultatem tego były m. in. prace dotyczące kultury materiaLnej ludności wiejskiej w pOi>zczególnych częściach Wielkopolskii w XVIII w., które przygotowali abs:olwenoi z 1955 roku, pmce analizujqce działalność polskich badaczy Azji Sroakowej realiJzowane przez grupę magistran!tów rL 1976 roku czy prace z 1979 roku poruszające różne zagadnienia szczegółowe z tego regionu świata, ponadto na zlecenie Urzędu \Vojewódzkiego w Poznaniu w 1976 roku opracow,any IzoSitał temat "UwarunkowalUia ruchu społeezmo-kulturalnego w Wielkopolsce na przykladz,ie społeczności miejskiej i wiej!skiej" przez cztery 2-osobowe zespoły. Należy też wspomnieć o kompletach prac, które były rezultatem grupowych poczynań absolwentów, takich jak wyprawa do Afryki w 1976 roku, do Wenezueli w 1981 roku czy kilkuler1mJiebadania Koła Naukowego Studentów Etnografii w Puszczy Noteckiej. 55,2010 wszysik!ich prac oparń:ych jest na badaniach empirycznych, natomiast pozosltałe o charaktenze k'Omplilacyjlno-teoretycznym pnzygotowano w oparciu o literaturę przedmiotu. Prace magisterskie powstawały pod kierunkiem następujących promotorów: prof. J. Burszty 153 prace (około 50010 wszystkich powojennych prac), prof. Z. Jas:iewicza 61, prof. M. Frankowskiej 38, prof. E. Franko- �;KRONIKA 295 . wskiego 22. doc. B. Linette 17, doc. Z. Staszczak 15, prof. A. Szyfer i doc. A. Posern-Zielińs.k,iego· - po 4, prof. J. Gajka Ii prof. K. MUSlZyń&kliego po 2 oraz prof. J. Klimaszewsk1iej, prof. J. Kmity, prof. W. Sobis:ila,ka i doc. A. Pałubickiej - po L Z powstałych prac magisterskich 6 opublikowano jako książki, natomiast około 26 - w postaci artykułów - trafiło głównie do czasopism etnograficznych lub prac zbiorowych. Przechodząc do trzeciej wyróżnionej wyżej kwestii, tj. losów absolwentów, dobrz·e będzie dla porównania pDześledzić, w jalkich miejsoowościach obecnie zamieszkują <'.bsolwcnci. I tak 43% żyje w wielkich miastach, średnich 18,2%, miasteczkach 11%, dużych miasilach 5,60/0, małych miastach i na wsi po 5,5%. 49,7%. absolwentów pozo,stał<o w ·swo.ich rodzilll:nych miej,scowościach. Nato': miast reszta zmienila miejsce zamieszkania bądź to ze względu na podjętą pracę, zmianę stanu cywilnego, wyjazd za granicę lub też z innych jeszcze powodów.Najbardziej zauważalne jest przemieszczenie się znacznej liczby absolwentów pochodzących ze ws.i i mias1eczek do miast w,iel'kiich li średnich. W rozbiciu na regiony sytuacja pDwdstawia się następująco. 50,7.~/a absolwentów mieszka 00 terenie Wielkopolski, w tym 77,f1J/~ w samym Poznaniu (co stanowi 39,4o/a ogółu), na Pomorzu i ziemiach zachodnich - 19,f1J/o, taki sam odsetek zamieszkuje pozostałe regiony kraju. Największe skupiska absolwentów poza Wielkopolską z Poznaniem znajdują się w Szczecinie, Warszawie, Toruniu, Koszalinie i Zielonej Górze. Dla uzupełnienia obrazu rozmieszczenia poznańskich absolwentów należy też parę slo •.v poświęcić osobom przebywającym na dłuższych pobytach bądź na stałe za granicą. Stanowią oni e,30/a ogółu (w tym 76% to kobiety). Najliczniej, bo aż w 45,4%, osiedh1j się absolwenci w Euro.pie ZachodI1!iej. Druga pod względem lic.zebności grupa. priZ.-ebY'Nana kontynencie północnoamery.kańsUtim, trzecia w Austr:alii. 63,6% osób pOZQs,tających za granicą mieszkało uprzedI1!io w Poznaniu. Nieprecyzyjnie użyte określenie "losy" ,absolwentów może być rozumiane jako losy absolweJntów: i) pracujących w zawodzie, 2) pracujących w zawodach pokrewnych (szeroko pojmowanych) i 3) o·dchodzących od zawodu względnie od pracy zawodowej w ogóle. Jeżeli chodzi a absolwentów rl,atrudnionych w zawodzie, to stanow,ią oni 46,30/0 ogółu, czyli 148 osób. Etnografowtie podjQli pracę w następujących .instyltucjach: muzeach - 75 osób (w tym 56 - w etnograficznych), domach i ośrodkach kultury - 20, SJz;kołachwyżs.zych (placówiki etnograf'icwe bądź pokrewne) - 19, instytucjach dokumentujących i konserwujących zaby,tki 11, placówkach naukowo-badawczych - 11, spółdzieLniach rękodziieła ludowego i ariytS'tycznego - 9. Można tu także włączyć 3 osoby, które podjęły dalsze studia. W grupie osób pracujących w zawodzie 6 absolwentów (na 18 w ogóle) ukończyło dwa fakultety, przy Crlym dla połowy pierwszym kierunkiem studiów była etnografia, a nastęonie studiowano kulturoznawstwo i socjologię, w trzech pozostałych wypadkach etnografię kończono po historii, archeologii i filologii polskiej. Na 39 obronionych dysertacji doktorskich w ogóle, 26 przygotowanych zostało w ramach tej właśnie grupy (13 rl ni~h opublikowano jako kSliążk:i). Dwa spośród otwa.rty~h przewodów doktorskich zakończono już w 4 lata po magisterium. W 10 wypadkach pracę doktorską pisano pod tym samym kierun.1{.'iem naukowym co magisterską. Absolwenci należący do tej grupy odbyli tak:lJe 3 kolokwia habmtacyjne. Wśród wymienionych 148 osób pracujących w z;awodZJie 7 absolwentów piasltuje stanowiska dyrektorskie, a 18 - kierownicze. Także z osób przebywających za granicą 7 absolwentów pr-acuje jako etnografow~e (antropologowie). Na osobną wzmiankę za- �KRONIKA 296 sługuje fakt, że na 20 małżeństw ,zaw.artych między absolwentami w 8 wypadkach obydwoje małżonkowie ,z:atr'udnieni są w zawodzie. Przeohodząc do anal,i,zy grupy absolwentów, którzy pracują w zawodach pokrewnych należy stwierdzić, że dotyczy to 80 osób, co stanowi 2f!l/f( ogółu. Osoby te pracują w następujących placówka,ch: pl1zedszkolach, szkołach podstawowych, średnich j wyższych - 27, anstytucjach prowadzących dzdałalność artystycWćl 12, bibliotekach - 11, lromi,tetach pal'tyjnych - 7, służbie zdrowia - 6, redakcja,ch ozasopism, radiu i TV - 5, wydz~ałach kultury i sztuki - 3, insl1:ytucjach o p,ro£ilu turystycznym - 3 i w innych 6. W grupie tej 6 osób ukończyło dwa fakultety, oprócz etnografii -- muzykologię i historię sz,tuki (co zdecydowało o aktualnym zatrudnieniu) oraz po historii, filologii polskiej, muzykologii i psychologii - etnografię (przy czym wykonywany jest zawód pierwszy). Przcds,t'awicie!e tej grupy absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu z etlnlOgrafią, twórczo rozwijaLi to, co wyn~eśli z tych s~udiów, ·niejednokrotnie s.ięgając do etnograficznej przeszlości, która nies-tanowiła przeszkody w dals'lJcj kariJcTZc. Dowodem na 'co są chociażby podyplomowe studia dziennikarskie jednego z absolwentów czy 7 doktoratów z dziedziny etnoga'afii, hiist,or,j,isrztuki czy socjnlogii. P.odobn,'e jak v,,' grupie pierwszej i ,tutaj 11 absolwentów pelni waime i odpow,iedzialne funkcje dyrektorskie i k,ierownicze. W grupie abwlwentów odchodzących od zawodu znajduje s,ię 29 osób. Reprezentują oni głównie następujące dziJedziny: prywatne zakłady usługowe i produkcyjne - 15 osób, przemysł - 5, rolnictwo i ogrodnictwo - 3 oraz inne miejsca pracy - 6. W grupie tej znajduje się także 26 osób, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. Są to w więkslzośCi kO'biety, Wlięcej niż 50% z nich sprawuje opiekę nad dziećmi. Fakt odejścia od zawodu lub niepodejmowania pracy nie oznacza POifzucenia go czy braku zarin,teresowania nim. W tym kontekśCiie można zauważyć, że z zawodem etnografa jest tak, jak z poehl: etlnografem się nie jes,t, ale się bywa. Sw!iadCizyo tym utrzymywall1ie ;związków ze środowiskiem etnograficznym chociażby poprzez członkostwo w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, kompletowanie specjalistycznych biblio.tek, organizowanie własnych badań, wypraw i stypendiów Oł1az wjmowanie się f,O'tiQgraf!iądokumentalną Reasumując tr,zeba stwierdzJć, że ośrodek pozlrm.ńs'ki dał szansę utrzymania więrzj z zawodem każdemu absolw.entowi. Inną kwes:t~ą jest sprawa wykorzystania tej szansy. W !karierach zawodowych absolwentów zaznacza się n,ie tylko to, co jest os~ągnięC!iem dydakltycrw.o-wychowawczym Instytutu, a'le także to, co jest osiąg!1ięciem własnym absolwen,tów. Z tymi właś'nie osjągn~ęc,iami przybyło zapewne na II Zjaw 182 absolwentów, co sltanow.i 53,80/0 ogółu. Irena Kabat DNI KULTURY INDONEZJI W NOWOHUCK,IM CENTRUM KULTURY W dn.>iJach19- 22.03.1007 ,r. odbył się stJaJra:nie.mNowohuckiego Centrum Kultury, Ambasady RepubLiki Indonezji w Polsce, Muzeum Azji i Pacyf.iku w Warszaw,ie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie OJI'azKrrakows'kiego Koła Przyjaźni Polsko-Nepalskiej cykl imprez przybliżających krakowianom niektóre aspekty kultury kraju 13 tysięcy wysp. Pierwszego dnia mieliśmy okazję poznać refleksje z podróży Marka Faryna i Andrzeja Kulki bogato ilustrowane barwnymi przeźroczami, "Indonezja oczami trampa". �IKRONIKA 291' Drugi dzień zaznaczył sip, indonezyjskim w,ieczorem narodowym z udzi:ałem Ambasadora Nadz-wy<:zajnego i Pełnomocnego Republiki Indonezj,i w Polsce pana Hassana Abdulj3lila oraz dyrekto<ra Muzeum NusaJ1Jtary pana Andrzeja WaWD'.yniaka, Zaprezentowano stroje ludowe z ocóżnych regionów archipelagu codziienne i obrzędowe (weselne) kobiece i kilka męskich. Modelami byli członkowie korpusu dyplomatycznego rodowici Indonezyjczycy. Pokazano również tańce ludowe· z wysp Bali i Jawy, niestety w takt muzyki płynącej z taśmy magnetofonowej, nie było możliwości akompaniamentu oryginalnego gamelanu składającego się z około 30 instrumentów. Trzeci dzień zatytułowano ,.Indonezyjskie misteria teatr cieni". Dr Janusz. Kamocki wprowadził obecnych w historię i rołę teatru w kulturach indonezyjskich, omów:i! jego rodzaje: a w,ięc pierwotny-cieni, z figurkami wyc,i:n3J!1ymi z hśc,i lonta.ru i pÓŹJniejszy "teatr sikórzany" (WAYANG KULI T) z płaskimi marionetkami o ruchomych rękach li twarzach zwróoonych prof'ilem do widza-popularne na całym obszarze języków jawajskiego i ba1ijski-e'g'o, plas'kie lalki drewniane (WAYANG KERUCIL) z Jawy Środkowej, peIne drewniane lalki w batikowych strojach, z ruchomą głową, obracającą się na pręcie przeo:ąglniętym prze'. korpus (WAYANG GOLEK), charakterystyczne dla Jawy Zachodniej, zamieszkałej pr,zez ludność mówiiącą po sundaj,sku, wreszcie teatr maSiek (WAYANG TOPENG); tematykę: dwa eposy indyjskie w wersji indonezyjskiej MAHABHARATĘ i RAMAYANĘ, wystawiane w starojawajskim języku kavi (WAYANG PURVA), historyczny przedstawiający wydar.zenia z dziejów środniowieoz.nego ja wajskiego królestwa Majapahit (WAYANG KERUCIL), służący celom muzułmańskiej ;propagandy religijnej (WAYANG ADAM MARIF AT), ka,tolicki oparty na motywach pasj.i wielkanoonych (WAYANG WAHTU), teatr żołnierski z lat '1945- 1947 (WAYANG SULUH), polilyczmy o treści związanej z odzyskaniem niJepodleglości (WAYANG PANCASILA), teatr-prasówkę związany z wprowadzeniem języka indonezyjskiego (WAYANG JURNAL); dz:iecięcy bajkowy (WAYANG KANCIL) i kowbojski (WAYANG WEST), wreszcie unik.a·towy, wykonany specjalnie 'dla Marcina Rac.ibor!>kiego, znaikomi.tego pols.koiego botanika, 'badacza tego terenu (WAYANG P AN TADEUSZ) z po.staciami z micki€w.iczowskiej epopei, przechowywany w Muzeum Etn::>grafi<:znym w Krakowiie. Mówca wiele uwagi poświęcił rol,i dalana-poety, filozofa, kompozytora, improwizatora, mówcy, śpiewaka i reżysera w jednej osobie, słowem ludowego odtwórcy i współtwórcy przedstawień wayangowych. Dr J. Kamock.i. zademomtrował t'akże "drizewko żyoia" (GUNUNGAN)-symbol początku i końca akcji przedstawienia oraz możliwości ruchu poszczególnych typów lalek. Ostatni dzień imprezy Ito przegląd £ilmów krótkometrażowych o SZltUce,zwyczajach i obnzędach Indonezji: "Na wyspie Bali", "Batik". "Biała broń", "Kremacja na BaW', "Ostatnie dni Iraju", "Wo'lna Indonezja" oraz pełnometrażo,wego "Roku niespokojnego żyda". Czterodniowej impreZjie towarzyszyły wystawy mala.rstwa, bronoi, instrumentów muzycznych, batików ,lej,ków i klocków do n3lll0szenia wOSlkowego wzoru na ten rodZJaju tkaniny, lalek w lS/t'roJach ludowych, kukielek tradycyjnego teatru cieni i marionetek, rzeźb z orzechów kokosowych, kalendarzy, wydawnictw książkowych poświęconych Indonezji. Eksponaty te pochodziły ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, działu pozaueropejskiego Krakowskiego Muzeum Etnograficznego i prywatnych. Wystawa cieszyła się tak dużym powodzeniem, że przedłużono ją o tydzień. Niestety nie miaŁa 'lrotalogu. PoprzedJnio wy,sl1;awy o zbliżonej temaltyce krako- �298 KRONIKA wianie mieli możność zobaczyć wiele lat temu w 1974 roku ("Broń Indonezji w zbiorach Muzeum Narodowego i Muzeum Etnogr,af,ic:uneg,o w Krakowie") ,i dwie w 1966 roku ("S:utuka Mórz Południowych ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka" i "Malars,two Indone.zji").. Dni kultury IlIldonezji stały się okazują by znów na łamach prasy codme'tlTIej zaproponować utworzenie w Krakowie MUZEUM KULTUR POZAEUROPEJ;SKICH ,z naszych naj starszych w Polsce kolekcji przechowywanych ciągle w magazynach. Dr JaII1USZKamocki przed 17 laty pierwszy europejski s~ypendysta mądu Indone.zji, ~aproponował by nowc muzeum miało 9 działów: Ameryki Południowej, Nowej GWI~ne.i,Indonezj,i, KultUr Indyjskich, Kultur Klręgu Tybetańsk'iego, Syberii (ze zbiorów Benedykta Dybowskiego), Afganistanu, Arabi,i, Czarnej Afryki (z k'olekcją z wyprawy Stefana Szolc-R'0goz iiJ.skiego). Przeszkodą w ,utwoIileniu nowej placów;ki je!>t bra!k lokalu na teren,je miasta. Ewa 63 WALNE Sadowska ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, POZNAŃ, 19 WRZESNIA 1987 R Obr.ady 63 Walnego Zgromadzenia Delegatów otworzyła Prezes Po15kiego Towarzys~wa LUDoznawczego - dr AtrUla Kowalska-Lewicka wi~ając zgl"Omadzonych ,delegatów i przypominając, że oficjalnej inauguracji dokonano przed Sesją Naukową "Tradycja i zmiana w życiu wO:ejskich społec:mości lokalnych w krajach TTZecieg,o Swiata". Prezes zaproponowała :na pnz.ewodniczącego obrad mgr R. Tubaję, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wy,sunięta kandyda,tura została przyjęta przez .delegatów. Następnie powołano Komisję Wnioskową, w skład której we3zła dr Jeż-Jarecka. mgr r. Wronkowska, mgr U. Zębalsko.. J Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 62 WZD w Koszaliruie odczy,tał wiceprezes PTL - dr S. Chmielowski; protokół został jednoglo:~nie przyjęty. Następnie Sekretar,z Generalny PTL - mgr A. Kuczyński zostal popro,szony o przedstawienie sprawozdania z działa,Lnośc.i Zarządu Towarzystwa za okres wrzesjeń 1986 - wrzesień 1987 z uwzględnieniem stopnia realizacji wniosków uchwalonych na 62 WZD w Ko.szalinie (patrz: Spr,awOJZdall1iaz działalności ZG PTL za okres 1.09.1986. 1.09.11987.).W dals'zej części sprawozdawczej mgr J. Pałka zapoznał zebranych z pracami prowadzonymi w Redakcji DWOK w Poznaniu, a mgr M. Niewiadomska przedstawiła sprawozdanie z działalności ODIE. Mgr G. Skalski - przewodniczący GKR odczytał protokół z pracy swej komisji. Sprawo,zdania ze swej działalności złożyły naSJtępujące OddZliały i Koła Zainteresowań: Gdańsk, Kalisz, Katowice. Koszalin, Kraków, Leszno, Lublin, Łańcut, Łódź, OpocZlno, Koło Miłośników F'olkloru OpoczyńSlkiego, Warszawa, Opok, Poznań, Szczecin, Mszana Dolna, Toruń, Wrocław, Zielona Góra, Koło Zaintercsowań Kulturą Łużycką, Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską. Nie wstały przeds.tawione s.prawozdania Oddz<iału w Białymstoku ł Rze.szow,ic. W dalszej części Zjazdu głos 'zabrał,a dr A. Kowalska-Lewicka, która korzysta.iąc ,z możliwości spotkania się na WZD z szerszą reprezentacją Oddziałów, za:poznała zgromadzonych ze szczegółami pracy Zarządu, w sprawozdaniu z konieczności ujętymi skrótowo. �IKiRONIKA 299 Dr Lew.icka swoje wy.stąpierJiie poświęciła pnzede w.szystkim l1O\\nej sytuacji, jaka zai's,tnia!a w Redakcji DWOK w zwiąZJku ze śmiercią dotychozasowego Redajdora - prof. J. Bursdy ~ k.oJliecZlnością powołania nowego Redak,tora. W wyniku prowadzonych rozmów. ostatecznie wyraził zgodę na objęcie tej funkcji doc. B. Linette. wielJlctni współpraoownik Redakcji i współautor waelu tomów. Dr lh·Ni.cka zaznaczył.a również, że niezaleimd.e o'd wca:eś.n.iejslZychus,taleń, w tej nowej sytuacj:i Zarząd Towarzystwa jeszcze l1az powróc.i do· sprawy regulaminu Red<lKcji j umowy między Redaktorem DWOK a ZG PTL. K.ontynuując wypowiedź dr Lewicka zwróciła uwagę na trudną sytuację ekonomiczną PAN. a w konsekwencji również i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wobec powyższego również Oddziały nie mogą liczyć na dofinansowanie ze strony Zarządu. Pozyskanie środków na własną działalność może nastąpić jedynie dzięki wzmożonej aktywności samych Oddziałów. Oddziały mogą zdobywać pieniądze dzięki sprzedaży wydawnictw PTL lub inicjując akcje popularyzatorskie. Następnie Prezes poinformowała Delegatów, że Zarz·ąd odstąpił od projektu sporządzenia katalogu rzeczowego w Bibliotece Głównej PTL z powodów technicznych. W'SJzysLkieduże biblioteki pr,ZJ€'chodzą na system komputerowy, a takimi możliwdciami Towarzystwo nie dysponuje. Staraniu o pozyskanie nowego Lokalu dLa PTL nie przyniosły dotychczas rezulta.tów, gdyż proponowanych lokali Towarzystwo nie mogło przyjąć z powodów finansowych i organizacyjnych. Po wystąpieniu Prezesa głos zabrał Skarbnik PTL - mgr Z. Toroński, który odczytał sprawo.zdan.ie fmansowe. Był to punkt wyjśoia do dyskusji na temat polityki finansowej Towanzystwa. Pytania dotyczyły zamierz·eń Zarządu odnoś11ae wyjścia z trudnej sytuacji. Zarząd pewne możliwości widzi w sprzedaży zapasów wydawniczych, pewne nadzieje wiąże również z Narodowym Funduszem Kultury, z którego dotacje 'przydzielam~ są -różnym iLnst)'itucjom przez Ministerstwo Kulitury i Sztuki. W dyskusji Delegaci sugerowali róime możliWlości popraWiiie'nia sytuacji mektórych wyd'c;wnictw PTL, podjęcia próby spnzedaży wydewuictw na imprezach typu festiwale folklorystyczne, dożynki itp. oraz poszerzenie propozycji wydawniczej o po.zycjepopularne. W odpoWiiedzi głos zabrał Sekneltarz Generalny wyjaśniając, że wszystkie przedstawione propozycje były przedmiotem za.interesowaiIliia Zar,ządu, ale z różnych powodów nie można z tych propozycji skorzy.stać. Na 'zakończenie cZQśc.i poświęeo:nej finansom Towarzystwa Skarbnik zgloosił wniosek 'o podwyżslZenie rocznej skła.d.ki członkowskiej ze 100 ,do 200 zł z za'chowaniem 50% zniżki dla emerytów i studentów. Oprócz powyższego wniosku na 63 WZD w Poznaniu, Delegaci przyjęli następujące Winlioski: - wn'osek mgr K. Antonowicz, opiekunki oddziałów z ramienia Zarządu o zlikwidowanie Oddziału w Przemyślu z powodu braku jakiejkolwiek działalności; - wniosek Oddziału Opolskiego o uhonorowanie pana Kużmińskiego z Opola w 85 rocznicę jego urodzin, tytułem honorowego członka PTL; - wniosek prof. Wokroja o kOlllJieczności wprowadzenia zmillan w organ.rzacj,i nastęPll1ych Zjazdów Towarzystwa w celu zapewnienia większej ilości czasu na dyskusję o sprawach PTL; - wniosek prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o zwrócenie się Polskiego Towarzysttwa Ludo:znawczeg'o z petycją do Sejmu o ZJI1iesienie kary śmierci w PRL. �KRONIKA 300 W sprawie zgłoszonego wniosku przez prof. M. Znamierowską-Pri.ifferow~ glos ZJabmł pan Jakubowicz, kióry stwierdZJił, że z uwagi na don.iosłoŚć tej sprawy Zgromadzenie nie może przyjąć wnU-o-skubez wn~kl.iwego przea.naliwwania : zaproponował, aby zgłoszony wniosek przekazać do rozpatrzenia Zarz'ldo'>'ii i wrócić do niego na następnym WZD. W części poświęconej sprawom organizacyjnym. dr A. Kowalska-Lev:icka. w związku ze śmiercią prof. J. Burszty, poruslzyla spl'awę koniec.zmośei doko,}piowania w skI ad· Zarządu jednego członka. Zgodnie ze statutem wakuj"c<1 funkcje; obem uje z.astępca członka Zarządu Głównego, pierwszy na liśClie pod względem uzyskanych w wyborach głosów. W tym przypadku oS'obą t'1 jest doc. dr hab. L. Dzięgiel, który zoS1taje powołany na zwyc2Jajnego członka Zarządu Gbwnego PTL. Następnie Prezes przekazala zaproszenie Oddziału Słąskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego Zjazdu PTL. Zjazdowi ma towarzyszyć konferencja poświęcone sprawom muzealnictwa, której współorganizatorem obok KNE i Muze·um GóroośląskJiego byłby PTL. Dalej głos zabrała mgr K. Antonowicz, która zaapelow3la. aby Oddzialy nadesłały do ZG odpowiedż na ankietę omawjającą potrzeby i ocz'c'kiwanJa pos;:czegMnych Oddziałów. Na zakończenie Zja'zJdu dr E. Komorowska, przedstawicielka Slovenske~ Akademii Ved, podzaękowala za zaproszenie na 63 WZD PTL. Zamknięcia 63 WZD dokonała Prezes dr A. Kowalska-Lewieka. protokołowały: Iwona Gr::.elukotGs;;n Maria Niewiadomsl:a SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PTL ZA OKRES IX 1986- IX 1987 r. 1. Sprawy Organizacyjne Na 62 Walnym ZgromadzerrJ;iu DeLegatów PTL obra-dująeym w dniach 12- 14.09.1986 r. w Kbs.zalinie wybrano nowy Zarząd Główny Towarzystwa w składzie: dr Anna Kow.alSlka-Lewlicka, dr Stanislaw Chm.ielowsk<i, dr Marek Gawqcki, mgr An,to.ni Kuczyński, dr Ewa Fryś-Pietras.zk·owa, mgr Z.big,niew Torońs.ki, dr Janus'z Bohda."1owlicz, mgr Kalma Antoll'1Owicz, dr Wanda Czapran, mgr Zoflia Jeż-Ja'recka, mgr Krystyna Kaczko, dr Zygmunt Kłodnicki, doc. dr Jadwiga Kucharska, mgr Teresa Lasowa, doc. da hab. Adam Paluch, mgr Maria Parnowsika, mgr Ro·man Tubaj;a, dr Kazjmiera W'oło,s, z.astępcy Clzlonków ZG doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, Główna Komisja Rewizyjna mgr Grzegorz Skalski, dr Janusz Kamocki, mgr Adam Bartosz, mgr Wojciech Błaszkowski, mgr Jan Łuczkowski; Sąd Koleżeński mgr Adam Pelczar, doc. dr Anna Szyfer, mgr Irena Wronkowska. Podozas pierwszego posiedZl&l>ia, kitóre odbyło się dnia 4.10.86 r., ukonstytuowało się Prezydium Zarządu Głównego skłacliające się z: dr A!l1!l1aKowalSlka-Lewacka preze.s, dr Siams~aw ChmielowiSlkj - wiceprezes, dr Marek Gawęc-lvi - wiceprezes, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz genera:Lny, dr Ewa Fryś-Pi€ltrasZJkowa - �KRONIKA 301 z-ca ."ek1'. gen., mgr Zbi~niew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca s;karbnika. Zgodnie z wcześniej wypracowaJną koncepcją nowo wybrane Prezydium zbier,,;o s.ię na pO':'liedzerJ.liaoceniając tok prac bieżących oraz reaLizację zadań ujętych w rocznym planie pracy. Posiedzeń takich odbyło się 9, w tym 2 w Poznaniu \V redakcji DWOK. Ponadto w okresie sprawozdawczym o,dbyły Slię dwa posiedzenia Zarządu Głównego oraz jedno Rady Wydawn,iazej. Wybrany Zarząd uległ uszczupleniu z powodu śmierci prof. dr Józefa Burs'Z,ty, wieloletniego redaktora czasopisma "Lud" oraz Redakcji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga", człow,ieka o szczególnych Izasługach dla Towarzystwa. Tematyka posliedzeń dotyczyła różnych zagadnień wynikających ze statutowej działalności Towarzystwa np. sprawy wydawnicze. działalność finansowa, praca oddziałów, akwizycja wydawmctw ~ inne. Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy, takie jak: ODiIE i Redekcja DWOK (które złożą odrębne sprawozdania). Pornadto w ramach Towamystwa działa 21 Oddziełów terenowych, które w sumie skupiają 1.276 członków, w tym 3 czŁonków prawnych ,i III honowwych krajowych. Mamy rÓ',V'nlież9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych ze Słowial1skiego Towarzystwa Ludoznawczego. Łącznie Towarzy,stwo skupia 1,291 człon:e;;ów.Zaległości z tytułu składek członkowskich wig stanu na dzlień 30.06.1987 r. we v.,.szystkich Oddziałach Towarzystwa wynoszą 31,045 zł. (bez roku 1987). Jes,t to kwota bardzo duża, a zważywszy, że od roku 1988 Towarzystwo nasze zamierza podnieść składkę członkowską do 200 zł., zachodzi pilna potrzeba, by zaległości powyższe zli'kwidować. Największe zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich tworzą Oddziały: Łódź, Opole, Toruń, Warszawa, Kalisz, Przemyśl, któ[V ,.1~;adE'knie płaci od lat. Do roku 1986 włącZJnie składkli członkowskie mają uregulowane następujące Oddziały: Katowice, Koszalin, Leszno, Łańcut, Mszana Dolna i Opoczno. Jak z powyższego wynika nie wszystkie Oddziały dopełniają więc statutowych obowiązków, a ponadto na tegoroczny zjazd aż 8 Oddziałów nie nadesłało sprawozdań ze swojej działalności (Leszno, Lublin, Mszana Dolna, Poznań, Przemyśl, Rzeszów, Szczecin, Zielona Góra). Wiele w tym zakresie jest nieprawidłowości. Są Oddziały, które działalność swą uprawiają od przypadku do przypadku, lub w ogóle jej nie przejawiają, jak chociażby Oddział w Przemyślu lub Rzeszowie. Sprawa Oddziałów ierenowych PTL wzbudziła żywą dyskmję na posliedzeniu Zarządu Głównego w dni!U 7.03.1987 r., dotyczyła zmiany sposobu opieki i 'zapewnienia w.iększej łącZJllości Oddziałów z Zarządem Głównym. PodjE:to propozycję podziału na 5 okJręgów i przyznano opiekę nad OddzO:ałami poszczególnym Członkom Prezydium: 1) Zielona Góra, Poznali, Leszno, Kalisz clI' Stanisław Chmielewski; 2) Koszalin, Szczecin, Toruń, Gdańsk - dr Kazimiera Wolo;;: 3) LubEn, Warszawa, Łódź, Opoczmo - mgr Maria Parnowska; 4) Bytom, Opole, Wrocław, Kraków. - mgr Krystyna Kaczko; 5) Rzeszów, Mszana Dolna, Zakopane. Przemyśl, Łańcut - dr Ewa Fryś-Piietraszkowa. Koordynacji całości prac podjęła się mgr Kalina Antonowicz, która z ramienia Zarządu Głównego wysłała w lipcu br. ankietę do wszystkich Oddziałów PTL dotyczącą dZJiałalności i potrzeb danego Oddziału. Dotychczas nadesłały odpowiedzli tylko Oddziały w Koszalinie i Łodzi. 2. D z: a ł ·a l n ość sca w y d a w,i c z a. T~'adycyjnie już działalność wydawnieza Towarzy,sltwa rz.ajmowała wiele m.:eJ'N pracach Prezydium Zarządu Głównego, jakkolwiek sformułowane pod jego �302 KRONIKA adresem zalecenia poprzedn;iego Walnego ZgTomadzenia Delegatów n~e wstały zrealizowane w przedmiocie obsady etatowej Sekretarza Wydawnictw. Z konieOZJlJOśc~ 'Mięc, I1lby nie hamować rozwijająoej '~ię działa,lności edytorskiej. "prawą natury organizacyjnej oraz redakcyjnej zajmował się Sekretarz Generalny czyniąc starania o bazę poligraficzną, przydziąły papieru, akceptowanie ~ytułó\\- wydawniczych prze;z Depar,tament KJsiążkd M,iJIltsters,twa Kultury i Sztuk[ i~p. W listopad>Z.ie1986 r. odbyło Siię ·posiedzenie Rady Wydawrucznej TowaflZystwa, na którym skonkretyzowano plany wydawnictw na rok 1988, który obejmuje następuj<.jce pozycje: praca zbiorowa Afrykanistyka polska w lOO-lecie urodzin Jana Czekanou.'skiego, Prace Etnologiczne; Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna tradycyjna lU Afganistanie i jej przeobrażenia, również Prace Etnolog.icz,De. Stan opracowan~~, redakcyjnego Itych tytułów nie bud:z'i zastrzeŻJeń i wnosić należy, żc ukażą Slię one planowo. Najwięcej jednak czasu i tl'udu zajmowało realiilzowan.ie planu wydawniczego na rok 1987. W czaSIopismach obejmował on wydanie kolejncgo roc,"nika "Ludu", który i tym razem zdążył na nasze Walne obrady, kolejny zeszyt .,Literatury Ludowej" tj. za rok 1981 - "Kolędowanie ... ", 4 - 6/84, 3 - 4/85, 5 - 6/85 i zC6Zyt l za rok 1986 oraz "Łódzkich Studiów EtnografiClznY'ch" nr 26. W odniesieniu do "Literatury Ludowej" podkreśLić należy, ŻJe w bieżący." roku rysowały się szanse wydania pozostałych !Zeszy.tów za rok 1986. Brak ~rodkólV ogranioza w sposób drastyczny sy,stematyczne ukazywanie się pisma, kŁóreWJ teczki redakcyjne obejmują aktualnie ~omplet malter,iałów do zeSlzy,tów 1 -:3 :la rok 1988. Zgodnie z planami do końca bieżącego roku redakcja "Literatury Ludowej" przekaże do wydawnictwa komplet zeszytów na rok 1988. Należy więc w roku 1988 tak zaplanować środki finansowe, aby nie ograniczały one systematycznego \\'ydawania pi'sma. W okresrie sprawrQzdawc,zym nadal nie zaawansowano planowego zbliże11lia s'ię do likwidacj;i rzaleglośc~ w wydawaniu ,.ŁódlZ.1{ichStudiów Et:ngraficznych" i obejmują one rocz.niki za lata 11985,1986, 1987. Winę na stan tyc:, opóżn~eń ponosi Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi, które 1'!>: wywiązuje się ze swoich zobowiązań. W seriach wydaWll1iiczych planowane były na r<Yk 1987 następujące p..;zycje: K. Pudło, Łemkowie na Dolnym Śląsku oraz Wieś Dolnośląska, obie prace realizowane w ramach "Prac li Materliałóv! EtnograiicZinych" pod reda'kcją duc. dr. hab. Edwarda Pietraszika. Stan zarawans'Owania pracy nad tytułem pośw;~'Conym Łe1T'.kom jest taki, że książka ukaże s.ię jelSlzczew tym roku. Drugi ze wspvmnianych tytułów znajduje się w opracowaniu redakcyjnym. Z konieczności pra·ca ta priZejdzie poślizgiem na rok 19'88. W serii "Archiwum Etnograficzne" dotychczas ukazały się dwie prace .z Itnuech planowanych na rok 1987. Pierwsz<1 z nlJ~h jest Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" or·az na Egzotycznych s:lakach. W stadium druku znajduje 'się trzecia praca z tej serii autorstwa J. Pa\\-łowskiej pt. Wieś warmińska Brąswald. Ze względu na brak środk6w finanoowych nie ukaże s,ię w roku 1987 (poza planem wydawnicznym) Bibliografia zawartości CZCisopisma "Lud", ale ze względu na dokumentacyjną wartość tej pozycji wydana ona zosltanie w pierwSizej kol'ejnoóioi w roku 1988. W serii "Atlas Polskie!! Strojów Ludowych" w druku rz.najduje się praca J. Wielka pt. Strój Lachólc Limanowskich ze względu na ograniczone ś-rodki fiJnans'owe ukazanie s.ię jej przesunięte zostalo na rok 1988_ Z innych prac zaplanowanych na rok 1987 w czwartym kwartale przekazana zostanie do druku praca doc. dr hab. A. Palucha zatytułowana Zerwij ziele z dziewięciu miedz realizowana w ramach serii "Biblioteki P.opula~,rw-LNaukowej" i w wysokim nakładzie tj 20.000 egzemplarzy. 'Nie ;,rkaże się w tym roku kolejny tom "Prac Etnologicznych" ze względu na znaczne opó- �KRONIKA 303· zmenia w 10ku prac pflZygotowawczych związanych ze zgromadzeniem artykułów do tego tomu mającego .s.tanow.ić pokłoSlie międzynarodowej konferencjii na temat "Innowacji w pożywieniu" !Zorganizowanej w Karniowicach pod kierUJnkiem dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. W listopadzie br. odbędzie się kolejne posiedzenie Rady Wydawniczej, na której skonkretyzowany zostanie plan Ina I'ok 1989 oraz oceni się tok bieżących spraw wydawnicznych. W okresie sprawozdawczym kolegia redakcyjne serii i clzasopism pracowały w niezmienionym składzie Niestety w lipcu br. zmarł prof. dr Józef Burszta. redaktor naozelny czasopisma "Lud", Mórym kierował od roku 1969 oraz "Dzieł WSZYSitkichOskara Kolberga". Z konieczności więc wylonila się potrzeba powołania nowej osoby do kierowania redakcją "Ludu". Na stanowisko to ZG PTL rekomendowało prof .dr Zbigniewa Jasiewicza, zaś na stanowisko redaktora naozelnego DWOK, po konsuHacj'i z prof. dr. G. Labudą, z,aproponowano doc. dr. hab. Bogusława Linette i propozycja ta zostanie przekazana władzom Polskiej Akademii Nauk. Ponadto, w związku z podjęoiem przez prof. Z. Jasiewicz funkcji redaktora naczelnego "Ludu", kierowanie serią "Prace Etnologiczne", którą sprawował od roku 1933, powierzono doc. dr hab. Leszkowi Dzięglowi, dotychczasowemu redaktorowi' naczelnemu serii "Biblioteka Popularno-Naukowa". Objęcie przez niego seDii "Prace E,tnologicizne" spowodowało potr'zebę obsady redakcji "Biblioteki Popularno-Naukowej", którą kierował od 1983 roku. Kierowanie tą serią powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Z dz.ialalnością wydawniczą koresponduje akwizycja wydawnictw Towanzystwa. Obejmuje ona zal'ówno tytuły ukazujące się na rynku wydawniczym, jak również tytuły znajdujące się w magalzynach wydawnictw własnych. Podobnie jak poprzednio w zapowiedziach wydawniczych publIikowane .są informacje o ks'iążkach mających się uka,zać nakładem Towarzystwa, a ponadto do różnych insitytucji na terenie kraju kieruje się listy ofertowe. Działalność ta pozwala na sukcesywne likwidowanie stanu zapasów magazynowych i przynosi określony dochód, który w okresie sprawozdawczym wyniósł 2.'129.000 zł. W roku bieżącym w czasopiśmie "Lud" oraz "Literatura Ludowa" ukazały się oferty informujące o możliwościach nabycia z zapasów magazynowych PTL niektórych numerów tych pism. Działalność w tym zakresie będzie prowadzona nadal, konieczne jest jednak uzupełnienie jej aktywniejszą działalnością akwizycyjną ze strony Oddziałów terenowych Towarzystwa. 3. D zi <J ł a l n ość bi b li o t e k i Biblioteka im. J. Czekanowskiego w Wrocławiu wypełniając swoje obowi'łzlki w zakresie gromadzenia specjalistycznego księgozbioru z zakresu etnografii i nauk pomocniczych powiększyła swoje zbiory o 631 voluminów. W sieci księgarskiej i antykwarycznej zakupiono 153 voluminy na łączną kwotę 164.269 zł. Z kwoty tej 66.200 zł. wydano na cenne reprinty: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (7 tomów) oraz Z. Glogera Rok polski w życiu, tradycji i pieśni. Na piętnastej aukcjii antykwarycznej w Warszawie zakupiono Misje Katolickie z lat 1890 - 1893. Zmory uzupełniono też kJilkJoma cennymi pozycjami zakupionymi w antykwariatach kriakowskich i wrocławs'kich. Z wymiany krajowej i zagranicznej wpłynęło łąez'nie 400 vO'1uminów, :z tego 3/4 pozycji z zagranicy, otrzymaliśmy rówrneż 44 voluminy jako dary or,az 34 pozycje z produkcji wydawniczej TowarzYlstwa. Niezwykle istotną dz.iałalnością bibliotek,i jes,t wymiana wydaWiDJictw.zapewniająca stały dopływ najnowszej literatu["y etnograiiicwej zwłasz-· Oza w zakresie czasopism. Obecnie prowadzi się wymianę z 42 instytucjami krajo- �'304 KRONIKA 'wy,mi ,i 178 ,inStytucjami zagranicznymi. W ostatnim okresie w celu nawiązania .nowych kontaktów rzwrócaIlo się do kdlkunastu instytucji zagranicznych z propozycją współpracy w zakresie wymiany wydaWlnictw. Dotychczas pooytywnie odpoWliedrziały następujące !instY'tucje: 1. Hamburgisches Museum fur Vblkerkunde, Hamburg - RFN; 2. Horvatsko etnolosko drustvo, Za.greb - Jugosławia; 3. Instiitucion "Fernando el Catolico", Zaragoza - Hiszpania. W zamian za otnzymaone pubJilkacje wysłano wydaWlnictwa Polskiego Towarzy:.stwa Ludoznawczego: "Lud" t. 70, wydane ostabnio numery "Literatury Ludowej" ora.z inne pozycje wg rozdJzrielnika wymiany. W okresie sprawozdawczym prowadzono również -działalność na rzecz pozyski'wania autografów od autorów, których książki są w posiadan~u bibliotek,i. Uzy,skano dalSJzych 110 cennych dedykacji autorskJich. W tym miejscu zwracamy srię ponownie z gorącą prośbę do członków Towarzystwa o nadsyłanie do biblioteki we Wrocław!iu swoich publtikacji iZ autogr'afami i dedy,kacjami. Udostępnian!ie zbiorów to ogromny zakres pracy biblioteki. W szerokim zakresie korzy stają z księgozbioru pracownicy naukow,i etnografi'i Uniwe'rs)'ltetu Wrocławskiego. W bieżącym roku .korzystali również studenci archeologii, kulturoznawstwa, filologii polskiej, geogra.fi:! turysty,cznej i innych kierunków humaniSiyo=ych Uniwersytetu WTo~ławsk.iego. Biblioteka wypożycza również ks!iążki zainteresowanym biblio,tekom w całym kraju. W ramach wypożyczeń międzybliblioteoznych wypożyczono 25 voluminów ,bibliotekom w Zamościu, Raoiborlzu, Szczecinie, Poznaniu. Kolbuszowej. Ponadto prowadzona jest działalność md'ormacyjna, Korzystają ,z niej w szerokim zakresie 5ltudenci, pr'acownicy Domów Kultury i inni rzalinteresowani. W ramach tej dizia1-alnośai zakJtuaHzowano wykaz czasopism zagr.anic;z.nych dla Central'nego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej. SporządOlono również opisy oz.asopism do Centralnego Katalogu Zagranicznych WYda\vnictw dla Biblioteki Polskiej Akademii Nauk. Na bieżąco !inwentaryzowano, katalogowano klasyfikowano wpływające do biblioteki wydawnictwa. Antoni Sekretarz Kuczyński Genel'alll1Y ZG PTL DZtIALALNOSC REDAKCJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZINANIU W OKRESIE 1.07.1986 - 30.06.1987 druk 64 tŁomu DWOK, pL Pieśni i melodie cz. I. Pozycj:a rta nosi numer kolejny DWOK '67/1 !i zaw,i,er·a 37,6 a. wyd. Redakcja wydała zatem do czerwca 1987 64 tomy Dzieł wszystkich, w tym 28 z rękop!isów, o objętości łącznej 1.881,9 a. wyd. (2,205,9 a. wyd. keząc również Wiznowienia). W drukarniach PoIskiego Wydawnictwa J\o1l1JZycZlI1Iego w Krakowie znajdują się 2 tomy DWOK, pl1Zekazane do druku pI'lzez Redakcję: L 67/2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 2 - t. 00 Kompozycje wokalne i instrumentalne O. Kolberga - zawierający par,tytury i libretta oper skomponowanych przez Kolberga. Do t. 67/1 wykonano korektę .szpaltową całQści, natomiast do t. 68 wY'konano I k'0r4!ktę [lut. W paźdrziernliku 1986 ,ludowe w opracowaniu L ukuńczono fortepianowym, �KiRONIKA 305 Sygnalizowano już we woześUliejs,zych informacjach potmebę .zmiany koncepcji edytorskiej tomów DWOK, roboczo nazywanych dotychczas "komentarzami" i "suplementami", a w konsekwencji narusZJenie pmewidywalnego od lat porządku li numeracji całości DWOK. Na posiedzeJ:llie Komitetu Redakcyjnego w dniu 10 listopada 1966 r. zespół redakcyjny przygotował szczegółowy projekt zmian. Obowiąizujący do tej pory układ i podział mateI1iału 'zakładał wydande komentarzy i suplemeTlJtów jako odrębnych ,tomów Ilglrupowanych w bLoki tematyczne (t. 37 - 38 Komentarze, t. 70 - 72 Suplementy). W świetle d7Jisiejsllego rOlzpoznania i oceny stanu i charakteru rIJachowanych źródleł, podział taki nie wydaje slię celowy li moż!,iwy do utrzymania. Znacznie lepiej uzasadniona merytorycznie jest koncepcja rpołącrIJeniatych materiałów i wydania ioh w postaci osobnych dla poszazególnych monog,rafii regionalnych zeslzytów (tomów). W takim ujęciu każda z 13 sellin regionalnych wydanych przez Kolbe,rga otrzymałaby w odrębnym zeszycie komplet materiałów uzupełniających ją. Złożyłyby się na nie zapisy źródłowe nie wydane przez Kolberga w jego monografiach oraz niezbędne objaśnienia i informacje dotyczące matJeillału. przez niego wydanego w t. 1 - 34 (m. in. omówienie badań i metod pracy Kolberga nad danym regionem, charakterystyka wykorzystanych źródeł i zachowanych rękopisów, bibliograflia, indeks geograficzny li indeks iiJllcip~tów pieśni itd.). Tak sprofdlowane zeslzyty mogłyby nosić tytuł Suplementy. Wyeliminowane ZJostałoby niezbyt adekwatne określenie "komentar:ze"; aparat krytyczny przyjęty dla DWOK nie przewiduje ,interpretacji źródeł, prrlynajmniej na etapie ich publikacji. Interpretacje takie stać się powi!!1ny przedmiotem odrębnych opracowań o charakterze monograficznym. Poszczególnych IZcs,zytów suplementowych można by nie numerować, od[JJo'sząc je jedynie do tytułów poszclZególnych serdi regionalnych i 'tomów do nich należących. Uniknęłoby się w ten srposób dodaJtkowego zamętu w ,i tak już naruszonej numeracji. Byłoby to też wygodne i opemtywlne z punktu widzenia odbiorców i użytkowników DWOK, nie zawslle przecież kompletujących całość, a zaintel1esowanych często jedyn:ie określonym regionem. Proponow3!nra zmiana burzy jednak ustaloną kolejność i numerację Itomów. Numery 37 - 38 następujące po serIiach kolbergowskich wytworzą lukę. Można by pod tymi numerami opublikować Miscellanea Ilawierające materiał źródłowy o niero:zpoznawalnej proweniencjli geograficznej. Tomy zaś w dalszej kolejnośoi, pOrCząwSlzyod nr 75 (Biografia O. Kolberga) przesunęłyby się do prz-odu o 5 zwolnionych numerów 1(70 - 74). Kolejną konsekwencją proponowanych przesU!!1ięć jest dJnna koncpecja tomu planowano zamieścić suplemeniiowy materiał do Chełmskiego i Przemysklego. Charakter 'tego materiału wy'raźmie prz1emawia za wyłączen:iem rz. tomu 47 materiału chełmskiego i wyodrębilJieniem ,suplementowego zeszytu chełmskliego jako jednego z 13 "dopełniJeń" monografii regionalnych. Omawiany tom zawierałby llaJtomiast Przemyskie. Za rOIzwiązaniem takim przemawia nie tylko zasób źródłowy pOlZostały do wydania, ale i fakt, że opublikowany tom przemyski (nr 35) nie jest, jak wiadomo, dokonaniem edy,tor,skim samego Kolberga. Wydał go po śmierci autora Ludu Izydo;r Kopel1lliekli, wy1trawny ,znawea przedmiotu ,i wieloletni przyjaciel Kolberga, doskonale zorientowany w jego założeniach, metodzie i materiale. Niektóre praktyki edytorskie Kopernickiego, zwłaszcza w zakresie publikacji folkloru muzycznego (m. in. IznacrZnailrość Izapisów pominięta w druku, odmienna od Kolbergowskiej klasyfikacja pieśni) skłaniają do źródłowej rewindykacji, a ta dałaby slzansę "pow,roltu do Kolberga". 47, w którym 20 Lud, t. LXXII �306 KRONIKA W tej sytuacji w tomie 47 znalalzłby się mateI1iał przemyski, nie wykorzystany przez Kopernickiego oraz pot,raktowany przez niego w sposób niepełny, dyskusyjny ozy wręcz odmienny od Kolbergowskiego. PropolZycje lZespołu Redakcjli DWOK uznane zos!tały pnzez Komitet Redakcyjny za Uizasadnione. Ostateczna decyzja podjęta zostanie na następnym pos,iedzeniu Komitetu Redakcyjnego, na który przygoltowana będZJie wersja szc.zególowa. NiezaleŻ:I1ie od planowanych zmi31n rea~ilzowano rozpoczęte wc-ześniej prace c'ząs.tkowe, niezbędne jednak do zrealizowania "komentarzy" i "suplementó'A'" niezależnie od ostatecznego kształtu edytomkliego tych ~omów. I tak: - napisano przypisy źródłowe do I cz. Chełmskiego (70~/o obj. t. 3:3). dotyczące wszystkich tekstów (zarówno opisowych, naukowych, jak i folklorystycznych) w oparCiiu o konfrontację :z zachowanymi rękopisami oraz wskazaną w druku lub odszukaną literaturę, - kontynuowano spis incipitów pieśni do cz. I - III Chełmskiego (ró,\'nolegle z opracowywani<em przypisów źródłowych) poszer:zając go a dane źródlowe l<lutor i rodzaj zapisu, lokalizacja itd.), uzyskując tym samym material do indeksu incipitów pieśni i wstępu, - gromadzono nadal material do wstępu do cz. III Chełmskiego w z;;kresie informacji i faktów, jakie wynikały z prac komentarzowych nad cz, I i II Chełmskiego (wstęp dotyczyć będzie zarówno części suplementowej, jak i części komentarzowej opartej na materiale drukowanym przez Kolberga i Kopernickiego1. - przygotowano w znaCZil1ym stopniu do druku (już wg nowej koncepcji) tom suplementowy do regionu lubelskiego, tj. wybrano ma,h"riał, slklasyfikowano tek sity folklorrystyczne I(głównie pieśni i ,zredagowano je, opracowano nOWel wersję p.nzypi'sów źródłowych do t. 16 - 17, zestawiono wykaz źródel rkp., indeksy pieśni i geograficzny, bibliografię. Powstała także robocza wersja wstępu do całości. - !'ealilzowano cd kartoteki zapisów nutowych z rkp. O. Kolberga. Wykonano 12 kart z tek: 5, 8, 12, 42, 43. Określono jednocześnie pr:zeznaczenie poszczególnych zapi,sów. Przeanalizowano orarz porównano pr,zy pomocy wykonanej kal1toteki dwa IZlespoły I1kp. Kolberga z teki 51, zawierające materiały kujawskie oraz z teki 17 - lubelskie. Na posiedzenie Komitetu Redakcyjnego 10.11.1986 przygoltowano również szczegółowe zestawienie wyni,ków prac ll1ad indeksami DWOK, przedstawi1aj'le je w postaci dokumentu pl. "System informatyczny dla DWOK". Ponadto: - wypracowano koncepcję indeksów I1zeczowych opartych na systemie pól leksykalny,ch, zbliżonych do konc:epcji słownika realizowanego pr:zez zespół doc. J. Bal'tmińskiiego 'z,UMCS, - wypracowano ws'tępne założenia s,tałej współpracy Redakcji z Ośrodkiem Informatyki UAM w Po,zmainJiu,niezależnie od rozpoczętych wcześniej wspólnych prac przy indeksie rzeczowym DWOK, prowadzono dalszą w€'ryfikację różnych koncepcji indeksowania. budowy te:z.aurusów or31z za:sltosowania w pracach redakejli systemów komputerowych, - rOi~pOCz.ętoprace na wyborem ma,teI1iału le.ksykalnego do pola indeksowego "rośliny i Izwierzęta" z tomów 9 - 15 DWOK. Wykonano ponad 7.000 kar't indeksowych (ok. 80% zawartości tomów 9 - 15), Pr,zy t. 69 pL Kompozycje fortepianowe Oskara Kolberga kontynuowano prace redakcyjne. Tom będzie gotowy do przekazania drukarni po przeredagowaniu wstępu autorki. Zespół redakcyj;ny kontynuował prace nad analilzą porównawczą modeł i ku- �307 KRONIKA jawskich pochodzących z dwóch zespolów rkp. O. Kolberga znajdujących się iw tece 5l. Poza tymi dwoma zasadniczymi problemami w Redakcji kontynuowano szereg innych prac, m. in. ppzy t. 69 Kompozycje. W grudniu Ul8n Redakcja zakończyła kolejny etap prac w ramach badat1 problemowych pt. "Dokumentacja kultury materialnej i artystycznej w Polsce" oceniony pozytywnie (obejmujący część opracowail do "komentaTlzy" ora,z indeksów DWOK), przyjęty przez IS PAN. Od lutego 1987 obowiązuje nowa urnowa, ktcH'ej przedmiotem Scj kolejne prace przy "komentarzach" i Indeksie rzeczowym. DWOK. Jan M. Pałka SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA DOKUMENTACJI I INFO[{MACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL, 1986- 1987. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łod";>,i.prowad:il działalność statutowc1 zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. \"1 okresie sprawozdawczym Ośrodek kontynuowal pra.ce pod kieruni".iem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Zatrudnionych było 2 etnografóvv w pełny", wymiarze godzin. Podstawowy obszar tematyczny dz,,;ałalności Ośrodka, związany był z bibliografią etnografii polskiej. Ukoilczone zostały prace nad bibliografią za lata 19761985 (złożona do druku w Ossolineum), z kolei podjęto zbieranie materiałów do bibliografii za lata 1986- 1990. W toku są prace nad retrospektywną bibliografią etnografii polskiej za lata 1926 - 1939. Tradycyjnie opracowuje się selekty\vną bibliografię eitnograf,iczną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comitć Internatiornale pour Documentation des SCJiernlcesSociales i dla Internationalc Vol.ksk,md!iche Bibliographie. Polska redakcja "Demosu" przekazała l'edakcji centralnej w Dreźnie 50 abstra,któw polskich pubLikacj,i etnograficznych (l~siążek i artykułów). W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych P AN ko,ntynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury mater,iaLnej do celów dokumerl1ltacjoi muzealnej. W okres'ie sprawozdawczym słowniotwo do tematów ceramika i budownictwo oraz opracowane tabLice hierarchiczno-tematyczne wpisano na dysk ietk,i, zaś wydruki rozesłano do konsultacji. (Do prac słowni'kowych Uniwersytet Łódzki udostępnił Ośrodkowi komputer IBM AT). Ośrodek ucrzestni-ezył również w dZJiałaniach związanych z podjęciem przez Oddział Łódzki PTL prac nad Słownikiem za'łużonych dla etnografii polskiej. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działalność dokumentacyjno-informacyjną, w ramach której na bieżąco uzupełniane są kartoteki osobowe, muzealna i,inSltytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Kartoteki są bazą na podstawie której przygOltowuje się materiały do kroniki "Ludu". Dla potrzeb dokumentacj'i nawiązano kontakt z redakcjami czasopism etnograficznych, które w odpowiedzi na nasz apel rozpoczęły przysyłanie odbitek zamieszclz'alnych w nich Kronik. 20' �308 KRONIKA Na zlecenie ZG PTL OŚirodek PI"lZy,s'tąpiłdo uzupełnriania danych biograficznych członków hOlIlorowych Polskiego TowaI1zysltwa Ludolznawclzego; materiały zostaną wykorzystane również w SłoWJliiJkubiograficznym. W ramach działalności ,informacyjnej ODiIE prowadzi wymianę bibliografii z zagranicznymi ins,tytucjami etnograficznymi oraz udziela informacjli na zapytania z :zakresu etnografii. Ośrodek w akresie sprawOlZ'dawczym rozesłał zawiadomienia o Kongresie IUAES w Zagrzebiu, udzielił też informacji bibliograficznych. W ,związku 'z podjęciem pr'zez Zarząd Główny decyzji o zakończeniu działalności Sekcji Korespondentów Terenowych, rozesłano do członków Sekcji listy z podZJiękowaniem za wspóŁpracę li propoiZycją wstąpienia do PTL. PoWliadomiono również wszysitkie oddziały PTL o tej decyzji. Przechowywane dotychczas w ODiIE materiały przekazano do Archiwum Głównego PTL. Maria KOŁA ZAINTERESOWAŃ Niewiadomska KULTURĄ ŁUŻYCZAN PRZY POLSKIM TOW. LUDOZNAWCZYM W ostatnich .tnzech la:tach (1985 - 1987) powstały przy PTL oz,tery Koła Za,interesowań Kulburą Łużyozan (KZKŁ) pflzy Odd2Jialach PTL: w Pozmam,iu, Warszawie, Szczecinie i w r.b. we Wrocławiu. Zasadniczym celem tych kół jest nadal upowszechnienie wiedzy o Serbach łużyckich, ich dziejach, języku i kulturze, o ich folklorze, o dawnej i współozesnej twórczości literackiej i ar,tystycmej. Podstawową formą działalności Kół Za,interesowań KuLturą Łużyczan są zebrania z referentami i dyskusją, przy czym wspomagają się one wzajemnie, zapraszając referentów z sąsiednich 'kół. Wykładowcami są członkowie kół, głównie naukowcy-sorabiści. Dzię,k,i pomocy PTL ,i linnych in.stytucji, osobisltym kontaktom, Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan zapraszają wybitnych uczonych polskich (prof. D. SimonJides, prof. J. Magnusz€wski, doc. R Leszczyński) i łużyckich (prof. F. Forsiter) >literatów łużyck:ich (J. Krawża, A. Nawka) redaktorów (B. Rjecka i in.) nauczycieli srz:kół łużyckich (L. Nowak i in.). W ramach Zjazdu Delegatów PTL w Poznaniu prof F. Forster uCZJestniazył w zebraniu KZKŁ z udziałem członków zarządów ikółz Warszawy i Szczeclina, wygłosił referalt na temat wyn,ików prac badawczych Instytutu Ludoznawstwa Łużyckiego w Budziszynie (Instytut za serbski ludospyt) i brał udział w b. żywej dyskusji. Koła Zaintercsow<lfl Kultur'l Łużyozan kOI1zystają na ,Swych zebraniach z wszelkich dostępnych środków audiowizualnych: filmów, magnetowidów, pnzeźroczy, zdjęć fotografiicznych i nagrań magnetofonowych. Dużym osiągnięciem warszawskiego Koła jest zorganizowany i prowadzony przez przewodniczącego Koła St. Marciniaka lektora języka górnołużyckiego w ['nstytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Poważną l'olę w upowszechflJianiu wiedzyokuliturze Łużyczan spełniają publikacje w polskich ozasopismach, a ,także ezas'Opismach łużyckich. Członkowie kół opublikowaLi w ostatnich latach artykuły na temat J. A. Smolerja, M. Hómlika, Pawła Nedo, M. Nawki, J. Cyża, M. Nowak,a-Njechrońskiego, Alfonsa Parszewskiego, W. Kóckli, na temat wydarzeń na terenach Łużyc i in. Poważnym sukcesem są przekłady z jęz. górnołużyckiego St. Marciniaka: wydana w r. 1983 "Ciernista droga do wolności" Jana Cyza li inne dzieła złożone już w druku. �309 ,KHONIKA Interesującą i cenną formą działalności Kół jest nawiązywanie kontaktów z instytucjami, orgalt1i1zacj1amii działaazami kulitury ,i sztuki oraz naukowcami łużyckimi. A więc np. wSlZystkie koła na prośbę redakcji łużyckJiego miesri.ęcrmika społeczno-ku1l1mralnego "Rozhlad" w Budziszynie prZJekazują rocZltlesprawOlzdania ze swej działalności. Prczewodniazący Koła w W,arszaW!ie St. Marciniak był współorganiJz<ltorem spotkania prezes,a Zwiąlzku Literatów bużyckJich Jurja Krawzy z prezesem Związku Literatów Polskich Wojcieohem ZukDOws'k1im,oraz z władzami Ludowej Spółdzielni Wydawniczej i Wydawnictwa MON. Są to zaczątki kontaktów polsko-łużyckich w dziedZJinie literatury, przekładów i wydawnictw. Wizyty naukowców łużyckich w Poznaniu, prof. H. Sewca, A. Langego i prof. F. F,orstera otwomyły drogę do daIszych wzajemnych kontak'tów naukowych. To samo dotyczy wizyt w Kole w Slzczecinie pisarzy łużyckiich, Kre,sćana Krawca, Antona Nawki i innych, działaczy "Domowiny", Jurja Grósa, Herberta Funki i pedagoga Ludwika Nowaka. Koło w Szczecinie ,z,organilzowało szereg ~nteresujących i dobr;ze 2laprogramowanych wycieczek do Budziszyna i okoliczmych wsi, wycieczek, które zapoznały uczestników z bogactwem folkloru łużyckiego, IZ Izespołami pieŚini i tańca. z muzeami łużyckimi oraz z organizacją szkół łużyckich. Podsumowując to ogólne sprawolZdanie z działalności Kół Za:interesowań Kulturą Lużyc1zan przy PTL należy stwlierdzić, że stale wzrasta zalinlteresowanie problema,tyką' łużycko!. wzrasta ilość członków ii ilość kół. a poszerzają się i pogłębiają programy ich dz.iałania. Kazimierz Fedyk KOLO ZAINTElRESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ W OKRESI,E OD CZERWCA 1986 DO CZERWCA 1987 pooz,)tkom działalnośoi Koła zainteresowań Kulturą Asyryjską towar,zyszyły pewne obawy, czy ta tematyka wzbudzi szerszy odzew śl'odowiska polskich etnografów. Okres próbny wypadł jednak pozytywnie, a w drugim roku działalności Koło ,zostało zaproszone przez różne placówki oświatowo-kulturalne działające na terenie Polski: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu, Klub Międzynarodowej Prasy i Książki w Elblągu, Zespół Szkół Zawodowych w Elblągu, Uniwersytetu III wieku w Poznaniu, Towal~zystwo Pro-CuUura w Poznaniu i prowadzony przez p. Marię Łopatkową Korespondencyjny Klub CzyteIników. We wspomnianych ośrodkach zorganizowano ogółem osiem spotkań poświęconych kulturze materialnej i duchowej współczesnych Asyryjczyków. Ze względu na szerokie zainteresowanie podjętą tematyką w przys,z!ości spotkania tego typu będą kontynuowane. Z trzech zebrań wrgan~zowanych w POlZJnaniu dla członków i sympatyków Koła, [)ja szczególną uwagę ,Z)a,sługuje to, które odbyło się w Muzeum Etnograficznym z udlZJiałemgościa zagranicznego, młodego reżys'era asyryjskiego, AZliza Saida. Omówi! on obchody Nowego Roku Asyryjskiego przypadającego w dniu pierwszym kwietnia, które w Sitaroży,tności miały charakter w:idowiskowo-teakralny, a nadto wyświetlił filmy 'Z dwu współczesnych sztuk teatralnych właSlnego autorstwa: "Asyryjska Matka" i "Gilgamesz". Dzięki Sltaraniom Koła, Slpołeczność asyryjska w Szwecj~ wystoSiowała w czerwcu 1987 r zaprosIzenie dIa: dr Anny Kowalskiej-Lewickliej, dr Marka Gawęckiego, dr Michaela Abdalli i redaktora Zbigniewa Suchara z tygodnika "Perspektywy", �310 KRONIKA a więc członków i sympatyków PTL. Trzytygodniowy, roboczy pobyt w kilku ośrodkach, m. in.: Sztokholmie, SQdertaJje i Jonkoping był wypełniony spo~karriami z asyryjskimi imigrantami, działaczami kultury, duchownymi i: z komitetem redakcyjnym miesięcznika "HUJADA". Delegacj~ z Polski podjął w swojej pracowni zna~y asyryjski malarz Hanna al-Haek, 35-letni biskup Abdulahad Galla Szabo rezydujący w nowo wybudowanym centrum religijnym pw. św. Eirema w SÓ'derHilje, popularny i zasłużony dla kultury literat, poeta i wychowawca Yuhanon Kaszyszo oraz młody wyna'l<liZca, kt1:óry opracował i zamierza opatentować techniczne rozwiązanie sys'teInIU produkcji dysków z alfabetem asyryjskim, nadaj<lcych się do nowoozesnych, zautomatyzowanych maszyn do pisania. Wizyta w Szwecji miała ró\wl'ież swoją CiZęŚĆnieoficjaLną, jednakże pozwalającą na prawdziwe zawiązanie się przyjaźni. Otóż delegacja brała udział w różnych uroczystościach rodzinnych i klubowych, gdzie obejr,zano asyryjski folklor: tallce narodowe i śpiewy w wykonaniu zarówno zawodowych zespołów artystycznych. jak 1 licznych uczestników, w tym dzieci. Zapoznano się również z potrawami kuchni narodowej Asyryjczyków z Syr.ii, Turcji, Libau1Ju i Iraku, która w nowych warunkach zachowała swoją o'ryg,inalność. Wizy.ta polskri.ch etnografów u Asyryjczyków w Szwecji Została szeroko skomentowana przez działające tam asyryjskie programy radiowe o lokalnym zaslięgu oraz na Lamach miesięcznika "HUJADA", Poza wymienionymi pnzedsięwzięciami, przedSitawiciel Kola brał udzial w 7 Międzynarodowej Konferencji Etnologicznej o Żywności, która odbyła :>ię w dniach 10 - 14.VI.1987 1'. w Norweg'~i. Wygłosił na niej referat na temat tradycyjnych metod konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Mamy nadzieję, że doty,chczasO\ve przedsięwzięcia, a także te, które planujemy w przysrzłości, przybliżą ,dZ!ień dzisiejszy Asyryjczyków polskim badaczom zagadnie!'1 etnografucznych <i przyczynią się do wypełnienia powstałej prze wieki luki, w zakresie wiedzy o narodach Bl<iskiego i Srodk'owego Wschodu. M,chacl Abdalla PRACE MAGISTERSKIE Uniwersytet Jagielloński -- Kraków 1980* STEFAŃSKI Józef Zbigniew. Kult Ma>tki Boskiej porównawcza, prof. dr J. Klimaszew.ska. Chełmskiej. Analiza his<loryc-zno- 1981* WĘGLARZ Ewa, Znaczenie wło.sów w światopoglądzie ludowym toymboliki Kosmatości i postI1zyżyn, prof. dr J. Klimaszewska. na przykładzie 1983 KULA WIK Grażyna, Łemkowski obrzęd narodzinowy dys,tansu etn,iczmego, ,prof. dr J. Khmaszewska. jako kulturowy wykladnik �KRONlKA 311 MALIK Wiesława, Ludowa rzeźba kamienna w Wiśniowej i okolica oh, prof. dr R. Reinfu~s. MATUSZEWSKA Boguslawa, Kult cudownych wyobrażeń w Sanktuarium Kr,zyża 8wiGtego w Nowej Hucie Mogile, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachówicoz. OBARA Maciej, Ksztaltowanie S<ięmechanizmu ocen mo~alnych (osobowości moralnej). Propozycja etnolog.ioznego ujęci,a problemu, prof. dr. J. Klimaszewska. ROS<!EK Bubara, Tradycyjne wypo.sażenie i .zdobnictwo wnęt.rza izby gó.ralskiej \I' :vIilówce. (Rekom,trukcja sytuacji iZ ,pierwszego ćwierćw,iecza XX wieku oraz pOotawy wobec niej). prof. dr J. Klimaszewska. SŁUPCZYŃSKA Anna Maria, Wybrane 7Jagad'fl1ienia'z meteorologii ludowej górali polskich na pnzykład2lie w~i Wiotów na Podhalu, prof. dr. J. Klimaszewslka. SZPILKA Wiesław, ,,1 nam nadejdzie nieznany brzask nowy". (Próba etnograficzillego opisu strajku), doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. TEKIELSKA Katarzyna, Ozdobne pieczywo obrzędowe w Rzeszowskiem, prof. dr R. Reinfuss. TROJANOWSKA Kaltarzyna, Dywany malowane, prof. dr R. Reinfuss. URBAN SKA Małgorzata, RośHny ZJieln-e, d2liko 'rosnące o ",clzarownej" mocy w wierzeniach, obrzędach i praktykach magicznych, prof. dr J. Klimaszewska. WASILEWSKI Piotr, Zagadnienie sztuki ludowej na łamach prasy kulturalnej, prof. dr R. Heinfuss. WĘGLARZ Bal-bara, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne. Ich rola w życiu i kulturze Szczawnicy i byłej tzw Rusi SzIachbowskiej, prof. dr J. KLimaszewska. 1984 BOBeSIA Bogusław, Łowiokie skr.zynie malowane, prof dr R. Reinfuss. CIŻMAN Be·ata, Rozważania o wyobrażeniach ko·nia j.ako istoty mediacyjnej w polskucj kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. ZambrzycK<l-Kunachowicz. HANKA Ewa, Zwyczaje agrarne i pasterskie na terenie Karpat Polskich prof. dr J. Klimaszewska. KOLINSKI Denis, Obr;zęd wesehny w s·połeczeństwie polonijnym powiatu Po.r,tage Wisconsin USA, doc. dr hab. A. Zambr,zycka-Kunaohowicz. KURDZIEL Danuta, Ziołolecznictwo w Częstochowskiem w XX wieku na przykładz.ic wsi Mstów, prof. dr J. KlimasZJewska. LESZCZYNSK [ Jaroslaw, Ośrodek murarski w Oleśnicy, doc. dr hab. R. Zambrzycka-K unachowicz. MOSIO Grażyna, Wizja Amerylk,i w liistach i pamiętnikach chłopskich wychodźC(1I':- z lat 1880- 1939, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. PORE,'BSKA Elżbieta, Miejsce zabawy w życiu dziecka wiejskiego, prof. dr J. Klimaszewska. WOLEK Marek, Budowniotwo mieszkalne ,i gospodarcze we wsi Lendak na Słowackim Spiszu od początku XX wieku do czasów współczesnych, prof. dr J. Klimaszewska. 1985 BIELOWlCZ Andrzej, Rodzina w aspekcie obyczajowym na współczesnym Flores, doc. dr hab. L. Dzięgiel. CZ'iZEWSKI Adam, Źródła -tradycji "Die Neidforbe Gelb" a paradygmatyczna relacja doboru barwy strukJturalnie. nacechowanej, prof. M. Porębski. �KRONIKA 312 GIĄDŁA Maria, Dom mieszkalny i jego wnętrze w Jabłonce na Orawie, w latach 1900 - 1980, prof. dr J. KJlimaszewska. KUBIT Bożena, Procesje jako forma kultu religijnego, doc. dr hab. A. Zambrzycka- K!unachowicz. PĘKALA Marek, Jan Madej - rzeźbiarz ludowy z Dziewina (gm. Dziewina. woj. kra1lmwsbe), prof. J. Klimaszewska. TRZECIAK Grażyna, Problem cygańskii w wystawiennictwie muzealnym prof. dr J. K'limaszew.s'ka. WITKOWSKA Anna, "Obcy" w bajce ludowej analiza struk,turalna na pods!tawie wybranych tekstów polskiich i białoruskich, prof. dr R. ŁuŻlny. WOLLNY Mariusz, Współczesne zakopiańskie malarstwo na szkle na przykladzie dwóch rodG1:.in malal1sklich, pr-of. dr R. Reinfuss. 1986 AUGUSTYNEK Dariusz, Sztuka i język czyli jak odczytać Nikifora'!, doc. dr' hab. T. Chrzanowski. CHODURSKA Elżbieta, Podhalańslkiie malarstwo na szkle. Przekaz czy nowy kierunek, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. CZAJ A Dariusz, Wenecja: Twarze miasta. Etnologiozna interpretacja symboliCiznego wymiaru zjawiska, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. FIGUS-GDULSKA Bogusława, Kulturowa i społeczna rola żebraków, doc. d:' hab. A. Zambrlzycka-KunachoWlicz. FORNAL Maria, Wpływ sztuki Wschodu na tkaniny podlaskie, doc. dl' hab. T. Chrz,alnowski. GUDOWSKA Marzanna, Obrzędy p'Jgrzebowe na Polskim Spiszu, prof. dr J. Klimaszewska. KACZMARCZYK Witold, Mechanizm mHyzacji r,zeczywis,tości na podstawie postaw wobec gór, doc. dr hab. A. Zambrzyaka-Kunachow,jclz. KIEiRES MałgorZJata, WspóldJz'iałania mieszkańców Istebnej wsi Besklidu Siąskiego w pracach rolnych, prof. dr J. Klimasz!Elwska. KRUPIŃSKI Andrzej, Drewniane zabudowania dworskie w Raciechowicach. doc. di!"hab. T,. Chrzanowski. ŁOZIŃSKA Kinga, Jan Paweł II bohater masowej wyobraźni, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. MAJOR Bairbara, Rzeczywistość charyzmat)"ków. Próba etnologlioznej analizy Ruchu Odnowy w Duchu Swiętym, doc. dr hab. A. Zambnzycka-Kunachowicz. Ml\KA Mi!rosław, Postać ozarownicy a ludowe wzorce miltyczne, doc. dr hab. A. Zambrzycka-KJunachoWlicz. NOWAKOWSKI Tomasz, Kalwaria Zebrzydowska i Upadek Chrystusa pod KrI.Yżem -' wpływ ośrodka pielgrzymkowego na rzeźbę ludową, doc. dr. hab. T. ChiI1zanowski. OLASZJKIEWICZ Małgorzata, Etykieta wiejska dnia codziennego w Rabce-Sianym, doc. do hab. A. Zambrzycka-Kunachowkz. OLESIAK Anna, E1mologiozny opis pielg,rzymki (na przykładzie pielgrzymki do Sanktuadum Matki Boskliej w Odporys:wwie), doc. dr hab. T. Chrzanowski. OL;ESIAK Grzegorz, Wyobrażenia "małej ojczyzny". doc. dr hab. A. ZambflZycka-Kunachowicz. RZESZUTEK Mirosława, T. Chrzanowski. Dawna cerkiew łemkowska Próba analizy etnologicznej. w Krempnej, doc. dr hab. �KRONIKA SĄSIADEK Adam. Stereotypy etnicZlIle na Sląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kll:l1achowicz. SKRZYCKA Grażyna, WspółczeSll1Ja nzeźba l-udow.a !!la Żywliecczy£nie, prof. dł'" R. Reiufuss. SOŁTYS Małgorzata. Polskie obr.z.ędy narodzinowe jako obrzędy pnzejścia, doc. drhab. A. Zambrzyck'a-Ku.nachowicz. ŚLEDZIKOWSKI Tadeusz, Architektura drewniana Doliny Prądnika, doc. dr hab. T. Chrzanowski. ZABORSKA Jadwiga, stan bada!'! etnog,rahcz.nych w po wiata oh sandomierskim i tar-nobr,zes'k1im,prof. ·dr J. KLimaszew~a. ZĄBKOWSKA Dorota, Pamiętl!lJik chłopski jako źródlo e,tI!logJ'.aficz.ne, prof. dr H. Madurowiicz-Ul'bańska. ŻEBRACKI Piotr. Diabeł w wierzeniach Karpat Polskich, prof dr J. KlimaSlzewska. BOGUCKA Malgo.rza'ta. Społeczne aspekty obrzędów pr.zejścia wybranych plemion. arabskich Demokratycznej R'cpubLik.i Sudanu, doc. dr hab. L. Dzięgiel. GRABSKI Man>k. Organuzacja i w.artościowanie przestril,eni cmentarnej na Polskim Spisilu, doc. dr hab. A. Zambrzy.cka-Kunachowicz. PAŁUCKA Małgorzata, Monografi'a drewnianego 'kościoła w Panowieach, doc. dr hab. T. Chrzanowski. REGA Małgorzata, Kamienna rzeźba ludowa w Tymbarku i Słopnicach, doc. dr hab .. T. Chrzanowski. SOBCZUK Aldona, Kult obrazu MaJtki Boskiej ,z, Dzieciątkiem w Sanktuarium. Karmeli>tów Tr.zewiczkowych w Woli Gulowskiiej, doc dr hab. T. ChrzanowskL THINGITHU Agnieszka. Rol,a ekonomiczna kobiety rolniozkri. w Kenii, !Ze szczególnym uwzględnieniem plemion Kikuju i Luo, doc. dr hab. L. DzJęgi'el. WOLI.JNY Janina, KontrkultuDa żoŁnierska na przy:kładz.ie jednostki wojskowej w Helu-Borze, dr C. Robotycki. Uniwersytet Łódzki - Łódź 1983 GRZELAKOWSKI Jacek, Druzowie i ich religia, dr K. Wolski. KOPEC Paweł, Religia jako wyznacznik świadomości narodowej ludności skiej okolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kucharska. WARGOWIAK-KOPEC Bożena, Ludow,a ceramika kaszubska w zbiorach nych w Polsce, doc. dr hab .. J. Kucharska. kaszubmuzeal- 1984 FONTAŃSKI Marek, Maronici i -ich kościół, dr K. WoLski. KAŁUZNA Dorota. Rola kultury muzycznej w życiu robotników łódzkich, prof. dr B. Jaworsk,a. KJIEJRSZTEJN Małgorz.ata, Karaimi w Polsce (do 1939 L), dr K. Wolski. PIOTROWSKA Urszula, Waleria Czubak - osobowość artystyczna i jej recepcja w środowisku Wiejskim, dr W. Baranowski. �-314 KRONIKA PROSNAK Dzierżysław, Religijność mieszkańców parafii niezabyszewskiej, doc. dr hab. J. Kucharska. wsi Kocierzew woj. RUDZKA Małgorzata, Upodobania estetyczne mieszkańców skierniewickiego na podstawie aktualnego wyposażenia wnętrza mieszkalnego. " dr W. Baranowski. SAŁAJCZYK-REPETO Anna, Przydomki szlacheckie ludności wsi okolic Bytowa, doc. dr hab, J, Kucharska. URBANIAK Ilona, St,au polskich badań ertnogra£icznych na Pomorzu ze szczególnym uWlz,ględnieJlJiemKas2'JUb,doc. dr hab. J. Kucharska. WROBLEWSKA MaDia Dorota, Łowickie jako region gospodarczo-kulturowy na przykładzie wsi Kocierzew, dr W. Baranowski. 1995 CZURKO Andr:zej, Zwyczaje zwią:zane 'ze śmiercią i pogrzebem w środowisku robotniczym Łod:1li,prof. dr B. J,aworska. BABIŃSKA Jolanta, Zdobienie drewnianego sprzętu pasterskiego w Karpatach zachodnich, prof. dr B. JawoI'Ska, DZIERZBIŃSKA Hanna, Funkcje świąt maryjnych w kulturze ludowej, prof. dr B. J aWOJ''Slka. GILEWSKAEwa, Dziecko w rodzinie 'kaszub~kJiej, doc. dr hab. J. Kucharska. KŁOS Zygmunt, Pr:zemiany w budownictwie we ws.iach Błonie i Kawęczyn, prof. dr. B. Jaworska. MĄCZEWSKA Hanna, Ormianie polscy i ich tradycje rodzinne, dr K. Wolski. PLUCIŃSKA-AMRIBD Anna, Styl żyoia łódzkiego środowiska robotniczego w świetle przekazów l,iteratury pięknej, prof, dr B. Jaworska. POSZEPCZYNSKA Jadwiga, Zycie 'towarzyskie robotników łódzkich w okresie międzywojennym, prof. dr B. Jaworska. PRZER YWACZ Anna, Swiat demonów w polskich wierzeniach ludowych. prof. dr B. Jaworska. 1<986 BABYK-HbRL Lucyna, Prace Bronisława Grąbczewskiego jako źródło etnograficzne, dr W. Baranowski. BELKE-MARKIEWICZ Hanna, Wizja świata i kultury w polsk'im filmie etnograficznym, prof. dr B. Jaworska. BENNISON MałgoflZata, Obraz kobiety żydowskiej na podstawie literatury i egzempLifikacji terenowej, prof. dr B. Jaworska. CHURAS Izabela, Ośrodek wy,twórczości wiórowej w Kmz:ieglowach. dr W Ba'ranowsk'i. KALINOWSKA Dorota, Potrawy obrzędowe na Kujawach, doc. dr hab. 'J. Kucha,rska. KAWCZYŃSKA Halina Nina, Monografia Falaszy -- grupy etnicznej okr8ślanej mianem Zydów Abisyńskich, dr K. Wolski. KĘDZ,TA Małgor.zata, Kobieta u Kirgizów. Rola społeczna i gospodarcza, dr W. Baranowski. KUROW,ICZ-KALISZ Joanna, Elementy dekoracyj,ne dawnych współczesnych wnętrz mies:1lkalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kuoharska. PANKOWSKA Danuta, Formy życia towarzyskiego robotników łódzkich w okresie międzywojennym. prof. dr B, J'aworska. PIERONKIEWICZ Krystyna, Kryteria rozróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych Kaszub, doc. dr hab. J. Kucharska. 'SIENKIEWICZ Joanna, Pożywienie Jakutów, dr W. Baranowski. �315 KRONIKA STEL\~CZUK W.iesław, ŁowieC'two na Syberii w śWtietle polskich źródeł pisanych, OJ' W. Baranowski. STEL'\lACHOWSKA-BALCEREK ArIetta, Pojęcie pr,zesądu i jego rol,a w wybranej grupie, prof. dr B. Jaworska. STYCZYŃSKA Mariola, Karnawał jako fenomen kultury - próba analizy an,trop'0iogicznej, prof. dr B. Jaworska. SYLBURSKI Paweł, Zwyczaje wesellt1e w łódZikim środowisku robonie,zym, prof. dr. B. Jaworska, WIELEWSKA Ewa, Żydows~i rok obrzędowy, prof dr B. J,awors'ka. WILCZA W Dariusz, Twórca ludowy w społeczności lokalnej na przykładzie Ni~ifora Krynickiego, dol..'.dr hab. J. Kucharska. 1987 BRUC Bogumiła. Wdowieństwo w obyczajowości środowiska robotniczego, prof. dr B. Jawors·ka. CIESIE.LSKA Bogna, Procesja religijna, jej forma i funkcje społeczno-kulturowe (na przykładzie procesj,i w Łodzi), prof. dr B. Jaworska. GAWLlK Le:>zek, Sytuacja materiaLna ,i kuLturowa ludzi starych w rodzinie i spokezności wiejskiej na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. GERS :vIagda1ena, KOl1Jtrola społeczna życia religijnego w społecznościach lokalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. KALISZ Jal'Osław, Wesele kaszubskie, doc. dr hab. J. Kucharska. 2\lALl'\7GWSKA Lucyna, Ballada miejska w środowiisku robotników łódzkich prof. ci,r B. Jaworska. MYSZKOROWSKA Grażyna, Ceramika środkowo i południowoamerykańska w muzc-ach pols~ich, doc. dr hab. J. Kucharsk,a. PAC '\lalgor.z.ata, Księżacy w świetle arty,kułów "Zonzy" oraz miejsce czasop,isma ."".ich życiu, dr W. Baranowski. PARADA Janus,z, Żydowskie obrzędy rodzinne, prof dr B. JawoTska. PLTJCI';'SKA Aldona. Próba ukazania katolicki'ch norm moralnych w świadomości j ;:Jraktyce robotn,ików łódzk,ich, prof. dr B. Jaworska. SIEMI:\'SKI Tomasz. Stosunki językowe we wsiach kaszubskich (tereny pogranicza i centrum l'egionu), doc. <11'hab. J. Kuchal·ska. SZYElLSKA Judwiga, Tkanina i haft opoczyńs,ki w latach 1900 -1945, prof. dr E. Jawor,;ku. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza - Poznań 1983 Bl\K nomem, Budownictwo wiejskie dawne i nowe w Puszczy Noteckiej, doc. dr h,,:). B. Linette. C-"';'DIA Aliredo Aparicio, Ayllu _. wspólnoty Indian Andyjskich na przykładzie Boliwii i Peru, dr hab. A. Pasem-Zieliński. CHO.JNOWSKA-BURKIETOWICZ Katarzyna, Pisarstwo Leona Skrzypczaka jako puykład twórczości nieprofesjonalnej, prof. dr Z. Jasiewicz. CZERVvIŃSKA Hanna, Czas w as>pekcie magicznym i rehgij.nym w polskiej tradY',yjnej kulturze ludowej, prof. dr Z. Jasiewicz. �316 KRONIKA DASZKIEWICZ Justyna, Stare i nowe osadnictwo PUSz.czy Noteckiej, doc. dr hab. B. Linette. DOBKOWSKA Małgorlzata, KuLt agrarny u ,Indian Pueblo, prof. dr Z. Jasi€w,icz. FRYZA Małgorzata, Migracje jako czynnik zmiany kulturowej (na przykładzie Puszczy Notecko-Warciańskiej), doc. dr hab. B. Linette. HERNACKA Aleksandra, Warsztat etnograficzny w badaniach problematyki Ziem Zachodnich i PóŁnoCinych, doc. dr hab. Z. Stas,zczak. MŁ YŃSKA Emilia. Znaczenie tradycyjnych elementów we współczesnej ku.lturze Noer.wegii,doc. dr hab. Z. StasZCizak. SKIBA Andnzej, Opowiadanie i rozmowa jako element kultury rodziny w,iel"kiej. Na podstawie badań wsi Rosko Krucz w województwie pilskim, pr'Jt dr Z. Jasiewicz. SOPPA,Irena. Dz,iedzidwo kulturowe a dziedZliczenie gospodarstwa (na przyki,J,dzie dwóch wsi bi,ałostodkich), doc.. dr hab. Z. staszClz'ak. SOPP A Mieczy05,ław, Współczesne przeobrażenia gospodarki rolniczo-hodo'A'lanej w PuslZozy Noteok'iej,. doc. dr hab. B. Linetite. ST AiNKIEWICZ Jerzy, Zmiana kulturowa u Indian Panare w WenezuelskieJ Amazonii, dr hab. A. Posern-Zieliński. SZMAŃDA Maria, Tanatologia Jakutów. Próba ujęcia strukturalnego, prac dr Z. Jasiewicz. WIECZERZAK-WOLODŹKO Jadwiga, Obyczajowość w życiu mieszkańców Ol',ztynka, prof. der J. Burszta. WIESZCZECZYŃSKA Teresa, Mit kosmogoniczmy u ludu polskiego, prof. dr L Jas'iewiCiz. 1984 JANKOWSKA Teresa, Budownictwo drewniane ziemi dobrzyńskiej. doc. d:' hab. B. Linette. KOPCZYNSKI Waldemar, W'spółczesna szwedzka rodzina farmerska jako grupa społeclZna i środo'wisko kulturowe, prof. dr Z. Jasiew,icz. KOSTKI,EWICZ Grażyna, Współczesna obrzędowość pogrzebowa na Orawic doc. dr hab. B. Linette. LEW ANDOWSKA Da!l1uta, Instytut Serbołużydki a zagadn,ienic etnicznośc; CJrof. dr J. Bunsz,ta. MICK'IEWICZ Alina, Przesąd jako element ludowego poglądu na świat. 11\~' podstawie badań we wsi Deszczno w woj. gorzowskim), pmf. dr J. Burszt,l. NEHGA Al1Jna, Polski emigrant w prooesie pI1zemian społeczno-kulturowych na podstawie pamiętni1ków z Francji, prof. dr Z. Jasiewicz. SKWORZ Joanna, Trady'cyjne elementy kultury ludowej w obrzędowośc: :,JTZCsiedleńców z okolic Berezy KartusIkiej, doc. dr. hab. B. Lilliette. TALACZYNSKA Danuta, Wesele na wsi kujawskiej na przelomie XIX i XX \,,'(~:;u, Społeczne aspekty obrzędu, prof. dr Z. Jasiewicz. 1985 ADAMCZYK Elżbieta, Pod lasie - obszar etnograficzny specyficzny c:'-y pl'lei;ciowy w świetle literatury przedmiotu, doc. dr hab. Z. Staszcz ak. DANAK Jolanta, Zwyczaje kolędnicze we wschodniej części regionu rzesZO\·:óc.;:lCgo nad Dolnym Wisłokiem, doc. dr hab. B. Linette. JASKULSKI Janusz, Wytwórczość Indian Panare. doc. dr hab. A. POscl":'-Zieliński. �KRONIKA 317 KAIRSKI Mariusz,E'kologiczne aspekty :kultury Indian Pana re (AmaJZonia Wenezuelska) w świetle założeń ekologii kulturowej, doc. dr ha'b. A Pose.rn-ZieLinSikd. KLIMKO Jan, Napoje i napitki - znaczenie powszednie, odświętne i obrzędowe (w warunkach pTZJemiesZJaII1!~a tradycji regionalnych na w,si), doc. dr hab. Z. StasZiczalk. MAJEWSKA Hanna, KuLtura wsi i chłopów w twórczości Stanisława Czernika, ,p.rof. dr J. Burs.zta. NAWROCKA Marlena, Wiedza relig.ijna w środowisku wiejskim na przykładz.ie pa.raiii LasZC'zyn'k/Rawicza, doc. d~ hab. B. Linette. PRYLOWSKA-NOWAK Elżbieta, Skutki kulturowe przemiany tradycyjnego pasterstwa tatrzal1skiego w migrację wahadłową, doc. dr hab. Z. Staszczak. RZEWOLSKA-WĄDOLOWSKA Jolanta, Współczesna obrzędowość weselna w Rawicki'em, doc. dr hab. B. Linette. SCHMIDT Magdalena, Wpływ opinii społecznej na styl życia mieszkańców Kożmina Wie1kopolsbego, prof. dr J. Bursz.ta. SZAHOWSKA Bernadetta, Tradycyjna obI1zęd:owość narodziinowa we współczewych prakitykach m'ieslzkańców wsi podraw:iokłch, doc. dr halb. B. Linette. TI~CJANOWSKA Alicja, Rodowód etniczny wybranych elementów tra·dycyjnej lwltury ludowej Rumunii, doc. dr hab. Z. Staszczak. WITEK Maria, WITEK Waldemar, Tradycja regionailla w życiu mieszkańców Zdrojów, dzielnicy Szczecina, prof. dr J. Burszta. WOŁODŹKO Marek, Rola światopoglądu w działaniach ekonomicznych, doc. dr hab. A. Pałublicka. 1986 BARTKOWIAK Lidia, Polskie i Slzwedzkie pożywienie ludowe. Próba analizy porównawo:rej, prof. dr Z. Jasiewicz. BIALOWIEC Ewa, Tradycje pierwotnych potraw w Europie (polewki bryje), doc. dr hab. Z. Staszozak DACBNKO Iwona, Prace etnowaticZJne Stefana Szolc-Rogo,zińskiego. Ich znaczerJiiedła nauki i życia społeczJno-kulturowego, prof. dr Z. J:asiewicz. GĄGALA Marzena, Religijność ludowa na Warmii na przykładzie Sanktuarium Maryjnego w Gietrzwałdzie, prof. dr J. Burszta. GRZEGORCZYK Iwona, Obserwacje i badania Polaków nad szamanizmem w XIX i na .początku XX w. Bróba oceny w świetle nauki współczesnej, prof. dr Z. Jasiewicz. KUŻNIEWSKA Ewa, Działalność ludoznawcza Heleny Wiesławy Cichowicz, doc. dr hab. B. IJinetlte. MICHALCZAK Jolanta, Ośrodek badań naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Działalnośt~ w dziedzinie etnografii, prof. dr J. Burszta. P AWLAK Jola.nt<l, Ludowe zespoły śpiewacze Ziemi Chełmskiiej ja.ko przJ kład amato.rskie~o ruchu folklorystycznego, doc. dr hab. B. Linet.be, . PAWLAK Robert, Koń w polskiej kulturze chłopskiej, prof. dr J. Burszta. PELCZYŃSKI Grzegorz, Karaimi polscy. Studium etniczne, prof. dr J. - Burszta. PŁOTKOWI AK Jolanrta, Obrzędowość rodzin po1skich w Po1o.nezikoy, prof. dr Z. Jasiew:icz. SKOWROŃSKA Grażyna, Koń w polskiej kultJurze eliJtarnej, prof. dr J. Burszta .. STRAZYŃSKA Lidia, Tradycyjny taniec ludowy i je~o scenicZI11a prezentacja, prof. dr J. BUI1Szta. �318 KRONIKA TIETZ Katarzyna, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne na tere-nlie miast,'. Po'zonania, doc. dr hab. B. Linette. WACLA WSKA Katarzyna, Tradycyjne meble ludowe l'egionu Lyso;jór, c;c1c. dr hab. B. Linette. WOJCIECHOWSKA Mariola, Współcze:.ne leczn.ictwo ludowe na wsi leszcz:'ibkiej, doc. dr hab. B. Linette. 1987 ALEKSANDRZAK Renata, Zmiany wnętrz mieszkalnych we ws.i podmieh;';:ic~. na przykładzie Das1zewic, prof. dr Z. JasiJewicz. BAJDAN Grażyna, WrZory kulturowe :wchow.ań mlodzieży a starszego poi':.;)!enia mieszkańców wsi okolic Sz.czecina, prof. dr J. Burszta. CZYZEWSKA Jolanta, Współczesne zwyczaje i obrzędy doroczne na pnyidadzie praw·oslawnych świąt okresu ZJimowego, doc. dr hab. A. Szyfer. GOŁĄB Katarzyna, Wpływ wzorców obcych na wytwórczość ludową. prof. dr J. BursIZta. HARASIMOWICZ Danuta, Problem asymilacji kultul'llwej w rodzinach p"jsi;o-angielskich na przykładzie okręgu Norwich, doc. dl' hab. B. Linette. JANKOWIAK Barbara, Oznakowanie statusu spoleoZ!nego kobiety w wybrZlnych zwyczajach ludów euro.pej~kich, doc. dr hab. Z. Stas-zczak. KACZMAREK Beata, Proces a-clap,tacji kultul'Owej ludności greckiej w P')1:;ce. Na przykładzie rodzin zamieslZkujących we Wrocławiu. doc. dr hab. ,\, Szyfer .. KUBIATOWICZ Emilia, Obrzędowość pogrzebowa Tatarów z Bia!ostockiego d"wniej i współcześnie, prof. dl' Z. Jasiewicz. NAZA'RUK Alina, Współozesne zwyczaje j obrzędy weselne na Pod!asiu \\' rodzinach wY'znania prawosławnego (w wybranej wsi Milejczyce), doc. dr hab. A. Szyfer. PSARSKA Teresa Katarzyna, Współczesna religijność ludowa na przyklildl.ie wsi okolic Krobi (Biskupilmy), prof. dr J. BursZlta. PUPEK Ewa. Bułgarzy - ogrodnicy w Poznaniu. Procesy adaptacji w nowych warunkach przyrodniczych i społeczno-kulturowych, prof. dr Z. JasiewicI.. SAWICKA Anna, Toponomastyka Puszczy Noteckiej \V świadomości miesl.kańcl)\'" (rejon osadnictwa tzw. Mazurów Wieleńskich), prof. dr .}. Burszta. SOM·MERTAG Mar.ia, W.spółżycie sąsiedzkie a system wa.r!ości mieszkańcó\\" wsi Sypniewo, prof. dr J. BursZ/ta. WITKOWSKA Iwona, Elementy kultury bułgarskiej we współczesnym życiu rodzin bułgars'ko-pols,kich w Poznaniu, prof. dr Z. Jasiewicz. ŻUKOWSKA-PLISZKA Ewa, Rodzina w procesach adaptacji i jntegracji spoleczno-kulltur·owej emigr,antów. Na pI1zykładzie rod2Jin polskich w Australii, prof. ,dr Z Jasiewioz. Uniw€'l1syte.t WarSlZawskii - Warszawa 11983 ALEKSA Anastazja, Zmiany obrzędowości w Polsce, doc. dr hab. M. Pokiropek. weselnej u Litwinów mieszkających �319 KRONIKA BARTNICKA Małgorzata, Percepcja przestrzeni szawy, prof. dr Z. Sokolewicz. CZARNOTA Robert, Cybernetyczny lewlicz. KRASUSKA Joanna, __ próba obraz Współczesne wyjaśnienia hab. M. Pokropek. KRASU SKI Wojciech, ich Krzyże dr. hab. M. Pokropek. MARCHLEWSKI Wojoiech, grupy wnętrza wyglądu i miejskiej domów Osadnictwo jako Bułgaria) na tle jego M. Pokropek. HAl' AJCZYK Ewa, turze ludowej, TOKARSKA Czarownice prof. Drinowo i clzarownicy i sfery Starogrodz'e doc. analizy (okręg dziiałania dr doc. eko-etnoTyrgowisLte, bałkańskim, ich Soko- doc. dr. hab. w polsikiej kul- dr W. Dynowski. Joanna, propozycja wi Z. przestrzeni, próba w budownictWiie War- i mody, podziału - dr w tradycji "Olęderskie" pierwowzorów prof. mieszkalnych znaki logiClZnej, doc. dr hab. M. Pokropek. MATEEW KrassimiI', Tradycyjne budownictwo przykładzie obl'lzędowej, oddziaływaniem kapliczki na Nauk!i Don interpretacji, prof. Juana w świetle tybetańskiego buddyzmu - dr Z. Sokolewicz. 1984 DUŻYNSKA Magdalena, kładZJie kilku wsi Mrt hab. A. Zadrożyńska. DZIEWANOWSKA I'zabella, cji i analizy, JANCZEWSKI prof. KUZNIECOW Tradycyjne Kategorie prof Janusz, łej. prof. wspólnoty i chłopskich gry i jego z okolic znaczen,ie Białej i zabawy dziec:ięce, ubioru Tradycyjne ° Małgorzata, MARCZAK Bogumiła, ści etnicznej ludowego rzemiosło symbolice i wiejskie jego klasyfika- przemiany na w kurpiowskiej warszawskich gospodarza Tradycja imigrantów grobów w kulturze ludowa polskich i w wa. MICHALSKA-CIARKA Magdalena, prof. dr Z. Sokolew,icz. terenie Puszczy wielkanocnych, ludowej, nai'odowa Paranie, prof. "Warszawsk!i prof. w RADZIMIRSKA-Pl\KOWSKA przyczynek do Sławomir, SZCZEPKOWSKI dwóch nad Cmentarz Jerzy, wojska SZCZĘSNA-DURYS Anna, badań a pamięć, Struktura i marynarki Anna, wsi w dr. knzyż" Bia- prof. tożsamo- dr Pojnaro- kw,iatów końmi strój hab. 1981 - 19'133, na przykła- narodowy A - Zadrożyńska. dr Z. Sokolewicz. handlowej, inicjacyjnych prof. lokalna krośnieńskim), Współczesne Magdalena, O)Jrzędy dr Z. Sokolewioz. jako doc. doc. W. Dynowski. A Kutrzebaz krakowski narodową, obrzędów SpoŁeczność woj. SZOT-RADZISZEWSKA Elżbieta, prof. dr Z. Sokolewicz. ZMYSŁOWSKA świata, prof. Strój mitologią dr kształtowaniu PIETRZAK DarIusz, Koń w gospodarce chłops:kiej, oraz handel dZJie woj. krośnieńskiego, prof. dr A. Kulrzeba-Pojnarowa. kładzie dr dr A. KlUtrzeba-Pojnarowa. dr hab. A. Zadrożyńska. MARCINIAK Ewa, Pozycja więźniów, próba przy- doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. :VIAJEWSKA SIKORA (na Podlask:iej), dr Z. Sokolewioz. Marek, PusZClzy Białej, o pochodzeniu szlacheckich narodzin na przykładZlie grup dr Z. Sokolewj.cz. i obcy, prof. trwande dr przemiany i A. i :zmiana (na przy- Kutrzeba-Pojnarowa. w dzieaińs,twa społeczności w ludowej Rom, wizji �KRONIKA 320 1985 CETtERA Jerzy, Ceramiczna plastyka figUJl1alna w Chałupkach, doc. dr hab. M. Poikropek. KOKOTKIEWICZ Piotr, Wieś Nowosolna koło Łodzi kolonia Herrenhutów, dvc. dr hab. M. Pokropek. POPAKUL Izabela, Nowe [osadnictwo rybackie na przykładzie wsi Trzebierz, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. SZNAJDERMAiN Momika, Mityczny wizerunek zarazy, doc. dT hab. A. Zadrożyńska. WILK-SALETOWSKA Ewa, Pożywienie wigilijne w tradycyjnej kulturze, prof. dr A. Ku!tTzeba-Pojnarowa. 1986 ANDRZEJKOWSKI Jan, Społeczne podstawy wesela drobnoszlacheckiego, prof. dr Z. Sok'OlewiClZ. AiRJvlATYS Joanna, ,Tr-adycyjne budoWiniDtwo Puszczy KampinoSikicj proces powstawania budynku mieszkalnego, doc. dr hab. M. Pokropek. BIELOWSKA Ewa, Niektóre kategorie interpretacyjne pożywienia w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. ([Zle szczególnym uwzględnieniem Kwaśne przaśne), prof. dr Z. Sokolewicz. BOGUSZEWSKA Beata, Wychowanie dZlieoka wiej'skiego, tradycja i zmiany na przykladziie wsi ,regionu kmśnieńskiego, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. DEM SKA Anna, M·istrzowie ceremonii w obrzędach narodzin i śmierci, prof. dr Z. SoikolewicZl. DEMSKI Dagnosł'aw, Zycie ascety jako alternatywna droga ludzkiej egzys·tencji, prof. d~ Z. SoJwle Wiioz. ENGELKIiN"G Anna, Wiara w magioZlllą moc słowa w .polskiej ku:1tur.ze ludowej na przykładz:ie rytuału błogosŁawieństwa, doc. dr hab. A. Za·drożyńska. GRADZIŃSKI ZygmuIlIt, Młynarstwo powiatu chelmskiego (geneza, rozwój, za.rllik), doc. ill hab. M. Pokmpek. w XIX i XX wieku JANIK Doro,ta, SymboHk'a obrzędów przejśeia, wyzwoliny w gruJpach zawodowych rzemieślników oraz u fJisaków ,i kosiarzy, prof.dr Z. Sokolewicz. NOŁODZIEJSKI Marek, Wizje !końca świata jako element ,kulturowego, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. LASKOW6KA-OTWiI.NOWSKA Justyna, Symbolika dożynek. syfik'acj.i, doc. ill hab. A. Zadrożyllska. MAŁ YSZKO Stanisław, Ośrodek garncarSiki 'stockie, doc. dr hab. 'M. Pokropek. w Czannej systemu próba społeozno- opisu Wsi Kościelnej i kla- woj. biało- MIRONIUK Alicja, Twór01Jość rreŹJbiaif:ska Jana Markowskiego na tle dawnych ~ w.spółczeSillych zjawisik rzeźbiar.sJdch Oiechanowca i okoHe, doc. dr hab. M. Pokropek. PACZYŃSKA Małgorzata, Diabeł Boruta cznej mieszkańców Ziemi Łęczyckiej, P ARTYKA Joanna, Szlachecka "Silva czmych, prof dr Z. Sokołewicz. :PITUCHA Beata, Sposoby prof .. dr Z. Sokolewicz. i formy w wyobrażeniach i twórczości prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. Rerum" jako podróżow.ania źródło do badań w olmlicach Sołca artystyetnograii- nad Wisłą, �321 'KRONIKA POTKAŃSKI Tomasz, Społeczność Sondżo w procesie przemian, prof. dr Z. Sokolewic,z. RAWSKI Edward, Śmierć w świadomości potocznej, prof. dr Z. Soko,lewicz. wsi Chałupki, prof. dr SZCZESNIAK-GOSPODARCZYK JOaJnna, MonograLia Z. Sok,olewicz. SZPAKOWSKA Jadwiga, Strój okolic Krosna a poczucie odrębności grupowej, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. TARGOSZ-KRYSIK Bożena, Garncarstwo u ludu Nuba Moko z południowego Kordofanu w Sudanie, prof. dr Z. Sokolewicz. ZŁOCKA Magdalena, Świątynny rytuał hinduistyczny, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. 1i987 BACZYNSKI Andrzej, Portret rzeźbialfZa ludowego FranC'iszka Sadownika z ŁomaJz, doc. dr hab. M. Pokropek. BAKALARSKA Laura, Wybraine elementy folkloru młodzieży szkolnej lat osiemdziesiątych, prof. dr Z. Sokolewiaz. BOJANOWSKA Beata, Przemiany formy ,i funkcji ołtarzyka domowego i innych pr'zedmiotów kultu religijlnego na tle zmian wnętl1za domu wiejskiego na terenie Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. BUł"AT Jakub, Przestrzeń sakralna domu wiJej,skiego, prof. dr Z. Siokolewicz. IŁENDO Barbara, Wesele w Puszczy Kampino~kiej, doc. dr hab. M. Pokropek. KNl'TTEL Jagna, Koncepcja harmonistów jako cJ.·zykład rea1izacji mitu natury, doc. dr hab. A. Zadrożyńs'ka. KUBIAK Anna, A~nihotra, prof. dr Z. Sokolew.icz. KUŚNIERZ Jolanta, Mehendi - sztuka, zwyczaj, rytuał, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. MALEWSKA Anna, Historia w swiadomości miesz.kańców Narola, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. ORŁOWSKA Barbara, lOostawy wobec śmierci filozofia świa,ta ludzkJiego na podstawie wypowiedzi ludności wiejskiej z Roztocza, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. PIENIĄŻEK Witold, Próba opisania wyobrażeń eschatologicznych w kulturze współczesnej, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. RESZKA Hanna, Zagroda chłopska z terenu Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. STARZEWSKA Katarzyna, Transpont i komunikacja na terenie Puszozy KampinoskJiej, doc. dr hab. M. Pokropek. SZAŁ YGIN Jerzy, Budowa. trwanie i destrukcja budynku mieszkalnego na terenrie Puszczy Kampinos'kiej, doc. dr hab. M. P,okropek. SZCZUKA Nela, Krzyże i kaplicZlki przydrożne a obraz życia wsi prawosławnej na przykładzie parafii Nowoberezowo na przełomie XIX i XX w., doc. dr hab. M. Pokropek. URBAN'OWICZ Irena, Przenosiny w weselu podlaSIkim i kurpiowskim, prof. dr A. Kutnzeba-Pojnarowa. ZAMOSCIŃSKI kolewicz. 21 Lud, t. LXXII Krzysztof, Ludowe lekarki w okolicach Biłgoraja, prof. dr Z. So- �322 KRONIKA Uniwersytet Wrocławski im. Bolesł,awa Bieruta - Wrocław 1983 BIELAK Maria, Geneza sochy w północno-wschodniej Europie, dr Z. Kłodnicki. CZERNIAWSKA 1l1ena, Małżeństwa miesrone pols>ko-niemieckrie na pograniczu, w Tejonie Łęknica-Bad Muskau, zawarte w latach 1970- 1980, doc. tir hab. E. PietTaszek. DUMIN HeilTyk, Dwór a społeczność chłopska. Wpływ właścicieli latyfundium narolskiego na ludność Narola i sąsiednich wsi od 1867 do 1939 r., doc. dr hab. E. Pietraszek. HORDZIEJEWICZ Roman, Zwyczaje zwriązane z wyJbol1em miejsca pod budowę oraz z budową domu Ina wsi polskiej od polowy XIX wieku do czasów obecnych, dr Z. Klodnieki. KA WCZYNSKI Andr,zej, Weselne p.ieozywo obr.zędowe w Polsce południovm-w~chodniej jako p.I1zejaw ludowej otwórcz.ości pl<lstycznej, doc. dr hab. B. Bazielich. MkRCZYK Iwona, Obrzędy rodzinne wśród kopieniaczy AfTyk:i Zachodniej, dr A. P,aluch. MŁ YNkRZ Barbara, Ośrodek garncarskii w Urzędowie, doc. dr hab. E. Pietraszek. NIZIŃSKA Elżbie.ta, Ludzie wędrowni ·iich zajęcia w polsk.iej k,uHur.ze ludowej, doc. dr hab. tE. P'ietraszek. P ASZKIEWICZ Irena, Wiplyw spolecznego iZrozmcowama na kSiztałtowanle się współozesnej twórczości ludowej okolic Oławy, doc. dr hab. B. Bazielich. PIWOWARCZYK Dani'usz, Ob11zędownść św.iąt maryjnych ze szczególnym uwzględn.ieniem funkcj.i.akcesoriówroślinnych. Studium porównawcze: Podlasianie Lasowiacy, dr A. Paluch. SOBOLE WSK A Aneta, Rola sta~osty w obrzędach weselnych regionu rzeszowskiego (na przy,kładzie wsi Wysoka Głogows'ka), dr H. Wesołow9ka. SZYMCZYK Jolanta, Znaczenie fitoterapiJi w leczeniu chorób kobiecych ',,; Lc:sowia,ków, dr A. Paluch. WIATR Aleksandra, Rodzaje i funkcja chust w tradycyjnej kobiecej odzieży ludowej w Po1s·ce, doc dr hab. B. Bazi<eili·ch. 1984 BALA WAJ DER Jolanta, Czas wolny zabrzańskich górników, doc. dr hab. E. Pietraszek. DOLIŃSKA Magdalena, Współozesna sz,tuka plemienia Aranda z Australii Srodkowcj, dr A. Paluch. DROBINA Maniola, Tlfadycyjne leczniclwiO wsi polskiej w zakresie wybranych choTób lZalkaŻTIych,dr A. Paluch. HOFFNER-SUCHECKA PauLina, P,taki w tradycyj.nym światopoglądzie ludowym ze szczególnym uwzględnieniem ich roli wieszczej, dr H. Wesołowska. KIJAK Janus.z, Nowe zwyc.zaje oj obrzędy rodzi-nne we wsi Ołbrachcice Wielkie w gm~llIie Ząbkowice Sląskiie, doc. dr hab. E. PietTaslZlek. KJOBYŁECKA Anna, 'RośLina w raklu obrzędowym na terenie Gór SwiGtokrzyskich, dr A. Paluch. KOCZWARA Barbara, Tradycyjne c.iesielstwo w.iejskie w gminie Limanowa w woj. nowosądeckim, dr H. We s'ołowska. KROLCZYK Józefa, Magiczne posługiwanie się rośliną w lecznictwie wsi polskiej w XIX i XX wieku, dr A. Paluch. �!KRONIKA 323 SKRZEK Paweł, Teatr,alność tradycyjnych 'zwyczajów Bożonarodzeniowych, doc. dr hab. B. Baizielich. SOW,IŃSKI Stanislaw, Wierzen~a do,tyczące duszy ludzkiej mieszkańców wsi Zagorzany w gmilIlueSo~ec-Zdrój, doc. dr hab. E. p'iEl'traSlzek. SZCZEPANIAK Graż)'lna, Układy funkcjonalno~przestrzel1Jne wiejskiego gospodars,twa domowego, na przykładzie w:'li podkieleckiej Sw,iatełek, doc. dr hab. E. Pietraslzek. 1985 BOHDANOWICZ Jacek, Rózga weselna, formy i funkcja oraz zwyczaje i obrzędy z nią związane, doc. dr hab. B. Baz,ielich. KOBA Małgorzata, 'MałżeńS'twa hClterogamiazne zawarte w latach 19'45- 1947 w byłym powiecie średzkiim jako czynnik zaaw,anS'owania procesów adaptacji i inilegracji, doc. dr hab. E. PietraS'zek. KUSMIDROWICZ Beata, Obraz Żyda w świadomości współCiZesnych miesizkailców wsi, na przykładzie Rozdziela ,i Żegociny, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAZAREWICZ Barbara, Kożuch ludowy w Polsce, doc. dr hab. B. Bazielich. NIKOŃCZUK Krystyna, Obraz Żyda w folklol1ze polskim, doc. dr hab. E. 1'ietraszek OSENKOWSK1 Ireneusz, Rybołówstwo nad Biebrzą, środkową i górną Narwią, doc dr hab. B. Bazielich. TARGOSZ Iwona, Obrzędowość doroczna na Sląsku Opolskim na przykŁadzie wsi Dobra w gminie Strzeleczki w latach \1945- 1985, dr H. Wesołowska. WOŁOCHOWSKA Marzena, Pra<ktyki magiczne i wróżebne w polskiej obrzędowości dorocznej Ize szczególnym uwzględnieniem Dolnego Sląska, dr H. Wesołowska. 1986 BEM Marek, Miejsce i rola 'zespołów folklorystycznych w kulturze wspó!ezesnej wS'i dolnośląs'kiej, dr H. Wesołowska. BUCHALIK Lucjan, Historia i stan badań kultury Dogonów, dr hab. A. Paluch. DUDA Agnieszka, Przemiany obrzędowości wese}nej Łemków na przykładz.ie wsi Bielanka koło Gerlic, doc. dr hab. E. Pietraszek. JACKOWSKA Dorota. Tkaniny u Dogonów, dr hab. A. Paluch. KOCZOR Ilona, Zwyczaje zawodowe górn~ków Hyl:mickiego Okręgu Węglowego, doc. dr hab. B. Bazie1ich. KOPREK Bogdan, Dusiza ludzka w tradycyjnym światopoglądzie ludowym w Polsce, dr H. Wesołowska. ŁUKASIEWICZ Barbara, Zdobnictwo murowanego budownictwa południowej Opolszczyzny (od drugiej połowy XVIII wieku do początków XX wieku), doc. dr hab. B. Balziel,ich. NIEBUDEK Jolanta, Elrementy zabawowe w tradycyjnej obr,zędowości dorocznej w Polsce, dr H. Wesołowska. PODBIOŁ Renata, Autorytety świata muzułmańskiego, dr hab. A. Paluch. 1'ODLEWSKA-BEM , "Krasnostaws'kie ChIńielaki" jako współczesne widowisko folklorystyczne, dr H. Wesołowska. ROGOWSKA Barbara, Sta,n kuLtury poHtycznej społeczności wiejskiej !Ze wsi Kloda (gmina Rydzyna}. doc. dr hab. E. Pietraszek. SOLECKA Halina, Współozesna sztUika ludowa rejonu pulaws,kiego, doc. dr hab. B. Bazielich. 21· �324 KRONIKA SZMURŁO Beata, Formy i znaczenie daru w obnzędowośei pogrzebowej w Polsce, dr H. We.s'ołowsk~. WOJ'DOWICZ Teresa, Miejsce mlodz1eży w życiu społecznym i kulturalnym wsi w latach pięćdz.i.oesiątych i osiemdzies.iątych XX w. Wi,eś Grabice k/GubiJna, doc. dr hab. E. Pietraszek. 1987 BEDNARCZYK Artur, Mieszkalne i gospodarcze budowniotwo drewniane w gminie Kuryłówka, w woj. rzeszowskiim, od polowy XIX w. do 1944 roku, doc. dr hab. A. Paluch. GAŁĄZKA Krzysztof, Ogień i woda w tr'adycyjnych pol~kich obr.zędach i zwyozajach rodzinnych li dorocznych, doc. dr hab. A. Paluch. GOLLA Hanna, Obrzędowość rodzinna na Archipelagu Bismarcka, doc. dr hab. A. Paluch. J ASNOWSKA Dorota, Zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem z uwzględnieniem rolli roślin, doc. dr hab. A. Paluch. ŁASEK Ewa, Formy i zdobniotwo uli na podstawie ,zbiorów ze skansenu mi'eSlzazącego się przy InSJtj"tucie Weterynar,i,i w Swarzędzu, doc. dr hab. A. Paluch. NOCEŃ Andnzej, Sytuacja ludzi starych we wsi Bażany woj. opolskie, doc. dr hab. E. Pietraszek. RYBKA Waldemar, Zaklinanie deszczu w Afryce południowo-wschodniej, doc. dr hab. A. Paluch. SOJKA Jan, Propozycje zastosowania metod statystycznych do badań tradycyjnej kultury ma,ter-ialnej, dr Z. Kłodnicki. 1Vlaria Niewiadomska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWGDZTWO ZORGANIZOWANE STOLECZNE W 1986 ROKU WARSZA WSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Drzeworyty :z Katmandu" Scenariusz: A. Latusek, B. Manandhar, oprawa plastycZlna: E. Kossakowska, 50 eksponatów. Ekspozycja: 6 - 30. Ol. w Galerii Klubu M.P.iK. "Ściana Wschodnia" w Warszawie; Ekspozycja: 20.02. - 12.03. w Nowohuckim Centrum Kultury; Ekspozycja ZEL03.- 15.04. w Miejskim Domu Kultury w Swinoujściu; Ekspozycja: 29.04.-11.05. w Muzeum Okręgowym w Ciechanowie; Ekspozycja: 16.05 - 4.06. w Domu Kultury "Zachęta" w Białymstoku; Ekspozycja: 5.09. - Z8.09. w BWA "Salon SZJtuki W~pólczesnej" w Bydgoszczy; E1kspozycja: 3 - 15.10. w BWA w Toruniu. "Bogowie ludu ,Iondii" Scenariusz: konsultacja: B. Buczek-Plachtowa, opmwa plastycZlna: A. ChruścillSlka-Łukasik, K. By,r~ki, J. Kus'io, M. Smyczek, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: �325 IKRONIKA w Galerii "Nusantara"; Ekspozycja: 4.06. - 3.11. w Muzeum Archeolow Gdańsku. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. 24.01. - 10.04. gicznym "Miedź w kulturach Scenarius.z: Azji" NI. Majka, oprawa plastY·ClZna: M. Kilian, 220 eksponatów. Ekspozycja: l\1u'zeum Miedzi w Legnicy. Katalog. Współorg.an.izator: Muzeum Miedzi w Legnicy. 23.01. - 29.03. IV .,Grafika lamajska z Nepalu" Scena·riusz i oprawa plastyczna: A. Lalusek, 70 eksponalów. Ekspozycja: 10.02._ 29.03. w Muzeum Regionalnym w Chojl!JJowie. Katalog. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Chojnowie; Ekspozycja: 14.04 - 30.04. w BW A w Częstochowie, 82 eksponaty. "Afgailska sztuka i rękodzieło" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Ananicz, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 18.a4.w Muzeum Narodowym Z,iemi Przemyskiej w Przemyślu. Współorganizator: Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. - 30.08. ,.Vanuatu Scenariusz: J. Szelegejd, eksponatów. Ekspozycja: oprawa s7Jtuka i etnografia" plastyczna: R. Szozepańskd, w Galerii "Nusantara". 10.06. - <10.08. "Gamelan Scenarius.z i opr-awa plastyczna: w Galerii "Nusantara". w 'f,'ars:zawie. - 25.10. - ,J. Szelegejd, Katalog. ok. 80 magiczll1Y dźwięk Indonezji" A. Latusek, ak. 90 eksponatów. Ekspozycja: 19.08.Współorganizator: Ambasada RepubUki lndone1zji "Nepal. Kraj i ludzie" wystawa fotograficzna Miłosława Pietruszki Scenariu51z: M. Pietruszka, 88 fotogramów. Ekspozycja: 5.10. - 30.10. kim Centrum ~ultury w Białymstoku . .,Stroje mniej>szości narodowych Chińskiej Republiki w Akademic- Ludowej" Scenariusz: A. Latusek, 1. Łabędzka, oprawa plastyczna: J. Golowska, H. Styk, ok. 90 eksponatów. Ekspozycja: 4.11.86 - 15.01.87 w Galerii "Nusantara". Katalog. Współorgrun:iza.tor: Ambasada Chińskiej Republiki Ludowej w Warszawie. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Kultura ludowa ZJiemi Cieszyńskiej" Scenariu!>z: E. Osińska-PiS'korz, M. Demhiniak, oprawa plastyczna: T. Zaręba, eksponatów. Ekspozycja 27.01. - 30.03. Katalog. Współorganizatorzy: M.K.i S. Departament Bibliotek, Domów Kultury i Dz:i;ała.1ności Społeczno-Kulturalnej, Macierz Ziemi Cieszyńskliej, Towarzy:>two Miłośników Regionu, Muzeum w Cieszynie 315 Laureaci "Jołanta PętkSiowa, Adam Wydra Nagrody Anty,gtyczmej Młodych im. S. Wyspiańs1dego" Scenariusz: J. Migdał, oprawa plastyczna: R. Romanowska, 129 eksponatów. zycja 4.04. - 1.06. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łukowie. Ekspo- �KRONIKA 326 "Co kraj to obyczaj" pokonkursowa wY'mawa .rysunków Scena:riuSlz: M. Bero, 130 prac. Ekspozycja: Muzeum Kary tkatury. "Tradycja i współczesność 6.06. - 20.07. Katalog. Współorgan~ator: polskiego ruchu ludowego w sztuce ludowej" Scen-arjuslz: J. Migdał, oprawa plastyc1zna: H. Gałązka, ok. 200 eksponal1:ów. Ekspozycja: 19.06. - 31.08. Folder. WspóŁorganizatorzy: Centralny Zw.iązek Spółdtielni RękodZ<ieła Ludowego i Arty,9tycznego "Cepelia", Stowarzyszen:ie Twórców Ludowych. "Lima - wieś Slzwedzka w fotografLi" Scenariusz: M. Parnowska, ok. 100 fotografii. Współorganizatorzy MK~S, Insty,tut Szwedzki. Ekspozycja: 14.10. - 30.11. Folder. "Kula" . Scenariusz i oprawa plas.tyczna: J. Moreno, ok. 100 eksponatów. ~0.11.86 - 30.03.87·. Foler. Współorg.anizator: Muzeum Azji i Pacyfiku. "Laureaci Nagrody im. Oskara Bkspozycja: Kolberg,a" Scenariusz: M. Orlewicz; oprawa plas!tyczna: K. Michalik, ok. 130 eksponatów. EkspolZycja: 17.12.86 - 20.02.87. Współo-rgaillzatorzy: MKiS, "Cepelia", Zarząd GłóWlI1Y RS\V: "Prasa-Książka-Ruch", M,aJzowiecik.j,e Towanzystwo Kulitury. WOJEWODZTWO BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska. Muzeum Okręgowe "Malarstwo i rzeźba Zygmunta ScenaJ"jusz i oprawa plastyczna: - 30.06. ·W Muzeum w Łosioach. Walenciuka" A MiI1Oniuk, 54 eksponaty. "SZJtuka ludowa południowego Ekspozycja: 24..04.- Podlas'ia '86" wystawa pokonkursowa Scenariusz: A. Mirontuk, A. Radzikowska, oprawa plastyczna: K. W,i,tkowska, 327 eks.pona,tów. Ekspozycja: 15.05. - 29.06. A. Grajewska, "Zabiegi o czystość" Scenariusz: A. Miron.iuk, oprawa pl<łstyczna: zycj.a: 28.08. - 2.11. w Muzeum w Łosicach. "Podlaska tkanina K. Witkowska, 64 eksponaty. Eks.po- ludowa" Scenariusz .i ·oprawa· plastyczna: A. MirCllI1iuk, 45 eks·ponatów. Ekspozycja: 11.07.w Muzeum Stanisława Staszica w Hrubieszowie; Ekspozycja: 22 paździe,rmk w Wiejskim Domu Kultury w Sitniku, 22 eksponaty, - 27.09. �327 IKRONIKA "Miary ~ wagi" Sce.nariuSiZ: A. MirOllliuk, oprawa plastyczna: K. W,itkowska, ponaty. Ekspozycja: 13.11.B6 - 5.0LB7 w MUJzeum w LoSlioach. WOJEWODZTWO INSTYTUCJE A. Gajewska, n eks- BIAŁOSTOCKIE NIEMUZEALNE Białystok, Wojewódzki Dom KulJtury "Wojewódzki przegląd pisanki ludowej wystawa pokonk!ursowa 'B6" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Orzechowicz, K. Kunicka, M. Konopko, konsultacja: Muzeum Okręgowe w BiałymSJtoku - Z. Cilesiels'kii, 770 ekspOlilll.tów. Ekspozycja 30.03. - 30.04. WOJEWOOZTWO BIELSKIE !VIUZEA Bielsum-Biala, Muzeum Okręgowre "Teatr obrzędowy w Beskidach li jego inspiracje" Scenariusz i oprawa plastyczna: K. Pieronkiewicz, konsultacje: B. Turno, 98 eksponatów. Ekspozycja: 12.05 - 4.06. Wspó~orgaJIllilz,artor:Państwowy Teatr Lalek "Banialuka" "Bielsko-Bi,ała w malar.stwie twórców nieprofesjonal:nych" ScenariuSiZ ,i opr,awa plastyozna: K. Pieronikiewicz, konsuHacja: B. Turno, 46 eksponatów. Ekspozycja: 12.06. - 30.06. w Klubie Garnizonowym w Bielsku Białej. "Współczesne Scenariusz: malarstwo K. Pieronkiewicz, na sZ1klei rzeźba ludowa Kar.palt Polskich" konsultacja: B. Turno, 168 eksponatów. Ekspozycja: 23.07. - 30.10. Cieszyn, MUZieum BeskJidzkie im. A. PoQ'żorskiego w WiśIe wystawa "Koroneczki" twórozości. dziecięcej inspirowanej twórczością Oprawa plastyom,a: J. Krop, 150 eksponatów. Ekspolzycja: ganizator: M~nisterstwo Oświaty ,i Wychowan'ia, Kuratorium nia w Bielsku Hi.ałej "Rzeźba ·i malarstwo WspółorOśwd.aty li Wychowa- 15.02. -1'5.03. L. KubaszYlka z KoIl!iaikowa" eksponatów. Ekspozycja: 20.09. - 1'5.12. Współorganizatorzy: nie, Oieszyńskie Oentrum Kultury Żywiec, Muzeum 206 ludową Muzeum w Cies'zy- �KRONIKA 328 "I pokonikursowa wystawa pIasty/ki obnzędowej województwa bielskiego" Scenariusz: L. Grajny, oprawa plastyczna: L. Grajny, R. Czader, W. Wilga, 83 eksponaty. EkspO'Zycja: 31.01. - 9.03. Współorganirotor: Żywiecki Ośrodek Kultury. "DaWQle ludowe malarstwo Scenariusz: L. Grajny, eksponaJty. Ekspozycja: oprawa na szkle Beskidów plastyczna: L. Grajny, Katalog. J. Ruśniaczek, A. San tera. 54 2'5.07. - 25.08. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Bielsko-Biała, Wojewódzki Dom Kultury "Sztuka ludowa województwa Scenaniusz: Z. M!icherdziński, oprawa EkspolZycja: 7 - 12.06. w Wojewódzkim Sucha Beskidzka, Zachodnich" Towarzystwo bielskiego" plas.tyozna: B. Wrona, ok. 150 eksponatów. Ośrodku Ku1tury w Ostrołęce. MiłoŚJ1,iikówZiemi Suskiej "Sucha w dawll1:ejfotografi.i" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Harasimczy-k, -wrzesaeń w MOK w Suchej BeskidzJkiej. WOJEWÓDZTWO 138 fotografij. E,kspozycja: lipiec- BYDGOSKIE MUZEA Chojnice, Muzeum Hiswryc1Jno-EtnograJiiczme "Pokonkursowa wystawa współcze~;nej sztuki ludowej Kaszub" Scenariusz: L. Tybol'<ska, L. Bialkowska, oprawa plastyczna: K. LemańclZyk. konsultacja: L Wr,onkowska, 140 ekspona'tów. Ekspozycja: 21.05. - 8.12. Informator. Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "HaH kaszubski Scenariusz: M. Huryn, 25 eksponatów. rodziny Betynów" Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 18.07. - 20.09. CHEŁMSKIE MUZEA Krasnystaw, Muzeum Regionalne "Rzemiosło ScenariuSlZ: W. Fedorowicz, Ek.s<pozycja: 6.06. - 17.09. Scenariusz: W. Fedorowioz, pozycja: 19.08. - 3·1.12. ludowe - oprawa plecionkarstwo" plastyczna: E. Romańc'zuk, "Praca w rzeźbie Jiudowej" oprawa plastyczna: E. Romańczuk, 48 eskponatów. 32 eksponaty. Eks- �329' ,KRONIKA WOJEWODZTWO CIECHANOWSKIE MUZEA Mława, Muzeum Ziemi Zawknzeńskiej "KulturH ludowa Zawkrza" Scenariusz: 1. Borowy, oprawa plastycZilla: 1. Borowy, A. Parrasiuk, ok. il50 eksponatów. Ekspozycja: 2:3.05.- 31.12. Współorgarnlflator: Muzeum Okręgowe w Ciecha~ nowie. WOJEWODZTWO ELBLĄSKIE MUZEA KwidzyiJ, Muzeum Zamkowe w Malborku, Scenar;iusz: II. Sampławska, cja: 24.03.- 30.04. oprawa "Pisanka "Współczesna Scenariusz: H. Sampławs.ka, zycja: 20.05. - 20.09. Oddział w Kwidzynie regiOlI1aJlna" plastycZ'lla: S. OZJerny, 9'3 e.\{sponaty. Ekspozy- &:duka ludowa Pomor.za Gdańskiego" oprawa "Kaszubska plastyczna: S. Czerny, 2,20 eksponatów. Ekspo- ceramik'a ludowa XX w,ieku" Scenariusz: T. Przała, komisarz: H. Sampławska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 6.12. - 30.12. WOJEWODZTWO oprawa p1as,tyc,zna: S. Czerny,. GDAŃSKIE MUZEA Wdizydze, Kaszubski "Ochrona Scenariusz: - 15.09. Park Etnograficzny tradycyjnego T. Sadowski, budownictwa 20 plansz ludowego na Kaszubach z rysunkami i zdjęciami. i Kociewiu" Ekspozycja: 1.07.- ,,80 lat Muzeum we Wdzydzach" Scenariusz: A. Kwaśniewska, zycja: 29.07.- 30.09. 32 reprodukcje zdjęć,23 eksponaty, 12 plansz. Ekspo- "FOiklor ziemi kaszubskiej" Scenariusz: A. Kwaśni'ewska, 29 eksponatów. Szkół Zawodowych nr l w KośoicTlzynie INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gd-ańS'k, WojewódZJ!ci Ośrodek Kultury Ekspozycja: 8 - 12. - 15.12. w Zespole �:330 KRONIKA "Hafty kaszubskie hmy Konkel z Wejherowa" : Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A Szablewska, zycja: 5.02. - 7.03;.w Galerii SztukJi Ludowej WOK "Współczesna 36 eksponatów. Ekspo- sztuka ludowa KasZJub" . Scenariusz: K Srzałaśna, opI1awa plastyczna: Z Chylarecki, cja: 14.03.- 12.04. w DK w Gdańsku. Katalog. 233 ekspona,ty Ek.spo>zy- "Hafty kociewskie Mar.ii Wespy z Tczewa" 'Scenariusz i oprawa plastyczna. K. Szałaśna, 49 eksponatów. w Galerii Sztuiki Ludowej WDK. "Zabawki Ekspozycja: 2.05. - 27.05. ludowe" Scena.fiiusz: K. SJzałaśna, oprawa plastyczna: A. SZJablewska, 90 eksponatów. Ekspozycja: 30.05.-\1.07. w Galer~i SZJtuki Ludowej WOK Współorganizator: Reg,iOln-aIne Biuro Sprzedaży "Cepelia" w Gdyni. . "Członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych O/Gdańsk prezentują" Scenariusz: K. Szałaś"il'a, oprawa plastycZJna: A. Szablewska, 90 eksponatów. Elkspozycja: 7.08.- 30.09. w Galerii Sztuki Ludowej WOK. Współorganizator: STL O/Gdańsk. "VII wystawa haftu kaszubskiego Klubu Siedmiu Kolorów" .Scenariuć>z: K. Szałaśna, oprawa plastycZJllia: Z. Chylarecki, 60 eksponatów. Ekspo'zycja: 3.12.86.- 27.01.87. w Galerii Srztuki Ludowej WOK. Współorg,anizator: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w Gdańsku. WOJEWOOZTWO GORZOWSKIE MUZEA ·GorzÓw Wilk.p., Muzeum Okręgowe "Wi elkopOl1s1kaXIX-wieczna 1 SC'enadusz - 1.05. oprawa plastyczna: M. Bauman, I1zeźba ludowa" 40 eksponatów. Eksporzycja: 8.02.- "Ubiór ludowy na Podhalu" 'Scenariusz: H. Błaszczyk-Żurowska, Ekspozycja: 9.03.- 3.06. oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponatów. "Sztuka zdol:miczo-obrzędowa związana z nadejściem oraz ze świętami Wuelkanocnymi" Scenariusz - 15.05. oprawa plastyczna: G. Kostkiewicz, 40 eksponatów. wiosny Ekspozycja: 10.04.- �331 ,KRONIKA "TechU1likidawnej uDok, czar" Scenariusz: Z. Linkowski, oprawa plastyczna: J. Piechocki, - 15 e1ksponatów etnogmficznych). Ekspozycja: 18.05. - 23.10. (w ramach wystawy "Ozwar;ty kon,kurs na Ir,zeźbę ludową" ScenariuslZ oprawa plastycZlTIla:G. Kostkiewicz, 5,2 e\ksponaty. Ekspozycja: 17.11.86- - 31.01.87. WOJEWÓDZTWO JELENIOGÓRSKIE MUZEA Jelenia G6ra, Muzeum Okręgowe ..Dolnośląskie meble ludowe od końca XVII w. do 'połowy XliX w." Scen;-;'iu.z: H. Slomska, oprawa plastyczna: otwaraie 15 paźdz.icrnika. Informator. Ka;nic"na Góra, r.'Iuzcum Tkactwa 71 eksponatów. Ekspozycja: Dolnoślą::lkieg,o "Świ::lt bajki Scenariusz i oprawa plastyczna: cja: 25.04 - 30.06. Folder. W. Sierka, M Eckert, WOJEWÓDZTWO świat lalki" A. Woźniak, 150 eksponaltów. Ekspozy- KALISKIE Kalisz. Mu:zeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sudan - ludy rolnicze i plemiona koc2iowniczle płd.-wsch. Kordofanu" Scenariusz: M. Scisła, oprawa plastyczna: EkspolZycja: 27.07. - 14.11. Katalog. "Elementy wnętrza mieszkalnego Z. Baranek, J. Pawlak, w K,aliSizuw pierwszych 350 ek'sponaltów. 40 latach XX wieku" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: J. Pawlak, konsultacja: J. P. Dekowski, 50 ekscpbnatów. Ekspozycja: 111.10. - 12.11. WspóŁorganizator: Towarzy,Jtwo Miłośników Miasta Kalis:za. Kroit.oszyn, Muzeum Region,aLne PTTK Wystawa - inscenilzacja obrzędów "Krotoszyńska wiosna" Scenariusz oprawa plastyczna: H. Ławniczak, "Indianie Panare 50 eksponatów. Ekspozycja: z Wenezueli" Scenanius.z i oprawa plaS'tyczna: E. !Namysł, 149 eksponatów. - 14.12. Współorganizator: MUlZcumEtnograficzne w P02maniu. "Boże Na1rodzenie w polskiej tmdycji patrz: Toruń, Muzeum Etnograficzne. marzec. ludowej" Ekspozyeja: 13.11.- �332 KRONIKA WOJEWODZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Drogi do ,zwycięstwa - plastyka nieprofesjonalna" patrz: Bytom, Muzeum Górnośląskie Bytom, Muzeum Górnośląskie "Wiosenne zwyozaje ludowe na Górnym Sląsku Scenariusz: L Bialas, K. Kaczko, oprawa natów. Ekspozycja: 26.03. - 24.06. Folder. "Drogi do izwycięstwa - i w Zagłębiu plastyczna: plastyka Dąbrowskim" D, Chmielarska, 316 ekspo- nieprofesjollalna" Scenariusz: K, Kaczko, Cz. Haczkiewicz, 58 eksponatów. Ekspozycja: 1.02. - 31.05. Współorganizator: MUiZ€UmZagłębia w Będzinie; Ekspozycja: 22.01. - 5.06. w Muzeum w Rybnilku, 69 eksponatów; .Ekspozycja: 10.06. - 30.08. w Muzeum w Kluczborku, 122 eksponaty. Zabrze, Muzeum "Pmy chłopskim ,i pańskim stole" Scenariusz: H. Haduch, oprawa plastyczna: C. Cacew, konsultacja: grafów z woj. katowickiego, bielskiego, opolskiego, 600 eksponatów. 24.01. - 30.11. Przewodnik. INSTYTUCJE zespÓl etnoEkspozycja: NIEMUZEALNE Ka1towice, W.ojewódzki Ośrodek Kultury "Od ,gminy do wojewód21twa" wysltawa pokonkuDsowa Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz. Wieczorek, konsultacja: Elklspo.zycja: 1.09. - 15.10. w Galerii Plastyki WOK. Katalog. Lazy, Miejsko-Gminny E. Syrniacki, Ośrodek Kultury "Palmy i pisanki" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Dyszy, konsultacja: A. Szymczak, ponatów. Ekspozycja: 2q.03 - 15.04. w Domu Kultury w Niegonowicach. Niegonowice, T. Bachowska, rzeźby ludowej Wiesława oprawa plastyczna: Miejsko-Gminny 1.01. - 30.011. WspółorganiJz.ator: "Wystawa SoenariuslZ czerwiec. ok. lOll eks- Dom Kultury "Wystawa Scenariusz: 275 prac. oprawa haf,tów ludowych plastyozna: Zembalskiego" B. Jasna, 23 eksponaty. Ekspozycja: Ośrodek KultUlrY w Niegonowicach i uży,tllmwych" T. BachowsIka, ok 50 eksponatów. Ekspozycja: �333 WOJEWOnZTwo KIELECKIE INSTYTUCJE NIEMUZEAL4NE Kielce, Wojewódzki Dom Kultury "Rzeźba Józefa Kacz.marka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyc~a: 45 e.ks~onatów. Ekspozycja: 5.05. - 15.05. "Współczesna Scenariusz: M. Wójcik, oprawa zycja 13.09. - 14.09. szJtuika ludowa plastyczna: "Dymarki" Wspólorganizator: ropoiskiego. Towarzystwo M. Sciwiarska, konsultacja: B. Erber, Kielecczyzny" K. Sciwiarska, 80 eksponatów. Ekspo- w Nowel Slupi Przyjaciól Górnictwa, Przemysłu Hutnictwa Sta- "Garncarstwo Frydel'yka Bąbla, garncarstwo Aleksandra Krawczyka, malarstwo Stanisława Bąka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyozna: K. Sciwiarska, konsultacja: J. Skotnicka. 70 c.ksponatów. Ekspozycja: 3.10. - 30.10. Katalog. B. Erber, "Dawne ozdoby choinkowe" Scenr>:'iu$z: S. Skwarczyóska,. oprawa plastyoroa: B. Wysocki. tów. Eo{spozycja: grudzień w kinie "Gryf" w Miiechowie .. WOJEWOnZTwo ok. 100 ekspona- KOSZALIŃSKIE :\1UZE:\ Darlo·",·o. Muzeum - Zamek K!li'Jżąt Pomorskich ..Twórozość ludowa Ziemi Darłows·kiej" Scen~r:usz: B. Trynda, oprawa plastyolilla: K. Kantowski, konsubtacja: K. Picha, 69 ek..;po.natów. Ekspozycja: 7.03. - 28.03. w Galerii Darłow.skiego Ośrodka Kultury. Wspólorganizator: Darlowski Ośrodek Kultury; Ekspozycja: 19.04. w Zespole Szkół Rybo!ów;otwa Mor!>kicgo, 19 eksponatów. ,,1 Ogólnopolskie Prezentacje Twórczości Robotniczej" Scenariusz i oprawa plastyozna: K. Kontowski, 32 eksponaty. Ekspozycja: 25.10. w Zespole Szkól Rybołówstwa MOr3kiego; Ekspozycja: 3.11. - 29.11. w Galerii Darlowskiego Ośrodka Kultury. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Kosza]:;'!, Wojewódzki Dom Kubtury "RękodziełQ ludowe ,j twórczość pami'1'tkarska" wysta,wa pokonkursowa Scenar:usz: R Kozłowska, oprawa plastyczna: H Maciejewski, ekspona:ów. Ekspozycja: 7.01. - 10.02. w Salonie Wystawowym R. Kozłowska, 198 WOK. Katalog, �334 KRONIKA WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA Kraików, Muz€um HiJSJtorycz.nem. Krakowa .,S,zopk'i krakowskie Scenal1ius,z i opraw.a pla~tyc<Zlna: T. Ek"polzycja: 7.12.86. - 15.02.87. Myś.lenice, Muzeum Regionalne Petryk, Ekspozycja: Szal,apa!k, B. Jarosz, 132 e:;;.ipl)naty, "Dom Grecki" "Myśleruoki 75 eksponatów A. 110986" strój ludowy" 14.02. - 18.03. WOJEWOOZTWO KROSNIEŃSKIE MUZEA Sanok. Muzeum Budownictwa Ludowego "Dom naszych Scenar,iusz i oprawa - 31.09. Katalog. plastyczIlJa: "Strój Scenariusz oprawa plastyczna: dJZJiad!ków" R. Grządziela, 733 eksponaty. Ekspozycja: 12.05.- ludowy na Podkarpaciu" (clio -}94;5 :r.oku) M, Marciniak, 733 eksponaty. Ekspozyc.i~.: 25.0~.- - 25.10. "Sz.koła w pI1Z€szlości" od końca XIX w. do 1945 roku ScenaT'iuS'Z: W. Sottys, D. Blin-Olbert, 260 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie "Inni - oprawa p1astyczn.a: J. Wójtowicz, V'. 83ftyS, 25 maja. mala,nzle-niepr'ofesjonaliści" Scenariusz: D. Blin-Marciniak, oprawa plastyczna: P. Kolano, 33 eksponaty. pozycja: 2.07. - 1.09. Katalog. Wspólorganiz.ator: Sanocki Dom Kultury WOJEWOOZTWO MUZEA Le'szno. Muzeum Okręgowe w Lesznie LESZCZYŃSKIE Eks- �335i IKRONIKA "Typy ludowe w twórczości H. RQdakows<kiego i K. W. Kidisińskiego" Scenariusz ,i oprawa plastyclll1!a: A. Chmielewska, 7l eksponaltów. Ekspoilycja: 23.02. - ,13.04 . konsultJacja: .,Rzeźbiarze ludowi nas,zego regionu Scenariuslz S. Chmielows.ki,. J. Sowij-a'k" i oprawa pla51tyczna: B. Błaszki.ewicz, ok. 80 eksponatów. In[ormartJor Ekspozycja:: 12.12.86 - 1.02.87. WOJEWÓDZTWO ŁOMZYI"ISKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolniotwa "Haft i komnka im. Krzyszlt·ofa Kluka w reg,ioID'iepólnocnowschodniej Scenariusz: A. Mosiewicz, oprawa Ekspozycjo: 9.04. - 9,06. Folder. plastyczna: WOJEWOOZTWO Polski" W. Bogucki, ok. 240 eksponatów. ŁOOZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeolog,iczme i Etnograficzne "P'ols<kie O'br'azy ludowe w Zlbiorach Muzeum Archeolog,jcznego w ł../odzi" Scenarius,z: B. Wróblewska. log. Współorgani,zator BWA Ekspozycja 17.12.85. - 9.01.86. Etnograficznego· w BWA w Łodzi. Kata- ,.Boże N.arodzenie po pol9ku" Scenariusz: M. Liberska, opraw,a plastyczna: W. Adamiak, Eksporz.ycja: 2:3.12.85 .... - 16.03.86, "Swiat bajkiScenariusz: M. Ekiert. Ekspozycja: kiego w Kamiennej GóI1ze świat lalki" w Muzeum 18.04. - 30.06. Tkactwa Dolnośląs-- .,Twórcy ludowi zPaszyna" patrz: Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Bohate'rowiJe f'ilmów latkowych" ScenariuSlz: M. w Zgiel1zu Ekiert, Ekspozycja: .,Chiny - Scenariusz: W, Nowo5tZ.Ekspozycja: w ',1>.10.- 30.10. Mongolia - Miejskim Japonia" 12.11.86. - 8.02.87. Ośrodku Kultury: . �336 KRONIKA "K!imono" :Scenarius,z: W Nowosz, E~spozyc}a: 22.11. ~ 19.12. ':W,spółorganizaJtor; TowaTzystwQ BolSJko-J,apońskie "L~ma :Ekspozycja: 16.12.86. WSlpółorgaJIlJ~zator:Instytut - 7.0·2.87. A. Styczyńska, Nauczyciela w Łodzi. wieś s7Jwedzka w fotograf,ii" "Boże Narodzenie .Scenariusz: w Domu Szwedzki w Sztokholmie. w tr,adycji ludowej" Ekspozycja: otwarcie: WOJEWODZTWO w MDK w Łodzi. 19.12. NOWOSĄDECKIE .'MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "W;ieńce dożynkowe" .Scenariusz: M. Krah, oprawa plastyczna: pracownicy Działu Etnograficznego Mu.zeum, 25 aksponatów. Ekspozycja: 24.05. - 20.08. w Sądeckim Par·ku Etnogra.ficZJnym. \Vs·półolfganizator: Sądecki Park Etnograficzny. :Rabka Zdrój, Muzeum :im. Wł. Orkana "Wystawa gl1afiki rodzeństwa M. f J. Guzikowie, .Scena,riusz: Ekspozycja: oprawa Ma.rii i Jakuba plastyczrna: Guzi·ków·' W. KopyJtek, 35 eksponaitów. 1.03. - 7.04. "R~źby ;ScenariuSlZ: Z. Rak, oprawa Józefa Wrony" plastyczna: W. Kopytek, eksponatów. 35 :8kspozycja: 14.04. - 28.04. "Wystawa fotogr.amów JeI1ZJeg.o Dudy pl. Orkanowskie Gorce" Scenari usz: Z. Rak, oprawa plastyczna: W. Kopytek, ok. 40 fotogramó\,·. Ekspozycja: 3.05. - 20.05. ,.Malarstwo na szkle Władysława Walczaka Banieckiego" Scenar.iusz: Z. Rak, oprawa plas1ycZJl1'a: W Kopytek, 35 ekspona-tów Ekspozycja: 28.05. - 12.12. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie im. Tytusa Chalubińskiego "Strój łudowy na Podhalu" Scenariusz: H Blaszczyk-Żurowska, oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponaiŁów. Ekspozycja: 11.03. - 15.05. w Muzeum Okręgowym w Gollzowie Wlkp. Wspólorganiza,tor: Muzeum Okręgowe w Gorzowie Wllk·p. "Wspallli'ali zapomniani, .Scenariusz: H. Blaszczyk-Żurowska, ezyli Ma,ria i Bronisław oprawa plastyczna: Dembowscy" J. Czech, ok. 500 ekspo- �337 IKRONIKA nató ..v. Ekspozycja: panem. 28.06.86. w GaleI'ii - 28.02.87. "Podhalański Sztuki im. Kulczyckich w Zako- rStrój ludowy" Scenariusz: S. Żurow:>ki, M. Hajnos, oprawa pLastyczna: J. Słowakiewioz, L. Pustówka, konsuLtacja: J. Buńba. 180 ekspolIJla,tów. Ekspozycja: 10.07. - 30.09. w Klubie Osiedlowym Nowotarskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Nowym Targu. Katalog. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Nowy Sącz, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Plastyka obrzędowa" Scenariusz: M. Smoleń, opra\va plastyczna: B Magierowa, ok. 50 ek9ponatów. Ekspozycja: 8.01. - 10.02. I,nformator. .,Malanoitwo i rzeźba Ludwika Stanisława B. Kafel, W,ięcka z Wilozysk" Scenar:usz: M. Smoleń, oprawa plasrtyozna: B. Magierowa, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 7.03. - 7.04. Informator. ..Rzeźba w drewnie konsultacja: konsultacja: B. Kafel, Hołdy z Paszyna" Scen:ar:usz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. Magierowa, 65 eksponatów. Bkspozycja: 15.05. - 311.05. Informator. konsuLtacja: B. Kafel. konsultacja: B. Kafel, "Wlieńce dożynkiowe" Scenariusz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. MagieI'owa, 15 ehponatów. Ekspozycja: 23.07. - 5.08. Informator. "Wystawa zbiorowa twórców ludowych z Bukowiny Tatl1ZJańskiej" (rzeźba, meblarstwo, snycer>ltwo, meltalopla~tyka) Scenariusz: S. Węglar,z, opI'awa pla~tyozlna: B. Magierowa. .tycja: 5.11. - 5.12. Informator. "Plastyka obrzędowa Scen:1l'iusz: S. Wt;glarz. oprawa plastyczna: zycja: 13.12.8G. - 5. Ol. 87. Informator. WOJEWODZTWO 100 eksponatów. Ekspo- 50 eksponatów. Ekspo- okresu Godów" B. Magierowa, OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Ziemi Mrągowskiej "Ludowa Scenariusz: rzeźba oeramiczna Ize zbiorów Walentyny A. Wierzbioka, Dermack:iej' oprawa pla'>ltycZna: T. Juslzkiewicz.Ekspozycja: 22.10.85.- - 23.088G. Olsztyn. Muzeum Warmii i Mazur. "Dawna walrmińskaI1ZJeźba ludowa, kaflarstwo Scenariusz: E. Kotlińska, oprawa Ekspozycja: otwarcie 16.04.86. 22 Lud, t. LXXII plasytczna: A. mazurskie" Dziemidowicz, 284 eksponaty. �338 KRONIKA Ols;zty,nek, Muzeum Budownictwa Ludowego. Park Eltnograf.iozny ,,'Dkaotwo ludowe" Sce,narius.z: E. Kaczmarek, oprawa plaSltyczma: B. Waszelak, 110 eksponató\\', E-kspozycja: 1804. - 30.04. w Izbie HiiS'torii i Tradycji Ziemi Lubaws-kiej w Luba'.v',". "Wiejski Scenariusz: E. Kaczmarek, zycja: 7,05. - 31.05. i komunikacja" 60 eksponatów. Ek'ipo- Scenariusz i oprawa plastyczna: V. Mackiewicz, konsultacja: A. Wydorski, ponatów. Ekspozycja: 5.05. - 30.05. w Biskupieckim Domu Kultury. 6" eks- INSTYTUCJE oprawa transport plastyczna. B. Waszelak, NIEMUZEALNE Ols:ZJtyn,Wojewódzki Dom Kultury. "Rzeźba ludowa" wystawa pokonkursowa "II Triennale Plastyki Nieproiesjonalnej" Scetnarius,z i oprawa plasltyczna: W. Balcewicz, T. Korowaj, konsultacja: A. Wydorski, 430 eksponatów. Ekspozycja: 11,5.11. - 15.12. w KęŁnzyilS'kim Domu K'-ltitury. WOJEWODZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Wiano panny mlodej na Sląsku" Scenariusz: Ekspozycja: E. BuoZJańs.ka-Kuhl, oprawa 13.11.86. - 12.01.87. Informator. WOJEWODZTWO plastyczna: R. Kowal, 236 ekspoaatów OSTROŁl'~CKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum, Okręgowe "Kurpiowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski, 46 eksponatów. Ekspozycja: 22,12.85 - 30.04,86. Informator; Scenariusz: A. Henrykowska, S. K,rzyżewski, konsultacja: M. Olszewska, 98 ekspcYn3itów, Ekspozycj'a: :10.01.- 29.03. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. "Łowicka Scenariusz: B. Kaznows'ka, opmwa sztuka ludowa" plastyczna: S. Krzyżewski, 142 ekspon<:llty. Ek~- �339 !KRONIKA pozycja: szawie. 1.06. - 10.08. W.spółorgani!zator: Państwowe "Tk'anina Scenariusz: M. Samsel, zycja 10.09.86. - 31.01.87. oprawa Muzeum Etmograficzne w War- na Kurpiach" plastyczma: S. KrzyżewSIki, 60 eksponatów. Ekspo- Wysz.ków, Muzeum Miejs·k.ie "S:utuka zdobnicza KUlrpi,owszczyzny" Scenariusz: B. Sr)kołowska, oprawa Ekspozycja: 110.09.86. - 31.01.87. INSTYTUCJE Ostrołęka, plastyczna: S. Krzyżewski, NIEMUZEALNE Wojewódzki Ośrodek Kultury .,S~-tuka ludowa województwa 150 eksponatów, Ekspozycja: 7.06. - 22.06. bielskiego" Współorganizator: WOJEWODZTWO Trzcianka. eksponatów. 60 WDK w Bielsku Białej PILSKIE Muzeum im. Wik!tora Stachowiaka .,Kultura Scenariusz i oprawa pozycja: 10.03. - 9.05. w Pile. ludowa Łemków" plastyczna: J. Niedżwiecki,. Z. Kowalski, 1t:i5 eksponatów. EksWspółorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE :\WZEA Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe. "Szopka ludowa ze zbiorów Muzeum Narodowego w Kielcach" ScenariuSiz i oprawa plastyczna: G. Szazepaniak, ok. 60 eksponatów. 20.12.85. - 20.01.86. WSlpółorgani~tor: MU'zeum Narodowe w Kielcach . .,Ludowa 9:utuka .zdobnicza województwa SC-€ll1ariusz: G. Szczepaniak, oprawa Ekspozycja: 7.08. - 24.09. Kaitalog. Przedbórz, "Wystawa Scenarius'z plastyczna: piotrkowskiego" C. Wlaźlak, ok. 100 eksponatów. Muz.eum Społeo:une zdjęć ·z ok<lzH otwarcia i oprawa plastyczna: Społecznego T. Michals·ki, Muzeum Ludowego 175 eksponatów. w Ppzedborzu" Ekspozycja: - 1.12. RadomsKO, Muzeum Regionaline "Tkan.ina ludowa Ziemi Radomszczańskiej" Scenariusz Ekspozycja. oprawa plastyczna: K. Filarowsk'a. Ekspozycja: 17.01 - 3.03. 1.11.- �340 KRONIKA WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZ5:A Łęczyca, Muzeum "Ludowe rzeźbiarki z Witoni" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, oprawa plastyczna: tów. Ekspozycja: 3.05. - 31.05. w GOK w Witoni. M. Żydek. ok. 80 ekspona- Plock. Muzeum Mawwiec~ie ,,\\'spólczesny fajans wlocławski" Scenariusz: J. Dąbrows'ka, oprawa plastyczna: T. Zaremba. zycja: 22.11.85, - 5.01.86. Wspólorganizator: Muzeum Ziemi skiej we Wlocław,ku. "Sztuka ludowa Księżaków 3>13 eksponatów. EkspoDobnyńskiej i Kujaw- Łowickich" Scenariusz i oprawa plaSityczna: W. Dowlas1zewioz, 135 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum i Parku EtnograficzJnym w Siorpcu. Wspólorganizator: Muzeum i Park Etnografiozny w Sierpcu. 5.09. - 7.12. Sierpc, Muzeum i Park Etnograficzny ..Vlyp.o's<lżenie kuchni Scenariusz 24.01. - 31.03. mies'Zczullskiej na przełom~e XIX i XX wieku" i oprawa plastyozna: ,Informator. J. Piotrowski. ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: "Dziecko na Mazows.zu" Scenar·iu 7.: G. Czerwińska, oprawa EkspJzycja: 14.06. - 30.10. Folder. "Sztuka pl'3styczna: ludowa T. Bochen. ok. 500 e.kspon-atóv.·, KS'ięż.aków Łowickich" patrz: Plock, Muzeum Ma:wwieckie ,,15 lecie Muzeum Scenariusz: T. Czerwiński, zycja: 12.12.86. - 15.10.87. i Par,ku Etnograficzneg,o oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO T. w Sierpcu" Czerwin . ;ki. T. Bochen. Ekspo- POZNAŃSKIE MUZEA Szreniawa, Muzeum Narodowe "Kobieta Rolnictwa w polu, W i Przemysłu Rolno-Spożywczego domu i w zagrodzie" Scemll'iusz: B. Jancz-Kostuch, oprawa plastyczna: melska, 31 ekspo.natów. Ekspozycja: 5.02. - 11.02. dzielczym w Stros2)kach k/Nekli. K. Halaczyn, konsultacja: B. Zaw Holnicznym Komblnacie Spół- �341 IKRONIKA "Wiatraki w Polsce" Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa plastyczna: R. Fabianowski, konsultacja. F. Klaczyński, 27 eksponatów. Ekspozycja: 26.03- 21.05. w Oddz'iale Muzeum Narodowego 'N Nowym Tomyślu. "T,radycja w gospodarstwie wiejskim" Scenariusz: Z. Wilke. B. Walkiewicz, oprawa plastyozna: E. Staniszewska, konsultacja: B. Zamelska, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 21.08.- 23.08. w Szkole Podstawowej w Lubiniu. "Konkurs na materiały dotyczące dziejów wsi i rolnictwa Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa tów. Ekspozycja: 10.11.- 30.11. plastyczna: WOJEWODZTWO polskiego" E. Staniszewska, ok. 100 ekspona- PRZEMYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Przemyśl, Wojewódzki Dom Kultury. "Wystawa prac twórców ludowych gminy Chłopice" Scenariusz 23.03. oprawa plastyczna: "Wystawa Scenariusz 27.Q4. oprawa pracownicy WDK, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: prac twórców ludowych gminy Gać" plastyczna: pracownicy WOJEWODZTWO WDK, ok. 50 eksponatów. Elfspozycja: RZESZOWSKIE MUZEA Rzeszów, Muzeum Okuęgowe w Rzeszowie .,Sztuka ludowa i folklor w zbiorach muzealnych i filatelistycznych" Scenariusz: pracownicy Działu Etnografii, oprawa plasltyoZlne: A. Trzyna, ok 450 eksponatów, Ekspozycja: 15.07- 30.10. Współorganizator: Połski Związek Filatelistów Oddział w Rzeszowie. WOJEWODZTWO MUZEA Wieluń. Muzeum Ziemi WieluńskieJ SIERADZKIE �KRONIKA 342 "Wieluńskie Scenariusz: B. Wiluś. oprawa zycja: 18.0 l. - 15.03. "Wieluńska D. ludowe" Holbryd ,ok. 1;\0 eksponatów. SIZItukaludowa i rękodzieło Scenariusz: B. WiJuś, oprawa zycja 13.09. - 21.10, INSTYTUCJE samodziały plastyczna: plastyczna: D. Holbryd, Ekspo- a,ptystycZlnc" ok. :300 eksponatów. Ekspo- NIEMU2JEALNE Sieradz, Wojewódzki Dom Ku1tury "Płaskorzeźby Wojciecha Nyziaka' Scenariusz: J. Matusiak, oprawa plaSltyczna: St. Pok'oniowski, 25 eksponatów. Ekspozycja: wrzesi,eń w kinie "Piast' w Sieradzu, Katalog. WspółOifganizaJtorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sieradza, Klub Pracy Twórozej przy WDK w Sieradzu. WOJEWGDZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Brzeziny, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa w,ojewództwa skierniewiokiego" Scenariusz: E. Putyńska, opr.awa pLastyczna: zycja: 26.06 - 21.08. Katalog. Żyrardów, B. Tyr'alska, 220 eksponatów. Ekspo- Muzeum Okręgowe "Sz,tuka ludowa wojew6dtZltwa skierniewickiego" Scena·riusz: E. Pu,tyńs:k.a, oprawa plastyollna: M. Cąpała, 218 eksponat6w. Ekspozycja: 17.03 -15.05. Kaltalog. Współorgan~ZJatorzy: Wydział KuUury ,j Sztuki UW w Skierniewicach oraz muzea z terenu województwa skierniewickiego. "Na af,rykańskim targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: M. Cąpała, 132 oksponaty. Ekspozycja: 11·6.05. - 15.08. Wsp6łorgao@ator: Pańs'twowe Muzeum EAnograficzne w Warszaw;ie. Lipce Reymontows'kie, Muzeum WI. Reymonta w Zyr.ardoWlie. "Pannąby~am, Oddział Muzeum Okręgowego pa,n;ią będę" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Putyńska, konsuLtacja: Państwowe Muzeum Etnograficzne Dział FolkLoru, ok. 90 eksponat6w. ,E)k;spozycja: 7.09. - 30.09. "J,armaif.k" Scenar.iu!>z: E. Pultyńska, oprawa pozycja: 27.10 - otwarci'e. na motywach powieści "Chłopi" t. 'I - "J€lSl1eń" plastyczna: L Dziuda. ok. 150 eksponatów. Eks- �343 KRONIKA WOJEWÓDZTWO SŁUPSKIE MUZEA Bytow. :\1uzeum Z,achodni,o-Kaszubskie. ,.RJzeźba i malarstwo Aintoniego Bartona Scenariusz: J. Kopydłowski, oprawa plastyc2ma: ekspo.:1atów. Ekspozycja: 3.04. - 16.06. Katalog. "Zabytki kultury J. Kopydłowski,.206 materiaLnej z Kaszub" Scenariusz: P. Cielecki. oprawa plastyczna: pana:0w. Ekspozycja: 28.06.86- 22.02.87. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE z pr:zechle:wa" P. Cielecki, P. Ciełecki,J. Kopydłowski, 185 eks- SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczec::n, Wojewódz.ki Dom Kultury "Wojewódzka wYSltawa plastycznej twórcz>ośei ludowej Scenariusz: H. Orska, oprawa plastyczna: 580 eKsponatów (187 autorów). Bkspozycja: WOJEWÓDZTWO i amatorskiej" B. Poludniak, konsultacja: 7.12.86- 11.01.87. T. Baraniuk, TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz. lIfuzeum Okręgowe "Wieś k.ielecka w rzeźbie i malar,stwie ludowym" Scenariusz: B. Erber, oprawa plastyczna: L Godyń, 80 eksponatów. 24.()3. - 26.05. Współorganizator: Muzeum Nar-odowe w Kielcach WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: TARNOWSKIE MUZEA Bocholia. Muzeum im. prof. S. Fischera "RJzeźba Piotra Dymurskieg.o" Scenariusz: L Zawidz'ka, oprawa plastycz,na: tów Ekspozycja: 13.03. - 4.05. Katalog. Tarnów, Muzeum Okręgowe - Oddział Etnograficzny "Kolorowe Scenariusz: A. Bartosz, 23.()5.- 6J11. oprawa J. Kęsek, plastyczna: L Zawidzka, 1·28 ekspona- "Zajazd" Zahpie" J. Kocoł, 150 eksponatów.' Ekspozycja �KRONIKA 344 WOJEWOOZTWO TORUI'lSKIE MUZEA Toruń, Muzeum Etnograficzne "Kultura materialna Pałuk" Scena;r,iuSiZi oprawa plasf,yazma: I. Wronk1owska, 108 eksponatów. - 31.12 w Muzeum w Bi:skupilncie. Ekspozycja L01.- "Polskie haf,ty luuowe" Scenariusz: K. TUI1ska-Skowroonek, 37 eksponatów. w Kowalewie. "Haft ludowy okręgu Ekspozycja: 31.01.- 2.05. w '.\lDK Baranya na Węgnech" ScenarillS'z: R. Rogovacz, oprawa plastyQ2Jl1Ja:M. HoffIll:a!nn, 81 eksponatów. Ekspozycja: 11.04.- 24.09. W,spół.orgauizaitor: JanUisBannoonius Museum w Pecs (Węgry). "Twórczość ludowa Józefa Chełmońskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Błachowski, 30 eksponatów. Ekspozycja: 10.0515.05 w Bibliotece 'Wojewódzkiej i Książnicy Miejskiej w Toruniu. Ekspozycja 16.05 - 30.05. w Auli UniweI'syJtetu im. M. Kopernika w Tor UII1Ji u. ,,1,25lat ochrony pI1zeciwpożarowej w BrlOdnicy" ScenariuSlZ: E. JuchJniewicz, W. Gęsicki, oprawa plaSltyama: S1. Laakowski, 1\12eksponatów. Ekspozycja: 16.05.- 25.09. w Komendzie Rejonowej Straży Pożannej w Brodnicy. W9Półor~anizatsor: MUiZeum Re~ionalne w Brodnicy. "Miala,r;stwo Nikifora" ScenariuSlZ: A. Błachowski, oprawa pozycja 26.06.- 14.09. lnformamor. pla~ty'ozna: M. Hoffmann, "Twórczość ludowa województwa 120 eksporualtów.Eks- toruńskiego" Sce<nariuSJz: A. Błachows'ki, H. Dz.ierebiństka, L. Tyczyńska, opmwa M. Hoffmann, 105 eksponatów. Ekspozycja: 26.09. - 23.10. IlnDOrmaltior. plastyczna "Wojsko po1sJde w ,rze:bbie ludowej" ScenariUJSiZ:A. Błachow.ski, oprawa .plastyczna: W. Sierka, 28 eksponatów. Ekspozycja: 12.10.86.- 9.01.87. w MUiZeum Wa.lki i Pra,cy w Jeleniej GÓrze-Cieplice. "Hatit pałUiCki Czesławy Maltwijów" Scena!I"iusz: K. TUDska-S kOW!r<mek, oprawa p1astyc':M1a: B. H. MiJkułowska, 128 eksponatów. Ekspozycja: 17.10.86.-15.03.87. KaLka, konsuLtacia: "W.spółczesna ,twórezość ludowa i zabawki obwodu Mohyłewa" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa plastyczna: J. Zakrzewski, pozycja: 6.11.- 13.11. w MDK ,.,Centrum" w IT'orunliu. "Boże Narodzenie w tradycji 110 eksponatów. Eks- ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Oleksy, H. Dzierzbińska, 107 eksponató\\'. Ekspozycja: 20.12.86.- 20.02.'87 w Muzeum w T.rzciaJnce. W,spółorg'aII1iJzator Muzeum w T:rzciance. �345 KRONIKA WOJEWODZTWO WAŁBRZYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Wałbrzych, Wojewódzkie CcnrtJrum Kultury i Sztuki "Zamek-Książ" ScenariuSlZ: "Ludowe i ar,tystycwe rękodzieło" Scenariusz: H. Walerek, ok. 120 ekJsponaltów. Ekspozycja: 1.05. - 30.05. WOJEWODZTWO WLOCŁA WSKIE MUZEA Włocławek. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobnzyńskiej "Wspólczesna SlZtuka ludowa Kujaw i Ziem:i Dobrzyńskiej" Scenariusz: K. Pawłow,Sika, oprawa plastyczna: pozycja: 10.10.86. - 8.01.87. Katalog. WOJEWODZTWO A. Bisaga, ok. 300 eksiPonatów. Eks-- WROCŁAWSKIE MUZiEA Środa Śląska, Muzeum Rzemiosł Drzewnych "Kołodziej5tw.o" Scenariusz i oprawa maj 11986. Katalog. plastyczna: Z. Aleksy, 135 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie· "PołSikie stroje ludowe" ScenaTius,z i oprawa plastyczna: J. KoszutSika, 40 eksponatów. Ek,s,porzycja: C'lerwiec - sierpień. Katalog. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Wrocław, Muzeum Etnograficzne "Sztuka Nigerii" Scenariusz i oprawa plastyc;ma: E. KosińsJka, 19 eksponatów. - 10.03. Współorganizator: Muzeum Ślężańskie w Sobótce. Ekspozycja: 10.02_ .. "PisanJd ,i pcl'lmy wielika:nocne" Scenariusz: E. Prus, B80 ekisponatów. ElGpozycj.a: 23.03. - 30.03. "ad dymarki do IkuŹJI1ii" Scenariusz: E. Kosińska, L. Itman, oprawa plastyczna: E. ,Prus, 288 eksponatów. E1kspmycja: 4.04. - 16.10. Katalog. WspółlQrganiza,tor: Ml.IIZeum Archeologiczne we· Wrocławiu; Ekspozycja. otwarcie 4.12.86 w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze. �-346 KRONIKA Iinrtenpretacj>e "Scenariusz: Ekspozycja: E. Berendt, 18.04. - 30.06. "Pejzaże oprawa plastyczna: Informator. Interpretacje - życia" E. Berendt, E. Prus, 96 eksponatów "Na co dzień i od święta" : ScenariuLSlz: E. BerendJt, oprawa pla,styc1JIJJa:E. Berendt, tów. Ekspozycja: 10.10.86. - 5.03.87. Informator. A. J,arodz-ki. 80 ekspona- "Ule figuraLne" .Scenariusz: .E. Berendt, M. Golubkow, w Muzeum w Glogowie. KataLog. 15 eksponatów. WOJEWOOZTWO Ekspozycja: otwarcie 5.11. ZAMOJSKIE MUZEA Tomaszów Lub., Muzeum RegionaLne im. J. Petera "Ryszard Biel - twórca Scenariusz: J. Gołąb, 60 eksponatów. tor: Muzeum w Żywcu. ludowy Ziemi Żywieckiej" ;Ekspozycja : -1.11.86. - 3.01.87. WOJEWOOZTWO Wspólorgani'za- ZtELENlOGORSKIE MUZEA Zielona Góra, Muzeum Etnogr.aficzne "Tkaniny j .strój ludowy w Zielonej Gór.ZJcz siedzibą w Ochli na 'tle obnzędowości rodzilIJlnej i darocz.nej mies:?;kańców województwa zielonogórskiego" Scena'rimlZ:I. Lew, oprawa plastyczna: pCYZycja:3.03.86. - 15.02.87. KataJog. H. Maszkiewicz. ok. 200 ekspon8ltów. Eks- WYSTAWY ZAGRANICZNE CZECHOSŁOW AC JA Bratysława "Ludowe km •.~a1stW1O w PoLsce" Scenarius.z j oprawa plasltyczm,a: J. Łukasiewic.z, 128 eksponatów Ekspozycja: 27.08.w OŚf!odku Informacji i Kultury Polsk.iej w Bratysławie. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu --12.09. Brno �347 KRONIKA "Bolsrk.ie SItroje ludowe" SCeJ~;;riusz: E. KrólikowSIka, oprar~a plaSltycz.na: C. Marrtinkova. Ekspozycja: ot~arcic 1.2.12.8,1. w Muroum Morawskim w BI1rlJie,Folder. Organiza'tonzy MusZJeumArcłJeobg:cwe i Etnograficzne w La-dzi, Muszeum Morawskie w Brnie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drc::lO ,;Ule figurarLne" Scę!~ariusz: Johanes Just. opraw,a plarstyrezrna: E. Just, 15 eksponatów. Ekspozycja: ::lO,Oo;,- 21.09. w Dreźnie. Katal'Og. Organizator: Muzeum Eitnog(afJc'Zrl1e we Wrroclaw:u. Hagenow .,SrztUlkaludowa i amatorska wojewódlZJtwa pilskiego" Sceu1<uiusz: J. Niedźwiecki, oprawa plastyczna: M. Kalużna, oIk. 400 eksponatów. Ek.spozycja: 13.06. - 30.06 w Państwowym Domu KuLtury w Hagenow okręg Schwerin. Organizator: Muzl'um Okręg)owe w Pile. Scr::n<llkald~n "Stwje ludowe wojewódizltwa leSlzozyńS'kiego" Sce.nariusz i ,opr,awa plrasrtycwa: St. Chmielowski, ok. 230 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum Seklosrs Wilhelmsrburg Schwal-Kalden. Informator. OrganilZ;:;otor:~luzeum Okręgowe w Leszmire. 30.G;;. - 30.06 REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC "SzopkJi i IZlwyC02:aje ludowe" Scenariusz: E Waligóra, oprawa plastyczna: J. Trz.ebiatow,srki, H. Raff, 51 eksponatów Elkspo,zycja: 27,11.86. - 8.02.87. w Barwarskim Muzeum Narodowym w Monachium. Katalog. Org,anizator: Muzeum Eltnog1raficzne w Klrakowie. WĘGRY Ke(;;kemc~ "Sztuka ludowa województwa tarnowskiego" (rzeźba, malarstwo, malowanki) Scenariusz: A Barrto'lz, opr.awa pla61tyozna: Ł. JewuŁa, 11ID ek,srponaJtów. Ekspozycja: 12.11. - 23.11. w Domu KuLtury VI Kecskemet. Organiizator: Muzeum Okręgowe w Tarnowie. �KRONIKA 348 WŁOCHY TAORMINA "Boże Narodzenie w po~s,k,iejtradycji ludowej" Scena,riusz: E. AirslZyllska, .J. Oleksy, oprawa plaSltyczna: E. ArszyIiska, 260 E+;:SpOnatów. EkspOlzycja: 13.12.86,-111.01.87. w Bibliotece Miejskiej w Taorminie. Ka~alog. Organizlatorr: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu. ZSRR Brześć "Polska ludowa tkanina Scena,riuslZ i oprawa plaiSltyazma: A Mimniuk, - 30.11. W Muzeum w Brześciu. Organizator: laskiej. podlaska" 41 eksponatów. Ekspozycja: 19.06.Muzeum Okręgowe w Białej Pod- Kaliningrad "Współczesna sztuka ludowa i rękodzieło wo jewództwa ols:zJtyIiskiego" ScenariuSlz: J. \Vieoz,erzak-W'ołodŹJko, oprawa pla~tyczna: B. WIszelak, 305 eksp')na<tów. Ekspozycja: 15.07.- 1'8.08. w Okręgowym Muzeum Historii i Sztuki w KaLni.ngradzie. Orgalnizator: Muzeum Budowmiotw,a Ludowego w OlsZ/tynku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d46243b944daecbb5d411223423a1a.pdf 0010dc15f6e975e69d11047bb0061d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekologia kulturowa Szwecja - ekologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1814 Title A name given to the resource Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.183-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 \V,\LDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin SZWEDZKIE ZAINTERESOWANIA EKOLOGIĄ KULTUROWĄ I Szwedzkie studia etnologiczne związane z badanrami procesów kulturowych w środowisku ekologicznym (fizycznym) sięgają początków naszego stulecia i pozostają w ścisłym związku z rozwojem etnologii szwedzkiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na gruncie etnologii szwedzkiej zainteresowania procesami ekologiczno-kulturowymi wywodzą się z nauk przyrodniczych, badających wpływ środowiska fizycznego na życie człowieka i człowieka na otaczające go środowisko naturalne, ze szczególnym uwzględnieniem różnych typów adaptacji ekologicznej. Pierwszym szwedzkim etnologiem, który zwrócił uwagę na mechanizmy kształtujące współzależność między kulturą a środowiskiem ekologicznym, był C. W. von Sydow, związany z ośrodkiem badawczym w Lund (Skania). Do prowadzonych przez siebie badań nad zagadnieniem twórczości literackiej ludu szwedzkiego wprowadził on pojęcie e k o t YP u, termin, który na trwałe wszedł do słownictwa etnologicznego 1. Niepodważalną zasługą C. W. von Sydowa było zainteresowanie się systematycznymi badaniami problematyki ekologii kulturowej i wyodrębnienie jej spośród kierunków badań, jakie stawia przed sobą etnologia szwedzka. Jako "etnolog - ekolog" C. W. von Sydow stworzył podstawy rodzimych studiów nad zróżnicowaniem kulturowym Szwecji, stosując perspektywę historyczną, jak również opierając się na materiiale biologicznym". Dzisiaj terminy takie, jak m.in. "strukturyekologliezne", "ekotyp", .,adaptacja ekologiczno-kulturowa", "ekosystem" stosowane są w szwedzkich badaniach nad kulturą. Do zagadnień ekologii kultur,owej, której zadaniem jest studi'owanie kultury w kontekśoie środowiska naturalnego, nawiązywał także inny znany szwedzki etnolog - S. Erixon. W swoim znanym artykule pt. Ethnologie regionale ou folklore pisał m.in. "... interesują nas systemaI N. A. Bringeus, Swedish ethnology today, "Etlmologia Europaea" voL VI, 2. 1972, s. 219. "S. Svensson, Etnologi - en akademisk namnkarusell, "RIG" 1984, s. 103. �184 WALDEMAR KOPCZYŃSKI tyczne uporządkowane monografie pojedynczej wspólnoty lub autobiografie jednostek. Czynni~i bi!ologiczne i fizyczne także muszą być badane" 3. Są to dla S. Erixona podstawowe dane do badań nad kulturą. Szwedzki etnolog był zwolennikiem i propagatorem rozwiniętych, obejmujących zasięgi'em terytorialnym cały obszar Europy, badań porównawczych prowadzonych w aspellwie historycznym, jak również w oparciu o \'tyniki pozyskane z innych dyscyplin, w tym m.in. z psychologii i biologii (w tym przypadku z ekologii. Do tej tematykJi nawiązywali także inni etnologowie szwedzcy, m. in. A. Esker6d 4, A. Nyman 5, H. Hvarfner 6, J. Granlund 7, których zainteresowania pozostają pod silnym wpływem :wórczości S. Erixona. Także dzisiejsza etnologia szwedzka lat 70-tych i HO-tych w pełni 1'eahzuje program badawczy, jaki postawił przed nią S. Erixon. Dąży ona :nianowicie nie tylko do poznan;ia człowieka przez studia nad kulturą w L-l:iiJektach społecznych, w ścisłych związkach z życiem jednostki, ale także bierze za przedmiot swoich badań studiowanie warunków życia bdzi różnych kultur w ujęciu historycznym, geograficznym i społecznym. Funkcją etnologii jest poznawanie ,i rozpowszechnilanie obrazu o świecie człowieka, jego dążeniach, ideałach i konkretnym życiu '. Aczk()h~liek współczesne badania etnologiczne prowadzone przez naukowców szwedzkich obejmują także tereny i kultury pozaeuropejskie, to jednak głównym zadaniem etnologii szwedzkiej jest "odkrywanie Szwecji" (att upptacka Sverige) 9. W ramach zainteresowań ekologią kulturową w kilkunastu osta~!1ich latach ukazało się kilka dobrze i wnikliwie opracowanych publikacji etnologicznych, które swoim zasięgiem objęły przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich 10, grupy społeczno-za.wodowe, głównie rybaków i "Folk-Liv", 1951, s. 17. Zobacz też Wstęp do pracy Atlas over svensk jollc I napisany pr'zez S. Erixona. Uddevalla 1957,s. 10 i in. 4 A. Eskerod, Sociale organisation, [w:] Schwedische volkskunde. Prace, pod red. S. Svenssona, s. 153 - 179. 5 A. Nyman, Det svenska jiibodviisendets sydgriins, "Folk - Liv", 1952. ~. 90 i in. 6 H. Hvadner, Ancient hunters and settlements in thc mountains oj S,.·:dcn. Stockholm 1966, s. 128. 7 N. A. Br,ingeus, John Granlund {1901 - 1982). Ethnolog och kultnrhist~~kcr. "RIG", 1983 (66), s. 66 - 67 i in. s A. Daun, Etnologi, ett perspektiv pa miinniskors kultur. Stockholm 1&'32, s. 13. 9 A. Daun, Etnologi en kulturvii-tenskap. Syjte, avgriinsningar och drag i dess metodik. Stockholm 1979, s. 13. 10 Ph. Fjellstr6m, Swedish American colonization in the San Joaqlt Va3 kultur !ley in Calijornia. A study Uppsala 1970, ss. 157. oj the accu1turation and assimilation oj imigrant g'mup, �Szwedzkie zainteresowarnia 185 ekoLog;ią kuLturową chłopów ", grupy imigrantów 12 oraz grupy wiekowe 13. Badanioa grup emigrantów szwedzkichora'z grup społeczno-zawodowych opierają się na materiałach historycznyoh powstających w posiadaniu placówek naukowobadawczych, archiwów państwowych i kościelnych, jak również indywidualnych osób gromadzących pamiątki rodzinne. Tę grupę badań należy zaliczyć do etnologiczno-historycznego nurtu poznawczego przeszłości kulturowej Szwecji. Dzięki tym badaniom, których zadaniem jest studiowanie tradycyjnych form produkcji, systemów społeczno-gospodarczych, dystrybucji wytworów kulturowyoh w różnych odmianach środowiska ekologicznego uzyskano interesujący obraz kultury Szwecji okresu preindustrialnego (XVIII i XIX wiek). Dużo miejsca w tych pracach poświęcono procesowi adaptacji ekologicznej i kulturowej, podkn,ślając, iż możliwości adaptacji zależą przede wszystkim od możliwości technologicznych i wiążą 5"i(:z za~obami energetycznymi występującymi w danym ekosystemie. Badania nad grupami imigrantów i grupami wiekowymi należą do nurtu rozważań nad współczesną kulturą Szwecji, rozwijaną i kształtowaną przez środki masowego prz,ekazu. Analizy te prowadzą wspólnie etnologowie z socjologami i psychologami 15. W n.ini'ejszym artykule chcieliibyśmy jednak zwrócić szczególną uwagc; na badania O. Lofgrena, pracownika Instytutu Etnologii Uniwersyh?tu w Lund, którego studia eko-etnohistoryczne wydają się nam szczególnie interesujące w poznaniu przeszłości kulturowej Szwecji, kraju posiadające-go wiele wspólnych cech kulturowych, jak i wide odrębnoś,ci. Na te ostatnie O. Lofgren zwraca szczególną uwagę kreśląc i wyróżniając dwa zauważalne areały kulturowe, które są na tyle różne, iż możemy mówić o zjawisku dyferencjacji kulturowej obszaru Szwecji. I. II W Szwecji występowały w przeszłości (okres preindustrialny) dwa wyraźnie różniące siC; między sobą a r e a łyk u l t u,r o we: pierwszy usytuowany na obsz,arze pół.nocnej i środkowej Szwecji, drugi w części po11 O. LOfgren, Marine ecotypes in preindustriaL Sweden. ~~. comparative di- ed. R. Andersen, s. 65 - HO, Hague 1979, a także tego autora Historical perspecties on-. Scandinavia peasantries, "Annual Rev. of Anthrop." 1980, 9, s. 187 - 215. 13 A. Daun, Bengt Borjeson, SamhiiUsjOrandringar och brottslighet, Stockholm 1974, ss. 311. 1~ L. Honko, O. Lofgren, Tradition och ndjo. Ett kttltttrekoLogisk pers)}ectiv. Lund W8l, s. 235. 1; A. Daun, EtnoLogi et kultltrvetenskap ... , op. cit., s. 6 i in. scussion oj Swedish peasant jishermen, [w:] North AtLantic CaL!tures, �WALDEMAR 186 KOPCZYŃSKI łudniowej. Różnice między tymi dwoma areałami tłumaczono w terminach adaptacji ekologicznej, konserwatyzmu kulturowego, systemu kulturowego, wpływów kontynentalnych itp. Zauważ'alne różnice między tymi dwoma areałami znalazły odhide w folklorze, systemie wierzeń, stylu życia i pracy, postaw małżeńskich i rolach płci, wychowaniu młodzieży, w społecznej organizacji i formach społecznej (środowiskowej) kontroli. Wyróżniając oba areały O. Lijfgren operuje pojęciem systemu kulturowego i ekotypu. Oba terminy wymagają - jak twierdzi szwedzki badacz - każdorazowego wyjaśnian.ia, albowiem istnieje niebezpieczeństwo błędnego odczytania i zinterpretowania zjawiska. Pod pojęciem systemu kultur,owego O. Li)fgren rozumie zorganizowaną całość (strukturę) integrującą podsystemy, do których zalicza m. in. podsystem lingwistyczny, religijny, gospodarczy, społeczny. Podsystemy te pozostają w stałych konbaktach ze środowiskiem ekologicznym (naturalnym) i wraz z nim two~zą ekotyp. Środowisko ekologiczne jest niezależnym systemem, który wchodzi w stały i trwały kontakt z systemem kulturowym. Należy przy tym za'znaczyć, że system ekologiczny (SE) odclzialywuj,e odpowiednio na system kllHurowy (SK), ale i sam podlega przeobrażeniu pod wpływem systemu kulturowego. Kreśląc obraz systemu kulturowego dwóch wspomnianych areałów badacz szwedzki zauważył, iż zwłaszc'za w środowisku chłopskiej kultury odnależć można istotne różnice, w zachowaniach i postawach ludności. I tak np. w południ.owym areale małżeństwo było aranżowane przez rodzi>ców16, bardzo sformalizowane, z udziałem pastora. Z kolei w areale północnym związki przedmałżeńskie zorganizowane były w formie tzw. nocnych zalotów i spotkań (nattfrieriformen) i były kontrolowane raczej przeL grupy rówi'eśnicze aniżeli przez rodziców. Niezamężna matka była surowo i srogo traktowana przez społeczność południowego areału. Jako "nierządnica" (horan) traktowana była jako nieczysta i skażona, co odzwier,ciedlało się w systemie wierzeń i przesądów. Na ogół głównymi przedstawicielkami społecznego systemu kontroli były zamężne kobiety wiejskie oraz konserwatywni przedstawiciele duchowieństwa Kościoła protestan.ckiego. Doskonałym przykładem ilustrującym ów system jest fragment prozy zaczerpniętej z powieści szwedzkiego pisarza W. Moberga pl. Twoja chwila na ziemi, w której czytamy m. in. "Z powodu tego, co przydarzyło się Jenny, musieHśmy się wstydzić, wszyscy z naszej rodziny. Miała urodzić nieślubne dziecko. A t,o obchodziło wszystkich ludzi z naszej wsi. wszyscy mówili o tym. Wszyscy potępiali ją ostro, matki dziewczyn, które nie miały nieślubnych dzieci, dziewczęta, które zazdrościły przed'i; M. Wahlberg, i bondesmhallet, Umea 1984, s. 109. Kvinnan pod red. Ph. Fjellstrom, [w:) Etnologiska studier. Praca �Szwedzkie zainteresowania ekologiq 187 kulturową tE:mJenny jej powodzenia u chłopaków 17. I dalej czytamy: "Teraz po urodzeniu dziecka nicślubnego n.ie mogła już wyjść za mąż. To było zupełnie niemożliwe. Wychowywała swe dziecko, lecz była zhańbiona" 18. Waroole północnym nie odnajdujemy tego typu wierz·eń i przekonań moralnych, ani rytualnego wykluczenia ze społeczności wiej.sk,iej. Dokonując podziału na dwa areały kulturowe O. Lofgren daje wyraz istniejącym w okresie preindustrialnym na terenie Szwecji dwóm różnym systemom społecznym. W areale południowym odnajdujemy społeczeństwo ze sztywno przestrzeganymi zachowaniami i typem pionowej integracji, społeczną kontrolą, w której utrzymywaniu doniosłą i ważną r.olę przypisać należy Kościołowi protestanckiemu. Pastor na tym terenie odgrywał roll; moralnego przywódcy i stróża, a społeczno'ść wiejska musiała hczyć sit; z jego zdaniem. Społeczność tegD areału piętnowała żebraków, włócz.:;gów i inne grupy spoza społeczności, a podział pracy był sztywno i ściśle przestrzegany. Obszar ten cechuje konserwatyzm kulturowy z silnymi wpływami kontynentalnymi (zachodnioeuropejskimi). W areale północnym odnajdujemy z koki bardziej egalitarne społeczności chłops1kie z mniejszą w porównaniu z arealem południowym stratyfikacją socjo-ekonomiczną. Także stosunki między dziećmi a r'odzicami były traktowane egalitarn,ie, inny był także podział pracy i wzory wycnovvania seksualnego, co wiązało się z faktem, iż momlne oddziaływanie Ko~cjola protestanckiego na społeczność chłopską było na półnDcyosłabio:1e. Z koncepcją dwóch areałów kulturowych Szwecji okresu preindustrialnego O. LC)fgrena łączy się· pOjęc,ie eikotypu, które należy rozumieć jako różnorodny wzór adaptacji ekologicznej i działalności gospodarczej w tej samej makroekonomicznej strukturze społeczno-ekonomicznej 19. Opierając się na badaniach szwedzkieg.o etnologa możemy stwierdzić, że na obszarze XVIII i XIX-wiecznej Szwecji występowało sześć podstawowychekotypów, które stanowią określony wzór adaptacji ekologicznej i spClsób prowadzenia dzialalnoś·ci gospodarczej. W ten sposób możemy mó\vić o ekotypie rolnym, F:'kotypieleśnym, .ekotypie morskim, ekotypie typu ..sater" albo "fabod" polegającym na letniej migracji z miejsca stałego zamieszkan.ia do siedzib gospodarskich usytuowanych sezonowo na terenach leśnych i górskich (ryc. l), ekotypie górskim oraz ekotypie mieszan~'m, np. kombinacja hodowli zwierząt z myślistwem i rybołówstwem . .. w. Moberg, Twoja chwila na ziemi, Wa'l'szawa 1971, s. 176. Tamże, s. 177. :~ O. Lo£gren. Marine Ecotypes in preindustrial Sweden a także O. Lofgren, Family and household among Scandinavia nologia Scandinavica", 1974, s. 48. ... , op. peasants, s. 86. [w:l "Eth- cit., �; 188 WALDEMAR KOPCZYŃSKI o 100 . 200 300"'" Ryc. 1. Jak można zauważyć, każda z wymieni'onyoh działalno·ści gospodarczych osadziła się w odrębnym środowisku ekologicznym tworząc ekotyp, który nie musi wcale być izolowaną jednostką. Oznacza to, że ekotypy mogą podlegać wzajemnym oddziaływamom i wpływom, a przykładem �Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową 189 moż", być działalność warstwy społecznej chłopów-rybaków z południowych wybrzeży Szwecji. Prowadzili oni mieszaną działalność gospodarczą (byli rybakami i chłopami uprawiającymi ziemię), którą określały poszczególne pory roku. Społeczności zamieszkującej obszary wybrzeży Szwecji O. Lofgren poświęcił w swoich badaniach najwięcej miejsca, co zresztą jest zrozumiałe jeśli zdamy sobie sprawę, że właśnie morze odgrywało istotną rolę w kształtowaniu obrazu kultury szwedz1kiej. Badacz szwedzki podkreśla, że 'N ok,esie preindustrialnym na wybrzeżach Szwecji można mówić o występowaniu czterech podstawowych ekotypów: 1. Ekotyp chłopsko-ryba,cki, oparty na równoczesnej gospodarce chłopskiej (samowystarczalnej) i ryibackiej; ekotyp ten występował na południowym wybrzeżu Bałtyku; 2. Ekotyp niestalego pełnomorskiego rybołówstwa oparty na specjalizacji zćlwodu rybaka; ekotyp ten obejmował swoim 'Zasięgiem pro'Nincję BohusHin (płd.-zach. Szwecja), gdzie rybołówstwo pełnomorskie miało długą tradycję kształtowaną od okresu średniowiecza; 3. Ekotyp rybacko-mieszcz'ański, oparty na sezonowej działalności ryba::kiej wśród micszczcm zamieszkujących miasta położone nad Bałtyi{iem; 4 E:wtyp zagrOllniczo-rybacki, oparty na działalności rybackiej wśród ~;bogich zagrodników i parobków (stataren). III Przedstawione w niniejszym artykule badan,i,a w zakresie ekologii kulturo\'lej w etnologii szwedzkiej stosują perspektywę historyczną dążąc przy tym do ukazania i zilustrowania przeszłości kulturowej obszaru Szwecji. Etnologiczne badania, jakie prowadzHa i prowadzi nadal grupa szwedzkich uczonych, objęły swoim zasięgiem przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich, rybaków i chlopów, imigrantów i grupy wieko·we. W obrębie tych badań interesowano się stosunkami społeczno-gospodarczymi, osadnictwem, budownictwem, wzorami postaw itd. starając się określić zależności pomiędzy człowiekiem i jego kulturą a środowiskiem naturalnym. Szczególnie interesująco przedstawia się stanowisko badawcze O. Lofgrena, dla którego studia eko-etnohistoryczne wydają się najbardziej właśeiwe w poznawaniu kultury Szwecji okresu preindustrialnego. Jego etnologiczna koncepcja ekotypu i systemu kulturowego dowodzi, że każdy z powstałych wzorów kultury osadził s.ię w określonym środowisku fizycznym. �190 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Waldemar Kopczyński SWEDISH INTERESTS IN CULTURAL ECOLOGY. (summary) The paper aHempts to d1scuss the problems of ecological-cultural research in Swedish ethnology, emphasizing its importance for the determination o[some ethnogr'aphioal Swedish characteristics. H has been pointed out that interests in cultural ecology are well based among Swedish ethnologists and, in a way, they are specific to Swedish ethnology. These traditional interests were initiated by the research and wonks of C. W. von Sycow and S. Erixon, and continued in the latest studies of, first of all, A. Daun, Ph. Fiellstrom and O. Lofgren. The work of A. Daun (Institute of Ethnology, Stockholm Uni\·ersit.v). C,'lU O. Lofg,ren (,Institute ofEJthnology, Lund University) appeared significant to che afore mentioned problems. On the one hand, they present a cultura,l picture of coptemporary Sweden, on the other hand, they depict the culture of fish ing and pea.Soant societies in pre.industrial Sweden. The so-oalled ,eco-type' concep;.ion proposed by O. Lofgren is particularly interesting. It seems to give a deeper insight into the culture of Sweden and its history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935b4d991d4f6c871e40e287198256c7.pdf be5477986c743b61ee7cbdfc7db5b79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource kultura materialna pożywienie Asyryjczycy - konserwowanie żywności konserwowanie żywności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1815 Title A name given to the resource Tradycyjne sposoby konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.191-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 lVIICHAEL ABDALLA PTL Poznań TRADYCYJNE METODY KONSERWOWANIA ŻYWNOŚCI U WSPOLCZESNYCH ASYRYJCZYKOW * Współcześni Asyryjczycy żyją na terenach Mezopotamii należących do kilku państw: Turcji, Syrii, Iraku i Iranu. Jest to społeczelństwo chłopskie, żyjące na wsi i utrzymujące się z rolnictwa, ale dziś już bardzo wielu Asyryjczyków mieszka w miastach pracując jako kupcy, urzędnicy administracji, bądź po ukończeniu studiów wyższych są inżyn.ierami, lekarzami, nauczycielami. Podział Asyryjczyków między różne państwa spowodował też liczne konflikty polityczne, a co za tym ,idzie dużą emigracjt;. Skupiska Asyryjczyków spotykamy dziś w krajach Bliskiego Wschodu, w Europie i Ameryce - między innymi duże grupy znajdują się w Skandynawii, szczególnie w Szwecji. Tradycyjna kultura asyryjska to kultura wsi, i o niej zamierzam tu pi:::ać.Pragnę jednak podkreślić, że nawet ci Asyryjczycy, którzy od dwóch pokoleil żyją w metropoliach Zachodniej Europy i USA utrzymują więź z macierzystym krajem i z pietyzmem przechowują swoje narodowe tradycje, w tym także kulinarne. Głównym nosicielem tradycji narodowych jest jednak Cihłap asyryjski. Do niedawna, a w pewnym stopniu także i dziś, na wsi prowadzona była gospodarka samowystarczalna, co wiązało się z problemem zgromadzenia żywności, przechowywania jej i zakonserwowania, by starczyło zapasów do następnych zbiorów. Pisząc o konserwowaniu żywności, oparłem się na własnych obserwacjach z okresu mojej młodości spędzonej na wsi w północno-wschodniej Syr,ii, oraz na zapisach magnetofonowych zebranych od starych kobi,et Asyryjek, pochodzących z regionu Tur Aibdin (Góra Ozcicieli), leżącego· w środkowo-południowej Turcji, przy granicy syryjskiej. Zapasy określa się ogólnym mianem "MOZUNO", i przygotowuje się je we właściwym dla każdego surowca sezonie. Najwięeej pracy przypada na okres letni, a maksimum spożycia - w zimie. Przygotowanie zapasów mobilizuje nie tylko wszystkich członków jednej rodziny, ale na ogół liczniejsze grono sąs~adów i krewnych. Zespołowe wykonanie wielu czynności jest charakterystyczne dla kultury Asyryjczyków. " Referat wygłoszony na VII Międzynarodowej Konferencji święconej pożywieniu w Norwegii 'W czerwcu 1987 r. Etnograficznej po- �MICHAEL 192 ABDALLA Niniejsze opracowanie ohejmuje różne techniki utrwalania żywności, zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego, stosowane przez dzisiejszego wieśniaka asyryjskiego. P'odane będą również oryginalne nazwy otrzymanych produktów i krótki przegląd przyrządzanych z ich udziałem potraw. Pragnę tu zwrócić uwagę, że dzięki klimatowi panującemu w zamieszkałych przez Asyryjczyków krajach Bliskiego Wschodu bardzo ważnym sposobem konserwacji jest suszenie na słońcu. Drugą cechą konserwacji żywności na tym telrenie jest to, że nie konserwuje się na ogół surowców (np. ziarna, owoce, itd.), lecz już cz·ęściowo przygotowane półprodukty spożywcze (zmielone, rozdrobnione na żarnach, gotowane, zakonserwowane w słodkim soku winogronowym, itd.). 1 -- METODY KOMBINOWANE 1. Gotowanie i suszenie na słońcu Najważniejszym przetworem 'otrzymanym tą te<:hniką jest "BYRCHEL" (syn.: "GIURGIUR", "HLULA"). Należy ,on, po chlebie, do najpopularniejszych u Asyryjczyków produktów pszennych. Znany jest od IX w. przed Chr. Na produkcję "BYRCHELU" rodzina przeznacza co roku około 1:10 ilości przewidzianej do konsumpcji pszenicy. Ziarna pszenicy ("HE:TE", "HYTTE") ze świeżych zbiorów w ilości 50 - 150 kg dokładnie! czyści się i wsypuj'e do g.otującej się wody w dużym kotle metalowym ("QAQŁO") wykonanym z cienkiej blachy (śred. 0,8 - 1,5 m, i wys. ok. 1,3 m). Kocioł ustawia się na trzech podstawach z kamienia. Przy braku drewna do paleniska wrzuca się wszystko, co łatwo się pali: wysuszone odchody zwierzęce, szmaty, a nawet ostatnio - zużyte opony samochodowe. Gotowanie prowadz.i się przez 2 - 4 godziny tak, aby ziarna nie pękały i przerywa, gdy staną się on8 miękkie i dokładnie ugotowane. Określa się to sensorycznie przez sprawdzanie wyglądu, dotyku i smaku ziarna. Przyjemny 'Zapach ugotowanego ziarna zwanego "SZLIQA" przyciąga z pobliskich domów dzieci, których talerze gospodar'Z hojnie wypełnia porcją ziarna. Dzieci zano.szą ten dar do swoich domów, gdzie się go je z wyt'opi'onym tłuszczem mlecznym ("MESZHO") i solą ("MALHO") lub cukrem ("SZAKAR"). Rozpulchnione ziarna "DANOKE" przenosi: się na płaski dach domu i tam, wsypane w piramidę, pczostawia na noc :na słomianych matach lub dywanikach, aby następnego dnia rano rozprowadzić cienką warstwę po całej powierzchni dachu. Pe'lne ich suszenie na słońcu trwa 2 - 3 dni. Skurczone i ściemniałe ziarno spryskuje się teraz wodą i poddaje oibłuskiwaniu w kamiennej stępie w kształcie moździerza ("GURNO", "CHASZULTA") (ryc. 1). Siedzący naprzeciw siebie dwaj mężczyźni na przemian uderzają z,iamo drewnia- �193 Tradycyjne metody konserwowania żywności '. .' ..,-<' ~...;." .. ; ~~'~:.. , .~~i;/'~~~~i;'~:{<~:",~"~ :. ,,-o ~ :. : ... ". , .' " • ""1 . ,-o , f - . •• .. - ~.. ; Ryc. l - Tradycyjny sposób obłuskiwania ziarna pszenicy na wsi asyryjskiej. Lekko nawilżone ziarno umieszcza się w "GURNO" ZIl1lajdujący'rn .się na stałe w ziemi, Dwaj mężczyźni na pr7JerrniJanuderzają ziarno drewnianYmi młotami, a siedząca obok kobieta miesza ziarno po każdym uderzeniu. Rys. T. Siw'iński. nymi młotami, a siedząca obok kobieta szybkim ruchem ręki miesza ziarno w "GURNO" po każdym uderzem.iu. Inny, nieco wydajniejszy i prostszy system obłuskiwania, stosowany w większych ośrodkach, nazywa się "DANG", czyli kierat jednokonny (ryc. 2). Składa się on ze spłaszczonego kamienia średnicy okola 80 cm i grubości 25 cm, ustawianego pi,onowo i obracanego za pomocą środkowej osi dr'ewnianej, przymocowanej do konia pociągowego. Kamień toczy się po ziarnach znajdujących się na okrągłym podeście ,o utwardzonej nawierzchni. Należy tu podkreślić, że bardziej nOWoczesneurządzenia obłusI kujące, które pojawiły się ostatnio na wsi, nie znalazły ,amatorów, gdyż uszkadzają ,one ziarno czyniąc je okrągłym i mni,ej smacznym. Oddz,ielenie łuski, po dosusz'eniu całej masy, następuje przez odwianie na powietrzu. Rzucone ziarno upada blisko, a powiew wiatru porywa plewy ("PYRTO"). Obłuszczone ziarno rozdrabnia się na żarnach ("GORYSTO"). Żarna składają się z dwóch mniej więcej okrągłych i spłaszczonych kamieni (grub. 6 - 10 cm, średn. 40 - 60 cm), z których dolny jest unierucho13 Lud, t. LXXII �194 MICHAEL ABDALLA r~ -.-.', \~~ '. ,~ ~ r I "';u ;':'J~';;),~:,""~: .....;_ ' c ...-,.!. ~ ..•. ' ~•.• "'~ ~"...... ;. , , . ~..'.)~:~~~:,~~.t.~ ....7"-~-. , ',' '(,;,~, " '. . "'~":"ł. - ~~ ~; ....._:. ~_: ';' ''o.' , ł>~~~~~~:~~~ ~ ~''''',: ' , :.f~~:~.-..~~. ;;. ... ~ '~ -' ~~f:~:~:~·~.,:7.::'~;;~·;:.,,'~,~~~,~-:.~·~~·::t~~~ ~""""-=,.,. Ryc, 2 - "DANG" służący do obsłuskiwania ziarna pszenicy miasteczkach ·na Bliskim Wschodzie. Rys. T. Siwiński. w asyryjskich miony na ziemi, a górny poruszany ręcznie wokół wspólnej osi drewnianej. Ziarno sypie się ręką do otvvoru w środku górneg8 kami2nia, W .zależności od stopnia porowatości kamieni żarnowych, wagi górnego kamienia i szybkości jego obrotów ziarno łamie się na śrutę różnej wielkości. Śrutę następnie przesiewa się na sitach i dzieli na trzy frakcje, z których każda ma inny smak. Sita o średnicy około 40 cm wykonane są z drewnianej obręczy wysokości około 15 cm i skórzanych lub metalowych taśm : drutów tworzących sia!tkę. Poszczegól.ne frakcje "BYRCHELU" w kombinacjach z ciecierzycą ("HEMSE"), soczewicą ("TLALHE"), bohem ("BAQYLLE"), mięsem ("BASRO"), mlekiem ("HALŁO"), jajami ("BE'E"), świeżymi warzywami ("JARUQU:'BO") lub rybami ("NUNE") stosuje się do sporządzenia różnyoh potra:w, takich jak: "BALLO", "TYRCHAJNO", "KUTLE", "KIFTE", DALQE", "TYCHRATA", "TABBULE" i inne, które spożywa się przez okrągły rok w formie smażonych klopsików, gołąbków, zup, dań duszonych lub sypkich. "BYRCHEL" przechowywany w bukłakach ("MZY:DE") nie wykazuje żadnych zmian smaku ani zapachu przez okres dłuższy niż jeden rok. Za pomocą ni-e·copodobnej t·echnologii otrzymuje się inny zupełnie produkt a nazwie "BASTI:QE". Głównymi surowcami są tu: wyciskany z w.inogron ("'ENŁE") sok oraz mąka pszenna o drobnej granulacji cząsteczek ("QAMHO"). W celu klarowania soku dodaje się do niego substancję mineralną o nazwie "SZKURTO". Po pewnym czasi€ usuwa się mineralny osad, a czysty sok gotuje się w grubośc.iennych naczyniach ("BARDE6Z"). �Tradycyjne metody konserwowania żywności 195 Powstałą pianę ("KAFFE") zbiera się tylko raz. Ciągle mieszając stopniowo do soku dodaje się mąkę zachowując następującą pro'porcję: 5 objętości soku i l objętość mąki. Do tężejącej masy o nazwie "HAŁDAL" lub "lVIARTUCJTA" i konsystencji przypominającej budyń dodaje się przyprawy: cynamon, gałkę muszkatołową i pieprz, po czym miesza się i wylewa na płótno. Warstwę "HAŁDAL" wyrównuje się ręką do grubości około l mm i zostawia na kilka godzin do stygnięcia. Następnie całe płachty płótna przewiesza się na mocnych sznurach, oblepioną warstwą na zewnątrz, do dalszego suszenia. Warstwę "BASTI:QE" zdejmuje się używając mokrej tkaniny, która nawilżawszy płótno powoduje jego łatwiejsze oderwanie ~ic;. Nieco mokrą jeszcze zewnętrzną stronę "BASTI:QE" posypuje Sil; mąką, po czym wykrawa trójkąty o długości boku około 20 cm i przechowuje w komorach glinianych o nazwie "KORE" lub "ESRE". "BA5TI:QE" charakteryzuje duża elastyczność. Równolegle z przygotowywaniem "BASTI:QE", gotujący się sok, przed i po wsypaniu mąki, wykorzystuje się do otrzymania jeszcze jednego, uszlachetnionego produktu o nazwie ,,'OQUDE". Na nitkę nawleka się (co 3 - 5 cm) różne owoce: wysuszone figi ("TE:NE"), zmiękczone po całodobowym moczeniu w wodzie orzechy ("GAŁZE") lub migdały ("LAŁZE"), tworząc łańcuch długości 2 - 4 m. Łańcuch zanurza się kilkakrotnie w soku i w "HAŁDAL". Za każdym razem owoce muszą wyschnąć, by nowa warstwa soku mogła oblepić owoce i sznur. Jako produkt końcowy otrzymuje się łańcuch owoców pokrytych warstwą słoC:kiego, zastygłego soku winogro.nowegc o grubości około l ,cm. Pełna synchronizacja poszczególnych czynności przy otrzymywaniu obu produktów: "BASTI:QE" i ,,'OQUDE" pozwala na równoczesne ich zakończenie. Pewną odmianą "BASTI:QE" są "HALI:LE". Do ich wyrobu stosuje się te same przyprawy, ale więcej mąki (stosunek 1:4) o w,iększej granulacji, przypominającej makaronową semolinę ("SElVIDO"). Otrzymany "HAŁDAL" przelewa się do naczyń grubszą warstwą (ok. 2 - 3 cm). Kiedy stężeje (po ok. 3 - 4 godz.) kroi się ją w romby lub kwadraty {o dług. bokU\ ok. 5 cm) i dalej wstawia na 1 - 2 dni do wyschnięc,ia. Kawałki "HALI:LE" są ciemniejsze i bardziej kruche od "BASTI:QE". Przechowuje się je w mące w workach jutowych. 2. B l a n s z o w a n i e i s u s z Ci n ie n a s łD ń cu Jedynym bodajże produktem otrzymanym tą techniką są rodzynki ("ABSZO:TO"). Ich przygotowywanie przypada na okres między 6-tym a 15-tym sierpnia, najgorętszego miesiąca roku, zwanego popularnie "TYBBACH", czyli po prostu - kucharz. W tym czasie wszystkie pło- �196 MICHAEL ABDALLA dy rolne maksymalnie dojrzewają, w tym również winogrona. Te daty wyznaczają dwa ważne święta kościelne: Sw. Gabriela i święto Wniebowstąpienia Matki Boskiej, obchodzone uroczyście przez Asyryjczyków w Tur Abdin. Na terenach w Tur Abdin, o których mowa w tym opracowaniu, znanych jest siedem odmian winogron, z których cztery: "Qadyszioto", "Byzyk", "Zajnabi" i "D'Rajso" zakwalifikowane są do deserowych, dwie: "Zajtoje" i "QarquS'z" - do przerobu na "ABSZO:TO", a ostatnia odmiana, "Mazru:ne" - do otrzymania syropu ("DIBYS " "NEPUCHTA"). Niektóre odmiany są oryginalnie wyhodowane przez Asyryjczyków. Świadczą o tym między innymi ich nazwy, niespotykane nigdzie indziej. Na przykład słowo "Qadyszioto" 'oznacza "święte", "D'Rajso" - "królewskie", "Zajtoje" - "oliwne". "ABSZO:TO" przygot'owuje się zawsze na terenie winnic, gdyż do tego potrzebne są dość duże i mało uczęszczane poletka. Potrzebny do blanszowania w.inogron ług uzyskuj'e się z popiołu ("QATMO") spalonych ładyg kukurydzy ("DAHNO", "CHARTRUMAJE"), lub z gaszonego wapna ("KALSZO") przez g'otowanie tych sUlbstancji mineralnych w wodzie. Woc~ęzlewa się następnie znad osadu. Tak przygotowany ług przelewa się do bukłaków ("QARBE") i na osiołkach transportuje do winnic. Tam przelewa się go do grubościennych kadzoimetalowych ("DESTO"), gotuje i zanurza w nim na chwilę zrywane winogrona *. Po blanszowaniu grono winne układa się, jedno obok drugieg.o, na matach leżących w dobrZE!nasłonecznionym, przewiewnym i odpowiednio wyrównanym ;i wydeptanym miejscu, zwanym "MESZTOHE" . Po suszeniu, które trwa 1 - 2 tygodnie, rodzynki oddziela się od ł,odyg i szypulek ("QASLUSE") i przechowuje w domu w dużych naczyniach gLinianych ("GDO:NE", "BORYNTA"). 3. S a l e n ie i z a g ę s z c za n i e n a s l 'O ń c u Koncentrat pomidorowy ("MAJE D'BADZIANAT", "DIBYS D'ABRUSZE SMOQE") należy do przetworów używanych niemal codziennie w !kuchni asyryjskiej. Nadaje on potrawom nie tylko subtelny smak, ale i czerwoną barwę. Jego zapasy w domu wynoszą rocznie 12- 20· kg. Do otrzymania koncentratu używa się specjalnych odmian pomidorów, dających duże owoce o wadze nierzadko 1 kg każdy i o malej ilości nasion. Pochodzą one z wlasnych !plantacji, lub kupuje się je na targu jednora* Zabieg ten jest dobrze znany i często stosowany :w nowoczesnym przetwórstwie owocowo-warzywnym. Celowo wprowadzony do ługu pierwiastek wapnia wchodzi w reakcje chemiczne z substancjami pektynowymi skórki miękkiego surowca tworząc nierozpuszczalny prektynian wapnia, który wzmacniając skórkę zapobiega wyciekowi soku. �Tradycyjne metody konserwowania żyu;;ności 197 zowo w ilości 120 - 200 kg. Pomidory przebiera się, myje i ręcznie wyciska sok. Sok mocno soli się i ustawia na dachu domu w płaskich naczyniach aluminiowych, gdzie pod wpływem słońca paruje zawarta w nim woda. Gęstniejący sok miesza się 2 - 3 razy dziennie. Zagęszczanie przerywa się, gdy zanurzona w koncentracie metalowa łyżka bez żadnego oparcia stoi w nim nieruchoma. Stężenie substancji rozpuszczalnych wynosi w nim wówczas minimum 60%'. Otrzymany koncentrat jest bardzo trwały. Przechowywany w otwartych naczyniach szklanych przez okres jednego roku nie wykazuje żadnych objawów zepsucia. Potrawa (np. dla 7 osób) przyprawiona jedną łyżką koncentratu nie wymaga już praktycznie dodatku soli. Koncentrat stanowi ulubiony przysmak dla dzieci, które jedzą go nałożony grubą warstwą na placek chlebowy ("LAHMO") i posypany obficie suszoną miętą pieprzową (NON'O :). 4. S a l e n i e i s u s z e n i e Ilość mięsa i jego przetworów spożywanych przez Asyryjczyków nie jest zbyt duża, jednak uważa się, że tych produktów nie może brakować w domu przez cały rok. Świeże mięso spożywa się tylko okazjonalnie, natomiast prawie na co dzień, zwłaszcza wiosną, jada się mięso zakonserwowane a nazwie "QALIJO". W gospodarstwie, od wczesnej wiosny tuczy się krowę, aby ją na jesień zabić. Jej mięso bez kości kroi się w kawałki wielkości ziemnialka ("BALBUSE"), które obtacza się obfieie w soli i zostawia na 1 - 2 dni. Na jedną część mięsa roztapia się w dużym naczyniu ustawionym na ogniu dwie części łoju ("TARBO"), do którego wrzuca się solone kawałki mięsa, po czym dusi się tak długo, aż mięso jest kruche. Poznaje się to po jego strukturze i barwie. Kawałki mięsa, kruche aż do środka, zostają niejako zatopione w łoju, który ,izoluje je od powietrza i tym samym konserwuje. Zimne "QALIJO" jdst bardzo twarde. Często przy nabieraniu ły~ka się łamie. "QALIJO" jest produktem typu instant. Może być stosowane do wszystkich potraw mięsnych i półmięsnych, do jajecznicy ("SFE:RO"), a także na śniadanie w zimne poranki. Przed spożyciem wystarczy tylko je lekko podgrzać. Jest bardzo smaczne i aromatyczne. 5. S o l e n ie s u s z e n i e n a s ło ń c u K'olejny rodzaj utrwalonego mięsa nazywa się "QADI:DO". Przygotowuje się z pozbawionego tłuszczu mięsa krowiego. Kawałki mięsa posypuje się solą, a po 3 - 4 godzinach układa się je na płaskim kamieniu. ("KE:FO") i przyciska drugim kamieni€jm przez 2 - 3 dni dla odsączenia wody. Te czynności przeprowadza się zawsze w ,cieniu. Przycisk powoduje �198 MICHAEL ABDALLA też spłaszczenie mięsa do grubości ·około 2 cm, długości 20 cm i szerokości 10 cm. Otrzymane plastry oblep.ia się obficie papką otrzymaną z roztartego czosnku "TU:MO" i papryki czerwonej ("FELFLO SEMYQTO), po czym rozwiesz.a je na sznurach i suszy na słońcu przez około io dni. "QADI:DO" przechowuje się w suchym miejscu w skrzynkach drewnianych do 2 lat. Do konsumpcji kroi się je w drobne plastry, które można spożywać bez dodatkowej obróbki kulinarnej. Następną formą zakonserwowanego mięsa jest "SZARADIN". Tłuste mięso krowie miele się, przyprawia obficie solą i -pieprzem, po czym wkłada co woreczków z tkaniny o wymiarach około 2X20X15 cm. Woreczki zszywa się i następn.ie przyciska kamieniem przez3 dni dla odsączenia wody. Sprasowane mięso rozwiesza się na słońcu przez około 1 tygodnia. Przed s.pożyciem kroi się je w drobne kawałki, które następnie dusi się z pomidorami, lub dodaje do jajecznicy. Zarówno "QADI:DO", jak i "SZARADIN" spożywa się na śniadanie lub kolację. 6. S u s z e n i e n a s ł o ń c u i P l' a Ż enie Otrzymany tym sposobem produkt -o nazwie "RYSZT AN" porównywalny jest do makaronu. Ciasto pszenne ("LAJSZO", "LASZA") bez dodatku środków spulchniających spłaszcza .się ręcznie na placek grubości do 2 mm, po czym kro.i nożem na kawałki .szerokości okoł,o 1 ,cm i długości 1,5 cm. Kawałki ciasta suszy się na słońcu, a następnie praży na patelni i przechowuje w metalowyc~ pojemnikach. II - ZAGĘSZCZANIE PRZEZ GOTOWANIE Do niedawna krystaliczny cukier nie był u Asyryjczyków zbyt popularny. Używano go jedynie do słodzenia herbaty i 'kawy, które to napoje n.ie mają u Asyryj,czyków Zlbyt długi;ch tradycji; rozpowszechniły s'ię dopiero po II wojnie światowej. Do słodzenia niektórych potraw i deserów służy do dziś syrop winogronowy. Wytwarz.a się go z winogron odmiany "I'vla:zrune" a dużej zawartości cukrów. Kiść winogron ("SUGHLO D' 'ENŁE") po zerwaniu wkłada się do dużych worków z tka'niny, odrzucając uszkodzone i porażone owoce, zwane ,.FESQE". Wyciskanie soku odbywa się w specjalnym warsztacie stanowiącym kolektywną własność kiliku wsi. Są to dwa ręcznie obrobione głazy ("QATO:RE", "SZE:NE"), zwane "MA'SERTO" (ryc. 3). Górny głaz o średnicy około 2 m .i wysokości do 0,5 m posiada wykuty w środku pianowy otwór wypływu, którego średnica wynosi około 5 cm. W dległości �Tradycyjne Ryc. 1. metody konserwowania żywności "MA'SERTO" kamienne urządzenie do uzyskiwania soku gron w as5'ryjskim regionie Tur Abdin. Rys. T. Siwiliski. 199 z wino- okola 20 cm od krawędzi górnej powierzchni znajduje się wgłębienie szerokośc'i do 60 cm, zakończon€ kilkoma kanalikami dochc:lzącymi promieniście do otworu. W dolnym głazie, który ma kształt kwadratu a długości boku okolo 2 m wykuta jest komora a średnicy około 1,5 m. W tej komorze zbiera się sok, który następnie wypływa poprzez dolny otwór, dający się zamykać. Do komory można wejść przez frontowy duży otwór, aby ją umyć i przygotować. Worki z kiśćmi winogron umieszcza się w zagłębieniu górnego głazu i depce nogami. Wyciśnięty sok spływa do komory przez kanaliki i pianowy otwór, a stamtąd bocznym otworem trafia do ustawionych na zewnątrz bukłaków ("GAŁDE"). Sok przenosi się do gospodarstwa i tam wlewa do metalowych kadzi o grubych śc.ianach oj gotuje. Pianę powstającą w pierwszych chwilach gotowania zbiera się z powierzchni płynu. Cały proces zagęszczania .soku trwa kilka godzin. Jego gęstość sprawdza się drewnianym mieszadłem. Gdy pojedyncze krople z wyciągniętego mie~;zadła spływają wolno - wtedy syrop jest gotowy. Do gorącego syropu dodaje się aromatyczne zioła, nazywane w dialekcie miejscowych Asy- �200 MICHAEL ABDALLA ryjczyków - "QOSZY: LE". Pozostałe w wo'rkach resztki winogron: skórki, nasi,ona i szypułki służą, po ich wysuszeniu, jako karma dla domowego inwentarza. Syrop przechowuje się w pojemnikach glinianych o grubych ścianach. Jest on nieodzownym dodatkiem w kuchni w okresie postu. Dzi'eci maczają w nim chleb. Służy także do przyrządzania takich potraw jak: "QURSYKAT" i "DAŁQE", które są podobne do naleśników. III - SOLENLE 'Właściwości konserwujące soli kuchennej Asyryjczycy wykorzystują między innymi ,do utrwalania mięsa. Po zalbiciu (przeważnie we wrześniu) dobrze tuczonego zwierzęcia {zazwyczaj owcy) całą ilość mięsa kmi się w długie plastry (ok. 10X:3 cm), a część z kością - w duże grudki, które po dokładnym soleniu zostawia się w óeniu na 3 - 4 dni. Po upływie tego czasu ponownie obtacza się je w soli i przechowuje, układając plastry i grudki oddzielnie w skrzynkach drewnianych lub koszach słomianych w możl.iwie chłodnym mieijscu. W dzień przed spożyciem moczy się je w wodzie w celu wyługowania części soli. Mięso to o nazwie "MAKSAD" ma szerokie zastosowanie kuhnarne, zwłaszcza zimą, w takich potrawach obiadowych jak: "GARSO" (z ugotowaną pszenicą), "APRACH" (na.dziewane liście winogron), "SZAMBORAKAT" (duże pierogi) i in. IV - SUSZENIE NA SŁOŃCU Dzięki suchemu i gorącemu klimatowi Asyryjczycy mogą wykorzystywać warunki atmosferyczne do konserwacji żywności przez jej suszenie. W ten sposób uzyskuje się między innymi rodzaj kwasku do zakwaszania potraw. Mniej dojrzale winogrona o wysokiej zawartości kwasów or:ganicznych zrywa się i wyciska z nich sok, który następnie suszy się na słońcu przez 1 - 3 dni. Otrzymany syrop o nazwie "HYSRME" przechowuje się w opakowaniach szklanych przez cały rok. Małe jego ilości (ok. 0,5 łyżeczki) nadają potrawie oryginalnego smaku kwaśnego, bez żadnych obcych posmaków, i przyjemnej jasn~liwkowej barwy. Następnym produktem otrzymanym przez suszenie na słońcu, poprzedzone często suszeniem w cieniu, to "SZE'IRAJE". Jest on bardzo podobny do makaronu typu nitki. Wyrabiają go wyłącznie kobiJety. Kulki ciasta o twa'Tdej konsystencji bierze się między dłonie, uprzednio namoczone woleju, ("ZAJTO") i ruchem obrotowym rozwałkowuje do postaci długiego do 50 cm "s:zmura", Sznur ciasta zwija się następnie' nół lewe ramię i stopniowo chwytając jego koniec ucina się palcami kaw~łki �Tradycyjne metody konserwowania żywności 20t; długości około 1 - 2 cm i średnicy 0,5 - 1 mm. "SZE'IRAJE" suszy się następnie na słońcu na tacach słomianych. Dawniej wyrób "SZE'IRAJE" odbywał się przy świetle księżyca ("SARA"), kiedy to po kolacji i zaśnięciu dzieci kobiety zebrały się na rodzinnym drewnianym łóżku, znajdującym się na dachu. Prowadzone tam towarzyskie rozmowy i wspólne zajęcia zwie się po asyryjsku "SZAlIRO". Zarówno wyraz ten, jak i asyryjska nazwa księżyca "SARA" są w brzmieniu bardzo podobne do nazwy omówionego produktu. Pod koniec lat 50-tych pojawiły się na wsi maszyny do produkcji "SZE'IRAJE" (ryc. 4). Ciągnione przez woły lub pchane przez człowieka, krążyły po wioskach od domu do domu. Urządzenie takie składa się z pojemnika, gdzie znajduje się do 50 kg ciasta, zamkniętego od góry ruchomym tłokiem. Dno pojemnika ma otwory, przez które pod ciśnieniem tłoka wychodzą nitki ciasta. Nitki osuszane są wstępnie strumieniem Ryc. 4. - Urządzenie do produkcji powietrza płynącego z wentylatora makaronu - "SZE'IRAJE" na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. Rys. T. Siwiński. wyposażonego w dwa wirniki łopatkowe. Wentylator jest przymocowany do jednej z trzech drewnianych nóg maszyny i wprawianych w ruch ręcznie. Osuszone, zwisające nitki tnie się na kawałki długości do 20 cm i rozkłada na rozłożonej tkaninie. Po osusz'eniu na słońcu łamie się je w krótkie kawałki, które miesza w ilości około 15% z grubszą frakcją "BRYGHELU" lub z ryżem i razem przechowuje. Potrawa przyrządzana; z tych dwóch produktów ma atrakcyjniejszy wygląd i lepszy smak. Można też z "SZE'IRAJE" przygotować oddzielne dania, na przykład po prażeniu w małej ilości tłuszczu. Zaproszony do nas jeden z miejscowych szeików arabskich, urzeczony' smakiem potrawy z "SZE'IRAJE", poprosił mojego ojca, aby wybrał się �MICHAEL 202 ABDALLA z nim do miasta w celu zakupu nasion, które ohciał zasiać na swoich polach. Nie było łatwo przekonać go, iż "SZE'IRAJE" otrzymuje się ze zwykłego ciasta pszennego. W ramach zapasów na ZImę przygotowuje się też susz z naci pietruszki ("KARFSO RUMONO"), bakłażanów ("BNO: T GA: NE"), pomidorów, mięty pieprzowej ("NON'O), papryki ("FELFLO") i częściowo melonów ("F ATI :HE"). v ~ FEI-loMENT ACJ A 1. Mlekowa Produkty utrwalone za pomocą fermentacji mlekowej cieszą się u Asyryjczyków wielkim powodzeniem i mają długie tradycje. W żadnym z dostęp!1ych mi jadłospisów ludów europejskieh nie spotkałem jeszcze tylu kiszonych warzyw i o tak wspaniałym smaku. Kwasi się mniej dojrzałe pomidory, rzodkiew ("FUDżLE"), młodą marchew ("GEZORE"), ogórki ("BOSYNE"), paprykę, kalafior ("F ALHO"), kapustę ("QARAMBO"), bakłażan, fasolę szparagową ("HABSO"), buraki ("SZALGHME") i inne. Te warzywa, po dokładnym przebraniu i myciu wkłada się razem do kamionkowych lub szklanych naczyń i zalewa słoną wodą. Warzywa, kt6re mają nasiona nakłuwa się StE;ż2111esolanki powinno być takie, aby włożone do roztworu jajo pływało po powierzchni zanurzone tylko do połowy. Do solanki dodaje się trochę winogron. Naczynia z warzywami zanurzonymi w solance wystawia się na kilka godzin na słońcu, po czym przenoc: się je w miejsce zacienione. Warzywa nadają się do konsumpcji, już po 10 dniach, a .okres ich trwałości wynosi kilka miesięcy. Tym samym sposobem konserwuje się młode liście winorośli, zrywane co roku z końców pędów we wczesnym stadium rozwoju rośliny. Służą one w miejsce kapusty do przygotowywania różnych potraw z farszem, podobnych do gołąbków. Często liście te jedzą dzieci na surowo, a gołąbki z nich robione mają przyjemny, kwaskowaty smak. Są suche i zbite. W celu urozmaicenia kuchni postnej i dodatkowego wykorzystania ziarna pszenicy przygotowuje się jesz!cze jeden przysmak a nazwie "TYRCHAJNO D-MA: JE", czyli "tyrchajno wodne". Rozcieńczony w wodzie zakwas chlebowy miesza się z małą ilością średniej grubości ziaren "BYRHELU" ("SEMDO") i pozostawia na 2 dni do sfermentowania. Po odcedzeniu, otrzymanym płynem zalewa się obłuszczone i dobrze ugotowane ziarna pszenicy. Po trzech dniach fermentacji w słoju potrawa jest gotowa do spożycia jako chłodnik. W świątecznej, czyli omaszczonej tłuszczem zwierzęcym odmanie "TYRCHAJNO", zakwas chlebowy zastępuje się jogurtem ("QA-TIRO"), �Tradycyjne metody konserwowania żllw'nOści 203 miesza się z ziarnem pszenicy w stosunku 2:1. Zamiast też jogurtu często stosuje się serwatkę ("DAŁGHE"). W tym przypadku składniki gotuje się przez 2 godz'iny (do zgęstnienia). Po 2 - 3 dniach fermentacj,i przebiegającej w cieniu, powstałą papkę formuje się w kulki wielkości jaja kurzego i suszy na słońcu. Przed spożyc,iem nawilża się je wodą i gotuje jak zupę mleczną na śniadanie. 2. A l k o h o lowa Zakaz picia alkoholu wprowadzony przez islam i pogardliwy stosu'nek muzułmanów (grupy rządzącej) do spożywających ten trunek stały się prawdopodobnie przyczyną ograniczeniakonsumpcj,i napojów alkoholJwych przez Asyryjczyków do najważniejszych okazji. Częstuje się nimi podczas uroczystości związanych z narodzinami dziecka, weselami, świętami kościelnymi. Praktycznie znane są tylko dwa trunki alkoholowe: wino ("HAMRO") i wódka anyżowa ("ARA: Q"). Wino produkuje się z winogron ciemnych, czasem również z fig, na przełomie sierpnia i września. Wino figowe jest mocniejsze od w,inogronowego. Wyciskany sok wlewa się do glinianych amfor ("GDO:NE"), po czym otwór zalepia się dokładnie gliną, aby fermentujący sok "nie brał powietrza", czyli "nie oddychał". Amfory przechowuje się w sieczce przez 40 dni, po czym gotowe wino przelewa się do innych czystyoh amfor, które następnie przetrzymuje si~ w chłodnym miejscu, często w ziemi, przez kilka lat. A więc fermentacja zachodzi tylko przy pomocy dzikich drożdży. Z relacji zapisanych na taśmie wynika, że sposób otrzymywania wódki jest nader oryginalny i dość skomplikowany. Robi się ją ze sfermentowanych owoców winogron noszących nazwę ,ZABILE", używając do tego szeregu naczyń a różnym kształcie i takich nazwach jak: "DYGDAN", "SZOJEFTO", "DESTO", "LAGAN". W oparciu a taśmy nie jestem w stanie dokładnie odtworzyć procesu produkcji ,,'ARA:QU". Nigdy też nie byłem świadkiem tego. Warto jednak odnotować, że zapisany na taśmie wyraz "DA' TO", czyli pot (który wydzielają owoce) utożsamia się w tekście z alkoholem. Słowo "DA'TO" tłumaczone na arabski, który to język zaczął od VII w. n.e. wypierać asyryjski, brzmi właśnie ,,'ARAQ". VI - METODY KONSERWOWANIA NIEKTORYCH PRZETWOROW Z MLEKA Duża ilość owiec (,,'ŁO:NE") oraz kilka krów ("TAŁRO:TO") i kóz (,,'E :ZE") w każdym gospodarstwie są źródłem obfitych ilości mleka (,.I-łALŁO"). Mldko i jego przetwory spożywa się codziennie. Między innymi tłuszcz mleczny ("ZEBDO") wykorzystywany jest jako bardzo sma- �204 MICHAEL ABDALLA: czny i bogaty dodatek do potraw. Również siara ("ALŁO") należy do szczególnych przysmaków dzieci. Najpopularniejszym przetworem mlecznym jest jogurt. Ma on konsystencję galaretki i wspaniały !bukiet smakowo-aromatyczny. Przygotowuje się go na b.ieżącoi spożywa w ilościach większych niż surowe czy ugotowane mleko. Jednak z trwałych przetworów mlecznych na szczególną uwagę zasługują: wytopiony tłuszcz, suche klopsiki o nazwie "QASZKA" i słony ser ("GŁE: TO"). W okresie wiosny, codziennie rano, świeży (nastClwiony poprzedniego dnia wieczorem) jogurt wkłada się do bukłaków ("GAŁDE"), które następnie zawiesza w przedsionku przy zachodniej stronie wschodniej ściany j.ednej z izb gospodarstwa. Regularne i umiejętne wytrząsanie (.,M.JO: 'O") masy jogurtu (ruch posuwisto-zwrotny) (ryc. 5) powoduje zlepianie się cząsteczek tłuszczu w grudki. Z zebranego przez kilka dni masła oddziela się czysty tłuszcz ("MESZHO") po zlaniu powstałej przez ogrzewanie frakcji płynnej, plazmy. Tłuszcz soli się ,i przechowuje w naczyniach glinianych lub metalowych, albo w bukłakach. Pozostałą część -odtłuszczonej masy jogurtu, maślanka, służy do otrzymania dwóch produktów (schemat). Po jej podgrzaniu, wytrąconą kazeinę, przypominającą serek homogenizowany, soli się i miesza z liśćmi dziko rosnącej w Tur Abdin rośliny, której nazwy niestety nie pamiętam, a wyglądem przypomina ono zielony czosnek. Serek z tą rośliną jest trwały i przechowuje się zwykle w naczyniach glinianych zakopanych w nieutwardzonej ziemi podłogi "izby zapasów". Produkt ten zwany "DZIADZIEQ" stanowi przeważnie danie kolacyjne w dni letnie, a po rozcieńczeniu przypomina polski "chłodnik". Często słony "DZIADZIEQ" wkłada się do worh)w z białej tkaniny i zawiesza do odcieknięcia reszty serwatki. Po zgęstnieniu masy formuje się ją w okrągłe lub owalne klopsiki, które następnie suszy na słońcu. Otrzymany "QASZKA" służy do przyrządzania popularnej potrawy zimowej o nazwie "GABU:LA". Twarde klopsiki ściera się przez jakiś czas (1 - 2 godz. z wodą a ściany specjalnej miski wykonanej z pnia drzewa figowego. Po ich rozpuszczeniu, otrzymany roztwór wlewa się na gorącą masę wcześniej ugotowanych ziaren pszenicy, ułożoną tak w półmisku, aby jej brzegi były nieco wyższe od spłaszczonego środka, który wypełnia się roztworem. Następnie na zimny roztwór wlewa się silnie rozgrzany tłuszcz mleczny. Do trwałych produktów z mleka należy również ser. W celu jego otrzymania wieśniak poświęca jedno cielę lub jagnię, z których żolądkóv,,', zaraz po urodzeniu (zanim jeszcze zdążą wypić siarę) wydobywa wnętrzności, zwane "SZYMMYCHTA", zawierające soki trawienne. Wyciąg suszy i rozdrabnia, a następnie stosuje jako zaprawę serowarską. Aby krowa lub owca po utracie swojego potomka nie buntowała się przy oddawan.iu �Tradycyjne metody konserwowania żywności ~~-~ .---=~----~'':'':''.~ 205 ~ Ryc. 5. Wytrząsanie masy jogurtu "QATI:RO" w bukłakach "GALDE" przez Asyryjkę w Tur Abdin w celu otrzymania masła - "ZEBDO". Rys. T. Siwiński. mleka, skórę zabitego noworodka w calości wypycha się slomą i w momencie dojenia chytrze przystawia się matce powstałą kukłę. Ona ją obwąchuje, często liż'e językiem. Ale nie zawsze ta sztuczka daje oczekiwany rezultat, wówczas próbuje się przystawić jej podobnego noworodka z innego zwierzęcia. Kukłę trzyma się w domu na stale, często służy jako zabawka dla dzieci. Swieże mleko ogrzewa się tak, aby można jeszcze włożyć dOłl palec. Dodaje się do niego trochę proszku "SZYMMYCHTA". Po upływie około jednej godziny, ścięte mleko odcedza się. Powstały ser oblepia się solą, wkłada do worków z białej. tkaniny i zostawia przez 3 dni pod lekkim �206 MICHAEL ABDALLA! Podstawowe czynności przy otrzymywaniu wane na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. produktu "QASZKA" z mleka, sto '"'0- [Sw,ieie' mle1ko: Go,towanie ; (ok. godz. t8'.00} :Chłodzenie i zaszczePienie'1 ' zaprawą ]ogurtową i Pozostawienie na noc na zewnątrz budynku: i Jogurt : Wy,trzą.s>an1ew bukłakach! (ok. godz. 6.00) /"'" , Masło ! Ogil"Zewanie I wytopiony ! Plazma, I Maślanka! i Ogrzewanie 'Serek! tłuszcz Odcieknięcie! serwatki Formowanie w klops,j'k;i i suszenie na słońcu clęzarem w celu sprasowania. Następnie gotuje się w serwatce, która w tym czasie wydzieliła się. Bardzo elastyczny i błyszczący ser formuje się dłQńmi w kawałki dowolnego kształtu, przeważnie średnicy około 1 - 3 cm i długości 4 - 19 cm. Czasem kilka takich cienkich sznurków sera ple- �Tradycyjne metody konserwowania 207 żywności cie się razem w postaci warkocza. Kawałki sera oblepia się nasionami czarnuszki, która nadaje produktowi przyjemnego zapachu i atrakcyjnego wyglądu. N astl~pnie chłodzi się je zimną wodą i wkłada do słoi lu b glinianych dzbanków pokrytych glazurą. Naczynia zostawia sil; przez jeden dzicl'! otworami w dół w celu odcieknięcia resztki serwatki. Następnie ser zalewa się solanką. W wodz,ie rozpuszcza się taką ilość soli, która sprawia, że stl;żenie roztworu powoduje unoszenie się zdrowego jaja kurzego tak, aby tylko jego część, średnicy wielkości monety (ok. 2,2 cm), była widoczna nad powierzchnią roztworu. Tak przygotowany ser jest trwały przez 2 - 3 la ta i spożywa sii~ go głównie na śniadanie. VII - INNE METODY Do stosowanych na mmeJszą skalę sposobów konserwowania niektórych suroNców i produktów spożywczych można zallczyć jeszcze następujące: - przetrzymywanie woleju różnych gatunków sera, oliwek ("ZAJTU: NE") oraz przyprawionych czosnkiem i orzechami bakłażanów; - przechowywanie mniej dojrzałych arbuzów ("SZEFTOJE") i pomidorów w sieczce, z przeznaczeniem na rodzinną ucztę sylwes1trową; - -suszenie, gotowanie lub prażenie nasion słonecznika SZEMSZO" i nasion owoców dyniowatych, prażenie dzi ("BALU:TE") i kasztanów jadalnych. ("SGHA: orzechów, D L' żołę- W niniejlszym opracowaniu omówiono, w dużym skrócie, najważniejsze sposoby ludowe konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Sądzę, że nie wyczerpują one całości tematu, gdyż jadłospis przeciętnego Asyryjczyka jest bardzo bogaty i urozmaicony, a większość produktów pochodzi z własnej spiżarni domowej. Niektóre z wymienionych produktów, na przykład "BYRGHEL" (występuje w literaturze jako: burgul, burghol' i "TYRCHAJNO" (występuje w literaturze też jako: kiszk, kuszuk, tarhana) są dziś rozpowszechnione na całym Bliskim Wschodzie. Przyjęły się też w kuchni Ameryki Północnej i Europy Zachodniej, gc!z,ie aktualnie poświęca się im tam coraz więcej rozpraw naukowych, a technologie ich otrzymywania systematycznie udoskonala się. Doczekały się one nawet już wielu opracowań patentowych. Ale to wszystko dzieje się niestety nie na wsi asyryjskiej, lecz w dobrze wyposażonych laboratoriach krajów wysokorozwiniętych. Konsumując te produkty, żyjący w tych krajach asyryjscy imigranci będą zawsze pamiętać, że ich pobratymcy, gdzieś w zapadłej wsi tureckiej nadal otrzymują je archaicznymi metodami. �208 .Michael MICHAEL ABDALLA. Abdalla TRADITIONOL METHODS OF FOOD PRESERVATION CONTEMPORARY ASSYRIANS. AMONG (summary) In the Middle East, food processing has thousand years old tradition. The grain which produoed ,the first bread-cake and beer in human h~story, grew in this region. Summerians, Babylonians and ancient Assyrians recorded on day tablets a lot of te:lGt about food products, iSupplyingthe methods used for the:Lr obtainment, their names and even the proportions of their consumption. A number of food preservahon technics, follo\\\ing or modyfyingslightly those descriptions found on bas-reliefs dating to the years B. C., can be found in villages of the Middle East to this day. Most of such methods have been pl'cserved in the folk tradition of Assyrian societies in the countries of the Middle East. This paper concerns traditional methods of food preservation encountered among contemporary Assyrians who belong to the West-Syrian orthodox church and live on the Syrian-Turkish border. The methods have been described on the basis of the author's field observations and supplemented by tape recordings. In the 1960s, the author, who oomes form this region, took par,tin group works assoe1ated with productiOin of many food items. Under seven headings the author has grouped the methods involved in the processing of the most common produots consumed by a self-sufficient Assyrian peasant family. The names are given when par,ticular technics are discussed and descriptions of devices in technological operations presented. The technics enoountered in grain processing and those associated w~th the produotion of such an important article as 'byrghet' ('bulgur') and with home-made macaroni are described in :the paper. In relation ito the proces,sing of fruits and vegetables, the author discusses the ways of obtaining raisins, grape syrup, 'halile' and 'bastiqe' (dried mixture of grape syrup and flour), 'agude' ('bastiqe' with nuts), 'wine, tomato concentrate, 'hysrme' (syrup from unripe grapes, used to pickle food), the ways of pickling cabbage and dry,ing various vegeltables. In regard to the processing of meat, methods OI preservation entailed in 'qalijo' (salting and cooking), 'qadido', 'szaradin' and 'maksad' (salting and drying) are given. ,In relation to the processing of milk, the ways of obtaining yogurt, butter, two durable products for buttermilk-namely 'dziadzieq' (cottage cheese with spices), 'qaszka' (dried balls of salter whey) - and 't yrchajno'(dried balls of the fermented mixture of cooked wheat ,grains in yogurt) are supplied. When particular products are discussed theiroriginal names a,re presented together with the ways of storage and applications in the Assyrian cuisine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e746d6428ee15b8c900be393c5463adb.pdf 871040909e72c82e2d15c2aac24acaf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Wielkopolska - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1810 Title A name given to the resource Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 WOJCIECH LYSIAK Historii DAM Poznań Instytut S',l..:L\ T WIERZEŃ LUDU WIELKOPOLSKIEGO I XX WIEKU PRZEŁOMU XIX I W:elkopol~lka jest jednym z tych obs~arów na folklory,gtycznej mapie Polski, którego obrazu wierzeń najczęściej tylko domyślano się. Dzialo się ,:;~; przede wszystkim dlatego, iż brak było dostępnego, polskojęzycznego materiału żródłowego. Świat wierzeń półdemonicznych, demonicznych ; niedemOllicznych regionu byłby z pewnością uległ zapomnieniu. gdyb:," nie prace nauczyciela z Rogowa, Otto Kuoopa i jego najbHższego WSpÓ~pfa.cownika,nauczyciela z Brudzynia, J.erzego Wojdecha Szulczew~·kie2o, Obaj, a szczególnie pierwszy z nich, zebraLi olbrzymi materiał Z:;;,l":,<.:;ający się kilkunastoma tysiącami tekstów folklorY'stycznych. Oczywiście ów świat wierzeń, a szczególnie niedemonicznych, byl olbrzymi. Nie sposób go tu przedstawić w całości. Będę zatem sygnalizował niektoce formy, a niekiedy krótko charakteryzował poszczególne przekonani". W omówieniu tym odwoływał się będę jedynie do tych wierz'eń, któH:' znalazły wyraz w folklorze słownym, a szczególnie podaniu wierzeniow\:n1. S:·osowanie terminu "Wlierzenie" je.st dalekte 'od doskonałości i niejedno~rotnie wprowadza w błąd. Ot,o bowiem okazuje się, iż w odniesieniu rlo minionych czasów świat -realny i świat zja'Wlisk wyobrażonych były przez społeczność wiejską jednakowo postrzegane zmysłami, a zatem stanowiły empirycznie poznaną wiedzę, a czym w każdym wypadku zaświadcza matepiał źródłowy. Or,arakterystykę zacząć należy od półdemonów, czyli istot żyjąc)"Ch docz~::'l1ie,a pomawianych jedyni.eo magiczne praktyki lub ofiary takich 1 Artykuł pows'tał na gruncie szerszego opracowania pl. "Wielkopolskie podanie w':c'zeniowe przełomu XIX i XX wieku". Opracowanie to w ostatecznej wersji z.,,:~·~nialopod kierunkiem prof. dr Józefa BUl'Szty, któremu, za rozległą pomoc i przy('~ylność, ~,kla:dam tu serdeczne podziękowanie. Ponadto za niezwykle cenne uwagi z'Niązane z kształtem pracy składam podZJiękowanie prof. dr hab. Dorocie Simcp.~clcs. doc. dr hab. Helenie Kapełuś i doc. dr hab. Jerzemu Bartmińskiemu. �92 WOJCIECH ŁYSIAK praktyk. Zaliczam do nich: czarownice, płonnika, wilkołaka, wolnG"'.Cllarzy i cudownych muzykantów. Oczywiście najpopularniejszym ',';';0brażeniem w tej grupie był.a czarownica. Cechą wy:różniającą wielkopolskie czarownice była ich zdolnos: do przyjmowania przeróżnych postaci zoomorficznych. Oto bowiem spotykano je pod postac.ią ropuchy, żółwia, zająca, kota, konia. W Trzaskowie kolo Poznania opowiadano o kobiecie, któr:a dojąc, "często nie znajdo',vała w wymieniu Ikrowy mleka. W końcu zauważyła w oborze żółwia, et ~;yła to czarownica kradnąca mleko. Wezwany mąż zabił go. Jeszcze iege :'lamego dnia umarła nagłą śmiercią kobieta, którą we wsi uważano za czarownicę. Mąż opaWliadał teraz, że zahił cza'Townicę pod postacią żół\\':,>,' '. Powszechne było przekonanie, że czarownice dzięki magicznym :):'aktykom odbierają mleko 'krowom sąsiadów. W Doktorowie koło Grodziska Wlkp., czarownica codziennie "zawieszała szmatę na drągu i doiła ~q ze wszystkich czterech koniuszków. W ten 'sposób wszystkim krowo:''', w okolicy odciągała mleko" 3. Wśród ilJ1nyC'h praktyk czarownic wymi.:·;'z,onych w podstawy bytu rodziny chłopskiej wymienić należy sprowadza.nie chorób na bydło lub owce. Czarownice z Bobrówka potrafiły wypro\\"2.dzić człowieka na złą drogę, a nawet spowodować gr.adoblcic. Zmuszały c~iowieka do powrotu do domu, gdy ten szedł z krową na jarmark. Potrc1fiły zrzucić jeźdźca z konia. Czar'owlllice z Cieńciska na Kujawach zad2.'.vały kołtun. Natomiast te z Konsbantynowa koło Chodzieży doprow(łjz'iły człowieka do obłędu uprzednio "zadając mu diabła". W Podlesiu dz:,:,ako pewnego gospodarza zamieniły w kota, co skończyło się tragedią \o'i rodzinie. Oczywiście przykłady takie można by mn-ożyć. Znacznie rzadszym wyohrażeTIiiem półdemonicznym był płonnik. :,'!ieścił się w tych samych kategoriach 00 czarownica, bowiem uznawano go za postać żyjącą docześnie, ale mającą spółkę z diabłem. Tą drogą pionni'k uzyskał magiczne zdolności. Na Kujawach uznawano. że mężczyzna, który był pł.onnikiiem, w wigilię św. Jana, albo w O'ktaw(7 Bożego C:3.ła szedł z sie-rpem na pole'. Przechodził przez nie w poprzek i wycinał \\. ::im ścieżkę szerokości stopy. Wskutek zabiegu kłosy z tego pola stawclly się puste, podczas gdy płonnikowi z sufitu jego domu spadało zboże'. Ch<tl'akteryzował się teź tym, że mial zdolność przybierania postaci niektLł['ych zwierząt. 2 O. Knopp, Sagen und Erziihtun(Jen aus der Provinz Posen, Poznań 189:3 90. nr XI. 14 q, Mittel gegen Hexen und Hexerci. 3 Tenże. Der Johannistag m G;auben nnd Brauch der Provżnz Posen .. ,Au, l:,,;n Posener Lanje", 1914, R. IX. nr 6, s. 246. " Tenże. Polnische Diimonen, "Heissische BlaUer fur Volkskunde", UlO;;, E. !V. s. 26. �Świat wierzeń ,ludu wielkopolskiego 93 :Jo grupy półdemonów zaliczyć .należy też wiLkołaka, bowiem uznaz przymusu lub dobrowolruie przybi.::-r-dapostać wiU"a. W podaniach wierzeniowych realizujących ten. temat opowiadano przede wszystkim o okolicznościach zmiany człowieka w wilka, przygodach już przeistoczonego wilkołaka i jego niecodziennym powracje do normalnego ludzkiego życia 5. ~)odobnie myślano o przedstawicielach loży masońskiej, uznawano bow:em, iż wolnomularze zdolni są czynić rzeczy nie dające się ra'cj,onal::e wylłumaczyć. MaS'oni, zdwniem ludu, mieszkali przede wszystkim w :":-,iastach.Tam mieli swój p.okój Debrań. Najczęściej znajdował się w piwr~icy, nie miał okieIn i cały wybity był czarnym aksamitem. Pośrodku sta> trumna. która również wybita była czarnym aksamitem. Gdy ktoś chclal zostać członkiem loży masońskiej, wówczas musiał ,o tym powiadon,:ć jakiego:~ znanego mu wolnomula.rza, który nocą p~owadził go do pokoju zebrań. Tam musiał wejść do owej trumny i pozostać w niej przez calg noc. Wówczas przychodził do niego diabeł i pokazywał mu się w najokropniejszej postaci, po czym przyjmował od niego zobowiązanie, iż od ~-e.ichwili będzie wrogiem Boga i Ko\ŚCioła,CIQ kandydat potwierdzić musiał własnoręcznym podpisem. W pokoju tym każdy nowo przyjęty do lOży mason musiał zawiesić swoją podobiznę. Gdy przypadkiem czloVvrjE'f~ ten zaczął ż·alować swego czynu, wówczas jego obraz w 'kom:I1Jacie m&'<lńsk,ichzgromadzeń zaczynał się pocić. OhWlilizwątpienia, ezy wahania nie rnogli mu darować powstali. Podchodzili wówczas do obrazu i kłuli i.;.łą przedstawionego tam człowieka w serce. W tym samym momenc'if' :.:drajca umierał Do najbardz:iejznanych wolnomularzy, którzy zapi~,a;i sil; w folklorze. należeli między innymi dawniejszy wła.ściciel Jawo:,owa oraz dzierżawca wsi Miały w Puszczy Noteckiej. :',:,\Kujawach za półdemonów uważano niektórych muzykantów, którzy swym 'kunsztem wzbudzali powszechny zachwyt. To między innymi sprawiło, iż podejrzewano ich o magiczne zdolności. W zbi<OTo'wej pamięci ludu kujawskiego zapisali się przede wszystkim "z piekła Bartek", muzyk z Gocaon'0wa.Bosiu i Berent 7. Najważ1lliejszącec:hąowych wiejskich muzykantów była cudowna moc ich instrumentów, które wszystkich bez wyjątkll skchaczy zmuszały do tańoa. Potrafili też zmusić swój instrume:nt do gry podczas ,~ch nieobecności. Umieli nawzajem -odbier.ać ni€zwykłe W"':~<:'. że jest to osoba realna, która G. ~,Tenże. Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fur VOlkskunde", 1906, R. XVI. s. 97. Der werwol£. li Tenż<'. Die FreimaltrCr im Volksglauben, "Mitteilungen der Schlesischen GesellschaIt fUr Volks~unde", 1905, t. 7, z. 14, s. 58, ; J. W. Szulczewski, Allerhane! fahrencles. Yolk in Kujawien, Leszno 1906, s. 1 - ] u. �94 WOJCIECH LYSIAK właściwości instrumentów. Mówiono, iż cudowni muzykanci mogli '.\·ystępować jednocześnie w kilku miejscach, np. o Berencie opowiadano. że o tej samej porze grał w dzieW/ięciugospodach. Tak pokrótce wyobrażano sobie postacie półdemoniczne. Zupełnie inaczej zaś kształtowała się ludowa wiedza o zjawiskach demonicznych. Pierwszoplanową postacią demonologii ludu wielkopolskiego omawianego okresu był di·abel. J€go ludowa kreacja daleka była najczęściej od tej, jaką ustanowiła Btblia. W diable skupił się przede wszystkim ohr2.z dawnych wyobrażeń demonicznych sięgających czasów pogańsikiich i taki jawi się w folklorze. Nazwy "diabeł" zdecydowanie wówczas unikano, co wiązało się z przekonaniem, iż imię to jest mu miłe. Lud zaś nie chcąc demona w t.en sposób kontentować, używał szero:kiego wachlarza synonimów, np. J.asiu, piekielni'k, czarny, zły itp. W f,01klorze WlicL:opolski jawi ~~iG diab~l w dziesiątkach najr0zmaits;~ych sytuacji i prz:.-jmuj2 rÓŻJleformy. WidywalIlo go jako postać podobną do człowieka z czerwonymi oczami, rogami na głowie, końskim kopytem i krowimi uszami. z pyska buchał mu ogiell, był obrośnięty sierścią, chudy, nos miał spiczasty, pazury długie, a czasem skrzydłla nietoperza. Ubrany był po francusku lub niemiecku, f.rak miał na zawiasach, na głowie melonik lub cylinder, spodnie na trzy ćwierci i podarte buciki. Często kulał i czuć go było smołą. Mógł przybrać każdą postać czł,owieka, zwierzęoia lub przedmiotu. Ludowe podania "'vyrażają jego najgorsze cechy. Przedstawion'y jes~ ~a~11 jako zła, nieprzezwyciężona siła i ,niebelzpieczna potęga. Najczęściej czyhał na ludzką duszę, a motyw taki w folklorze wydaje sil:; dominować. Niekiedy pojawił się w kościele, a usadowiwszy się na odpowiednim miejscu, zapisywał ludzkie grzechy. Znany był tu też typ "diabła agresywnego", który w bezpośrednich kontaktach z człowiekiem mógł go dotkliwie okaleczyć lub nawet uśmiercić. Zdarzało się jednak, iż pojawiał się jako sprzymierzeniec człowieka i to bezinteresowny. Są to jednak przypadki bardw rzadk:i·e i nie mogą stanowić o jego charakterze. Obok tego jawi się diabeł jako stróż i opiekun pokrzywdzonych. Wymierzanie sprawiedliwości przez diabła jest bardzo częstym motywem podań wierzeniowych. Ostrze jego kary slderowan€ jest na ogół w klasy posiadające·. Niedoskonałe prawodawstwo, nadużywanie urzędów, nieuczciwość, oszustwa "na miarze" , r1ozpu,stai każd€ iUlIlezło wymi-erilon€ w chłopa, wyzwalają interwencję diabła i jednocześnie ją usprawi~d1iwiają. W innych przedstawieniach jest diabeł strażnlibem skarbu celowo mu przekazanego przez czł,owieka. W;:;pomnieć tu należy kilka słów -opiekle, w którym "zły" stale mieszka. Rządy w nim sprawuje najstarszy, kulawy diabeł, przytwierdzony łańcuchem do wielkiego kamienia. W rozumieniu ludu piekło znajduje �Swiat wierzeń ludu wielkopolskiego 95· się pod ziemią, ale mimo to św. Piiotr chcąc z niego wybawić swoją macochę, udał się na ws~hód. Po siedmiu miesiąca~h, siedmiu tygodniach i siedmiu dniach dotarł do miejs~a gdzie ziemia hyła gorąca jak ro:cpalone żelaw, a słońce tak blisko, że m02lna prawie ręką .sięgnąć. Tutaj w ziemiznajdowal si<:~ otwór, z 'którego buchał ogień, a gazy siarczane zatrzymywały powietrze. To właśnie bylo piekło. Miejsce poprzedzające piekło nazywa się przedpiekłem. Stróżuje tu słynny kowal Kurzawa z Kwieciszewa na Kujawa~h, lecz we wszystkich praca~h wyręcza go Bisrnarck, który zmiatając bruk klnie sial'Czyście "Verflucht". Przedpiekle wybrukowane jest czaszkami IS'tary~hkawalerów 8. Archaiczną postacią demona, pozostającą w bliskim pokrewieństwie z diabłem, był HO;"lit.a.O demonie tym wiadomo niewiele, bowiem dysponujemy zaledwie jednym przekazem z okolic Siemkorwa, w którym wymieniany jest jedynie z imienia 9. Nieco więcej można powiedzieć a Boruoie, zwanym niekiedy Skrzatem-Borut.ą. Na przełomie XIX i XX wieku lud wielkopolski uważał go za diabła. Uznawany był za przyjaciel1achłopów, których często prześladowało nieszczęście. Mówiono, że chłopu, który przeszedł wiele złego i wszystko stracił, a nagle stawał się bogaty, pomagał Boruta "0. Wielkopolskie wyobrażenie Boruty dalekie jest od łęczyckiego Boruty-szlachcica. Najczęściej pojawiał się jako mieszkan~ec lasów i pól, nigdy zaś zamków. Jednym z najciekawszych wyobrażeń demonologii ludu wielkopols'kiego omawianego okresu wydaje się skrzat. Mimo, iż podobny był do ducha domowego, dla ludu był diabłem, aczkolwiek szczegóLnego rodzaju. Charaktcrs'tyczny tylko dla Wiielkopolski, przypomi:na czeskiego plivnika, niemieckiego kobolda i jimme~kina, łużyckiego zmija i pIona, małopolskiego chowańca, mazowieckiego latawca czy też mazurskiego kłobuka. Różnora'ko go sohie tu wyobrażano>. Raz ukazywał się jak·o "ciemna lwdłaia postać, której z ust buchał ogień", iI1JI1ymraz'em jako "mały brodaty mężczyzna w czerwonym kapeluszu". Mógł t,o być karzeł z długą brodą· Najczęściej jednak przybierał postać kury, koguta psa lub kota. Uznawany był za ducha lasu, czasami utożsamiany z Borutą. Był przede wszystkim demone~ sprzyjającym ludziom. Znosił im pieniądze, zboże, masło, a w końcu zabierał duszę tego, który takie dary przyjął. Daleko idącemu zatarciu w owym okresie uległo wyobrażenie smoka. 8 Tenże, Diabeł wedłng podań kujawskich, "Piast" 30 kwietnia 1939, R. VIII, nr 7, s. 7 - 8. 9 O. Knoop, Posener Geld und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 40, nr 77, Rokita ist tot. 10 s. 83. Tenże, Polnische Diimonen II, "Hessische Blatter fUr Volkskunde", 1906, R. V, �96 WOJCIECH ŁYSIAK W literaturze ludowej pojawia się ·on jl3ko wielki lew ·0 dwóch lub siedmiu głowach. Widniano go jako półczłowieka, pół zwilerzę, któremu z pyska buchał ogień. Niekiedy łącz.ony był z "dzikim polowaniem", mimo iż jego funkcja zbliżana jeiSltdo tej, jaką reprezentował duch domowy. Społeczność wiejska u'l!nawał'a, że przeistoczyć Slięweń może po śmie,rci człowiek, który ukrył pieniądze przed siPadkobiercami. Podobnie jak na temat smoka, talk na temat olbrzymów wi,edza ludu wielkopolsbE'igo na przełomie XIX i XX Wiieku była już mocno zatarta. Olbrzym zawsze sprzyjał ludziom i jako taki był przedstawiony w opowiadaniach. Ratował przed topielą, chronił przed zgubnym wpływem czarownic, nawracał na chrześcijaństwo, nagradzał pieniędzmi za dobre czyny. Gdy jednak nadużywało się j,ego zaufani.a, potre<fił dotkliwie ukarać. Najciekawiej prezentuje się w przekazach z Góry koło Sierakowa, gdzie narrator mówi, iż olhrzym "jestotulOlny płaszczem (... ), ma również długą brodę sięgającą aż do piersi. W ręoe trzyma sękaty kij, chodzi w kapeluszu z szerokim rondem ozdobi'onym llicznymi piórami" n Przeciwi,eństwem olbrzymów były krasnoludki. Uznawano, że są to złośliwe istoty, porywajqce lub podmi'eniające dzieci swoje na ludzkie w czasie porodu. Chro.ruićprzed tym mi'ał różaniec i slJkaplerz, które dzieciom należalo położyć dokoła szyi. Jeżeli jednak dziecko zostało ukradzione położnicy i na to miejsce położono inne, wtedy należało to, zwykle brzydkie i garbate stworzenie zanieść na śmietnik, zbić rózgami i powiedzieć: "Odbierz swoj,e, oddaj moje'" Wówczas ze współczucia karły oddają ukradzione dziecko 12. Niekiedy krasnoludki potrafiły zabrać do podziemia dorosłego człowieka i tam zmusić go do niewolniczej pracy. Innym razem pozwoliły człowiekowi zaistnieć na ich weselu. Stało się tak w Czarnkowie, gdzie mieszkała stara, chorowita kobieta i "dlatego prawie zawsze leżała w łóżku. Pewnego popołudnlia, gdy w pokoju nikogo nie było, same otworzyły się drzwi od pieca i wyjechał stamtąd powóz. Siedział w nim dostojny pan. P'owóz podjechał pod łÓŻJk,o chorej, pan wysiadł i zapytał kobietę, czy po.zwoli, by on ze swoimi odbył tutaj wesele. Kobieta była tego ciekawa i zgodziła się na to. Pan ponownie wjechał do pieca. Po chwili w izbie został ustawiony stół i w krótkim czasie przybyli weselnicY,a na samym końC'u narzJeczona i narzeczony. Wszyscy byli karłami. Jedli, pili, potem tańczyli. Po weselu wszystko posprzątali i parami pojechali znowu do pieca. Wlkrótce potem ponownie otwarły się drzwiczki od pieca i pi,erwszy karzeł wjechał jeszcze raz do izby. Wysiadł z karety li wręczył kohiecie srebrną kasC'tkę" 13. 11 12 13 Ternże, Polnische Diimonen III, Tamże, 1908, R. VII, s. 30, Der Rerggeist Wójt. Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. 74. Tenże, Posener Geld ... , op. cit., s. 41 - 42, nr 79, Das Gescheck der Zwerge. �Świat wierzeń ,lndu wielkopolskiego 97 ?odziemie zamiesZJkiwało też sZJereginnych istot. Ich obraz w fol!ldorie jost niejednolity. Za podziemnego ducha uważano każde zjawisk,o w p-odziemiu spotkane. Mogła być :nim zatem piękna kobieta, u stóp Mórej ieżał'a kudłata postaJć14 lub lew w prnekazach z Lwówka 15. Jednak przede wszyst'kim podziemi.e zamieszkałe było IPr7RZmałe ludziki, zwane na Kujawach Podzi'omkaJmi. P'onieważ uważano, że są toOistoty na wymarciu, dLa'tego twierdzono, że szuikają ludzkiego dzieok'a, by je ukraść i wychować jak swoje. Za piecelm z kom1nem miały otwór przez który mogły siG wślizg.nąć do pokoju. Jeżeh tam spotkały nowo :narodzone dzi&'ko, wtedy zabierały j-e z sobą ll>. Wyobrażeni'em, które w omawianym okresie prawie już zupe.łnlie uleglo zapomnieniu była PIachy tka - demon chorób 17. Przedstawiano ją jako postać .s-zczeJonie otuloną w prześci'eradło, ,tak, że nie można był,o dostrzec jej ciała. Zapytana lub zaczepi'ona w jaikikolWl1elk inny sposób, wydawała glos gęsi. Unosiła się w powietrzu w poSitlacibiałej płachty, tam gdzie się pojawiła wszyscy umieralii. Fruwające uosobienie za'razy widziano w Janowcu Wlkp. Miało ono postać wi,elikiegoprześcieradła i często mieniło się różnymi kolorami 18. Wierzono, że księżyc i słońce zamieszkałe są przez kobietę i mężczyz_nę· Ilustrowano to przekonania takim 'oto podaniem: "Brzed wielu laty żyło bardzo skąpe małżeństwo. Oboje, ponad wszysbko chcieli być bogaci i dlatego pracowali i w dzień i w nocy. Nie bylo dla nich także niedzieli. Dlatego Pan Bóg ukamł ich w sposób nicZWJ'ikły.MężczyZJnazostał przeniesiony na księżyc i musi tam T,ozrzucać mierzwę, kom,eta 'ZaoŚsie1dzi na słońcu i mu'Si prząść. Żar sloneczny spalił ją zupełnie na czarlllo, ale ona przqdzie, nie mając micnego na szpuli, gdyż n,iQip.alą się w słonecznej gorączce" 19. Niezwykle interesującym i tajemniczym delmomem był Płanetnik. W regionie znany jest jedynie z zachodniej części Kujaw. Wyobrażano go tu sobie jako mężczyznę lub k.obietę, ubrall1ych w długi płaszcz noszony nawet w czasie największego upału, oa przepaosalnysłomianym powrósłem. Zostawali nim ludzie, którzy utopili się wbuew swojej woli 20. Ich zadaniem było kierowanie po niebie ciężkimi, deszczowymi chmurami, by nie uległy zniszczeniu zasiewy, szczególnie w czasie żniw. Ludzie, którzy się " Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 160- 161. '3 Tamże, s. 37 - 38. Jti W. Szulczewski, Allerhand ... , op. oit., s. 16. 17 O. Knoop, Sagen aus Knjawien,op. cit., s. 98, Die Lakenf-rauen. 18 "Historische MonaitsbUitter fiir die ProViinz Posen", 1902.,R. lU, s. 30. 19 O. Knoop, Die Himmels und Naturerscheinnngen in der Anschanung des knjawischen Volkes, "Hessische Blatter fiir V<>lkskunde", 1904, R. III, s'. 113 - 114. 20 Tamże, s. 118. 7 Lud, t. LXXII �98 WOJCIECH ŁYSIAK z nimi kontaktowali twierdzili, że między sobą porozumiewali się glosami i gestami tak, jak czynią to flisacy. Demonem szczególne niebezpiecznym był wampir uplOr. Oba terminy {)kreślały to samo wyobraż'enie i w omawianym okresie były tu ,tosowane wymiennie. Wierz'ono, że demonami tymi zostają duchy tych bdzi, którzy "przyszli na świat z delikatną skórą nad twarzą Po śmierci chodzą w pobliżu cmenhrza. Tak daleko jak słychać dzwony kościoła parafialnego niepokoją swoich krewnych, a potem pozostałych ludzi, jednego po drugim wciągając do grobu" 21. Uważano też, że wampirem zostaje człowiek, który urodził się z zębami. Taki bowiem mial dwie dusze, z których jedna po śmier!ci staje się duchem zmarłego. a po upływie jednego roku wychodzi z grobu i wtedy w zasięgu jego wzroku muszą umrzeć W'3zyscyludzie 22. Wiara w wampiry i upiory w końcu XIX wieku musiała być jeszcze rozpowszechniona czego dowodem były potajemne zabiegi alltywampiryczne. Np. w Biskupicach kolo Ost.rzeszowa z-apisano: "Gdy otworzono grób, okazało siG, że Szymanek był jeszcze nien'lI'u.3Zony, urosła mu tylko długa broda. Postawiono mu na karku ostrą lopat~ i potem obłożono ją ziemią, by nie opryskała kogoś krew, gdyż diabły to śmiertelne. Mocnym uderzeniem obcięto głowę iod tego czasu ,nikt już tego ducha więcej nie WJidział. Ustały również wyjątkowe wypadki śmierci" 23. W Dolnym Sławsku 'koło Strzdna "włożono wampirowi w usta między zęby złotą monetę. W ten spo.sób nie mógł więcej gryźć i krewni od tego czasu pozostali przy życiu" 24. Natomiast w pobliskich Markowicach upiorowi, po otwarciu grobu, -położono na szyi sierp. Uważano, że w ten sposób "upiór nie mógłby wstać. Gdyby wstał, wówczas obcialby sobie głowę" 25. 'N \Vielkopolsce omawianego okresu obok wyobrażeń demcmicznych rodzimych, polskich, funkcjonowały także, co zrozumiałe, obce, a germańskiej pr-oweniencji. Jednym z 'nich była rugijska bogini He!rta, Jej obecność potwierdzona została. jedynie w Chełmsku koło Skwierzyny j Grobi keło Sierakowa, a zatem w pasie ówczesn~go pogranicza etniczne'go. Uznać ją należy za bóstwo 'opiekuńcze pól, szczególnie w zakr~sie zbioru ziemiopłodów 26. , W tym samym czasie, czas-ie dojrzewania 'Zbóż, spotykano południoe, zwane tu też przypołudnicami. Południca była wysoką i chudą kohietą, Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 138. Tamże, s. 138. 23 T,;}mże, s. 139. 24 Tenże, Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 96, Vampyrsagen. 25 T,;}mż'e, s. 96 - 97. 26 Tenże, Die GoUin Herta in der Provinz Posen, "Aus dem 1910, R. V, nr ID, s. 498. 21 22 Posener Lande''', �Swiat wierzeń Ind1t wielkopolskiego 99 a głowę miała owiniętą szmatą. W ręku nosiła sierp. Jej widok wzbudzał tak wielki strach, że człowiek spotkawszy ją do.stawałśmiertelnej sorącz:ki "'. Poza tym ni€,kiedy jawiła się jako stara kobieta zwana w okolicach Sir7.clna .,diabłem południowym". Ni,e stąpała po ziemi, lecz unosiła się nad jej powierzchnią. Każdemu ikogospotkała ł,amała nogi bądź ukręcała głowę. Podobnymi cechami obdarzano wieczornice, które ponadto miały podobno wypijać ludzką krew "8. Zbliżoll1ym nieco do powyższych demonem była Smolnica, wyobra~:ana jako niewidka brudna postać a dużych oczach iczarllych włosach. Spotykano ją latem w zbożu. Zawsze miała ze sobą kocioł ze smołą. Jej wóz ci'-l~J,n(:łydwn psy przy dyszlu i dwa koty przed dyszlem. Każdem'.l spotkailemu w zbożu dziecku smolnica mazała twarz smołą i zaprzęgała jf~ 00 wow. Zimq miała przebywać pod z;i,emią, gdzie zbienła wszystkie scilwytai1C latem w zbożu dzieci 2". W tej samej grupie demonóvl polnych plasuje się Zagacz -- duch rozbójnika niepokojącego cngiś ludzi międL:Y l\'lurowaną Gośliilą, SkO!{Rmi a Punan;em. Straszono nim dzieci: "Nie chodź w żyto, ho cię Zagacz Sell\\ itu" :<". !:jC1\v'i:ó:{iem przypomi'nającym południoe była też pani von Uscdo:n znan~; ze Sirzelic koło Chodzi~ży. Widywano ją gdy "w porze o~L.ldo .... v:.i k;·o:.:zyła przez pole;, żyta. Szczególną uwagę w jej stroju zwracal CZ&l':ly czepic-c, który ozdobiG:l.Y był czerwonymi wstążkami wiszącymi daleko nad z!'otym plo:nem kłosów" 3'. Dc'n;nCf'1 szczególnie złośliwym była Zmora lub Mora jak ją tu nazywano. W okolica~h Gcściejewa koło Rogoźna wyobrażenie to określano tor01,rw01 ..kuna" :l:!. Jej charaJkterystyc:Gną cechą było duszenie ludzi i zwierząt podczla~; mu lub, Co rzadziej, wysysanie z nich krwi. By dos~ać ~i(7 do śpiącego człowieka mogła zmienić się w gruszkę, jabłko, źdźbło słomy, a t3kże w kota, mysz lub motyla. Stawał się nią każdy człowiek, który przY3zcdł na świat z dwoma zębami :13, Mógł przeistoczyć się w nią stary ml;żczyzna, stara kobieta, k,tóra została wyśmiana, wyrzucona i obrażona, a ta:kże zwierzq, w które rzucono kijem. Dziecko, podczas chrztu którego popełniono jakij elementarny błąd, również w iprzyszło.ści zostawało zmorą" :lI. Niekiedy. uznawano zmorę za ducha polnego. Widywano ją w porze obiadowej jak jeździła na kole od wozu po polu żyta. Jeżeli n Tenże, Posener Dómonensagen, Rogoźno 1912, s. 6. 28 Tamże, s. 6. "" Tamże, s. 6 - 7. 30 Tenże, Sagen lind Erziihlungen ... , op. cit., s. 76, nr XXV, Der Zagas. 3t Tamże, ". 75. nr XXIV, 5, F7'au von Usedom. 32 Der Alp, "Rogasener FamilienblaU", 17 kwietnia 1898, R. II, nr 6, s. 23. 33 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 64, nr 90, Die Mora. 34 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 116. 7* �WOJCIECH 100 ŁYSIAK takiej zmorze, a zawsze była duchem czarownicy, pozwolono strzelać z cugli, wówczas rozjeżdżała cały zasiew 35. Zjawiskiem demonicznym były też "błędne ognie". W przekonaniu ludu wielkopolskiego stawały się nimi dusze nieochrzczonych dzieci, geometrów, którzy dokonali fałszywego pomiaru lub właścicieli ziemskich, którzy rozmyślnie przeprowadzili niewłaściwą granicę. Błędne ognie mogą być ciemnego lub jasnego koloru, po czym poznawano dusze, które dawniej mniej lub bardziej nagrzeszyły 36. Wyobrażeniem mieszczącym się w kategoriach ducha błotnego był tzw. Świecznik. Był to duch, który zwykle mieszkał w wodzie, ale gdy wi·osną woda zalewała okoliczne tereny, stawał na drodze i usiłował ludzi swoim światełkiem wprowadzić do stawu 37. Ukazywał się też na łąkach w czasie si.anokosów. Wtedy przyjmował postać wielkiego stworzen.ia porosłego sierścią - utożsamianego z diabłem 38. Szeroko rozpowsz.€chnionym w Wielkopolsce wyobrażeniem było "śpiące wojsk'O". Opowiadania realizujące ten temat sytuują swoją treść na kanwie wielkich wydaTzeń historycznych, a to: wojen z Tatarami, wojen szwedzkich, kampanii napoleońskiej, a także zrywów narodowowyzwoleńCZycłl 1830 i 1848 roku W ro.zumieniu ludu wojsko to traf.iło do podziemia wskutek otwarcia się ziemi, jak np. stalo 'się w Mątwach koło Kruszwicy, gdzie "otworzyła się ziemia oj przyjęła żołnierzy. Śpią oni tam do dzisiejszego dnia" lO. PogrąŻJolI1e"śpiące wojsko" ocwkuj.e sygnału do walki, by pod dowództwem swojej królowej uwolnić Polskę. Przekazy realizujące takie treści odżywały szczególni'e w momentach zrywów powstańczych. W Szubi:nie np. opQIWiadan-o:". .. kiedyś pewien chłop z ładunhem żyta jechał szosą z Bydgoszczy ażeby swój towajr sprzedać w Szubinie. W pobliżu miasta stanął nagle przed nam rycerz w lśniącej zbroi i zapytał rolnika, czy lI1i'echciałby mu pozostawić tego zboża. Ten doszedł do wysokiej góry i wszedł w nią. Poczciwy rolnik wbaczył wszędzie leżących brodatych wojaków. Wtedy ~bliżyli się do dużego dzwonu. Prowadzący odwrócił się i powie'dział: »Uważajżebyś nie uderzył w dzwon«, ale już się stało. Glośno rozbrzmiał przeraźLiwy dźwięk (... ) i natychmiast żołnierze wstali i gromie uderzyli w miecze. Na uspokajające słowa przewodnika cała gromada znowu położyła się na spoczynek. Jednak 3D. Tenże, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 7. 3C Tenże, Sagen und E1·ziihlungen ... , op. cilt., s. 16 - 17. 87 Ten:iJe, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 5. 88 Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. oit., 5. 12. 39 V. Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Hccr in der Frovinz Posen, Greifswald 1915. 40 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 37 - 38, nr 53, Der versunkene Heer. 35 �Świat wierzeń 101 iludu wielkopolskiego wieśniak zobaczył bm samego sie:biie. Zniknęło zboże, a na wozie leżał stos pieniędzy" ". Wszelkiego rodzaju zbiorniki wodne w regionie zasiedlone były rojem duchów i demonów wodnych. Niektóre z n.ich w świadomości ludu funkcjonowały na zasadzi,e poikutujących zmarłych, przypisanych do takich miejsc. Nieki·edy człowiek sam przei:staczał się w wodnicę, tak jak lop.islomato w przekazie ze Starego koło Wągrowca, gdZJie"dziewczynce pewnego razu wydawało się, że woda zaprasza ją, ?ż.eby zeszła do jeziora. Uczyniła to bez zastanowienia. Nie utonęła jednak, lecz żyje tam jeszcze dzisiaj jako wodnica" .1". Na prz'ełomie XIX i XX wieku różnica między demonami i duchami wodnymi wydaje się być już tak dalece zatarta. ii lud nie zdawał sobie sprawy z ich dawnych cech. Te pierwsze były raczej łagodne i przychylne człowiekowi, by przypomnieć tu np. o wodnicaeh z Brdy. Duchy wodne natomiast, które zawsze są duchami topielców, odznaczały się szczególną zło\Śliiwością i napastliwością. Potrafiły przybrać postać nie tylko antropomorficzną, ale i zoomorficzną, aczkolwiek w opisach tych duchów bmk jakiejkolwiek spójności. Np. duchy wodne z jeziora Kobierno tkało wsi Nowiec, przybrawszy postać olbrzymich szczupaków, rozpraszały kobietęl3. Niekiedy sprowadzały na człowieka chorobG wywoła'ną ciężkim przerażeniem lub śmierć. Duch z Warty na wysDkości ł... ukowa corocznie niszczył zasiewy·l\ a przykłady podobnej złośliwości tychże istot można by mnożyć. Należy tu jeszcze wspomnieć o procesjach duchów wodnych, jakie dosyć często widywali przygodni obserwatorzy. Oto w Lubaszukoło Czarnkowa zdarzyło się, iż "pewnego dnia przechodził brzeg.iem jezi·o-ra listonosz. Ponieważ był bardzo zmęczony, położył się j zla~mął.O północy zbudzilo go bicie dzwonów kościelnych. Usiadł i zdziwiony zobaczył procesję dziwnych postaci, która obchodziła to wzgórze i po chwili zniknęła w falach jeziora" 45. Niewiele miejsca w panteonie wielikopolskich demonów zajmowały duchy domowe. Trudrno dzisiaj okrelŚlić jak wyglądały te wyobrażenia. bowiem dysponujemy jedynie szcząt'k'owymi na ten temat danymi. W okolicach Skwicrzyny ducha domowego· określano terminem Jimmeckin i był ,t J. Sonneman, s. 451. '~ O. K.noop, im See vom Stare. '3 Wielkopolskie Sagen Sagen der ans Schnbin, Provinz "Aus Posen, op. dem cit., Posener s. 88, nr Lande", 141, Die 1908, H. lLI, Wassenl'xe nazwy polne zebmne zbiorowymi siłami, Poznań 1901. s. 109. Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 84 - 85, nr 137, Der Wasser:;;eist in der Wart he. 45 Tenże, Sagen nnd Erziihltmgen ... , op. cit., s. 24, nr XIII. 4, Gespensterhaste Pro::ession. 'I O. Knoop, �102 WOJCIECHŁYSlAK on z całą pewnoscIą duchem opiekuńczym, zawsze wyobrażanym w posiaci przemoczonego kurczaka 4". Podobną rolę spelniał tu niemiecki Kobold znany z O'kolic Gniezna ,i Ryczywołu n, a także tej samej proweniencji Szpar w as i Habwas 48 W kręgu domowym pozostawał także Wił przypominający pił(~ zakończoną ludzką głową. Miał zwykle starczą twarz z żółtą brodą i olbrzymimi zębami, stąd powiedzenie: "pokazuje zęby jak w,il!" Wiły usadowiwszy si(~ na belce pod sufitem, szczególnie 'straszyły małe dzieci. nie pozwalajqc im za~mąć. Nadto ukazywały się też zasypiającym starszym, zawsze w m~ejscu, gdzie człowiek patrzył. Uważaino, ż,e duch ten zna wszystkie tajemnice domu 4". \\7 wielu okolicach Wielkopolski znany był Babol<. Duch ten w ciemnyCrl pomieszczeniach i zbożu czyhał na dzieci. szczególnie brudne. Ze strClchu przed nim dzieci nie wychodziły wiecz'orem z domu 50. Znany był tu także Bazyliszek. Wyobrażany był jako kogut lub głuszc_·~~. Na glówce miał białą plamę przypominającą korom;. Chodził na dwóch nogaeh, a pod skrzydlami był żółty. Ogon miał węża skierowany zawsze do góry. Wierzo·no, że z'ostał wysiedziany przez żółwia z jaja, które ze strachu znió::;ł dziewięcioletni kogut. Bazyliszek zabijał wszystkich swoim wzrokiem 51. NiE:wiC'l'2 miejsca w folklorze ludu wielkopolskiego zajęły opowiadarria o spotkaniach z duchami powietrznymi. Zwykle były to wyobrażenia zoomo.rficzne, w jednym zaś wypadku duch pozostaje niewidzialny. Za\\'sz", czynią zło, .starając się człowiekowi dokuczyć, przeszkodz.ić w reaLzacji jakiegoś planu. Kontakt człowieka z duchami powietrznymi zawsze kończył się tragedią. W Sokołowie Budzyńskim kolo Chodzieży opowi::tdano, że wskutek spotkania z takim to duchem ..syn go'spodarza spadł z wozu, a ten przejechał po nim zabijając go na miejscu( ... ). Następnego dnia oba gospodarskie konie leżały obok siejbie martwe. Kolejnego dnia padi przebity lemiesz·em jeszcze jeden k0I1" "". Do złych duchów należały, te które za swoją siedzibć; przyjęły lasy. Spotykane tylko w nocy, zawsze dla człowieka były bardzo niebezpieczne. Przepędzały kłusowników, złodziei drewna oraz ohroniły dziczyznę. Wyobrażano sobie ducha leśnego jako mężczyznę w bia1ym owczym każ u,'; A. Koerth, Geister und S]Jllkgeschichten von der markischen Gren:::e, .. Au5 dem Posener Lande", 1907, R. II, nr 5, s. 50. " O. Knoop, Sagen llnd ErziihlmLgen ... , op. cit., s. 109. ;. Tamże, s. 108. :o, Tamże, s. 107 - 108. :n Tamże, s. 114. :d Tamże, s. 115 . .;2 Tf'nże. Sagen de1' Provinz Posen, op. cit., s. 8:1, nr 131. Das giegende Pfera, �Swiat wierzeń 103 (l,udu wieLkopoLskiego ch,~.Niekicdy był,a to czarna olbrzymia postać, czasem bez głowy. Do r:u( :-,::)w szczcgóTnie agresywnych należał Leśnik i jego towarzyszka Leśna czic,'.':ic;; Był to półczłowiek, półzwi2rzę, który swoim wołaniem wciągał lud;':: g~GlJoko do lasu 53. Jeszcze innym wyobrażeniem przypisanym do lasu było "dzikie poloWZ:11l0". zwane też nocnym. Na Kuj'a!wach związany z nim demon zwany był ::\ocnym, Polowym, Borowym, Złyn! Borowym. By1-o to zjaw.isko, które najczęściej ukazywało się bez głowy, którą trzymało czasem pod pachą Okryte było białym pła3zczem, a otulone zielonym lub czar:nym ubran:em. Ponadto dziki myśliwy wyposażony był w strzelbę, róg i torbę myśli\\"":~ą. Towarzyszyła mu sfora ujadających i zionących ogniem psów, Opowiada'no a nim jako strażniku lasów i pól 54. Jednak ten kto próbował zeń zakpić zostawał ukarany nie dającą się usunąć sztuką mięsa. ~;p \\' Chcdzic:i.y tak wła~~n.ie potraktowa:na została pewna kobieta, która uodowała przedrzeżni,ać szczekanie psów towarzyszących duchowi. "Wóweza- z powietrza dobiegł głos: »Ty mi w szc.zekaniu pomagałaś, ty będziesz Ze :11ną jadłu'«. Natychmia'st spadł przed n.ią rzucony niewidziaJ.ną ręką wiE'l~i kawał miqsa (... ). Ta sztuka mięsa prześladowała teraz kobietę na każd:-'m kroku. Wsadziła ją w ogień lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzucila Ją do studni, ale w nocy i tak zClIwsze miała ją w swoim łóżku" 55. \\7 ści-słym związku z "dzikim pol'owaniem" pozostają wszelkiego rodz'<'.l straszące powozy, karety i inne pojazdy. Pojawiały si~ zazwyczaj WÓ\\TZaS, gdy wc wsi miało wydarzyć się jakieś nieszczęście. Taki powóz mCŻ;lL\ bylo zobClczyć Vv okolicach Obrzycka, gdzie poruszał się z wieJJkim halc.-em. "Konie i powóz były czarne. Woźnica jechał bez głowy. Hałas rob~i tak wieJk:. że ludzie ze snu się zrywali, podbiegali do okien, ale trudno było cokolwiL'k zo'baczyć, gdyż powóz znikał z taką prędkością, ;:.e '.\·~dać było tylko :'.nTIugę·' S.i. noOI)r.egD cmówienif1 wymagClją duchy, które by straszyć, przybierały po<ać zoomorficzną. Analiza rozległego materiału źródłowego pozwala wno'ić. iż duchy te to zarÓw.no dusze zmarłyeh ludzi, jak i dusze padłych zwit'!'ząt. Kiedy i11dz.:iej przemiana w zw.ierzę miała miejsce wskutek zaczarowania człowieka przez czarownicę lub jakieś bóstwo opiekuńcze, a zawsze Olza karę". NCljczęściej duchy te przybierały postać demonicznego psa, a rzadziej konia, źrebiąt, krowy, byka, cidaka, kozy, maciory, kr,:"., gęsi, kClczki, koguta i gołębia. Ze '~wi'erząt dzikich pojawia się demO:liczne wyobrażenie zająca, jelenia, myszy i jaszczurki. Zwykle zwieTenże, Posener Dii.monensagen, op. cit., s. 12. Schweda, op. cit. O. Knoop, Sagen nnd ErziihLungen ... , op. cit., s. 4, nr III. l, Der wilde ,I V. Jii- :;e~ ~',( Kalmar. 56 Tamże, s. 145-146, nr XLV. 16, Der gespenstische Wagen zu Obersitzko, �104 WOJCIECH ŁYSlAK rzęta te zioną ogniem lub w ogóle otoczone są ogniem. Duchy te cec-fluje duża różnorodność, tak, iż nie sposób stworzyć ich syntetycznego obrazu. Najczęści-ej jednak w opowiadaniaoh wierzeniowych omawianego oKresu pojawiały się wszelkiego autoramentu duchy i strachy uznawane: zawsz'e za pokutujących zma.rłych. R'ozmaitość tych wyobrażeń sprawi:a. że w blisko dwustu pięćdziesięciu przekazach trudno uchwycić wspólny ich obraz. Na ogół pojawiają się w"godzinie duchów" tj. o północy. Cz~sto, choć nie zawsze, ubrane były w białe szaty. Najczęściej spotykano ducha na cmentarzu, ale nie tylko, bowi'em pojawiał się, podobnie jak diabeł, wszędzie. Wierzono np. w duchy powracające do lSwoiohcodziennych ~)rac. Wówczas gasiły lampę, zamykały drzwi, otwierały okna i chroniły dom przed złodzi,ejami. Np. w Gnie~nie opowiadano, że "jakiemuś mężczyźnie,_ który miał dzieci umarła :hona. Ptoraku ,ożenił się ponownie, ·ale macocha była bardzo zła i surowo karała dzieci. Spały prawie jak w chłew,ie. wcale nie otrzymywały przyodziewku i biegały prawie nago. Gdy ma<:ocha pewnego wi,eczoru spała, a ojca nie było w domu, zapukano do drzw: domu tak mocno,że same -otworzyły się. Do pokoju weszła kobieta. Była to matka dzieci. Macocha zobaczyła teraz, jak ona łata dzieciom ubrania, ceruje pończochy i pierz€ wszystko co było brudne, a potem w poprzek pokoju przeciąga sznurek i wiesza bieliznę. Gdy była gotowa, podeszła do łóżka macochy i powiedziała: »Biada tobie, jeżeIi nie będziesz dbała o dzieci «. Odtąd macocha sbała się dobrą matką dla dzieci" 57. Wiele mówiono o duchach, które w noc zaduszną wychodziły z grobów i udawały się do kościoła na nabożeństwo, o duohach dzieci zmarłych tuż po chrzcie, które przychodziły po śmierci podziękować swoim chrzestnym. Jednak najwięcej opowiadano o duszach ludzi trag.icznie zmarłych, pokutujących w miejscu ich nagłej śmierci, nie pozwalającej 'na duchowe przygotowanie się do dI"Og i w zaświaty. Wówczas w mi1ejscu takim, zdaniem l'..ldu: działy się rzeczy niesamowite. W Mnichowie :koło Gniezna po śmierc~ jakiegoś czł'Owiekaopowiadano, że "w spichlerzu pracowała wialnia, ja'Kby w ruch wprawiało ją dziesięciu mę:hczyzn. Kiedy i'ndziej słyszano szuflowanie zboża, potem znów praeowała sieczkarniia, którą przecież obsługiwano końmi, jakby mechanizm kół miał się rozpaść na tysiąc kawałków. Wkrótce znów pracowało coś w skrzyni paszowej stajni. tak że sieczka fruwała po stajni jak śnieg, albo n'iewidzialne ręce zadawały 'koniom paszę i nalewały wodę do żłobów, przy czym ta,k hał.asowano wiadrami. jakby tamburmajor wybijał marsz generalski" 58. Zamki, pał1aeei ich otoczenie zamieszkałe były przez białe damy. Zawsze ubrane były w biale szaty, niekiedy splamione krwią. Na głowie lUlały powiewający welon. Zdarzało się, iż bi,ała dama skrępowana była !ańTamże, s. 133, nr XLIII. 9a, Todte Mutter ~s Tamże, s. 353. 57 kehrt wieder. �Świat wierzeń i!udu wieLkopoLskiego IDS cuchem albo w ręku trzymała pęk kluczy, dlateg.o zwana była "klucZJnicą" 5". Opowiadano także o nicebi€skich damach. Ni'e były to duchy szczególnie niebezpieczne. Najbardziej znane z nich, to te z Grabowa koło Piły, Kopaszewa koło Kościana, Osiecznej, RydzY'ny, Gołańczy, Zbąszynia i Mnichowa koło Gniezna. Tak pokrótce przedstawiają się demoniczne wierwnia ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku. Obok nich funkcjonowało mnóstwo wierzeń niedemonicznych. Było ich tak wiele, iż nie sposób tu wszystkich przytoczyć. Zatem scharakt,eryzuję jedynie te, które wydają się najważniejsze. W omawianym okresie dość powszechnie wierzono w tzw. "zapowiedź śmierci". Jest to zresztą przekonanie funkcjonujące po dzień dz·isiejszy. Sprowadza się ()inodo interpretacji znaków i dżwięków związanych z momentem zgonu najbliższego członka rodziny. Informacji takiej doszukiwano się w tajemniczym pukaniu do ok,na, dzwonieiniu lub nagłym uruchomieniu się nieczynnego od dawna zegaTa domowego lub kościelnego. Znakami, które interpretowano w ten sposób mogły być również pęknięcie stołu lub dziwne dźw,ięki słyszane w izbie. W Kołdrąbiu koło JanolWca W1kp.opowiadano, że przed śmiercią !każdego proboszcza krzyż na tamtejszym kościele parafialnym zmieniał położenie 60. Szeroko rozpowszechnione było przekonanie, że zwierzęta szybciej i lepiej niż ludzie wyczuwają złego ducha'. IlustI"acją tego wi,erz-e'nia może być przekaz z Szamocillla. "Kiedyś jakiś boga1Y mi'strz rzeźnicki jechał z Szamocina do Margonina. Gdy był mni,ej więcej w poh)iwie drogi przybył do skrzyżowania dróg i nagle konie zatrzymały się. Mimo WISzelkich uderzeń nie chci1ały iść dalej. Dopiero, gdy wybiła godzina pierwsza, ruszyły dalej. W tym miejscu został kiedyś z'arbitybogaty szlachcic ze swoim parobkiem. Teraz każdy pojazd, który o północy mija to miejsce, wstaje tutaj zatrzymany do pierwszej godz:iny, dopiero potem mOże jechać dalej" .'. Sz,eroko ro·zpowsz·echnione był-o wówczas przek'onanie, że poświęcona ziemia wynuci ci'alo grzeszniJka. Najbardziej znane jest z Gryżyny koło Kościana, gdzie "na starym cmentarzu (... ) zostało kiedyś pochowane dziecko. Kilka dni później grabarz' powi:adomił duchownego, że dziecko wyciąga rękę z grobu. Duchowny posZJedłtam, ale ile tylko zako:pywGno rękę, ta zawsze od nowa wystawała. Duchowny nakazał teraz matce wyjawić tajemnicę, która nie daje biednemu dziecku spokoju w grobie. Pła- Tenże, Tenże, Schlcs-ischen 1;J Tenże, ó9 •0 Po!nische Oamonen Aberg!aubc Gesellschaft II, op. cit., s. 89 - 90. dem Provinz Posen, "l\Htteilungen 1906, t. 8, z. 15, s. 76, nr 88. ans der TierweLt, Rogoźno 1905, s, 31. und Brauch aus fur Volk!skunde", Vo!kstii.mliches der �WOJCIECH 106 LYSIAK cząc przy:mała, że swojego jedynego syna rozpieszczała w rodzicielskiej miło\Ści i to, że kiedyś w gniewie on odważył się ją uderzyć. Wtedy duchowny dał jejgałąż brzozową i naikazał nią rękę uderzyć. Ona posłuchała tego i natychmiast .ręka wsunęła się z powrotem do ziemi. Teraz dziecko już znalazło spokój" 0". Podobne wydarz'enia miały mieć miejsce w Konarach koło Miej;skiej Górki i Kośeiel,nym Popowie kolo Wągrowca. "Przyrok" to wierzenie w zdolność niektórych ludzi niszczenia lub nawet zabijania spojrzeniem. Mówiono, że na co oni spojrzą. to musi zmarnieć Ba. W okolicach Janowca Wlkp. i Strzelna znajdowały siC; stawy, które zdaniem ludu miały zdolność rozs?-erzania i przemieszczania siG. W ten sposób zagradzały drogę nocnym wędrowC'om "4. Wierzenie to miało charakter J.okalny, podobnie jak korespondujące z nim przekonalnic, że kościół w Kruszwicy mi,ał zdolność rozciąga'nia się. DZ'iać się tak miało 'szcw-' gólnie podczas odpustów, gdy wielu ludzi przychodziło na nabożeństwo. Ponieważ jednak zbyt wielu było niedowiaI1ków, jakiś hrabia kazał kościół opasać łal1cuchem. W czasie najbliższego odpustu łańcuch pękł i wpadł do jeziora Gopło 65. . Z jeziorem Gopłem, a także jezioraml położonymi w pobliżu Rogożna, Giniezn:a, Lednej Góry, Trzemeszna, Trzcian:k-i, Leszna i Śmigla związane bylo przekonanie, iż wody te corocznie domagają si(~ ludzkiej ofiary l\G. Głębokie przekonanie społeczności wiejiskiej, .iż pobliskie jezioro Co roku musi pochłonąć jedną ofiarę szczególnie jaskrawie jawi siG w podaniu z Trzemeszna, w którym mowa o wdowie po bezbożnym hrabim, która miała trzeoh synów. "Gdy pewnego razu w dzie6 św. Jana poszli się kąpać, najstarszy z'aczął tonąć, a wówczas najmłodszy z nich ruszył mu n" pomoc, lecz za póżno. Obaj utonęli. Tymcza'sem trzeci brat pobiegł do ludzi wołając o ratunek, ·ale w pośpiechu wpadł na kamień, o który rozbił sobie gl'owę" 1;7. Od tego czasu datuje się wierzenie, że na każdego św. Jana trzy osoby muszą się utopić lub zginąć w inny sposób 6a. By jednak temu zapobiec, corocznie, tego dnia, za bija się trzy białe koguty pod świętym dębem. u2 Tenże, Sa.gen und Zll Erziihlngen ... , op. cit., s. 129- 130. nr XLII. ;). Die Birke Gryżyn. Tamże. s. 115, nr XXXVIII. a, Der bose BLick. Tenże, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 140 - 141, nr 212 i 213. 65 Tenże, Kirschlische Sagen, "Historische Montsblatter fur die Provinz Pa. sen", 1904, R. V, nr 8/9, s. 125, Die Kirche zu Kruschwitz. ,;,;Tenże, Posener Wassersa.gen 11, "Aus dem Posener Lande". 1912. R. VII, nr 5, s. 22.1. I;; Tenże, Sagen und Erziihlungen ... I op. cit., s. 32, nr XIV. 6, Der Tad im JolOa 61 hanistag. lOS Tenże, Posener Wassersagen 11, op. cit., s. 221. �Świat wierzeń 'ludu wielkopolsk,iego 107 :';a terenie Wielkopolski zna'jdowalo się kilkanaście źródeł, którym pr<: :)l~;ywano właściwości lecznicze, Ich niezwykła moc wiązana była z ',)~><~!cścio,św. Jadwigi, św. Barbary i św. Wojciecha. Wierzono, że woda ~a .·zc~r"wia przede wszystkim chore 'oczy, a nawet przywra;::a wzrok, rzadz:,,~ ,1atomiól'it wierzono, iż dobra była na wszystkie dolegliwośCii. Niei,;,-,::: jedne:\;: traciła swoją moc, a to wówczas, gdy ktoś użył ją do uleCLl'La zwicrzc;cicl. Np. w 3więtokrzyżu koło Odolannwa twierdzono, że ..\;:.: :lyś przybył tam handlarz koni, by uzdrowić swojego ślepego okonia. Kor~ wyzdrowiał, ale mężczyzna oślepł i aG t2g0 czasu woda straciła swoją CU':l"\,!1q moc" ''''o Lecznicze wody trysk8.ły, bądż znajdowały się w Łobże"le LwćJwku. ~~bąszy,'11U, Połajewie, Jankowie koło Gniezna, Wrześni, \,y·ł;::-zakowic<lch. Lubaszu koło Czar:nkowa, Oeiążu, WągTOWCU, Budz.iejewiE'. Gościeszynie koło Trzemeszna, Kłecku, Obol'nikach, Biezdrowie koło W;-":iek. Lenarlow:caeh koło Pleszewa, Błażejewie koło Dolska, Rechcie koL Strzelna i w~,pomniHnym Swiętokrzyżu ,0 . •T._ dno z ciekawszych niedemonologicznych przekonań ludu wielkopoJ::-:;lego omawianego (kresu dotyczyło pogrążonych w wodach jezior i ~tc,'Xów miast i wsi, kościołów, klasztorów i kaplic, zamków i karczem WC1::' :-:zeregu i;ll1ych obiektów, Zawsze z'nik'ały z po,\,\i'erzchni ziemi "za kar~:', czym w opowiadaniach wyrażał się swoisty kodeks moralno-etyczny legei ludu. CZt;sto słyszano dzwony kościelną pogrążonych miast i wsi. ZdCiniem ludu mieszkańcy pogrążonych miejscowości nadal prowadzili nOi~','31ne życie". Opowiadano o sportka:niach z tymi ludźmi, a niekiedy p00 wo;:h; schodzili śmiałkowie, którzy potem opisywali zatopione ludzkie sif'óz:by. iN Strzdewie koło Gniezna "jakiejś Ikobiecie wpadł do wody kc' ',q:' ł plótna. Pewien człowiek zwany Ratapa, który był bardzo zręczny, w:z, dł do wDdy i chciał płótno wyciągnąć, lecz zami'ast płótna znalazł na dCl, ;.;ościół i szpital. Ryła tam też kołyska z małym dzieckiem. Wstążki, Il'l".:órych kołysała si(~ kołyska, były ze zł,o,ta. Wziął ją Ratapa i wyciągnął jq na powierzchnię" 'e. Z jezior, które kryją pogrążone obiekty wymi':'1ić' należy: Jaroszewskie, Chrzypskioe, Bytyńskie, Lednica, Święte, PSZ( zewskic, Skorzc:cińsbe i jeszcze sto innych. ;c: powyższymi wierzeniami korespondują te, które .odnoszą Isię do zalornych dzwonów kościelnych czekających na wybawienie. Pogrążone w 'xodach dzwony kościelne przytwi'erdzają się niekiedy do warkoczy dzi.: -.vczyny. która poszła się wykąpać lub do lI1osidel. Czasami pływają po PC",'.":erzcnni wody. Udawaio się je spor:adycznie wydobyć i umieścić w Kreuzkrug ... Rogasener Fc\mi.lienblatt .., 19 marca 139-9, !R. III, nr 4, S. 16. ", O. Kn(J~J[J,Posener Wassersagen 10, "Aus dem Posener Lande", 1912, H, VII, nr 5, S. 216. ;- Tenże, Posener Wassersagen 3, tamże, 1912, R. VII, nr 2, s, 55 - 57. 72 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 25 - 26, nr XIII, 9, Die versunkene Kirch e von Strelau. l �WOJCIECH 108 LYSIAK kościelnych dzwonnicach, ale dziewczyna, która je z wody wydobyła, wkrótc·e umierała. Wówczas działy się rzeczy niezwykłe. Ponieważ wybawicielka" była biedna i opuszczona, nikt się nią 'nie interesował, ni~ był jej dany pogrzeb z biciem dzwonów, ale gdy spuszczano ciało do grobu, wnet dzwon, ,który dziewczynka zaniosła do kościoła, zaczął dzwonić tak mo·cnym tonem i tak długo, aż rozpadł się na kawabki" 73. W ten oto sposób wyjaśniano brak dzwonu wydobytego z jeziora w miejscowej dzwonnicy. Podobno zdarzenia takie miały również miejsce w Zninie i Prz::emęcie. Przedmiotem wi'elu podań wierzeniowych stały się r·ozsiane olng~.; po Wielkopolsee olbrzymie głazy narzubowe. Uznawano bowiem, iż w:de z nich to zaklęci w kamień ludzie, zwierzęta bądź jakieś inne obiekty. W podaniach tych z całą mocą j,awi się kodeks moralno-etyczny ludu. bowiem w każdym niemal wypadku opowiada'no o przyczynach jakie doprowadziły do skamienienia. Np. pod Jarocinem opowiadano a księciu Sapiesze, który w święto zapragnął myśliwskich rozrywek. "Ale Par, Bóg nie pozwala z si'ebiel kpić. Ukarał także księcia Sapiehę. zamieniając go wraz ze służbą w kamienie" 71. Zaklęci w kamień czekają na wybawi02nie, a Eam kamień, co warte podkreślenia" w ,f·ozumieniu ludu, nie daj.:: się rozbić, a nawet wys3.dzić w powietrze. Do najbardziej znanych w fegionie za,klętyc:h kamieni należały te położone w okolicach Próchnowa :.zolo Marganina, Otorawa koło Szamotuł, Konar koło Miejskiej Górki, J arncina i Józefowic koło Szamoeina. W omawi'anym okresie wierzono w cudowne właściwości niektó:'ych przedmiotów sakralnych. Opowiadano o obrazach lub krzyżach. :,lóre uprzednio wywiez'ione, powracały na swoje poprzednie miejsce w sposób racjonaJnie :niewytłumaezalny. Np.·w Rakoniewicach w końcu XIX wieku opowiadano o obrazie Matki Boskiej w tamtej1szym kościele ewang,:-lickim. że "ewangelicy wywozili go kilkakrotnie jako niestosowną w 'kC'.~ciołach ozdobę, ale ten z,awsze wra,cał na swoje miejsce" 75. Wiara w istnienie podziemnych połączeń była w omawianym ok,'esie szeroko rozpowsZE<chniona. Zda:niem ludu łączyły one ze sobą jeziora. Z:1lnki, zamek z klasztorem lub kościołem itp. Jednym z najciekawszyci~ podań ilustrujących to wierzenie jest zapis z Polajewa: ,.Przed wiek ~3ty pewna kobieta nad brzegiem jezi,Q<[aorał,a pole pługiem zaprzężonY:L w dwa woły. Woły te, nie wiadomo z jakiej przyczyny, spłoszyły się lE"iJe. 249 - 250, :nr LIX. 4, Die Glocken im WŁościejewki. Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt". 17 s:~~'.~'l:a 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 75 O. KnoGp, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 184, nr LI. 14, Das "'h':":.?J:bild 73 Tamże, " Das zu ·S. sreinerne Rakwitz. �Swiat wierzeń 'ludu wielkopolskiego 109 pocjc~gnęłykobietę i pędem wpadły do jeziora, gdzie raz;em z nią się utopiły. Długo mieszkańcy PoŁajewa szukali ciał kobiety i zwierząt, lecz nie mag),;,ich znaleźć. Po pewlnym czasie z Marganina nadeszła wiadOiIIlość, że znaleziono tam utopioną kobietę i woły. Zostali oni w niewiadromy spCJs;'Jbprzeniesieni pod wodą i pod ziemią do odległ~go jeziora Margoniń~i.~iego" . ;1;. Natomila'st o stawie Karwi:niec we wsi Lag-owo koło Kościana Q.l.Jowiadano,że "... dawnymi czasy wpadły tutaj drwa woły, które stąd w {>aległymo cztery mile jeziora w Osie\cZinieżywe wypłynęły" 77. Szczególnie ciekawie prezentują się wieTz;eni,azwiązane ze skarbami. Ger..:ralnie mo~na je podzielić na te skupione wokół skaJ'tbów celowo ukrY1ych i palących się pieniędzy. Pierwsze z nich na ogół odwołują się do wie;~:ch wydarzeń historycznych, jako motoru sprawczego ich ukrycia, np. wojen szwedzkich, kampanii napoleoń3'kiej i innych. Sporadycznie wi-:-rzeniate plasowały się wśródogólnospoł,ecznej wiedzy o rozbójnictwie i ciężkich czasach pańszczyźnianych. Niekiedy rodziły się na kanwie obserWE:CJ~ ludzkich charakterów. Ukryt,e gkarby, zdaniem ludu, nie pozostawały bez opieki. Wierzono, iż próby ioh wydobycia mogą napotkać na pewne trudności, bowiem bogactwa te pilnolWianebyły przez ró~nego TOdw].l wyobrażenia demoniczne i para demoniczne. Z powyższymi przek0namami ikorespondują wierzenia o palących się pieniądzach. Na początku XX wieku opowiadano, że "w wielu okolicach dohny Notelci leżą jeszcz;e w ziemi skarby, które w dawnych czasach mi,eli tutaj zak'opać skąpi ludzie. NCljczęściejsą to żelaZ'ne albo miedziane kotły ze świecącymi sztukami złota. Pilnuje ich diabeł, który od czasu do czasu oczyszcza je z wszelkich nieczystości" ;8. Natomiast na Kujawach tw:1erdzorno:"Czasami skarby. jak to się dzieje z monetami, zostają zanieczY1szczoneprzez otaczającą je ziemię. Dlatego każdy skarb poddaje się oczyszczającemu ogniowi. Dzi(;ki temu wyglądają jakby świe:Żlowybite. Oczyszczający ogień można zobaczyć gdy na powierzchni ziemi pojawiają się jasne płomienie, których kolor jest zależny od koloru zakopanego metalu. Płomień ważny jest też z tf-go powodu, że dzięki j~go wysokości i rOZJprzestrz:eooniu się można określić głębokość i rozmiary z,akopanego skarbu. Ten oezyszczający,ogień pojawia się co siedem l;at. Zawsze w .tej samej godziJniei minucie, w której skar b wstał w ziemi umit'iszczony. Podczas każ:dego takiego pożaru, kilka z oczyszczonych monet, a co najmniej jedna pozostaje na powierzchni ziemi" Najwięcej przesądów związanyoh było z m,etod/am~ wyd,oby-cia skar;t1. ,. Tamże, s. " :ya, Wielkopolskie nr XVIII. 5, Der Grosse See bei Polajewo. nazwy polne ... , op. cit., s. 41. '8 L. Nehring, Sagen und Geschichten aus dem Netzebruch, Lail'Jode",190a, R. III, nr 3: s. 116. 79 O. Knoop, Sagen ans Kujawien, op. cit., s. 99. "Aus dem Posener �WOJCIECH 110 ŁYSTAK bu. Podejmowanym zabiegom towarzyszyć miało wiele magicznych c:'J!-;;tyk. W Rogoźnie wierzono, że ,,jeżeli chce się wydobyć skarb, to mi lezy podejść (... ) w milczeniu i obok ognia położyć but. Gdy nastc;pnego cinia rano się po niego pójdzie, będzie o'n wypełniony złotem" 80. Wierzono 'Jrzy tym, że próba wydobycia skarbu może się okazać tragiczna w skuthch. Oto bowiem wierzono, ŻE.' jeżeli szczęśliwie wydobyto skarb. to nie wolno było zabierać pojemnika, w którym się znajdował. Należało go natychm!ast rozbić. Jeżeli się tego nie zrobiło, to uważano, że wkrótce szczęśliwego znalazcę spotka śmierć. Wierzono również, że nie wolno zasypywać wykopu, bo wówczas za'sypuje się samego siebie, tj. swój w},asny grób 81. "Yydaje się, że wszystkie przekonania o ukrytych skarbach. czy też pal,,"jc\'ch się pieniądzach manifestują odwieczne tęsknoty i marzenia ludu, wyr:<:~ające się pragnieniem poprawy swego stanu posiadania. Treści magiczne niosą za sobą wierzenia związane z ochroną p;·z(·d gradobióem i oddalaniem. zarazy. Pierwsze z nich znane jedynie z Białokosz;:: koło Sierakowai Trzemeszna mówi, iż zasiewy przed gr?dobic'cm majq chronić rozdziały z Pisma Swiętego zakopane w cztefccb rog8cr :)0la 8". Dodać tu należy, że wśród ludu kujawskiego rozprzestrzenione byto wierzenie, iż gradobicie zniszczy to pole, na które wywieziono mie:'zwC' w niedziele; sa Oczywiście wszelkie zabiegi magiczne ~ikierowane był:' w tym wypadku przeciw cZRI'ownicom, które w lesie na wysokim drZewie wysiadują gra·cl. Im jest duszniej, tym wię<:ej gradu wysiedzą. Szczególnie z takich praktyk, jak już wspomniałem, znane były czarownice z 80brówka. Składanie ludzkiej ofiary lub oborywanie granicy to zabiegi magiczne. jakie w odległej prze.szłośei miano stosować w Wielkopolsce dla odsunięóa zO.razy, a j1akie zachowały się w folklorze omawianego okresu. Oborania granicy dokonywano pługiem zaprzężonym w dwa bliźniacze woły. cielęta lub duże bi-ałe krowy. Zaprzęg taki prowadzony był przez bhźniaków, którzy podcuas orki musieE się modlić. Niezwykle popularnym było wówczas wierzenie, iż zwierzęta rozmawiają w noc wigilijną. A mówiły O tym, w jaki sposób obchodziła się z nimi, przez cały miniony rok, służba i: pan. Przestrzegano jedna:k pł'zed ewentualnym podsłuchiwaniem takich rozmów, co ilustrowano takim oto np. opowiadaniem: "Pewien wieśniak bard~o chciał U1słysz€ć, co opowiadaTenże, Tenże, 82 Tenże, Historischen 83 Tenże, so 81 Posener Geld ... , op. cit., S. 4. Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 99. Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift Gesellschaft fUr ',die ?rovinz Posen", 1885, R. I, nr 1, s. 134. Die Himmels ... , op. cit., s. 122. der �Świat wierzeń 111 ilndn wielkopolskiego ją sobie jego konie i dlatego położył się pod żłób. Gdy wybiła godzina 12, jeden koń powiedział do drugiego: "Jutro nasz pan umrze i my go wywieziemy«. Gdy zwierzęta przestały mówić, wieśniak drżąc zesirachu, wyszedł spod żlobu. Następnego dnia umarł i kon.i€zawiozły go na cmeotarz"8J. Obok wymienio·nych wyżej wil€Tzeńi przekooań ludu wielkopolskiego' okresowo pojawialy się wizje końca świata. Przekonanie takie zaistniało' w Wielkopolsce omawienego okresu dwukrotnie. Pi.erwszy raz uznano, iż koniec świata .na!stąpi 25 kwietnia 1386 roku co związane bylo z powszechnie znaną tu przepowiednią. że do katastrofy dojdzie wówczas, gdy dzień św. Marka przypadnie w niedzielę wielkanocną. Po raz drugi rzecz miała zajść w roku 191385. Oczywiście obie te daty poprzedzał stan wielkiego niepokoju społecznego, który podsyca>ny był szer'egi'em .niesamowitych opowieści plasujących się w ramach podania wierz,eniowego. Mówiły one zarówno o znakach poprzedzających i zapowiadających nieszczęście, a także wyjaśniały przyczyny jakie zapobiegały katastrofie. Niektóre z funkcjonujących wówczas podań opowiadały o samym przebiegu końca świata. By zilustrować psychozę ówczesnych lat przytoczę tu opowiadanie z raku 1911, które apokaliptyczną wizję zapowi1adalo w sposób następujący: ,.Pewnego jesiennego wieczoru 1911 roku dwóch chłopów wracało z Gniezna do domu. J,eden z nich swój wóz miał wyładowany zbożem. Do niego nagle podeszła kobieta, która poprosiła go, ażeby pozwolił jej pojechać z nim. Chłop odmówił, twierdząc, że nie ma wolnego miejsca. Pójść ma jednak do tego drugiego, gdyż jego wóz jest pusty. Kobieta tam poszła i wil"śniak uprz·ejmie pop.rosił ją, by us~adła obok niego na posłaniu ze słomy. Ona jednak usiadła z tyłu na deskach, a potem powiedziała: W roku 1911 żniwa były ki,epskie. W roku 1912 będą jeszcZiegorsz€ i wybuchnie głód, a w roku 1913 popłynie krew. Gdy to powiedziaŁa, znilknęła tak samo nagle, jak przyszła. Mężczyzna jednak, do którego kobieta mówiła. miał po kilku dniach umrzeć ze strachu" 86. Przedstawiony tu skrótowo obraz wierzeń ludu wielkopolskiego nie jest oczywiście pełny 1 do takiego nie pl'etE:1nduje.Dotyczy jedynie tej warstwy duchowych odczuć ludu, które znalazły wyraz w podaniu wierzeniowym. Tenże, VolkstUmliches aus der Tierwelt, W. Szulcz.ew.ski, Der Wctfuntergsglaube sener Lande", 1914. R. IX, s. ~15. 84 B5 8h s. 18. Ein Prophezeimmg, "Rogasener op. cit., 36. un der Pro.v,inz Posen, Familienblatt", 7 kwietnia "AUiS dem P.o- 1912; R. Xl, nr 5,. �WOJCIECH 112 Wojciech ŁYSIAK Łysiak THE WORLD OF BELIEFS OF THE PEOPLE F1ROM THE WIELKOPOLSKA REGION ON THE TURN OF THE 19th CENTURY. (summary) The Wielkopolska Region is one of the areas the Polish folkloristic map whose beliefs have for the most part been merely presumed. Basically this was a result ·of the lack of 1lvailable information sources in the Polish language. The world of semi-demonic, demonic and non~demonic beliefs of the Wie1kopnlska Region would have certainly been forgotten if Otto Knoop, a teacher from Rogoźno WielkopCllskie, and his closest co-worker, Jerzy Wojciech Szulczewski, a teachet· form Bl'Udzyń, had not contributed to thi's Held of 'knowledge. They both, and in particular Knoop, though, gathered extensive material which comprised between ten and twenty thousand folkloristic texts. Only some forms of beliefs, specially non-demonic ones, have been presented in this paper. The author relates only to /those beliefs which found expression in . oral folklm, particularly in traditional tales. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b1fe4e3f7af88b352f33fff5741f75.pdf a725b97a2e24e622a1fc7f82c062785c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - astrologia i astronomia kosmologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1813 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.147-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 ']c)ANNA TC)KARSKA-13AKLR Katedra Etnologi.i i Antropologii Kulturowe] Uniwersytet V/,HszawsKl OBBAZ TRADYCYJNEJ ASTRONOMII I ASTROLOGII ZAREJESTROWANY U WSPÓŁCZESNYCH TYBETAŃCZYKÓW :"liarą zainte.res'O"'vania jakim Tybetańczycy otaczają astronomię i astr.ologię może być fakt iż pierwszych pięć tomów Kandżuru zawiera aż ;)2 traktaty związane z tantrą Kalaczakry, która jest jednym z głównych źródeł tybetań:=:kiej wiedzy o gwiazdach. Wiedza ta 'Obejmuje matematykę, astronomic; i astrologię l nazywana je~t "badaniem gwiazd" (tyb. skar clpyacl "j. Służy ona do obliczania pOZYCJiplanet, tworzenia kalendarza i przewidywania zaćmień. Tyhetańczycyc;ą również specjalistami w dziedzinie horoskopów indywidualnych i zbiorowych. choć w odróżnieniu od innych społeczeństw nie wykazują zainteresowania przewidywaniem ludzkich charakterów wynikających z konfiguracji astronomicznych w chwili urodzenia". Tworzą także tzw. almanachy dni pomyślnych i niepomyślnych dla określonych czynności 4. Na każdy kolejny rok kalendarz ustalany jest w pewnym sensie od nowa przez powołanych do tego astrologów (tyb. skar bskyed skar dpyad pa, skar ma mkhan) Si wyrocznie 6. l Por. A. C.soma de Koros, Tibetan Studies. Budapest 1984, przyp. s. 21 - 22. N.Rerich, Tibietsko-rtLssko-anglijskij slo war' s sanskritskimi parallelami. T: Ka-Kha, Moskwa 1983, s. 155, t. Na-Pa, Moskwa 1985, s. 240. 3 R. de Nebesky-Wojkowi,tz, Oracles and Demons of Tibet. The Cult and Iconography of the Tibetan Protective Deities. (Mouton and Co.) ~he Hague 1956" s. 87; L. A. Waddei, Tibetan Buddhism With Its Mystic Cults, Symbolism and Mythology. (Dovc,r Publ.) New York 1972-, St. 458. ~ A. Berzin, Wykład o astronomii i astrologii tybetańskiej. Nagranie z lipca 1986, s. 7 maszynopisu (dalej: A. Berzim). ó)J. N. Rerich, Tibietsko ... , op. cit., t. Ka-Kha, s. 155 - 156. 1 t J. 6 Kalendar'nyje obyczai i obriady Moskwa 1985, s. 196; J. F. Avedoil'l, In 1984, s. 238 - 270. 10· narodow Exile from Wostocznoj the Land Azji. Nowyj of Snows. gad. London �JOANNA TOKARSKA-BAKIR Z horoskopem konsultowana jest każda ważna decyzja państwowa 7. Podobne zwyczaje mają w życiu osobiSltym wszyscy zamożniejsi Tybetańczycy, zamawiający progncstyki u lamy-astrologa (zwanego 'tym, który zna o·bliczenia':rtsis pa, lub też 'tym, który zna czas' dus ses pa) 8. Astrologia tybetańska związana jest nierozerwalnie z medycyną. Głównym nśrodkiem kształcenia w obu tych dziedzina,oh była w wolnym Tybecie uczelnia sMan rtsi khan g, która przyjmowała studentów obojga płci {w odróżnieniu od starszego od niej Chag po ri, kształcącego samych mnichów li). Jej ranga wzrosła jeszcze bardziej po reformie przeprowadzonej w latach dwudziestych naszego wieku na wniosek XIII Dalaj Lamy, przez jego osobistego lekarza mKhyen rab Nor bu 10. Obecnie, w niespełna trzydzieści lat od z.ajęcia Tybetu przez Chiny, aSltrorromia tybetańska wykładana jest tylko w jednym ośrodku, w Tibetan Medical and Astro Institute w Dharamsali (India) 11, który stał si~ kulturalnym centrum Tybetarlczyków na wyg'llaniu. Ośrodek ten wydaje rokrocznie kalendarze, które wiszą w wielu tybetańskich domach Ie. W ośrodku tym studenci uczą się początkowo obliczerl astronomicznych (tyb. clbang-char sa rtsis), które' sporządza się na charakterystycznych drewnianych tabliczkach (tyb. sa gśong), pokrytych kredowym pyłem. Osiągnąwszy w tym biegłość "przystępują do studiów nad obliczeniami subtelniejszymi: dni, pór roku, zaćmień, poziomu opadów, dni dla siewu i żniv.'; a także lokali,z·ow-aniaw czasie i przestrzeni klęsk naturalnych, jak obsunięcia i trzęsienia ziemi 13 • Uczą się tam także innych obliczeń "usługowych", dotyczących np. czasu życia, osobistych kolei losu (tyb. gson rtsis) i małżeństwa (tyb. bag rtsis). Osobny dział stanowią horoskopy związane z przewidywaniem czasu i przyczyn śmierci, dawnych i przyszłych odrodzeń, a także modlitwy za zmarłego - wszystko to wchodzi w zakres tZ\~'. gźin rtsis '". II Moim celem jest ukazanie ,tradycyjnej tybetańs.kiej wiedzy o astrol1Cill1iii astrologii jako systemu: "zespół znaczeń i pla'nów ,odniesienia. ni~ zaś Jednego ze znaczeń lub jednego tylko z licznych jego planów od7 Ibidem. ~ Rerich, op. cit., t. Tha-Da, s. 180; Waddei, op. cit., s. 458 - 46,i. 9 Po;r. Tashi Dorjee, Education in Tibet. "The Tibet Journal", t. 2, nr 4, s. 34- 35; [Informator Tibetan MeclicaL and Astro InsUlae w Dharamsali], s. 17. (Z) 10 T. Dorjee, Education ... , op. cit., ·s. 35. 11 [Informator ... l, op. cit., s. 8 - 9. 1~ Rok 1987 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca (tyb. me mo yes Lo). 13 T. Dorjee, Education ... , op .cit., s. 35. 14 Ibidem. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 149 niesienia" 15. Jego idealną realizacją byłaby konstrukcja samoobjaśnia:iąca się, której sens wyłaniałby się z konfiguracji elementów z ich wzajemnej relacji, zamiast tkwić nieruchomo w poszczególnych składnikach 16. Przyjętą metodę badania nazwałam hermeneutyczną obserwacją przedmiotu. Zwykle używa się w tym kontekście określeń takich jak "opis" czy "interpretacja". Ponieważ słowo "opis" może być wzięte za eufemizm obiektywizmu, a "interpretacja" - subiektywizmu, decyduję się tu posłużyć kategorią obserwacji, która wydaje się równoważyć te skrajności. Udane próby przezwyciężenia wspomnianej alternatywy ma na swym koncie hermeneutyka 17. Przyjmując z góry że każdy opis jest interpretacją 18, postuluje ona ustalenie sensów przedmiotu przez odwołanie się do wrażliwości poznającego. Zrozumieć symbol, to, jak pisze Ricoeur, ulokow'ać go w obrębie homologiczm-j całośei szerszej niż dany symbol i stanowIącej pewien system "'. Zgodnie z regułą hermeneutyki cel ten bywa osiągany, gdy żyje :.:i~ w aurze badanego sensu. Obcowanie z nim nie oznacza bynajmniej żadnej formy konwersji. Chodzi raczej o spowinowacenie myśli z rzeczą, która jest przedmiotem badania. Taka jest wydaje się, faktyczna treść hermeneultycznego koła: "należy zrozumieć, żeby uwi'erzyć, lecz trzeba wierzyć, żeby zrozumieć" "0. Obfitość materiału historycznego, z którego korzystam, nie oznacza, bym uważała, że uwarunkowania historyczne są tu najważniejsze. Aby posłużyć się sformułowa1niem Eliadego: "Historia fenomenu religijnego nie może odkryć przed nami tego wszystkiegCJ; co fenomen ten przez sam fakt swego iSltnienia usiłujE) nam wykazać" "'. Chodzi więc znów o zachowanie umiaru, o to, by nie lekceważąc strony historycznej zja',viska, nie redukować go do tegJ czy innego pojsdynczego aspektu. Całkowicie rezygnuję natomiast z fenom:?nologicznej komparatystyki, którą Ricoeur zalecał jako punkt wyjścia wszelkiego hermeneutycznego badania. Zgodzić się trzeba z van der Leeuwem, gdy mówi: "Nigdy się nie da powiedzieć z całą pewnością, co jest moim zrozumieniem, a co zrozumiałością tego, co zrozumiane" ""o Wypowiedż ta stanowi jednak obosieczną M. Eliade, SacTlim-mit-historia. Warszawa 1970, S. 36. o dialektyce [Człowiek jako projekt I. IW:] Osoby. Oprac. M. Jan:on, SL Rosiak, Gdańsk 1984, s. 294. 17 Szczególnie hermeneutyka Paula Ricoeura. 18 Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985, S. 70. 19 Ibidem, s. 86. ,n Jb'idem, s. 70. 21 M. Eliade, Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy. (Princeton Uni\'ersity Pres.s) Princeton 1974, s. XIV. "" G. van der Leeuw, Fenomenologia religii. Warszawa 1980, S. 713. 15 lo Por. Sartre �150 JOANNA TOKARSKA-BAKIR broń w dyskusjach nad wyborem języka, który posłuży do opisu obcej kultury: zwolenników fenomenologii zdaje się obdarzać nieograniczoną wolnością interpretacji, zaś scjentystów umacnia w przekonaniu, iż nie sposób wyjść poza kategorie własnej kultury. Tak pojęta fenomenologia religii \vielokrotnie zawo:lziła oczekiwania. Proponowany przeze mnie powrót do szczegółów nie oznaczałby jednak zamknięcia się na powrót w klatce wąskipj sDccjalizac.ii. Zarówno pochopna synh'za, jak i analizy wiodą na manowce uproszczeń, zaś przerzuca'nie się z jc:dnej skrajności w drugą sportretowane zostało już dawno w pojedynku dwóch Gombrowiczowc:kich bohaterówe3• Klęska kolejnej metody nie może oznaczać cofnięcia się do punkitu wyjścia, "wyzerowania" skali. "Powtarzające się porużki intelektu służą doświadczeniu nie mniej niż ostateczne jego porządkowanie" C4. Wynika z nich zalecenie nowej uważnośei i dialektycznego podejścia do przedmiotu badań. Proponowana przeze mnie metoda obserwacji jest w zasadzie konsekwentnym zastos·owaniem Ricoeurowskiego hermeneutycznego koła e5. a także swoistą radykalizację Eliadowskiego postulatu badania zjawisk religijnych w skali religijnej eB. Na tę ostatnią propozycję niektórzy etnografowie odpowiadali, iż nie sposób badać słonia w kategorii "słonioWości", gdyż nie jesteśmy słoniami. Jednak badanie humanistyczne, tak jak rozumieli je Dilthey, Bachtin, Ricoeur czy Eliade, nie polega naintelektualnym klonowaniu rzeczywistości przez jednostki o wspólnej cha-o rakterystyce. Chodzi w nim nie o genetyczne' pokrewieństwo podmiotu ; przedmiotu, lecz o właściwy dobór kategorii badaniit, wybór umożliwiający komunikacjq, k~óra jest raison d'etre wszelkiego poznania. Eliade uczula nas na ważność tego właśnie WybOTU. Przy wszystkich swych zalet<'ch fizyka kwanto'Na mnicij się nadaj'e od klasyczrnej do zbudowania zwykłego mostu. Skoro skc.la tworzy zj8wisko, eksplan~ms pytania o ontologię zjawiska religijnego powinien być uzgodninny kategorial'l1ie z jego eksplan:mdum. Naiwnością byłoby oczekiwać, że da się ono wyjaśnić pdo bnie j2k objaśni''! s'ię działanie żarówki czy maszyny parowej. Proponowana tu radykrtlizacja Eliadowskiego postulatu' wyraz a SIC: w zachowaniu "jedności rniejsca" badanego zjawiska: chcc: mówić o astronomii Tybetańczyków w skali tybetańskiej i buddyjskiej. \V ślad za tym musi pójść przewartościowalnie stosunku kaiegorii emicznych do etycznych C7. Niedocenianie tych pierwszych w epoce sirukW. Gombrowicz, FerdyclHrke. " G. Bataille, cyt. za: Osoby. "l ;:,')Hicoeur 1 op. cit., 5. Warszawa 1956, rozdz. V. Oprac. M. Janion, SL Rosie>;, Oj!. cit., s. 272. 69. :VI. Eliace, Traktat o histOTii relig·i. Warszawa 1966, s. 1. Patrz na ten temat J. Tokarska-Bakir, 'P.,ntropologia a myśicnie "Etnografia Polska" (w druku). CH 27 potoczne, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 151 turaLzmówodcięło etnologię do żywego materiału, pozbawiając ją czynnika. który podobnie jak doświadczenie, scala to, co myśl dyskursywna musi wyodrębniać t8. Jednocześnie z ograniczeniem znaczenia etic "9 wypada dokonać reinterpretacji emic, sprawdzając, czy nie daje ono nowych możJ:wości metod010gicznych. Nie chodzi 'o bezkrytyczne posługiwanie się kategor'iami 'TI3Itywnymidla tworzenianeomitologii, lecz ,o świadome użycie obcego języka by zrekonstruować równie ,obcy, autonomicz'ny system myślowy. Sytuacja etnologa badającego obcą kulturę przypomina w oczywisty sposób poło,żenie tłumacza: każdy etnograficzny opis jest lepszym czy gorszym przekładem 30. Maksymalne wykorzys>twnie w nim kategorii. cmicznych mogłoby stanowić k1'ok w kierunku idealnego s10vm~ka jednojqzycznego, o którego przewagach nie trzeba mkogo przekonywać. Kategorie etyczne nieuniknione, aby praca taka była czytelna podporządkowane byłyby kategoriom natywnym, a ich suwerenność ograniczona do minimum wyznaczonego komunikatywnością tekstu, Moim celem jest rozumiejące 31 odtworzenie kategorii emicznych, które wyrażają i organizują tradycyjną tybetańską wiedzę o astrO'logii i astroncmii. Przedstawione ,tu materiały zdają relację z tego, jak postrzegają ją Tybetańczycy i to zarówno w wymiarze ontologicznym (np. status mcdE:il astr-oncmicznych i wróżb), historycznym (własna wersja historii rozszerzania się dokryn astronomicZinych, odbiegających od ustaleń ty betan:styki zachodniej), jak i praktycznym, użytkowym (determinizm kar· miczny i czynnik wolnej woli). Do minimum ograniczam mają interwencję w materiał -- relacjonuję poglądy, od siebie dodając tylko to czego wym~lga przejrzystość relaoji. To przeformułowarnie stosunku emic do etic wprowadza na pierwszy plan tfzy kwestie: 1) języka opisu, 2) doboru źródeł, 3) tradycyjnej metody obiektywizacji faktów przez analizę historyczną. Zc· względu na możliwość nieporozumień zagadnieniom tym poświęcę ,. G, Bataille, cyt. za: Osoby .. " op, cit., s .. 27l. '" W untropologii amerykańskiej termin "etic" (od ang. jonetic) funkcjonował POCZLlt~owO w znaczeniu: "to, co fonetyczne jest (... ), obiektywne, zewnętrzne, dane :e::lnakowo użytkownikowi odnośnego języka i jego badaczowi, zaś to, co £onemiczne jest subiektywno-kulturową organizacją tego co fonetyczne" (J. Kmita, KuiwTa i poznanie. Warszawa 1935, s. 77). Jednakże coraz częściej wyrażano wątpliwość co do obiektywnego chal-akteru kategorii etycznych, ograniczając ich znaclc:lie do tego. co "artykułowane jest jako zjawisko zobiektywizowane na grunc~e kultury badacza", pozbawione natomiast "w'szelkiej obiektywnej rzeczywist0~ci zewnętrznej" Ubidem). ;;" ..Tłumaczenia zawsZ2 są zdradą (... ), w najlepszym przypadku przypominctją :ewą stronę brokatu. widać tam wszystkie nici, ale brak finezji barw i rysunkl:" (O. Kakuzo. Księga herbaty. Warsrowa 1986, s. 35). ~l l"atrz E. Mokrzycki, ZaŁożenia socjologii humanistycznej, Warszawa 1971, s, 76. �152 JOANNA TOKARSKA-BAKIR teraz trochę mie]SCa, co nie obejdzie się bez paru powtórzeń. Celem proponowanej tu rozumiejącej obserwacji materiału jest wydobycie warstwy znaczeń emiczmych. B a d a n i e e m i c z n e n i e a z n a c z a j e d n a k ż a d n ą m i arą b a d a n i a l i t e r y, l e c z i s t o t ę, P r z Y c z y 111 t o T Y b e t a ń c z Y c Y r o z s t r z y g a j ą, c o ] e s t l i t erą, a co i s t o tą. ad 1) Wywiady i ankiety, a także wykłady na temat astrologii tybetańskiej, zapisywane były w języku angielskim, a ważniejsze terminy techniczne Itakże po tybetańsku. Oto argumenty, które skłoniły mnie do wyboru takiej strategii. Każdy przekład wymaga kompromisów między wiernością wobec oryginału (która w przypadku skrajnym niesie z sobą niebezpieczeństwo mechanicznej kalki) i tendencją do parafrazy (która z kolei grozi zagubieniem w metaforach oryginalnego sensu). Kompromis ten jest szczególnie dotkliwy w wypadku języków azjatyckich. Jak pisze Eva Dargyay "tłumacz zawsze jest interpretatorem. Dwuznaczności i sprzeczności łatwo wypaczają tekst oryginału" 32. Kłopot zwiększa się z powodu szczególnych cech języka tybetańskiego, który nie rozróżnia między rzeczowrnikami i czasownikami, co sprawia, że dany wyraz może być tłumaczony zarówno np. podmiotem, jak i okolicznikiem czy dDpełnieniem 33. Do zwykłych problemów przekazu filologicznego trzeba Jeszcze dodać trudności, które wiążą się z tłumaczeniem pojęć z zakresu buddyjskiej duchowości. Tę ostatnią kwestię trafnie ujął wielki włoski tybetolag, Giuseppe Tucci: "Właśnie dlatego, że święte teksty były zaledwie symbolicznymi wskazówkami, aby odczuć ich działanie w mistycznej świadomości należało otrzymać od mistrza ustne nauki" 31. Ponieważ celem poniższego tekstu jest zapis pewnego stanu świadomości religijnej. utrwalonego w zarejestrowanych przeze mnie wypowiedziach s€lnsy literalne i znane przekłady indalogiczne wielu tel'minów (tak polskich, jak i obcych) nie mają tu żadnego zastosowania. Rekonstrukcja subiektywnych sensów emicznych musi się odbywać w ścisłej współpracy z tybetańsk,im informatorem i przy pomocy środków przekładowych, które on w)llbiera. W przeciwnym razie badane sensy przestają być emiczne, a my po raz kolejny zaczynamy zgłębiać nasz własny etic "s, przekonani, że jest to w pełni zobiektywi'zowana kartezjańska res extensa. Powyższa argumentacja skłani!a mnie do oparcia się na angielskim 32 E. K. Dargyay, Gesche Lobsang Dargyay, Le Livre Tibetain des Mort s. Bardo-Thada!. (Dervy-Livres) Paris 19R2, s. 43. 3:1 Ibidem. 31 G. Tucci, Tibetan Painted Scrolls. (La Libreria della Statal Roma 1949, t. 1, s. 85. 35 Czy może raczej emic, bo odrywamy się wówczas od przedmiot:l badania. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 153· słownictwie przekładowym, które powstaje od kilkudziesięciu lat w wie-lu zachodnich ośrodkach buddyzmu tybetańskiego. Prace prowadzone są przez kompetentne zespoły tłumaczy pod kierunkiem lamów. Ośrodków tego typu jest wiele, są ito m.in. grupy skupione wokół Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT) 36. Polskie przekłady pojęć doktrynalnych opieram na słowillictwie religijnym wypracowanym' przez dwie inne grupy tłumaczy: 1. Translation Bureau działające przy Library of Tibetan Works and Archives w DharamsCili, Indie, pod osobistym kierunkiem XIV D::daj Lamy: Sherpa Tulku, Alexander Berzin i Jonathan Landaw 3'; 2. Niilanda Translation Committee, działające od niedawna pod kierunkiem Chogyama Trungpy 38. Ogromna waga, jaką lamowie przywiązują do kwestii wierności przekładu, a także historyczne doświadczenie Tybetańczyków w ,tej dziedzinie są dla mnie gwarancją, iż zaakceptowane przez n:ichokreślenia są najlepszymi środkami wyrazu dla oddania w językach europejskich (tj. w jęz. angielskim) emicznych intuicji religijnych. Wszystko to nie oznacza oczywiście bym inie sięgała do języka oryginału, jednakże korzystanie z mojej znajomości tybetańskiego ma charakter zdecydowanie uzupełniający, jako że dostęp do warstwy rzeczywistych znaczeń emicznych wymaga stalej obecności tybetańskiego interpretatora. Zaznaczyć: też należy, iż poniższe opracowanie ma charakIter studium etnograficznego, nie zaś' filologicznego. ad 2. Przeformułowanie stosunku ernie do etic wpływa takż·e na odpowiedni dobór źródeł. Za najbardziej użyteczne dla celów tej pracy uznałam świadedwa Tybetańczyków i buddystów tybetańskich, żyjących w kręgu i'Odo-tybetańskim. ldea'lną okazją do uzyskania źródła jest sytuacj.a, która mieści się w kategoriach tradycyjnego otrzymywania nauk, uczestnictwo w tradycyjnym tybetańskim przekazie kuLturowym 39. W3runkiem włączenia się w ten przekaz jest uzyskanie nauk od kogoś, kto) sam otrzymał je od osoby upoważnionej do ich przekazywania. Ten typ 3G Wydaje serię Wisdom Publication. Znane są też prace wydawane przez szwajcarski Tibet-Institut Rik,on, np. praca Daniela Barlochera, Testimonies of the Tibetan Tulkus. A Research among Reincarn(lite Buddhist Masters in Exile. Rikon 1982, t. 1 - 2 (2). 37 Por. A. Berzin, Buddhist Terminology. Suggestions for Translation into Western Languages. (Aryatara Institute) Jagensdorf 1985. 3l Par. The Rain of Wisdom. The Essence of True Meaning. The Vajra Songs. of the Kagyii. Gurus. (Shambhala) Boulder alIld London 1980 (Z). 3J Por. Sonam Gyatso, Essence of Refined Gold. Tłum. i wyd. G. H. Mullin,. (Gabriel/Snow Lion) Ithaca 1982, s. 35, 40, 185 (Z). �154 JOANNA TOKARSKA-BA KIR .źródeł jest szczególni'e trudny do uzyskania. Dotychczas udało mi się osiągnąć zaledwie warunki do niego przybliż'one. Myślę tu o wykładach Alexandra Berzina, długoletniego tłumacza i współpracownika XIV Dalaj Lamy, wygłoszonych przez .niego w czasie jego pierwszej wizyty w Polsce JO. Kategorię zbliżoną do źródeł pierwszego typu stanowią tłumaczenia i opracowania nauk lamów, wydawane współcześnie w Indiach i na Zachodzie. Wydawnictwa te często spełniają najsurowsze wymagania stawiane współczesnym źródłom etnograficznym. Jako przykład rzete1ności zapisu służyć mogą prace wymienione w przypisach 36, 52, 85 etc. Ogólnie nazywamy je źródłami drugiego typu i zaznaczam je w przypisach dużą literą Z. Trzeci typ źródeł, którymi się posługuję to rutynowy wywiad eltnc'graficzny 41. Czwarty zaś stanowi ankieta, rozesłana przeze mnie do kilku ośrodków medycyny i astronomii tybetańskiej 4~. Ost3ltni piąty typ źródeł, najmniejszy przystosowany do celów tego ujęcia, stanowią klasyczne zachodnie opracowania naukowe omawi'anego problemu (źródła piątego typu). ad 3) Taki dobór źródeł nie oznacza braku zainteresowania dla tzw. faktów historycznych, lecz po prostu inne sformułowanie celów badania. Jako etnolog nie chcę i nie mogę wkraczać w orientalistyczne rozważania o tym "jak to było napr<.:'..l(·'. Od filologów i historyków różnią mnie dość fundamentalne założeni :\. Za Eliadem i Jungiem przyjmuję, że zjawiska religijne mają swoją autonomię, niesprowadzalną do wymiaru hi.storycznegol3, czy jakiegokolwiek innego pojedynczego wymiaru. Zgadzam się z Eliadem, który pisał: "Światy wywodzące się z wyobraźni są autonomiczne. Oczywiście nie można zrozumieć kultu cargo bez kolonializmu lecz tym bardziej nie można go zrozumieć bez mitologii poprzedzającej etap kolonialny, bez prymitywnego kultu herosa, który miał przybyć, aby Patrz przypis 4. Są to rozmowy przeprowadzone prZ'Eze mnie w maju, czerwcu i lipcu 1987 r. z trzema lekarzami tybetańskimi: dr K. Gyurmey i T. Tamdin z Tibetan 'VIedicaI & Astro Ins,titute w New Delhi, Indie, oraz z dr Gelek Gyatw w Pokharze, NepaL Informacje sygnowane dalej nazwiskami rozmówców. 4e Ankieta rozesłana do czte'rech oś.rodków medycyny tybdailskiej: Lungsung Samdrup Ling, Tibetan Settlement, Byla'kuppe, Distt. Mysore. Karnataka. India, resp. dr S. Wangdu; - Tibeban Medical Branch Hospital, Gurupura, Hunsur-Taluk, Kannataka, In.dia, re·sp. T. Chaejnr; - Regi·onal Tibetan Medical Centre. Tenz'in Gang Bomdila, Kameng DisH., Arunachal Pradesh, India, dcsp. dr N. Khy·entse; Tibetan Dispensary, Tibetan Colony nr 1, Chandragiri, DisH. Ganjam, 'Orissa, India, resp. F. Wangcbuk. ~3 Por. przyp. 21. 411 JI �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 155 wyzwclić swój lud. Jeżeli Melanozyjezycy zaczną czytać to, co 'napisano o kulcle cargo, z pewnością powi,edzą: wy, obcy z Zachodu, przyznajecie autonomiQ uniwersum Dantego, lecz gdy chodzi o nasz fol,klor, o naszą twórczość, czynicie z niej epifenomeny koloniali'zmu. Nie neguję wyjaśnieiJ. socjo-ekonomicznych, lecz uważam, że ni9 wyczerpują one zjawiska religijnego" 'l. Podobnie jak w warstwie językowej lih~ra, tak samD w warstwie historycznej - tzw. kategoria prawdy historycznej traci tu całkowicie swoje tradycyjne znaczenie. Ujmując to słowami Junga: "jedynym prawomocnym pytaniem będzid: czy istnieją czy nie określone treści swiadomości"'·. III T Yb e t a ń s k i e ba d an ie gw ia zd (t Y b. s kar d p Y a d) Rezultaty wszelkiego buddyjskiego badania mają służyć wyłącznie ludzkiej praxig. Nieustanne jej podkreśla.nie. odrzucanie spekulacji, programo'vvo antyteoretyczna postawa ujęte są w symbohc'znym skrócie przypowiesci o człowieku zranionym strzałą: należy mu pomóc, nie wdając się w to kto i dlaczego tę strzałę wypuścił 46. Buddyjskie poznanie jest punktem, w którym epistemologia styka się z aksjologią. Nigdy nie jest ono autoteliczne, lecz zawsze podporządkowane wyraźnemu celowi: usuwanie clerp:enia . .J9st zbyt niecierpliwe, by czekać na boskie objawienie17• Te właśnie względy sprawiają, że buddyzm, tak przeciwny wszelkim dualizmom, we wstępnej fazie pra,ktyki wprowadza jedno podstawowe rozrbnienie: wiedzy (tyb. rig pel) .i niewiedzy (tyb. ma rig pa): "Oświecenie to umysł, który zna samego siebie, zaś cierpienie, to umysł, który samego siebie nie zna" 48. Owa aksjologiczna "nadwyżka" poznania odbija się w jednej z licznych etymologii słowa, za pomocą którego przełożono na tybetański sanskryckie pojęcie "Dharma" (tyb, chos): "nauka o tym, jakie rzeczy są 49. Sataha pisze: " :Ylircea Eliade w wjiwiadzie udzielonym C. Delacampagne, pt. Les aventures du sacrć. "Le Monde Dimanche", 14.09.1980, s. 19 - 20. Li C. G. Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s, 425. T. R. V. Murti, The Ceniral Philosophy of Buddhism. A Study of the Mdhyamika System. (Allen & Unwin) Londoill 1968, s. 31. ,; S. Kirkegaard, za: S. Beyer, The Cult of Tcira.. Magic and Ritual in Tibet. (Univer5ity of California Press) Berkeley, Los Angeles, Landor, b.d.w., s. 92. "' Ole Nydahl, Nauki o Mahamudrze. Komentarz do modlitwy Mahamndry C::lak Cden Monlam. napisanej przez III Karrnapę. (Maszynopis nie publikowany) ili Gdail,k 1985, s. 39 (Z). Gyalwa Kalzang Gyat'so, Songs of Spiritual (Gabr:eLSnow Lion) Ithaca 1982, s. 185 (Z). Hi Change. Tłum. G. H. Mullin �JOANNA 156 TOKARSKA-BAKIR Rzeczy ~ostulowane przez intelekt S<1 same w sobie niczym. Ponieważ są bez podstawy, żadna z nkh nie ilstnieje. (. .. ) Ci, k'wrzy wierzą w rzeczy koukcretne są jak bydlęta, ale ci, którzy wie.rzą w rzeczy abstrakcyjne są jeszcze glupsi 50 Cała tybetańska wiedza astronomiczna jest egzemplifikacją takiej właśnie relatywnej prawdy. Zgłębia się ją zachowując świadomość jej ograniczeń, które są ograniczE:.miami wszelkiej wi·edzy pojęciowej. Produkty pozna1nia w tej dziedzinie mają sta'tus uŻY'tecznych fikcji. Wszelkie astronomiczne konstrukcje, czy to będz:ie dzi,eń, znak, konstelacja, dom czy stacja księżycowa, uznawane są z·a twory arbitralne, zaś obserwowane zjawiska i kore,lacje za pozbawione wszelkiej niezależnej, samoistne] egzystencji. Astronomię i astrologię pojmuj'e się w Tybec.ie w kategoriach dojrzewania karmy (skt. km'man, tyb. las) 51. W interpretacji doktrynalnej to ostatnie pojęcie obejmuje: (1) wszystkie dzi.alania wszystkich istot, następnie zaś (2) sumę wszelkich tElndencji, które mieszczą się w ich mentalnych i fizycznych aktywnościach, tworząc pewną pOltencjalność.kształtują terażniejszą i przyszłą sytuację jednostki 5". Karma może być jednocześnie przyczyną pewnego działania, jak i jego skutkiem. Implikuje ona dy.namiczną interakcję rniędzy tymi elementami, nie zaś wyłącz~1ie proste wynikanie 53. Z punktu widzenia religioznawstwa porównawczego jest to p-ojęcie nierozerwalnie związane z holistyczną, organicystyczną wizją wszecnświata, wyrażającą się w odwzorowaniach mikrokosmosu w makrokosmosie i vice versa. Trzeba zaznaczyć, że buddyści protestują przeciw fatalistycznemu rozumieniu prawa karmy, argumentując, że wolność jest przeciwiel1stwem przymusu, nie zaś deiterminacji przyczynowej 51. Wiele uproszcze655 wy50 H. V. Guenther, The Tantnc View oj Lije. (Shambhala) Boulder & .~,Gndon 1l/78, s. 86. 51 A. Berzin, s. 28, 29. Także: K. Gyurmey, T. Tamdin, G. Gyatso, S, ·,':cmgdu. N. Khyentse, R. W'angchu;k. 5" Geshey Ng.awang Dhargyey, Tibetan Tradition oj Mental DeL'!!lo:.,?nwllt. (Library of Tibetan Works & Archives) Dhararnsala 1978, s. 36, 70 - 92 (Z" 53 H. V. Guenther, The Lije and Teach:'ngs oj Naropa. (Oxford Cr;:ve,rsity Press) London, Oxford, New Yorik 1971, s. 115, przyp. 2 (Z). 54 Ibidem. Patrz T. R. V. Murti, The Central Philosophy oj Buddhism ...• op. cit., s. 38. Także A. Benin: "Okolo 12 - 16 pytań pozostawił Budda bez odpJwiedzi, m itl·l.czy śwj·at ma s't.wórcę. IVLilczałnie dlatego, że racjonalny umysl nie ''!lógłby . tego zrozumieć, ale dlatego, że nieroleżnie od odpowiedzi zostałaby ona iie zro55 �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 157 nikalo z zaświadczonego w te!kstach buddyjskich faktu, iż Budda odmówił szczegółowego określenia natury karmy 511, stwierdzając, iż jedyną liczącą się rzeczą jest pozbycie się jej 57. 010. jak interpretuje to Berzin: "Chodzi o to, że każda karma którą się zbuduje, wszystkie potencjały i impu'lsy,jabe się nagmmadzi, dojrzewają zarówno w sytuacji w której się urodziliśmy, a także w tym, jak instynktownie na tę sytuację reagujemy. Gdy mamy astrologiczną informacje. opartą o informację astronomiczną, związaną z położeniem planety, jest to jedynie odzwierciedlenie karmy, którą się posiada 58 • ..\v naukach Kalaczakry bardzo silnie odrzuca się twierdzenie, że wpływ pochodzi od samych planet, np. od jakichś bogów, którzy tam żyją i sprawiają, że coś się zdarza (... ), że planety są jabmiś rzeczywistymi mocamL które mogą nas zniszczyć, zaszkodzić nam, etc. 59. Karma kolektywna przejawia się w tym, że w świecie zewnętrznym istnieje pewna "energia", nadająca bieg zdarzeniom, pewna potencjalność: "To impulsy energetyczne poruszają planety (kierują planetami). Indywidualna karma wywołuje :impulsy energii, która rządzi oddechem i energią w ciele. ~'Iożna ich doświadczać jako przeszkadzających lub nie, ponieważ i~'tnieje bardzo ścisły związek między en-ergią i stahem umysłu. Jest to oczyv.;iste --~ wielu ludz;i jest często pod głębokim silnym wpływem pory roku, pogody, pory dnia; nocą np. stajemy S'ię senni. Wielu ludzi wrażliwych jest na fazy księżyca, gdy jest pełnia czują tę energię i są wówczas pobudzeni. Zdarza się to również przy pewnych .szczególnych konfiguracjach planet. Te czynniki astrologiczne mają na nas pewien wpływ. Nasze zachowanie uzależnione jest od tego, jaka przepływa w nas energia. Mówiąc po prostu, jeśli płynie przez nas 'bardzo nerwowa', jesteśmy bardzo nerwowi. Jeśli natomiast poziom energii jest bardzo niski, ezujemy się bardzo senni i otępiali" 110. Uzyskując informacje -na temat przyszłości, można w porę przeciwdziałać złemu obrotowi spraw (przez ofiarne pewne praktyki medytacyjne i.tp.). Tego typu astrologkzna informacja jast wskazówką dotyczącą teraźzumiana. ponieważ 'Py,tania -o stwórcę zadawane były z założeniem, iż rzeczy istniejq samoistnie (ang. inherent existence). Jeśli by powiedział, że [św1at] ma stwórcę, pojęliby go jako kogoś prawdziwego i konkretnego, nie zaś joako coś, co wynika z przyczyn i warunków [a więc nie jest samoistne - przyp. J,TB]. Jeślil by natomiast uzyskali odpowiedź, że stwórcy nie ma, też zrobiliby z tego konkret, stwierd"ając, że wszystko pow'Sitało bez przyczyny, uważając świat za bezładny - popadliby w nihilizm". 56 Anguttaranikaya II, 80; Dighanikdya III, 138; Samuyattanikiiya III, 103. 57 Ibidem. 58 A. Berzin, s. 16. 5!l Ibidem. 61 Op. cit., s. 2, także: K. Gyurmey, G. Gyatso. �JOANNA 158 TOKARSKA-BAKIR me]SZOŚCl,tego, jakiego typu działań człowiek mą, unikać, by jutro ominąć lub zmniejszyć możliwe trudności. Astrologia tybetańska jest zatem usytuowana w k,c'll,tekściebuddY.1skim, a jej horoskopy przypominają Tybetańczykom o stosowaniu środków zaradczych, o których poucza Dharma, nau,ka o -tym, "jakie są rzeczy Najstarszy tybetański kompleks świątynny bSam yas, dzieło Padma~ambhawy i Saotaraksity, uważane jest powszechnie za odwzorowanie buddyjskieh wyobrażeń o budowie wszechświata. "Pośrodku wznosiła się centralna świątynia (dBu-rtse lha-khang) symbolizująca górę świata. :Vleru. Jej trzy piętra zbudow.ane były w trzech różnyćh stylach: najniższy poziom był w stylu chińskim, drugie piętro w indyjskim, zaś najwyższe - w środkowo1azjatyekim stylu Khatanu (Li-yi-lugs)" '''. To zróżnicowanie archiJtektonicme nie jest chyba przypadkowe. Odbijają się w nlm trzy zasadnicze inspiracje, który,ch twórcze przetworzenie nałożyło s;(~ na lokalne tradycje astrologh bonu, posługującej się systemem pięciu protożywiołów Wpływy te uksztaŁtowały obecną formę tradycyjnej astrologii i astronomii tybetańskiej. Ogólnie dzieli ona samą siebie na dwa działy: 1) białych obliczeń (tyb. dkar rtsis), 2) czarnych obliczeń (tyb. nag rtsis) 64. Rozróżnienie Ito związane jest z nazwami krajów, z których przyszły inspiracje: Indie noszą w tybetańskim nazwę 'białej przestrzeni' (tyb. rgya gar), zaś Chiny - 'czarnej' (tyb. rgya nag). Wiedza ze źródeł chińskich, nazyw.ana też czasem astrologią Mańdziurśriego 65, dotarła do Tybetu naj wcześniej , być może już w wieku VII 6\ za czasów króla Srong btsan po. Jedna z jego dwu żon, Kong Ju, Chinka z pochodz·enia, przywiozŁa ze sobą pewne teksty astronomiczne i medyczne 67. Tybetańczycy utrzymują, że była ona sama astrologiem i w 629 r.n.e. przetłumaczyła na tybetański stary chiński traktat aSltrologiczny, H2 H3. 61 D. :1. Lauf, Tibetan Sacred Art. keley, London 1976, s. 131- 138. 62 Kalendar'nyje 63 [Informator obyczai i obriady The Heritage of Tantra. narado w Wostocznaj Azji ... J, op .cit., s. 18. Par. ~nacz.ej u H. Hvfimana, (Shambhalai Ber- ... , op. cit., s. 190. The Religions (Allen & Unwin) London 1'961,s 122- 12·3. 6~ A. Ber~, S, l; [Informator ... l, op. cit., s. 19, także K. Gyurme, din, G. Gy.atso. 65 T,ashi Dorjce. Education in Tibet, op cit., s. 34. of Tibet. 66 Ibidem. 67 [Informator ... J, op. cit., s. 19; A. Berzin, s.. 23. T. Tam- �Obraz tradycyjnej astronomii 159 i astrologii Jung Tsi (datowany na 836 r.p.n.e.) Po okresie upadku kulturalnego, który nastąpił za czasów pallowaniakróla gLang dar my (IX w.n.e.), do Tybetu dotarła nowa fala chińskich wpływów astronomicznych. W wieku X zaznaczyły się też wpływy z Azji Środilwwej, z Kho:tallu W tym samym czasie zaczęły też napływać astflonomiczne inspiracje 'Z Indii, związane z oddziaływaniem tantry Kalaczakry. Hoffmann pisze 70, że niektó-· rzy autorzy przypió,'Ująwprowadzenie opartego lla Kalaczakrze systemu liczenia czasu tłumaczowi Zla ba'iod zer 71. Wielki wkład w sformulowanie systemu chronologii tybetańskiej wniósł też Atiśa 72. Jego. praca a chronologii śl'odkowej Tybetu datowana jest na 1051 rok n.e. 73. Jego dziełem byłaby w.ięc kombinacja obecnych już w kalendarzu tybetańskim 12 symboli powszechnego w Azji cyklu zwierzęcego z symbolami pięciu żywiołów i ułożenie z nich wszystkich cykli sześćdziesięcioletnich, które być może pochodzą z tantry Kalaczakry 74. Tybetańczycy piszą: "Budda wskazał na dwa źródła aE1trologii:tantrę Kalaczakry (Dus-'khor) i dzieła Mańdziuśr:iego ('Jam-dpal-dyangs). Sangs-rgyas rgya mtsho 75 zmodyfikował i skorl1pilował je oba w księdze zwanej Be-dur-ya dkar-po 76, pracy uważanej za najbardziej kompetootną w tej dziedzinie" ". Istotnie, w tybet!ańskim "badaniu gWiiazd" wyraźnie współistnieją dwie odrębne tradycje, dwa różne sposoby penetracji i interpretacji tego, co "na górze i na dole". K'oegzystencja ta ma swoje podstawy doktrynalne: "Budda nauczał o kosmolog,ii na uwa sposoby, podał dwa jej opisy. Jeden zawiera się w systemie abhidharmy (... ), zaś drugi sytem opisany jest w Kalaezakrze. Opisy te różnią się znaczni,e. P.owodem, dla ;którego Budda podał te różniące się opisy, jest fakt, że każda rzecz mOże s.ię przejawiać wielorako i może być wielo.rako spostrzegana. Poza tym nie ma nic sprzecznego między nimi a zachodnim opisem wszechświata, ponieważ każdy z nich służy innemu celowi. W systemi·e abhidharli8. 6D. li., Op. cit., s. 19. 69 A. Berz.~n,s. 7. 72 H. Hoffman, The Religions ... , op. cit., s. 123. Dosłownie 'światło księżyca'. Hoffman, op. cit., s. 122. 73 Ibidem. 70 71 "Patrz M. P. Pelliot, Le cycle sexagenaire dans la chronologie tibetaine .. "Journal A'siatique", t. 1: 1913, s. 633 - 667; B. Laufer, The Application oj the Tibetan Sexagenary Cycle. "T'oung Pao" 1913, s. 569·- 596; A. GrUnwede1, MythoLogie des I3uddhismus in Tibet und der Mongolei. Leipzj,g 1900, s. 58. 75 Syn V Da1aj Lamy. 76 Vaidurya dkar )JO (ok. 1683), Jej kontynuacją była Vaidilrya gya sel, z.a. H. Hoffman, op. cit., s. 177. Patrz też Nebeslky- WQykowitz, Oracles and Demons oj Tibet ... , op. cit., s. 260. 77 T Dorjee, Education ... , op. cit., s. 34. �JOANNA '160 TOKARSKA-BAKIR my chod:z-iQ to, by rozwinąć mądrość. Jest to więc syst'em ba.rdzo skomplikowany, z wieloma wymiarami i różnymi formami życia, z podaniem ,-cech charakterystycznych różnych wszechświatów, sfer i form życia. Istnieją dwa systemy komentarzy do tego. Można zami,en:iać zmienne jednego na drugi, co naprawdę prowadzi do rozwinięcia mądrości. W systemie Kalaczakry są trzy rodzaje cykli i chodz.io to, Iby mi'eć taki opis wszechświata, który byłby odzwierciedleniem wew,nętrznego funkcjonowania ciała. Jest to też system medytacji, odbijający analogię mikrokosmos - makrokosmos. Można się w:ięc taikoczyścić, by kontrolować te zewnętrzne i wewnętrzne siły. Otrzymujemy stąd także obliczenia służące do sporządzania kalendarza. Musimy jednak pamiętać, że, w oparciu o ten system nie można wystrzelić raikiety, która poleci na Księżyc, ani też nie możemy żeglować" 78. III. 1. D k a 1" 7' t z is - b ~a ł e o b l i c z e ni a, w p ł Y w Y i n d y j- .s k i e A. Tantra Kalaczakry Omawianie wpływów obcych .na kształt :tybetańskichobs,erwacji gwiazd rozpocznę od inspiracji indyjskich (choć jest to swoisty "anachronizm"), ponieważ niosły one ze sobą dziedzictwo greckie 79, odbijające się też wyraźnie w astronomii i astrologii hinduskiej, arabskiej, a także zachodn.io,europejskiej. Kiilacakra (tyb. dus kyi 'khor lo) znaczy "koło czasu". Noszący ,tę nazwę system filozoficzno-astrologiczny, opisujący prawa ruchu wszechświata, zawarty jest w tekście Tantry Kalaczakry 80. Oto, jak buddyści relacjonują jej narodziny: "Rok po tym, jak Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie,zoSltał poproszony przez króla Szamlbhali, Zla ba bzang po (... ), ,aby nauczał tantry Kalaczakry. Dlatego też Budda pojaw:ił się na połu78 A. Berzin, s. 12 - 13. Patrz też: Lati Rinbochay, Denma Lochó Rinbochay, :L. Zahler, J. Hopkins, Meditative States in Tibetan Buddhism. (Wisdom Publication) London 1983, s. 27 nn. (Z). 79 Zdaniem BerzLna (s. 15 - 16) cechy astronomii tybetańskiej o prawdopo,dobnie greckiej proweniencji to: podział zodiaku na 12 znaków i domów, te same naz,wy znaków zodiaku, nazwy dni tygodnia odwzorowujące nazwy planet, obliczanie pozy'cji Merkurego i Wenus na po"dstawie ich ruchu doo'koła Słońca. Zasadnicza rzecz, która 'systemy ite ró:imi to używanie w a'stI1onomii tybetańskiej (za indyjską) zodiaku gwiaZJd stałych. Zdaniem Berzina, fakt, iż system Kala,czakry nie bierze pod uwagę precesji równonocy jest zasadniczą przeszkodą w efektywnym "priZeliczaniu" go na kategorie europejskie. 80 Miilatantra (tantru r,dzenna) nie Ziachowała się, dostępna jest tylko wersja :skrócona, LaghU!tantra. Patrz H. Hoffma:n, Festchrift Schubring. Hamburg 1951, ~s. 146. Mulatantrę cytuje M. Carelli [w:] Sekooldeshat'ika. Baroda 1941, s. 2 - 4. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 161 dniu Indii 81 w formie medytacyjnego bóstwa Kalaczakry, i dał kompletną inicjację i wykład a tej tantrze anUJttarajogi z klasy matczynych 82. Król przybył z północnego Kaszmiru specjalnie po to, aby otrzymać te nauki. a po ich wysłuchaniu zabrał je 'ze sobą do Szambhali" 83. W roku 1027 ,n.e. doktryna została przełożona na tybetański przez (Geshel Zla ba'i od zer 'I. Dalsze losy tej tantry opisane zostały szczegółowo w licznych pracach tybetańskich historykÓw 85. Tantra Rdzenna (skt 1'vIulawittra) nie zachowała się, dostępna Jest natomiast Tantra Skrócona (skt Laghutantra) B6. Najbardziej znane komentarze do niej to Dri med 'od (skt Vimalapmbhii), autorstwa Rigs ldan Padma dkar po 8\ a takż'e dwie prace syna V. Dalajlamy, Sangs rgyas rgya mtsho: Vaidurya dkar po ('Bialy beryl') wielotomowe działo datowane na rok 1983, i jego kontynuacja Vaid1trya gya sel. Buddyści uważają, że Tantra Kalacza'kry .opisuje wszechśwoiat w kategoriach trzech związanych ze sobą cykli czasu 88. Są one następujące: l) cykle zewnętrzne, związane 'z ruchami planet i miarami czasu takimi jak lata, miesiące, dni, etc. (tzw. Kalaczakra zewnętrzna), 2) cykle wewnętrzne, odwzorowujące krążenie energii i oddechu w ci'ele człowieka (tzw. Kalaczakra wewnętrzna), :3) cykle dwojakie (zewnętrzno-wewnętrzne), dotyczące stanów medytacyjnych, spowodowanych praktyką Kalaczakry (służącą uzyskaniu kontroli i oczyszczeniu dwóch poprzednich cykli" (tzw. Kalaczakra dwojaka 8"). Por. T. Dorjee, Education , op. cit., s, 34. H~)ffman, Religion of Tibet , op. cit., s. 124. h;! ~gawang Dhargyey, An Introduction to and an Outline Of the Kalachakra initiation, •.Tibet Journal", :t. 1, nr 1: 1975, s. 73 (Z), fol HoHman, oj.!. cit., s. 1'23, A. Berzin, s. 8. "5 L:l'(?raturę zachodnią podaje Hoffmann, op. cit., s. 123- 130, oraz H. Hoffman, S. Frye. Thubten Norbu, Ho-chin Yany, Tibet. A Handbook. (Asian Research Institute) Bloomington 1975, s, 145 - 146. Natomiast przyk1adem dobrego współczeS'l'lego kompendium z tybetańskiego punktu widzenia mogą być: Henzin Gyatso (XIV Dalaj Lama). J. Hopkins, . The Kiildchakra Tantra. Rite of Initiation for the Stage of Generation. (Wisdom Publfcation) London 1985, s. 209 - 211 (spi's literatury) or,az Geshe LJlarampa Ngawang Dhargyay, A Commentary on the Kiildcakra Tantra. Tlum. Gelong Jhampa Kelsang (Allan Wal1ace), wyd. Ivanka Vana Jakić, (Library of Tibetan Works and Archives) Dharamsala 1985, s. 164 - 180 (Z). Sli Pa'trz przypis 80. 6] 'Vimalaprabhii (skt) 'nieskażoue światło', patrz HoHman, op. cit., s, 129, 162. 68 Sq one przedmiotem piątego rozdziału skróconej tantry Kalaczakry, patrz przyp. ao. B9 A. Berzin, s. 1 - 2, Sonam Wangdu, N. Khyentse, R. Wail'lgchuk, także Ngawang Dhargyay, 'ł.·n Introduction and an Outline ... , op. cit., s. 74; Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kiiliichakra Tantra ... , op. cit., s. 212 nn. BI B" 11 Lud, :. LXXll �JOANNA 162 TOKARSKA-BAKIR Z pewnego punktu widzenia można powiedzieć, że to właśnie cykle wewnętrzne i zewnętrzne odpow,iedzialne są za wszystkie ludzkie problemy: "przesunięcia na różnych poziomach energetycznych" 90 znajdują swe odbicie w ludzkim zachowaniu. Człowiek znajdujący się w okowach nawyków, ulegający impulsom emocjonalnym, zachowuje złudzenie wolności, choć w rzeczywistośe;i wypełnia tylko ich rozkazy. Jak już pisałam, buddyści fO'zumieją karmę w kategoriach "instyktownych działań. które sprowadzają kłopoty" 91• Pokonanie karmy mierzy się więc trudnością pokonania tych nawyków. Pomocą w tym jest uzyskanie "panowania nad cyklami [zewnętrznymi i wewnętrznymi - przyp. JTB] osiągane dzięki medytacyjnej praktyce Kalaczakry" ge. Najbardziej znanym symbolem wielorakich znaczeń Kalaczakry jest graficzny znak, zawierający jego mantrę, bardzo rozpowszechniony \\. Tybecie, także jako tzw. motyw maniczny 93. Buddyści twierdzą, że w mantrze Kalaczakry zawiera się opis wszystkich trzech cykli, którymi zajmuje się tantra 94. Mantra ta jest jawna 95: OM HANG (HAM) KSAH MA LA VA RA YA sa HA 96. Zarówno ona, jak i znak ją zawierający, noszą w Tybecie nazwę "potężnego w dziesięciu aspektach" (tyb. rnam beu clbang ldan, skt daśakaro vaś1, 97). Mantra ta zawiera (... ) 7 liter h, ks, m, I, v, r, y, oraz visarga (w ksah, które pojawia się jako półksiężyc [patrz rysunek - przyp. JTB]), anusvara (w ham) i samogłoskę a, która ożywia spółgłoski, a z'atem liter jest dziesięć. Jest też jedenasty symbol, nada, falista linia, wznosząca się ponad kroplą" 98. Budowa mantry jest wyjaśniana w bardzo zawiły sposób. Mówi się m. in., że na poziomie zewnętrznym dziesięć liter Kalaczakry symbolizuje 4 żywioły, górę MEiru, Słońce, Księżyc itd. Na poziomie Kałaczakry wewnętrznej, litery te symbolizują obecność żywiołów w ciele praktykującego: ciało i kości (ziemia), płyny (woda), ciepło (ogień). oddech (wiatr), a także stos pacierzowy (góra Meru), prawy i lewy kanał subtelny (Słońce i Księżyc) itd. 99. 90 A. Berzin, s. 2. 91 Op. cit., s. 29. Op. cit., s. 2. Wykuwany na kamienia'ch, widniejący na flagach modbtewnych etc. 94 Patrz przyp. 89. 95 Kalu Rinpoche, Kalachakrainitiation. (Kamalashila Institut) '? 1984, S. ~i: "Nie ma żadnego powodu, żeby utrzymywać ją w tajemnicy. Ta mantra jest czę;;to stosowana przy święceniu miejsca, domów, źródeł, studni." (Z). 96 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , OJ). ci.t., s. :::::3. 97 Op. cit., s. 212, L. A WaddeI, Tibetan Buddhism ... , OjJ. cit., s. 142 przyp. 6 s. 396, H. HoHman, The Religions ... , OjJ. cit., s. 123. 98 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , op. cit., s. :2,:). 99 Ibidem, także: The Firs,t Drub Gyalwa Gendun, To Entice the Minds Jj the 9" 03 �Obraz tradycyjnej astronomii 163 i astrologii Zn"k Kalaczakry Wypada też poświęcić kilka słów wyglądowi formy medytacyjnej Kalaczakry. Oto opis Ngawa.nga DhaTgyaya: "Kalaczakra (... ) ma cztery twarze, 24 ręce i dwie nogi .. Jego przednia twarz jest niebieska i ma lekko gniewny aspekt, zaznaczony przez obnażone kły. Prawa noga jest czerwona, lewa bieda, tylna żółta, każda ma troje oczu. Niższe z ośmiu ramion są niebieskie, środko\ve czerwor:.e, a wyższe białe. Jego ciało J2st niebieskie, prawa noga - cz.erwona, zaś lewa biała. Obejmuje żółtą part-· nerkę z czterema tWarzami i ośmioma ramionami" 100. Wydawane obecnie na Zachodzie komentarze do inicjacji Kalaczakry udzielanej obecnie pnez lamów, nie wyja~niają zbytnio symboliki po01 staci Kalaezakry 1 • A. Berzin podaje informacje wskazujące na "makrokosmicL.ny" (memora:tywny?) charakter wizerunku medytacyjnego: bóstwo ma palce \V kolorach pięciu żywiołów i pięciu rodzin Buddy. Jego 360 k"śei i stawów LI rąk symbolizuje liczbę dni w roku (ma 24 ręce, każda ma 5 palców, każdy palec .- trzy stawy) 1O~. B. Tybetański ma teriał astronomiczny inspirowany Kalaeza krą W tybetańskim materiale astronomiczno-astrologicznym się z indyjskiej Kalaczakry można wyróżnić dwa składniki: wywodzącym Wise. W: Bringing the Sutras and Tantras: A CoEection of Ten ,VIinor Works. Wyd. i tłum. G. H. Mullin et allii (Gabriel Press}, Ithaca 1982, s. 116 - 155 (Z). 1110 Ngawang Dhargyay, An, Introduction to ... , op. cit., s. 75. 1111 Tenże, A Commentary ... , Oj). cit., s. 60. 102 A. Berzin, s. 32. �164 JOANNA TOKARSKA-BAKIR 1) system astronomiczny wiążący się z obliczaniem pozycji planet (efemeryd), wykorzystywany dla tworzenia kalendarza i almanachu dni pomyślnych (tyb. dus 'Khor dkar rtsis). 2) system astrologiczny, zwany pOlPswj(fcym z samogłosek (tyb. dbyangs 'char, s'kt svarodaya). Jeśli idzie o obliczanie efemeryd, znane były dvva spo~oby. różniące się stosowaniem odmiennej stałej (tyb. rtag longs), przyporządkowanej dziennemu ruchowi Slońca. Z Rdzennej TaTIJtry Kalaczakry pochodzi tzw. pełny czy też: rozwinięty system obliczeń, sidhanta (tyb. grub 1'tsis). Zaginął on jednak wraz z rdzennym tekstem 103, do dziś przetrwały tylko nieliczne fragmenty, zachowane w późniejszyoh komentarzach, takich jelk Vimalaprabha. Drugi system obliczeń p;)chodzący ze Skróconej Tantry Kalczakry, nosi nazwę karana 101. Między wiekiem XV a XVII Tybetańczycy zrekonstruowali rozwinięty system ()Ibliczeń i obecnie naucza się ich obu. Berzin podaje, że do obliczania zaćmień lepszy jest system drugi, krótszy \05. Obliczanie efemeryd obejmuje wyliczenie tzw. pięciu wewnętrznych wS'kaźni,ków kalendarzowych (tyb. gza'lnga Inga bsdus) 10fi. prugi z wymienionych systemów, zwa'ny nauką wyłaniajqcą się z samogłosek, polega na korelacji samoglosek alfa betu sanskryckiego z miesiącem lunarnym. Prognostyki i horoskopy osobiste .powstają z porównania np. pierwszej litery imienia danej osoby z pierwszą literą nazwy dnia. W sanskrycie istnieje pięć fonemicmych klas samogłoskowych: a, i, r, u, L Każda z nich ma formę prostą, wzmocni'oną i półsamogłoskową, zaś każda z tych 15 (5x3=15) ma dwa aspekty: długi i krótki 107. Powstaje z tego 30 samogłosek, z któryoh każda odpowiada jednemu z :30 dni miesiąca księżycowego. Pogrupowane są w piątki, przypisane pięciu żywiołom: ziemi, wodzie, ogniowi, wiatrowi i przestrzeni. Wzajemny stosunek tych elementów (są tu trzy możliwości: przyj3źni, wrogości i obojętności) informuj€ o możliwości powodzenia planowanego przedsięwzięcia 108. Informator Instytutu w Dharamsali podaje na temat tej doktryny, że nauczana była przez "hinduskiEgo boga Mahadewę, znanego Tybetańczykom jako Wangchuk Chenpo. Tradycja ta powszechnie znana w Indii, '''3 A. Berzin, s. 3. tO. Ibidem. także G. Gyatso, K. Gyurmey. A. Bel'zin, T. Tamdin, G. Gyatso. Są to: 1) pozycja Słońca (tyb. nyi ma), 2) księżycowy dzień tygodnia' (tyb. gza'), 3) data miesiąca księżycowego (tyb tshes ]Ja), 4) okres kombinacji lub synchronizacji (tyb. sbyor ba), 5) okres tzw. czynnika sprawczego (tyb. byed pa). Dokładne omówienie w: A. Berzin, 26 n. lOS Na temat wzajemnego stosunku elementów horoskopu więcej w CZęSCl nag rtzis B. 11;5 1!l6 Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii 165 i astrologii przełożona została na tybetański przez Lo'i Lotsa-wa W sanskrycie nosi ona nazwę Sarodha i służy głównie nia przyszłości (... )" 100. She-rab Rinchen. do przepowiada- C. P l a n e t y Dziesięć planet astl'onomii tybetańskiej pochodzi z wpływów indyjskich związanyoh z tantrą Kalaczakry. Są to (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 110. 1) Adir YO(I, 2) Somali. 3) Angiiraka(t 4) Buddha(l, 5) Brnaspatilt 6) Sukra(t 7) Sanaiścara(l, :l) Rahu(t 9) Katiign[ 10) Ketuh. nyi ma. zIa ba mig dbar gza' lhag phur bu pa lba sngas spen pa sgm gcan dusme mjug, ring Sł0l1ce Księżyc Mars Merkury Jowisz Wenus Saturn Północny Węzeł Księżyca Południowy Węzeł Księżyca Kometa W astronomii hinduskiej mÓwi się tylko o dziewięciu planetach (jest to osiem pierwszych z podanej listy oraz jako dzie:wią;ta - Ketu). P1eTwszych siedem nazw odnosi się do obserwowanych na niebie ciał niebieskich. Ósma nazwa, Rrihu, dosł. 'głowa smoka' 111, oznacza, zarówno w systemie indyjskim jak i tybetańs,kim tzw. Północny Węzeł Księżyca. Z punktu widzenia zachodniej astrologii oba węzły Księżyca są to punkty geometryczne (punkty przecięcia ekliptyki i płaszczyzny orbity Księżyca Ile), zaś z indo-tybetańskiego punktu w.idzenia (astronomowie tybetańscy rozpatrywali ruch planet z punktu widzenia Ziemi, zaś położenie Merkurego i Wenus dodatkowo itakże pod względem ich obl'otów dookoła Słońca "ponieważ z perspektywy Ziemi wydaje się, że są jak/by jego księżycami" 113, są to planety (tyb. ,gza'). W systemie hinduskim drugi węzeł Księżyca, Południowy, nazywa się Ketu ('długi ogon'). ZaTówno w przypadku nazw /Informator], op. cit., s. 19 - 20. A. Csom'l de Karas, Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary\ Budapest 19084, s. 162 - 163 (Mhvy C1X). III A. Berzin, s. 10. 112 Por. hasło 'orbita', [w:J Kope1'nik-astronomia-astronautyk.a. cyklopedyczny, Warszawa 1973, s. 209 - 210. 113 A. Berzin, s. 10. 109 110 (Mahavyutpatti). Przewodnik en- �JOANNA 166 TOKARSKA-BAKIR Rahu, jak i Ketu chodzi tu o głowę i ogon smoka, który, według legendy, zjada Księżyc w czasie zaćmienia 114. Tybetańczycy nazwali ten drugi, Południowy Węzeł Księżyca, KdZdgni ('ogień czasu', tyb. dus me), mając na myśli og.ień, który przychodzi przy końcu eonu i niszczy cały wszechświat 115. Natomiast znaczeniem hinduskiego imienia Ketu ('długi ogon') Tybetańczycy obdarzyli swą dziesiątą planetę, którą zwą Kometą (tyb. mjug ring "." 'długi ogon'). Chodzi tu o najistotniejszą z czterech komet. a których mówi tek,,:t Tantry Kalaczakry, tę, której orbita wynosi 3 lata i trzy fazy Księżyca (trzyletnie odosobnienie trwa właśnie tyle i jest zsynchronizowane z cyklem tej Komety 117). Natomiast oba węzły Księżyca związane są z powstawaniem jago zaćmień. Oto wyjaśnienie tego zjawiska: "Na nowiu Słońce i Księżyc są w tej samej pozycji, ale nie przy każdym nowiu następuje zaćmienie Księżyca. Następuje ono tylko wtedy. gdy na nowiu Słońce i Księżyc są raz~ w jednym z dwóch węzłów. Gdy Sł0l1ce i Ksit;życ są w jednakowym położeniu, daje to efekt w postaci nowiu, ale zaćmienie nie powstaje, gdyż nic zachodzą one na si9bie calkowicie. Zaćmienie następuje tylko wtedy, gdy znajdą się one dokładnie w punktach przecięcia tych dwu płaszczyzn i wówcza,s dO'kładniena siebie zajdą" 118. D. D n i t Y g o d n i a (t y b. g z a') Dzień tygodnia jest w tybetańskim nazywa'ny tym samym słowem. którym określa się planety (ściślej 10 obiektów niebieskich określanych mianem planet): gza'. Poniższa taibela odwzorowuje ten związek, zaś obok podane są ich symbole graficzne. Dzień tvaodnia ."" Na:liwa tybetańska 1) niedziela nyi ma 2) poniedziałek zZa ba 3) wtorek mig dmar Nazwa planety Symbol graficzny Slońce Księżyc Mars (kółko) (półksiężyc) (czerwone oko) ('czerwone oko') 1;< R. Nebesky-Wojkowitz, Oracles and Demons rich, Tibietsko-russko ... , op. cd, t. Ga-Nga, s. 300. :15 Tyb. sgra mjug ma, za: Rerich, ibidem. llU Op. cit., t. Ca-Ta, s. 175. 117 K. Gyurmey. 118 A. Benin, s. 13 ... , O)). cit., s. 262; J. Re- �Obraz tradycyjnej 167 i astrologii astronomii 4) ~':'oda lhag pa ('ręka') Merkury 5) czwartek phur bu (phurba) pa sangs (etw. pa lba sangs) spen pa Jowisz (dłoń z wyprostowanym palcem wska'zującym) I(phurba) Wenus {strzała, dzida) Saturn (pętla) 6) piątek 7) sobota Zestawienie to sporządzone zostało na podstawie pracy Nebesky'ego-Wojkowitza IlU (nazwy dni i planet), Waddala 120 i D. i J. Jacksonów 121 (symbole dni). Zarówno WaddeI, jak i Jacksonowie do symboli siedmiu dni tygodnia dodają jeszcze ósmy, przypominający głowę ptaka. Być może chodzi tu o symbol Riihu, ósmej planety Północnego Węzła Księżyca (tyb. sgra gcan), wyobrażanej jako bóstwo, ·które wchodzi w skladorszaku dPal ldan lha mo (występuje tam pod imieniem Khyab' jug chen po '_c. Opisywany jest on jako grożna forma z glową kruka 123. Riihu jest też panem bóstw planetarnych 124. Opis różnych wyglądów tych bóstw zamie:-:zczaNebesky-Wojkowitz 125. E. Z n a k i z o d i a k u (t Y b. k h Y i m g y i 'k h o r lo) Na początku naszej ery do Indii dotarły wpływy astronomii greckiej, co odbiło się w indyjskJim, a później i tybetańskim nazewnictwie znaków zodiaku. Zanim przytoczę ich nazwy wspomnę o bardzo istotnym rozróż~ nieniu. Zachodnie pojęcie "znak zodiaku" Tybetańczycy oddają jako "dom" (tyb. khyim), zaś zachodnie pojęcae "domu" - jako "okres" (tyb. dus sbyor) 1'6. Oto nazwy tybetańskich znaków zodiaku (tyb. khyim gyi 'khar lo, 'kołowrót domów', 'koło, cykl domów'): 127 \l " R. Ncbesky- 120 L. A. Waddei, Wojikow]tz, Tibetan op. ciJt., s. 262 - 263. Buddhism ... , op. cit., s. 455. D. i J. Jackson, Tibetan Thangka Painting. Publiocations) London 1984, s 28. '2 .. R. NcbeskyWojkowitz, op. cit., s. 28. 121 1'3 ''4 (Serinda and Materials. Ibidem. Op. cit., s. 260 - 261. 126 Tyb. gZa' chen A .. Berzin, s. 7. 12. H. 125 Methods A. Jaschke. brgyad, za: Tibetan-Enalish R. Nebesky-Wojkowitz, Dictionary. London oP. 1981. cit., s. 491. s. 265. �JOANNA 168 TOKARSKA-BAKIR lug ('owca') glang 'khrag pa ('para') ka rka ta seng ge bu mo ('kobieta') srang ('ciężar, brzemię') sdag pa ('grzech, występek, zlo') gżu pa ('łucznik') eu sran ('wodny 1"8 potwór') bum pa ('naczynie, butelka') na l) Baran (Aries) 2) Byk (Taurus) 3) Bliźnięta (Gemini) 4) Rak (Cancer) 5) Lew (Leo) 6) Panna (Virgo) 7) VVaga (Libra) 8) Skorpion (Scorpio) 9) Strzelec (Sagittarius) 10) Koziorożec (Capricorn) 11) VVodnik (Aquarius) 12) Ryby (Pisces) VV celu dokonania ob1iczeń, które łączy się z ascendentem. zodiak dzieli się na 12 sekcji o podanych wyżej nazwach; każda z nich ma po 30 stopni, albo też 360 stopni, po60 minut każdy 129. Inny przypadek użycia ascendentu wiąże się z prognostykiem, badającym położenie pytając'ego w czasJiezadawania pytania (tyb. tat kal). Obliczeń dokonuje się przy pomocy gnomonu (tyb. thur śing), pionowego prętu zatkniętego w ziemi. VVoparciu ,o długość rzucanego cienia, przy pomocy techniki zbliżonej do odczytywania zegara słonecznego, ustala się wówczas ascendent 130. Najczęściej jednak:wdJiak dzieli się na 27 księżyc'owyoh stacji czy teżkonstelacji. F. S t a c j e k s i ę ż Y co w e (t y b. r g y u s kar, sk t n a ksa t r a) Każda· z nich dzieli się na 60 stopni, co w sumie daje 1620 stopni zodiaku. Konstrukcję tę Tybetańczycy przejęli .za Hindu,sami, z tą różnicą, że gdy w Indiach występuje 28 stacji księżycowych, w Tyiheeie - 27, a jedną z nich dzieli się jeszcze na 2. VVten sposób powstaje 28 stacji księżyc.owych, 2-} stacji przypada na każdy z 12 znaków z,odiaku. Nazwy tych stacji są jednocześnie imionami bóstw, które im patronują. Oto one (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 181: 1) Krttikii 2) Rohinl 3) Mrgaśiriih 128 Tyb. sran, skt. rJ.k~asa. le9 A. Berzin, s. 7 - 8. 130 131 smin drug snar ma be rji mgo K. Gyurmey, T. T,amdin, G. Gya,tso. A. Csoma de Karas, Sanskrit-Tibetan ... , op. cit" s. 163 - 164 (Mhvy CX). �Obraz 4) Ardra 5) Punarvasu(t 6) PU,~ya 7) Aślesa 3) MCLgha 9) Piirvaphalgun'i 10) Uttaraphalgun'i 11) Hasta 12) Citra 13) Sva,t'i 14) Viśakha 15) Anuradha 16) J ye ~~(.ha 17) Miilorh 18) Purv~w"jrJMi 19) (!ttara~~r"i~h(/. 20) SravG~lI"i 21) Abhijit 22) Satabhi~~("i 23) Dhani'.~thii 24) jJurvabhadrapada 25) Uttarabhadrrtp1.da 26) Revat'i 27) Aśvin'i 2H) Bhara'IJ-l tradycyjnej astronomii i astrologii lag nbas so rgyal skag 7/1,chu gre dba me bźi nag p2 sa ri sa ga Ua m,choms snron snrubs chu edod chu smrad gro bźin byi bźin mon gre man gru khrums sdod khrums smad nam gru tha skar bra ne System 2H konstelacji kS'iężycowych z;najduj'e się też w starożytnej astronomii chińskiej (choć jej podejście różni się diametralnrie od tybetańskiego 13~), a także w astronomii. arabskiej. G. Z n a k i n a t a l n e p l a n e t Cty b. s k yes k h Y i m) W ,odróżJ1Jieniuod systemów hinduskich, w których w.szysi'kie planety powstały jednocześnie w tym samym punkcie zodiaku I(po'zycje gwiiazd wylicza się poczynając właśni.e od tego miejsca uniw.ersalnej koniunkcji, biorąc pod uwagę długość cykli poszczególnych gwi,azd), w systemie Kalaczakry planety powstały w różnym czasie, w związku z czym przypisuje się im tzw. różne znalki naialne (tyb. skyes khyim). Sekwencja powstania planet odbija się w kolejności dni tygodnia 133, tak więc pierwsze pom Patrz J. Needham, Science -and Cambridge 1956, t. 2, s. 351 - 357. 133 Patrz dkar rtsis D. Civilisation in China, (University Press). �no JOANNA TOKARSKA-BAKIR wstało Słońce, potem Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus i na końcu Saturn. Pięć spośród dziesięciu planet dzieli się na łagodne (tyb. źi ba) i groźne (tyb. drag pa). Łagodne to: Merkury i Wenus, a groźne - Mars, Jowisz i Saturn. Każda z dziesięciu planet ma podporządkowaną sobie pewną "dziedzinę" znaków zodiaku (tyb. źing): Mars rządzi Baranem i Skorpionem, Merkury Bhźniętami i Panną, Jowisz Strzelcem i Rybami, Wenus - Bykriem i Wagą, Saturn - Koziorożcem i Wodnikiem, Księżyc - Rakiem a Słońoe -- Lwem. Pary planet łagodnych i mocnych wiążą się dalej z żywiołami: Mars i Merkury - z ogniem, Wenus i Jowisz - z wodą, Saturn i Południowy Węzeł Księżyca .- z ziiemią. Gdy jedna z planet znajduje się w swojej "dziedzinie", zaś druga planeta z pary wchodzi w nią dopiero, stają się sobie wrogie, Co ma swoje odbicie w interpretacji horoskopu. Podobnie się dzieje, gdy jedna planeta z pary opatrzonej wspólnym elementem znajduje się w swym znaku natalnym, zaś druga dopiero wcaorlzi w ten znak. Znak natalny Marsa to Lew, Merkurego - Skorpion, Wenus - Bliźnięta, Jowisza -- Panna, a SatUi'aa - Strzelec 134. H. T r z y t Y P Y d n i Astronomia tybetańska wyróżnia trzy typy dni: 1) Dzień zodiakalny, gwiezdny (tyb. khyim źag), oznaczający czas potrzebny, by Słońce przemieś'ciło się o jeden 'stopień na Zodiaku; dni tych jest w roku 360, 2) dzień solarny (tyb. nyin źag), okres od świtu do świtu, rok zawiera 365 dni tego typu, 3) dzień w rachubie ksi:ężycowej (tyb. tshes źag), okres potrzebny na przemieszczenie się Księżyca o 1/30 odległości między pozycjami nowiu w kolejnych znakach 135. 1. W p ł Yw Y i n d y j s k i e n i e, z w i ą z a n e Jest to materiał strologii zachodniej 134 135 136 z K a l a c z akr dotyczący tworzenia horoskopów osobistych wyróżnia się trzy rodzaje horoskopów: A. Berzin, s. 12; G. Gyatso, T. Choejor, S. Wangdu. A. Berzin, s. 17; G.. Gya1so, T. Cho'ej,or, S. Wangdu. A. Berzin, s. 5. 136. ą W as- �Obraz 110roskop urodzeniowy, horoskop progresywny, :~) horoskop tranzytowy, mebi.e 137. tradycyjnej astronomii 171 i astrologii 1) 2) informujący o każdym roku życia, odzwierciedlający to, co dzieje się obecnie na W odróżnieniu od zachodnich, wschodnie systemy astrologiczne z reguły ;1ie przejawiaj,} zainteresowania horoskopami indywidualnymi, nastawionymi na określone osobowości. Więcej uwagi poświęcają natomiast przewidywaniu wydarzeń, które mogą nastąpić w czyimś życiu. Ludzkie życie rozpatruje się biorąc pod uwagę pewne okresy czasu, pozostające SJOd wpływem poszczegól'nych planet, przy czym ra,chuba tych okreSÓ\V ;-ozpoczyna się z chwilą narodzin. Planety ustawi,one w stałej sekweDcji. patr~mu.ią tym okresom, trwającym nierówną liczbę lat (długość określona jest ustalonymi proporcjami), składających się na cykl studwudziestoletni, po którym hisioria się powtarza. Wróżąc, sprawdza się, jaka była pozycja Księżyca (konstelacja) w momencie narodzin zaintere:;owanej o.'oby, i ustala, w którym momencie cyklu studwudziestoletniego narodziny te przypadły. Ponieważ astronomia indo-tybetańSlka zna dziesięć planet, po wstępnych ustaleniach ukazuje się przebieg życia danego człowieka podzielony na dziesięć okre.sów. ·Następnie, w zależności od tego, który okres życia jednostki nas interesuje, dzielimy go na dziesięć mniejszych podokresów, którym, tak jak poprzednio patronują planety ustawione w stałej sekwdlcjoi, zaś podokresy te spełniają względem siebie proporcje te same, co w pierwszym podziale. Ów podział na dziesięć'powtarzamy aż do chwili uzyskania okresu określonego tak precyzyjnie, jak wymaga tego przedmiot budowanego horoskopu (można w ten sposób określić nawet dzień i godzinę zdarzen.ia, które przewidujemy). II I. 2. N a g c h iń s k ie r t z is 'c z a r n e o b l i c z e n i a' wpływy 13S Chiński system astrologiczny, używany przez Tybetańczyków, opiera się na układzie pięciu tzw. protoelementów, z którymi łączy się cykl dwunastoletni (zwierzęcy), osiem trigramów I Chingui dziewięć tzw. !kwadratów magicznych. W oparciu o te obliczenia ustala się konfiguracje między elementami astrologicznymi, które służą do budowy horoskopu. Horoskopy indywidualne dotyczą głównie ,czterech zagadnień: (l) długości życia, (2) możliwości fi-zycZl!lych i psychicznych, (3) możliwości .ekonomicznych i politycznych, (4) powodzenia w interesach i w pracy. Prócz m Ibidem. ;3' J. Needham, Science and Civilisation in China .,., op. cit., t. 2, s. 351 - 3157. �172 JOANNA TOKARSKA-BAKIR tych czterech z-asadniczych tematów wróży się też na temat przyszł-ości n-owo narodzoneg-o dziecka, widoków w małżeństwie, powodzenia \': danym roku kalendarzowym, a także przewiduje się chwilę śmierc;. :N'iekiedy Tybetańczyk zwraca się do lamy-astrologa z pytaniem o miejsce, w którym powinien szukać straconego mienia czy też o prognozy na planowaną podróż 18". A. P r o t o e l e m e n t y i c y k l z w i e r z ę c y - Oto lista chińskich protoelementów, 'bac:ania układu żywiołów': protoelementodpowiednik chiński sji indyjskiej szakra) w wer(Kala- 1. drewno wiatr (tyb. źing)(skt vayu tyb. rlung) ogień (skt tejas) 0. zi'emia (skt prt{ivl) przestrzeń 4. (skt iikiiśa, mkha) 5. woda woda (tyb. chu) (skt iipas) 2. ogień (ty;b, me) ziemia (tyb. sa) metal (tyb. tyb. nam służących odpowiednik kolorystyczny zielony (tyb. ljang kiw) ew. niebie~1ki (tyb. sngon po) czerwony (tyb. dmar po) żółty (tyb. ser po) biały (tyb. dkClr po) 'bYli;;g do tzw. odpowiednik liczbowy 4 nsis' p'·aneta Jowisz 3 7 .!\Iars ;) Saturn 1, 6, niebieski (tyb. sngon po) ew. czarny (tyb. nag po) a 3 \-Venus l\Ierkury 2 Wpływy chińskie zadecydowały o kształci,e całego tybetańskiego kalendarza. Zbudowany jest on w oparciu o powszechny w Azji Środkowej dwunastoletni cykl zwierzęcy 140 w ten sposób skojarzony z wymienionymi pięcioma protoelementami, że każdy dominuje przez dwa kolejne lata "zwierzęce' . Pierwszy rok jest męski, drugi żeński 141. Oto sekwencja cyklu zwierzęcego: 1) szczur (tyb. byi ba) 2) bawół (tyb. glang) , 139 140 {Informator}, Kalendar'nyje op. cit., s'. 19. obyczai i obrjady ... , op. ci't., s. 195; G. Gyatso. S. Wangdu, K. Gyurmey. 141 Wyjątek s,tanowią lata szczura i drewna: są tylko męskie. T. Tamdin, �Obraz tradycyjnej astronomii 173 i astrologii 3) ::-"grys (tyb. stag) 4) zając (tyb. jos) 1'" 5) 5mok (tyb. 'brug) 6) wąż (tyb. sbrul) 7) :"oń (tyb. rta) :~.\ owca (tY'b. lug) 9) małpa (ty b. spre 'u) lal ptak (tyb. bya) j 1) pies (tyb. khyi) 12) .~winia (tyb. phrag). Rok 19B7 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca tyb. me mo yos lo a "lvszyscy ludzie w nim urodzeni biorą odeń swe nazwy: yos lo pa ('urodzony w roku zająca') czy też yos lo ma ('urodzona w roku zająca) 143. Zwierzęcą charakterystykę mają też kolejne miesiące roku. Niektóre kombinacje elementów zwierzęcych są niepomyślne. I tak na przykład. gdy w roku konia przypada miesiąc szczura, gdy bawół spotyka owcę, tygrys - małpę, zając - ptaika, a smok - świnię, stanowj to wróżbę niepomys;Yłą III. B. A s p e k t Y i z w i ą z k Każdemu inform:;jących 1) o 2) CI 3)0 4) o 5) o j zwierzęciu przypisana jest pewna o pięciu aspektach horoskopu: sile życiowej (tyh. srag) ciele (tyb. Ius) możliwościach (tyb. dbang) powodzeniu (tyb. klung) zasadzie życiowej (tyh. bla) I tak n" przykałd małpa ma: konfiguracja żywiołów, 145. siłę życiową w aspekcie drewna. ciało w aspeikc,ie ognia, możliwości w aspekcie ziemi, powodzenie w aspekcie metalu, zasadę życi'ową w aspekcie wody 146. 3erzin, S. 19: nie jest to królik, lecz tybetańS\ka odmiana zająca. Z :"alendarza za rok 1987, wydanego przez Tibetan Medical & Astro Institute w D:lal'amsali. 144 C. Jest, Tarap, une vallee dans l'Himalaya. (Editions du Seuil) Paris 1974, S. 20. 145 A. Berzin', S. 19 - 20. 14" 113 146 Ibidem. �JOANNA 174 TOKARSKA-BAKIR Zadaniem horo6kopu jest po'rówuan1e układu żyw:iołów u zwierzęcia, które patronuje rokowi urodzenia (tyb. Lo rtags) zainteresowanej osoby, z konfiguracjami żywiołów przyp~sywanych zwierzętom, patronującym kolejnym latom życia tego człowieka. Między tymi dwoma elementami mogą wystąpić cztery typy związków: ·1) układ matczyny: woda jest matką drewna, żelazo jest matką wody, z:iemia jest ma tką żelaza, ogień jest matką ziemi, drewno jest matką ognia; 2) układ dziecięcy, wynikający z odwrócenia 3) układ przyjacielski: ziemia - drewno, ogie'ń - woda, żelazo - ogień, drzewo - żelazo; 4) układ wrogi: żelazo - drewno, , ogi,eń - żelazo, woda - ogień, ziemia - woda, drzewo - ziemia układu matematycznego; 1.17 • .,Ktoś urodził się w roku małpy i, dajmy na to, że żywiołem jego sity życiowej będzie ogień. Patrzymy wtedy jak wygląda rok obeen:,- powiedzmy że w aspekcie ptaka, patrzymy jaki będzie aspekt siły życiowej tego ptaka, dajmy na to, że jest to drewno. Patrzymy następnie na stosunek drewna i ognia, a ponieważ dre;wno daje życie ogniowi, więc jest to związek matki. W ten sposób się ten związek interpretuje. Jeśli więc chodzi a aspekt siły żJ'lciowej informuje nas on, czy jest jakic~ zagrożenie życia: z układu elementów związanycJl z ciałem wnios:~uj2my Q tym, czy nie zagraża nam niebezpieczeństwo odnośnie naszego ciała. Z interpretacji układów związanych z możliwościami wnioskujemy a sukcesach, powodzeniu np. w interesach; z układu związanego z aspektem powodzenia( fortuny) wnioskujemy np. a powodzeniu w podróżach. zaś z aspektu zasady życiowej dowiadujemy się o ogólnym samopoczuciu i stabilizacji, a ogólnych zasada,ch, które organizują nasze życie. Jeśli związki te są trudne, wówczas zalecane są pewne ceremonie religijne, pudże itd." 148. Inne korespondencje cyklu zwierzęcego to dni tygodnia i sześć :~tacji księżycowych. Każdemu ze zwierząt przypisuje się trzy dni. z których pierwszy jest dnit'm siły życiowej (tyb. srog bza'), drugi - zasady żvcio117 148 także A. L. Waddel. op. cit., s. 454. A. Benin, s. 19 - 20; K. Gyurmey, G. Gyatso. Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii J 75- wej (tyb. ula gza'), a trzecl jest dniem "martwym", "śmiertelnym" (tyb. gśed bza'). Podobnie Jest z porządkowaniem sześciu stacji księżycowych: pierwsza oznacza siłę życiową (tyb. srag skar), drug'a zasadę życiową {tyb. bla skar), trzecia możliwości (tyb. dbang skar), czwaTta - przeszkody (tyb. skeg skar), piąta - różnego typu kłopoty i óerpienia (tyb. btub skar), zaś szósta nazywana jest znów "martwą", "śmiertelną" (tyb, gśed skar) 149. "Aby zdecydować, jakie działania będą pomyślne daneg6 dnia, sprawdza się w almanachu dzień tygodnia i konstelacje Księżyca, wprowadzając je zgodnie z systemem Kalaczakry, a następnie porównuje z konfiguracją dni tygodnia i konstel'acjami Księżyca, związanymi z rokiem urodz·enia danej o".oby" 150. "Powiedzmy, że urodziliśmy się w roku małpy. Niektóre dni tygodnia będą dla nas szczęśLiwe, zaś niektóre pechowe. Będą też pew,ne konstelacje księżycowe' dobre dla jednego typu działań i złe dla działań innego typu. Na podstawie takich informacji możemy wybierać określone dni dla pewnych działań. :0rp.dla J. ŚW. Dalaj Lamy środa jest bardzo dobrym dniem, często nauki ,i tzw. pudże długiego życia zaczynają się tego dnia. Dla Jego Św. Karmapy takim dni,em jest wtorek. Pewne aktywności może więc podejmować we wtorek" 151. Listę dni szczególnie pomyślnych (tyb. dus lo che) 152 i niepomyślnych (tyb. dus tshod nes pa, dus tshod nor pa 153, można znaleźć w almanachu. I tak, pierwszy dzień miesiąca księżycowego z reguły nie sprzyja żadnym poważnym przedsięwzięciom, drugi - źle wróży na podróż 15.:' podczas gdy trzeci jest raczej pomyślny 155. Pełnię i dni bezksiężycowe (nów) uważa się za daty obdarz.one mocą potęgowania skutków zdarzeń, tak pomyślnych, jak i niepomyślnych. Obowiązuje post, zakazane jest zabiJanie zwierzą t 151;. Wolny od pracy jest każdy szós'ty dzień miesiąca lun'1rnego, obowiązują wówczas liczne zakazy: podejmowania wszelkich ważnych przedsięwz,ięć, zwracani·a długów, prz,eprQwadz-ania operacji finansowych, napoczynania zapasów itd. 157. Natomiast pomyślny obrót przybierają sprawy rozpoczęte w 8., 10., 25. i 30. dniu miesiąca kSH~życowego m. I·" 1511 151 152 15;) 151 Ibidem. A. Berzin, s. 7. A. Benin, s. 23. J. N. Rerich, Tibietske-russko ... , op. cit., t. Tha-Da, s. 176.. Ibidem, s. 178. Waddei, O)) cd., s. 455. Podobnie niepomyślne są też 9. i 29. dzień mie- siąca. 1;5 Ibidem. c't., s. 50. D. Mackdonald, Cultu.ral Heritage of Tibet. New Delhi 1978, s. 201, Tsung-lien Shen, Shen-chi' Lien, Tibet and Tibetans. Stanford 1953, s. 158 - 159. 158 Par. Chhi-med Rig-a 'Dzin Lama, The TweLve Months in the Life oj' 1:1; 0.)). IS; �]76 JOANNA TOKARSKA-BAKIR C. K wad r a t y m a g i c z n e (t y b. s p ark a) sm e b a) t r y gr amy (t Y b. Kolejne przejęte od Chińczyków narzędzia służące do sporządzania horoskopów to kwadraty magiczne, znane też w astrologii arabskiej, oraz trygramy I Ching 159. Pi~rwsze to kwadratowe siatki a boku równym 3 jednostki, z cyframi powpisywanymi w 9 pól w ten sposób, by suma ich cyfr, - a czasem nawet zwykła ich suma (pionowo, poziomo i po przekątnej) była taka sama. Podstawowy, najczęściej używany jest kwadrat magiczny "piątki" 11m, O sumie liczb liczonych we wspomniany wyżej sposób 'wynoszącej 15, zaś sumie cyfr - 6. 4 2 9 ---- 3 5 I ! 8 Kwadrat 7 6 magiczny piątki 161 Kwadrat magiczny piątki jest w istocie zapisem liczbowym znanego 'z Księgi Przemi;an schematu ośmiu podstawowych trygramów (tzw. Ho Lo Li Shu) 162 skorelowanych z pięcioma żywiołami, porami roku, kierunkami i cyframi etc. Poniższy kwadrat magiczny (tyb. sme ba) wypełniony jest właśnie .a Monastery, [w:] Aspects of Buddhism. (Vision Books) New Delhi, b.d.w. s. 147 - 159 (Z). 15U 'Tybetańczycy nie używają heksagramów, posługują się natomiast osmIOma trygamami, za: A. Berzin, s. 22 - 24; K. Guyrmey, T. Tamdin, G. Gyatso, R Wangchuk. 160 W. K. Chu (tłum.), W. A. Sherrill (wyd.), The Astrology of I Ching. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1976, s. 10, 440; L. A. WaddeI, Tibetan Buddhism ... , op. cit.,s. 457. lHl Zwany jest też czasem 'kwadratem magicznym trójki, od której rozpoczyna się jego budowanie. Zasadę obrazuje poniższy schemat: 279 135 684 kolejność cyfr od 1 do 9 wskazuje tu na tę zasadę. 162 POI'. W. K. Chu (tłum.), W. A. Shen;ill (wyd.), The jJ.strology (iW. cit., s.. 9 - Hl. of I Ching, �Obraz tak~mi trygramami symboliczne tradycyjnej astronomii 177 i astrologii (tyb. spar ka). Obok podaję niektóre ich konotacje 11;3. trygram cyfra 5 3 8 I żywioł 1. Kan Woda 2. K''Un Ziemia 3. ChEm Drewnu 4. Sun Drewno 2. 9 4 nazwa chińska 7 I 6 Kwadrat magiczny (tyb. :;me ba) uzupełniony za pomocą trygr3mów (tyb. spar ka) ]H I 5. cy;'ra dla mężczyzny: 2, dla kobiety: 8. Metal 6. Ch'ien 7. Tui 8. Ken Ziemia 9. Li Ogień Metal VI' polu śr·odkowym, oznaczonym w wypadku powyższego kwadratu cyfrc; 5, wpisuje się zazwyczaj cyfrę, -ozna-ezającą danego człowieka, a ściślej - cyfrę kwadratu magicznego- roku urodzenia danego człowieka 165. Kwadraty są tak skombinowane z cyklem sneśćdzi,esięcioletnim, że korespondencja danego numeru w kwadracie magicznym 'Z określonym rokiem o tej samej charakterystyce zwierzęco-elementarnej powtarza się co180 lat :t Oto procedura wróżenia: "Ustala się numer kwadratu magicZJnego czyjegoś roku urodzenia i w oparciu o ten zasadniczy wzór buduje się kwadraty pochodne (babs sme), które rządzą poszcz'ególnymi latami życia. Następnie porównuje się żywioł skojarwny z kwadrateim pochodnym i .,. wieku człowiek,a z żywi'ołem okr'eślon'ego' 'foku kalen.darz'ow''6go (... )" 167 ::,;< Za: op. cit., s. 432. Także Da Liu, I Ching Numerology. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1979, s. 17, omz R. W. Wilhelm, The I Ching or Book of Changes. (Princeton University Press) Princeton 1981, s. 310 n. ;'" Par. D. L. Snellgrove I(tłum. j wyd.), The Nine Ways of Bon. (Pr.ajna Press) Bouider 1980, s. 287, ry.s. XIX. "'j Chu, Sherrill, op. cit., s. 140 n.; A. Berzin, s. 21; K. Gyurmey, G. Gy2tso, T. Tamdin. ,f>" A. Berzin, s. 21. Jf>, Ibidem. Schemat kwadratu w przyp. 161. 12 Lud, t. LXXII �JOANNA 178 TOKAR8KA-BAKIR "Patrzymy jaki jest numer kwadratu magicznego naszego roku urodzenia. Jeśli jest to np. jedynka, umieszczamy ją w środku, po czym wpisujemy cyfry wg reguły kwadratu. Wtedy można poznać wynikające stdd elementy. K'ażdej cyfrze pola p.rzyporządko'wany jest bowiem jakiś żywioł, niezależnie od jej po'Zycji. Liczba związana z rokiem naszego urodzenie związana jest z cyfrą zasady życiowej 168. T'eraz chcemy się na przykład dowiedzieć, jaka jest cyfra magiczna dotycząca aspektu ciała. Wówczas ową cyfrę zasady życiowej wpisujemy w środek kwadratu magicznego i budujemy kwadrat magiczny. Znając. pozycję tej cyfry, znajdujemy cyfry reprezentujące następne aspekty, a dalej i żywioły poszczególnych aspektów" 169. Poszczególne pola kwadratu magicznego zamieszkiwane są przez różnego rodzaju bóstwa, najczęściej nieoświecone ,i należące do typu dregs pa. Są to na przytkład tzw. sa bdag "potężni wladcy ziemi", jak nazywa je Snellgrove 170. O ich związku z horoskopami indywidualnymi napomyka też WaddeI w przykładzie horoskopu rocznego 171. Jeśli chodzi o trytgramy I Ching (tyb. spar ka), wiąże się z nimi podobna procedura wróżenia, jak ta, którą omów,iłam w przypadku sme ba. "Określa się trygram roku urodzenia, różny dla kobiet i mężczyzn. W oparciuo trygram urodzenIa wyprowadza się trygram pochodny (babs spar), który rządzi poszczególnymi latami życia. I znów porównuje się żywioł trygramu pochodnego z żywiołem roku kalendarzowego" m. I I I. 3. K a l e n d a r z t y b e t a ń s k i Skrócona Tantra Kalaczakry (skt Laghu tantra) i komentarz do me], Vimalaprabhci, dotarły do Tybetu i zostały przetłumaczone na tybetański między wiekiem XI i XIII. Cykl sześćdziesięcioletni pochodzący z tej tantry, został wprowadZiOny w 1027 r.n.e. Zdaniem Hoffmana wcz,eśniej istni'a10 coś na kształt rachuby cytklu zwierzęcego, ale dopiero skombinowani€ jej z pięcioma żywiołami dało precyzyjny system chronologii m. Cykl sześćdziesięcioletni znany był w Indiach jako cykl Bhraspati, czyli Jowisza (tworzy go pięć dwunastoletnich orbit Jowisza). Cykl ten nie lPatrz nag rtsis B. A. Berz.in, s .2!. 170 oD. L. Sne1lg'rove, The Nine Ways of Bon, op. cit., s. 259 przyp. 37. 1;1 WaddeI, op cit., s 458 - 463. Wiele materiału na temat horoskopów indywidualnych u: K. M. Gierasimowa, O strukturie tradicionnoj duchowoj ku/.'tury po materia lam tibetskich istocznikow. [W:] Tradicjonnaja kul'tura nuroc!ow C['I!tralnoj Azji. Materialy i issledowanija. (Nauka) Nowosibirsk 1986, s. 30 - 68. 1]2 ;A. Berzin, s. 24. 173 Tybetańczycy twierdzą natomiast, że system pięciu probożywiołów znany był już w przedbuddyjskim bonie, por. przyp. 63. 168 16J �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 179 był zbyt ważny w klasycznych indyjskich systemach kalendarzowych 174. Nazwy jego kolejnych lat weszły w terminologię K,alaczakry: występujący w niej cykl sześćdz:iesięcioletni z'apożyczył nazwę od początkowego roku cyklu Jowisza - nazywa się go 'dominującym' (tyb. rab 'byung) 175. Kalendarz tybetański je!st o cztery lata "spóźniony" w stosunku do chińskiego 176: pierwszy zaczyna się od żeńskiego roku ognistego zająca, drugi zaś od męskiego roku drewnianego szczura 177. W czasach ohana Kubiłaja (XIII w.), za sprawą jego nauczyciela Pakpa Lamy (Chos rgyal 'Phags pa), rachuby tybetańska i chińska zostały uzgodnione. Stało się to po wprowadzeniu miesięcy mongolskich (tyb. har zla). Oba kalendarze rozpoczynały się w tym samym miesiącu księżycowym. Pierwszy miesiąc Kalaczakry ,odpowiada trzeciemu miesiącowi mongol~,kiemu. Berzin pisze, że miesiące mongolskie noszą miano kolejnych numerów, podczas gdy miesiące Kalaczakry (liczone od nowiu do nowiu) nazywane są tak ja1k ich hinduskie odpowiednik:i: według stacji księżycowych na które przypada pełnia 178. A. Kwestia dublowania dat kal endarzowych Wielu autorów, m.in. Cybikow, błędnie interpretuje fakt opuszczania pewnych dat w kalendarzu tybetańskim, tłumacząc go chęcią ominięcia dni niepomyślnych 17". Jak twierdzą Tybetańczycy, praktyka ta spowodowana jest koniecznością synchrO'Ilizacji rachuby solarnej i lunarnej 180. Wiąże się to z istnieniem dwóch linii prz'ekazu tybetańskiej tradycji astronomicznej. Pierwsza z nich, linia mTshur pu (na'zwa pochodzi od klasztoZa: A. Berzin, s. 8. Berzlin, s. 8: "pierws-zy rok tego ,dominującego' sześćdziesięcioletniego cyklu kalendarza tybetańskiego, uważany za oficjalną datę wprowadzenia Kal;:>.czakry do Tybetu odpowiada znanej z przypowiedni w Kalczakrze liczbie lat ,oceanu ognistej przestrzeni' (.tyb. me mkha' rgya-mtsho), któ,ry nastąpił po rozpoczęciu ,okresu muzułmańskJ.ego w 624 roku( chociaż naprawdę :oacząl się on w 622.). Podobnie jak w systemach 'indyjS1kich liczby podane są tu w formie zakodowanej, zgodnie z powS',zechną w tamtej literaturze procedurą wyliczania w kolej,ności jednostek, dziesiątek, setek itd, Są tu trzy ognie, przestrzeń pusta jak zero i jeszcze czt-ery o~any. Tak więc ,ocean ognistej przestrzeni' następuje w 403 lata po roku 624, czyli w 1027 roku n.e.". '76 Kalendar'nyje obyczai ... , op. cit., s. .195. _ 177 A. Berzin, s. 24: "Z ,tego też powodu ,dzień podzielony jeSlt na 12 okresów podporządkowanych 12 zwierzętom cyklu kalendarrowego, zaczyna się o świcie od okresu zająca, nie zaś od pierwszego znaku, czyli od szczura". 178 Patrz dkar rtsis F. 1;9 G, C. Cybilkow, Buddist-polomnik w swiatyn' Tibieta. Petersburg 1!H9, s. 174 m A. 191. 180 12' A. BerziJn, s. 24 - 25. �JOANNA 180 TOKARSKA-BAKIR ru Karmapów w tybe>tańskiej prowincj:i Kham), Zal'nlC}OWana została przez trzeciego Karmapę, Rang 'byung rdo rje (1284 - 1339), który napisał obszerny komentarz do Tantry Kalaczakry. Przekaz ten i związana z nim rachuba obecne są do dziś w obrębie szkoły Kagyu. Druga tradycja, późniejsza, nosi nazwę Phug pa, i rozwija się w obrębie szkół Ningma. Siakji i Galugpa. Opiera się ona na pismach trzech wielkich mistrzów, trzech "oceanów" 181: Phug pa Lhun grub rgya mtso, mKhas grub nor bzang rgya mtsho i gTsang chung chs grags rgya mtsho. Różnice między . tymi tradycjami polegają główni'e na kalendarzu i związane są z synchronizacją dat solarnych i lunarnyoh. Ponieważ uzgodnienie tybetańskiego kalendarza lunarnego z kalendarzem solarnym opartym na ruchu Słońca jest bardzo trudne (na przykład równonoc wiosenna zw.iązana z ruchem Słońca nie dokonuje się dokładnie w 12 faz Księżyca po poprzedniej równocy), w związku z tym Co 32 i pół miesiąca dodawany jest cały miesiąc dodatkowy. Mówiąc ściśle, następuje to dwukrotnie w ciągu 65 miesiący . .,Między tradycjami mTshur phu i Phug pa występują (... ) pewne przesunięcia. I po to, by wszystkie miesiące się zgadzały, pewne daty są zdublowane, zaś inne dni w ogóle nie pojawiają się. Jest to związane z dniami tygodnia i datami, nie zaś z pomyślnością bądź pechowością dni. Nie jest to zbyt prosty system, proszę jednak pamiętać, że mamy tu tzw. dni dat księżycowych (dni rachuby księżycowej). Taki dzień księżycowy jest to jedna trzydziesta odległości, jaką Księżyc przebywa w okresie między dwoma nowiami. Każdy taki księżycowy dzień jest dniem tygodnia. Ale trzeba też pamiętać, że jeżeli podzielimy czas na takie dni, nie zaczynają się one o tej samej porze ponieważ ruch Księżyca nie jest ruchem jednostajnym; porusza się ()!Il raz szybciej, gdzie indziej znów wolniej. Chcemy więc uzgodnić dzień księżycowy z dniem miesiąca solarnego (z datami miesiąca). Czasem jednak może się tak zdar;:yć, że dwa dni księżycowe przypadną na jedną datę solarną. A przecież' nie może być jednocześnie poniedziałek i wtorek. Trzeba więc zdublować tę datę. Wówczas jeden dzień księżycowy przypada na poniedziałek, zaś drugi na wtorek. Ponieważ nie może być dwóch poniedziałków pod rząd, jedną z dat się pomija. W tradycji Phug pa pomija się datę pierwszego z podwójnych dni, zaś w tradycji mTshur phu - drugą. Kiedy indziej znowu na jakąś datę miesięczną nie przypada początek żadnego dnia księżycowego, a przeóeż po niedzieli nie może !być od razu wtorek. W związku z tym dodaje się datę dodatkową. W tradycji Phug pa podwaja się datę dnia następnego, a więc wtorku, zaś w tradycji mTshur phu - datę dnia wcześniejszego, czyli niedzieli" 18". 181 182 Tyb. rgya mtsho A. Berzin, s. 24. ,ocean', �Obraz B. O b s e r wac tradycyjnej astronomii i astrologii 181 j e a s tron om iczn e Jak już pisałam, w astronomii i astrologi,i tybetańskiej obserwacja nieba nie odgrywała szczególnie ważnej roli, z reguły ograniczano się do obserwacji cienia gnomonu przy wyznaczaniu ascendentu 183. Podobnie jak dawni Grecy, którzy oparli swą astr·onomię głównie na zasadaeh geometrii, także Tyb€tańczycy posługiwali się swoistą, przejętą z Indii, trygonometrią. Obliczen.ia pozycji pla,net przeprowadzane były w oparciu o funkcje geometryczne typu sinus i cosinus. Reguły postępowania przedstawione w postaci tablic (tyb. re'u mig) używanych do tych obliczeń, są nieco różne od konwencjonalnej trygonometrii, jednakże, jak się okazało po ich prz·eanalizowaniu, oparte są one na tych samyoh funkcjach trygonometrycznych, ja1kkolwiek nieco uproszczonych 184. Tybetańczycy nigdy nie usilowali tworzyć astronomii, która umożliwiałaby dz:iałanie ściśle praktyczne, np. żeglowanie. "J eśli informacja astrologiczna jest Empirycznie ścisła i pomocna, to nieważne czy odpowiada ona ściśle pozycjom planet na niebie. Astrologii tej nie :interpretujesię w kalegoriach wpływów pochodzących od planet, istniejących jako niezależne istności, całkowicie .nie związane ze strumieniami umysłów poszczególnych ludzi, lecz raczej jako odbicie skutków ich dawnego impulsywnego zachowania (karma). Rezultaty impulsywnych działań z przeszłych żywotów dojrzewają w postaci okolicznoŚQi kolejnego odrodzenia. Skutki te odpowiadają swoim przyczynom (... )" 185. Rezultaty karmiczne dotyczą zarówno warunków kolejnego odrodzenia, jak i instynktownych skłonności. Inną, szerszą kategorią tych skutków jest "odbicie całej karmicznej sytuacji jednostki w danych astro·nomicznych i astrologicznych. A zatem informacje te mogą naprowadzić na śl,ad rezultatów, które wynikną z dawnych impulsywnych działań, o ile nie zastosuje się środków zaradczych (Dharma) dla zmiany sytuacji" 186. Joanna Tokarska-Bakir A PICTURE OF TRADITIONAL ASTRONOMY AND ASTROLOGY AMONG CONTEMPORARY TIBET ANTS FOUND (summary) The paper, devoted to traditional Tibetan astronomyand astrology, constitutes an attempt to describe the field research conducted by the author in India and '''3 '~3 Patrz dkar rtsis E. A. Berzin, s. 26. A. Berzin, s. 12 - 14. IRti Ibidem. '~l �182 JOANNA TOKARSKA-BAKIR Nepal between May and July, 1987. The reisearch has been supplementer by additional Tibetan sources. All of which aimed at the recoTIistruction of emic categol"ies that represent and categorize the traditional Tibetan knowledge of the stars The author of this paper wishes to minimize subjecMve interpretation on her part in this research. Therefore, not only does ,the try to give an account of the Tibetans' outlook upon astronomyand astrology, but also of their own version of the history of this field of science (its origin, development, influences, etc.), it emic interpretations and applications. The glossary used in this paper, the specific selection of data sources and different understandin,g of their criticism. all serve the above purpose. The material is presented in the following order: Indian influences (Tibetan: dkar rtzis): tan tra KiHacakra, Tibetan material inspired by Kalacakra, planets, days of the week, zodiak signs; lunar positions, natal signs of the planets, three types at days, Indian influences nol associClted wits Kalacakra; Chines influences (Tibetan: nag rtzis): protoelements and animal cyc!e. aspects and relationships, magic square and trigrams, Tibetan callendar, doubling moon dates, astronomical observations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab05bddd4015163e7c47e8eaf3e5f675.pdf 179108de5aa6223cfdd26bc9d4ea804a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3988 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5, z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T W Ó R C Z O Ś Ć PLASTYCZNA С z. GÓRNIKÓW II MARIA ADAMCZYK KAROL Urodzony w 1915 roku. Pracuje i mieszka w Jaworznie. Maszynista przy pompach kopalnia­ nych. Twórczość Karola Adamczyka jest zjawi­ skiem wyjątkowym. Jak pisze sam w swoim ży­ ciorysie, ukończył zaledwie 5 klas szkoły pod­ stawowej. Urodził się i wychował w tej samej miejscowości, gdzie dotychczas pracuje. Wzra­ stał w bardzo ciężkich warunkach materialnych, trzy lata, w okresie przedwojennym, był bez­ robotnym? Z natury wątły i chorowity. Karol Adamczyk nie umie sam powiedzieć, skąd po raz pierwszy obudziło się w nim prag­ nienie malowania otaczającego go krajobrazu jaworznickiego. Było to w miesiącach wiosen­ nych 1949 roku. Nie miał wtedy farb, nie wie­ dział, gdzieby je kupić, nie miał zresztą na nie pieniędzy. Pragnął jednak tego tak usilnie, że pomówił z malarzem kopalnianym i ten dora­ dził mu wziąć zwykłą, ziemną farbę malarską, rozrobić klejem stolarskim, czy dekstryną. Adamczyk jeszcze tego samego dnia postarał się o farbę w proszku, na kawałku deski ułożył je obok siebie i do każdej wpuścił nieco kleju sto­ larskiego; następnie rozrobił farbę palcami i le­ wą ręką na zwykłym brystolu szkolnym nama­ lował pierwsze swoje pejzaże. Niektóry z nich wykonał w ciągu nie całej godziny. Adamczyk buduje swoją kompozycję bez żad­ nego pomocniczego rysunku; dla uzyskania pewnych, jemu potrzebnych efektów fakturo­ wych, pomaga sobie palcami, zeskrobuje pa­ znokciem, czy drewienkiem, rozciera wreszcie skrajem własnej marynarki. Ponieważ farba nie była dostatecznie roztar­ ta, w obrazach Adamczyka widać płaszczyzny prawie suchej farby, to znowu zbytnio rozrze­ dzonej. Nakłada jedną na drugą i przez swego rodzaju lazerunek osiąga nieuchwytny, pełen dziwnego uroku koloryt, który przy skrupu­ latnym nawet przebadaniu jego obrazów, trud­ ny jest do uchwycenia. Wszystko łączy się i wiąże w przedziwną harmonię, (ryc. 2) ŻYW1RSKA W pierwszych 14 pejzażach, które przysłał na I I Ogólnogórniczą Wystawę Plastyków-Amatorów uderza niezwykła, równowaga kompozycji, a nawet pewna zdawałoby się wysublimowana harmonia całości. Poszczególne obrazki możnaby uważać za konsekwentne, wyrozumowane przeprowadzenie kolorystycznego zadania ma­ larskiego. W jednym z najlepszych pejzaży, którego walorów kolorystycznych nie może od­ dać reprodukcja jednobarwna, daje on trzy — jeden za drugim — rzędy drzew — jakieś, fan­ tastyczne aleje. Pierwszoplanowa zamyka łuko­ waty zakręt drogi; cienie od tych drzew kładą się granatową smugą na zielonawą drogę. K o ­ rony drzew są ze sobą splątane i tworzą cały amalgamat zieleni uzyskany drogą lazerowania kilku farb, dając w rezultacie bogactwo od­ cieni wręcz imponujące. Drugi rząd — to drzewa o wiotkich konarach przechylone podmuchem wiatru w lewo — wszystkie utrzymane w jednym, ciepłym to­ nie — jasnozielonym. Wreszcie najdalszy rząd — to znowu z innego odcienia zieleni zbudo­ wane, kuliste sylwety drzew. Na prawo zarys świerku — granatowo-zielony. Inny znów obrazek przeprowadza w tonacji fioletowej — nie tylko budynki, ale i drzewa, inny w tonacji ugrowej; malując kolonię fiń­ skich domków, umiał zestroić czerwień dachów z przełamaną zielenią drzew na horyzoncie. Geometryczność brył domków podświadomie szematyzuje tworząc całość, najprawidłowiej zbudowaną. Choć prawo perspektywy stosuje względnie prawidłowo, to negliżuje światłocień całkowicie pochłonięty kolorem. Seria pierwszych obrazków Adamczyka d a ­ wała się zwiastować swoisty i n d y w i d v " / ta­ lent. Zachęcony do dalszej pracy nie tylko tro­ skliwą opieka i życzliwą krytyką, ale i poważną subwencją pieniężną, Adamczyk kupuje olejne farby, temperę potrzebne pędzle i kartony: jed­ nak -w następnych swych obrazkach, nie dał nod żadnym względem nic nowego powtarzając te same motywy i te same zestawienia barwne dużo gorzej, niż za pierwszym razem. W na- ��stępnych swych obrazkach, nie dał pod żadnym względem nic nowego powtarzając te same mo­ tywy i te same zestawienia barwne dużo go­ rzej, niż za pierwszym razem. W następnych jego obrazach przejawia się wyraźne zachwia­ nie jego wewnętrznej równowagi twórczej. Mo­ głoby się zdawać, że nagromadzone zdawna do­ znania artystyczne wyładowały się jednorazo­ wo i nie dadzą się więcej rozbudzić. BUBAŁA WOJCIECH urodzony w 1900 roku. Jest górnikiem-rębaczem na kopalni Michał w Michałkowicach. W przeciwstawieniu do Adamczyka, Bubała maluje już od 1928 roku. Przyczyną do rozpo­ częcia pracy malarskiej była chęć posiadania dużych rozmiarów obrazów, które pragnął sko­ piować z widzianych reprodukcji. Specjalnie lubował się w Rubensie. Malował przeważnie olejno, mając duży zasób farb. Prace swe ofia­ rowywał członkom rodziny. Kiedy rzucone zostało hasło opieki nad amatorami-plastykami, Wojciech Bubała był jed­ nym z pierwszych, który pragnął jak najprę­ dzej zetknąć się z tymi ludźmi, którzy zechcą z nim pomówić o sztuce, obejrzeć jego prace, służyć radą. Był bardzo zdziwiony, gdy dowie­ dział się, że kopiowanie nie daje mu pełnej moż­ liwości wypowiedzenia się twórczego. Z mło­ dzieńczym zapałem, rzucił się do rysunku z mo­ dela. Jedną z pierwszych jego prac samodziel­ nych jest niezmiernie sugestywna martwa na­ tura: ,,Po szychcie" zostawiona przez niego w domu, a reprodukowana w „Polskiej Sztuce Ludowej" w numerze 1—2 z 1949 roku. Musi­ my wziąć pod uwagę, że w t y m momencie Bu­ bała miał 48 lat. opowiadał wykładowca. I tutaj dopiero obja­ wił się „naiwny realizm" naszego artysty. Weź­ my jeden z pierwszych, przedstawiających pra­ cę w kopalni. Całość kompozycji jest dobrze rozmieszczona. Jednak rysunek postaci posia­ da wszelkie charakteryzujące twórcę ludowego cechy, zaznaczone, choćby przesadnie skrócony­ mi proporcjami ciała i szematyzowaniem po­ szczególnych partii całej postaci, co szczególnie wyraźnie występuje w rysunku twarzy obu górników (rye. 1). Podobną indywidualnością artystyczną jest TEOFIL GAWEŁ, górnik dołowy z kopalni Rozbark w Chorzowie. W t y m samym, mniej więcej wieku, co Bubała, też maluje dość daw­ no i z takim samym młodzieńczym zapałem próbuje innych, nieznanych mu technik. Jego rysunki tuszem przedstawiające wnętrze kopal­ ni, zwłaszcza obrazek: „Sprzed 40 laty" są naj­ lepszym sprawdzianem jego intuicyjnej dążno­ ści do uproszczenia postaci górnika i konia (ryc. 3). Jednocześnie brak proporcji podkre­ śla naiwność ujęcia. Gdy próbuje malować krajobrazy z nad morza, bądź też pejzaże ro­ dzinnego miasta, zdecydowanie trzyma się jas­ nych, różowych tonacji. Jego linoryty posiada­ ją te same walory, które znajdujemy w pracach Bubały. Przez swoje długoletnie obcowanie z repro­ dukcjami, Bubała zatracił możność rozumienia sztuki na płaszczyźnie swego środowiska. Był niezmiernie chłonny na wszelkie nowe dlań wiadomości z zakresu technik plastycznych. I tu przeszedł całkowicie na rysunek. Jego pierwsze szkice robione patykiem wykazują pewność ręki przy miękkości linii. Będąc po raz pierwszy nad morzem, od razu zrezygnował z prób rozwiązania kolorytu mo­ rza. Brak mu było w t y m wypadku bezpośred­ niej śmiałości, tak charakterystycznej dla dzie­ ci, czy twórców prymitywnych. Kiedy na terenie świetlicy znaleziono kawał­ k i bezużytecznego linoleum, Bubała był pierw­ szym, który pragnął spróbować nieznanej dla niego techniki graficznej, o której niedawno Ryc. 3. Gaweł Teofil. Sprzed 40 laty. Fot. Kalus Stanisław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a9b76bf650ed85e8b1516f0c541f53.pdf 0315a8d89b9553d4fbccb6d5a9981d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3881 Title A name given to the resource Streszczenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED BY YEAR THE STATE BOOK SUMMARY M a r i a Przeździecka — T H E O R I G I N OF C A S U B I A N EMBROIDERY The problem of modern Casubian embroidery and its a f f i n i t y w i t h local popular traditions has been many times discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Yet, the p r o b l e m has never been treated i n a l l its complexity and a l l the accounts available on this subject are of a fragmentary character. I n r e v e r t i n g once more to this subject, Miss Przeź­ dziecka discuses the genesis of Casublan embroidery agaimt t h e background o f general a r t i s t i c trends at w o r k and the various local schools characteristic of certain periods of time Which influenced the development of Casublan! embroidery. The lack of p r i m a r y sources makes i t impossible to ascertain whether popular Casublan embroidery existed i n the past and the p u r e l y decorative cha­ racter and the rich variety of colours of modern Casublan embroidery are out o f l i n e w i t h Polish popular traditions. Present day Casuibian needle­ women use as many as seven different colours, w h i l e facilities f o r colouring were l i m i t e d i n the past. The assumption seems j u s t i f i e d that Casublan embroidery developed under the influence of u r b a n and guild a r t and the authoress puts special stress on the influence of convent embroidery w h i c h through the Church penetrated easily i n t o the peasant milieu. The convents i n Zukov and Żarnowiec were i n the 17th a n d 18th centuries i m p o r t a n t embroidery centres i n t h e Casublan area and the r i c h 'collections of embroidery w h i c h have been preserved show an a f f i n i t y w i t h Renaissance patterns w h i c h , beginning w i t h the 16th century w e r e p r i n t e d i n I t a l y and Germany. The preserved embroidery shows no l i n k w i t h folk art traditions of t h a t time. Modern Casubian embroidery has m u c h i n common w i t h the 17th century Z u k o w and Żarnowiec con­ vents embroidery and w i t h ornaments o f later periods w h i c h consisted m a i n l y o f f l o r a l designs, tulips, pomegranates and roses. A n analogy w i t h the convent embroidery can also be traced i n the themes of the compositions. I t w o u l d be d i f f i c u l t to state w h e n was i t that folk embroidery b a d reached f o r patterns of the e l i t a r i a n art. The preserved specimens of women's bonnets f r o m the 18«* century (cloth of gold) were most probably embroidered i n the convents. The most recent i n f o r m a t i o n on Casubian popular embroidery originates f r o m t h e beginning of the 20th century, but i t w o u l d be reasonable to date i t back to earlier times, w h e n r u r a l w o m e n a n d g i r l s embroidered robes to dress figures of saints. Charactaeristic of the Zarnow district, the robes were most probably closely l i n k e d w i t h the Zarnow convent. U n f o r t u ­ nately, not one of these robes has been preserved. Research into Casubian f o l k art does not exclude that Casuibian motifs, characteristic n o t only of em­ broidery, but of other speoimes o f Casubian f o l k a r t , 190 O OF L K A INSTITUTE OF R T ART XII 1958 ARTICLES take their o r i g i n f r o m ornaments dating back to the 17ch century. Casubian embroidery of o u r times was i n i t i a t e d at the beginning o f t h e 20th century b y Izydor G u l gowski, a teacher i n the village o f Wdzydze and his w i f e Teodora, w h o had artistic inclinations and being a sister of the convent's vieary, came t o study the convent embroidery. M r s Gulgowska n e x t studied p a i n t i n g i n B e r l i n where, a l i k e i n Poland, folk a r t witnessed a stage of r e v i v a l at t h e end of the 1 9 and the beginning of t h e 20th centuries. The embroidery centre i n the village of Wdzydze set up b y M r s Gulgowska d i d n o t d r a w u p o n popular traditions. M r s Gulgowska herself composed the designs and decided o n t h e colours. Yet, she drew i n s p i r a t i o n f r o m Casubian p o p u l a r a r t , as for e x a m ­ ple, f r o m pottery, f u r n i t u r e and sometimes also f r o m o l d Casubian bonnets. Thus, the embroidery i n i t i a t e d by M r s Golgowska takes up i n an i n d i r e c t w a y local Casubian t r a d i t i o n s b y using creatively patterns f r o m other fields of f o l k art. A n d yet, f r o m the very moment of i t s b i r t h the Wdzydze embroidery has never been of a p u r e l y f o l k character and despite the fact t h a t b y n o w i t has been i n existence for 50 years i t d i d not take root among the Casubian people and remains a regional p e c u l i a r i t y produced for sale i n the towns. I t represents Casubian a r t outside the Casubian area, a factor w h i c h should not be underestimated w h e n t h i n k i n g about the future of Casuibian embroidery. th Władysław Muller ARCHITECTURE? — DECLINE OF POPULAR The r a d i c a l changes w h i c h had been going on i n the Polish countryside since after the f i r s t w o r l d w a r and the impact b r o u g h t about b y the last, war dealt a severe b l o w to t r a d i t i o n a l r u r a l architecture. The advancing indiustriailization h a d 'also reached the countryside w h e r e wooden huts, m i l l s , tuileries and smithies are being ousted by modern i n d u s t r i a l b u i l ­ dings a n d concrete and bricks are definitely repla­ cing wood, u n t i l recently the f a m i l i a r b u i l d i n g ma­ t e r i a l i n the Polish countryside. Higher standards of l i v i n g induce the peasants to abandon the old, t r a d i t i o n a l b u i l d i n g patterns and to b u i l d along mo­ dern lines. I t w o u l d be useless to t r y and check this inevitable process of modernisation, b u t something should be done to save the fine t r a d i t i o n a l r u r a l architecture f r o m complete decay. Under the present c i r c u m ­ stances m a n y among the finest specimens of r u r a l architecture are i n a state of d i l a p i d a t i o n , some are reconstructed along modern lines, w h i l e m a n y more are p u l l e d d o w n altogether. The voivodsbip (regional) Conservator, is the official i n charge w i t h the d u t y to protect the buildings w o r t h y of being preserved. I t w o u l d , be, however, t o much t o expect o f t h e Conservator to take care of each i n d i v i d u a l b u i l d i n g i n the area under his �supervision; overburdened w i t h his daily r o u t i n e work, the Conservator is content i f he manages to keep an accurate i n v e n t o r y of a l l the buildings which badly need repair. Next come the financial worries: the conservatory cannot afford to meet a l l the expenses connected with the upkeep of buildings w h i c h on account of their historic value should be preserved, w h i l e the owners show no interest i n investing money i n o l d fashioned dilapidataed b u i l d i n g s ; they prefer to b u i l d houses w i t h modern amenities. The author suggests as the o n l y possible solution for saving r u r a l architecture f r o m complete o b l i v i o n , the setting u p of a Skanson centre, composed of buildings i n various regional styles. The accumu­ lation of the finest specimens i n one area has, i n the author's opinion, m a n y advantages: i t makes easier the study of the various styles to experts and offers an interesting sight-seeing to tourists. In conclusion, the author criticises the w o r k of the designing offices w h i c h , according t o h i m , show a lack of understanding f o r the need t o preserve the fine traditions i n popular architecture, even though they also lack i n understanding f o r m o d e m requirements i n present-day b u i l d i n g . Janina Krajewska — CASUBIAN POTTERY This article contains the data w h i c h Miss Janina Krajewska collected i n the Casubian area i n the years 1934—39, a t the time she was m a k i n g research which preceded the opening of an ethnographie sec­ tion i n the Gdynia M u n i c i p a l Museum. Miss K r a j e w ­ ska makes a survey of Casubian pottery, 'including the production technique of Casubian earthenware (pottery for domestic use, religious objects, o r n a m e n ­ ted tiles) and t h e methods o f ornamentation. The biggest pottery centres w e r e concentrated in the towns of Kościerzyna, K a r t u z y and Chmielno, followed by Wejherowo and Puck. Some of the p o t ­ ters also settled i n villages. The earliest i n f o r m a t i o n the authoress succeded i n t r a c i n g about the Casubian potters dates back to the beginning of the 19th cen­ tury. Clay, Technique and Ornamentation The Casubian potters used for t h e i r products local clay. The preparation process started i n the a u t u m n and lasted several months. Cleansing was usually done by hand a n d o n l y bigger workshops h a d at their disposal a slime-cleaner. (See drawings 2 & 4) It was not u n t i l the end of the 19th c e n t u r y that machines replaced hand-cleaning. The earthenware was shaped either on whetstones or i n moulds. The latter technique was m a i n l y used to produce r e ­ ligious objects (minute figurines of saints, aspergilla, etc). A t the end of the 18th century, the K a r tusian Monastery produced these religious objects in mass quantities. Glazing and Enamel In the period under r e v i e w (end of the 19th and beginning of the 20th centuries) flower-pots and saucers to be placed under t h e m were mostly left unglazed, b u t j u d g i n g b y t h e pottery i n the n e i g h ­ bouring regions i t w o u l d be safe to assume t h a t more biscuit vessels for domestic use were produced in earlier times. Varnished pottery was glazed i n b r o w n , yellow, white and green and then covered w i t h a vitreous brown, green or dark blue coating w h i c h served as a basis for ornamentation. The Technique of Ornamentation The Casubian potters used various ornamentation techniques, i n c l u d i n g engraving and glued applica­ tions. Religious figures were usually adorned w i t h glued on plastic ornaments, w h i l e painted ornaments w e r e don© b y means of a funnel o r brush i n white, green and b r o w n . Whitewash and metal oxide were used to obtain the colours. Ovens a n d F i r i n g The ovens were m a i n l y b u i l t of bricks, b u t clayovens — s i m i l a r to bread ovens — were also used i n earlier times. N o t infrequently, the equipment was m u c h more p r i m i t i v e , w i t h a p i t i n the earth, or a chimney being used as an oven. The authoress gives a description of a l l types of ovens and t h e i r construction, discussing i n detail the methods of f i r i n g and placing the vessels i n the oven. Organisation of W o r k and Sale of Wares The poorer potters w o r k e d usually by themselves. Owners of bigger workshops employed apprentices, each one of w h o m performed just one stage of the w o r k . The potters themselves travelled to small townships and villages to sell t h e i r wares. Olga Mulkiewicz — KAŃCZUGA NET-LAGE The art of net-lace m a k i n g has not been much discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Miss Olga M u l k i e w i c z ' detailed account o f the net-lace history i n Kańczuga (Rzeszów Voivodship) is a n attempt at f i l l i n g the gap. The study contains m u c h compa­ r a t i v e data f r o m other regions. Bordering upon w i c k e r - w o r k and weaving, the net-lace technique was k n o w n i n the remote past and is s t i l l alive i n m a n y European countries. Formerly, Kańczuga net-lace was chiefly used — or a t least i t appears so i n the l i g h t of present day findings — f o r m a k i n g bonnets and belts and almost every w o m a n i n Kańczuga was a skilled lace-maker. The production of net-lace bonnets 'began to dwindle away i n the i n t e r - w a r period and i t vanished alto­ gether i n the years 1940—1942. Jewish vendors used to finance the p r o d u c t i o n of net-lace, they then dyed the lace, l i n e d i t w i t h l i n e n 'and sold readymade bonnets i n a l l the regions neighbouring on Kańczuga. S m a l l looms were used for cotton o r silk y a m weaving. (See d r a w i n g 1). The technique and weaving desings as applied by the various neeldle-women are discussed i n detail by Miss M u l k i e w i c z (See drawings 4, 5, 6). Vertical stripes and sometimes chequer desings were cha­ racteristic of Kańczuga bonnets. There is n o suffi­ cient comparative m a t e r i a l to f i n d out whether groups of p a r t i c u l a r desings can be l i n k e d u p w i t h either regions or p r o d u c t i o n centres. A general con­ clusion seems t o be justified t h a t though the Kań­ czuga bonnets were distinguished for the variety of t h e i r designs, the bonnets f r o m L u b l i n and Pod­ lasie regions testify to better workmanship of the women lace-makers f r o m t h a t regions. Similar i n t h e i r general character to the net-lace products i n ' other European countries, the Polish specimens are most a k i n to Czechoslovakian and Wołyń net-lace articles, w h i c h can be explained by close neighbourhood and trade relations. m �Teresa Karwicka L U B L I N AREA — NUPTIAL VERGES IN THE The custom of n u p t i a l w i c k e r verges has r i c h traditions i n Europe. I n Poland i t was a general custom i n the middle of the 1 9 century, though now i t has completely vanished. I n the L u b l i n area, the bride's maids made the verges f r o m tree b r a n ­ ches and adorned them w i t h coloured glossy paper, feathers, ribbons and sometimes w i t h candles. When the verge was properly adorned, the bride's maids used to go to the bridegroom who hung gifts for his future wife on the verge. Miss K a r w i c k a makes a detailed analysis of the various kinds of verges used i n the L u b l i n area and the mode of adorning them t h Zofia B. Głowa — CRACOW E M B R O I D E R Y ANCIENT „ŁOKTUSE". AND Miss Głowa makes an analysis of some exhibits of the Cracow Ethnographic Museum. She dwells i n p a r t i c u l a r on square home-spun l i n e n kerchiefs, either p l a i n or w i t h embroidered edges, k n o w n i n the past as „łoktuse", w h i c h i n southern Poland were an i m p o r t a n t element o f a woman's gala dress. The custom of weaving „łoktuse', as a shoulder kerchief, survived u n t i l the end of the 1 9 century. l h Ewa Fryś — E X H I B I T I O N FABRICS A N D REGIONAL OF N O R T H COSTUMES LUBLIN Miss Fryś reviews the e x h i b i t i o n of N o r t h L u b l i n fabrics and regional costumes w h i c h was organized in Biała Podlaska by the People's Council's Cultural Department, i n cooperation w i t h the L u b l i n Museum and the L u b l i n Ethnographic Society. G i v i n g a short description of the exhibits, Miss Fryś h i g h l y values the i n i t i a t i v e of the organizers, saying that e x h i ­ bitions of this k i n d are m u c h more useful than the usual regional exhibitions including a l l forms of folk art. �POLSKA SZTUKA LUDO W A R. X I — 1 9 5 7 S P I S T R E Ś C I Błachowski Aleksander Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warsza­ wie s. 44—53 Bogatyński Władysław Elementy strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materiałów źródłowych s. 159—167 Brzeska Wanda Bożena Stelmachowska (1889—1956) s. 190—191 . Chitimia, Jon. Const. O rumuńskiej literaturze ludowej s. 53—56 . . Cieśla-Reinfussowa Zofia Brańskie dywany dwuosnowowe s. 68—107. . Dubiel Ludwik Cieszyńska ceramika ludowa s. 195—207 Dunare Nicolae Siedmiogrodzkie kafle ludowe s. 224—228. . . . Fryś Ewa Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny s. 37—42 . . . Fryś Ewa Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa s. 157—158. . . . Gawrak ZbignieiD Filmografia sztuki ludowej i f o l k l o r u za lata 1945—1956 s. 121—124 . . . Gawrak Zbigniew O filmowe a r c h i w u m polskiej twórczości ludowej s. 119—121 Gerlach Alicja Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie s. 183—136. . . Glapa Adam Sztuka ludowa w Muzeum w Lesznie Wielkopolskim s. 182—183 Głowa Zofia Dziesięć l a t A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej P.I.S. s. 187—190 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce s. 56—60 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I s. 124—127 . Jasiewicz Zbigniew A r t y z m w wyrobach z metalu s. 181—182. . . Kotula Franciszek Wpływ m e b l i małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej s. 167—174 Kowalska-Lewicka Anna Haft biały na Podhalu s. 229—249. . . Mulfciewicz Olga Ozdoby rysowane piaskiem s. 216—223. . Mulfciewicz Olga Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie s. 42—14. , . Pachoński Jan Z historycznego a r c h i w u m s. 186—187. . . , . Pietkiewicz Kazimierz Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Pol­ sce s. 131—157 Przeździecka Maria Na tropach skulskich ochweśników s. 250—256. . Przeździecka Maria Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinkatrz ludowy s. 33—37 Reinfuss Roman Z doświadczeń nad stosowaniem f i l m u w dokumentacji etnograficznej s. 117—119 . : Rss. Banicka Dedina Zakarowce s. 180—181 Rss. A r c h i t e k t u r a polska do połowy X I X w i e k u s. 63—64 . . . . Rss. Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod w i e r c h a m i T a t r " s. 62—63. Rss. Przemysł l u d o w y i artystyczny s. 60—61 Rss. Slovensky ludovy odev w m i n u l o s i s. 61—62 Tippenhauer Wanda Józef Bigos s. 25—33 Tippenhauer Wanda Stanisław Szymoszek-Gąsienica s. 174—180. . . Tippenhauer Wanda Wanda Kossecka (1893—1955) s. 191—192. . . Seweryn Tadeusz Z a b a w k i ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend s. 3—21 Żywirska Maria Rzeźbione formy piernikarskie s. 67—107 . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego s. 187 Wystawa litewskiej sztuki ludowej s. 137 . . . . nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr 3 3 1 2 4 4 1 3 nr 2 nr 2 nr 3 nr 3 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr nr nr nr nr 3 4 4 1 3 nr 3 nr 4 nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 3 ł 1 1 1 1 3 3 nr nr nr nr 1 2 3 3 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U W A R S Z A W A , U L . DŁUGA 26 SZTUKI S Z T U K A I K R Y T Y K A , k w a r t a l n i k , ponad 200 str. d r u k u , w t y m k i l ­ kadziesiąt całostronicowych r e p r o d u k c j i dzieł sztuki polskiej i . obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD A R T Y S T Y C Z N Y , dwumiesięcznik poświęcony nowoczes­ nej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata i l u ­ stracyjna w technice r o t o g r a w i u r o w e j . Cena 18 zł, prenumerata pół­ roczna 54 zł, roczna — 108 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zT, prenumerata półroczna 36, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 170 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury ,,Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46 za pośrednictwem P K O Warszawa konto Nr. 1-6-100024. SPRZEDAŻ Aktualne n u m e r y czasopism Państwowego I n s t y t u t u Sztuki są - do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", w większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", Warszawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Zlakład W y d a w n i c z y . W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 653. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . N a k ł a d 2.000 egz. W-72. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfe070e84f0da4eea34e4b8de3af5c78.pdf e978f6410ab22df202bb5d7a058e7458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3880 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.180-183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- �wanych. Wydzielony dlań fundusz «rozpłyniie się» po b i u r a c h i n n y c h placówek. Grosz publiczny, który w rękach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby przyspo­ rzyć polskiej nauce wiele znako­ m i t y c h dzieł — zastanie zwyczaj­ Sprawa ta m a nie t y l k o aspekt n i e «przejeżdżony»." gospodarczy. Możemy sobie w y o ­ brazić j a k wygląda „polska sztu­ ka l u d o w a " produkowana w N R F i Szwajcarii. Nie dziwmy się p o ­ „Trybuna L u d u " n r 164 z dnia tem, że n a Zachodzie rodzą się 13.VI. w korespondencji Z. P r z y najdziwniejsze pojęcia o naszej górskiego p t . „Pożyteczna współ­ kulturze narodowej. N i e w y s t a r ­ praca C P L i A ze szkołą K e n a r a " czy wysłanie za granicę k i l k u w y ­ podaje ciekawą wiadomość, że staw autentycznej sztuki ludowej, C P L i A w Zakopanem nawiązała „Mazowsze" ii „Śląsk" też t y l k o współpracę w zakresie pamiątkar­ rozbudzają ciekawość dla naszej stwa z Państw. L i c . Tecbn. Piast, k u l t u r y . W ślad za imprezami t y ­ prowadzonym przez prof. A. K e ­ pu propagandowego musi iść eks­ nara. Uczniowie w ramach zajęć port wyrobów ludowych, eksport lekcyjnych o t r z y m a l i zadanie opra­ sztuki, a nie tandety. Oo prawda, cowania w drzewie pamiątek r e ­ C P L i A poczyniła już pierwsze k r o ­ gionalnych. Po kilkumiesięcznej ki w rozsądnym organizowaniu pracy wykonano kilkaset wzorców eksportu naszej sztuki l u d o w e j , ale pamiątek — przedmiotów użytko­ są to t y l k o pierwsze k r o k i . . . wych, stojących na bardzo d o b r y m poziomie artystycznym. N a zakoń­ * czenie r o k u szkolnego urządzono konkursowy, na którym „Dziennik L u d o w y " n r 61 z dnia pokaz 12.111. w a r t y k u l e Jana Rzeckiego C P L i A zakupiła kilkadziesiąt eks­ (ps. A. Błachowskiego) p t . „Sztuka ponatów, przeznaczając je do swe­ Ciekawe, ludowa m u s i żyć" porusza sprawy go sklepu w B r u k s e l i . obecnego stanu opieki nad sztuką j a k rozwinie się t a współpraca da­ lej i kiedy pamiątki w g wzorców ludową Opolszczyzny. „Po przełomowej imprezie [ k o n ­ wykonanych przez uczniów prof. kurs .strojów i wystawa opolskiej Kenara znajdą się w sprzedaży w sztuki l u d o w e j w 1953 r . — Red.] Zakopanem. winna była nastąpić praca nad podtrzymaniem żywej sztuki. Nie­ Andrzej Cepiel w nrze 21 „Zie­ stety, niedołęstwo niektórych praco­ wników w radach narodowych, nie­ lonego Sztandaru" w a r t y k u l e p t . udolność Centrali Przemysłu L u ­ „Zmiany konieczne" porusza p r o ­ dowego i Artystycznego, b r a k k o n ­ b l e m rozwoju przemysłu l u d o w e ­ sekwencji w realizacji planów go. Uważa, że C P L i A niesłusznie opieki nad szituką ludową — przestała się zajmować produkcją wszystko to sprawiło, że m i m o zor­ nieartystyczną, że podział przemy­ na artystyczny i ganizowania do 1957 r o k u trzech słu ludowego konkursów oraz jednej wystawy, użytkowy jest sztuczny. W związ­ sprawa dalszego rozwoju t e j dzie­ k u z t y m postuluje utworzenie n o ­ dziny k u l t u r y na Opolszozyźnie wej centrali przemysłu ludowego i stworzenie muzeum przemysłu utknęła na m a r t w y m p u n k c i e . " ludowego. * w i c k i c h , latek — k r a k o w i a n e k , k o ­ ronek... cieszyńskich, góralskich rzeźbionych świątków i dziesiątków innych «pamiątek» i «podarunków» z Polski. Centrum p r o d u k c j i z n a j ­ duje się w N B F i Szwajcarii." Ten sam dziennik w n r 92 z dnia 17.IV. w a r t y k u l e Stanisława Z i e maka p t . „Rzecznicy k u l t u r y n a ­ szej w s i " porusza sprawy sejmowej subwencji dla prac ludoznawczych P T L . Mianowicie, Sejmowa K o m i ­ sja Oświaty i N a u k i przyznała pół miliona złotych na rozszerzenie ba­ dań ludoznawczych mając na myśli Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, ale... „Nie dość precyzyjne sformuło­ wanie uchwały stało się furtką do nazbyt dowolnej interpretacji po stanowień K o m i s j i : w półmiliono­ w y m funduszu na badania l u d o ­ znawcze chce partycypować k i l k a instytucji [...]. Nawet t a k i c h , które dopiero zamierzają rozpocząć ba­ dania n a d kulturą l u d u . Jakie będą s k u t k i podziału między k i l k u i n ­ stytucjami kredytów przeznaczo­ nych na badania ludoznawcze — nie trudno przewidzieć. P T L nie zdoła wydać p u b l i k a c j i przygoto­ 188 Z artykułem Cepieia polemizuje A. Błachowski n a łamach „Orki" (Rozważania o przemyśle l u d o ­ w y m — „Orka" n r 20). A u t o r pró­ buje wyjaśnić różnice między l u ­ dową wytwórczością artystyczną i nieartystyczną oraz określić pers­ pektywy ich r o z w o j u na p r z y ­ szłość. Pisze on: „Przemysł ludowy obejmuje te dziedziny p r o d u k c j i , rozpowszechnione szczególnie na w s i i w małych miasteczkach, któ­ re obejmują półfabrykaty, czy przedmioty o charakterze w yłącznie użytkowym, nawet jeśli mają one specjalnie estetycz­ ny wygląd... Są to więc rzemiosła, czy dziedziny produkcji, które częściowo stanowią pozostałość po feudalnych stosunkach, k i e d y wieś musiała być samowystarczalna. W dużej części istnieją one jesz­ cze dzisiaj z powodu wielkiego za­ cofania naszego przemysłu l e k k i e ­ go. Jednak żywot w i e l u dziedzin przemysłu ludowego, które mają potężnego k o n k u r e n t a w przemy­ śle maszynowym, jest skazany na rychły zanik. W i e m y bowiem, że produkcja przemysłu ludowego opiera się wyłącznie na pracy ręcznej i na tradycyjnych n a j ­ droższych surowcach, takich j a k drewno, wełna, len, żelazo. Opłacalność więc takiej produkcji jest 'możliwa jedynie w k r a j u tak zacofanym pod względem technicz­ n y m , j a k nasz. Opłaca się n a m bo­ w i e m rozwijać niektóre dziedziny przemysłu ludowego t y l k o dlate­ go, że m a m y niezmiernie t a n i ą siłę roboczą. Płacimy grosze za pracę ręczną. Gdybyśmy chcieli płacić tyle, i l e jest w a r t czas chło­ pa stracony nad rękodzielniczą produkcją, t o automatycznie za­ częlibyśmy do tej p r o d u k c j i do­ płacać. O ile więc przemysł l u d o w y ma 'dla nas jedynie znaczenie e k o ­ n o m i c z n e , o tyle s z t u ­ k a l u d o w a obejmuje tylko te dziedziny pozarolniczej produk­ c j i w s i , które obecnie mają dla nas głównie w a r t o ś ć a r t y ­ s t y c z n ą . Oczywiście tradycje sztuki l u d o w e j pochodzą z tego sa­ mego okresu, co przemysł ludowy, a więc są w i e k o w e — ale w t y m właśnie t k w i ich wartość. To, co w tradycyjności sztuki ludowej jest najcenniejsze, wcale nie jest istotne w przemyśle ludowym. Sztuka ludowa dlatego, że jest s z t u k ą r ę k o d z i e l n i c z ą, ma wartości artystyczne, niepowtarzalne, jakich n i e zastąpi żadna, najpiękniejsza nawet pro­ dukcja maszynowa. M a więc w a r ­ tości cenione w każdej epoce, a najbardziej chyba w epoce zwy­ cięstwa maszyny n a d ręką ludzką. Dzięki więc swojej nowej funkcji społecznej sztuka ludowa ma przed sobą całą przyszłość." W nrze 70 „Trybuny L u d u " L e ­ szek Galiński w a r t y k u l e p t . „De­ w i z y leżą na u l i c y " t w i e r d z i , że sztukę ludową można podzielić „na twórczość ludową niepowtarzalną, ograniczającą się do unikatów i na twórczość masową, opartą wsze­ lako n a wzorach l u d o w y c h " . Na­ stępnie proponuje wzorowanie się na sposobie p r o d u k c j i sztuki ludo­ wej i j e j eksportu w i n n y c h k r a ­ jach. „Wszystkie k r a j e Europy szczy­ cące się posiadaniem sztuki ludo­ wej przeszły już na twórczość zmechanizowaną. Używane są sztuczne włókna, obmyślane tań­ sze środki p r o d u k c j i , stosowane przemyślne f o r m y łączenia stare­ go, ludowego w z o r u z nowoczes­ n y m kształtem. To w i e l k a odrębna dziedzina p r o d u k c j i piękna, naj­ pełniejsza chyba realizacja w y t a r ­ tego nieco n a łokciach hasła: na­ rodowa treść. �Można pogodzić jedno z d r u g i m . Można produkcji seryjnej n i e w i e l ­ kim wysiłkiem nadać wygląd u n i ­ katu. Jeden ruch pędzlem, jedno uderzenie dłutem — i już t o w a r staje się niepowtarzalnym dziełem, i już wartość jego idzie niepropor­ cjonalnie w górę." Z t y m i tezami Golińskiego pole­ mizuje A. Błachowski w „Trybu­ nie L i t e r a c k i e j " z dnia 15.VI. (Jeszcze o eksporcie kultury). Twierdzi on: „Sztuki l u d o w e j nie da się podzielić według i n d y w i ­ dualnego uznania. Jest t o z j a w i ­ sko wprawdzie złożone, lecz o k o n ­ kretnym obliczu. Możemy mieć bowiem do czynienia albo ze sztu­ ką ludową, 'której przedmioty, n i e ­ zależnie od ilości wytwarzanej czy powtarzanej przez jednego czy przez zespół twórców, mają wszystkie cechy sztuki a u t e n t y c z n e j , związanej z naturalną tradycją artystyczną wsi — albo z produkcją p s e u d o l u d o w ą , t y l k o opartą na wzorach ludowych, po prostu p r z e d r z e ź n i a j ą c ą prawdziwą twórczość ludową. Pseudoludowa nie będzie tylko ta t w ó r c z o ś ć , która, n i e p o d s z y w a j ą c się p o d m i a n o l u d o w e j , wyko­ rzystywać będzie ludowe osiągnię­ cia artystyczne dla budowania nowych wartości k u l t u ­ r a 1 n y c h." W obliczu żywej u nas wytwór­ czości ludowej, każda decyzja w takich sprawach musi być podjęta po rzetelnych rozważaniach, i to w kręgu fachowców. Istnieje b o ­ wiem zawsze niebezpieczeństwo z l i k w i d o w a n i a cennych artystycz­ nie ośrodków i przyśpieszenia p r o ­ cesu zaniku twórczości l u d o w e j . Nie zawsze argument ekonomicz­ ny jest dostatecznie ważki — cza­ sem po prostu może... nie opłacać się. A l e nie zmienia to f a k t u , że problem postawiony przez Goliń­ skiego przecież istnieje. „Dziennik L u d o w y " w nrze 34 donosi, że n a K u r p i a c h powstał komitet organizacyjny Towarzy­ stwa Rozwoju Sztuki i K u l t u r y . Wydaje się, że lepszego opiekuna dla k u r p i o w s k i e j sztuki nie po­ trzeba niż takie Towarzystwo zło­ żone z samych Kurpiów. Ale „Dziennik Ludowy" podaje, że sekcja twórczości ludowej „zorga­ nizować ma szkołę zawodową sztu­ k i kurpiowskiej". Nie wiadomo, czy to jest przysłowiowa „kaczka", czy takie p l a n y są naprawdę. Bo jeśli to jest wiadomość serio, to należy j a k najprędzej poprosić K o m i t e t Organizacyjny Towarzy­ stwa, aby skonsultował się ze znawcami zagadnienia i zrezygno­ wał z t y c h ze wszech m i a r n i e ­ słusznych planów. * Dalej Błachowski twierdzi: „Przyjmując propozycję uprze­ mysłowienia sztuki l u d o w e j , n a j ­ prawdopodobniej w krótkim cza­ sie zniszczylibyśmy tradycyjną sztukę (skutki takiego u p r z e m y ­ słowienia widoczne są w innych krajach), a artystów ludowych przekształcilibyśmy w jarmarcz­ nych tandeciarzy l u b w w y r o b n i ­ ków mechanicznie wykonujących jednostajne czynności. Wkrótce również cała atrakcyjność naszej autentycznej s z t u k i l u d o w e j , zwła­ szcza dla zagranicy, przestałaby istnieć i nasze w y r o b y stałyby się podobne i n n y m , co w konsekwen­ cji wpłynęłoby z k o l e i na z m n i e j ­ szenie korzyści gospodarczych." Oczywiście tezy Golińskiego są w pewnym stopniu słuszne. N a pewno są w twórczości l u d o w e j u n i k a t y , których powielanie byłoby n o n ­ sensem (np. rzeźba, malarstwo na szkle). Są jednak i takie dziedziny, w których przejęcie w z o r u l u d o ­ wego do p r o d u k c j i fabrycznej m o ­ że okazać się celowe. Niedaleko szukając, wspomnieć można ekspe­ rymenty Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, zwłaszcza użycie ludowych desek drukarskich do produkcji t k a n i n dekoracyjnych i Ubraniowych i t p . „Nasza Ojczyzna" — miesięcz­ n i k przeznaczony dla Polaków za granicą — prowadzi dział popula­ ryzujący sztukę ludową. Piękne fotografie — nawet barwne, krót­ kie teksty zwięźle informujące o poszczególnych technikach ludowej twórczości plastycznej, słowem właściwa forma trafienia do p o l ­ skiego czytelnika spragnionego wiadomości o k r a j u , stęsknionego za w i d o k i e m przedmiotów przypo­ minających często lata dzieciń­ stwa. Niestety, to co ze sztuki l u ­ dowej pokazuje i co pisze „Na­ sza Ojczyzna" — (dalekie jest od ideału. N p . w m a r c o w y m numerze znalazł się artykuł p t . „Wyroby z drzewa ludowe i artystyczne". Tekst t r a k t u j e t y l k o o ludowej snycerce — o artystycznej nie ma w n i m mowy. Po co więc mylić czytelnika i dawać tytuł „ludowe i artystyczne"? Czyżby „ludowe" nie znaczyło „artystyczne"? Poza t y m tekst .napisany jest źle. N i e ­ wiele wyjaśniają tafcie zwroty j a k : „najpiękniejsze f o r m y " , „oryginal­ ne zdobiny" i t d . — bez podania charakterystycznych cech snycer­ k i polskiej. Choć tekst jest krót­ k i , nie uniknięto w n i m błędów, np.: „Zdobnictwo snycerskie roz­ winęło się również w północnej części, a zwłaszcza na K u r p i a c h , gdzie łączy się często z uprawianą tam infcrustacją, tworząc t a k t y ­ powe dla tego regionu motywy dekoracyjne". Jakie m o t y w y — autor nie podaje. Bo skąd ma je wziąć, skoro na K u r p i a c h infcru­ stacją wcale nie jest szczególnie rozwinięta. Fotografie i podpisy pod n i m i to cały kryminał. Stary, muzealny, podhalański czerpak ma podpis: „Oryginalny czerpak" — nie wiadomo skąd, a n i z jakiego czasu. Śląska stępa do soli podpi­ sana jest: „Kubek śląski z Istebn y " (po polsku mówi się: z Isteb­ nej). Wydziwiona forma odwróco­ nego do góry dnem czerpaka, nie mającego nic wspólnego ze sztu­ ką ludową, m a podpis: „Ludowa forma czerpaka, opracowana przez artystę plastyka"... Po co ta foto­ grafia? Od kiedy t o u nas plasty­ cy opracowują ludowe formy? M o ­ gą one być źródłem inspiracji, mogą je plastycy naśladować, ale ludowe f o r m y opracowują t y 1k o artyści l u d o w i . Niezła skąd­ inąd popielniczka p r o j e k t u plasty­ ka ma podpis: „Popielniczka w y ­ cinana w drzewie palonym"... Jak to, więc najpierw p a l i się drzewo, a potem wycina się coś z niego? Tyle na temat jednego artykułu, zobaczymy co będzie w następ­ nych numerach „Naszej Ojczyzny". * R. Kozłowska zachwyca się w „Chłopskiej Drodze", że rzeźby Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego są „jak żywe". Superla­ t y w y określające twórczość tego zdolnego rzeźbiarza, który niestety zszedł zdecydowanie na drogę na­ t u r a l i z m u i naśladowania sztuki uczonej — wpływają j a k najgorzej na jego rozwój twórczy. Bezsen­ sowne zachwyty laików d r u k o w a ­ ne na łamach prasy wciąż jeszcze przeszkadzają stojącym na rozdro­ żu twórcom l u d o w y m w odnale­ zieniu własnej drogi, w w y k r y s t a ­ lizowaniu własnej indywidualności artystycznej. W w y p a d k u Grzego­ rego sprawa jest poważna, gdyż nie t y l k o „Chłopska Droga", ale w s z y s t k i e p r a w i e dzienni­ k i i t y g o d n i k i w Polsce r e p r o d u ­ kowały w marcu i k w i e t n i u foto­ grafie tego rzeźbiarza, a podpisy pod n i m i zaczynały się z reguły: „Do najciekawszych artystów l u ­ dowych regionu łowickiego należy Józef Grzegory". Szkoda, że nie było przedstawiciela CAF i R. Kozłowskiej na rozstrzygnięciu konkursu sztuki ludowej w Łowi­ czu. T a m dowiedzieliby się, d l a ­ czego prace Grzegorego nie zosta­ ły nagrodzone, dlaczego trudno dziś mówić o n i m jako o rzeźbiarzu l u d o w y m . O t y m , czy ktoś jest „ludowy", czy nie, decyduje bo­ w i e m nie pochodzenie twórcy czy miejsce zamieszkania. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e65503f9a8352b3c75eb39427967af2d.pdf 8eeec75ceab16309429274af17c0f57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource pieśni ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1313 Title A name given to the resource Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 57, 1973 AGATA SKRUKWA PROBLEMATYKA SPOŁECZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA PIESNI Dziewiętnastowieczne zbiory pieśni ludowych, w tym naj bogatsze tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Oskara Kolberga, były już wielokrotnie analizowane pod kątem zawartych w nich treści społecznych. Najczęściej szukano tekstów mówiących wprost o krzywdzie społecznej, pieśni opiewających bunty chłopskie czy też poświęconych ich przywódcom -- Jakubowi Szeli, księdzu Sciegiennemu. Poszukiwania takie przynosiły raczej nikłe rezultaty, na co w pewnym stopniu badacze byli z góry przygotowani. Stan ten tłumaczyli działaniem na wydawców zbiorów pieśni wielostopniowej cenzury: pierwszą była niechęć wykonawców, którzy obawiali się śpiewać pewne teksty poza swym ścisłym środowiskiem, drugą pomijanie ewentualnie zapisanych tekstów w trakcie przygotowywania zbioru do druku, trzecią wreszcie - cenzura urzędowa. Surowość tej ostatniej w każdym z trzech zaborów nasilała się lub stosunkowo słabła w różnych okresach. Staranniejsze analizy tomów Kolberga wykazują jednak, że wśród tysięcy opublikowanych w nich tekstów znajduje się wiele pieśni ilustrujących ludowe widzenie tych zagadnień społecznych, z którymi mieszkańcy wsi się stykali. Jeden z autorów zajmujących się tymi zagadnieniami pisze np.: "Kierując się powszechnie przyjętą opinią, że pieśni i przysłowia ludowe są syntezą mądrości ludu, podjąłem próbę wyszukania w nich poglądów o stosunkach społecznych panujących w okresie feudalizmu. Wyniki poszukiwań rozczarowały mnie. Niewiele znalazło si~ w materiałach, które wykorzystałem, wiadomości na interesujący mnie temat" 1. Znalazł jednak kilkadziesiąt pieśni i przysłów pochodząl J. Śmiałowski, i przysłowiach t. :l, s. 5:3. Problematyka ludowych okręgu społeczna łódzkiego, okresu w pieśniach Etnograficzne" 1961, pańszczyźnianego "Łódzkie Studia �56 AGATA SKRUKWA cych z terenów objętych jego badaniami (przy czym większość w odpowiednich monografiach regionalnych Kolberga), a teksty te zestawione ze starannie dobranymi archiwaliami pozwoliły wysunąć wniosek następujący: "uogólniająca treść zawarta w przysłowiach czy piosenkach znajduje jak najbardziej konkretne potwierdzenie w wydarzeniach tego okresu" 2. Szersze spojrzenie na problematykę społeczną, uwzględnienie w DleJ nie tylko "pieśni buntu i rozpaczy" zmienia zasadniczo pogląd na nasycenie tekstów pieśni treściami społecznymi. Poza różnorodnymi kwestiami wynikającymi bezpośrednio z ustroju pańszczyźnianego wsi, należy tu rozległa dziedzina. zagadnień związanych z życiem rodziny, ponadto wzajemne stosunki między różnymi grupami zawodowymi i społecznymi w obrębie wsi, kontakty międzywioskowe oraz stosunek tradycyjnej spoleczności lokalnej, jaką wieś tworzyła, do innych, odmiennych grup regionalnych, narodowościowych itp. Analizując pieśni ludowe pod takim kątem zauważyć można zobrazowanie w nich prawie wszystkich stron życia zbiorowości wiejskiej i jednostek na zbiorowość tę składających się. Zbieżności owego obrazu z istniejącą niegdyś rzeczywistością oceniać można różnie, zależnie od treści i funkcji pieśni. Stopień realizmu tekstów ustalić można dokładniej, gdy chodzi o pieśni dotyczące tych stron życia wsi, które regulowane były przez państwowe lub lokalne akty prawne: pobór do wojska, odrabianie pańszczyzny itp. Istnieją wtedy możliwości konfrontowania utworów ludowych z współczesnymi opracowaniami naukowymi z zakresu historii wsi, z archiwaliami dotyczącymi konkretnych spraw czy miejscowości. Folkloryści zajmujący się wybranymi zagadnieniami ściślej związanymi z życiem gospodarczym XIXwiecznej wsi stwierdzają na ogół zgodność między wypowiedzią poetycką a faktami znanymi z materiałów źródłowych 3. Ale i w takich tekstach nie szuka się danych o administracji i gospodarce wiejskiej, ale ludowego spojrzenia na realia znane skądinąd. Tak też treść pieśni oceniał Kolberg, pisząc np. o tekstach wielkopolskich: "Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak to z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową, stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu" 4. Przydatność zbiorów Kolberga do analizy wskazanych zagadnień jest oczywista, świadczą o tym choćby dotychczas publikowane na te tematy J. Smiałowski, op. cit., s. 54. Np. wymieniona wyżej praca J. 8miałowskiego, R. Wojciechowskiego Karczma gorzalka w polskiej pieśni ludowej, "Literatura Ludowa" 1959, nr 5-6, s. 119-9fL 4 O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. VIII. 2 3 �ProlJ1C'matyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 57 prace, omawiające treści społeczne w pieśniach ludowych w aspekcie konkretnego tematu czy regionu. Badający tę problematykę napotyka na trudności wiążące się ze stanem folklorystyki jako nauki w okresie, gdy zbiory te powstawały i były publikowane, oraz wynikające ze specyfiki warsztatu Kolberga. Szczegółowa analiza metod pracy Kolberga przed przygotowaniem do druku całej jego spuścizny rękopiśmiennej byłaby przedwczesna, w obecnym stadium opracowania można już jednak sformułowaĆ' pewne wnioski ogólne. Trudnością podstawową przy poszukiwaniach potrzebnych tekstów w jego tomach jest koniecznooć dokładnego prześledzenia wszystkich pieśni zawartych w Ludzie i Obrazach etnograficznych oraz w monografiach regionalnych wydawanych obecnie z rękopisów. Refleksje na temat życia wsi, aluzje do współczesnych autentycznych wydarzeń, oceny różnych zjawisk znaleźć można nie tylko w tych działach pieśni powszechnych, które Kolberg tytułował "Rody. Stany" lub podobnie, ale także w pieśniach towarzyszących obrzędom i zwyczajom i w pozostałych działach pieśni powszechnych. Trudności te wynikają nie tylko z właściwej tomom Kolberga systematyki i klasyfikacji pieśni, zmieniającej się nieco w poszczególnych monografiach, zależnie od specyfiki regionu i zebranego materiału, ale i z ogólnych niedostatków tej dziedziny folklorystyki, które dziś dopiero znajdują próby rozwiązania. Przykładem może być pieśń zanotowana przez Kolberga na Mazowszu: Czy pamiętasz, Kasiu dl'Oga, tego Marcina, da dana, lego Marcina, co to raz na naszym wieńcu z tobą wywijał, da dana, z tobą wywijał? Właśnie mnie też wczoraj wzięła taka tęsknica, da dana, taka tęsknica, że musiałam iść do dworu, prosić dziedzica, da dana, prosić dziedzica. Aby mi dziedzic pozwolił iść w tamtą stronę, da dana, i zobaczyć swych przyjaciół i przyszłą żonę, da dana, i przyszłą żonę 5. , O. Kolberg, Mazowsze cz. VII, DWOK, t. 42, s. 116, nr 1592; zob. też Kujawy cz. II, DWOK, t. 4, s. 175, nr :356 oraz W. Ks. Poznańskie cz. V, DWOK, t. 13, s. 27, nr 48. �;'";8 AGATA SKRUKWA W innych, dłuższych wariantach tej pieśni z Kujaw i z Poznańskiego zasadnicza treść pieśni: tęsknota i chęć spotkania z dziewczyną została rozbudowana szerzej i zrozumiałe jest, że 'teksty te Kolberg zaklasyfikował do pieśni miłosnych. Dla uchwycenia wszystkich mniej lub więcej czytelnych wzmianek np. o sytuacji chłopa pańszczyźnianego (takich jak widoczna w przytoczonej pieśni konieczność proszenia we dworze o pozwolenie odwiedzenia sąsiedniej wsi) należy przeczytać wszystkie teksty, a jest ich w zbiorach Kolberga wiele tysięcy 6. Częściową wskazówką w poszukiwaniach są odsyłacze zamieszczane przez Kolberga pod tekstami, ale system ich nie jest konsekwentny: kierują one często do bardziej bliskich wariantów, ale też równie często do bardzo odległych podobieństw między występującymi w pieśniach motywami. Trudności te usunąć by mogło jedynie opracowanie do Dziel wszystkich "alfabetycznego wykazu haseł określających strukturę zasadniczej treści poszczególnych pieśni" 7. Stwierdzić już też można, że materiały zachowane w niewydanych jeszcze tekach rękopiśmiennych oraz opracowane tomy edycyjne Dzieł wszystkich nie zmieniają zasadniczo wniosków, jakie wysnuć można ze zbiorów drukowanych za życia Kolberga. Większość jego spuścizny rękopiśmiennej została szczegółowo zinwentaryzowana, dość duża jej część odnosząca się do terenów polskich, białoruskich i ukraińskich już wydana lub przygotowana do druku. Wyniki kwerendy przeprowadzonej w tych materiałach nie upoważniają do twierdzenia, że Kolberg pomijał w druku pieśni o ostrzejszej wymowie społecznej. Wiadomo wprawdzie, że obecny stan rękopisów Kolberga nie odpowiada w pełni takiemu, jaki pozostawił on w 189U r. i jaki przekazany został Akademii Umiejętności. Część tek ma zawartość nieco inną niż wskazywałyby wykonane przez Kolberga spisy, a kilka tek zaginęło. W tece 33 Miscellanea np. znajdować się miał wedle Kolberga m. in. zbiór pieśni żniwiarskich. Teksty dożynkowe miewały zwykle wiele akcentów krytyki i groźby, zwłaszcza pod adresem oficjalistów dworskich, ale o treści pieśni znajdujących się daw- r, W tomach Dziel wsz'ystkich wydanych fotolypicznie (nr 1-36) znajduje si~ około 12 tysięcy pieśni, pewna ich liczba stanowi jednak mechaniczny zlepek osobnych przyśpiewek. W ineditach, tj. tomach wydanych lub aktualnie wydawanych z rękopisów (nr· 39-46 i 48-55) jest ponad B tysięcy pieśnl: zasobu pieśni. które pozostały jeszcze w rękopisach, nie można podać przed zakończeniem prac nad materiałowymi tomami Dziel wszystkich, ,ponieważ dopiero w trakcie przygotowywania poszczególnych monografii regionalnych i problemowych oraz suplementów możliwe jest eliminowanie tekstów powtarzających się w zapisach terenowych i w kilkakrotnych czasem wersjach czystopiśmiennych. 7 Zob. Pieśni PodhaZa. Przygotował zespól. Red. J. Sadownik. Wyd. II, Kraków 1971. s. 185-257. �Problematyka spoleczna w zbiorach pieśni O. Kolberga fi9 niej w tece 33 nic nie wiadomo. Sądzić można, że zbiór ten nie powstał w wyniku eliminowania pewnego typu pieśni w trakcie przygotowywania do druku poszczególnych monografii regionalnych, ale geneza jego wiąże się raczej z zarzuconym planem wydawania tematycznych zbiorów pieśni, planem w rezultacie którego ukazał się poświęcony balladom tom Pieśni ludu polskiego. Z własnej woli cenzurował Kolberg teksty ludowe jedynie wtedy, gdy miały one charakter obsceniczny. Jeżeli wartość melodii lub inne walory tekstu skłaniały go do druku takich pieśni, starał się przy pomocy różnych zabiegów redakcyjnych zatrzeć to ich znaczenie. Obserwować to można, porównując teksty opublikowane przez Kolberga z pozostawionymi przez niego rękopisami, a także śledząc próby "retuszu" widoczne niekiedy w rękopisach tych pieśni, których nie zdążył lub nie chciał wydać drukiem. Niektóre z niewydanych tekstów obscenicznych zawierają elementy satyry społecznej 8, przypuszczać jednak można, że na pominięcie ich w druku wpłynął ścisły związek między wymową treści a spożytkowanym słownictwem i obrazowaniem. Przypomnieć trzeba, że Kolberg musiał się liczyć z wrażliwością swych odbiorców i czytelników, ponieważ od postępów w sprzedaży kolejnych tomów zależała w znacznym stopniu możliwość wydania tomów następnych i odbycia nowych badań terenowych. Stanowisko swoje w tej sprawie przedstawił Kolberg odpowiadając w r. 1887 na krytyczną recenzję Henryka Biegeleisena: "W końcu zarzuca nam recenzent omijanie drażliwych lub nieprzyzwoitych materii w zbiorze przeznaczonym z natury swojej dla szczuplejszego grona czytelników i badaczy. Dziwi nas ~taki zarzut niepomału, gdyż inni gorszyli się tym, iżeśmy pod rubryką »Igraszka i swawola« zbytnie puszczali wodze wyrażeniom tej s w a w a l i. A przy tym zapomina recenzent, że autor rachować się w wielu razach musi nie tylko z cenzurą, np. z pokupem dzieła, ale i z wielu innymi czynnikami nie dozwalającymi mu rozszerzyć ram jego w sposób, jak mu to życzenia recenzenta nakreśliły. Zresztą nie pojmujemy wcale argumentu, dlaczego by brak tych rzeczy osłabiać miał wiarogodność i podkopywać zaufanie badaczy do materii innej natury, do całości dzieła etnografii poświęconego" 9. Druga grupa tekstów, którą musiał Kolberg starannie retuszować lub pomijać w druku, to pieśni patriotyczne i, jak je czasem nazywał, narodowe. Szczególnie surowa była w tym wypadku cenzura rosyjska. Choć większość monografii regionalnych opublikował Kolberg miesz" Zob. np. O. Kolberg, Mazowsze cz. VI, DWOK, t. 41, s. 255, nr 489; s. 257, nr 490; Ruś Karpacka cz. II, DWOK, t. 55, s. 395, nr 1183. 9 O. Kolberg, Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena, [w:] O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuly, DWOK, t. 63, s. 410-411. �60 AGATA SKRUKWA kając i drukując w zaborze austriackim, obecność tych tomów na księgarskim rynku Warszawy była dla niego koniecznością, stąd musiał się liczyć z wymaganiami cenzury w Królestwie lO. Przez niedopatrzenie pozostawił w I i II części Krakowskiego kilka pieśni i wzmianek, które spowodowały zakaz sprzedaży tych tomów w zaborze rosyjskim, gdzie miały wielu odbiorców. Dlatego zapisy tekstów i melodii patriotycznych z całej Polski wzbogacały przeznaczoną im tekę 36 Miscellanea i poza nielicznymi wyjątkami pozostały w rękopisie. Wśród zachowanych w tej tece pieśni śpiewanych w czasie powstania kościuszkowskiego i pieśni towarzyszących zesłanym na Sybir znajdują się teksty ważne dla badających problematykę społeczną w pieśniach popularnych. Znajduje się tam m. in. kilka zapisów z Warszawy, Krakowa i Poznania (z różnymi melodiami) mniej lub więcej zmienionego tekstu znanego wierszCl Gustawa Ehrenberga Szlachta w r. 1831 ("Gdy naród do boju ..."). Większość "pieśni narodowych" z teki 36 to teksty nie ludowe, ale wspomnieć o nich trzeba było, aby wyjaśnić trudności, z jakimi spotykał się Kolberg przygotowując do druku swe tomy. Przyczyn, dla których brak prawie zupełnie w materiałach Kolberga pieśni buntowniczych, szukać należy w warunkach towarzyszących jego badaniom terenowym. Zarządzenia i represje władz zaborczych spowodowały, że nieznany człowiek pojawiający się we wsi traktowany był podejrzliwie, jeżeli nie nieprzyjaźnie. Dlatego Kolberg badanie swe organizował w kontakcie z miejscowymi i życzliwymi etnografii osobami, które znajdował najczęściej wśród mieszkańców dworów ziemiańskich. W miarę upływu lat, gdy narastały trudności finansowe i pogarszało się jego zdrowie, oparcie, jakie znajdował z zaprzyjaźnionych dworach i dworkach było konieczne dla kontynuowania badań terenowych. Dla swych informatorów był Kolberg zawsze przedstawicielem obcego im środowiska .i świadomość tego ograniczała ich zaufanie i szczerość. Dotyczy to nie tylko wypowiedzi na temat czarów, magicznych zaklęć itp., ale i "pieśni buntu i rozpaczy". Ostrożność wiejskich wykonawców jest zrozumiała, zwłaszcza na terenie Galicji, gdzie pamięć a wydarzeniach roku 1846 żyła bardzo długo. W poszczególnych miejscowościach mogły też działać lokalne zakazy, jak ten, o którym wspomina II Woykowski w r. 1842. Prosił on chłopców w okolicach lVInichowa w Krakowskiem o zaśpiewanie kilku pieśni, na co otrzymał odpowiedź: "Nam nie wolno śpiewać, Wielmożny Panie! [...] Pan komisarz zakazał [...] Bo wielu z nas śpiewało piosenki takie, co tu nie wolno śpiewać! Od tego czasu każdy chłopak Zob. Korespondencja Oskara Kolberga G. I, DWOK, t. 64, s. 547-548. W przypisku do zapowiedzi wydawniczej Pieśni ludu polskiego O. Kolberga w "Tygodniku Literackim" 1842, nr 14, s. 112. 1Q 11 �Prohlematyka społeczna lU .zbiorach pieśni O. Kolberga Gl ze wsi dostaje 20 batów, gdy śpiewa. Niedawno znów dostało z naszej wsi aż trzech". Nie wiadomo, jakie pieśni obudziły czujność pana komisarza i jak duży teren obejmowały takie zar{:ądzenia, ale świadczą one o atmosferze, w której nawiązanie kontaktu z miejscowymi wykonawcami mogło być dla zbieracza pieśni bardzo utrudnione. Z innych warsztatowych problemów Kolberga-folklorysty, istotnych dla zajmujących się zagadnieniami społecznymi w zebranych przez niego pieśniach, wspomnieć trzeba o danych dotyczących wykonawców oraz czasu i miejsca zapisu. Z tych trzech podstawowych informacji najmniej wagi przywiązywał Kolberg do danych o osobie wykonawcy. W rękopisach do obszernej i wyczerpującej monografii Sanockie-Krośnieńskie (DWOK, t. 49-51), do której najwięcej materiałów zebrał w latach 18831885, a wit:;c jako w pełni dojrzały etnograf i folklorysta, znaleźć można zaledwie kilka wzmianek o informatorach terenowych. Na marginesie karty z kilkoma tekstami pieśni zanotował: "dziewczyna z karczmy", na początku innego zespołu pieśni "diak z Bóbrki", a w jednym tylko wypadku spotykamy pełniejszą notatkę "Iwan Antonyszyn, prokadianczyk". W korespondencji z Blizińskimi, wówczas właścicielami dworku w Bóbrce, wspomniane są jeszcze trzy osoby: Halka, która "opowiadała o czarach i dziwach lub nuciła swe 1Oanockie piosenki", Marysia, która przypomniała sobie jakieś śpiewy, i szewc opowiadacz. Trudno jednak ustalić, które teksty pochodzą od tych wykonawców. Podobna sytuacja jest w wypadku innych monografii regionalnych i jak wynika z odpowiedzi Kolberga na recenzję trzeciej części Pokucia 12, postępował tak Kolberg świadomie. Zwracał uwagę na wiarogodność swych korespondentów terenowych i starał się dobierać osoby budzące zaufanie swą znajomością ludu i rzetelnością w wykonywaniu podjętych zobowiązań. W terenie wyszukiwał śpiewaków, którzy mieli bogaty i interesujący repertuar, ale bezpośredni wykonawca pieśni był dła niego osobą przekazującą artystyczny dorobek swego środowiska, a nie twórcą indywidualnym. Czas zapisania poszczególnych tekstów w większości wypadków określić można tylko w przybliżeniu. W druku dawał niekiedy Kolberg daty roczne, najczt:;ściej nad opisami obrzędów weselnych, w rękopisach daty, nawet roczne, są rzadkie. Poprzez ustalenie okresu, w jakim odbywał podróże w danym regionie, można ustalić orientacyjnie, kiedy zapisy te powstały. Dzięki korespondencji i notatkom osobistym, dotyczącym jedynej jego podróży po Pomorzu udało się uściślić czas powstania zapisów z tego terenu do kilku letnich tygodni 1876 r., zapisy folkloru z Łemkowszczyzny i Bojkowszczyzny, zwłaszcza z Bóbrki i Leszczowa'2 O. Kolberg, Kl'ótka l'cplika [w:] O. Kolberg, St'udia, rozprawy jako odpowiedź i artykuŁy, na recenzję DWOK, t. 63, s. 414. III tomu "Pokucia", �G2 AGATA SKRUKWA tego, pochodzą z letnich miesięcy lat 1883-1885, ale ustalenie dla nich konkretnego roku jest praktycznie niemożliwe. Dla większości zapisów terenowych z okolic np. Lwowa okres taki wydluża się jeszcze bardziej, obejmując lata 1861-1879, w których odbywał dłuższe i krótsze podróże w tamte strony. Podobnie ogólnikowe, ograniczone do wymienienia kilku lat są informacje, które zamieszczał Kolberg we wstępach do monografii regionalnych. Proweniencja geograficzna poszczególnych pieśni nastręcza najmniej wątpliwości i w większości wypadków zapisy terenowe i teksty publikowane mają ściśle i czytelnie określone miejscowości. Część rękopisów jednak z powodu uszkodzenia kart, rozdzielenia przez archiwistów istniejących niegdyś całostek, odcięcia części karty jeszcze przez Kolberga i zaginięcia brakujących fragmentów itp., nasuwa duże trudności przy ustalaniu miejscowości, a czasem nawet regionu, z którego pochodzą. Specyficzne są też sytuacje, gdy występują różnice między proweniencją zapisu terenowego a nazwą miejscowości widniejącą nad tekstem w czystopisie lub publikacji. Dokładna analiza każdego takiego wypadku n pozwala często ustalić przyczyny i uznać prawidłowość postępowania Kolberga. W ciągu pięćdziesięciu lat pracy naukowej zgromadził Kolberg materiały ze znacznych obszarów Słowiańszczyzny. W rękopisach jego spotykamy pieśni prawie wszystkich narodów słowiańskich nie ma ich jedynie z tych terenów, które w XIX w. pozostawały w zależności od Turcji, tj. z Bułgarii i części Jugosławii. Nie dla wszystkich jednak krajów czy regionów zbiory Kolberga są reprezentatywne. Krótkotrwały pobyt w Słowenii i Chorwacji, przelotne kontakty z terenem w Czechach i na Łużycach dostarczyły wprawdzie pewnej ilości interesujących zapisów tekstów i melodii, ale zasób tych pieśni jest zbyt szczupły, aby mógł służyć za podstawę do szerszych analiz. Poza zasięgiem specjalnych badań terenowych pozostały nawet niektóre regiony polskie, np. Śląsk w zaborze pruskim, gdzie nie dotarł Kolberg w pierwszym okresie badań etnograficznych, a później nasilenie akcji germanizacyjnej uniemożliwiło mu podróż w tamte strony. Najdokładniej przebadał Kolberg regiony etnicznie polskie (poza Śląskiem i Pomorzem, gdzie był stosunkowo krótko, i Mazurami, których monografię oparł na pracach i zbiorach innych autorów), pograniczp polsko-litewskie, polsko-białoruskie i polsko-ukraińskie oraz tę część: Ukrainy, która w XIX w. należała do zaboru austriackiego. Opublikowane za życia Kolberga monografie regionalne nie zawierają całego zebranego przezeń zasobu pieśni. Do każdego regionu pozostały 13 Np. pieśni gór'a!skie zapisane w Modlnicy od sezonowo tam pracujących GÓł'ali, pieśni wędrownych druciarzy słowackich notowane w War'szawie itp. �Prol>lenwtyka spo!ee2na w zbiorach pieśni O. Kolberga 63 w rękopisach liczne teksty i melodie, których nie mógł zamieścić w tomie ograniczony względami finansowymi, lub które napłynęły po wydaniu drukiem danego tomu. Wszystkie te pieśni znajdą miejsce w odpowiednich tomach monograficznych i suplementowych, a część (np. Mazowsze cz. VI i VII, Ruś Karpacka, która w pewnym stopniu jest kontynuacją Pokucia) jest już opublikowana. Pełny obraz zasięgu badał1 Kolberga i możliwości oceny wartości zródłowej zebranego przezeń zasobu pieśni polskich i w ogóle słowiańskich będą mieli folkloryści dopiero po zakończeniu prac edytorskich nad Kolbergowską spuścizną rękopiśmienną. Jak już wspomniano, nie wszystkie zagadnienia społeczne znalazły równie wyraźne odbicie w zbiorach pieśni Kolberga. Jeżeli chodzi o teksty pieśni związane z sytuacją społeczno-prawną chłopa, wyróżnić można kilka zasadniczych tematów: stosunki między dworem a wsią, pobór do wojska oraz relacje między chłopem a dwiema potężnymi instytucjami, jakimi na wsi XIX-wiecznej były karczma i plebania. Tematyka ta pojawia się w formie skargi na ciężki los, na pracę bez wytchnienia, bądź też na konkretniejsze przejawy niesprawiedliwego i brutalnego traktowania służby dworskiej i ludzi odrabiających pańszczyznę, na wykorzystywanie przez dziedzica i dworskich oficjalistów swej silniejszej pozycji materialnej i społecznej. Motywy te dochodzą do głosu zwyczajowo w pieśniach dożynkowych: Dobry nasz pan, dobry, jako małe dzicię, ale jego sługi biją na zabicie 14. Goniłeś nas dziedzicu po polu z basiorem, wynieśze nam teraz .~or7.ałki z gąsiorem ". A nasz wokonom hirszy sobaki nie wart i riżku tabaki. I kryczyt i łaje, i poludniowaty nie daje 16. Oj, wijt wstaje rano, kryczyt' pod okoncem, a szczob wyjty na pańszczynu pered rannym soncem 17. II O. Kolberg, " O. Kolberg, l" O. Kolberg, 17 O. Kolberg. cZ. I, DWOK, t. 20, s. 127, nr 64. DWOK, t. 23, s. 116, nr 69. Chełmskie cz. I, DWOK, t. 33, s. 164, nr 30. WOlYli, DWOK, t. :J6, S. 293, nr 455. Radomskie Kaliskie, �64 AGATA SKRUKWA Spotykamy też w pieśniach echa zwyczajów prawnych dawniej obowiązujących 18, a także mniej lub więcej współczesnych, lokalnych i szerszych: Oj, chlopczycy, chlopczycy baszowskiego pana, da, wzięliście wianeczek dziewczynie u siana. Oj, wzieli go to, wzieli, sama go nam dala, da, przyjdzie co do czego, staniemy do prawa. Oj, staniemy do prawa, będziemy prawować,. da, musisz nam dziewczyno wianeczek darować. Oj, prawo przysądziło, by Jasienia stracić, da, dziewczyna chciala, by wianek zaplacić J9. Da, da, da, da, widziszże, dziewczyno, widziszże, widziszże, czerwone jabłuszko, urwij że, urwij że. Oj, jadłabym jabłuszko, da, w Toruniu na bloniu, da, jablka zdrożaly, za jedno dwa talary 2". Tę p1esn opatrzył Kolberg w rękopisie wYJasmeniem: "Sciąga sic; do kary, jaką rząd pruski za uszkodzenie drzew i zrywanie owoców naznaczył". Obok skargi czy rozpaczy słychać też w pieśniach akcenty protestu. pogróżki lub drwiny wobec pana, ekonoma, oficera, karczmarza oszukującego pijanych chłopów itp.: lO Między Zob. A. Mioduchowska, dawnymi a nowymi Elementy laty. Studia spoleczne w polskiej folklo1"ystyczne. pieśni Pod i J. Kl·zyżanowskiego. Wroclaw-Warszawa-Kl'aków 1970. s. 221-22:( I!I Rkp. O. Kolberga, teka 16 Radom, Opatów, Sandomierz. nr 166l. 20 Tamże, k. 6, nr 279. red. [w:] R. Górskiego ludowej, sygn. 1209. k. 22, �Problematyka społeczna w zbiorach pieśni O. Kolberga 65 Oj, wygrał nasz pan. wygraI, wszyslkich chlopów ze wsi wygna!. I stodoly powywracał, i slużącym nie wyplaca!. Oj, dobrześ, parchu, zrobił, oj, będziesz sam na się robil21• A da dana, moja dana, oj, da, wzięli kaci pana, Oj, da, wzięli go do piekla i tak nam bestia uciekła 22. De żowniry pjut, tam riczky teczut, pid biloju berezoju kapilana bjut. Oj, ty pane nasz, kapitane nasz, leczut ['yczki krywawiji wid tebe do nas. Hoj nyni myni, a zaulre lobi, ny kiszte si worożenki pryhogi moji n. Bodaj te szynkarki z piekla nie wyjrzały, dwa zIole przepiłem cztćry przypisały 24. Druga grupa tematów społecznych to pojawiające się w pieśniach wzmianki o rozwarstwieniu wewnętrznym wsi, opinie o różnych grupach zawodowych - rolnikach, rzemieślnikach, parobkach itp., teksty o konfliktach między służbą dworską a uprawiającymi własną ziemię chłopami, mit;dzy tymi, którzy mieli ziemię i tymi, którzy mieli jej bardzo mało albo wcale, komornikam(, wyrobnikami: D dworaka duża mina, a na dupie porlek nie ma. D wieśniaka nie ma miny, pelna kieszeń koprowiny 25. 21 22 23 24 2; , - Tamże, k. 5, nt· 170. Tamże, k. 9, nr 541. O. Kolberg, Pokucie cz, II, OWOK, t. :W, s. 208, nr 384. O. Kolberg. W. Ks. Poznańskie cz. IV, OWOK, t. 12, s. 242, nr 469. Rkp. O. Kolberga, leka 16i1209, k. 16, nr 1063. Lud. t. LV!! �IW AGATA SKRUKWA Ej, Boże mój, Boże, z wysokiego nieba, nie daj mi doczekać wyrobnego chleba. Ach, Boże mój, Boże, jak klonowy listek, dadzą skórkę chleba, pytają, czym zjadła wszystek Parobeczku, Gospodarzu, Parobeczku, Gospodarzu, ,G. gruba sieczka. zła skrzyneczka. drobniej ino. napraw ino. Parobeczku, wstałbyś do dnia, porznął sieczki snopek, ze dwa. Gospodarzu, wstałbyś i ty, nie chce ci się od kobity 27. Poza tym, co wieś dzieliło, należy do tej grupy i to, co wieś łączyło, np. istnienie opinii lokalnej, której funkcjonowanie wpływało na przestrzeganie obowiązujących w wiejskiej społeczności norm etycznych. Najłatwiej zauważyć to w licznych pieśniach miłosnych, bo przedmiotem szczególnego zainteresowania kontroli społecznej były kontakty dziewcząt i chłopców oraz ewentualne ich konsekwencje: Nie lubię, nie lubię, bo rodzice nie dadzą, nie kocham, nie kocham, bo ludzie nie radzą es. A wzioneś mi ten wianeczek pod zieloną miedzą; ociec, matka o tern nie wie ale ludzie wiedzą 29. Drugim ośrodkiem dziewcząt i gospodyń: ,r. zainteresowania Oj, oj, oj, da, Maryś, wziąłbym cię, są ludzie, ganią cię, ale bez to samo, i co nie wstajesz rano Oj, da, da, da, wszystkie gospodynie, wyganiają świnie, tylko Rarukowa, na kominie drzymie 31. Rkp. O. Kolberga, teka B Kraków, 29 30 31 opinii była pracowitość 30. sygn. 119:3. k. 24, nr 1977. k. 18, nr 1260. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. I::I9, nr 261. O. Kolberg, W. Ks. Poznańskie cz. IV, DWOK, t. 12, s. 84, nr 116. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, k. 17, nr 1202. Tamże, k. 7, nr 297. n O. Rkp. O. Kolberga, teka 16/1209, 28 wiejskiej �Problematyka spoleezna w zbioraeh pieśni O. Kolberga 67 Utożsamianie się z własną grupą lokalną przejawia się w pieśniach chwalących daną wieś, okolicę czy region albo wyszydzających mieszkańców sąsiednich wsi, a także inne grupy regionalne i etniczne. Teksty dotyczące tych ostatnich tematów, to najczęściej krótkie przyśpiewki wykpiwające mowę, strój lub przywary rzekomo cechujące owe odmienne grupy: Kaliszanka kieby szklanka, dana da, pływa po wodzie. Łęczycanka kieby świńka, dana da, ryje w ogrodzie 32. A kanyz to idzies, Góralu, kierpcarzu? A co ci do tego, Lachu, podkówcarzu? 33 Spotykamy też teksty o tonacji poważniejszej, związane z obecnością w Polsce zaborców, ich wojsk, urzędników i osadników, a na Ukrainie np. polskiej szlachty. Jestem Polka rodzona, krwi ślachetnej spłodzona, odstąp, Niemiec, ode mnie, nie kochaj sie ty we mnie 34. Tematyka ta zbliża się do pieśni patriotycznych i historycznych. Trzecia grupa tematów społecznych, to szeroki krąg zagadnień dotyczących rodziny. Do najczęściej spotykanych motywów należą: wybór współmałżonka, zmiana, jaką w życiu dziewczyny wywołuje zamążpojście, sytuacja kobiety zamężnej i dziecka, szczególnie sieroty, konflikty między żoną a rodziną męża - zwłaszcza jego matką, np.: Synowa, synowa, nie miej takiej gęby, bo wezmę kamienia, wybiję ci zęby. Za cóż mi, matko, zęby będziesz wybijała, kiejś do mojich zębów chleba nie dawała 35. Nie pajdu z karczomki horełki ne piwszy, nie lahuju spaci żonki nie nabiłszy 36. :1' :J:l 34 35 :>6 O. O. O. O. O. Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK, t. 46, s. 274, nr 441. GÓTY i PodgóTze cz. II, DWOK, t. 45, s. 120, nr 1261. MazuTy PTuskie, DWOK, t. 40, s. 437, nr 453. Lubelskie cz. I, DWOK, t. 16, s. 266-267, nr 428. BialoTuś-Polesie, DWOK, t. 52, s. 362, nr 571. �68 AGATA SKRUKWA W tej dziedzinie zbiory Kolberga dostarczają szczególnie bogatego materiału do porównań z terenu całej prawie Polski i znacznej części Ukrainy i Białorusi. Ustalenie relacji między treścią pieśni a realną niegdyś rzeczywistością jest tu jednak o wiele trudniejsze niż przy pieśniach o tematyce ściśle społecznej, klasowej, ponieważ wiele tekstów na temat rodziny to pieśni obrzędowe, których trwałość w repertuarze jest częs\to o wiele większa niż np. krótkich, ulotnych przyśpiewek. Ale i w takich wypadkach częstotliwość występowania pewnego motywu upoważnia do wysnucia wniosków, zwłaszcza gdy potwierdzają je inne zbiory pieśni i odpowiednie opracowania etnograficzne. Ten krótki i z konieczności pobieżny przegląd problematyki oraz kilkanaście przytoczonych tekstów zaledwie sygnalizują całe bogactwo problemów społecznych zilustrowanych w zbiorach pieśni Kolberga. Dla badających te zagadnienia istotne jest nie tylko to, że tomy Dziel Kolberga zawierają tak liczne pieśni z kilku makroregionów, jak np. Wielkopolska, Mazowsze, czy zachodnia Ukraina, ale i to, że pieśni te posiadają szeroki kontekst etnograficzny. Opisy kultury materialnej, zwyczajów i obrzędów pochodzące z tych samych miejscowości co pieśni, z tego samego okresu, a prawdo}Xldobnie często od tych samych informatorów, wzbogacają naszą wiedzę o warunkach, w jakich pieśni były tworzone i żyły, tłumaczą ich treść. Z drugiej zaś strony pieśni, tak jak bajki czy przysłowia, ukazując marzenia ludu, jego reakcję na rzeczywistość, uzupełniają beznamiętny opis etnograficzny. AGATA SKRUKWA SOCIAL PROBLEMS IN THE SONG COLLECTION OF OSKAR KOLBERG (Summary) The songs collected by Oskar Kolberg on the territories of Poland and neighbouring Slavonic countries include a lot of material dealing with social relations in the country in the 19th century. The choice of material was influenced by the conditions of Kolberg's country investigation; the distrust of villagers in attitude to Kolberg as the representative of different social class, the censorship performed by the authorities in all three Partitions of Poland, and other circumstances of publishing the collections in the volumes of Folk and Ethnographical Pictures. The basic difficulties in the choice of texts dealing with social problems was caused by the wealth of Kolberg's collection - in the hitherto published volumes of Complete Works is already more than 20,000 songs. That is why it is impossible �?rublcmalyka -'polecona w zbiorach. pieśni O Kolberga 69 to find one's bearings in their contents without special indexes. The additional difficulties arc caused by Kolberg's method ol' work specific for the 19th century folklorists (the system ol' classiCication ol' songs, lack of data concerning the executors, the incomplete information about the time of records). Another difficulty is that Kolberg's manuscripts did not survive to the present days in the state Kolberg had left them. Kolberg's collection of songs provide a lot ol' valuable information concerning the folk view on the social problems of 19t11 century village. The author means here strictly social, class problems as well as the social problems in general, including all social relations within a family, a village, or a region. Kolberg's Complete Works are here the more valuable as they introduce a vast ethnographic context which facilitates the proper evaluation of the song contents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9789e23df0dd0aacdc8f00f22725a49.pdf e586ce783182eb415357271cb37ff1d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1419 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource etnografia - historia folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1311 Title A name given to the resource Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. N A VII M l Ę D Z Y N A R O D O W Y K O N G R E S S L A W I S T O W Lud, t. 57, 1973 JOZEF BURSZTA OŚWIECENIE I ROMANTYZM A SŁOWIAŃSKA ETNOGRAFIA I FOLKLORYSTYKA ZAŁ02ENIA WSTĘPNE W krajach Europy zachodniej i północnej istnieją od dawna, obok folklorystyki, dwie odrębne nauki ludoznawcze, oddzielone od siebie personalnie, organizacyjnie, przestrzennie i problemowo, kształcące adeptów każda w własnych ramach instytucjonalnych. Jedna to nauka a kulturach ludowych w krajach cywilizowanych (nazywana bądź tradycyjnie etnografią, bądź własnym, narodowym określeniem), druga to nauka o kulturach plemiennych, dawniej nazywana przeważnie etnologią. Oddzielenie ich najjaśniej wystąpiło w nauce niemieckiej, gdzie dwie te nauki występują pod mianami: Volkskunde i V olkerkunde. Oddzielenie ich nie jest - jak wiadomo - sprawą czasów nowszych, lecz datuje się już od początku ich powstawania, a wiąże się z odmiennymi warunkami i okolicznościami, w jakich każda z tych nauk powstawała. Etnografia i folklorystyka - jak wiele innych na';jk społecznych są dziećmi wieku XIX. Historia obu nauk sięga znacznie dalej wstecz, w średniowiecze i starożytność, ale tylko w odniesieniu do stopniowej kumulacji faktów i refleksji naukowej dotyczącej ich przedmiotu. Powstanie i profilowanie się każdej z nauk społecznych wiąże się z całym kompleksem problemów. Uproszczona jest sytuacja wtedy, gdy kształtowanie się danej nauki traktujemy formalnie, jako mianowicie stopniowe następstwo refleksji i systematyki nagromadzonych wiadomości i ich przekształcenie się w system naukowy, czy różne systemy (szkoły) naukowe. Obracamy się wówczas tylko w obrębie samego nurtu myśli naukowej. Przykładem mogą być tu na':.Iki ścisłe, np. matematyka. Znacznie natomiast komplikuje się sprawa wówczas, gdy samą myśl naukową chcielibyśmy powiązać z jej wyznacznikami leżącymi już poza �6 JOZEF BURSZTA systemami naukowymi, a więc z szeroko pojmowanymi warunkami czasu i miejsca. Należą tu właśnie nauki społeczne. Do najbardziej wrażliwych na wszelkie uwarunkmvania i wpływy zewnętrzne należy bez wątpienia etnografia, w pewnej mierze także folklorystyka. I nic dziwnego. Dotyczą one określonej formacji ludzkiej. w warunkach europejskich ludu jako części społeczeństwa państwowego czy narodowego, sumy jego dorobk;J kulturowego, roli i znaczenia tej kuHury w życiu społeczeństwa itd. Jest stąd zrozumiałe, że ludoznawstwo (w sensie owej Volkskunde) mogło pojawić się - abstrahując od rozwoju samej myśli naukowej "jako takiej" - dopiero na odpowiednim etapie rozwoju społeczeństw europejskich, wtedy mianowicie, gdy "lud" stał się problemem w obrębie życia tych społeczeństw, a "nauka o ludzie" miała w jakiś sposób problem ten rozwiązywać. Nauka ta zatem już od swego początku wiązała się w określony sposób z war t o ś c i owan i e m owej formacji społecznej - bdu i jego kultury. Stąd pochodzi fakt, że sama idea tej nauki - jako czegoś w założeniu swym obiektywnego - wiązać się musiała z jednej strony z odpowiednimi poglądami filozoficznymi, z drugiej z określoną polityką społeczną, administracyjno-państwową, ekonomiczną itd 1. Z tego wielce złożonego i obszernego problemu podejmiemy tu tylko jeden aspekt i okres, mianowicie zagadnienie powiązań między kształtowaniem się początków etnografii i folklorystyki a filozoficznymi i umysłowo-literackimi prądami oświecenia i romantyzmu. Polem obserwacji będą kraje słowiańskie, w których - jak wiadomo - oba prądy odegrały swoistą rolę i przybrały różne odcienie. Z konieczności będziemy musieli posługiwać się często dawno znanymi i wręcz banalnymi stwierdzeniami, które jednak w zestawieniach porównawczych mogą doprowadzić do interesujących perspektyw badawczych. Nie potrzeba podkreślać, że całe zagadnienie jest nader obszerne, stąd da się ono tu przedstawić tylko w ogólnych zarysach, bez większej liczby szczegółów i niuansów. i raczej jako ramy do szerszego opracowania. Sprawę utrudnia zresztą bardzo skąpa literatura komparatystyczna. Sama myśl naukowa jest z reguły zjawiskiem szerszym, nie dającym się zamknąć w ramach nawet dużego kraj'il. Nowe koncepcje, nowe stanowiska teoretyczno-metodologiczne, nowe kierunki czy "szkoły" dyfundują wolniej lub szybciej z miejsca ich powstania poza granice państwowe, etniczne, wyznaniowe i inne, a dopiero zrodzony z nich dorobek daje się sumować według języka, kraju czy państwa. Toż samo, acz bardziej wyraziście, dzieje się z prądami umysłowymi - artystycznymi. l Uwarunkowania myśli o społeczeństwie świetnie zostały zanalizowane np. w pracy: H. Becker i H. E. Bernes, Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii, cz. 1, Vlarszawa 1964, cz. 2. Warszawa 1965. �Oświecenie i romantyzm (I slowia.iska etnografia i. folklorystyka 7 literackimi, filozoficznymi itd., takimi, kt6re będąc same oparte o konkretne koncepcje naukowe - stają się inspiracją i zarzewiem nowej twórczości naukowej i innej w ramach poszczególnych krajów. Twórczość taka wykazuje stąd zazwyczaj szerokie, internacjonalne paralele, z drugiej jednak szereg cech krajowych czy etnicznych. Umysłowo-literacki prąd romantyzmu jest tu świetnym przykładem. Zrodzony na zachodzie Europy, przybrał odmienne cechy w Anglii, Francji czy we Włoszech. W Niemczech nabrał znów innego zabarwienia i stąd promieniował na wszystki~ kraje słowiańskie, wywołując w nich ukształtowanie kolejnych "narodowych" romantyzmów, o cechach w zasadzie paralelnych, a jednak także i odrębnych. Nas jednak interesuje kształtowanie się ściśle z nim związanego "ludoznawstwa" w jego skrzydle etnograficznym z jednej, a folklorystycznym z drugiej strony. Musi się tu jednak dać pewne wyjaśnienie. Mówiąc o "etnografii" i o "folklorystyce" zadajemy swoisty gwałt rzeczywistości historycznej w tym sensie, że ani w okresie oświecenia, ani w romantyzmie nie znano jeszcze terminu "folklor" (upowszechnił się on dopiero w latach pięćdziesiątych XIX w.), a (znany już) termin "etnografia" nie był w powszechnym użyciu. Stało się to dopiero w ciągu drugiej połowy XIX w. Używanie jednak obu tych terminów jest tu nader wygodne. Na oznaczenie obu tych nauk w ich początkach będziemy posługiwali się także łącznym określeniem - ludoznawstwo - tak w wieku XIX modnym. Wyjdźmy od kilku podstawowych założeń i stwierdzeń - nazbyt może oczywistych, ale t'u potrzebnych dla uporządkowania zagadnienia: 1. Początki etnografii i folklorystyki sięgają epoki oświecenia i były z postacią tego prądu ściśle związane. Romantyzm był prądem kontrastowym i przeciwstawnym zasadom myślowym oświecenia. 2. Oświecenie i romantyzm były prądami umysłowymi, które ogarnęły całą Europę, w krajach słowiańskich zaś były swoiście przetworzoną recepcją (często spóźnioną) podstawowych myśli z Zachodu. 3. W oświeceniu rozwój ludoznawstwa wiąże się z myślą naukową tego okresu, w romantyzmie zaś głównie z prądem literackim, stąd inny musiał być wpływ tych dwu okresów na etnografię, a inny na folklorystykę. I IDEE OŚWIECENIA A MYŚL ETNOGRAFICZNA Kiedy patrzy się na rozwój myśli ludoznawczej w powiązaniu z ogółnymi prądami umysłowymi w ogromnym skrócie syntetycznym, niejako "z lotu ptaka", nasuwa się porównanie ze słynną triadą Hegla, �8 .JOZEF BURSZTA że mianowIcIe rozWO] odbywa się od tezy, poprzez antytez~:, do syntezy. Jest Ooto faktem, że rozwój etnografii od jej pierwszych refleksji teoretycznych (np. od Fr. Lafitau z pocz. XVIII w., uważanego za pierwszego etnografa) do pierwszego systemu na'LIkowego (kierunku ewolucjonistycznego) przebiega przez trzy odrębne epoki prądów umysłowych: oświecenie, romantyzm i pozytywizm. Myśl oświeceniowa jest tu jakby ową tezą, romantyzm antytezą, a pozytywizm (właściwy okres powstania etnografii i wyodrębnionej z niej folklorystyki) syntezą. Porównanie to można oczywiście traktować jako dobrą płaszczyznę odniesienia. Jeśli zatem mówimy o wpływie myśli romantycznej na etnografię jako swoistej "antytezy" w stosunku do oświecenia, musimy oczywiście przypomnieć sobie ową "tezę" i - zgodnie z tematem - jej zasadnicze odbicie w krajach słowiańskich. U podłoża prądu oświecenia leżało, jak wiadomo, kilka podstawowych koncepcji: przekonanie o sile rozumu zdolnego objąć, zrozumieć i wyjaśnić Ootaczający świat zgodny z "porządkiem natury"; o możliwości uporządkowania świata, zlikwidowania jego napięć i sprzeczności; z wiary w możliwość wiernego odczytania rzeczywistości zrodził się swoisty kult faktów i wysiłki w celu ich poznania i usystematyzowania; stąd pochodzi wiązanie celów poznawczych z praktycznymi, wprzęganie osiągnięć nauki w racjonalne, lepsze urządzenie świata; przekonanie, że świat ludzki cechuje się ciągłym postępem, a czynnikami przekształcania w tym kierunku świata jest nauka i technika. W koncepcjach oświecenia i w ich konkretnych osiągnięciach publikacyjnych tkwią zalążki i nawet konsekwentne już programy obu gałęzi etnografii. Z jednej strony tej, która ukierunkowana została na ludy pierwotne i na globalną kulturę świata, a która rozwinęła się później w etnologię (w krajach niemieckich Volkerkunde, a w krajach anglosaskich w antropologię społeczną względnie kulturową). Drugą galęzią etnografii tkwiącą korzeniami w oświeceniu, to na'LIka skierowana na kultury ludowe w krajach cywilizowanych, rozwinięta w wielu krajach w oddzielną od poprzedniej naukę pod różnymi zresztą nazwami (etno- grafia, Volkskunde, folk life research, folk-livforskning, narodopis). Pierwsza rozwinęła się dzięki podnietom idącym ze strony podróży i odkryć geograficznych, w oparciu o kumulację refleksji etnologicznej i teorii rozwoju ludzkości (F. Lafitau, G. Vico, C. L. Montesquieu, D. Hume. J.A.N. Condorcet, J.G. Herder i in.). Powstała tak teoria człowieka pierwotnego, owego "dzikiego", następnie - zasadnicze dla powstania etnologii - metoda porównawcza z jednej strony, a z dr'LIgiej oparta o ideę postępu myśl O rozwoju ludzkości i jej przechodzeniu przez kolejne e:apy. Interesuje nas tutaj ta druga gałąź etnografii. Okoliczności jej kształtowania się wyglądają na bardziej złożone i bardziej zmienne. Pojęcie �Oświecenie i romantY.2n1 a slowiańska etnografia i folklorystyka postępu, jako wyrastającej z przesłanek rozumowych kategorii filozoficznej, skierowało uwagę myślicieli na strukturę społeczeństw europejskich i na zagadnienie wartości jednostki oraz jej stosunku do społeczeństwa i państwa (tu zwłaszcza teorie J.J. Rousseau). Spekulatywne teorie historiozoficzne, oparte o ideę postępu ludzkości, zostały w odniesieniu do społeczeństw zachodnioeuropejskich przełożone na ideę walki o "prawa człowieka i obywatela" - o zniesienie tyranii, zaprowadzenia tolerancji religijnej, równości obywatelskiej, poszanowania jego godności, starania o jego oświecenie (walka o szkoły publiczne, w Polsce np. działalność Komisji Edukacji Narodowej). Te zasady, a także teorie ekonomiczne fizjokratyzmu oraz klasycznej szkoły ekonomii politycznej, zwróciły uwagę na lud jako podstawę egzystencji nowoczesnego, oświeconego i scentralizowanego państwa. Lud stał się odtąd nie tylko przedmiotem spekulacji filozoficznych i historiozoficznych oraz budowy utopii socjalistycznych, ale także obiektem badań topograficzno-statystycznych. Chodziło o zdanie sobie sprawy z liczby, rozmieszczenia, podstawy bytu i właściwości lud'u jako kamienia węgielnego takiego właśnie państwa 2. Doprowadziło to do przejścia z zainteresowań tylko człowiekiem i jego pozycją społeczną także na wytwory tego człowieka - a więc na kulturę ludową. Nie dziwne zatem, że obok znanego już wcześniej (choć jeszcze nie upowszechnionego) terminu ethnographia, pojawia się na obszar;;;e niemieckim w publikacjach J. Madera po raz pierwszy (1787) termin Volkskunde, odtąd coraz szerzej stosowany 3. Idea oświeceniowa jednak zakładała ogólny postęp kultury społeczeństwa. Zgodnie więc z ogólnymi tendencjami powstały wówczas pierwsze projekty szeroko zakrojonych programów badań kultury ludowej - typowe właśnie dla epoki oświecenia. Ale myśl oświeceniowa łączyła z tymi badaniami swoistą o c e n ę k u l t u r y l u d u: to nie tylko L..ld był uciskany, biedny i ciemny, ale i jego kultura była niska, zacofana i zabobonna. Znamienne, że właśnie wówczas stwOorzono pojęcie zabobonów i przesądów' Stąd oczywiście praktyczne podejście do całości tej kultury: należy ją poznać po to, by ją zmienić - podnieść, polepszyć, oczyścić z wstecznictwa, jednym słowem "oświecić" i zbliżyć do kultury elitarnej. To były zasadnicze idee oświecenia na Zachodzie. Były one z jednej strony wyznaniem politycznym mieszczaństwa nowej, prężnej klasy społecznej, dążącej do uzyskania odpowiedniego statusu w organizmie społeczno-państwowym. Boć przecież dopiero idee oświecenia zniosły B. Suchodolski, Rozwój nou:ożytnej filozofii s. 335-812. 3 L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde wissenschaften, Stuttgart 1969, s. 5. 2 czlowieka, Warszawa 1967, cz. II, Oświecenie, zwischen Germanistik und Sozial- �10 JOZEF BURSZTA wielowiekowe przekonania o ustanowionym przez Boga porządku społeczno-stanowym. Z drugiej znów strony idee te stały w służbie scentralizowanego, oświeconego absolutyzm'u, opierającego się o kształtujący się naród. W tym nowoczesnym organizmie narodowym stykały się na zasadzie równości wszystkie stany, klasy i kultury, a podstawą tej struktury ~l~. . Istniało więc swoiste z a p o t r z e b o wan i e n a p o z n a n i e t eg o l u d u. Mnożą się sta'tystyczno-topograficzne opisy poszczególnych prowincji kraju, pojawiają się - jak w Niemczech - domagania włączenia "nauki o ludzie" w programy szkolne 4, typowym zaś zjawiskiem stają się publikowane opisy podróży, zawierające zarysy obrazów etnograficznych poszczególnych krajów czy prowincji. POCZĄTKI ETNOGRAFII I FOLKLORYSTYKI OSWIECENIOWEJ W KRAJACH SŁOWIAŃSKICH Prądy oświeceniowe jak każde inne oddziaływały, aczkolwiek ze znacznym opóźnieniem, na kraje słowiańskie różnymi drogami 5. Przełamywały się one jednak rozmaicie w zależności od konkretnej sytuacji. Różna też była ich funkcja w odniesieniu do kształtowania się idei ludoznawstwa (tylko to zagadnienie nas tu obchodzi). Przecież większość ludów słowiańskich nie stanowiła dotąd państw narodowych, żaden z nich nie przedstawiał społeczeństwa o typie burżuazyjnym. Swoją państwowość posiadali Rosjanie i Polacy (do rozbiorów); Łużyczanie, Czesi, Słowacy, Słoweńcy, Chorwaci - wchodzili w skład państwa niemieckiego względnie monarchii austriackiej; Słowianie bałkańscy - Serbowie, Macedończycy, Bułgarzy - byli w przeważnej mierze pod panowaniem rozpadającego się z wolna feudalnego państwa tureckiego. Oświecenie w Rosji wykazuje wiele pokrewieństwa z zachodnim, ma jednak w całości swój własny wyraz i samodzielną linię rozwoju. W tym okresie - jak wykazują M. K. Azadowski i S. A. Tokarew - zaczyna się historia rosyjskiej folklorystyki i etnografii 6. Jest to zarazem okres tworzenia się silnego narodowego państwa i jego ekspansji na zewnątrz, zwłaszcza na Wschód, a także epoka kształtowania się rosyjskiej narodowej kuHury 7. Działacze i myśliciele oświeceniowi, skupieni 4 L Weber-Kellermann, 5 W. Markov, op. cit., s. 6. Bernerkungen zur slawischen Aufkliirung, [w:j /Jeutsch-slawische Veroffentlichungen des Instituts fur S\awistik, wyd. H. H. BicHeld, Berlin 1!t56, s. :349-366. 6 M. K. Azadov,Skij, Istorija 1'usskoj folkloristi.ki. Mosl;:va 19511: S. A. Tok;uev, lstorija russkoj etnografii, Moskva 1966. 7 M. K. Azadovskij, op. cit., s. '12. Wechselseitigkeit in sieben Jahrhunderten, �Oświecenie' i rumanly,~m a slowiańska etnografia i folklorystyka 11 przy dworze cesarskim, w akademii, na uniwersytetach, przy redakcjach pism, na stanowiskach administracyjnych, w wojsku itp. - byli wykładnikami tych procesów, a ich linia działania pokrywała się z interesami scentralizowanego absolutnego państwa i jego feudalnego ustroju pańszczyźnianego. J est szczególne, źe zainteresowania etnograficzne rodzą się nie w odniesieniu do badania l:Jdu rosyjskiego, lecz \v łączności z ekspedycjami na Daleki Wschód i z odkryciami (także przez zesłańców politycznych) ludów Syberii 8. Poza W. N. Tatiszczewem (1686-1750), autorem Leksykonu rosyjskiego (1744-1745, wydanego dopiero w r. 1793), a zarazem pierwszym, który wypracował obszerną ankietę dla zebrania danych historyczno-etnograficznych 9 aż do końca XVIII w. nie pojawiła się żadna praca etnograficzna o ludzie rosyjskim. Głośna 4-tomowa rozprawa L G. Georgi'ego z r. 1776-1780, napisana zresztą po niemiecku, Opisanie wszystkich w pa7'lstwie rosyjskim żyjących ludów, nie zawierała opisu ludu rosyjskiego. Dopiero M. L Antonowski w drugim rosyjskim wydaniu tej pracy (1799) uzupełnia ją takimże opisem 10. Powstało natomiast do tego czasu wiele dzieł opisujących ludy Dalekiego Wschodu, aż po rosyjską Amerykę. Odrębnymi drogami kroczyła natomiast folklorystyka. W łączncści z procesami tworzenia się narodowej kultury i z problemami narodowej samoświadomości, szereg pisarzy, poetów, encyklopedystów, jak: G. N. Tiepłow, L Bogdanowicz, W. K. Trediakowski, M. D. Czułkow, N. L Nowikow, M. J. Popow i in. - zwróciło uwagę na rosyjskie pieśni ludowe, muzykę, przysłowia, opowieści i inne gatunki folkloru. Opublikowano też szereg ich zbiorków 11. Wraz z kształtowaniem się rosyjskiej nauki historycznej z jej pierwszymi znakomitymi przedstawicielami, jak W. N. Tatiszczew (1686-1750), L N. Boltin (1735-1792), a zwłaszcza M. W. Łomonosow (1711-1765) wraz z podjęciem problemów etnogenezy i mitologii, dokumentowane przejawy folkloru zaczęto traktować jako źródła historyczne, jako zabytki i ślady dawno minionej przeszłości. Zainteresowania folklorem miały więc w Rosji podwójne źródło: jedno w obrębie nauki o literaturze narodowej, i drugie - w ramach nauki historycznej. Stosunek do folkloru był jednak typowo oświeceniowy. Traktowano folklor jako przejaw prymitywu, niskiej kultury, jako językowe i inne K Pierwszą monografią etnograficzną opisanie ludu Ostiaków G. Nowickiego op. cit., s. 76. ~ S. A. Tokarev, op. cit., s. 79-82. "l Tamże, s. 103, 125-131. 11 M. K. Azadowskij, op. cit., s. 42-81. - jak wykazuje Tokarew jest Krótkie zesłańca na Sybir. S. A. Tokarev, (1715), �]2 JOZEF BURSZTA pozostałości jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej itp. 12 Postawa więc czysto racjonalistyczno-oświeceniowa. Była to - jak mówi Azadowski "ludowość stroniąca od ludu i stwarzająca sobie o nim zupełnie iluzoryczne pojęcie" 13. W efekcie zaś walk klasowych w Rosji (powstania chłopskie), a potem wpływu rewolucji francuskiej - dominowała niechęć do mas ludowych i obawa przed nimi. Nowa epoka w folklorystyce rosyjskiej rozpoczyna się dopiero wraz z narastaniem tendencji demokratycznych (zwłaszcza wpływ pism A. N. Radiszczewa, 1749-1802), kiedy to zaczęto uznawać wartości literacko-estetyczne i etyczne literatury ludowej. Ewidentny jest wpływ idei oświeceniowych na powstanie zainteresowań ludem i jego kulturą w Polsce, a zatem na początki polskiej etnografii i folklorystyki 14. Wprawdzie realną inspiracją zainteresowań chłopami jako stanem było tło społeczne epoki - kryzys ustroj'<.lpańszczyźnianego i "sprawa chłopska", ale to właśnie znajduje odbicie w ideach polskiego oświecenia i to w szerszym aspekcie. mianowicie w ramach procesów kształtowania się nowoczesnego narodu i świadomości narodowej. Przejęta z Zachodu i dostosowana do warunków polskich teoria fizjokratyzmu nakazywała traktować rolników jako fundament bytu państwowego, a w położeniu chłopów wprowadzić zasadnicze ulepszenia - stąd rozmach publicystyki w tej sprawie. Dała ona pewne tylko efekty, doprowadziła jednak do niejakiego odbicia w literaturze rzeczywistego położenia chłopów. Nie miał żadnego istotnego i bezpośredniego wpływu na ideę ludo~ znawstwa polskiego przejęty również z Zachodu sentymentalizm jako kierunek estetyczno-literacki. Uczył on widzieć rzeczywistość wiejską w obrazach nierzeczywi'Stych, wysublimowanych i wyidealizowanych. Prowadził z jednej strony do szukania inspiracji dla własnej twórczości w '<.ltworachpoezji ludowej, stąd też stwarzał pewną zachętę do zbierania tych utworów ts. Były to jednak już zalążki prądu późniejszego - romantyzmu. Głębsze korzenie polskiego ludoznawstwa tkwią w oświeceniowym '" Tamże, s. 93. '" Tamże, s. 97. 14 A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków J 948; W. Bieńkowski, Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce, Wrocław 1956; A. Woźniak, Zródla zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego oświecenia, "Etnografia Polska" t. XV, z. 2, s. 37-51. 15 Cz. Remas, W kalinowym lesie, t.. 1 U źródeł Jolklorystyki polskiej, Warszawa 1965. �O.'wiecenie i romantyzm a slowiańska etnogmfiai folklorystyka 13 historyzmie. Na miejscu dotychczasowej historii kronikarskiej kształtują się nowe jej zasady oparte o racjonalizm, empiryzm i sensualizm, o naczelną ideę postępu, a za przedmiot swych zainteresowań historia brała po raz pierwszy wszystkie klasy narodu, poza tym także instytucje społeczne i gospodarcze, obyczaje i w ogóle sprawy kultury 16. Tak stawiał sprawy historyk nadworny i autor Historii narodu polskiego Adam Naruszewicz, za nim też Franciszek Salezy Jezierski traktował tradycję ludową jako równie ważne, jak pisane, źródło historyczne. Historyk-encyklopedysta, autor prac o Zydach, Karaimach, Cyganach i Tatarach, historyk prawa i działacz na niwie szkolnictwa - Tadeusz Czacki szukał również źródeł historycznych w "gminnych tradycjach", a za siłę napędową całego rozwoju społecznego uważał postęp rozumu. Ale - po katastrofie rozbiorów - nie można było w warunkach polskich być "historykiem świata chłodnym". Sytuacja stała się szczególna: upadek państwa zamknął dotychczasowe dzieje narodu i skierował polską myśl historyczną na specyficzne tory. Historii zaczęto przypisywać większą niż gdzie indziej rolę. Próbom racjonalizacji tragedii narodowej, przekonaniu, że historia miała ocalić imię narodu polskiego, odpowiadała z jednej strony myśl ojej wychowawczo-narodowej roli przyszłych pokoleń, z drugiej zaś określone praktyczne poczynania. "Należało zatem przeszłość Polski dokładnie badać. Zabytki chronić przed niszczeniem, rejestrować, ocalać, gromadzić na sposób muzealny" 11. Stąd właśnie pochodzi program historii narodu polskiego opracowany w 1802 r. przez H. Kołłątaja, w którym po raz pierwszy znalazł miejsce pełny program etnograficzny odzwierciedlenia kultury ludu "we wszystkich prowincjach, województwach, powiatach" 18. Z tej samej potrzeby pochodzić się zdaje odkryty niedawno bardzo szczegółowy kwestionariusz etnograficzny T. Czackiego z r. 1805, przeznaczony do badań w guberniach wołyńskiej, kijowskiej i podolskiej 19. Kwestionariusz ten zadziwia nas swoją wszechstronnością i dokładnością. Od tego też czasu w ramach Towarzystwa Przyjaciół Nauk War.szaw- M. H. Serejski, Wstęp, (w:] Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Kętrzyńskiego. 1775-1918, wyd. M. H. Serejski, Warszawa 1962, s. 13 i nast.; A. F. Grabski, Orientacje polskiej myśli historycznej. Studia i rozważania, Wrocław 1972, rozdz. I i II. 17 A. Witkowska, Sławianie, my lubim sielanki... Warszawa 1972, s. 7. 18 X. Hugona Kołłątaja "Korespondencja histo7'yczna z Tadeuszem Czackim ( ...), wyd. F. Kajsiewicz, Kraków 1844, t. 1, s. 21-22. l" R. Wojciechowski, Materiały z pierwszego okresu polskich zainteresowan 16 Stanisława folklorystycznych, pod red. s. 51-57. [w:] R. Górskiego Między dawnymi a nowymi i J. Krzyżanowskiego, laty. Studia folklorystyczne, 1970, Wroclaw-Warszawa-Kraków, �14 JOZEF BURSZTA skiego i w działalności Uniwersytetu Wileńskiego mnożą si~ liczne plany i próby kwestionariuszy badawczych i konkursów na opisy "gminne" w różnych dzielnicach kraju 20. W tych właśnie ośrodkach utrzymywała się szczególnie długo racjonalistyczna myśl oświeceniowa. W TPNW planowano wydanie dużego zbioru pieśni ludowych polskich i słowiańskich, tu też wyrastały studia nad dawną Słowiańszczyzną, tu kwitlo słowianofilstwo jako konkurująca z okcydentalizmem postawa w stosunku do przeszłości narodowej 21. W sumie można powiedzieć, że polska myśl oświeceniowa doprowadziła do powstania pełnego niemal programu badań etnograficznych i po części folklorystycznych, choć 'program ten nie został w części etnograficznej aż do czasów O. Kolberga wykonany. "Zawiniła" tu znacznie jak niżej zobaczymy - myśl romantyczna. Drugą cechą tego okresu był wspomniany już fakt traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła historycznego do odtworzenia kultury narodowej. Ale aktualnej kulturze tego ludu - tej etnograficznej zwłaszcza - towarzyszyła na ogół ocena pejoratywna i postawa jej podniesienia w imię idei postęp •.. !. Reszta Słowiańszczyzny - to mozaika ludów słowiańskich Europy środkowej i Bałkanów, włączonych w obce im organizmy polityczno-państwowe: Rzeszę Niemiecką, monarchię habsburską i Turcję. Kiedy śledzi się wpływ idei oświecenia na początki etnografii w tych krajach to zupełnie inaczej ma się sprawa w krajach bałkańskich (tureckich), a inaczej w reszcie krajów słowiańskich. W wyniku wielowiekowej niewoli tu~eckiej ludy południowo-słowiańskie - Macedończycy, Bułgarzy, Serbowie - były ludami jednowarstwowymi, chłopskimi, bez własnego mieszczaństwa i klasy feudalnej. To ludy o przedfeudalnej jeszcze strukturze typu patriarchalnego i o archaicznych cechach swej kultury 22. Brak było tu nosicieli idei rewolucji mieszczańskiej i dążności narodowych. Nie docierały tu prądy oświeceniowe, nie było też idei oświeconego absolutyzmu. Początki etnografii wiążą się w tych krajach dopiero z walkami niepodległościowymi drugiej !całowy XIX w. Wcześniejsze zaś od tych zainteresowania folklorystyczne były dziełem bądź uczonych obcych narodowości (Niemców, Czechów), 20 Dzieje Zob. R. Wojciechowski, folklorystyki polskiej, op. cit., s. 52 - tu zestaw tych usiłowań. Zob. też: i J. Krzyżanowskiego, pióra R. Wojciechowskiego 1800-1863, pod red. H. Kapełuś Wroclaw-Warszawa-Kraków 1970, rozdział Warszawskie (s. 15-60) oraz S. Świrki, Litwa i Bialoruś (s. 169 i nast.). 21 A. F. Grabski, Orientacje ..., s. 146 i nast. 22 W. Markov, op. cit., s. 351. �Oświecenie i 1"omant.yzm a słowiańska etnog1"afia i folklO1"yslyka 15 bądź emigrantów z tych krajów 23. Wiązały się one głównie z prądem romantyzmu. Sytuacja w krajach słowiańskich w ramach obu państw - Niemiec i Austrii - rozwinęła się dość jednolicie. Jest właśnie znamienne, że początki etnografii wiążą się tu ściśle z prądem oświeceniowym i to w podwójnym znaczeniu: z jednej strony chodzi o powstanie zainteresowań etnograficznych poszczególnymi grupami etnicznymi składającymi się na ludność tych państw (etnografia grup etnicznych), z drugiej o początki ctnografii w ł a s n e j grupy etnicznej, a więc etnografii n a r o d o w ye h. Gdy prąd pierwszy wiązał się z ideami i postulatami oś,vieconego absolutyzmu, to prąd drugi był zalążkiem i wykładnią narodowego odrodzenia poszczególnych słowiańskich grup etnicznych. Filozofia oświeconego absolutyzmu hołdowała tendencjom merkantylistycznym w rozwijającym się przemyśle, zaś w rolnictwie zasadom fizjokratyzmu. I tu natrafiamy na realizowanie zasadniczego ciągu myślowego: zasady fizjokratyzmu postulowały podniesienie rolnictwa jako ważnej dziedziny bytu państwowego na wyższy poziom poprzez serię reform i oparcie rolnictwa o zasady racjonalne; stąd z jednej strony bogata literatura fachowo~rolnicza, z drugiej seria prac statystycznych, geograficznych i innych, dających rozeznanie w rzeczywistej sytuacji, zwłaszcza w poznaniu lud'<.lrolniczego; stąd swoiS'te "odkrycie" grup etnicznych (nie wchodzących dotąd w problematykę polityki państwowej) i postulaty poznania ich kultury; stąd znów "odkrycie" kultury ludu jako swoistego fenomenu, ale zarazem tendencje do oceny tej kultury według zasad idei postępu. Stąd też nie ograniczanie się w opisie do obiektywnego odzwierciedlenia stanu tej kultury, lecz ukazywanie jej w łączności z postulatami zwalczania zacofania, przesądów, zabobonów, "złych" zwyczajów w życiu rodzinnym, wiejskim itd. Literatura ta przestaje być publikowana po łacinie - jak to było jeszcze przeważnie w XVII w., lecz w języku niemieckim, czasem francuskim. W językach tych publikują swoje prace także przedstawiciele "mniejszości narodowych", a więc oświeceniowi reprezentanci swych grup etnicznych. Z czasem jednak zaczyna powstawać literatura w słowiańskich językach narodowych. Tak powstała nie tylko dość bogata literatura etnograficzna dotycząca poszczególnych ludów słowiańskich w tych państwach, ale także - w ramach owej "etnografii narodowej" - pierwsza idea przynależności tych ludów do wielkiej wspólnoty słowiańskiej. Zjawiska te można prześledzić na dowolnym przykładzie. Tak było więc z ludoznawstwem na Łużycach, gdzie okres oświecenia, dzięki 23 Ch. Wakarelski, Etnografia Bu~garii, Wrocław 1965, s. 5; N. J. Hagen-Torn, Iz istorii bo~garskoj folkloristiki XIX veka, "Russkij Folklor" 1958, t. 3, s. 260-278. �16 JOZEF BURSZTA piśmiennictwu niemieckiemu jak i łużyckiemu, dał zarówno dość jasny obraz kaltury ludu, jak też doprowadził do powstania łużyckich organizacji kulturalnych oraz łużyckiego piśmiennictwa, w tym i łużyckiej etnografii 24. Podobnie w Czechach. Literaturę oświeceniową w duchu józefińskim o charakterze statystyczno-opisowym i pragmatyczno-opisowym reprezentuje J. Mader, posługujący się - jak wiemy - już w r. 1787 terminem VoLkskunde 25. Na drugim biegunie zaś mamy Józefa Dobrowskiego (1753-1829), wielkiego przedstawiciela czeskiej folklorystyki, twórcę jej początków, a zarazem twórcę naukowych badań Słowiańszczyzny, którego podejście do kultury ludowej, w tym i folklor'a, było typowo racjonalne 26. Oświeceniowe korzenie etnografii, na terenie należącej do Węgier SŁowacji, zostały świetnie ukazane w książce Vi ery Urbancovej 27. Obok typowych dla tego okresu podróżniczych opisów kraju, czynionych - jak to było w odniesieniu i do innych krajów, także do Słowian południowych 28 opisów zwracających główną uwagę na kulturę materialną i obyczaje, obok wypływających z fizjokratycznej polityki państwa rozpraw statystycznych, geograficznych, topograficznych i rolniczych, pojawiają się w tym czasie już para etnograficzne monografie regionów i opisy kultury ludu jako tematy samodzielne (np. J. Melzer, 1811), a także opisy etnograficzne poszczególnych grup etnicznych Słowaków, Węgrów, Rusinów, Słoweńców, Chorwatów i in. Twórcą takiej etnografii był głównie Jan Czaplowicz (178D-1847), a'ator wielu prac opisowych ,4 P. Nedo, Grundriss der sorbischen Vol/csdichtung. Bautzen 1966, rozdz. I; P. Nowotny, Zur Bedeutung der Vol/cs/cunde im Prozess des nationalen Erwachens der Sorben, [w:] "Letopis". Festschrift Hk Paul Nedo. Reihe C Volkskunde, nr 11/12, 1968/69, s. 166 i nast. Do najwybitniejszych należał nauczyciel gimnazjalny w Garlitz, Jan Horcanski (t 722-1799), uważający się za Łużyczanina, autor wielu prac, m. in. Von den Sitten und Gebrauchen der Lausitzer Wenden (1782), oraz G. K. Anton, działacz zalożonego w 1779 r. Oberlausitzer GesellschaH der Wissenschaften w Goditz, autor pierwszego zarysu etnografii Slowian (Erste Linien eines Versuches tiber der alten Slawen Ursprung, Gebrauche, Meinungen und Kenntnisse, Leipzig 1783). 25 J. Mader, Materialien zur alten und neuen Stat-istik von Bohmen, Prag 1787. Zob. H. Moller, Aus den Anfangen der Volkskunde aIs Wissenschaft, "Zeitschrift fii.[' Volkskunde", Jhrg. 60, 1964, s. 217-23.3. 26 J. Horak, Jacob Grimm und die slawische Vol/cs/cunde, "Deutsches Jahrbuch fiji' Volkskunde" Bd. IX, 1963, s. 11-13. 27 V. Urbancova, Poćiatky slovenskej etnografie, Bratislava 1970. 23 Zob. przypisy do rozprawy O. Kolberga, Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej, [w:] O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 63, Wrocław-Poznań 1971, s. 26-258. �O.'wieceni.e i ,.omanty.:m a slowiańska etnog,.afia i folklorystyka i teoretycznych. On to pierwszy w krajach słowiańskich jak dotąd by wynikało - zaczął używać terminu etnografia (od r. 1822), sformułował jej teoretyczne podstawy i zadania. Był zaś typowym przedstawicielem oświecenia. Pojmował on etnografię jako dyscyplinę narodową, co koronuje niejako oświeceniową myśl etnograficzną. To wszechstronne uwarunkowanie etnografii jako "nauki o ludzie" i jej dalszy prawidłowy - rzec można - rozwój został, jak niżej zob3.czymy, w znacznej mierze zwichnięty na pewien czas przez prąd romantyzmu, który w swej swoistej jednostronności położył nacisk głównie na zagadnienia folkloru, z dużym zaniedbaniem spraw czysto etnografiC'znych. II W NIEMIECKIM MATECZNIKU ROMANTYZMU Cocchiara w swojej głośnej pracy Dzieje folklorystyki w Eu1971) poświęcił 100 stron okresowi romantyzmu, w tym jednak tylko 11 folklorystyce w krajach słowiańskich, autorowi jak to słusznie stwierdza w przedmowie J. Krzyżanowski - mało znanych. Nie mamy analogicznego dzieła traktującego o dziejach etnografii w EuI'Opie. Istnieją tylko historie etnografii narodowych 29. Gdyby jednak takie dzieło powstało, to zapewne okres romantyzmu byłby w nim dość chudy. Bo romantyzm to okres narodzin i dominacji folklorystyki, a nie etnografii. Rozwój tej ostatniej został wyraźnie zahamowany. Romantyzm zachodni miał w folklorystyce inne ohlicze niż w Europie środkowej i w krajach słowiańskich. Gdy w ślad za angielskimi falsyfikatami Pieśni Osjana J. Macphersona (1762) i innymi publikacjami rzekomo ludowych pieśni, nastąpił w literaturze zachodnioeuropejskiej nawrót do przyrody, do życia wiejskiego, do idei Rousseau, do poezji ludowej jako do śladów historii narodowej, a zarazem zwrot ku irracjonalnym źródłom życia - to prąd ten stał się na Zachodzie czysto literackim, bez społeczno-politycznych konsekwencji w odniesieniu do narodu i ludu. W każdym kraju poszukiwano swojego narodowego Homera, L.ld zaś, a raczej jego rzeczywistą czy domniemaną twórczość poetycką traktowano Giuseppe ropie (wyd. polskie ,9 Jeden z nielicznych w literaturze europejskiej ogólnych zarysów historii etnografii, a to Wilhelma E. MUhlmanna, Geschichte der Anthropolagie, wyd. 2, Frankfurt am Main-Bonn, 1968, jest tylko historią myśli zachodniej, głównie niemiecko-anglosaskiej. Z krajów leżących na wschód nie mamy prawie żadnej informacji i kilka zaledwie nazwisk, wtrąconych zresztą na marginesie. Okres romantyzmu (i tylko niemieckiego) omówiony jest na 7 stronach (s. 67-72). Inne z przykładowych opracowań ogólnych (Ugo Bianchi, Staria dell' ethnologia, Roma 1965) nie zawierają żadnych informacji odnośnie do ludów i krajów europejskich. 2 - LucI. l. LVII �18 JOZEF 8URSZTA jako jedyne źródło do czasów przedhistorycznych, a zarazem za najlepszy środek wychowujący naród. Była to wyraźna opozycja i antyteza w stosunku do oświeceniowego racjonalizmu i klasycznej doktryny literackiej. Ta zasadnicza literacko-historyczna idea szybko przeszła przez Europę powodując w każdym kraju poszukiwania za domniemanymi wspaniałymi tworami poezji ludowej z zamierzchłych czasów. Była to - jak wiadomo - jedna tylko strona sprawy. Preromantyczna i roma.ntyczna idea literacka została w Niemczech, zwłaszcza okrc.'iu napoleońskiego, przerobiona i zaopatrzona w idealistyczne podstawy filozoficzne i w narodowc~polityczną ideologię. Powstała tak specyficzna postać romantyzmu niemieckiego dzięki sumie niemal równoczesnych poglądów wybitnych myślicieli. Gdy w filo,ofii sztuki romantycznej i w ogóle w wypracowaniu zwartego światopoglądu niemieckiej szkoły romantycznej szczególne zasługi położył F. W. J. Schelling (1775-1854) 30, w filozofii historii i państwa J. G. Fichte (1762-1814) i J. W. F. Hegel (1770-1831), to największy wpływ na myśl folklorystyczną w krajach słowiańskich, powiązaną naj ściślej z ideą słowiańskości, wywarły teorie Herdera, a następnie braci Schlegelów i Grimmów. J. G. Herder (1774-1803) oddziałał na Europę, a zwłaszcza na Słowiańszczyznę, dwoma głównie dziełami: Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1784-1791) oraz Stimmen der Volker in Liedern (1803). Będąc sam typowym przedstawicielem oświecenia, dał zasadnicze idee niezmiernie produktywne w rozwoju oblicza społeczno-narodowego i politycznego romantyzmu słowiańskiego, a to głównie: przez stanowisko w sprawie samej filozofii, gdyż - jak pisał - "wszelka filozofia, która ma się stać własnością ludu, musi uczynić lud swym punktem centralnym"; przez prezentowanie dość radykalnych poglądów atakujących absolutyzm państwowy, sztywność Kościoła wywierającego zgubny wpływ na kulturę ludów Europy; przez domaganie się zniesienia pańszczyzny i głoszenie idei człowieczeństwa i emancypacji człowieka; dzięki twierdzeniu, że między poszczególnymi narodami nie ma różnic jakościowych i że istnieje absolutna jedność rodzaju ludzkiego od ludóv'l prymitywnych do cywilizowanych; przede wszystkim zaś dzięki szczególnym sympatiom do Słowian i traktowaniu ich jako ludów wykazujących szczególne wartości charakteru i kultury i jako tych, które w dalszych losach Europy mają odegrać zasadniczą rolę ~l. Młody Schelling i romantyczna filozofia historii, [w:l Historia z dziejów ideologii XIX w., Instytut Filozofii i Socjologii PAN. Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 7, Warszawa 1961, s. 5:~·-95. 31 J. G. Herder, Myśli o filozofii dziejów, tłum. J. Galecki, Warszawa 1962. t. I i II; zob. przedmowę E. Adlera, s. IX-XXXII. 30 A. Orlowski, i wolność. Studia �O"wi('('cnic i romantyzm a slowiańska etnografia i folklorystyka 19 Myśli Herdera kontynuował szczególnie F. Schlegel (1772-1829), główny ideolog wczesnego romantyzmu niemieckiego uzasadniający i rozwijający myśli Herdera o literaturze ludowej jako "duszy narodu"; twierdził, że oto naj wspanialszym okresem historii było średniowiecze, że jakość romantyczna powstała ze związku "ducha nordyckiego z duchem chrześcijaństwa", że wreszcie indywidualna osobowość jest przejawem osobowości plemienia itp. Kiedy zaś potem F. C. Savigny i L. Ranke rozwinęli kult narodowości w nauce historycznej, kiedy okazało się, że niemiecki romantyzm był odrodzeniem niemieckiego języka i wyrazem tendencji zjednoczenia niemieckiego rozdarcia szczepowego - ta pełna już a inna od zachodniej idea romantyzmu niemieckiego uzyskała pełną siłę oddziaływania na myślicieli w krajach słowiańskich. Wpływ niemieckiego idealizmu lat 1770-1830 na Słowiańszczyznę był istotnie silny i szedł zarówno bezpośrednio z Jeny, Ber lina, Heidelbergu czy Wiednia, jak i pośrednio przez samą dyfuzję literatury niemieckiej czy francuskiej 32. Równolegle z tym ideologiczno-filozoficznym wpływem szedł z Nie-miec inny, czysto folklorystyczny. Gdy w ślad za wezwaniem Herdera wyszedł w latach 1805-1808 pierwszy niemiecki zbiór pieśni ludowych w wydaniu L. A. von Arnima i C. Brentano pod romantycznym tytułem Des Knaben Wunderhorn, w latach zaś 1812-1823 ukazały się głośne w świecie 3-tomowe Kinder- und Hausmiirchen braci Grimmów (Jakuba i Wilhelma), w latach 1816-1818 tychże Deutsche Sagen a później opracowania słownikowe i gramatyki, stąd zaś rzeczywiste początki językoznawstwa i zastosowanie metody historyczno-porównawczej w literaturze folklorystyka niemiecka zaczęła gwałtownie promieniować na Europę, także na Słowiańszczyznę 33. Zanim jednak przejdziemy do kształtowania się ideowego prądu romantyzmu w krajach słowiańskich i jego związku z ludoznawstwem zobaczmy, jakie możliwości i jakie uwarunkowanie dla kształtowania się etnografii i folklorystyki przedstawiał oddziaływujący tak silnie na kraje słowiańskie romantyzm niemiecki. Romantyzm był zarówno prądem historycznym, jak i (przede wszysi-kim) literacko-artystycznym. W obu tych odgałęzieniach (inne jak np. romantyzm ekonomiczny czy w muzyce nas tu nie interesują) romantyzm przedstawiał swoisty model widzenia świata, jego odtwarzania, oraz specyficzny do tego świata stosunek. 32 Zob. J. Mall, Slau-ische und deutsche Romantik, [w:] Deutsch-slawische Wechselseitigkeit in sieben Jahrhunderten, Berlin 1956, s. 373 i in. Wiadomo także skądinąd, że najbardziej wziętymi w całej Europie były wówczas uniwersytety niemieckie, gdzie kształciła się zasadnicza większość młodzieży z krajów słowiańskich. 3:; Zob. J. Horak, op. cit. �20 JOZEF BURSZTA Ludoznawstwo ukształtowało się jako nauka historyczna, zatem można zasadnie szukać jego uwarunkowań czysto obiektywnie naukowych, w tym wypadku w romantycznym historyzmie. Jak się jednak okazuje, uwarunkowania te miały raczej charakter negatywny nie wpłynęły pobudzająco na badania typu etnograficznego. Romantyzm historyczny, reprezentowany głównie przez L. Rankego, był arrtypragmatyczny, przeciwny tak przecież zaangażowanej w ideę postępu filozoficznej historii oświecenia, wstawiał wprawdzie na to miejsce obiektywistyczną postawę badawczą: "jak to rzeczywiście było", ale zarazem - wbrew tej zasadzie hołdował intuicyjnemu rozumieniu "woli działających wybitnych jedn05tek, ducha epoki, czy takich instytucji jak państwo w ostatecznym rachunku twór myśli Boga. Wszelkie zmiany w historii są wyrazem woli Boga ...". "Prawa postępu zostały zastąpione przez idee lub tendencje rządzące okresami i one to były przedmiotem, który należało w badaniu wykryć. Najczęściej odwoływano się do idei ducha narodu, nader popularnej wśród historyków doby tzw. romantyzmu" 34. Jak z jednej strony przestrzegano "obiektywnego" idiografizm'u, tak z drugiej popadnięto w historiozoficzną metafizykę i w idealistyczne koncepcje finalistyczne typu "ducha narodu". Ta szkoła historyczna (Savigny, K. F. Eichhorn, B. G. Niebuhr, J. Grimm, Ranke) usiłowała pracować tylko na dobrze udokumentowanych źródłach - a tych w stosunku do kultury ludowej raczej nie było. Kiedy jeszcze uwzględni się podkreślane w literaturze niemieckiej jej estetyczne zabarwienie stąd niechęć do "brzydkich" i "nieokrzesanych" ludów egzotycznych .- negatywne uwarunkowanie rozwoju zarówno etnografii jak i etnologii (aby posłużyć się tymi dawnymi rozróżnieniami) staje się widoczne. Nie dziwne więc, że zamiast dążności do konkretnych badań ludoznawczych, zapanowały wówczas spekulacje na temat ludów i ich ras. Nie wyczuwano w ogóle - jak to stwierdza Miihlmann - potrzeby konfrontacji owych spekulacji etnicznych w konkretnych badaniach terenowych 35. Zatem nie w historyzmie sensu stricto, ale w koncepcjach filo7.oficznych oraz w prądzie literackim należy szukać powiązań zainteresowań etnograficznych, a zwłaszcza folklorystycznych. Herder dal i upowszechnił pojęcie narodu, ludu i ducha ludu (Volksgeist). Pojęcia te zrobiły odtąd zawrotną karierę; rozdmuchane w okresie upadku Niemiec za czasów napoleońskich, przewijały się odtąd jako idol niemieckiej etnografii i folklorystyki aż do osiągnięcia karykaturalnych rozmiarów w okresie hitlerowskiego nazizmu 36. Ta romantyczna idea - idea narodu, narodoJ. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 196H,s. 75 i 79. W. Miihlmann, op. cit., s. 67. 3(; Można dodać, że ten właśnie idol .,ludu", "ducha ludu" wpędzi! etnografię niemiecką w okresie hitleryzmu w taki kryzys, z którego jeszcze dotąd nie możę ~4 35 �Oświecenie i romantyzm a slowiatiska etnografia i folklorystyka 21 świadomości narodowej, odrębności i narodowego indywidualizmu - miała niezwykłą siłę promieniowania zwłaszcza na te narody jak większość słowiańskich które były cząstką obcych im państw. Romantyczna treść pojęcia ludu i jego miejsca w obrębie narodu oraz powstające zagadnienie świadomości i odrębności narodowej z jednej, a światowa kariera Pieśni Osjana z drugiej skanalizowały się na terenie Niemiec głównie w dwóch kierunkach poczynań: w powstaniu badań językoznawczych oraz we wspomnianym już poszukiwaniu i badaniu poezji i prozy ludowej jako właśnie naj czystszych, nieskażonych przejawów i języka, i kultury narodowej w ogóle. Epoka romantyzmu to właśnie okres, w którym nastąpiło odejście od dotychczasowej koncepcji biblijnego pochodzenia języków (wieża Babel) i od twierdzenia, że język jest darem Boga. Narodzone wówczas językoznawstwo porównawcze (głównie działalność braci Grimm) wskazała, że każdy język jest wynikiem długiego procesu rozwoju i ono też wniosło koncepcję rodzin językowych - słowiańskiej, fińsko-ugryjskiej, uralo-ałtajskiej itd. Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że właśnie problemy językoznawstwa doprowadziły wtedy do konkretnych ekspedycji badawczych, m. in. aż w głąb Azji, mających jednak na celu zagadnienia ściśle językowe, a nie etnograficzne. Uzyskane przez te ekspedycje materiały etnograficzne nie były zaprogramowane 37. Historia niemieckiego ludoznawstwa w okresie romantyzmu jest bardzo pouczająca. I. Weber-Kellermar,n nazywa ten okres jako "Verkli:i.rung der Volkskunde" - przeobrażenia ludoznawstwa. Można by nazwać także dosadniej jako zahamowanie etnografii. Okazuje się bowiem, że zainteresowania etnograficzne wówczas niemal zupełnie zanikły, gdy w poprzednim okresie nie tylko wypracowano pełny niemal program etnografii kraju, żądano nauki etnografii w szkołach wyższych, ale i powstało wiele wartościowych opracowań etnograficznych. Tymczasem "teraz wkroczył całkiem nowy element do wiedzy o ludzie: nie obejmowała ona j'JŻ nauki o ludności, opisu jego położenia, jego zewnętrznego i wewnętrznego sposobu życia, do czego zmierzali pisarze oświeceniowi; teraz miała ona służyć tylko poznaniu tajemnic ducha ludu, którego istnienie starano się uchwycić i wykazać w manifestacjach kulturowych ludu WOSCl, ona wyjść. A jego źródła tkwią właśnie w romantyzmie. Niech wystarczy jeden pI·zykład. W r. 1810 - wtedy, gdy ustawały już zainteresowania etnograficzne F. L. Jahn opublikował książkę Deutsches Volkstum, zawierającą fascynacje niemieckim "duchem ludu" i służącą wyraźnie celom polityczno-narodowego (nawet nacjonalistycznego) wychowania. Ksiąźka ta miała do r. 1944 aż 16 wydań. W jej duchu za czasów Hitlera przemianowano berlińską katedrę etnografii na katedrę "fUl"Volkstumskunde". To mówi samo za siebie. 37 W. Mi.ihlrnann, op. cit., s. 70-72. �22 JOZEF BURSZTA przede wszystkim w pieśni, bajce, podaniu, wierzeniu i w kulcie" piero w latach czterdziestych zagadnienia etnografii podejmie Riehl (1823-1897), dając pełne naukowe podstawy tej nauce. SŁOWIAŃSKIE PARALELE LUDOZNAWCZE DoW. H. 38. W DOBIE ROMANTYZMU Czy można mówić a romantycznym "Verkli:irung der Volkskunde" w krajach słowiańskich? Czy posiew romantyzmu był tu taki sam? Co można zapisać na konto samej czystej idei, a co wyrosło w ludoznawstwie z rodzaju słowiańskiej gleby? Dzieje ludoznawstwa w każdym z krajów słowiańskich wykazują żywą recepcję i rozwinięcie choć z różnym opóźnieniem zasadniczych idei romantyzmu właśnie romantyzmu niemieckiego. Gdy z Europy zachodniej szedł nieokreślony "powrót do natury" Rousseau'a, który zakwitł mdłym kwiatem estetycznego sentymentalizmu, gdy pod wpływem pisarzy angielskich powstał literacki prąd scottyzmu i byronizmu, wyznaczający określony wzór osobowości twórcy - literata i malarza to na myśl ludoznawczą oddziałał przemożnie herderyzm. Prąd herderyzmu stał się dla krajów słowiańskich jakąś ideą synkretyczną, złożoną z wielu elementów. Można w nim odszukać i tęsknotę za ludowymi starożytnościami literackimi w postaci Pieśni Osjana Macphersona czy Reliques Percy'ego; i głośne oraz zawierające najwięcej dynamizmu społeczno-politycznego idee samego Herdera o narodach słowiańskich, o ludzie, o cechach ludowo-narodowych wyrażających się w pieśni ludowej itd.; to także osiągnięcia zbierackie i analityczne Arnima, Brentano, Grimma i in., rozszerzające pierwszoplanowe zainteresowania pieśnią ludową na całą ludową twórczość artystyczną. W tak odczuwanym i ukształtowanym herderyzmie zawarte były te wszystkie podstawowe idee społeczno-narodowe, które tkwiły u ludów słowiańskich in potentia, które wyzwoliły drzemiące tendencje i siły, które rozświetlały nagle horyzonty przyszłości i kierunek działania. Był to jedyny okres w historii stosunków niemiecko-słowiańskich, w którym istniała zgodność społeczno-narodowych, politycznych i kulturalnych tendencji narodu niemieckiego i budzących się do życia narodowego l'udów słowiańskich. To przecież złoty okres humanizmu niemieckiego! W każdym z krajów słowiańskich prąd romantyzmu rozpoczął się od gwałtownego zwrotu ku poszukiwaniom ludowej twórczości poetyckiej. Nie chodzi nam tu, oczywiście, o odtworzenie tej bogatej i obszernej 3~ L Weber-Kellermann, op. cit., s. 12. �Oświecenie i r01nanty"!nl a slotvia11ska et-nagrajia i folklorystyka 23 historii, ale jedynie a zarysowanie jej głównych linii celem wydobycia ludoznawczych konsekwencji tego ruchu. Zachód zachwycał się nadal swym Osjanem, Niemcy odkrytymi w połowie XVIII w. Nibelungami, Duńczycy otrzymali (1811) swoje Altdiinische Heldenlieder, a Szwedzi Svenska Folkvisor (1815), Lonnrot dał potem Finom głośną Kalewalę, zaś Kreutzwald Estończykom ich epopeę Kalevipoeg. Słowianie szukali swoich historycznych epopei ludowych. Czacki wierzył w pilnie posz'ukiwanego przez siebie polskiego Osjana, tak jak i Chodakowski 39. Wiodące w polskim ruchu umysłowym Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk ogłosiło (1821) konkurs na zbiory pieśni ludowych. Wcześniej już czeski poeta Wacław Hanka nie znalazłszy narodowego odpowiednika Osjana rzucił w świat głośne swe falsyfikaty (długo uważane za autentyki) Rękopis królodW07'ski i Zielonogórski. Uderzyły i działały pobudzająco zwłaszcza zbiory epickich pieśni serbskich Vuka Stefanowicza Karadżicia (1787-1864) i późniejsze powiększone ich wydania, tłumaczone na wiele języków. Ich wpływ na ruch zbieracki w krajach słowiańskich był rzeczywiście ogromny 40. Chodziło nie tylko o pieśni, ale i inne wytwory ludowej twórczości. Właśnie tu "pionierem w pracy zbierackiej i badawczej nad słowiańską poetycką twórczością ludową - pisze znawca zagadnienia, Małasz Aksamitowa -- był właściwie Zmian Dołęga-Chodakowski (Adam Czarnocki). On pierwszy z kijem w ręku i torbą na plecach przeszedł pieszo tysiące kilometrów drogami Białorusi, Ukrainy, Polski i Rosji, zaglądając pod strzechy chat chłopskich, zapisując pieśni, baśnie, legendy, zagadki ludu, badając jego obrzędy i zwyczaje". "Sięgając do materiału folklorystycznego Chodakowski widział w nim drogocenne źródło do zrozumienia gh;bokiej starożytności ludów słowiańskich" ... "uważał za niezbędne przestudiować wspólny okres historii słowiańskiej" a w tym celu "zwrócić się do reliktów kultury materialnej, języka i twórczości ustno-poetyckiej wszystkich narodów słowiańskich, od gór Uralskich i Kamy na zachód do Łaby i Lasów Hercyńskich, od północnej Dźwiny na południe do gór Bałkańskich i morza Adriatyckiego" 41. Zob.: M. Szyjkowski, Osjan w Polsce, Kraków 1912. Horak, op. cit., s. 13 i nast.; M. Gavazzi, Razvoj i stanje etnografije u Jugoslavii, "Lud Słowiański" 1930, z. 2, s. B., 269; N. I. Hagen-Torn, op. cit., s. 261 i nast.; Dzieje folklorystyki polskiej, op. cit., s. 6'9-73; V. E. Gusev, Vuk Karadżić i russkaja folkloristika, "Russkaja Literatura" 1964, nr 2, s. 149-0165. 4' L. Malasz-Aksamitowa, Pionie T folklorystyki słoWiańskiej Zorian Dołęga-Chodakowski, "Literatura Ludowa" 1967, R. 11, nr 1-3, s. 95-97. Zob. gruntowną rozprawę z tekstami niektórych pism w oprac. J. Maślanki: Zorian Dolęga-Chodakowski, O Sławiańszczyżnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, Warszawa 1967. 'In 4/'.1. �24 JOZEF BURSZT A U Chodakowskiego znajdujemy najpełniejszy program badań ludoznawczych i ich znaczenia, program podzielany powszechnie przez romantycznych folklorystów słowiańskich. W tym duchu trwa we wszystkich krajach żywa akcja zbieracka i wychodzą publikacje zbiorów \';.1dowej twórczości poetyckiej. Na terenie Łużyc zbierają i publikują materiał folklorystyczny w latach dwudziestych H. Zejler, H. Krygar, J. P. Jordan, a zwłaszcza J. E. Smolerj będący w żywym kontakcie z folklorystami-romantykami innych krajów, zwłaszcza czeskich, polskich i rosyjskich 42. Z terenu Czech, Moraw i Słowacji znane są głośne nazwiska: J. P. Szafarzyk, F. W. Czelakowski, J. Kollar, F. Palacki, J. B. Benedicti, K. J. Erben, F. Suszil i inni 43. Na terenie Jugosławii, obok głośnego Karadżicia działali: S. Vraz, I. Kukuljević-Sakcinski, M. Stojanović, S. Ljubić, czy Polak, Emil Korytko 44. Na folklorystów bułgarskich, działających, z racji tureckiego ucisku. głównie na emigracji, wpływał choć ze znacznym opóźnieniem z jednej strony przykład Karadżicia, który pierwszy w ogóle opublikował nieco pieśni bułgarskich, a następnie rosyjskie prace i badania na tym terenie J. 1. Wenelina (1829-1835), W. 1. Grigorowicza (1844-1848), później P. A. Bessonowa (zbiór pieśni, 1855). Za tymi poszli zbieracze bułgarscy, zarówno emigranci, jak i miejscowi, głównie nauczyciele: D. Miladinow, Neofit Rylski, N. N. Katranow, I. Wogorow, R. Popowicz i in. Rozmach badawczy zaczyna się jednak dopiero po wojnie krymskiej 45. W Polsce 1. B. Rakowiecki tłumaczy i publikuje oba czeskie n;ko;::isy - Królodworski i Zielonogórski 46, przeważają tu jednak opracowania ogólnohistoryczne, o których jeszcze wspomnimy. Dopiero w latach trzydziestych publikują swoje zbiory pieśni ludowych Wacław z Oleska (Zaleski), Ż. Pauli, K. W. Wójcicki. W Rosji, po pierwszych, oświeceniowych zainterewwaniach twórczością ludową, następuje szczególnie po r. 1812 - wzmożenie tego 4~ P. Nedo, op. cit., s. 61-68. - Z braku miejsca tu i w następnych partiach nie będziemy wymieniać tytułów publikacji i zajmować się nimi bli:i.ej, odsyłając jedynie do ważniejszych opracowań. 4.3 J. Horak, op. cit., s. 18-36; V. Urbancova, op. cit., s. 155-165; J. Polivka, Folklorystyka czeska. P1'zegląd bibliograficzny, "Wisła" 1888, t. 2, s. 563-581. 44 M. Gavazzi, op. cit., s. B. 267-273; St. Stojkova, Vklad ućenych Russiji tV 1'UZvitije bulgarskaj folkloristiki XIX veka, "Russkij Folklor" 1963, t. B, s. 2BO; V. Novak, Delez zahodnih in vzhodnih Slovanov v raziskovanju s(ovenske ljudske kulture. "Slavisticna Revija" 1971, R. 19, z. 4, s. 385-403. 45 P. Dinekow, B'lgarski folklor, cz. l, Sofija 1959. s. 71-155; N. 1. Hagen-Torn, op. cit., s. 260-278; St. Stojkova, op. cit., s. 273-287. 46 Zob. w tej sprawie: A. F. Grabski, op. cit., s. 170 i in.; Dzieje folklorystyki polskiej, s. 44 i nast. �Oliw;eccn;!' romantyzm i a slowiańska etnografia 2;") i folklorystyka zainteresowania już o charakterze romantycznym. Ukazuje się np. nowe wydanie pierwszego zbioru plesm rosyjskich K. Daniłowa (1818). I. M. Sniegiriew publikuje pierwszy zbiór przysłów (1822), za czym idą jego nastf;pne prace folklorystyczne (1831, 1837). Działa tu spora grupa rosyjskich słowianofilów, uznających twórczość ludową za nieskażony pierwiastek ludowości. Typowo romantyczne prace 1. 1. SrezniewskiegQ (1831, 1832, 1833) dotyczą Ukrainy i Słowacji, a M. A. Maksymowicz daje większy zbiór pieśni małorosyjskich (1827). Białoruską folklorystyką (pieśniami. mHologią) interesują się wpierw Polacy (M. Czarnowska, 1817, Z. DolE:ga-Chodakowski, J. Czeczot, R. Zienkiewicz i in.), narasta wkrótce działalność Białorusinów (I. Grigorowicz, 1. Nosowicz, P. Szpilewski i in.) 47. FUNKC.JA POEZJI LUDOWEJ. LUDOWOSC I IDEA SŁOWIAŃSKA Poetycka twórczość ludowa urosła w dobie romantyzmu do naczelnej wartości. Wynikało to bezpośrednio już z filozofii romantycznej. W opozycji do idei oświeceniowych uważano, że świat nie da się ogarnąć na zwykłej drodze rozumu, że świat materialny jest tylko szczeblem do światów innych, a najwyższe wartości kryją zjawiska nadprzyrodzone drogą zaś do tych światów jest przede wszystkim poezja. Stąd szczególne podkreślanie wartości umysłowych (duchowych) 48. Poezja ludu ma prócz strony artystycznej, która w oświeceniu była jedyną stroną zainteresowania także dalsze wartości: odzwierciedla, jak to głosił Herder, nastroje ludów, ich indywidualność. Od strony zaś historycznej zawiera w sobie zakrzepłe ślady dawnej przeszłości, nie zawarte w dokumentach pisanych. Można więc na jej podstawie zrekonstruować "ludowy" etap dawnej historii narodowej. Z tych podstawowych założeń wypłynęły niezmiernie istotne konsekwencje: literackie, ideologiczne i naukowo-poznawcze. Poeci romantyczni (Mickiewicz, Puszkin, Preseren, Mazuranić i in.) nie tylko zafascynowani byli ludową poezją, ale opierali się na niej i tworzyli wedle jej kanonów. Kryław pisał bajki według stylu języka 47 A. Tokarev. Jolkiorystyka XIX op. i cit.; XX M. K. Azadowskij, op. w., .,Literatura Ludowa" V. K. Bondarchik, Basic nary ethnography, kuj Byelorussian etnagrafii cach polskich 4" XIX st., Minsk dasledćykav Cz. Zgorzelski, stages and tendencies Moskow 1964; in Romantyzm st., "Lud" 1967, the L Sołoniewicz, R. 11, development V. K. Bandarcyk, 1964, s. 30 - 57; Tenże, XIX cit.; Belaruskaja 1967, t. 51, s. 93-102. w Polsce, Lublin 1957, s. 10 i nast. nr Białoruska 1-3, s. 15-211; of prerevolutioGistoryja etnagrafija belarusu pra- �26 JOZEF BURSZTA ludowego, tak jak W. A. Żukowski swoje ballady. Wiążą ~if: z tym zainteresowania językowe. N. M. Karamzin stał się głosicielem odnowy rosyjskiego języka literackiego, który ma opierać się bezpośrednio o język ludu. Okazało się też, że w takich krajach, w których narodowość słowiańską reprezentował tylko lud -- jak to było na Łużycach, w Czechach, Słowacji, Bułgarii i w krajach jugosłowiańskich dialekty ludowe awansowały w tym właśnie okresie do pozycji języka narodowego, a ludowa twórczość poetycka stała się początkiem literatury narodowej. Było to oczywiście wyrazem narodowego odrodzenia. Nie bez słuszności można powiedzieć, że zainteresowanie formą dokumentowanej twórczości ludowej doprowadziło do powstania i rozwoju językoznawstwa. Dzięki takim właśnie zainteresowaniom Dobrowskiego i Szafarzyka powstaje w Pradze centrum slawistyczne, w tym badań językoznawczych. W celach slawistyczno-językoznawczych Rosyjska Akademia Nauk wysyła w latach trzydziestych i czterdziestych kilku młodych uczonych (LI. Srezniewskiego, P. I. Prejsa, J. Wenelina, W. I. Grigorowicza, O. M. Bodiańskiego, później nieco A. F. Hilferdinga) do poszczególnych krajów słowiańskich celem głównie poznania i opracowania słowiańskich języków i stworzenia w Rosji mocnego ośrodka slawistycznego 49. Obchodzą nas tu jednak szczególnie sprawy ludoznawcze. Przypomnijmy sobie dokonania Chodakowskiego: poprzez 'achwycenie tego, co kryje się w umysłach ludzi w kurnych i zadymionych chatach chłopów, dotrzeć można do pierwotnej kultury narodu i do pierwotnej kultury Słowian. Powstały stąd dwa istotne ukierunkowania: badania starożytności narodowych i badania starożytności słowiańskich - oba wykszb.łcone w postać potężnej siły ideomotorycznej, oba doprowadziły ostatecznie do powS'tania czegoś w rodzaju mitów. Przedmiotem zainteresowań bowiem nie stała się aktualna rzeczywistość społeczno-kulturowa, ale kultury w czasie bardzo odległe: starożytność krajowa i starożytność słowiańska - obie ujmowane przede wszystkim przez pryzmat ludowej tradycji. Taką była praca Rakowskiego Prawda ruska (1820-1822), taką głośna rozprawa W. Surowieckiego Sledzenie początków narodów słowiańskich (1824), tłamaczona wkrótce na język niemiecki przez Szafarzyka (1828), taką wreszcie praca tegoż ostatniego Slovanske starozitnosti (1836-1837). Bardzo wyraziście ujawnia się to w Rosji, gdzie A. Korniłowicz wydaje (1824) pracę Russkaja starina. Zwłaszcza w latach trzydziestych dominuje u historyków i folklorystów rosyjskich entuzjazmowanie się .9 S. A. Tokarev, op. cit., s. 259-2-64;Sl. Stojkova, op. cit. �O.~u:jeccni{' i roman t !j.?l1/ a slOlviartska etnografia i folklorystyka 27 dawnymi patriarchalnymi czasami, ucieleśnionymi w obszczynie pod,,;tawowej komórce społecznej starej Rusi, jako małej wspólnocie gminnej opartej o kolektywne władanie ziemią, wspólnotę wiary i obyczaju i rządzonej przez zgromadzenie członków wspólnoty - "mir". Typowym przedstawicielem był tam 1. P. Sacharow. Kiedy w Polsce ucieczka w przeszłość i to w przeszłość bezczasową - była po części ucieczką z rzeczywistości aktualnej, z czasu jakby to powiedział M. Eliade 50 historycznego w czas sakralny, do źródeł sacrum i niejako do świętej przestrzeni zarówno narodowej, jak i słowiańskiej, to w Rosji idealizacja ruskiej stadny stala się podstawą podzielanego przez konserwatywnych myślicieli stanowiska "oficjalnej ludowości" 51. W odniesieniu do zagadnień ludoznawczych wykwitły na glebie słowiańskiej dwie podstawowe idee: hldowości i słowiańskości (idei słowiańskiej). Były to idee złożone, stojące w bezpośrednim do siebie stosunku - idee, będące nie tylko jakimś synkretycznym hasłem o okrEślonej konstrukcji treściowej, ale zarazem praktyczną i dynamiczną postawą w stosunku do rzeczywistości, do otaczającego świata. To jakby nowa religia, nowe wyznanie intelektualistów tej epoki. Ta postawa, ta romantyczna religia działała specyficznie wyborczo i selektywnie; pozwalała widzieć tylko pewne strony rzeczywistości, a znieczulała na inne. Ta jakby atmosfera intelektualna, w której swoiście przełamywała siG rzeczywistość etnograficzno-folklorystyczna, przez którą przenikały tylko pewne strony tej rzeczywistości, a i te nabierały w owym "przejściu przez atmosferę" specyficznych kSZJtałtów. L u d o w ość to zjawisko bardzo szerokie, wyrazaJące zarówno konkretne postawy jak i treści, różne jednak w różnych warunkach krajowych w zależności od różnej sytuacji społeczno-gospodarczej. polityczno-klasowej i historyczno-kulturowej. Wchodzi tu zarówno pewien stosunek do spraw ludu jako części społeczeństwa uwidoczniony w typowo ówczesnym określeniu ludolubstwa, jak też specyficzne dodatnie wartościowanie niektórych wytworów ludu tutaj słownej twórczości artystycznej, ludowej literatury. To wreszcie także określone widzenie cech tego ludu w aspekcie narodu w sensie ucieleśnienia cech narodowych w ludzie, aż do utożsamiania ludowości z narodowością. Stąd poszło pojęcie indywidualizmu narodowego. Różnie jednak było w odniesieniu do spraw państwa. Ludowość przełamywała się tu swoiście w zależności od postaci tzw. kwestii chłopskiej. Inaczej było tam, gdzie .;0 M. Eliade, SaC1'um mit - historia, " S. A. Tokarev, op, cit., s. 198-200. Warszawa 1970. �28 JOZEF BURSZT A poddaństwo chłopóv,,- było zniesione i złagodzone, a inaczej w tych krajach (jak w Polsce i w Rosji), gdzie system poddańczo-pańszczyźniany trwał nadal i był podstawą struktury i ekonomiki państwa. Zdając sobie sprawę z nieunikni<mych tu uproszczeń, można przedstawić istotne cechy ludowości (mamy tu głównie na myśli stosunki polskie i rosyjskie) następująco: 1) pojmowanie ludu jako "gminu", jako jakiejś bezkształtnej m'lsy, bez większego zwracania uwagi na jego zróżnicowanie zarówno regionalne jak i narodo'vve; ważne, że ten gmin przechowuje skarby folklor'a, które należy wydobyć, obojętnie od jakiej grupy etnicznej. Stąd polscy folkloryści romantyczni zwrócili uwagę nie tyle na folklor ludu polskiego, lecz raczej na ukraiński i białoruski, uważając je za bardziej interesujące i bogate 52; na zróżnicowania etniczne wyczuleni byli tylko ci, których interesowały różnice językowe; 2) zwracanie uwagi niemal \vyłącznie tylko na kulturę umysłową ludu i na te dziedziny kultury społecznej, w których 'ujawniła się ludowa poezja i w ogóle "duch ludu", a prawie kompletne niezauważanie kultury materialnej i rzeczywistych stosunków społeczno-ekonomicznych. W warunkach polskich kulturę tę poznawano głównie w dyskusjach towarzyskich odbywanych w salonach. Salony były wówczas głównymi ośrodkami wymiany myśli; 3) widzenie tej kultury umysłowej ludu jako rzeczywistości bardzo odległej w czasie, choć istniejącej aktualnie (obsesja owej "starożytności"). Stąd wyrywanie wytworów poezji ludowej z ich konkretnych kontekstów życiowych i ich historyczno-filozoficzne traktowanie jako "samych w sobie", choć będących odbiciem indywidualności ludu, jego mitycznego "ducha"; stąd 4) przypisywanie tym wytworom kulturowym specyficznej roli jako z jednej strony w pełni uprawnionego źródła historycznego, z drugiej jako wartości aktualnej zarówno w życiu narodowym, jak i jako elementu w swoistym wzorze kulturowym romantyka. Chodzi tu m. in. zarówno o pojmowanie ludowej twórczości artystycznej jako wartości narodowej, a także jako wartości samej w sobie. Stąd w osobowym wzorze romantyka (zwłaszcza poety - a poetyczność była jedną z istotnych cech romantyzmu) istniało uto·żsamianie się z realnością ludowych wierzeń i wyobrażeń, przekonanie o rzeczywistości ludowego świata duchów, upiorów i w ogóle zdarzeń nadprzyrodzonych. 52 Zob.: Dzieje folklorystyki [w:] Problemy polskiego rodna poeticna tworCis€ u polskij s. 54; H. Kapeluś, Romantyzm i folklol', s. 307 i in.; V. A. Juzvenko, Ukrainska nafolkloristici XIX st., Kiiv 1961. polskiej, romantyzmu, �O.~l.u;t'ceni(' i J"ornantyznŁ a slowia'ńska etnografia i folklorystyka 29 W konsekwencji więc romantyczna ludowość stała się takim systemem myślowym i ideologicznym, oznaczała takie widzenie rzeczywistości, w którym: a) nie ma miejsca na zainteresowania stricte etnograficzne, a całe pole widzenia zajęte jest przez zjawiska folkloru; jako system był więc romantyzm ze swej istotyantyetnograficzny; b) istnieje akceptacja istniejącego stanu kulturowego, który sam \\1 sobie jest wartościowy i należy go stąd jak najdłużej zachować; stąd c) naturalną postawą wobec rzeczywistości jest stanowisko konserwatywne. Pod tym więc względem był prąd romantyzmu antytezą oświecenia. S ł o w i a ń s koś ć (idea słowiańska, slawizm) - to, jak widzieliśmy, nowonarodzona właśnie w okresie romantyzmu idea związku i przynależności narodów słowiańskich do wielkiej rodziny słowiańskiej, do Sło'Niańszczyzny, to poczucie wspólnego pochodzenia, wspólnych właściwości kuHurowych, a także - w ślad za zapowiedzią Herdera - nadzieja na wspaniałą przyszłość narodów słowiańskich. Idea ta miała różne wykwity: od powstania uświadomienia narodowego i narodowego odrodzenia ';1 podległych ludów słowiańskich (Czesi, Słowacy, Morawianie, Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie, Bułgarzy), do politycznego słowianofilstwa przyznającego niektórym narodom słowiańskim (Rosjanom, Polakom) przodującą rolę w zjednoczeniu Słowian a więc do swoistego panslawizmu, nie bez głębszej myśli przeciwstawienia się równoczesnej idei pangermanizmu. Tak to romantyzm słowiański spośród wielu mitów skonstruował najbardziej charakterystyczną utopię słowiańską. "W niej, jak w soczewce, zbiegną się marzenia romantyków o różnych sposobach zmiany świata, o przywróceniu złotego wieku ludzkości, którego najwyższym wcieleniem w przeszłości była właśnie - w mniemaniu współczesnych ideologów - s'tarożytna Słowiańszczyzna" 5;1. Stwierdzenie powyższe odnosi się do romantyzmu polskiego, ale charakteryzuje ono, mutatis mutandis, także inne romantyzmy. Slawizm był od strony historycznej utopią. Był to il<.1zoryczny pogląd na szczęśliwy jakoby okres pierwotnych dziejów Słowian, cechujący się sielskością i łagodnością życia ludu rolniczego. wykazującego wysokie cnoty moralne, żyjącego w pokoju, harmonii i w zgodzie z sąsiadami. Ale idea słowiańska to nie tylko statyczna utGpia historyczna. Związany z odrodzeniem się języków narodowych, sprzyjający rozwojowi idei narodowych i dążeniu do kulturalnego i narodowego uświadomienia - był romantyzm dla Słowian, zwłaszcza dla tych nie posiadających samodzielności politycznej, nie tylko modą literacką i literackim stylem epoki, 'J M. Janion, Uwagi o polskim słowianofilstwie, -Radzieckiego" 1952, t. 1, nr 1, s. :38. "Kwat·talnik Instytutu Polsko- �30 .rOZEF BURSZTA ale fazą historyczno-rozwojową głębszego rodzaju. Nadał tym ludom świadomość ich bytu jako narodów kulturalnych w pełnym znaczeniu, pobudził ich działalność na polu twórczości poetyckiej i na ukowej, w zakresiE oświaty, zakładania własnych związków kulturalnych i akcji narodowo-·politycznej 54. Tak było u Łużyczan, Czechów, Słowaków, Bułgarów i innych ludów bałkańskich. Nic dziwnego, że okres romantyzmu był tam określony jako "słowiański renesans". I gdy idee oświeceniowe józefinizmu osadzały te ludy pokojowo w ramach monarchii habsburskiej i nie były stąd rewolucyjne - to właśnie rewolucyjnym stał się dla nich romantyczny renesans słowiański. Idee oświeceniowe zresztą nie wygasły również zarówno w tych, jak i innych krajach słowiańskich. Romantyzm był dla tych Słowian niejako dalszym ciągiem pionierskiego oświecenia 55. I to miało swoje znaczenie dla etnografii. LOSY ETNOGRAFII Powiedzieliśmy wyze], że z istoty swego systemu myślowego romantyzm był antyetnograficzny. Było tak w istocie. Rzecz jednak w tym, że romantycy "zmysłów w jednej nie utracili burzy", że nie zawsze byli konsekwentni w tym systemie, a także i w tym, że romantyzm w krajach słowiańskich potrafił powiązać się z niektórymi elementami oświeceniowymi. Jest jednak niezbitym faktem, że romantyzm, który doprowadził do gwałtownego rozwoju folklorystyki jako odrośla filologii i historii opóźnił znacznie rozwój samej etnografii, tak świetnie rozpoczęty w epoce oświecenia. Oto kilka uzasadniających faktów: W Polsce o programach Kołłątaja zapomniano na z górą 40 lat. Dopiero drugie, młodsze pokolenie romantyków rozwija na dobre badania etnograficzne, ale są to już lata 50-te stojące pod wpływem pozytywizm'el 56. A ten był przecież następnym z kolei prądem oświeceniowym. W międzyczasie nie ma nic większego z etnografii do zanotowania. Lud polski Gołębiowskiego (1828) - to przecież jeszcze pokłosie oświeceniowe. Jest też oczywiste, że polski mesjanizm nie sprzyjał realnemu odbiciu rzeczywistości, a więc etnografii. W Czechach i na Słowacji - jak to wykazała Urbancov<J. - kończy s. 371; A. Zieliński, Naród ż narodowość w polskiej litera1815-1831, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1969: M. Arnaudow, Oćerki po bfgarskija folklor, Sofia 1968. 55 W. Markov, op. cit., s. 359. 56 Zob. B. Skarga, Narodziny pozytywizmu polskiego, Warszawa 1964. 54 turze J. MatI, Op. i publicystyce cit., lat �31 się 'IV latach :10-tych oświeceniowy rozmach etnografii i równowaga między badaniami kultury materialnej a umysłowej; przedmiotem zainteresowania jest tylko folklor 57. W Rosji do lat 40-tych nie było godnej uwagi pracy etnograficznej. Gdy w r. 1845 Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne utworzyło oddział etnograficzny (termin "etnografia" zjawia się w piśmiennictwie rosyjskim w r. 1826), to - mimo zaplanowania nie było w jego ramach żadnych badań etnograficznych, a tylko folklorystyczne. Jeszcze Bielinskiego interesowała głównie ustna twórczość ludowa. Wprawdzie za pierwszego etnografa został uznany A. W. Tereszczenko dzięki swojej publikacji z r. 1848 pt. Byt russkogo narada, to jednak przełom następuje dopiero wtedy, gdy opozycyjna w stosunku do słowianofilów gr:.lpa okcydentalistów ("zapadników") z takimi czołowymi przedstawicielami jak: T. N. Granowski, K. D. Kawielin i W. N. Majkow, stanęła na pozycjach pozytywistycznych, i gdy w ramach Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego N. L N adieżdin ukonkretnił zadania etnografii i pierwszy zarysował jej stanowisko metodologiczne 58. Wcześniejsze zainteresowania ludoznawstwem rosyjskim (etnograficzne) miały charakter nieprogramowy i pojawiały się głównie jako luźne artykuły w czasopismach. Związane były one głównie z pracami geograficznymi. I w Polsce W. Pol pierwszy wykłada etnografię (1850-1852) z bazy geografii. Folklorystyka natomiast była wykładowym przedmiotem uniwersyteckim za Grimmów, a w Rosji wchodzi na stałe do tych programów w latach 40-tych. W Niemczech formułuje zasady etnografii dopiero W. H. Riehl w połowie lat pięćdziesiątych 59. Kiedy jednak (w okresie pozytywizmu) powstała etnografia jako system naukowy, folklorystyka stała się zasadniczo jej integralną częścią. Pisane w Tardzie pod Morągiem miejscem roc'zinnym Berdera '7 V. Urbancova. op. cit., s. 161. Czymś szczególnym' jest na Łużycach dzieło J. E. Smolerja i L. Haupta, Pjesnicki hornych a delnych łuziskich Serbov (t. 1-2, Grymi 1841-184:3). Obok pieśni i innych materiałów folklorystycznych mamy tu właściwie pełną monografię etnograficzną tej grupy etnicznej; monografia stała się potem wzorem naśladowanym przez etnografów także innych krajów. Jest to właściwie w słowiańskim ludoznawstwie wydarzenie unikalne, świadczące, że łużycka myśl etnograficzna szła własnymi drogami. "l S. A. Tokarev, op. cit., s. 185, 266-270, 272. Zob. też: Rosyjska myśl filozoficzna i spoleczna (1825-1861), pod red. A. Walickiego, Warszawa 19'61, s. 325 i in. "', M. K. Azadovskij, op. cit., s. 21; J. Weber-Kellermann, op. cit., s. 29-35; K. Zawistowicz-Adamska, Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 1966. �JOZEF BURSZTA 32 JÓZEF BURSZT A SLAVONIC ETHNOGRAPHY AND STUDY OF FOLKLORE IN THE PERIOD OF ENLIGHTMENT AND ROMANTICISM (Summary) The birth and Iormation of each social science is connected with a number of factors such as, Ior instance, intellectual trends manifested in various ways in the definite conditions of a given country. Ethnography and study Gf folklore. as the sciences concerning folk and its cultural products, were determined in their very beginnings by two succeeding trends: Enlightment and Romanticism. The author attempts to show their influence upon the Slavonic countries and to catch likenesses and characteristic features. The Enlightment emphasized the cognitive ability of reason and progress of mankind and that is why the necessity of understanding folk the basis of existence of a modern country was especially propagated. So the geographical and topographic-statistic descriptions of folk were made, and subsequently the full programs of ethnographical investigations in the majority of Slavonic countries were set up. The Enlightment ideas, however, evaluated the folk culture as oldfashioned, so the aim of investigations was to introduce the refOt'ms and improvement of both the situation of folk and its culture. Although the realization and interpretation of these ideas were different in particular Slavonic countl'ies, still the investigations of ethnographic type were developed everywhere except for the countries subject to Turkey. The influence of Romanticism was entirely different. From its pl'incipal philosophical and literary theories resulted the fascination with folk cultur'e which was the continuation of development of national culture and at the same time reflected (in folklore) the "national spirit". Folk culture was therefore regarded not only as the actual reality in its full context, but also as the "national antiquity". This obviously contributed to the rise of study of folklore but with the neglect of ethnographical problems. Only the rationalistic ideas o[ positivism prompted the development of ethnography as a branch of science. In Slavonic countries the Romantic thought was strictly connected - mainly under the influence of Herder's ideas - with the national l'evival, although its symptoms were different in various countries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/061d35048d1fd8cd484921c0f69bbc54.pdf ad8545bda6cf3fa69b5bbe0cc0a74a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource sztuka ludowa twórcy ludowi Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1649 Title A name given to the resource Pojęcie twórcy ludowego / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.5-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W 70-LECIE PROF. DRA ROMANA REINFUSSA * liud, t. ·64, 10980 ALEKSANDER JACKOWSKI POJĘCIE TWÓRCY LUDOWEGO Tradycyjlna ku'ltura -chłOlpslkanie znała "twórców" 'Czy "artystów". Pojęcia te wiąiŻą'się z innym układem odniesi~nia, z kJUaturą warstw wyksz'tako'llyeh, w ;której ,powstała wyodrębniOlIla kategoria "sztulki" i związana "Z tym odręlbna Ipl'of'esja "arty/sty". Pojęcie artysty nie mogło istnieć w społeczności, Iktóra nie znała ostrego ipodziału ról ma "aktorów" i "widzów", 'w której Ikażdy mógł bez 'uoprzedtni'ejsanlkcji być zarówno twórcą, jak i ikonsumełllt'em. A tam :gdzie iPrz-eciwstawienie 'takie '11iewystępuJe, :gdzie nie istnieje wyodręibniona kategoria ,,'Sztulki" - nie .moż·e!powstać po'jęcie ,,'twórcy" -czy "artysty". Można je tylko wprowadzić z zewnątrz, i tak wła:śnie uczyniono. !Pojęcie to, wprowadzone w olkrelsie zainteresowania eHtyartystycZinej !kraju sztuką ludową (Iprzełom XIX i XX w.), miało nobi'litować rękodzieło wiejskie oraz stworzoną prz'ez !lud, względnie dla ludu, plastykę kultową przyrównując je do !ku'ltury artystycznej 'warstw wyikształconych. AQepojęcie "artysty" ·czy "twórcy" wiązało 'Się z wyraźnie wycZJuwa'1ną opozycją, i'stnieniem illi'e-ar'tysty, tnie-twór,cy. "Artysta" miał oIkreśloną o'toczlkę emo'cjona'lną, która wiązała 'się 'z jegos:polsohem bycia (na1leżeniem do odlPowiedniego środowiska, ilIp. "cyganerii"), z zajmowaniem się .S1pra wami 'przede wszystlkim du'Chowy;mi, z tworzeniem nowy~h wartości Na początku stulecia nawet strój odróż'11iałartystów od rzemieślni_ ków i zwykłych zjadaczy chleba. Tymczasem w ku'lturz,e chłopskiej funkcje est,etyczne wiązały się z innymi, nie istniała wyodręlłmionaprof,€'sja kog'oś, kto stwarza tylko war* Redakrcja "Lu:du" l1Jie puibl1irkuje apralcoWlalnia biogmfkznego prof. R. Reinfusoo. Zos:tallllie ono zaJmiesZrc'ZrOlDe w Sipecj,a'lnytm zes;zycie "Poliskiej SzJtuiki Ludowej" z 1980 r., do Ictó.re@oodsyłamy ezyttelników. �6 ALEKSANDER JACKOWSKI tości artystyczne. Ce,chy artystyczne związane tbyły ściśle z rękodziełem, reahzują'c się ,przede wszystkim 'w użyt:kowym i kultowym 'przedmiocie. JeśH więc Ispróbujemy Iprzenieść pojęcie twórcy czy ariysty na dawną 'kulturę chłopską, mU1siJmyodnieść Je nie do oclręlbnej grupy społecznej i konkretnej !profesji, .lecz do j-ednostek szczegÓlm.ieuzdolnlQnych i sprawnych. Twórcami l(tCZy"artystami") możnaby wówczas nazwać ludzi, którzy nie tylko wzJbQgacalizasób wariantów, ,lecz i wnosili w nie nowe wartoś'ci, którzy tworzyli mody w stroju, ha,Icie, zdobnictwie, wyróżniali się umiejętnościami i z tego powodu rświadczyli usługi również inlnym członkom wiejskiej :społeczności. Do ite'j grupy za:hczyłbym też sz'cz'ególni-e uzdolnionych i cenionych rzemieśrlnilków. W takim Irozumi,enitu arty!sta oznacza mistrza, :k.ogo,śkto ,wybija się ponad przeciętność, ma 'szczególnie wyraźne uzdo'llnienia, 'Z,nadoskonale technikę wykonania, obdarzony jest większą niż inni inwencją. Ale dokonują'c takiego ,przeniesienia lpojęć stworzonych w ramach jediTlej formacji kulturowej na drugą, zmieniamy wartość 'Samego 'Pojęcia. "Twróca" zna,czy ;przecież co innego w obrębie kultury nastawionej na oryginalność, a 00 innego w kultu-rze chło'psrkiej o typi'e Ikano'lli'cznym. Jednocześnie zmienia się też wartość emocjornal[}a 'pojęć: Itwórca artysta we 'współczesnej kulturze. W ciągu ostatlnich ikiIkudziesięciu lat uległa odwróceniu hierarchia wartości tych 'pojęć, :nieostry,ch przecież, a przez to łatwo ulegająq"c'h mi'sty:fiikują'cym zalbiegom, pojęć - dodajmy - w ostatnim dziesięcioleciu coraz czę'śóej Ikwesbonowanyoh, a nawet odrzucanych 'przez współczesną awanga,rdę ,arrtystyczną. OtÓ'ża'ż do okresu międzywoJennego w odczuciu powszechnym "twórca" ważył 'więce'j rniż "artysta". "Artysta" oznaczał Iprofesję i Iprzynależność do określonej grupy społecznej, nie mówi,ono więc o każdym malarw, ko,mpozytorze czy Ipisarzu, 'ż'e jest twórcą. OkreśJenie to T'ezerwowano 'przeważni'e dla największych i to w zaikresieśósłej twór'czości, a nie odtwÓ'rcz.ości.{Artystą był równiei Ipianista ,czy aktor, a'1e Itwórcą mógł Ibyć tylko Ipisarz, 'kompozytoT, malarz czy rzeźJbiarz). W świadolll1ości narodu twórcami byli 'więc MiCikiewicz, Mat,ejko, Chopin, Sienkiewicz. Najwięksi. Ci, którzy organizowali narodową wyobraźnię. Często jednak oba c!kreślenia używano wymien,nie - "artysta" ·było przy tym określeniem występują'cym 'szeTZej, a jego ranga była raczej niższa. W 1itera'iurz'e o !sztuc,eludowej pisano wówczas o arltystach 1udowych, a nie o twóT'cach. T'eTmin "twór'ca" występował rzadko, widocznie odczuwano 'pewną nieadelkwatność tego, okreś~enia 'Przy mówiealiu o sztuce ludowej. Pojawilo się 'Onoszerzej dopiero 'Po ostatniej wo;jnie, wprowadz.one w [Ju'b:licystyce z int'encją iJlobilitacji ,sz1Juki'ludowej w świadomości społecznej. Okr,e§lenia "artysta iludowy" 'CzęS'to uźywał Il!p. J óze:f Gralbowski. �Pojęcie tw6rql LudoweQo 7 slto:sując je wobec ka7.dego 'Członka społeczności wiejSkiej, który wytwarzał "rzeczy pię~ne" nie d'la !korzyści (materialnych. Bezinteresowność 'twórczości Itraktował autor jako 'Podstawowe Ikryterium :by'Cia arty,stą. PiJsząc o dawnej rzeźbie ludowej Graibowski wyrażni'e {choć ni'e~godJnie z rz.eczywi'sto:ścią).stwierdzał: "rze:źfuiarz tworzy przewa'żnie dla 'si'elbie, z salffi'ejIpotrzeby i radości tworzenia" 1. W 'książce Dawny artysta ludowy, stanowiącej prz'eniesi'enie :poglądów autora !Uformowanych jesz·c~e w latach trzydziestych, GralbowSki ~godnie z ówczesną hi,eraI'chią ustawia oba 'pojęcia: "Artystami - 'pi'sz'e- 'l... l Iffiożna n.azwać wszy.stlkich, którzy w jakiś :sposób wyltwarzają rzeczy pięlkne, dzieła sztuki, twórcami zaś jedynie tych wśród nich, którzy świat !s~tuki roZ'szerzają i wZJooga'Cają"2. Ale w 19'76 r. Ikiedy autor wydał swą 'książkę, Ibyła już ona jawnie anachron.iczna i to zarówno w podejściu do zagadnienia twórczości, jak i ludu 3. Zmieniła się też w odczuciu 'pows:oechnyrm'hierar,chia obu pojęć. Wyraźnie obniżyła :się ranga określenia: twórca. Wiąż·e się to m. in. z dążeniem do [ikwida,cji Ipodziału na sztukę czystą i użytkową, a taJkże z zakwestionowaniem Iprzez ni'elktór-ewspółczesne kierunki artystyczne 'pojęcia aktu itwórczego, ,a'rcydzieła, statusu artysty. J'eśli więc dawni'ej punktem odniesienia dla de:hnicji twór:cy ibył idiom - stwór1ca, oibecnie okrr,eś1lenie "twórca" ikojarzy się z wy'twórczością i w tym konte·kście bywa zazwyczaj stosowane. 'Z dziedziny !Sztulki, i 'to \przez duże ,,8", pojęcie twórcy przeszło do nauki, techni!ki, a psychologia i pedagogika związały je 7. pr:oejawami ludzki'ej inwencji, twóT<CZejsalIl1orea'lizacji (self aduarrizing neativene1ss) 4, której 'Tezultaltem 1ffi00że być nie tyl/ko przedmiot, lecz i postawa otwa,Tta na doświadczenie. Rozsz·erzenie sf.ery zwa:nej twórczoś'cią odebrało temu pojęciu jego charYZJmatyczną o'tocz'kę. Maslow, wspolffi~nając iPewną ubogą gospodynię domową, podkreśla na rprzY'kład 'jej gust i pomy'słowość. "Po prostu 'Powiada - musialem ją nazwać osobą twórczą. Od niej i wielu 'podO'bl J. GnahOIwiski, Dawna poLska rzeźba Ludowa, WraI's:zaw<l 1!}68, s. 15. Z teza'mi GraibowGkiego polemizowali m. im. S. BłasZlczyrk, L'Wdo.wa pbastyika kultowa w WieLkopoLs.ce, I'roznarl 1976, s. 12, 41 - 47; A. ~UlI'l.czyńJs!ka-lfaJcka, Przeglqd publikacji o poLskiej rzeźbie, maLarstwie i gr'afiee Ludo<'wej w Latach 1964 - 1977, ,,'PoLska Sztuka Ludowa''" R. 32, 1'!}~8.,nr 2, s. 7.2; K. Pi:woaki, Rz·eźba Ludowa, ,;POIlska Sztuka Ludowa"., R. 30, 197'6, nr 4, s. 139., 140. 2 ,T. GnahawlSlkJi Dawny artysta Ludowy, Wamszawa 1!l7'5, s. 40. 3 'Por. np. M. Jag.ieNo, Mr~t o twórcy Uudowym, "P.ol'i'ty,ka", nr 31 (1065) z 21. V. 1977. • Par. C. ROIg'eins., o.n becoming a Pe,rlSon, HouJghiton Mii1JliJn, H}61; A. H. Maslow, Towards a PsychoLogy of Being, N. Y<oI1k 1962; Siz.tuka i społeczeństwo, .pod red. A. Kuczyńskiej, t. 2, Kreatywne funkcje S'ztwki, Wralnszarwa Hl,76; lirel1Ja Wojnar, Teoria wychOl'WOJnia estetycznego, WaJI'.szarwa 197(6; Wycho'wani€ ,przez sztukę, pod red.!. Wojnar, WI<ITS7JalWra ma5 oi in. �8 ALEKSANDER JACKOWSKI nych nauczyłem się, że Ipierwszorzędna zupa jest czymś bardziej twórczym niż 'prz,eciętne malowidło ... " 5. Twóncz·oŚć określa w takim ujęciu postawęczłowieika, a nie Jego zawód - nawet artystyczny. Twórcą jest dzieciko malujące obrazeilc Twórcze predys;pozy'cje tkwią w nas wszystkich, nawołuje się nas do twórczego odbioru sztuki czy twór'czego stosunku do kultury. Jeśli więc dawniej jako synonim twórcy nersuwał się mistrz, wieszcz, obecnie synonimem jest człowiek .aktywny, otwarty na dostrzeżenie nowego faktu, nowych relacji. Upowsz·echnienie się, a na wet spospolitowanie ~pojęcia twórcy wiąże się z kolei z rzadszym stosowaniem określenia "artysta". Stosowane jest ono naJczęściej na oZll1aczenieprof.esji aktora, dodane zaś do określenia: iplastylk czy muzytk - wzmacnia je, konsekru}e - niczym tytuł naukowy, świadcząc o przynależności do grupy ulprzywilejowanych, dyplomowanych. Dewaluacja pojęcia twórcy 'sprawiła, że bez wię'kszych oporów zaczęto je stosować do ludowych :rzemieślników, rz-eźbiarzy, wytwórców wycinanek, sztucznych ·kwiatów. O zakorzenieniu się w naszej ś'wiadomości językowej właśnie określenia "twórca ,ludowy" 'Zadecydowało iPOws'tanie w l!9'6'6r. S'towarzysz-enia Twórców Ludowych. Odtąd inomen'klaturę tę przyjęli dziennikarze, etnografowie, działacze. Twórcą 'lud-owym zaczęto Ipcto'CZ'Ilienazywać każdego, 'kto wytwarza przedmioty nazywane obecnie sztuką -ludową - rzeźbiarza, gospodynię zdobiącą ściany ibudytnku i rzemi,eslnika. "Twórca" nie wyróżnia wyibitnej jednos~ki, lecz określa osobę, któTa kontYIPuuje tradycj.e sztuki ludowej, niezależnie od tego, czy wykonuje ona "przemysł domowy" na własny użytek, czy też rzeŻibi, wycina iprodu'kuJe garnki na potrzeby "Cepehi". Sytua·cja taka wydziela "twórcę" spośród reszty nosicieli artystycznych tradycji wieJskich. Nawet w 'praktyce opieki, ustawę o zao'patrzeniu ,emerytalnym twórców czy możIiwo'ść uzyskania stypendiów i 'za:pomógograniczono do twórców wytwarzających przedmioty materialne. Twórca - w tym potocznym rozumieniu, to ktoś, kto tka, rzeźbi, ma'luje, wycina, zdobi, wyrabia (garnki czy zdobione przedmioty z drzewa lub metalu. J'est to więc jaikby rozszerzone 'Pojęcie rwmi'eś\lnika. To miejsikie i utylitarne 'spojrzenie na twórcę jako "dostawcę" sprawia, że wydzie'1rumygo z·e ,śr'Odowiska, jakby zaipominając, ·ż·eśr·odowisko to miało swą kulturę, której wyrazem był szero!kopojęty fo,lklor, a więc i gwara, zwycza;j, muzyka, taniec, ·śpiew, o!jJowiadanie - a nie tylko strój, zdobnictwo 'czy rzemiosło. 5 A. H. Maslow, O ludziach sień 1975, s. 11'43. twórczych, tłum. pol. "Znak", R. 27, nr 255, wrze- �Pojęcie twórcy ludowego W tym więc węższym, "plastycznym" rozUJmi'eniu twórcę ludowego dzieli od nie-iwórcy jeden, podstawowy fakt. Twórca 'produkuje \Sztukę ludową, .podczas 'gdy reszta wsi zajmuje się czymśin:nym.Jest to więc odbicie sytuacji, 'kiedy nie ma już żywej kultury ludowej, są natomiast ludzie, związani jeszcze ·emocjonalnie z tradycyjną kulturą i 'wytwarzający dla miejis'kiego odbior·cy (rzadko dla siebie) przedmioty ,,~udowe". Istnienie Stowarzyszenia Twórców Ludowych izorganizowanyeh form opieki nad :sztulką ludową spowodowało jednak lpOtrz'e!bęadministracyjnego wydzielenia kategorii ludzi, którzy mieli z doibrod~iej:stwa tej opieki korzYiStać. Określenie "twórca iludolwy" 'pojmowa'ne w świadomości potocznej jako nazwa .osoby, wykonywującej 'odpowiedni zawód, w znaczeniu węższym ozna'czakogoś zweryfikowanego, uprawnionego do wykonywania tego zawodu iczerpa.nia z tej racji określonych :korzyści. Kim są dziś twór'cy ludowi? "Właściwie nie wiadomo, ikim są - 'Pisz,e Marek Arpad Kowal,ski. [... l W określe:niu "twórca ludowy" wątpliwe są bowiem dwa słowa. A wszystko zależy Dd tego, j.alkJe rozumieć" 6. "Tradycyjne pojęcie "twórcy ludowego" gwałtownie traci oparcie w rzeczywistoś'ci ... " zauważa Roch Sulima 7. Trudno się z nim nie zgodzić. Zmienia się punkt odniesienia i fPoję:cie twórcy 'ludowego użyte współcześnie nie ,pokrywa się z dawnym. Zresztą mówiąc o twórcach "obmcarrny się często 'w kręgu Soldówzmistyfikowanych. Twórca wiejski jawi się wówczas ja'ko analfabeta [... l o świa,to,paglądzie śf'ednio rozwiniętego 'prostaka, ik'ióry powinien być człowielkiem uihogim, chodzić boso i w wystrzępiolnych portkach, 'sztukę ,,'szcz'erą" fllprawiac wyłą'cznie z wewnętrznej potrzeiby, wolną od zewnętrznych ins'Piracji. Obraz taki jednaik - twierdzi Roman Reinfuss [... J nie pasuje ani do XIX-wiecznej, ani do współczesnej rzeczywistości" 8. Spróbujmy więc zastanowić się, 'kogo możemy nazwać twórcą ludowym 'w :prz·eszloś·ci,kogo zaś ohecnie i w ja,kim !kierunku z·mi'erza to pojęcie. POIillińmy w tych rozważaniach różnice w dystainsie poszczególnych regionów i środowisk wobec kul tury miejsikiej, a takie różnice między rzemiosłem ipracującym na 'potrzeby ludności chłQlPskiej, wy'specjaliw& M. A. KowaJ.Slki, A rlyści frasobliwi? "Tygodnik KJubtura1ny", R. 20 nr 1 (969), 4 I 1976. 1 nr R. Su1ima, Twórca 25 (732), 20 VI s. 186. s R. ... statutowy? w książce "Tygodnik Fo~klor Kul~ulI1aI1'11Y",R. 15, Warn~za:wa 1'976, i liteeratura, O współczesnych twórcach ludowych, "Bh,lj}eJtyn lmOlrrma.cyjny·· 'l\wórcÓ'w L:u:dawych", LUlb1in, nr 10., V,II - XII ],975, s. 1. ReiJnf'U5ls, StowarzY1szenia ludowy 1971. PFwdrU!k �10 ALEKSANDER JAOKOWSKI wanym rękodziełem wiejsbm oraz powszechnymi formami wypowiedzi a'rty,stycznej (zdoibnidwo,tJkactwo). Otóż w ciągu ostatnich 100 - 120 lat wyodrębnić możemy trzy wyrażnie różne sytuacje modelowe: pierwszą - oclpowiadającąokresO'wi rozikwitu sztuki ludowej w warunkach istnielnia tradycyjnej kultury chłopsIkiej; drugą - ohejmującą okres dezinte@racji tej ku'ltury; trzecią podtrzymywanie dawnych umiejętności i tradycji artystycznych w warunkach zani:ku tradycyjnej 'kulturyehłOlpslkiej. Omówmy 'te !sytuacje. Zacznijmy od :pierwszej. W okresie rozkwitu sztuki ,ludowej, od połowy XIX 'Po Ipierwsze lata XXwielku twórcą ~udowym można by nazwać 'człowieka, [który wychował się i żył w kręgu kultury chłopskiej, tworząc :ogodnie z tradycją interesujące artystycznie warianty f ODm, odpowiadające upodobaniom i 'potrzebom lokalinej S'połeczności, ,przede w:szystlkiJm na jej i na własne potrzeby. Definicja taka zgodna jest z ograniczeniami, które przyjęte zostały wIpraktyce prz'ez nasząe'tnografię i nau'kę o 'sztuce ludowej, to znaczy dotyczy ,tylko kultury 'chłopskiej i to wyłącznie tych przejawów, które zyskały a1probatęśrodowisika, mają więc 'charakter kumulatywny. Zawiera bowiem cechy wspólne podstawowej produikcji artystycznej określonej grupy w określonym czasie. W definicji tej nie mieści się twórczość, którą naj właści wiej 'jest nazwać samorodną, stanowi bowiem przejaw indywidualnej ekspresji, uzależnionej przede wszys1!kim old psycho-fizycznych możliwości jednostki, a zrealizowarnych poza 'kręgiem form uznanych i preferowanych przez śr.odowisko 9. Nie można jednak pomijać faktu, iż wyddręibniając twórców samorodnych od 'ludowych tworzymy tylko jedną z możliwych k1lasyfikacji. "Samorodnych" bowiem różni od ,tych, których nazwiemy "ludowymi" tyllko warstwa stylistyczna, tyil'ko stosunek do tej tradycji, Iktórą :konstytuuje, przechowuje i rprze:kazuje ,lokalna kultura. Natomiast zarówno "samorodnym", jak i "l udow)'lm ", W'Sipólne są determinanty wynikłe z samego charaikterużycia, pracy, a więc występujące ikonwergentnie, poza niwelującą i fmmującą rolą konlkretnej kultury. !Podział na sferę "natury" i !sferę "kultury" nie jest oczywi'ście ostry, 9 Należy zwrócić uwagę na trudność slńwieiI1dizeniaco mogło być niegdyś aJprobOWlane przez śr<ociowilslk'O.Da1ne, Wtórymi się pdSłulglUljemy, Oipa:r<tesą pr,ze\V1ażnie na Zlbi,o.mch mUZlea];nyich, a więc na wy:boI1ze dość przYlpaidl~o!wym i alrbjjtra,lnym. WLemy, Zlwła!szlcZlaw I'zelmiOlŚrle,stJrajlu, buidow1l111c'1Jwie - co było wy.mz<em regionalny'ch czy loka,l:nYich Ulpo:dolbań, ale nLe znamy stopn~a dezaiproba'ty społecznej dUa prz'edimioltów, kltó:re my uwaiJamy za s.am1oI101dine,nie-lJ.udowe. �Pojęcie twórcy ludowego 11 obie sfery przenikają się, niemniej roznIce są wyrażne. W n'aszym przypadku do sf,ery naturalnej, stanowią1cej Ipodłoże 'kuUury, zahczyłibYlffi dyspozycje 'jednostki ukształtowane w waruinkach 'pracy fizycznej, a zwłaszcza pracy ;na roh, w warunkach 'stałego kontalktu z przyrooą 'i ,poczucia zależności od niej, a także wynikł,e z doslkonałej zna'jomości tworzywa, narzędzi i techniki obr6bki teg'o 'tworzywa. Dodać jeszcz'e na'leży dyspozycje za;leżne od psychiki jednostki i jej moż1iwaści manua'lnych. W tej wła:ś'n1'e kategorii mieś'ci się twórczość wiejskich artystów samorodnyeh. Są oni "ludowi" w spos<JIbi€ myśJ.enia artysty'cznego, ale pozba wieni cech stylistycznych, IMóre wytworzyła regionalna tradycja, a które przywykliśmy cd stu łat utożsamiać z .ludowym charakterem dzieła. Zastanawiając się nad osohowością dawnego tWÓf<cy łudowego, trzeba pamiętać, że ibyłon ,członkiem stosunikowo zwartej społ'eczmoś,ci. Sf'era ,,!sztuki" stanowiła naturalny 'Produkt warun'ków 'życia i kultury. Wynikała 'ze &truktury funkcji, o których była mowa w Ipolprzedn~ch rozdziałach. Wyni1kała też z wspó'lnego ;grupie zasobu doświadcz,eń i stos uniku do ,przyrody, ziemi, pracy. "Autentyzm" 10 tej sztuki polegał między innymi na tym, że była ona ,na'tura~nymefe'kt'em rzeczywistyoh determinant. Weżmy il1a przylkład stosunek do przyrody . .susz'e, desZIcze, grad, mróz mogły 'Prz'ekroeś.uć wysiłek oracza czy 'Pasterza, toteż starał się on ,wszelkimi sposobami zapewnić sobie 'przychylność 'sił, któ.ry'ch nie pojmował, aod których 'lależał. Podległy rylmowi Iprzyrody, stałej powtarza1noś'ci cyklu rodzenia, dojrzewania i umierania, łatwiej 'przyjmował :smierć najbliższych. Zył w symbiozie z naturą, ·nie usiłując - jalk ludzie w miastach - przeciwstawić się jej, tworząc własny rytm ,pracy. i odpoczyn!ku. Inny był 'też 'jego stosunek do 'czasu, do lprz'estrz'eni, inna ibyła stpulktura 'jego pojęć, uzależnionych od własnych i ś,rodowiskowych doświadczeń, inny dystans 10 'Przedmiot autentyczny to taki,k'tóry niczego nie udaje, nie jest falsyf.'ikatem, kitórego fopma z,go'dna jest z fUJn:kcją. AluteIlltyczną na!Z.wi'elmy sztukę, kltóra JUSlt wyibwor'em określonych war,urlkó'W SlpoleC'znych, h~5t()'ry'c'Zmyic'h,kchno.Iogkznych i któ<r'ej C'c,chy fonmallnc zgodne są ZJe stylem epotk:i, okrei9u k:uilJtury. W tym sensie aU'teIllty'cznym będzie g'OItyk w średnliO'wiec'zu', secooja na pc:c'zątku n.al~zego stu,lecia, s,Z1tulkaluidmv'a w okreS/j'e istmienia ZJwa'litej, modelowo odrębnej kul:tJury chłOlpski,e\j. Naśladowniotwo gCity'ku., seoelSji czy salturki Ludowej l1'ieza,le!7,nie od eSltelty<czmeg,owaloru - będzie już ty,Tko naŚ!1aidQWIJict'wem "stylu", życiem f.omny odenw.anej od ma-aierzYlSltego podłaŻ<a. AIUlten'1:y?Jmokreśllla więc sybUJa,coę dzieła, ale nie j<eg;o ja1k,Ość. PaLSl~ils'z, ,fai1syifm{laJt, !<'opia, mogą być ,ró'Wmie ,pi.ęklne jaikolfYgim.ał czy forma na.ślad.owana, nie mając jednak w świadomości posiad-acza czy widza war,tości aUlten<t;yik:u. �12 ALEKSANDER JACKOWSKI w opozycja'ch talkich, jak: bliski-<ialeki, sąsiad-obcy, czas pracy - czas wolny. Osobowość człowi,eka,c'haraMer jego wyobraźni i myślenia arty",tycznego 'kształtowane Ibyły z,arówno 'przez warunki ;bytu, jak i system oc.en, wierzeń, stosunelk do innych warstw wiejskiej społeczności, sposób prz'ekaw 'treści i Uimiejętno,ści oraz utrwalania ich 'w lŻywej tradycji. Między twórczością a warunkami, które ją o'kreśilały, istniała zależność, dzięki cZ'€Imuodczuwamy np. dawną rz.eźJbę,haH czy wycinankę jako adekwatny wyraz dawnej kultury ,chłopskiej, Ipodoibnie jak wyrazem kultury "wykształconej" będzie w 'połowie ub. wi'e1kulondyńtski Cristal-Pala'ce, a w końcu stulecia wieża Eiffla, obrazy Matejki czy Gierymskiego, współcześnie zaś - samolot Concorde, Picasso czy Manhattan lub Brasilia. Różnica między wiejskim snyC'erz'em czy wycinankarką a "kwalifikowanym" artystą :polegała nie tylko na tym, co wylkonywali; nie na wy!kształceniu, możliwościach technicznych, aile również na ,przynalei..ności do i,nnej kultury, na innym widz'eniu świata, innej skali ocen, a to wszystko wiązalo :się Im. in. z wyłJorem innej anetody al'tystycznej. Ta metoda artystyczlna odpowiadała 'potrzebomśl'o:dowi~ka, azarazero mnżłiwoś'ciom wyrazowym twórców, pozwalając im na znakomite OłPerowanie f{)lfmą. Wiązała się ,ś'ciś['ez dominującą 'W 'kulturze ludowej naszego kraju estetyką 'kumu:latywną, opartą o 'zbiorowe szlifowanie fonm, wiodąrce do "stylu". Estetyka taoka cechuje ikuHury o ty/pie Ikanonicznym. ! KowaJl, hafciarka 'CZywycinankar'ka nie dlatego syntetyzowali 'kształt koguta, 'że nie umieli narysować 'go poprawInie, ale dlatego, że stylizacja motywu, doprowadzona czasem do ahstrakcyjnego oTnamentu, była ich ,,'metodą artystyczną", zgodną z techniką, ce{:hami tworzywa, narzędzi itp. Ta metoda stanowiła w rękodzieile powszechnie przyjęte kryterium oceny, akce.ptowane zarówno ,prz'ez 'twórców, jaik i odlbi'orców. Czym jest ta metoda - pokazuje nawet krótki ,cytat z książki Mieczy'sława Gładysza Zdobnictwo metalowe na Śląsku: "Komponowanie l...] motywów ludowych nie za'sadza 'się [... ] na wiernym naśladowaniu przyrody, aloe na stosowaniu w celach de!koracyjnych jej zasadniczych form. A zatem w odtwarzaniu 'rzeczywistości są decydującymi elementy IPrzypomnielniowe, oparte o zasadnicze ior'myświata rea1lnego. Właściwa dopiero twórczość polega na symetryczno-rytmicz:nym wiązaniu motywów, jaiko odpowi,edników przyrody" 11. 'Podstawową ,cechą dawnego twórcy ludowego była indentyfilkacja ze 11 M. Gła'C1ysz, Zdobnictwo metalowe na ŚlqSlku, KłJ1aików 1938, s. 142. �Pojęcie twórcy ludowego 13 środowiskiem, widoczna za'równo w postawie, jak i wytworach robionych dla własnego śroidowiska (a nawet i dla klienta miejskiego). Zdobią'c dla siebie <czypraoują'c dla innych - twórca 'ludowy 'Przeważnie lnie odczuwał sytuacji wyboru, a gdy zaistniała, to nie tak ostro, jak się to dzieje wspó-łcześnie. Nie zastanawiał się jak rdbić, w jakim "styilu". KuJ_ tura ludowa była mu dana, tkwiąc w niej 'Przyjmował ją bez !buntu, bez świadomości, że może wyłamać się z tradycji, przyjąć inną konwencję artystyczną· A co się zmieniło dbecnie? Twól'cWŚĆ ludowa ulegała oderwaniu od swej doty-chczasowej bazy. Nastąpił proces jej autonomiza'cji, ()ddzielenia od macierzystego środowiska. Zmieniły !się funJkcje, a więc i racje istnienia rzeźby, obrazów, wycinanelk, haf,tów czy tkanin. Współczesny twórca ludowy, opie,rając się na tradycji własnego regionu zwraca się d() n()wego odbiorcy, często z'llipełnie sobie nieznanego. Wchodzi ze swą działalnością w orbitę innego modelu kultury, podporządkowany nowym dla siebie regułom gry. iPowstaje paradoksalna sytuacja, kiedy twórca tym bardziej ()ddala się od swego środowiska im bliższy jest tradycyjnym wzorom. Jego pozycja :spolecz,na zależy wówczas od 'oceny "miasta", od tego, czy nazwisko twórcy pojawia się w prasie lu'b t'elewizji, czy przed dom zajeżdża dużo limuzyn, zwłaszcza zagrani'cznych, na ile szacuje się wysokość jego zardhków 12. Zerwanie więzi z 'gl'Uipą ,powoduje konsekwencje również w sa-mej twórczości. Pozytywne - polegają na większej swobodzie wypowiedzi; negatywne - dotyczą sytuacji, w :której twórca odrywając się od tradycji nie jest jesz-cze zdolny 'przyjąć i zrozumieć reguł estetycznych środowis'ka, dla którego pracuje. Punktem odniesienia -staje się wówczas dla ni'ego świadomość artystyczna (często ni'kła) oraz opinia "miasta", cepeliowskich komisji, jury konkursów czy wystaw, mniej lub ba:rdziej kompetentnych doradców. Tradycja przestaj-e być 'żywym źródłem, 'przekazywanym -przez otoczenie, a staje się sty.Iistyczny;m wz()1"Cemform, które trz'eba 'powtarzać, aby być "ludowym". Wywołuje to znieóerpiliwienie niektórych tw6rców, zwłas:ocza rzeŹlbiarzy, którzy sądzą, że mogliby pracować w dowolnym :stylu. Są oczywiście i tacy twórcy, iktórzy z ochotą 'kultywują dawne wzory, traktując nawet tę pracę jalko misję spol'eczną. Obok nich pojawia się jednak coraz więcej twórców okazjonalnych, podejmujących pewien 12 Twórca niejednclkr-otni-e ukrj"lwa przed sąlSiada,mi stan rze-czYiwuslty,stara,jąc się, by wyżej s.za'cowaJno jEl~O dochody, a Wliąc i pozy.cję spoleczmą. Bor. J. Brzozowski, O sobie, "Po!Js,~a Sztuka Ludowa", R. 31, 1977, nr 3, s. 185. �ALEKSANDER 14 JACKOWSKI typ Tozwiązań artystycz.ny,ch tyilko dlatego, że }est na to moda, 'Żena 'tym można zwrdbić, wy'bić się 13. Niektórzy tw60cy pracują nawet w "dwóch estetykach". Inaczej dla "Cepeilii", ina'czej dla wlalsnego środowiska. Podobnie zr'esztą czynili dawniej małomiasteczlkowi rzemieślnicy, zorientowani i na !klientelę miej:ską i wi'ejlską. Dwuestety'czność ,taka ibynajmniej nie jest czymś sztUoczn~m.Przeciwnie - jest ona rzeczą naturalną, a nawet charakterysty'czną dla sytuacji w które~ działają rMJne wzorce kulturowe, toteż spotykamy się z nią na stykach kultur (m.in. ludowej i nie-ludowej). Dwuestety'czność ceohuje większość twÓ'oców ludowy,ch okresu 'przejściowego, zwłaszcza osta tniego dwudziestolecia. Wsp£!kzesna tWÓI"'CZOŚĆ ludowa coraz bardziej staje się ei'ektem świadomego wyiboru. 'To talkże różni sytuację obecną od dawnej, kiedy to twórca pracował w sposób naturalny, ni'eraz nawet nie zdając Bobie sprawy z t'ego,że mógłby to czynić inaczej. Te różnice między sytuacją dawną i wspókzesną można wyrazić w postaci schematu: dawna twórczość '}iudowa współczesna twórczośĆ ludowa dla miast wspókzesna ·twórczość "ludowa" na użytek własny środowisk wiejskich i miejskich peryferii warunki bytowe + ku1tura gruiPY I(regionu, środowiSka); pamięć lub na'byta znajomość dawnych wz,orów + sty.mulacja z z·ewnątrz; da wne nawyki estetyczne + współcz'esne mOldy i upodobania występujące w środowislmch nie uczestniczących w wyższym obiegu kultury. Cechą 'podstawową t wórczo:ści ~udowej w O'kresie dezintegra'cji tradycyjnej kultury chłopSki,ej jest więc 'Żywa pamięć dawnych form i umiejętno:ści. Póki ta ciCllgłośćhezpośredniego prz'ekazu istnie}e - moż,emy mówić o twórczości !ludowej, choć w znacznym już stopniu stymulowanej z zewnątrz. Ciągłość, o któr'ej mowa, dotyczy jednak nie tylko salmych umiejętności i Irepertuaru wzorów, a~ei metody twórczej, zasad ,przeważnie nieuświadomionych werbaln'ie, które określają odrę'bność sztuki ludowej od nie-ludowej. Cią:głoś'ć ,tradycji estetycznej wiąże się też z ,wciąż wyczuwalną wię13 Twórca Tw6rcó:w ludowy taik1ich w dziedzinie ... kontraktowy, ~iJtematuryoma·wńa (w:) Folklor Roch Sulima w rOlidozial1e op. cit., s. 188 passim. i literatura, �Poięde twórcy ludowego 15 zią z daw,ną Iktilturą,zemocj-ona!lną identyfi1kacją twórcy z wła'sną grupą społeczną i jej 'losem. 'Wielu twórców iludowych nie różni się ani swym wy1kształeeniem,. a,ni modelem świadomości od 'przeciętnie wykształeonych łudzi z miast. Uczestniczą w tym samym obiegu kultury, mają ten sam zasób informa'cji, podobnie oceniają sytuację 'poEtyczną, sprawy :społ'€Czne,Igospo- . ciafcz,e. Różni ich jedna'k sposób wyrażania swoich przem)'lśleń, większa "obrazowość" izdalność ujęcia zjawiska ogólnego w konkretnym przykładzie, 'co łą'czy się z tradycją ll'ólkloru, z T'eminiscencjami ludowej kultury. Różlni ich 'stosuneik do tworzywa, szacunek dla jego właściwości, a w 'rZemiośle - 'ZiIlajomośćwal\5zta'tu, vradycyjnJ1Cihsposoibów. Toteż różni'ce między inteligentem miejSkim a twórcą rrudowym dostrzec' można ,przede wszystkim tam, Igdzie wy'stępu}e emocjona'lna więź z :prz'eszłością, rodzimą kulturą. Różnice talkie anogą istnieć w &ferze odczuć •. preferencji estetycznych, wzorów które podsuwa Ipamięć i wychowanie. 'Wie'lu 'twórców pod wpływem własnych przemyśleń, a zwłaszcza polityki kulturalnej w okresie pO'woj,e,nnym,uważa, że rzeźbiąc, układając Ibukiety czy malują'c - wnoszą i utrwalają istotne wartości w społeczeństwie, lnie dając zaniknąć tradycjom, które są 'W kh odczuciu kwi'ntesencją ,,'polskości". Stąd więk'szy wyraz patriotycznej dydaktyki w tema'ty'ce ich dzieł, nawet nie inspirowanych prz€z konkursy. Ta iPOstawa twórców IlvdO'w)'lchwobec rodzimych trady'cji IprzYlPomina stosunek €migracji chłopskiej do 'kraju. Emigracji, która IIlliJmoinnych wzo- . rów życia 'Utrzymuje serdeczne 'związki z krajem i rodzinną wsią zachowując !pewne .elementy f,01kl'Ofu,obyczajowości. iRó7miich 'Od nowegootocz'e,nia właśnie genea'logia, 'eIDo·cjonalna więź z ikuHurą o}ców•. iPodohną więż ,spotyikamy 'U :starJ'lCh twórców ludowych pamiętającychtradycyjne formy życia oraz u młodych, wychowanych 'W szaculllku dla 'kultury swych ojców. Wśród współczesnych twórców l1udowych przeważają [udzie :starsi,. których osobowość i nawyki -kulturowe 'zostały ukształtowane w atmosferz€ 'tradycji przechowany'ch 'W rodzinie. Zachowah oni pamięć daw-nych zwyczajów, form i 'Umi,ejętności i co wa:żl11€ - naib)'lli je jeszcze: po;przez Ibezipośredni !przekaz lpoko~eniowy. Toen właśnie falkt 'Przesądza: o Stpecyii'ceoheqnego okres'U - dezi.ntegracji dawnej kultury i wprowadzeniu sztuki ~udowej 'W obieg kultury pow:sz'€ichnej.Okres toen 'wyznacza'ją orientacyjne da ty 1\94'5' - 1(919,0 r. Twórców rrudowych tego dkresu wyróżnia pamięć dawnych form i proc,ederów, bez'pośrednia więź z 'Pokol'eniami, (które tworzyły j-eszcze: sztukę ~udową dla si'ebi'e, więź <emocjonalna z rodzimym środowiskiem. Wła'śnie odrębność tradycji, z którą twórca się identyfikuje, a także �'16 ALEKSANiDER JACKOWSKI spo'sób artystycznego myślenia sprawiają, że na wiązanie do Tegioinalnej stylistyki nie Jest tylko 'powierz'chownym zabiegiem. Temat ten porusza interesująco Tadeusz Staich na przykładzie gwalry i !pisarstwa 'góraJskiego. "Warunkiem góralskiego myś'lenia jesf: przynależność do Ikultury góralskiej (a więc pa'sterskiej) i bezpośredni ,kontakt z prawodawcami 'tradycji:ojc'em, matką, starszym pdkoleniem góra-lskim. Jeżeli ty'ch wzajemnych uwarunkowań braknie, a więc jeśli mpo sposób myślenia i formułowania myśli nie będzie mieć cech góral,skiego spos(jbu myślenia i formułowania, wówczas 'W twórcz,ości literackiej 'brakni·e :ugodnoŚ'Ci między intencją, a jej reailizacją w gwarze. ,Musi z,atem istnieć wewnętrzna ,konieczność używania gwary, bo treści góralskie, w góralskim umyśle ulkształtowane, a wyraż·one językiem literackim, tworzą niekonsekwencję, zagrają fałszywie. I odwrotnie, oczywiś-eie: treści ni'eg6ralskie, ukształtowCłine w niegóra'lskirm 'lub pozornie tylko góral'skim umyśle, wy:rażone gwarą - stworzą fał-sz. Gwara jest nie ,przy'czyną, lecz skutkiem chłopS'kiego 'pisania. 'Proces 'pisania w gwarze zaczyna się tam, ,gdziezaczyna 'Się góralszczyZlna, jest uwaruI1lko'wany góralskim rozumowaniem i myśleniem 'W ogóle. To zaś uwa.Tunlkowane j-estsposohem żY'cia, wywodzącym się z historycznej ,bazy ,pasterskiej." 14 Różnice między powi'erzchowną a rzeczywistą Iludowoś.cią dostrzega'lne :są łatwiej w twórczości lite1raekiej niż rzeżbiarskiej czy ręko<lzielni-czej. W tych bowiem dziedzina'chsilniejszy jest wzór .stylistyczny, mniejsza zaś możliwość uja'wnienia się indywidualności twórcy 15. Zwła,szcza w rękodziele "ludowość" sprowadzona zostaje w praktyce do ornamentacyjnego tatuażu. Autonomizacja formy, po:ubawienie jej wszel;kich związ'ków z dawnymi'Iu~~ik~jami 'i detenmina,ntami :prowadzi do 'bezo:soibowości, stereotypizacji. "Sztuka ,ludowa" w rękodziele staje się --czymś na !kształt wz,orni'ka regionalnych form i motywów, iktóre można naśladować. Nawet w rz,eŹlbie i malarstwie na szkle "ludowość" sprowadzona zostaje do 'schematów. Naśladują je zarówno twórcy wiejscy, jak i amatorzy z mialst. Etnografowie w komisjach ocen i jury konkur:~'SÓwcoraz 'częściej <są wobec tych zjawisk !bezradni. Odrzucają najcie14 T. Staiich, Prawda i fałsz w literaturze gwarowej, "Biu'!etyn lnfurmacyj:ny 'StowarzysZlenia 'IlWÓ.oców LurdOW)'Ich", Lub:lin-, nr 7-8, 1974, s. 39, 40. 15 Ręk,~dizieŁo j'e5t ib3iridzj,ej iskJOIIlIw1enlcjlonah'z,owalne Old Utara'tUlry. Łaitwiej od-:r&ŻJnićwi'erSlz od wierSlwnliż serwetkę z haft·em k:aSlzubskim C'zy ku.rpio'wskim od d-rugliej. KJaż:dy wiersz Hoły'S,z,owej je5t ZJ3ipi!sem:innego Slt.anu d'ucha, innej syltuacji dQsbnzeżcmej czy uświa,domionej, ,podczas gdy zITaJkomute tJkanuny czy wydna niki !'lip, 'BUlrzyńsildej czy S~w(k'owej są tyll'k-o walri,a:nJtem i'ch irudywidua,lnego sltya'U, nie różniąc s!ię 'Old ,Slielbie .n:a1S1tu'oj'emc:zy ,001lsenwalCją.Wl·er'SIZ, .i w więkS'Z)'lm jelSZlcze s.to'p;ni,u pro:l!a są zap1Js,em myś~i, a c-iśnie:nie WZJOI1U formabnego jest w niJch sla,bsze niż 't}J rzemiJoś,!e" 'zwł,alSlWw opartym o I!"ygory 'w>aJr'.5:zJtatoW'f'. �Pojęcie twórcy ludoweuo ka wsze Il"zeźby czy obrazy, gdy wykraczają one poza znalne im wzory, gotowi nagrodzić ·kaźdego, kto te wzory respektuje. W Radomiu faworytem stał się milicjant rzeźbiący świątJki, w Rahceetnograf miejsC'owegD muzeum malująicy zręcznie obrazki na sZJkle. Nieraz w ostatniej chwili udaje się zalpo'biec "nieszczęś<:iu" i skreślić z [isty nagród kogoś, o kim właśnie się dowiedziano, że jest inżynierem !Czy architektem. A z roku na rok ·coraz więcej osób wycina, rz·eźbi, haftuje "na ludowo". W takiej sytuacji D tym, ktD jest, a kto nie jest "twórcą ludowym", de~yduje nie tylko dzieło, a'le i a;nkieta personalna. Można jednak zadać pytanie, czy naprawdę musimy wiedzieć !kim jest autor, !Czynie wystarczy ocena samego dzieła? Otóż gdyby chodziło tyl:ko o Iprzedmiot, o za~;pokojenie potrzeb odbiorców, osoba producenta mogła,by nas nie interesować. Skoro j-ednak w ,grę wchodzi polityka ku,lburalna, chęć za,chowam a tego, co SIę da, z tradycyjnej twórczości, podtrzymania ginących za wadów i otoczenia opieką zasłużonych na wsi nosicieli dawnych tradycji - O'kazało się (koni'e~zne znalezienie odpowiednich form pomocy i określenie kategorii osób, które mają z tej pomocy korzystać. Powstały rejestry twórców. Najpierw w Mini'sterstwie K'u1tury i Sztuki (na ,podstawie zarządzenia Ministra Kultury i Sztuki !Ul' 80 dr.ia 31 sierpnia 1972 r.), ,później w "Cepelii" i w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Rejestr Ministerstwa jest ,największy, a zarazem najbardziej miarodajny. Obejmuje bowiem zarówno nazwiska ,członków STL, jak też i osób, które nie należą do Stowarzyszenia. Znajdują się w nim zarówno twórcy pracujący dla "Cepelii", jak i tacy, którym wiek czy stan zdr·owia uniemożliwia już dalszą pracę 16. Definicja "twórcy ludowego", przyjęta przez Ministerstwo, stanowi podstawę dla działania K{)misji Weryfikacyjnej 17. Definicja ta, w zasadzie zhliżona do wytycznych przyjętych przez "Ce'pelię" i STL 18, ma oczywiście ~hara,kter instrumentalny. Jest na tyle 'szero'ka, ż·e pozwala objąć pomocą zarówno zasłużonych twórców, jak też i ludzi młodych a utalentowanych, a także jednostki, które wnoszą 'swój własny, samorodny 'wkład w naszą kulturę, mimo iż wykra'czają {poza tradycyjną ludową stylistykę. z 18 Bor. K. Z,alwilsltowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Eltnograiliczne", R. 18, 1976, s. 30, 31. CEln!tJralną Komirsję Weryfikacyjną powolrarno w p.aźdz,ior:nJlku 19·57 r. Pierwszy etap weryfikacji Ulk'011czono w 1973 r. wpisując do reje!s:tr·u M~n'1sltenstbwaK'uIJ1tU!ry i SzJtU!ki1257 osÓ'b. 17 K. Z,awi'sltow!1c.z-AJd,am!S1ka, Cip. dt., s. 11, 68. (AJneks 2: A1ek:s·a'nder J.ackowski, Definicja twórców ludowy.ch). K. Zalw.ilSltow~cz-Ada,mslka,op. art., s. 41, 42: de.Einkja twó:r,cy ludowego przyjęta przez "Cepelię" oraz s. 1:19: statut Stowarzyszenia Twórców Ludowych - Kryteria pOJmorcni·czeSekcji Sztuki Ludowej w Radzie Naukowej STL p;orstuUują: ,,1. Pochordzenie chlropski·e lub rc,bobnicze. 2. SItaI,e pozosltawanlie w chłOlpSikiJmlub robCitiIliczym ś:rodowisku. 3. Bra'k zaWJOdoweg·o-!specjalistycZJll€lgo przygoto'wania plastycz18 2 "Lud" - tom 64 �18 ALEKSJAiNDiE!R JACK,OWSK:I W myśl definicji, pierwszym i nieodzownym warunkiem jest IPO· chodzenie. Samo jednaik pochodzenie nie wystar'cza, konieczna jest /bowiem więź ze iŚrooowiSlkiem,joegotradycją ikulJ.turową, sp060lbem 'życia, systemem ooe.n.Ważny jest też iSlposĆJib naiby<Ciaumi'eję'tności. 'PowiJIlien on następować w drodze przekazu heZJpo:średniego(dawniej - :przede wszyst'kim Toózjjnnego,w 'przyszłoś~i - z misbrza na ucznia). W pierwszy~h dys'kiUsja~h i definicjach zwracano jeszcze uwagę na sto:pień wykształcenia. CiąiŻyłdziewiętnastowieczny mi,t chłopskiego twórcy-anaHahety. Zgadzano się więc na szkołę podstawową. Już :po lki1ku lata~h :stał'o'się oczywiste, Iże'granicę tę 'trz'eba rprzesunąć. Mówiono więc o wykształ!ceniu niepełnym średnim, a pot'em 'Średnim 19.W obowiązującej definicji, przyjętej w 1'974 r. !punkt dotyczący wykształoe:nia w ogółe ,pominięto. Stwierdza :się joedyni'e,że nie można uznać za twórcę ludowego ucz,nia :lUlbalbsolwenta uczelni plastycznej. Następny postu!lat dotyczy artystycznej inicjatywy, 'przejawionej w Tamach fonm lub zasad myślenia, chara'kterysty~znych dla sZ\Jl"lkiludowej. Tw6rcami :są więc uudzi'e, Iktórzy ,,[... l 3. Nie z-rywają w swej twórczości więzi z podstawowymi za1sadami myślenia artystycznego, Mór'e cechowały tradycyjlną \Sztukę [udową, a tam 'gdzie funkcja wytworu na to pozwala, nawiązują do tradycyjnych wzorów. 4. Wwry te twórczo mody'i':lkU'ją."20 Postula t modyfi'ka~ji wzoru SłUiŻYĆ ma rozróżnieniu twórców od Tzemieśllników--odtwórców. Sprawa to nie łatwa, poniewa'ż w takich dziedzinach, jak garncaTstwo, a naw-et ha<fctarstwo, trudna j€'St do uchwycenia Igranica między mistrz.astwem 't-echnicznym a 'twórczą modyfikacją. Rola inwencji rośnie tam, gdzie mniejszą rolę odgrywa determinanta warsztatu i Iwzoru.'W obecnym okresie inwencja cechuje przede wszystkim Tz'e'ŹIbęi malarstwo, a więc dziedz~ny, w Iktórych ocz,elkuje się od artysty intenpreta~ji coraz .tonowy~h i oróinych tematów. D{}strzec 'tu można różnicę w pojmowaniu pojęcia. inwencji w sz,tuce ludowej i nie ..• ludowej. Artyści.,plastycy z reguły tworzą dzieła jednostkowe, chyiba 'ż-e sama techni'ka zakłada możno.ść :powiela'nia (grafi'ka, medaheI1stwo). nego (s.zIJwła 'IJllalS!tytC;z.:na~ Og)llIliSlkopJ,alSltYJC'=elitp.). 4. Znajom.ość re,g)i·onaunych technik bworzeniJa ~OIdnie z traldy,c'ją retg1icl'n<u.Wysoki pOZJiQm a,rrt;Yrstyc=y. 5. ppzoos'ba,w~enie zdjęć ,pr.a'c, bądź pra<e or)'lgina.1my,ch do oceny (lpulnilQtow:Cl<na IroTI1!P'Ozycja, jecllność fonmy, a'I1tyZlm, ogMny wy.ra'z iitJp.). 6. Opinia, przyna:j!mnieli jednego z wymienionY'ch w reguibatmiJnJie przYi.ię~, OIllgaJnÓiWpowołaJnych do opi'l'lli,owaJnJia. 7. Pożądana a1kitYrwność w ślrOld<owil~ku (WiSlpó~pflalC:az muzeulm, dOlInami k'ulHury, udzuał w konkIUiI1Salc'h"na.g1ro<dy)." 19 Na pasieidzelnilU CeIl1itna!Jlnej KlOmilstii Wery,f,ik'a'cyjmej w Szyidłowcu, 18 IX 19712 of. pr<zY'jęto wyikls:zJtallCleJn;ie maiklsliimumśl'€ldJnie. ft K. Zaiwtilsltawticz-A:daU'I1i'>lka, QP. cit., s. 58. �Pojęcie twórcy Zudowego 19 Twórcy ludowi, zwłasz'cza w !przeszłośd, z reguły Ipowtarza!li !Się. ŚWiątkarz'e ne:źJbili dziesiątki taikich 'samych lub nieznacznie ZJmienionych ujęć Frasobliwego czy Skępskiej, tkaczki, hafciarki czy wycinan!karki powtarzały ten sam motyw, rÓ'żni'cująrc tyl!ko !kolorystykę czy uikład ,elementów, Iktóry nie zmieniał zresztą ogólnego chara~kteru dzieła. Ale właśnie stworzenie ,własnego wzoru (później powtarzanego) czy nawet tyTko 1ndywidualnainterpretacja szczegółów stanowiły !przejaw twórczej działalności. Sformulujrmy tę różnicę bardziej ogółnie: w kuilturze wykształconej XIX - XX wi,eku !pojęcie twóDCzości wiąże się z dą~eni'em do indywidua'lnoś'Ci, autorskiego piętna - Ipodczas gdy w k1ulturzeludowej I(tak jak we wszy'stJki<chkulturach !kanoni'czny'ch) 'twórczość przejawia się w interpretacji, w niewi,elkich !przelkształceniach wzoru. Oznacza to, 'że rozdzielając w nasz'ej definicji pojęcia twórcwści i odtWÓTCZOŚ'Ci nazywamy 'twórcami tych rzeźbiarzy, maiIarzy czy rzemieśl:n~ków, którzy zdOilniISąstworzyć własną intenpreta'cję wzoru, i to, niezależnie od ,t'ego,czy to czynią 'j€dnorazowo, czy i-eż wzór t'en powtarzają wielokrotnie. Twórców o wyraźnie Skrystalizowanej osobowości artystycznej cechuje więc inwencja, a nawet odrębny stylI, 'PO którym rozpoznajemy. iż np. j.edna rzeŹJbajest Chojęty, a druga Kołacza. (Styl ten, gdy zostanie podchwycony !przez 1nnych, przestaje "wyra1żać" t'wórcę, a staje się cechą grUJPY). Definicja 'twórcy ludowego zawiera Jeszcze jeden ,punkt, pozwalający objąć systemem 'Pomocy jednostki utalentowane, ale wypowiadające :się 'poza tradycją regionu i ;poza 'kręgiem W1pływówsztuki elitarnej. ,,:Przywi:leje 'twórców 'ludowych - czytamy - obejmują również artystów samoTodny'ch, 'tworzącY'ch poza kręgiem inspiracji sztuką oficjailną ... " 'Rzecz dotyczy artystów "sam·orodnyc'h" pochodzących z,e środowis'ka wiejskiego, małomiasteczkowego, robotniczego. Passus o samorodnych artystach wprowadzm1o po to, alby zna'leźć prawną podstawę dla oipieki nad takimi twór1cami, jak Nikifor, Ociepka, Sobota, Ga włowa, zagajewski. Sądzę Jednak, 2Je za takim ,postawieniem sprawy przemawiają równ'ie'ż'pewne racJe m'eTy'toryczne. P'owoli zmierzamy 'W nauce do przezw~ciężenia tradycyjnej koncepcji sztu!ki, 1udowej, zawęż'eń, jakie wiedzie 'Ze :SQlbą.Ograniczenie pojęcia "sztuki ludowej" tylko do tego, co różne od s zltulki inJnych warstw, a 'ty;powe dla danej grupy Tegion.a'~nej.zawęża po'le olbserwacji tylko do zjawisk o charakterystycznej stylistyce. Obok nich istniały jednak i inne zjawiska. Kiedy 'patrzymy na dawną kulturę chłOpSką jako na 'c.ałO'ść'Zł,O'ż·oną 'Z róż.nych nawars'twi'eń - dostrz,ec mo'ż'emy wśród fa'któw rozpoznawanych prz'ez na's ja\ko artystyczne - zarówno typowe, ak'ceptowane przez ogół, jak też i jednostkowe. Allbowiem sztu- 'l �20 ALEKSANDER JACKOWSKI ka ludzi marginesu również jest refleksem ich sY'tuacji, wyraża ich świadomość, u'kształt{)waną w dbcowaniu z grupą, w kręgu tradycyjnych pojęć, wierzeń, ()c'en - w tym i estetycz:nych. Różnica między nimi a typowymi reprezentantami twórczości lud{)• wej polega jedna'k na tym, 'że 'si'lniej występują u nioh cechy indywidURlne. Czasem dlatego, że pewne rodzaje wypowiedzi przerastają ich możliwości, czasem zaś ze względu na stosuneik do bodźców wewnętrznych, którym 'Starają się dać wyraz w twórczości. Każdy człowie'k konstruuje swoje widzenie świata z ,cegiełek obserwacji i doznań. Każdy ma w świadomej czy utajonej !pamięci zaobserwowane 'wZ'Ory,ale w 'kulturze () dużym 'stopniu organizacji wew:nętrznej, większość wypowiada się w formach ogó1nie 'przyjętych, skonwencjonalizowanych, nastawiona "lna 'z'ewną'trz". Korzystając z podobnego zasobu wiedzy, nawy!ków i ohserwa'cji - samorodni tworzą ,przede wszystkim "od wewnątrz", w zlgodzie ze swoimi możliwościami ,psycho-fizycznymi. Za'chowują jednak więź ze środowiskowym ,podłożem, ze !Swoją forma1cją kulturową. Dlatego właśnie odczuwamy wiejs'k{)ść Gawłowej, Soboty, Heródkaczy Wojciecha Oleksego, dostrzegając odmienność ich zaplecza środowiskowego i kulturowego od zaplecza twórczości np. Zagajewskiego. Przy ,całej swojej "kulturowej nieprzema'kalności" są samorodni na pewno bliżsi dawnej ikulturze Judowej niż współczesnej :sztuce ;profesjonalnej. Czasem nawet wydają się 'bardziej i autentyczniej związani z tą 'kulturą, niż niektórzy współcześni twórcy ludowi malujący czy rzt>żbiący "na ludowo". Przedsta wiona tu definicja nie może być traktowana j a'ko ,propozycja naukowa. Coraz więcej wątpliwości budzą sytuacje, z którymi się spotykamy, czy to w czasi'e posiedzeń Komisji Weryfikacyjnych czy obserwując róŹ!ne kiermasze, jarmar'ki, 'konkursy. Sytuacja jest inna w regionach, gdzie i'stnieją jesz'cze enklawy tradycyjnej twóTczości, inna zaś tam, gdzie ;procesy migmcyjne i urbanizacyjne zatarły .pamięć tego, co było. Trudno więc tprzykładać tę samą miarę ooen do górs~kiej wiosIki w Żywiecikie:m i nowoczesnego POR w .poznańskiem czy Kosza:1ińskiem. Definicja jest więc narzędziem ,służącym polityce 'ku'1turalnej, zachowaniu w miarę możności dawlnych tradycji artys,tycznych i .otoczenia szacunkiem i opieką nosi,cieli tych tradycji. Definicja ma więc, co pod'kreśla towarzyszące wyja:śnienie, charakter instrru!k'cji dla Komisji Weryfikacyjnej, 'która Ikażdorazowo ;powinna brać pod uwagę 'pochodzenie :kandydata i to, Co reprezeni-uj-e on w swych pracach. Sito selekcyjne musi być w takiej 'sytuacji gęstsze [przy ncenie kandydatów z Podhala niż np. Dolnego ,Slągka ,czy Pomona Zachodnieg.o. �Pojęcie twórcy * 21 ludowego * * Zastanówmy -się teraz nad 'kierunkiem zachodzą'Cych 'prz-emian, a co za tym idzie - nad ewOllucją pojęcia "twórcy ludowego". W 197-5 r. dane Stowarzyszenia Twórców Ludowy'ch wskazywały na to, że ;:-9'% twórców Ima ,powyżej 60 Jat, a 218% mie.ści się w prz'edziale wieku 4-6 - 60 'lat 21. Wymierają, pfz-estają działać ,ludzie, którzy w młcdości 'swej _pracowali jeszcze dla własnego środowiska. Na sikutek zmian za-chodzących na wsi zanika odrę'bność chłopskiego myśłenia i odczuwania, odrębność kulturowa. Wieś upodabnia się do miasta w 5ipOSObie życia, rozrywki, mieszkania, -u1hrCłinia.To, co !było środowiskiem kształtującym mentalnO'ść i na wy'ki ,estetyczne twórców urodzonych przed I wojną światową, ,przestaje istnieć. Już dla wielu twórców średniego pokolenia :środowisko to istniało tylko w postaci żywej tradycji, pamięci przechowanej w rodzinnym domu. Dla młodych, 'którzy obecnie dochodzą i 'będą dochodzić do rejestru twór'Ców ludowych - tradycja kulturowa staje się 'po prostu wzorem, jednym z wzorów, które działają obok innyeh i któr-e są z różnych przyczy,n świadomie wybierane. Pod'stawową s.prawąstaje się w nowej sytuacji sposób na'bycia tradycyjnych umiejętności, charakter związków z dawnymi tradycjami. W twóT'cz.ościoznacza to m.in. 'Stosunek do tradycyjnych form, do wzorów, które uznane są za ludowe, regionalne. Nie jest obojętne jak się nabywa UlIDiejętnośd, ja1k wchodzi -w krąg tradycyj.nych form. Czy w drodze bezpośredniego prz-e'kazu, oibserwa'Cji uczestniczącej - czy w -szkole, -z'k..siążek,nut. PrzeJkaz bez'pośredni, z 'poko[enia w ,pokolenie, z mistrza na ucznia pozwa,lana opanowanie sprawności w lhez:p0ś1'ednim Iproc-esie tworzenia. Zdobywanie um iejętnoś'ci techniczny'ch odbywa się wówczas w powiązaniu z kształtowaniem myślelnia artystycznego, wyo'braini i nawyków estetycznych. Młody adept przechodzi 'Cały cykl od zna~jomO'ściwarsztatu, surowca i dawnych form po s.pecyfikę myślenia arty'stycznego, opartą o doświadczenia ;pckoleń. W 'szkole zaś uczy -się osiągania gotowego rezultatu, naśladownictwa. Przekaz ;pośredni - prz,ez szkołę, ognisko, książkę, nuty - uczy zrutymizowanych umiejętności, naśladownictwa kOlnkretnego wzoru, gubi więc, tak i,stotny od ,początku nauiki, element pro'cesu twórczego i uczestnictwa w tym procesie. Inaczej też formuje rodzaj pamięci, która w dawnej sztuce ludowej odgrywała ogromną rolę. -r- !I "Biuletym nr 13, s. 3. Imf'OInmacyj1nyStowaI1zYSlzenia Twórców Ludowych", LubHn, 1977, �22 ALEKSANDER JACKOWSKI Przekaz pośredni jest celowy, a nawet konieczny tam, gdzie zerwana jest nić bezpośredniej tradycji i gdzie nie daje się przedłużać życia danej dziedziny 'W sposób natumlny - ale jest to już inna jakoś'Ciowo faza twórczości. W tej ina:stępnej fazie, 'której początek daje się zaobserwować, a która będzie zapewne charakterystyczna dla okresu po 1,985 - 119~O r., obecna definicja twórcy -ludowego straci swój sens. Nie istotne stanie się pochodzenie, skoro niewiele będzie z tego wynikało w 'praktyce twór<czości.Odipadnie moment rzeczywistej więzi z iludową kulturą, tradycją. Istotny okaże się tylko stosunek do form i środków wyrazu. "Ludowość" - rozumiana w sensie 'kontynuacji stylu będzi,e wówczas 'polegała na stylizacji iodtwarzalniu tradycyjnych form, na ręcznym ich wykonaniu, przy użyciu - w miarę możności tradycyjnych !Surowców, a 'po <części i narzędzi. 'Twórca ludowy - stanie się po prostu zawodem. W o'kresie, gdy 'nie istotne 'staną się różnice w zapleczu kulturowym twórców oraz ich pochodzeniu, w okresie gdy zerwany zostanie bezpośredni ,przekaz umiejętności - stra'Ci sens pojęcie twÓf'cy ludowego w dotychczasowym rozumieniu. Pojęcie to będzie może funkcjonowało nadal, ale już ,na 'Oznaczerniealbo zawodu, a,lho innego zjawiska występującego 'w kręgu powszedłmych f'OTmtwórczości, plas'tyki amatorskiej. Trudno przewidzieć dziś, na He silna mO'ż,e!być wówczas potrzeba "ręcznie wykonanej" ,sztuki ludowej. Nie wykluczałbym moż:liwości zaników i nawrotów tabch tendencji. Wiemy jednak, ,że "ręcznie wykonane" w epoce 'kultury masowej i masowej tandety jest jeszcze jed!I1ym fałszem i mitem komercja'lnego rYlnlku.Wtedy, gdy się to o'każe potrzebne i opłacalne znajdą się 'ludzie, którzy będą "ręcznie" rzeźbić czy ma'lować, powielając dane i:m wzory. Mote to ich będziemy wówczas nazywa1litwórcami ~ludowymi? Niezależnie jednak od tej grupy przedmiotów już obecnie widoczne jest narastani'e dwóch podstawowych tendencji, które zapewne w latach dziewięćdziesiątych będą dominowały: ;pierwsza - produkowanie wyrobów sztuki ludowej w za'kładach zwartych, metodami pół- i przemysłowymi; druga - za'Cieranie się granic, 'zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie, między twórcami ,ludowymi a miejskimi i wiejskimi amat'OTami22 • * * Pojęcie "twórcy ludowego" nie 'jest ponadczasowe. Ma ono swą genezę, etalpy przemian i Ikres. Odsuwanie tego kresu może po części za22 G['anice te utrzymują s,ię wY'ra2Jll'i,ew rzemi'osla,ch OIP'a.r,tychna u:mieję'tmoś'ŚiCiach, opanawa.nie któTy.ch wymaga dużego nakładu sił i cza'Slu ora.z znajomości warsztatu i technik (np. w kOlwa~stw'ie, garncarsoi'Wlie, tika,ctwie - zwłdJs?Jcza dwu'OSlllowowym). �Pojęcie twórcy ludowego 23 leżeć od właściwej polHyki opieki i stymulacji twórczości ludowej w obecnych warun!kach, od tego, czy uda się zapewnić zmianę 'Pokoleniową, stworzyć na czas przepisy i 'system !bodicó,w pozwaIającyóh starym mistrzom szko'lić adeptów zawodu. Chodzi też o to, aby utrzymać ,pamięć artystycznych 'tradycji w różny'ch dziedzinach, nie tylko w rękodziele, ale i w muzyce, tańcu, ,obrzędzie. lAby docenić i uszanować ralę twórców ludowych -śpiewalków, instrumentalistów, tancerzy, zapewnić im to samo .pra'wo do zaopatrzenia emerytaInego, ;które już przyznano rękodzielnikom. Mamy sprzyjają'cy klimat dla tych działań, ludzi rozumiejących obecną :sytua'Cję i barierę Iprzepi'sów, które trzeba zmienić, 'zaktualizować. Od 'tempa działań w 'latach osiemdziesiątych 'będzie zależało, czy w dziesięć lat później ibędziemy jeszcze mi'eli 'czym ,się opiekować. ALEKSANDER JACKOWSKI THE CONCEiPT OF THE FOLK ARTIST eS u m m ary) An old village community did not recognize a s.eparal.e ca'teglory of "art". Thc.re w.a'S no Sluron.g diviJsiOlI1be'tweem c'rea!tolfs 1lJn.d,par'ti1c.i(pall1lbs af a·rt and thU1S there was ,no concept 0'1' a,n aI1tist, namely the trans'planted fo'lik artist. This concept wa·s to the .gwUIlidof fd1k cul:ture aiS late as after the F.irnt World War whon the v1lJlues of fo'l'k art were rec.ogn'ix,ed and the art itseU was not treated as a pnodudt of a coliJec·ti,ve an/d aneinymo'li!s production any more. The c'oncetpt of f·olrk ant wa!s genera'llly a.Cocep'ted afrter the WOIf:ld Wa'r r.r, iln the period of a grea't dElSifntegra't'ion of fol,k cUll:tUlre, when works oJ' folk art were received mQlS1tllyby ciltires alnd f()llik ant was U1I1Iderthe calI'e of atPpoopria'te inshtuti·ons. Alt that VLmea ,prof'ei:>si1onerlgroUlp of fo.1k a,rtiJs't's calme .irl1!toexiJslte:rJIce and established its own trade union: "Association of Folk Artists" (Stowarzyszenie 'DwÓI1Có.wLUldowych). Att t'he S!aime Ume the ClQl1iCeplbs of "a.rt$,t" and "creat()lf" changed their vall-ue in our li-ngui's't'ic C oll'soCioUSlness,they ~ost their charaC'ter; we tafk about creative abUbudes not only in the ca'se of ant but whenever invenuion ::'1' aim 1"01' sedIf-<roolliizatiOln <lIppeans. Employing the concept of folk prodU'c'ttion to the period of tradi'tional peasants' culture, we used it to appoin:t people engaged h artistic handicrafts, decorative art, etc., people who had special talent, ability and invention, and for those rea sClI1.S were alt O'the.r .people's serv.ke . ' .In the period of a great ,des'i,n'tegratilon of foll:k cu'lt1ue, the cOll1!cept of folk pnodu'C'tli.onIdritd;nJot dilsltiJnJguJiJsh taln lOuusiuallJJd:i!nig .iJl1ld'iv,iidJuail bUlt <ł/ppoilnted a crn:f!sman who ~onO:We(duraldl~bilcmałocheme!s i'I'fetSlpeative of daiJng it for hi.'m:>e1f, hiS nejghbolllrs OT commercial insti'tutions. �24 ALEKSANDER JACKOWSKI The conte'mporary folk artist is not illiter::lte any more, he lives a.ccording to alI1 urba,n style of life, his aes,the'tic vi·ews are changeid and he follows the rules of folk art oansc·iO'UJsly.Previous folk arUs"ts did not choose the forms of their p1'OducHon, they were a part of their system of social communication; the contemporary folk artist c h o a s e s, consoiously, the forms of his airt, for e,motional as well as practical reasons. The stronger he sticks to traditional patlerns, the less he is accepted by his own villag.e community. Thus, traditi'o,n is 110t cOll1nected w,ith aesthetic needs alny ,more and it be,come's only a styhsVic paHeI1I1 which is fo1Joiwc<dby a ."folk artiJst". Special committees appointed at the Associalion o·f Folk Artists and the Minis'bry of Cu'1'ture and Ants dedde who il5 a falk artis1t and who is not; this "title" is connected w,ith pe.nsion r1ghts, fellowships, etc. The fol'1owing criteria are taken into co,nsideration whi'le appofu1t'ing fOflk a'rtists: I) parentage, 2) the employment od' basic rules of the artis.ti'c way ad' thinking speciil'ic for traditional folk art, 3) po.ssess'ion of abi-lities acquired through traditional tlransmis'si'on or dire,ct observation (pupil - master), 4) the artilStic values of p-roducts. 'The author of the present paper sUPPQses, tha,t after 1990 the cOIl1<:ept,of the folk artist shall be connected on:Jy with traditional abi'lities; the line between folk p:roductiOlI1 and am:aituers sha,]] cliisalPlpear, espeda:llly in the do.ma.i'n of s'culpitJJre and pain1Jiong.This c·o.nce'Pt in not timeless, it has its owln origin, .s'tages of evo'lution and limits. It ils up to our cu1tural polity to maiJntaiJn 1Jraditional abilities as long as possible. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a46124ca37188e447e486134af6ba874.pdf c5431229ee3ad2c66ab47349bdb0aa67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1779 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1648 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.445-452 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRiEŚCI I. STUDIA, ROZPRAWY Aleksander P o s e:r on - Z i e l ~ ń s k i, KOil1c·epcjeetnkzmości W amerykańsku'ch studia'ch etnicznych Mirosl'lwa P o s e r n - Z i e I i ń s k a, Między asymilacją a etnu'cznym odrodzeniem, Z problematyki amerykanizacjli Indian USA Anna D r ze W j e ,ck ,a - B a ,n as z a k, Bt'nologia w Szwecji. Zarys rozwoju i wspólczesll1a organizacja (Michał B u c h o w s k ii, Model religijności ludowej - próba konstrukcji "Gerhard K los k a, Swiadomo,ść hLstory'cZil12.i jej badanie . II. ARTYKUŁY, OMOWIENIA, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 57 93 113 129 159 187 195 215 219 235 I CZASOPISM Annual Review ,oi Anbhropology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) . Gunter Wiegelmann, Matthias Zender, Gerhard Heilfurth, Vo1kskunde. Eine Elinfuhrung, 1977 (Józef Burszta) 1. Dzabbaro-v, Obscestvennyj proogress, byt ,i relii,gija, 1973 (Halina Bojan Pierun) 253 257 259 M. A. Clooov, Nas'€letrlJije Mo1ukk,skich O'sbrOVQV,1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja,Malyje narody Bihara. I.storiko-etnogra.fii.ceskij ocerk, 1976 (Alicja 25 MATERIAŁY JÓ2)ef Ch·ojnackii, Mi·er,a i mir .(mLr'owarui:e)W cywilizacj.i eu:ropej.~kiej Antoni K u 'c z y ń s k li, Polskie zainteresowan,i,a etnografią Syberii Kaukazu w XVIII wieku Richard ,J e f a b e k, Lidove tradke V dnesnim Ceskoslovensku Franciszek S i e l i 'c k i, B>ialor'uskie ludow,e pieśni biesiladno-rodzinne ze wsi Mikulino, gm. Dołhinów bylego powliatu wilejskiego . Wa'nda B u d z i s z e w s k a, O kilku bułga·rsikich nazwach I:oślin związanych z n.imi Wlierzenia,eh ludowych . Zofia S t a s z·c za k, Stan przy,g·otowania Etno1ogi,cl'Jnego Atlasu Europy Stćl;l1Jislaw B ł a s z c z y k, Ewa Gr.ażyna K ,ar ·pli ń s k.a, Bronisława K o pc z y ń s k a - ,J a wo r s k a, Teresa Z akr z e woSk a, Problemy d·Ok:umenta'cj.i iinforrrm.·cjietnografi·cznej III. RECENZJE, 3 Bednarczuk) Nygman AsJiwv, Islam i nar,ody, 1975 (Wojciech Burszta) Witold Armon, Pnlscy badacze kultury ,J,aikutów, 1977 (Antoni uwa.gi na temalt recenzju A. KuczyńskliegQ (Witold Armon) Odpowiedź dr. Witoldowi ArmonQw.i (Antoni Kuczyński) . 263 265 267 Kuczyński) 268 274 276 �446 Kalendar:nyje obYCai i obrjady v stranach za,rubeznoj Evropy kone<: XIX nacalo XX v. Vesennije 'prazdflliki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisorva, Etnogenez Latysej. Po dannym kr,ani-o-logii, 1977 (AUcja narczuk) VII 280 Mezina,l'ooni .sjew 1976 (Jifi slavishi, Warsz:awa 1973 (21 - 27 VIII). Biblio.gr,afie, Damborsky) PI'e:meny l'udovy'ch tmdicii 282 v IsuCaSll1osti.2. Socialisticke krajiny, 1978 (Józef Burszta) 283 Jan Komorovsky, chal T'radicna svadba Buchawski, Wojciech u Slovanov, 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- Burszta) 285 Matthias Zender, Ges,talt und Wandel. Aufsatze zur rhcinischwcstfalis'chen Vo1kskunde und Kulturrau:mforschumg, 1977 (Zofia Staszczak) Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 1977 (BoLesław Jastrzębski, Januszkiewicz) Wokół kultury ludowej Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora, 1972 Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) . Mkhaił Arnaudov, Studii vyrchu bylga'rskite obredi L (KoLe 294 294 296 296 296 297 300 302 i literatury 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) N. 28Cł 291 Artli popullor ne Shqiped, 1976, Ethnogmphie albarnaise. Edition spedale a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes Ethnographiqucs en Albafllie (Julin 197,6), 1976 (Adam Bartosz) . Annette P'ou.rrat, TraditJions d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) . Janusz Stefanowkz, Bumt mniiejszm§ci, 1977 (Michal Buchawski) Zygfryd Prószyński, Ziemia Puck'a w o.powi,adarniu, baśni i anegdoc,ie ludowej, 1977 (Medard Tarko) K<Jtol'icyzm średniowieczny, 1977 (Michal Buchawski) Eugeniusz Iwani,ec, Z dziejów srtaroobrzędowców [)'a ziemiach polskkh XVII- XX wieku, 1977 (N. N. Pokrowski) \Vł,adY'sław P1iwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemyslawiania, 1977 (Michal Buchowski) Zbigniew Jasiewkz, Rodzina wiejska na Ziemi Lubuskiej. Studium przeobrażeń r'odziny na podstawie badań etnograficznych w wybranych wsiach, Jerzy 278 Bed- 304 (KoLe Simiczijew) 307 310 i legendi, 1971; 1972 Simiczijew) 312 Kuzman Szapk:arev, Izbr,ani dela, 1976 {KoLe Simiczijew) . Dusko Konsta.ntinov, Zdravko Bozinorvski, Tuka e Makedonija. Narodn.i ko:mitski pesni, 1970 (Kole Simiczijew) . Varval'a Ad!1i<łnova-Pi'e'r'iek, Driev<n'i€lr,us~:'lkaj'a li:tieratu,ra :i folkl'O'l', 1974 (KoLe Simiczijew) 317 3 J Cł Lu'ografika simmikta gimnas'iu A'giu Nikolau Kritis. Epimelia Andrea Logaki, 1974 (KoLe Simiczijew) Cwetana Romanska, VytPrns,i na bylgarskobo nar·odno tvorccstvo. Izbrani stud!:i i statu, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. W,andlun.gen ,cines Laousitzer Heidedorfes, 1976 (Józef Burszta) Imre Hegyi, A nepi erdok;ieles t6rteneti for.rna:i, 1978 (Ryszard Tivadar Peter'Csak, Hegykoz, 1978 (Ryszard Kantor) Gheorghe Nist'Ol'oaia, ~tergare populare, 1975 (Adam Bartosz) 315 321 324 327 Kantor) 329 331 . 332 �447 Krzysztof Ruszel, (Franciszek Studia Kotula; nad Michal kulturą ludowąPusz'czy Buchowski, Sandomier!skiej, Wojciech Burszta) 1978 333 . Stani,sław Ol<;<izki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnografsk<Jg Institut'a, 1973; 1974; 197·6 (Andrzej Brencz) Glas'nlik Etnografsk'o'g Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) . Muzejna zbirka, Ru'ski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Godisnik), 1966- 1976 (Adam Bartosz) Bolgar tanulmanyok, 1974; 1975 (Adam 339 340 343 344 346 Bartosz) 349 Traditiones. Zbonnik Instil~U'ta za sJovooSlko 'l1,a'r{)do,pisje,1977 (Andrzej Zbornik S].ovenlskeho Nal'odneho Muzea, 1977 {Mariusz Baumann) Kalcndarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Ka].endalrz Śląsk,i na Tok 1979, 1978 (JiN Damborsky) . Brencz) 350 351 352 353 IV. KRONIKA 80-lecie prof. dra Wa~ila Malinowa (Krzysztof Wolski) X MiGdzynarodowy Kongres Nauk Ant1"'o-pologicznych Etnologi'cznych ICAES), New Dc'l'hi 10 - 16/21 grud:l1Jia 1978 (Edward Pietraszek) . Sesj,a IeOM w New Delhi 8 - 9 XII 1978 (Krzysztof Wolski) . 356 (X 357 362 Międzynar,odowe spotkanie etnografów z s'ocjalisty,czmy'c;h kr.ajów (Bulga:pi'a, paźdz~e1·n.ik 1977) (Maria Biernacka) . Europy Europejskli'e badania po'róWlnawcze w mimach 'proj.ek,tu "Kultura". rencja w Ta'lIJinie (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) . Konfe- Współpmca (Stani- slaw z redakcją "Demos". Uwagi 'Po konferencji w Lublanie 366 Blaszczyk) Cd redakcH 369 "Demosu" 373 Zasady opracowywania streszczeń autorskich recenzji dla "Demosu" oraz przygotowywania 374 Funkcje spoleczne ·etnolo~ii. Ogólnopolska kQnf'erencja naukow.a, - 12 l~stopada 1977 (Boleslaw Januszkiewicz) . Ogólnopolska chal 364 sesja studencka Buchowski, Wojciech "Wyprawy Burszta) pozaeuropej'ski.e Pozn,ań 11375 'etnogmfów" (Mi- 377 . Wkład p<JIskkJh bada'czy w p<Jznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Konferencja naukow.a we Wrodaw~u, 24 - 25 listopada 1978 (Antoni Kuczyński) 378 Sprawowani·e Zarządu okr,es 'od września Spraworoanie graficznej ci inl11e spotkarJJioa z udz·iał,em etnogmfów (Grażyna lzba daktm-aty Ewa .i habilitacje 383 388 w 1977 roku Ewa Karpińska) 390 EtnograficZJne wY'stawy cza~owe ZJOTganiZJow.anew i inne ,instytucje (Iwona Wiktor) Magisteria, ZJa z przebiegu pra·c Ośrodkla Dokumenta'cji i I'nforma'cji Etnow 1977 - 1-978 (Bronislawa Jaworska, Grażyna Ewa Karpińska) Konfer'oo'cj.e, zjazdy (Grażyna Głównego Polskieg<J T<Jwarzys'twa Liudoznawcnego 1977 do SJierpnia 1978 (Edward Pietraszek) . 1977 roku z zakr·esu etnografii Karpińska) pamięci Wi-noe'l1Jtego·Pola (Adam przez muzea 393 w J.atach 1976 - 1977 415 Pol) 423 �448 V. IN MEMORIAM Tadeusz Prus-Wiśniowski (Malwa Baryczowa, BoLesław Lopusilańskli (Krzysztof Wolski) Wanda Brzeskia (Ryszard Kukier) . Piotr Kalecia.k (Kazimiera Paszkowska) Stefan LYiSik (Maria Suboczowa) . Leon Roppel (Longin Malicki) . Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) Walenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanisław Szyller (Aleksander Kakzyński) Henryk aDman (Maria Orman) . M'leczysław Woźnowsk!i KI ipo Shanker M.athur (Krzysztof Wolski) Zofia Kolkówna) 426 427 428 430 433 435 437 439 440 441 442 443 443 �CONTENTS I. STUDIES AND PAPERS Aleksander P o s c r n - Z i c I i ń s k i, Conceptsof ethnicity in American ethnic studics Mirosława P o s e r n - Z i e I i ń s k a, From assimilation to ethnic revival same proble:ns cf Americanization of american Indians in the United States Anna D I' Z e w i e c k a - B a n a s z a k, Ethnology in Sweden. Development and modern organization Michał B u c h o w s li:i, Attempt at creating a model o·f folk religious interests Gl'rhard K los k a, Studies of historical consciousness 3 25 57 93 113 II. ARTICLES AND MATERIALS Józef C h a j n a c k i, Exchequer tally (tallying) and primitive pastoral community ·in european -civilization . AntQll1jiK'u,c z y ń s 'k i, Bolish interesltsiln <the eth[1(Jjga-a;p.hyorf Syberia and Caucas in the eighteenth century Richard J e i' a b e k, Folk tradition in modern Czechoslovakia . Fra;nci'szek S i e I ic ki, White russi,an folksongs of family-ce,nvivial character in Mikulino village, Dołhinów parish, former wilejski district Wanda B u d z i s z e w s k a, Same bulgarian names of plants and folk beliefs connected with them Zof,ia S t a s z c z ak, L'etat de preparations de l'Atlas Ethnolog,ique de l'Europe et des ):ays voisins Stanislaw B ł a s zc z y k, Ewa Grażyna K a I' 'p i ń s k a, Bronisława K a pc z y ń s k a - J a wo r s k a, Teresa Z akr z e w,s k a, The problems of ethnogr.alphic do:-;:urrnentation ,and ;i:nfo~malti'On. III. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLIKATIONS Review of AnthfO'pology, 1972 - 1978 (Józef Burszta) WiegeImann, Matthias Zender, Gerhard HeHfurth, Volkskunde. Einfiihrung, 1977 (Józef Burszta) Dzabbarov, Obscestvennyj progress, byt i religija, 1973 (Halina 215· 219 235 253' 257 Bojan Pierun) Alicja 195 Eine 259 M. A. Clenov, Naselenije MoIukkskich ostrovov, 1976 (Roman Karczmarczuk) A. N. Siedlovskaja, Malyje narody Biharn. Istoriko-etnograficeskij ocerk, 1976 Nygman 159 187 AND PERIODICALS Annual Gunter I. 129· 265, Bednarczuk) ASirov, Islam 263 i narody, 1975 (Wojciech Burszta) 267' �ASO Witold Armon, Polscy bada'cze kultury J,akutów, 1977 (Antoni Kuczyński) Uwag,i na temat recenzjli A. Kuczyńskiego (WitoLd Armon) Odpowiedź dx. W'Hołdowi A'rmonowi (Antoni Kuczyński) . Kalendarnyje obyc'ai ,i obrjady v s'tranach zarubeznoj Evropy konec XIX nacalo XX v. Vesennije pmzdniki, 1977 (Jacek Bednarski) R. J. Denisova, Etno'genez Latysej.Po dannym kraniologii, 1977 (Alicja Bednarczuk) VII 1976 (Jii'i 1978 Jan sjezd slavistU, Warszawa 1973 {21 - 27 VIII). 278 Bibliografie, Damborsky) l'udovych (Józef 282 tradicii v sucasnosti. 2. Sooialist,icke krajiny, Burszta) 283 KomoI"Ovsky, Tradicnasvadba chal 276, 280 Mezinarodni Premeny 268 274 Buchawski, Wojciech u Slovanov, Burszta) 1976 (Wojciech Dudziak; Mi- . 285 Matthias Zender, Ges,tal,t und Wandel. Auf.satze ~UT :T!h€'inoi'~chwestfaJi,s'chen Volks;kunde und KulturraumfOTschung, 1977 I(Zofia Staszczak) 2811 Leopold Schmidt, HochZJeiltsbraruch lim Wandel der Gegenwart, 1976 (Boguslaw Linette) 291 Arti-popuHor ne Shqiperi, 197u, Ethnographie albanaise. Edition speciałe a l'occasion de la Conference Nationale des Etudes .Ethnogra~hiques ,en AIbanie (Jum 1976) {Adam Bartosz) Annette Paurrat, Tmditioons d'Auvergne, 1976 (Jacek Bednarski) Janusz Stef'anowicz, Bunl rrnniejsZJoś'c.i,1977 (Michal Buchowski) Zygfryd Pró:szyński, Ziemia Pucka w OiPowiadaniu, baśni ,anegdocie ludowej, 1977 (Medard Tarko) 296 296' Katolicyzm śr,edniowieczny, 1977 (Michal Buchowski) Eu,g€ll1JiuiSz Iwani,ec, Z dziejów s't'aiI'1oohrzęido'W'ców na z!iemiad1 rpoJoslóchXVII- XX w,ieku, 1977 (N. N. Pokrawski) . Władysław Piwowarski, Religijność miejska w warunkach uprzemysławiani'a, 1977 (Michal 294 294 Buchawski) 296 297 300 Zbigniew Jas'iewi,cz, Rodzina wliei'sika na Z'iemi Lubuskiej. Situdium rprzeobraż'eń rodziny na ,pods'ta:wie ba'dań etillograi'i'cznycih w wybrarnyc'h w:>ia,ch, 1977 Jerzy (Boleslaw Jastrzębski, Januszkiewicz) 302 Wokół kultury li ol'itemtury ludowej 1939 - 1948, 1978 (Piotr KowaLski) 304 N. L Kravcov, Problemy slavjanskogo folkima, 1972 (KoLe Simiczijew) Dance Studies, 1976; 1977 (Maria Drabecka) Vawara Adxian,o'va-Pieni'etc, DrieVlIllieI'lusskaj,alliJtlieI'la't'ura i f'01kl1or, 1974 (KoLe Simiczijew) Simiczijew) simmikta 310 312 Kuzman Szoapkarev, Izbrani dela, 197'6 {KoLe Simiczijew) Dusko Konstantinov, Zdra'vko BoZin'ovsky, Tuka e Makedonij,a. Na rod Illi komitski pesni, 1970 (KoLe Simiczijew) . Vrail"VamAdtrlilanoVla'-'RiJeI1iete, DrieVlIlli;er.us:9kiajaloi<1lilena:tur,a i fQl!k:lror,1974 (KoLe Laografika 307 315 317 319 gimnasiu 1974 :(KoLe Simiczijew) Agiu Niko,la-u Kritis. Epimelia Andrea Lo,gaki, . Cvetana Romansk,a, VYJprosi na bylgarskoto naI'lodno tv,orcestvo. Izbrani stud-ii i st'atii, 1976 (KoLe Simiczijew) Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedo.rf.es, 1976 (Józef Burszta) lmre Hegyi, A De-pi erdok'i~les torteneni fo'rmai, 1978 {Ryszard Kantor) 'TiV'adar Petercsak, Hegykoz, 19'78 (Ryszard Kantor) 321, 324 327 329 331 �451 Gheorghe Ni'storoaia, Stergare populare, 1975 (Adam Bartosz) Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej, (Franciszek KotuLa; Michał Buchawski, Wojciech Burszta) 332 1978 333 . Stanisław Olędzki, Polskie instrumenty ludowe, 1978 (Zbigniew Toroński) Zbornik radova Etnogmfskog Instituta, 1973; 19'74, 1976 (Andrzej Brencz) Glasnik EtnQgrafskog Instituta, 1976 (Andrzej Brencz) Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976, 1976 (Adam Bartosz) Annual (Glod~sn;ik), 19'66- 1976 (Adam Bartosz) Eolgartanulmanyok, 1974; 1975 (Adam Bartosz) Traditiones. Zbornik Instituta za slovensko narodapisje, 1977 (Andrzej Brencz) Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea, 1977 (Mariusz Baumann) Kalendarz Sląski na rok 1978, 1977 (Jifi Damborsky) Kalendarz Sląski na rok 1979, 1978 (Jifź Damborsky) 339 340 343 344 346 349 350 351 352 353 IV. REPORTS Pro·f. dr Wasil MaDinow's the 80thanniversary (Krzysztof WoLski) X International Congress of AnthDopolog'ical and :Ethnological Scien,ce (X ICAES), New Delhi, December, 10 - 16/21, 1978 (Edward Pietraszek) . ICOM Synljposium in New Delhi, Decmnber, 8 - 9, 1978 ,(Krzysztof WoLski) International Meeting ofethnographers from European socialist ·countI'lies (BulgaTlia, October, 1977) (Maria Biernacka) European comparative research within 'the "Culture" project. The conference in Tallin (Jacek Bednarski, Zbigniew Jasiewicz) Contribut!ions to "Demos" magazine. Comments after the conference in Lublana (Stanisław Blaszczyk) From Demos'staff Rules of a drafting a rev,iew and preparing 'summaTlies f'or Demos magaZJine Social funC't~on'Sod' e1hnology. All-P,01islhsci·erntifucoonference vember, 11 - 12., 19'77 (BoLesław Januszkiewicz) All-Polish - (Michał Student SY1ffi1posium"EthnogmlPhers' Buchawski, Wojciech Burszta) 356 357 362 364 3'66 369 373 374 in POZJnań,No- Extra-EuDopean 375 Exped!itions" 377 Contribution ,of Polisih s,cholars to sct:udythe fol]:kandpdmi1ive cultures of the wurld. Scientifkconference in Wrocław, November, 24 - 25, 1978 (Antoni Kuczyński) 378 An account on the activities of the Polish Ethnographic since Sept. 1977 to August 1978 (Edward Pietruszek) Sooiety Headquarters 383 An a'ccount on ,the alct~vitlies of the E,tlhinol§m]Jhk Rec,o['ds aOO Informat:iJon Centre in 1977- 1978 (Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Ka.rpińska) . 390 Conferences, 'congresses and othoc Imeetiings wlict:ha padicipartilOlrl of ethnographers in 1977 (Grażyna Ewa Karpińska) 390 Pe60dic ethnographic exhibitions institutions (Iwona Wiktor) 393 organised in 1977 by Museums and other M.A. theses, Ph.D. theses and theses qualify,ing for assistant-")rofessorsh~p the field of ethnography between 1976- 1977 (Grażyna Ewa Ka~pińska) Wincenty Pol's memQ['y room (Adam PaO in 415 423 �452. V. IN MEMORIAM TadeuslZ Px'Us-W~śn~owski (MaLwa Baryczowa, Bolesław Lopuszański (Krzysztof WoLski) Wanda Brzeska (Ryszard Kukier) Pio;tx Ka,leci,ak (Kazimiera Paszkowska) Stefan Łysik (Maria Suboczowa) Leon Roppel (Longin MaLicki) Ludwik Mróz (Aleksander Kalczyński) \Valenty Gawron (Wincenty Gawron) Edward Mach (Janina Orynżyna) Stanislaw SzyBer (ALeksander Kakzyński) Henryk Onnan (Maria Orman) Mieczysław Woźnowski Kripo Shanker Mathur (Krzysztof WoLski) Zofia KoŁkówna) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935630010739facb40562a4de9731fee.pdf de492452d61d53b637b4a42ef826e85e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4798 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.273-326 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 IV. K R O N I K A S P R A W O Z D A N I E Z DZIAŁALNOŚCI Z A R Z Ą D U GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE WRZESIEŃ 2005 — SIERPIEŃ 2006 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z L X X I X WZD w Słubicach; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Sprawy finansowe; 5. Działalność wydawnicza Towarzystwa; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 17 września 2005 roku w Supraślu odbyło się 81. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowa­ dzono wówczas wybory do władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego gło­ sowania do Zarządu Głównego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Michał Buchowski, Joanna Cicha, Zygmunt Kłodnicki, Joanna Łagoda, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali: Maria Fornal, Elżbieta Jawor­ ska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Do Sądu Koleżeń­ skiego wybrano: Janusza Kamockiego, Teofilę Latoś, Małgorzatę Orlewicz. Zarząd Główny ukonstytuował się w następujący sposób: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski, wiceprezesi — prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, �274 Kronika — dr Małgorzata Michalska, — dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski, z-ca sekretarza generalnego — mgr Joanna Łagoda, skarbnik — mgr Zbigniew Toroński, z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostworowska, członkowie Zarządu — mgr Joanna Cicha, — prof. dr hab. Dorota Simonides, — prof. dr hab. Teresa Smolińska, — dr Anna Spiss, z-cy członków ZG — mgr Maria Kuczyńska, — mgr Olga Kwiatkowska. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się jak poniżej: przewodnicząca — dr Anna Styczyńska-Nadolska, członkowie: — mgr Maria Fornal, — mgr Elżbieta Jaworska, — mgr Małgorzata Oleszkiewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się następująco: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, członkowie: — mgr Teofila Latoś, — mgr Małgorzata Orlewicz. Zeszłorocznemu 81. Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego towarzyszyła sesja naukowa „Pogranicze polsko-białorusko-litewskie. Historia — etos — język — kultura". W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za bibliotekę (zakupy, katalogowanie, klasyfikacja książek do dzia­ łów, wymiana), archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecz¬ nych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedy¬ cję korespondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego jest zatrudniona na umowę-zlecenie. Zajmuje się całością spraw finanso¬ wych. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi j ą bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarzą- �Kronika 275 du Głównego jest Joanna Łagoda, która z czasem przejmie całość spraw związa­ nych z administrowaniem strony. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Realizacja wniosków z 81. WZD w Supraślu Wnioski zostały opublikowane w protokole z Walnego Zgromadzenia Dele¬ gatów w „Ludzie", t. 89. za rok 2005, s. 348-349. W trakcie WZD przewodniczą­ ca Komisji Wnioskowej, mgr Krystyna Kaczko, przedstawiła listę zgłoszonych propozycji. Wnioski: • kandydatura dr Anna Spiss na członka honorowego PTL zgłoszona przez Oddział Kraków (w trakcie realizacji), • apel Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej o nadsyłanie danych bibliograficznych publikowanych prac członków PTL (rozesłany do od¬ działów w listopadzie 2005), • uwzględnienie w programie sesji naukowych towarzyszących WZD pro¬ pozycji referatów przygotowanych przez członków innych oddziałów (zrealizo¬ wany: wszystkie oddziały i muzea etnograficzne otrzymały informację o konfe¬ rencji), • przekazanie członkom PTL adresów mailowych osób zasiadających w Zarządzie Głównym (częściowe informacje na stronie internetowej PTL), • dokumenty nadsyłane z oddziałów podpisują we Wrocławie członkowie ZG (dr A. Stawarz, dr M . Rostworowska i w sytuacjach wyjątkowych dr M . Mi¬ chalska), • informacje o konkursach i projektach finansowanych z puli resoru Mini¬ sterstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego znajdują się na stronie internetowej MKiDN: www.mkidn.gov.pl, • przygotowanie pisma do rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z prośbą o finansowanie „usługi bibliotecznej" w dotychczasowym wymiarze (zrealizo¬ wane, umowa podpisana do 2.03.2009 roku), • wypłacenie nagród paniom zatrudnionym w biurze działającym przy Za¬ rządzie Głównym (zrealizowano), • umożliwienie udziału w mszach członkom PTL biorącym udział w WZD bez szkody dla uczestnictwa w obradach (zrealizowano). działalność Zarządu Głównego i Prezydium Z G W okresie sprawozdawczym Prezydium Zarządu Głównego, liczące osiem osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbyło 3 posiedzenia w następujących terminach: 25.10.2005, 7.04.2006 i 2.06.2006 roku. Wszystkie �276 Kronika posiedzenia pod przewodnictwem prezesa, prof. M . Buchowskiego, odbyły się w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickiej 11. Na październikowym posiedzeniu, pierwszym w nowej kadencji, omówiono następujące główne za¬ gadnienia: 1. Ustalenie kompetencji poszczególnych członków zarządu; 2. Omówienie stanu realizacji zaplanowanych na rok 2005 zadań (dofinanso­ wanych przez MNil); 3. Omówienie wniosków do Ministerstwa Nauki i Informatyzacji na rok 2006; 4. Sprawy wydawnicze; 5. Sprawy finansowe; 6. Aktualizacja i zmiany w Statucie PTL; 7. Sekcja Antropologii Kulturowej; 8. Realizacja wniosków z WZD w Supraślu. Na kolejnych dwóch posiedzeniach obrady koncentrowały się przede wszyst¬ kim na kwestiach finansowych, wydawniczych, sprawach członkowskich i pro¬ blemach związanych z Walnym Zjazdem w Zamościu. Sprawy finansowe Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2006 roku zawierają nastę­ pujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2005 roku to: usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00, dochód ze sprzedaży wydawnictw — 30.483,55 oraz dotacje, z których największa to 116.350,00 zł z Ministerstwa Nauki i Informatyzacji na zadania zlecone. 2. Wydatki poniesione na finansowanie działalności statutowej Zarządu Głównego w 2005 r. to 223.432,23 zł, w tym największe pozycje to: usługi obce — 85.762,54 zł, honoraria dotyczące zadań — 53.028,36 zł i wynagrodzenia eta­ towe z pochodnymi — 56.292,62 zł. 3. Przychody w I półroczu 2006 roku to dotacje w wysokości 182.315 zł, w tym najważniejsza pozycja to 121.075 zł z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i dofinansowanie dla Koła Ormian z Ministerstwa Spraw Wewnętrz­ nych i Administracji — 50.580,00 zł, usługa biblioteczna finansowana przez Uni­ wersytet Wrocławski — 30.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 17.267,49 zł. Nie wpłynęła jeszcze druga część dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 4. Koszty w pierwszym półroczu 2006 r. wyniosły 73.213,87 zł, a największy udział miało wynagrodzenie etatowe z pochodnymi — 28.873,53 zł i honoraria dotyczące poszczególnych zadań — 16.215,30 zł. Wszystkie zobowiązania finansowe regulowane są na bieżąco. �Kronika 277 działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej w dniu 2 czerwca 2006 roku pod przewodnictwem prof. dr hab. Michała Bu¬ chowskiego. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wy¬ dawniczych: „Literatura Ludowa" — prof. Jolanta Ługowska, „Archiwum Etnograficzne" — dr Janusz Kamocki, „Prace Etnologiczne" — prof. Ryszard Vorbrich, „Łódzkie Studia Etnograficzne" — w zastępstwie prof. Grażyny Ewy Karpiń¬ skiej, sekretarz redakcji — mgr Małgorzata Chelińska, „Biblioteka Zesłańca" — prof. Antoni Kuczyński, „Atlas Polskich Strojów Ludowych" — prof. Barbara Bazielich, „Biblioteka Popularnonaukowa" — w zastępstwie dr Ewy Fryś-Pietraszkowej, dr Anna Spiss. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2005. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki: A. Periodyki: • „Lud", t. 89/2005 (dotacja 11.500), • „Literatura Ludowa", t. 49/2005 nr 1, 2, 3, 4/5 (nr 6 nakład wyczerpany), (dotacja 13.500), • „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 44: Jan Święch, Tajemniczy świat wiatra­ ków (dotacja 4.200), B. Serie wydawnicze: • „Prace Etnologiczne" t. 16: Anna Nadolska Styczyńska, Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej (dotacja 5.600), • „Archiwum Etnograficzne" t. 43: praca zbiorowa pod red. Anny Nadolskiej-Styczyńskiej, Zagrożenie tożsamości! Problematyka globalizacji w zainte­ resowaniach polskiej antropologii (dotacja 5.950), • „Dziedzictwo Kulturowe" t. 2: Barbara Pabian, Dziedzictwo kulturowe Czę­ stochowskiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne (dotacja 5.950), • „Prace i Materiały Etnograficzne" t. 34: Jerzy Adamczewski, Młynarstwo magiczne (dotacja 5.600), • „Biblioteka Literatury Ludowej" t. 3: praca zbiorowa pod red. Jolanty Łu¬ gowskiej, Baśnie nasze współczesne; t. 4: Aleksandra Mojkowska, Max Lutni jako bajkoznawca; t. 5: Jolanta Ługowska, W Fantazjanie i gdzie indziej. �278 Kronika Trzy ostatnie prace z serii „Biblioteka Literatury Ludowej" ukazały się dzięki subsydium profesorskiemu Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej pani prof. Jolanty Ługowskiej. Tom 5. i 6. w 2006 roku. W zeszłym roku do Ministerstwa Nauki i Informatyzacji złożone zostały wnioski o dofinansowanie następujących zadań w roku 2006: • biblioteka (wymiana, udostępnianie, opracowanie, konserwacja, gromadze¬ nie zbiorów bibliotecznych) — otrzymaliśmy 73.775 zł, • archiwum (udostępnianie, opracowanie, konserwacja, gromadzenie zbiorów archiwalnych) — otrzymaliśmy 15.050 zł; • Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (tworzenie i użytko¬ wanie bibliotecznych baz danych, upowszechnianie i promocja nauki polskiej) — otrzymaliśmy 20.950 zł, • kolejne tomy periodyków: 90 tom „Ludu", 50 tom „Literatury Ludowej", 45 tom „Łódzkich Studiów Etnograficznych" — praca Ewy Jagiełły, Polacy w Uz­ bekistanie. Tożsamość odległej diaspory. • prace: Barbara Bazielich, Strój cieszyński w serii „Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz Jacek Łapott, Metalurgia żelaza w Afryce Zachodniej w serii „Prace Etnologiczne". Ta ostatnia praca została odrzucona przez M N i I i nie uzy¬ skała dofinansowania. Umowa na dofinansowanie wydawnictw nie została jeszcze podpisana, ale prawdopodobnie uzyskamy dotacje na wydanie periodyków oraz pracy Barbary Bazielich. Propozycje wydawnicze na rok 2007 obejmują, obok „Ludu", „Literatury Lu¬ dowej", „Łódzkich Studiów Etnograficznych", następujące pozycje: 1. Ewa Banasiewicz-Ossowska, Na granicy dwóch światów — Żydzi w kultu­ rze wsi polskiej, w serii „Prace i Materiały Etnograficzne"; 2. Lucjan Buchalik, Świadomość braterstwa u ludów Dogon i Kurumba jako wynik wspólnoty losów i kultury. Studium z etnohistorii regionu w serii „Prace Etnologiczne"; 3. Barbara Bazielich, Strój opolski, seria „Atlas Polskich Strojów Ludo¬ wych"; 4. Zbigniew Szewczyk, Strój szczyrzycki, seria „Atlas Polskich Strojów Lu¬ dowych"; 5. Dorota Simonides, Mądrość ludowa na Śląsku Opolskim, ma ukazać się w serii „Dziedzictwo Kulturowe"; 6. Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu..., seria „Biblioteka Zesłańca"; 7. Czesław Bazan, Kołpaszewo 1941-1943. Dziennik i wspomnienia z zesła­ nia, seria „Biblioteka Zesłańca"; 8. Natalia Garncarz, Brzozowa — 100 lat później, w ramach „Archiwum Et­ nograficznego"; 9. Agnieszka Pieńczak, Obrzędowość weselna, cz. 2, Swaty; jako kolejny tom „Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego"; �Kronika 279 10. Słownik etnografów i ludoznawców polskich, t. I I , seria „Archiwum Etno­ graficzne"; Na posiedzeniu Rady Wydawniczej prezes Michał Buchowski poinformował, że dotychczas wpłynęły dwie kandydatury na stanowisko nowego (w miejsce ustępującego prof. Zbigniewa Jasiewicza) redaktora naczelnego „Ludu": prof. Antoniego Kuczyńskiego i prof. Zygmunta Kłodnickiego. Wszystkie kandy¬ datury zostaną przedstawione na wspólnym posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych oraz prezydium ZG PTL w październiku tego roku we Wrocławiu i wówczas zapadną decyzje. Dyskusja toczyła się również na temat przewodniczącego Rady Wydawniczej — konieczne jest stworzenie regulaminu Rady Wydawniczej, a pierwszy jego punkt ma stanowić o tym, że prezes ZG PTL jest jednocześnie przewodniczącym Rady Wydawniczej. Dyskutowano również o składzie komitetów redakcyjnych poszczególnych serii wydawniczych i potrzebie zweryfikowania punktacji za po¬ szczególne wydawnictwa PTL. Magazyn wydawnictw PTL pod koniec kwietnia 2006 został przeprowadzo¬ ny z ul. Koszarowej do pomieszczeń piwnicznych przy ul. Szczytnickiej. Całość usługi: załadowanie, transport, wyładowanie paczek oraz rozmontowanie, prze­ wiezienie regałów i złożenie części z nich sfinansował Uniwersytet Wrocławski. Koordynacją całości przedsięwzięcia i nadzorem nad wszystkimi czynnościami towarzyszącymi przeprowadzce, a także przepakowywaniem zabrudzonych, uszkodzonych paczek zajmowała się pani Bożena Wrońska. Biblioteka Naukowa im. J . Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wrocławski p. Paulina Suchecka od strony merytorycznej i p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Czynna jest 3 razy w tygodniu od 9 do 20, raz w godz. 9-13, a także w dwie soboty każdego miesiąca. Na działalność biblioteki naukowej (wymiana i gromadzenie zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2005 r. do¬ finansowanie z M N I w wysokości 44.300 zł. Szczególnie dotkliwe było odjęcie dotacji na funkcjonowanie biblioteki w zakresie udostępniania, opracowywania i konserwacji księgozbioru. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw¬ nictw własnych PTL. W roku 2005 zakupiono do zbiorów 179 woluminów dzieł zwartych oraz 15 woluminów czasopism. Otrzymaliśmy również 25 egzempla¬ rzy darów i 10 woluminów z produkcji własnej. Łącznie wprowadzono do zbio¬ rów Biblioteki PTL 490 woluminów. Są to zarówno najnowsze, jak i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacje wyselekcjono¬ wane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii �280 Kronika kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowadzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udostępniane wszystkim zainteresowanym. Na bieżąco opracowywana jest dokumentacja finansowa (rejestr przybytków, inwentarze, ewidencja ilościo­ wo—wartościowa). Na dzień 31.12.2005 roku zbiory liczyły 20.762 woluminów dzieł zwartych, 19.480 woluminów czasopism i 1512 jednostek zbiorów karto­ graficznych. Wartość księgozbioru na koniec 2005 roku wynosiła 198.158,32 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2006 roku — 199.282,32 zł. Do 15 sierpnia 2006 roku wypłynęło kolejne 177 woluminów, co daje 41930 pozycji ogółu zbiorów. Do połowy sierpnia z biblioteki, korzystało 753 czytelników, a przez cały 2005 rok było ich 850. W roku 2005 Towarzystwo pozyskało z wymiany 219 woluminów od insty¬ tucji zagranicznych i 42 z instytucji krajowych. W zamian wysłaliśmy 426 wo¬ luminów za granicę i 76 woluminów do instytucji krajowych. Wysyłane książki to kolejne tytuły serii wydawniczych. Stałą wymianę wydawnictw prowadzimy ze 168 instytucjami zagranicznymi i 39 krajowymi. Część kontaktów sięga prze¬ łomu X I X i X X wieku. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszyst¬ kim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma¬ nych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Za¬ granicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej — dzięki temu informacja 0 zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Na rok 2006 dofinansowanie z M K i D N wyniosło 73.775 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są doku¬ menty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie publikowanych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archi¬ wum naukowego (gromadzenie) M N I przyznało w roku 2005 dofinansowanie w wysokości 2.750 zł. Nie obejmuje ono udostępniania, opracowywania i kon¬ serwacji zbiorów archiwalnych. W 2005 roku zbiory archiwum PTL zostały po¬ większone o kolejne wspomnienia sybirackie (15 nowych tek) oraz o dokumen¬ tację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych (archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej). Zbiory są ewidencjonowane 1 wprowadzane do inwentarza. Pozyskano dokumentację naukową po śp. Wi¬ toldzie Armonie (43 teki). Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy �Kronika 281 naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego. Archiwum powiększa swe zbiory nie­ przerwanie od 110 lat. Dofinansowanie na rok 2006 wyniosło 15.050 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 21 nowych członków: • Oddział Wrocław —8 • Oddział Toruń —7 • Oddział Gdańsk —2 • Oddział Lublin —2 • Oddział Opole —1 • Oddział Poznań —1 Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 18 oddziałów. Jerzy Adamczeski 82. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ZAMOŚĆ, 24 SIERPNIA 2006 (Protokół) 1. Prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski powitał członków PTL i gospo­ darzy, w tym obecnego Kanclerza Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej im. Jana Zamojskiego w Zamościu, pana Marka Ciastocha, i na jego ręce złożył podziękowania za pomoc w organizacji zjazdu PTL, a następnie oddał mu głos. Pan Marek Ciastoch w imieniu władz Szkoły podziękował PTL za organiza¬ cję zjazdu w jej murach. Zapewnił, że Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekono¬ miczna odniosła się przychylnie do kwestii sponsorowania Zjazdu, ponieważ za¬ gadnienia poruszane podczas konferencji są jej szczególnie bliskie. Uznano także za cenną inicjatywę integrowanie wielu środowisk intelektualnych. Pan Marek Ciastoch skorzystał także z możliwości zaprezentowania charakteru i profilu re¬ prezentowanej przez niego Szkoły. �282 Kronika Następnie Prezes PTL powitał przybyłych z Ukrainy gości specjalnych, panie: Larysę Wachninę, Ludmiłę Ponomar, Walentynę Sobol i Walentynę Hołowatiuk. 2. Dokonano wyboru przewodniczącej zebrania. Zgłoszono prof. dr hab. Do¬ rotę Simonides; propozycja została przyjęta przez aklamację. 3. Minutą ciszy uczczono pamięć zmarłych w minionym roku członków PTL. Odeszli: z Oddziału Lubelskiego — Stefan Aleksandrowicz, Jan Górak (członek hono­ rowy), Alfred Gauda; z Oddziału Krakowskiego — Małgorzata Matusek; z Oddziału Wrocławskiego — Jadwiga Pawłowska (członek honorowy); z Oddziału z Mszany Dolnej — Franciszek Janina; z Oddziału Warszawskiego — Barbara Pstrokońska; z Oddziału Łódzkiego — Elżbieta Władyka. 4. Na ręce p. Małgorzaty Orlewicz złożono podziękowanie dla Oddziału War¬ szawskiego za zorganizowanie ubiegłorocznego 81. WZD w Supraślu i towarzy¬ szącej mu sesji naukowej. 5. Nadano godność członka honorowego wieloletniej członkini PTL dr Annie Spiss z Krakowa. Wyróżniona podziękowała za przyznany jej tytuł i podzieliła się swoimi wrażeniami z długiego okresu członkostwa i pracy w PTL. Podkre¬ śliła, że zarówno wymiar naukowy, jak i towarzyski przynależności do PTL jest dla niej bardzo ważny. 6. Dokonano wyboru Komisji Wnioskowej na WZD w Zamościu. W jej skład weszły: — Krystyna Nowak-Wolna, — Anna Spiss, — Małgorzata Orlewicz. 7. Protokół z 81. WZD w Supraślu przedstawiła Małgorzata Orlewicz. 8. Sprawozdanie sekretarza ZG PTL odczytała Joanna Łagoda. 9. Sprawozdanie skarbnika ZG PTL odczytał Zbigniew Toroński. 10. Przedstawiono sprawozdanie Komisji Rewizyjnej ZG PTL, przygotowane przez Annę Nadolską-Styczyńską. 11. Zaprezentowano sprawozdanie prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej dotyczącą ODIE. 12. Przewodnicząca WZD, prof. dr hab. Dorota Simonides, zaprosiła zebra¬ nych do dyskusji i zgłaszania wniosków. W czasie dyskusji prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski, poinformo¬ wał zebranych o zawarciu 3-letniej umowy o świadczenie usług bibliotecznych z Uniwersytetem Wrocławskim. W maju 2006 roku magazyny wydawnictw z ul. Koszarowej przeniesiono do pomieszczeń piwnicznych przy ul. Szczytnickiej i tym samym całość majątku PTL mieści się w jednym budynku. Warunki loka¬ lowe zapewniane przez Uniwersytet uznano za dobre. Prezes podziękował prof. dr hab. Dorocie Simonides za jej szczególne starania w tej mierze. �Kronika 283 ZG zgłosił propozycję, aby w przyszłości sprawozdania sekretarza ZG oraz skarbnika ZG przesyłać do poszczególnych oddziałów pocztą elektroniczną albo zamieszczać je na stronie internetowej PTL i zaniechać ich publicznego odczy¬ tywania podczas WZD. Z-ca prezesa ZG PTL, dr Małgorzata Michalska, poinformowała o koniecz¬ ności przeprowadzenia zmian w statucie PTL, m.in. w związku ze zmianami ustrojowymi i społecznymi w kraju. Przypomniała np. o nieaktualnych statuto¬ wych zapisach o zależności PTL od PAN. W najbliższym czasie do oddziałów zostaną rozesłane wstępne informacje o potrzebnych zmianach. Oddziały są pro¬ szone o ustosunkowanie się do nich i przysłanie własnych propozycji. W związku z powyższym Oddział w Zielonej Górze zgłosił wniosek o znie¬ sienie statutowego wymogu kworum przy wyborach władz oddziałów. Nie ma takiej potrzeby, gdyż jest to ogólny wymóg dotyczący wszelkich wyborów. Wy¬ jaśniono p. Mieczysławowi Soppie — prezesowi Oddziału, jak należy interpre¬ tować zapis w statucie dotyczący kworum. Dr Małgorzata Michalska poprosiła członków PTL o przesyłanie książek swojego autorstwa do biblioteki PTL. Podczas dyskusji zgłoszono także szereg wniosków, które zostały opracowa¬ ne przez Komisję Wnioskową i poddane pod głosowanie. Szczegółowy protokół przygotowany został przez Komisję Wnioskową. 13. ZG poinformował o złożeniu wniosków do kapituły nagrody Gloria Artis z nominacjami dla następujących osób: — prof. dr hab. Dorota Simonides; — prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska; — prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz; — dr Anna Kowalska-Lewicka; — prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki. 14. ZG ogłosił, iż o przyznaniu tytułów Zasłużony dla Kultury Polskiej poin¬ formuje podczas spotkania przewidzianego w programie WZD delegacja przybyła z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Tytuły te otrzymały następu¬ jące osoby: Jerzy Adamczewski, Elżbieta Teresa Filip, Maria Fornal, Małgorzata Golicka-Jabłońska, Jadwiga Kłodnicka, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz, Mag¬ dalena Rostworowska, Teresa Smolińska, Paulina Suchecka, Bożena Wrońska. 15. Poszczególne oddziały przekazały sprawozdania ze swojej działalności. Sprawozdania złożyły niżej wymienione oddziały: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kra­ ków, Lublin, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Śląski, Toruń, War¬ szawa, Wrocław, Zamość. 16. Oddano głos p. Marii Fornal z Zamościa, która omówiła sprawy organi¬ zacyjne związane z bieżącym zjazdem (dotyczące wyżywienia, zakwaterowania, planowanych wycieczek, sesji naukowej itp.). 17. Prezes PTL, prof. dr hab. Michał Buchowski, przypomniał o konieczności wprowadzenia obowiązkowej opłaty członkowskiej odprowadzanej na potrzeby �284 Kronika działań podejmowanych przez ZG, w wysokości np. 10 zł. Kwestia ta wymaga zmiany w statucie. 18. Prof. dr hab. Dorota Simonides zamknęła obrady WZD. Protokół sporządziła: Joanna Łagoda POSIEDZENIE K O M I T E T U N A U K ETNOLOGICZNYCH PAN POŚWIĘCONE Z N A C Z E N I U POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I STANDARDOM N A U C Z A N I A ETNOLOGII, WARSZAWA, 24 LISTOPADA 2005 Drugie z zaplanowanych na 2005 rok posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych odbyło się w Warszawie 24 listopada. Termin spotkania umożliwił człon­ kom Komitetu wzięcie udziału w uroczystościach jubileuszowych Instytutu Et¬ nologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Oprócz spraw bieżących, przedstawionych krótko przez Przewodniczącego Komitetu, prof. Z. Jasiewicza, spotkanie poświęcone zostało w całości dwóm kwestiom — stano¬ wi i perspektywom działania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz stan¬ dardom programowym studiów etnologicznych. O miejscu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mówił w swym refera¬ cie prof. M . Buchowski, nowy prezes Towarzystwa. Przedstawił aktualną sy¬ tuację PTL. Przypominając krótko dorobek Towarzystwa, zwrócił uwagę na rozmaite dziedziny działalności PTL, tj. działalność wydawniczą, naukową i popularyzatorską. Podkreślił wartość zbiorów biblioteki PTL, a także wartość prac wykonywanych przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnologicznej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze dysponuje, w opinii prof. Buchow¬ skiego, istotnym potencjałem, który powinien być jak najlepiej wykorzystany. W swym wystąpieniu przedstawił także swoje zamierzenia, określające kon¬ cepcje działania i prac, które powinny nadać Towarzystwu nowy impet i spra¬ wić, by mogło ono sprostać aktualnym i przyszłym oczekiwaniom środowisk, którym ma służyć. W dyskusji, jaka wywiązała się po referacie, zabrali głos m.in. prof. prof. H . Zimoń, J. Mucha, A. Posern-Zieliński, Cz. Robotycki, Z. Jasiewicz. Poruszali oni rozmaite kwestie dotyczące dorobku i przyszłości PTL — w tym głównie sprawy wydawnictwa PTL, współpracy z innymi in¬ stytucjami i towarzystwami (prof. Mucha przypomniał o współpracy z Sekcją �Kronika 285 Antropologiczną Polskiego Towarzystwa Socjologicznego), działanie Towarzy¬ stwa na rzecz integracji środowiska etnologicznego, autonomię PTL. Zamykając dyskusję, prof. Jasiewicz zwrócił uwagę na tradycję Towarzystwa i jego pozycję pośród pokrewnych instytucji, podkreślając, iż funkcję integrującą PTL może pełnić mimo zmian pokoleniowych i mimo trudności wynikających ze struktu¬ ry organizacyjnej Towarzystwa. Przypomniał też o podejmowanych już próbach zmiany nazwy Towarzystwa; jak dotąd jednak na zjazdach PTL tę kwestię od¬ dalano. Na zakończenie prof. Buchowski wyraził przekonanie, że o przyszłości PTL przesądzić może wielość sekcji Towarzystwa, dająca możliwość zintensy¬ fikowania działalności naukowej i popularyzatorskiej, co z kolei przyciągnie do PTL nowych członków. Drugim problemem omawianym na posiedzeniu Komitetu była kwestia sta¬ nu prac nad standardami nauczania. Prof. A. Posern-Zieliński, koordynujący te prace, poinformował o złożeniu opracowanych standardów do Ministerstwa. Choć w jego opinii termin ich wdrożenia z pewnością ulegnie przesunięciu, na¬ leży czynić starania o wprowadzanie standardów do programów dydaktycznych obecnie realizowanych w poszczególnych uniwersyteckich jednostkach. Podkre¬ ślił szczególnie konieczność weryfikacji prowadzonych zajęć pod kątem zaleceń nowych standardów, w tym zaś dopasowanie treści wykładanych przedmiotów do treści określonych standardami. Przypomniał też, że intencją twórców nowej postaci programu nauczania było zapewnienie równowagi pomiędzy zakresem wiedzy podstawowej (a wiedza taka oznacza wiedzę o nowych tendencjach, interdyscyplinarność studiów i wiedzę o przeszłych dokonaniach dyscypliny) i wiedzy praktycznie przygotowującej studenta do samodzielnych, profesjonal¬ nych badań i analiz. Nowy program pozwala też na utrzymanie lokalnej, realizo¬ wanej w poszczególnych ośrodkach, specyfiki badawczej i tematycznej. Program jest też nastawiony na to, by absolwent studiów etnologicznych był przygoto¬ wany do aplikacji antropologicznej wiedzy w różnych obszarach; przygotowa¬ nie merytoryczne i praktyczne studentów etnologii, ich obeznanie z kulturową i społeczną rzeczywistością powinno zwiększać ich szanse na zdobycie pracy. W końcu swego wystąpienia prof. Posern-Zieliński poruszył jeszcze sprawę po¬ nownego przystąpienia katedr i instytutów etnologii do akredytacji prowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną. Istotnym uzupełnieniem informa¬ cji przedstawionych Komitetowi przez prof. Posern-Zielińskiego była obszerna i szczegółowa charakterystyka nowych standardów i wiążących się z ich wdroże¬ niem kwestii, które omówił dr W. Dohnal, członek zespołu opracowującego stan¬ dardy. Zwrócił on uwagę na wiele spraw dotyczących nie tylko treści i konstrukcji programu, ale także na rozmaite praktyczne konsekwencje jego wprowadzenia. Podkreślał też, że dwustopniowy tryb studiów (studia licencjackie i studia ma¬ gisterskie) nakłada na jednostki obowiązek starannego zaplanowania zajęć, tak by mogły być zrealizowane wymagania standardów i jednocześnie zaznaczona została specyfika danego ośrodka. �286 Kronika W dyskusji, jaka wywiązała się po obydwu wystąpieniach dotyczących stan¬ dardów, wypowiedzi koncentrowały się głównie na dwóch kwestiach — zawar¬ tości programu i konsekwencjach jego wprowadzenia. Odnośnie do pierwszej, uwagi swoje przedstawili prof. prof. E. Nowicka, M . Wieruszewska, J. Stęszewski, H. Zimoń, A. Zadrożyńska. W dyskusji nad problemami związanymi z wprowa¬ dzeniem standardów zabrali głos prof. prof. J. Wasilewski, Cz. Robotycki, J. Mu¬ cha, A. Posern-Zieliński, dr W. Dohnal. Na koniec powrócono jeszcze do sprawy akredytacji i ustalono, że katedry i instytuty porozumieją się w tej kwestii, by o akredytacji przez UKA, będącej rodzajem samokontroli jakości kształcenia, podjąć wspólną decyzję. W wolnych wnioskach prof. Cz. Robotycki przypomniał o konieczności zajęcia się Komitetu sprawą punktacji czasopism (sprawa ta była już wcześniej podnoszona na poprzednim posiedzeniu KNE). W odpowiedzi, prof. Z. Jasiewicz stwierdził, że trwają prace nad zmianą listy czasopism. Prof. Z. Kłodnicki zapowiedział spotkanie doktorantów i promotorów organizowane w Cieszynie; ma ono służyć młodszej kadrze naukowej, tj. dać możliwość zapre¬ zentowania swoich dokonań i poznania innych. Katarzyna Kaniowska POSIEDZENIE K O M I T E T U N A U K ETNOLOGICZNYCH PAN ZAJMUJĄCE SIĘ PRZYGOTOWANIAMI DO W Y B O R Ó W K O M I T E T U ORAZ D Y S K U S J Ą N A D SPOSOBAMI ROZUMIENIA, UPRAWIANIA I N A U C Z A N I A ETNOLOGII, I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ W POLSCE, KRAKÓW, 9 CZERWCA 2006 Miejscem spotkania Komitetu Nauk Etnologicznych był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przed rozpoczęciem posiedzenia członkowie Komitetu mieli okazję obejrzeć nową siedzibę Insty¬ tutu. Posiedzenie rozpoczęło się od uczczenia minutą ciszy pamięci zmarłego przedwcześnie prof. Mariana Kempnego, znakomitego i niezwykle aktywnego uczonego i naszego nieodżałowanego Kolegi. Obrady poprzedziły komunika¬ ty przedstawione przez członków Zarządu KNE, prof. Z. Jasiewicza oraz prof. A. Posern-Zielińskiego. Dotyczyły one informacji o najbliższych planowanych konferencjach i spotkaniach Komitetu, tj. jesiennym posiedzeniu plenarnym KNE we Wrocławiu (25.10.2006), konferencji „Etnologia i antropologia kulturowa �Kronika 287 w Polsce. Stan i perspektywy" połączonej z 60-leciem działalności Katedry Et­ nologii w Uniwersytecie Wrocławskim (26-27.10.2006), jubileuszu 80-lecia istnienia etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim połączonym z sesją naukową „Od etnografii Słowian do antropologii kulturowej" (14-16.11.2006). Przewod¬ niczący poinformował też o terminie składania wniosków o nagrody Wydziału I PAN oraz o środkach finansowych Wydziału przyznanych na dofinansowanie pracy o polskich badaniach wschodnich, redagowanej przez prof. L. Mroza. W nawiązaniu zaś do postanowień podjętych na poprzednich posiedzeniach KNE, potwierdził fakt przygotowania i wysłania do Ministerstwa pism w sprawie uzu¬ pełnienia i zmiany oficjalnej nazwy dyscypliny „etnologia" na liście kierunków studiów obowiązującej w RP i w sprawie sprzeciwu naszego środowiska wobec planów Uniwersytetu Szczecińskiego dotyczących uruchomienia kierunku etno¬ logia bez zatrudnienia etnologów na tymże kierunku. W dyskusji, jaka wywiązała się w tej części posiedzenia, poruszone zostały jeszcze inne, ważne i aktualne dla naszego środowiska sprawy. Prof. A. Posern-Zieliński zaapelował o zwiększenie liczby wniosków o granty, składanych przez etnologów. Poruszył też kwestię fila­ delfijskiej listy czasopism, która ulega zmianie, co stwarza sposobność do zmian w zakresie punktacji czasopism etnologicznych. Ponieważ sprawa ta była już kil¬ kakrotnie na posiedzeniach Komitetu podejmowana, ustalono ostatecznie — głos w tej części dyskusji zabierali: prof. prof. Cz. Robotycki, M . Drozd-Piasecka, Z. Jasiewicz, K. Kaniowska — powołanie komisji, która ustali listę czasopism etnologicznych i proponowaną ich punktację. Lista ta zostanie poddana głoso¬ waniu na najbliższym posiedzeniu KNE i przesłana do Ministerstwa jako pro¬ jekt nowej klasyfikacji naszych czasopism. W skład komisji weszli prof. prof. Cz. Robotycki, K. Kaniowska, L. Mróz, A. Posern-Zieliński i Z. Kłodnicki. W dalszej części poświęconej sprawom bieżącym poruszano jeszcze problem standardów nauczania, opracowanych i omawianych przez KNE i przesłanych do Ministerstwa. W myśl nowej ustawy, o standardach decyduje Rada Główna, za¬ tem ostatecznych ustaleń nie ma (w dyskusji na ten temat wypowiadali się prof. prof. A. Posern-Zieliński, P. Kowalski, W. Baranowski, M . Drozd-Piasecka). Na koniec tej części posiedzenia prof. J. Mucha poinformował o konferencji przygo¬ towywanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne — Sekcja Antropologiczna pt. „Kultura a gospodarka" (wrzesień 2006) oraz o zbliżającym się Zjeździe So­ cjologów (wrzesień 2007), na którym jest miejsce dla wystąpień badaczy kultury, etnologów i antropologów. Prof. W. Baranowski powiadomił zebranych o tym, że jesienią 2006 roku Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, działający w Instytucie Etnologii i Antropologii w Uniwersytecie Łódzkim, udo­ stępnia stronę internetową z opracowaną bibliografią etnograficzną i zaapelował o nadsyłanie na adres ODiE odpowiednich informacji i nadbitek publikacji dla usprawnienia i ewentualnych uzupełnień bibliografii. Prof. Z. Kłodnicki poin¬ formował o Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury, który odbyć się ma 27-28.06.2006 i Walnym Zjeździe Delegatów PTL w sierpniu 2006 roku. �288 Kronika Kolejne punkty zebrania dotyczyły sprawy przygotowań do zbliżających się wyborów KNE, zmiany redaktora „Ludu" oraz wyboru przewodniczącego Ko¬ misji Karpackiej. Odnośnie do pierwszej kwestii, prof. Z. Jasiewicz zapropono¬ wał, aby pozostał ten sam skład komisji wyborczej, jaki utworzony był w zeszłej kadencji (tj. dr Z. Benedyktowicz, dr Ł. Smyrski i mgr A. Jackowski ). Wniosek ten zaakceptowano w głosowaniu. Następnie przewodniczący ponowił prośbę 0 nadsyłanie do końca września 2006 propozycji kandydatur na redaktora „Ludu". Propozycje powinny być nadsyłane na ręce przewodniczącego i prezesa Polskie¬ go Towarzystwa Ludoznawczego. Podnosząc ostatnią kwestię, prof. Z. Jasiewicz krótko przypomniał historię działalności Komisji Karpackiej, jej aktualne prace 1 konieczność wyboru przewodniczącego Komisji. Zaznaczył też wartość przy¬ gotowywanych publikacji (do druku gotowy jest już tom o budownictwie ludo¬ wym pod red. J. Langera) i zgłosił kandydatów na przewodniczącego Komisji Karpackiej. W wyniku głosowania, przewodniczącym K K wybrany został prof. Cz. Robotycki, zastępcą przewodniczącego zaś prof. Z. Kłodnicki. Druga część posiedzenia KNE poświęcona została w całości dyskusji, któ¬ rej głównym celem było ustalenie podobieństw i różnic w sposobie rozumienia, uprawiania i nauczania etnologii i antropologii kulturowej w Polsce. Również tej części przewodniczył prof. Z. Jasiewicz, a rozmaite stanowiska przedstawili w swych wystąpieniach: prof. Cz. Robotycki, dr Z. Benedyktowicz (ze względu na nieobecność autora, tekst wystąpienia odczytał dr D. Czaja), prof. A. Posern-Zieliński, prof. M . Buchowski, prof. M . Drozd-Piasecka. W dyskusji głos za¬ brali prof. prof. I . Kabzińska, E. Tarkowska, M . Buchowski, A. Posern-Zieliński, H. Zimoń. Różnorodność odpowiedzi udzielonych przez referentów bez wątpie¬ nia świadczy o zróżnicowaniu stanowisk antropologów wobec problemu tożsa¬ mości dyscypliny, najistotniejszych jej cech i zadań, jakie ma ona do spełnienia we współczesnej dobie. Katarzyna Kaniowska KONFERENCJA N A U K O W A „ETNOLOGIA I ANTROPOLOGIA KULTUROWA W POLSCE. STAN I PERSPEKTYWY", WROCŁAW, 26-27 PAŹDZIERNIKA 2006 Konferencja naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspektywy", zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, towarzyszyła obchodom jubileuszu 60-lecia wrocławskiego, �Kronika 289 uniwersyteckiego ośrodka etnologicznego. Gospodarzem konferencji była Kate¬ dra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Katedra przygotowała również seminarium poświęcone wkładowi tego ośrodka do roz¬ woju etnologii polskiej, które odbyło się 25 października 2006 roku. Celem konferencji, przedstawionym przez otwierającego obrady prof. Zbi¬ gniewa Jasiewicza, przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, było omówienie zakresu i stanu badań oraz stanowisk badawczych reprezento¬ wanych w polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Było to kolejne spotkanie tego rodzaju; wcześniejsze, w latach 90., wytyczały nowe kierunki badań, a ostat¬ nie, które odbyło się w 2005 roku, także we Wrocławiu, miało scharakteryzować „Kulturę profesjonalną etnologów w Polsce". Prof. Aleksander Posern-Zieliński, autor projektu układu i treści konferencji, przedstawił jej założenia — ukazanie i ocenę dokonań polskiej etnologii z okresu ostatnich 16 lat. Obrady podzielono na trzy sesje. Pierwsze dwie poświęcone były — kolej¬ no — badaniom prowadzonym na terenie Polski i studiom prowadzonym poza obszarem Polski, natomiast trzecią zatytułowano „Orientacje, podejścia, inter¬ pretacje, metody". Jak podkreślił A. Posern-Zieliński, był to podział roboczy, służący bardziej przejrzystemu przedstawieniu badań, a część dotyczącą podejść i metod badawczych wydzielono dla lepszego uchwycenia orientacji badawczych charakterystycznych dla współczesnej polskiej etnologii. W dwóch pierwszych sesjach, po bloku dłuższych, „programowych" wystąpień, przewidziane zostały krótsze, uzupełniające bądź kontestujące wypowiedzi przedstawicieli młodszego pokolenia badaczy. Określono je jako panelowe, ale w praktyce miały charakter krótszych referatów. Pierwsza sesja, prowadzona przez Adama Palucha, składała się z czterech wystąpień: Czesława Robotyckiego, „Studia nad współczesnością i bieżącymi przemianami", Andrzeja Brencza, „Klasyczne studia etnologiczne w ujęciach no¬ woczesnych", Wojciecha J. Burszty, „Studia z zakresu antropologii kultury rozu¬ mianej jako badanie tekstów" oraz Jana Święcha, „Studia z zakresu etnomuzealnictwa". Co interesujące, większość referentów nie do końca akceptowała tytuły swoich wystąpień, podane w programie, proponując nieco inne ujęcia tematu. Wskazuje to, iż formuła konferencji z „zadanymi" tematami nie w pełni została przyjęta przez uczestników. Czesław Robotycki zwrócił uwagę na poszerzenie pola badawczego etnologii, którego źródła odniósł do słynnego „manifestu" młodych etnologów na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Etnologia bada kulturę niezależnie od środowisk społecznych, które są jej nosicielami. Jednym z nurtów badawczych jest trak¬ towanie kultury jako tekstu — traci ona wówczas „indeksy społeczne". Jednym z fascynujących tematów badawczych jest tworzenie się regionów, ich autonomizowanie, niezależne od oficjalnego podziału na regiony. Robotycki podkreślił, że antropologia kulturowa nigdy nie wyrzeknie się badania współczesności. Z kolei Andrzej Brencz przeciwstawił się dychotomicznemu podziałowi na „klasyczne" �290 Kronika i „nowoczesne" studia etnologiczne, utrzymując, że w nowych prądach pojawiają się stare echa. Ponadto wskazał na obszary klasycznych zainteresowań etnologii, które pozostają ciągle aktualne i są tym terenem, na którym nasza nauka spotyka się z innymi dyscyplinami. Przedstawił przykłady owocnych badań typu „kla­ sycznego", takie jak prace nad Atlasem Języka i Kultury Ludowej Wielkopolski, które prowadzone były we współpracy z lingwistami, czy też badania nad regio¬ nami kulturowymi. Wojciech Burszta mówił natomiast o innych sposobach upra­ wiania etnologii/antropologii kulturowej, takich, które jednak nie stoją w opozycji do badań opisywanych przez jego przedmówców. Ze względu na różnorodność, bogactwo naszego świata, uprawnione i wręcz konieczne jest stosowanie wielości podejść badawczych. Burszta wskazał na ważne obszary badań, wciąż niedosta¬ tecznie penetrowane przez polskich antropologów, jak kultura popularna i świat mediów. Zaproponował, aby spojrzeć na naszą własną codzienność, posługując się pojęciem praxis, czy inaczej „podstawowej praktyki społecznej". Jego zdaniem, nie ma sprzeczności między takim podejściem a badaniami tradycyjnymi. Ostatni referat w tym bloku poświęcony był etnomuzealnictwu w jego związkach z teo­ rią etnologiczną. Jan Święch pokazał, jak ekspozycje muzealne uzależnione były od przyjętych koncepcji teoretycznych, opowiedział o zmianach w muzealnictwie etnograficznym związanych z wprowadzeniem muzeów na wolnym powietrzu i przedstawił przykłady nowych ujęć w wystawiennictwie, świadczących o przeło¬ mie, którego początki odnoszą się do lat 90. Najważniejszą zmianą jest objęcie po¬ lem widzenia nie tylko kultury wsi, ale również codzienności i różnych subkultur. Warto podkreślić, iż większość mówców zwracała uwagę na znaczenie współ¬ pracy z reprezentantami innych dyscyplin i wskazywała, że ci ostatni coraz czꜬ ciej dostrzegają korzyści ze spotkań z antropologami. Cz. Robotycki mówił na przykład o wykorzystywaniu antropologicznych studiów nad komunikacją przez praktyków zajmujących się public relations, a A. Brencz o współpracy etnolo¬ gów z socjologami, folklorystami i językoznawcami. Wystąpienia uzupełniające do powyższych referatów miały bardzo zróżnico¬ wany charakter. Waldemar Kuligowski w kilku lapidarnie acz dobitnie omówio¬ nych punktach sprzeciwił się etykietowaniu różnych podejść badawczych i wy¬ raził swoje rozczarowanie współcześnie publikowanymi pracami etnologicznymi dotyczącymi obszaru Polski, dodając na koniec uwagi o kierunkach badań, które budzą jego nadzieję na powstanie ciekawszych opracowań. Dobrze rokują na przyszłość, jego zdaniem, wyniki konkursu na „esej zaangażowany społecznie", ogłoszonego przez czasopismo (op.cit.,). Referat Eugeniusza Kłoska poświęcony był problemom związanym z pracą etnologa w terenie. Impuls do tych rozważań, dotyczących m.in. zmian autoidentyfikacji badacza, zatracania dystansu, refleksyjności, czy kwestii moralno-etycznych towarzyszących nieodłącznie etnolo¬ gowi, dały E. Kłoskowi jego długoletnie badania, prowadzone wśród Polaków w Bukowinie rumuńskiej. Kolejny z „ko-referentów", Mariusz Czubaj, zauwa¬ żył, że status antropologa rośnie, przedstawiciele naszej dyscypliny stają się �Kronika 291 pożądanym „towarem" na rynku pracy, także w Polsce. Sięga się na przykład do pomocy antropologów w badaniach rynku. Chociaż jesteśmy „zanurzeni w teraźniejszości", musimy starać się spojrzeć na nią „z oddali" i zinterpretować. Odmienny charakter miało wystąpienie Elżbiety Berendt, która z pasją, przy¬ ciągającą uwagę słuchaczy, opowiedziała o tym, jak poprzez rzeczy — będące punktem wyjścia analiz muzealnych — prezentują się specyficzne cechy regionu, lokalność, w tym wypadku dolnośląska. W dyskusji przewinęło się wiele wątków, wśród których wymienić należy przede wszystkim problem dziedzictwa, kontynuacji i nowatorstwa oraz kwe¬ stię tożsamości antropologów. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę na znaczenie tradycji badawczych, kontynuacji, czasem nie dostrzeganych w ferworze walki. W każdej nauce występuje zarówno element walki, rewolucji, jak i ciągłości oraz porządkowania. Katarzyna Kaniowska nawiązała do pojęcia praxis, zapropono­ wanego przez W. Bursztę i podkreśliła, że jest to kategoria zakorzeniona w filozo­ fii i socjologii, ale mimo to niedookreślona. Jeżeli miałaby znaleźć zastosowanie w antropologii kulturowej, konieczne byłoby jej sprecyzowanie. Tarzycjusz Buliński, kontynuując tę myśl, zauważył, że dla odróżnienia naszych badań od po¬ dejścia innych dyscyplin zajmujących się codziennością, powinniśmy stosować odmienne kategorie i metodologię. Zdaniem A. Posern-Zielińskiego, cokolwiek by antropolodzy badali, winni dążyć do profesjonalizmu. Jeżeli będziemy się pre¬ zentować jako „interpretatorzy" działający na obszarach właściwych dla innych dyscyplin, narażamy się na niebezpieczeństwo, że inni będą postrzegać naszą dziedzinę jako nie-naukę, pozbawioną własnych metod badawczych. Właśnie profesjonalizm powinniśmy zawsze przejawiać w naszych badaniach, czy będą one prowadzone we własnym społeczeństwie, czy wśród „obcych". W obu tych rodzajach badań napotykamy zarówno problemy wspólne, jak i specyficzne, wy¬ magające odmiennych podejść. Mariusz Czubaj i Waldemar Kuligowski wyra¬ zili natomiast przekonanie, że nie należy obawiać się o tożsamość antropologa. Według Czubaja, nie są ważne przedziały, charakter naszej dziedziny sprawia, że powinniśmy czerpać z innych dyscyplin. Kuligowski podkreślił, że swoją toż¬ samość antropologa buduje na „tożsamości lektur", przyjmując za R. Rortym, iż „o tym, kim jesteś, świadczy to, do kogo się odwołujesz". Z tym poglądem nie zgodził się T. Buliński, twierdząc, że nie można „sprowadzać antropologii do antropologów", ani nawet do tego, co wytwarzamy; antropologię jako naukę cechuje odrębność metod badawczych, prowadząca do osiągania specyficznych rezultatów. Ryszard Vorbrich określił dwie podstawowe postawy badawcze et¬ nologów jako „ucieczkę w metodę" i „ucieczkę w teren". Przyznając, że oba podejścia powinny być łączone, stwierdził, iż w praktyce nie są one równowa¬ żone i zwykle zyskujemy większą kompetencję w jednym albo drugim zakresie. A. Posern-Zieliński zauważył, że wygłoszone referaty nie w pełni odpowiadały założonemu celowi konferencji. Mówiliśmy raczej o tym, jak należy uprawiać antropologię, a mniej o tym, co zrobiono przez te kilkanaście lat. Tymczasem �292 Kronika właśnie to, co produkujemy, efekty naszych badań, świadczą o naszym profesjona¬ lizmie. Referaty wygłoszone podczas drugiej sesji, której przewodniczył Ryszard Vorbrich, prezentowały kierunki i wyniki badań prowadzonych poza Polską, z wyróżnieniem kilku szeroko rozumianych regionów badawczych. Lech Mróz omówił studia wschodnioeuropejskie i bałkańskie, podsumowując stan badań w oparciu o materiały z ankiety rozesłanej do różnych ośrodków uniwersyteckich. Z analizy porównawczej wynika, że najbardziej intensywne i spójne badania w tym kierunku prowadzi ośrodek krakowski i — szczególnie — warszawski. Prace krakowskie koncentrują się na badaniach karpackich, ponadto tamtejsi et¬ nologowie zajmują się mniejszościami etnicznymi w Polsce i Białorusi. War¬ szawski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej zaczął prowadzić od lat 90. intensywne badania na Wileńszczyźnie, a później również na Białorusi, Ło¬ twie, w Estonii i na Ukrainie. Ich rezultatem są publikacje książkowe i artykuły oraz wiele prac licencjackich i magisterskich oraz kilka doktorskich. Zdaniem L. Mroza, podstawowym problemem jest niedostateczna komunikacja między różnymi ośrodkami, co skutkuje powielaniem tematów. Tematy te są najczꜬ ciej sprowadzane do kwestii „tożsamości" i „świadomości etnicznej", traktowa¬ nej na ogół płytko i stereotypowo. W kolejnym referacie Sławoj Szynkiewicz przedstawił studia azjanistyczne podejmowane po 1989 roku przez różne ośrodki w Polsce. Autor starał się zarysować pewne ogólniejsze tendencje w ramach tych badań. Zwrócił uwagę na znaczenie problematyki eurazjatyckiej w rozważaniach na temat cywilizacji ludzkiej, w których nasi badacze nie mają udziału. Podej¬ mują natomiast różnorodne studia, będące po części kontynuacją poprzednich prac badawczych, prowadzonych w ramach ekspedycji do Mongolii czy Afgani¬ stanu. Obecnie rzadko prowadzone są badania zbiorowe — do wyjątków należą ekspedycje do Kazachstanu, Tuwy i Jakucji. S. Szynkiewicz omówił kierunki zainteresowań i prac badaczy, zaznaczając, że ze względu na szczupłość kadr, niemożliwa jest koordynacja działań i objęcie badaniami szerszego zakresu za¬ gadnień. Następne wystąpienie poświęcone było studiom amerykanistycznym i oceanistycznym. Aleksander Posern-Zieliński krótko wspomniał badania Ocea¬ nii jako incydentalne i rozproszone, natomiast szeroko zaprezentował studia amerykanistyczne, a w ich obrębie — latynoamerykanistyczne, szczególnie rozwinię¬ te w Polsce. Stosunkowo liczne kadry skupione są przede wszystkim w Poznaniu i Warszawie, a intensywną działalność naukową umożliwiają granty, pozwalające na wyjazdy terenowe. Referent przedstawił ośrodki prowadzące badania, organi¬ zację seminariów latynoamerykańskich, działalność wydawniczą i aktywny udział w przedsięwzięciach międzynarodowych, świadczący o ważnym miejscu pol¬ skich studiów w nauce światowej. Wśród głównych kierunków prac badawczych A. Posern-Zieliński wymienił prace etnokartograficzne i etnoleksykograficzne, studia etnohistoryczne i regionalne oraz badania z zakresu antropologii poli¬ tycznej. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył z kolei polskich studiów afrykani- �Kronika 293 stycznych. Autor stwierdził, że lata 90. nie przyniosły przełomu w tym zakresie, trudno było o wsparcie instytucjonalne i znalezienie partnerów partycypujących w badaniach naukowych. Sytuacja poprawiła się, kiedy możliwe stało się zdo¬ bywanie grantów. Etnologowie przyłączają się do grup archeologów, uzyskują także pomoc finansową muzeów. R. Vorbrich omówił następnie — dość skromne — etnologiczne ośrodki i kadry afrykanistyczne, zakres terytorialny i problemo¬ wy badań oraz ich dalsze perspektywy. Nie pominął również wkładu przedsta¬ wicieli pokrewnych dyscyplin oraz misjonarzy, których prace są użyteczne dla etnologów. Następne cztery referaty miały na ogół charakter uzupełniający w stosunku do poprzednich wystąpień i podawały szczegółowe dane na temat ośrodków, ba¬ daczy i kierunków ich działalności. Wojciech Olszewski opowiedział o badaniach wschodnioeuropejskich i bałkańskich realizowanych w ośrodku toruńskim, pod¬ kreślając szczególnie ich znaczenie dla procesu kształcenia studentów. Anna Urbańska-Szymoszyn skoncentrowała się na pracach badaczy młodszego pokolenia, zajmujących się problematyką azjatycką, a Maciej Ząbek scharakteryzował bazę instytucjonalną afrykanistów. Natomiast Mariusz Kairski, oprócz informacji o pro¬ gramach badawczych realizowanych w Amazonii, zawarł w swoim wystąpieniu ogólniejsze uwagi na temat specyfiki podejścia antropologicznego. Zwrócił uwagę na znaczenie badań terenowych oraz interpretacji zebranego materiału; wskazał na rolę antropologa, który nie tylko bada, ale i tworzy rzeczywistość, w której działa, a jednocześnie sam zmienia się w trakcie swojej pracy. Badacz powinien być świa¬ dom swojej odpowiedzialności, w szczególności wtedy, gdy podejmuje się opraco¬ wania ekspertyz, mających ważne konsekwencje polityczne i społeczne. Żywa dyskusja, która wywiązała się po tej sesji, skupiała się przede wszyst¬ kim na problemie zasygnalizowanym przez K. Kaniowską, która postawiła pyta¬ nie, czy istnieje jakaś specyfika badań prowadzonych poza Polską, jakiś sposób uprawiania antropologii odmienny od tego, który stosowany jest w kraju. Nie ograniczając się do trywialnych, praktycznych aspektów tej specyfiki, związanej z odmiennymi warunkami klimatycznymi, politycznymi i kulturowymi, uczest¬ nicy zwracali uwagę, z jednej strony, na fakt, że zasadniczy sposób uprawiania antropologii jest taki sam zarówno na terenie Polski, jak i poza nią, a z drugiej strony — na kwestie dystansu do badanych społeczności. S. Szynkiewicz pod¬ kreślił, że różnica między badaniami „tam" i „tu" ma charakter nie jakościowy, a ilościowy, związany przede wszystkim z większą możliwością nieporozumień w procesie komunikacji, występującą w badaniach poza Polską. Z. Jasiewicz mówił o znaczeniu wyjściowych założeń badacza, który może uznać, że bada¬ na pozaeuropejska kultura jest bardzo bliska polskiej, albo też, iż jest bardzo odmienna. Zauważył także, że dawniej, na ogół z przyczyn praktycznych, łą¬ czono studia polskie z pozaeuropejskimi. Nowym zjawiskiem jest pojawienie się profesjonalistów „nieskażonych" badaniami w Polsce. Łukasz Smyrski za¬ akcentował w swej wypowiedzi problem „odrębnych światów" antropologa �294 Kronika i badanych społeczności, co rodzi potrzebę negocjacji, uzgadniania znaczeń. Z kolei A. Posern-Zieliński nawiązał do własnych doświadczeń, wskazujących, że początkowe odczucie wielkiej obcości ustępuje stopniowo wskutek dostrzega­ nia wielu wspólnych problemów, przejawiających się jednak różnie w odmien­ nych kontekstach. Dodał też, że w wypadku badania „obcych" poza własnym krajem, dystans dzielący od nich badacza jest większy, ale pozwala to na lepsze postrzeganie i uzyskiwanie lepszych rezultatów badań. M . Kairski zaznaczył, że sytuacja kontaktu z „obcym" rodzi nieuchronnie poczucie dyskomfortu, a relacje z badanymi wpływają silnie na samych antropologów. Ważne są również kwestie dotyczące rzetelności interpretacyjnej badacza, przekładalności danych, jak i ety¬ ki antropologa. R. Vorbrich także wspomniał o trudnych problemach etycznych towarzyszących pracy w terenie oraz o bagażu kulturowym, z którym przybywa badacz. Natomiast A. Urbańska-Szymoszyn wskazała, iż badania pozaeuropej¬ skie w większym stopniu niż polskie koncentrują się na grupach poszkodowa¬ nych ekonomicznie, politycznie i społecznie. Rodzi to problemy natury etycznej, moralnej, charakterystyczne dla uprawiania antropologii stosowanej. Inne głosy dyskutantów uzupełniały informacje o badaniach prowadzonych poza Polską oraz wśród uchodźców w Polsce (Jerzy S. Wasilewski) i wskazywały na koniecz­ ność podjęcia nowych kierunków badań (Z. Jasiewicz). Antoni Kuczyński zwró¬ cił uwagę na to, jak postrzegane są z zewnątrz nasze dokonania w studiach pozapolskich. Akcentowano też ponownie konieczność dobrego, profesjonalnego przygotowania dla uzyskania wartościowych rezultatów badawczych. Zastana¬ wiano się nad celowością współpracy z etnologami wywodzącymi się z badanych społeczności (A. Urbańska-Szymoszyn, Ł. Smyrski, J.S. Wasilewski). Ponadto uczestnicy dyskutowali bardziej szczegółowe kwestie, dotyczące możliwości za¬ trudnienia absolwentów etnologii i doktorantów. Trzecia sesja, która odbyła się w drugim dniu konferencji, stanowiła przegląd orientacji i metod charakterystycznych dla współczesnej polskiej etnologii i an¬ tropologii kulturowej. Obrady prowadził Aleksander Posern-Zieliński (w zastęp­ stwie nieobecnego Michała Buchowskiego, który tę sesję przygotował). Zwrócił uwagę na wielość ujęć, charakterystyczną dla obecnego stanu naszej dyscypliny i scharakteryzował etapy doskonalenia warsztatu naukowego etnologa. Referaty dotyczyły poszczególnych orientacji, poczynając od obecnych już od dłuższego czasu w polskiej antropologii kulturowej, jak nurty fenomenolo¬ giczne albo strukturalno-semiotyczne, do zdobywających sobie dopiero pole, jak tzw. antropologia krytyczna. Prezentujący je badacze byli z reguły sami związani z tymi kierunkami badawczymi, co nadawało ich wypowiedziom osobisty, nie¬ kiedy silnie zaznaczony emocjonalnie charakter. Niezależnie od tego, referaty niosły duży ładunek poznawczy, i to zestawienie różnorodnych podejść i meto¬ dy badawczych dało interesujący, choć oczywiście niepełny obraz statusu teoretyczno-metodologicznego naszej dyscypliny. Zbigniew Benedyktowicz zajął się inspiracjami fenomenologicznymi przejawiającymi się w polskiej antropologii �Kronika 295 kulturowej, wskazując na różne odmiany tych inspiracji i na ich szczególną uży¬ teczność dla antropologii filmu, fotografii czy teatru. Podkreślił, że fenomenolo¬ gia nie jest „ucieczką od rzeczywistości", a przeciwnie — znajduje zastosowania w badaniach nad współczesnością. Głębokie jej związki z antropologią przeja­ wiają się m.in. w połączeniu perspektywy lokalnej z uniwersalną, w refleksji nad tym, w jaki sposób człowiek „jest". Następny referat, Marcina Brockiego, omawiał polską antropologię semiotyczną — jej powiązania ze strukturalizmem i rozwój tego typu badań w polskiej antropologii. Autor polemizował natomiast z terminem „antropologia symboliczna", figurującym w tytule wystąpienia, uza¬ sadniając, iż jest to termin zbyt szeroki, by mógł być adekwatnie stosowany do badań poświęconych analizie symbolu. Wystąpienie Waldemara Kuligowskiego było żarliwą pochwałą refleksyjności w antropologii postmodernistycznej, połą¬ czoną z wyrazami żalu, że nie może sobie ona nadal znaleźć miejsca w polskiej antropologii kulturowej. W bardzo nielicznych polskich pracach mówi się o tej postawie, której początki w antropologii światowej sięgają lat 60., w związku z tzw. „kryzysem reprezentacji". Brakuje natomiast tekstów, w których autorzy realizowaliby ów postulat refleksyjności. W. Kuligowski przytoczył przykład narracji tego rodzaju z książki L. Kolankiewicza Samba z bogami. W kolejnym referacie Monika Baer scharakteryzowała antropologię krytyczną jako tę orienta¬ cję, która w Polsce jest jeszcze in statu nascendi, zaznaczając, że ma ona właśnie charakter refleksyjny. Ukazała źródła tego podejścia, jego związki z filozoficz¬ ną szkołą frankfurcką oraz różne nurty (nurt feministyczny, marksowski, tzw. antropologia etyczna). Omówiła polskie studia torujące drogę antropologii kry¬ tycznej, zwracając uwagę, iż zaangażowanie społeczne antropologii nie powinno być kojarzone z pozbawianiem jej cech naukowości. Wystąpienie Tarzycjusza Bulińskiego ukazało antropologię kulturową jako naukę społeczną o ścisłych związkach z dyscyplinami pokrewnymi i cechach, które j ą od nich odróżniają. Jako „rdzeń wiedzy antropologicznej" referent potraktował jej ukierunkowanie na społeczeństwa obce, poznanie i wyjaśnianie ich praktyki społecznej oraz spe¬ cyficzny typ badań, polegający na „uczestnictwie w codzienności". Łukasz Smyrski, w kolejnym referacie „Teorie i konteksty w badaniach etniczności", postawił pytanie, czy istniejąjakieś orientacje w tych badaniach. Krytykując przeważające w studiach nad etnicznością podejścia redukcjonistyczne oraz banalizację pojęcia „tożsamości etnicznej", opowiedział się za antropologicznymi badaniami kon¬ tekstowymi, które mogą ukazać złożone strategie budowania tożsamości. Katarzyna Kaniowska podsumowała w ostatnim referacie poprzednie wystą¬ pienia, prezentując swoje spostrzeżenia na temat wizji antropologii kulturowej, jawiącej się w wypowiedziach uczestników konferencji. Stwierdziła, że — we¬ dług wyrażonych poglądów — podstawą odrębności antropologii jest przedmiot poznania oraz specyfika poznania. Przedmiot bywa zwykle ujmowany metafo¬ rycznie, jako „kultura", „życie" albo praxis. K. Kaniowska wyróżniła kilka po¬ staw względem antropologii kulturowej: 1. jej traktowanie jako czegoś w rodzaju �296 Kronika religii — podejście do antropologii, opierające się na głębokiej w nią wierze; 2. dyskusje nad tym, czy antropologia jest nauką, czy też sztuką; 3. rozumienie antropologii jako literatury; 4. antropologia jako samowiedza czy też pewien ro­ dzaj wiedzy potocznej. Postawa pierwsza pociąga za sobą wiarę w moc sprawczą badań i analiz, co przekłada się na uznanie antropologii za naukę stosowaną, a także na przekonanie o jej szczególnym, wyjątkowym miejscu wśród innych dyscyplin. Z kolei traktowanie antropologii jako nauki empirycznej wiąże się poglądem o konieczności aktywnego uczestnictwa (tu zarysowują się problemy etyczne, wyróżniane jako specyficzne dla antropologii). Z jednej strony patrzy się na naszą dyscyplinę jako naukę (choć z pewnym przytępieniem ostrości obo¬ wiązujących naukę reguł), a z drugiej strony — jako sztukę, dla której charakte¬ rystyczna jest swoboda. „Empiryczność" antropologii coraz częściej rozumiana jest nie tylko jako wysiłek dla poznania doświadczenia, ale więcej — „poznanie doświadczeniem", empatia. Końcowa dyskusja skupiła się przede wszystkim na ogólnej kondycji współ¬ czesnej polskiej etnologii/antropologii kulturowej oraz poszczególnych jej orien¬ tacji. J. Wasilewski zwrócił uwagę, że na konferencji nie mówiono już o kryzysie antropologii, choć w innych krajach jest to nadal poruszana kwestia, ponieważ z jednej strony antropologia lepiej radzi sobie we współczesnym świecie, a z dru¬ giej, wskutek włączania wielu różnych dziedzin, zatraca swoją specyfikę. W. Kuligowski wyraził zdanie, że dyskusje na temat kryzysu w antropologii, które mia¬ ły miejsce 30 lat temu, już przebrzmiały. Uczestnicy konferencji wypowiadali się także na bardziej szczegółowe tematy, takie jak na przykład problem „negocjo¬ wania znaczeń" z informatorami (R. Vorbrich, W. Kuligowski, T. Buliński), po¬ trzeba prowadzenia krytyki naukowej w ramach naszej dyscypliny (Z. Jasiewicz, W. Kuligowski), czy też ważność wielości ujęć, powstawania różnorodnych prac, w zależności od temperamentu poszczególnych badaczy (Z. Benedyktowicz). Podsumowania konferencji dokonał A. Posern-Zieliński, podkreślając, że poka¬ zała ona stan polskiej antropologii kulturowej, choć organizatorzy oczekiwali, iż uczestnicy w większym stopniu zajmą się oceną badań niż refleksją metanaukową. Ponadto, wypowiedzi nie pokazały, czy od 1989 roku nastąpiły jakieś waż¬ ne zmiany organizacyjne, instytucjonalne, w podejmowanej problematyce ba¬ dawczej i sposobach prowadzenia badań. Nie umiejscowiono naszych osiągnięć w szerszym kontekście etnologii światowej, czy choćby europejskiej. Cenne było natomiast spotkanie przedstawicieli różnych generacji antropologów, o różnych specjalnościach, o rozmaitych doświadczeniach, często empirycznych. Komitet Nauk Etnologicznych zamierza przygotować tom tekstów inspirowanych przez wystąpienia konferencyjne. Prof. Z. Jasiewicz, w imieniu Komitetu Nauk Etnologicznych, krótko pod¬ sumował obrady i podziękował za zorganizowanie konferencji prof. A. Posern-Zielińskiemu oraz gospodarzom spotkania, z prof. A. Paluchem na czele. Prof. A. Paluch zamknął konferencję, dziękując uczestnikom oraz Komitetowi Nauk �Kronika 297 Etnologicznych za możliwość goszczenia konferencji, co stanowi nobilitację dla ośrodka wrocławskiego. Konferencja wrocławska była niewątpliwie ważnym wydarzeniem w życiu naukowym polskiego środowiska etnologicznego. Pozostawiła wprawdzie pe¬ wien niedosyt, ponieważ wystąpienia uczestników nie w pełni przystawały do projektu. Z drugiej strony, ta rozbieżność pokazała, że dla antropologów nadal ważne pozostaje określenie swojej tożsamości, wyodrębnienie przedmiotu i me¬ tod specyficznych dla dyscypliny. Świadczy to, iż nie jesteśmy jeszcze całkiem pewni siebie, chociaż nie mówimy już o kryzysie etnologii/antropologii kultu­ rowej. Jak zauważył słusznie jeden z dyskutantów, inne, w pełni ugruntowane dyscypliny, nie zajmują się ciągłym rozważaniem swoich podstaw i racji bytu. Coraz częściej jednak, także w trakcie tej konferencji, można usłyszeć głosy, że nie należy martwić się o tożsamość antropologii kulturowej i strzec pilnie jej gra¬ nic. Jednocześnie — co dobitnie podkreślano — niezależnie od podejmowanych studiów, podstawowe znaczenie ma profesjonalizm w ich prowadzeniu. Danuta Penkala-Gawęcka MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA N A U K O W A „ETNOLOGIA FRANCUSKA I POLSKA: PERSPEKTYWY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ". „ETHNOLOGIES FRANÇAISE ET POLONAISE: PERSPECTIVES DE L'ÉTUDE DES MONDES CONTEMPORAINS", POZNAŃ, 3-4 PAŹDZIERNIKA 2006. Nikt nie wątpi, że w rozwoju etnologii światowej antropologia francuska za­ pisała się szczególnie. Zainteresowanym wiele wszak mówią dokonania nie tylko „duchowych przodków etnologii", takich jak Michel de Montaigne, Monteskiusz, Wolter czy Jean Jacques Rousseau, ale twórców i kontynuatorów tej dziedziny — że wymienimy tu Emile'a Durkheima, Marcela Maussa, Arnolda van Gennepa, Lévi Bruhla czy Claude'a Lévi-Straussa. Ta „Pleiada" od lat towarzyszy 1 1 Nazwa Pleiada została tu zapisana wielką literą ze wszech miar celowo. We Francji, za czasów panowania Henryka I I (1519-1559), powstała grupa poetów, którzy po raz pierwszy w historii kultury francuskiej stworzyli wspólną wizję „uprawiania" poezji w imię obrony jednego języka francuskiego. Ich działalność — „szkoła" jak określają krytycy literatury francuskiej — miała ideologiczne (poli­ tyczne) podłoże, opowiadając się za jednością monarchii francuskiej; bronili nie tylko jej wpływów w Europie, ale także nadali temu zadaniu wymiar intelektualny, w którym utrzymanie czystości języka francuskiego zajmowało naczelne miejsce. Dzięki temu zyskuje on wysoką rangę społeczną i kulturo­ wą jako „język jednego państwa francuskiego". Zob. J.Ch. Payen, H. Weber, Histoire literraire de la France, t.1. Des origines a 1600, Les Editions Sociales, Paris (b.m.w.), s. 328-358. �298 Kronika adeptom dyscypliny na całym świecie w wyrabianiu etnologicznej intuicji. Mając na względzie ów fakt, trudno nie spytać, jak takie zobowiązujące dziedzictwo wpłynęło na kolejne pokolenia współczesnej francuskiej etnologii? Czy obecna francuska antropologia kulturowa jawi się jako dyscyplina naukowa o pewnej ustalonej tradycji myślenia o kulturze? Pytania te, warte obszernej i wyczerpującej odpowiedzi, stały się inspiru¬ jące dla poznańskich etnologów. Aby zatem choć częściowo poznać ich treść, w dniach 3-4 października 2006 roku — wspólnymi siłami Poznańskiego Towa­ rzystwa Przyjaciół Nauk, Komisji Etnologicznej, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Wydziału Historycznego U A M , Centrum Cywili­ zacji Francuskiej przy UW, Domu Bretanii w Poznaniu oraz Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, Oddział w Poznaniu oraz sponsora, firmy Tetley Polska z siedzibą w Warszawie — zorganizowano międzynarodową konferencję nauko¬ wą: „Etnologia francuska i polska perspektywy kultury współczesnej". Prezen¬ towana na tym dwudniowym spotkaniu tematyka skoncentrowała się nie tylko na myśli przewodniej dotyczącej badań nad kulturą współczesną, ale także na zarysowaniu ścieżek współczesnego sposobu uprawiania antropologii. Spotka¬ nie stało się zatem pretekstem do zaprezentowania aktualnych dokonań na niwie antropologii polskiej i francuskiej. Zaproszeni do udziału naukowcy, cieszący się międzynarodowym autorytetem, reprezentowali przede wszystkim francuskie i polskie ośrodki etnologiczne. Nie zabrakło także przedstawicieli z kręgu nie¬ mieckiej antropologii kulturowej, dla których język francuski pozostaje istotnym elementem działalności naukowej. Obrady otworzył Wicedyrektor IE i A K U A M prof. dr hab. Ryszard Vorbrich i Przewodniczący Komisji Etnologicznej PTPN dr hab. Grzegorz Pełczyński. Natomiast dr Adam Pomieciński i dr Agnieszka Chwieduk przedstawili ideę konferencji, jej organizatorów i uczestników. Kultura współczesna, główny przedmiot refleksji, rozumiana była tu bardzo szeroko i stanowiła swoisty punkt wyjścia do wzajemnego poznania aktualnych obszarów badań w etnologii francuskiej i polskiej. Konferencję zainaugurowało wystąpienie Maurice'a Godeliera. W referacie zatytułowanym „Które spośród relacji społecznych tworzą Społeczeństwo?", prof. Godelier stwierdził, że problematyka, którą pragnie się podzielić, odwołu¬ je się do przedmiotu zainteresowania wszystkich nauk społecznych. Zasadnicze pytanie dotyczyło bowiem rodzaju i natury stosunków społecznych — miano¬ wicie które z nich: polityczne, religijne, ekonomiczne czy pokrewieństwa posia¬ dają zdolność do wykreowania Społeczeństwa. M . Godelier odwołał się do po¬ szczególnych przykładów, aby wskazać, które z tych relacji powodują powstanie wspólnej tożsamości spajającej je w jedną Całość, pojedyncze grupy (i jednostki je tworzące), rozpoznawalną także przez inne, sąsiednie grupy. W odpowiedzi na to aktualne przecież pytanie (z uwagi choćby na takie procesy jak unifikują¬ cy wpływ ekonomii wolnorynkowej, ale i nacjonalizmy antagonizujące Chiny i Japonię bądź Indie i Pakistan, czy imperialistyczna polityka USA), Maurice �Kronika 299 Godelier zaproponował trzy filary dyskusji. Najpierw zastanowił się nad rolą ro­ dziny (rodu) i stosunków pokrewieństwa jako fundamentalnych dla zawiązania się społeczności, a nawet Społeczeństwa. Podkreślił, że myśl ta stała się swoi¬ stą „prawdą antropologiczną" (jeden z aksjomatów dotyczących społeczeństw bezkastowych, bez władzy, państwa, jeszcze wczoraj „ochrzczonych" jako „prymitywne" i określanych jako Kin-based societies . Następnie M . Godelier dyskutował z dwoma ujęciami stosunków ekonomicznych jako sił kreujących Społeczeństwo — chodzi tu o tezy Marksa, Walrasa i Pareto oraz ekonomii libe¬ ralnych. Po dekonstrukcji tych stanowisk M . Godelier doszedł do wniosku, że ani stosunki pokrewieństwa (krewniacze), ani ekonomiczne nie są zdolne do wytwo­ rzenia Społeczeństwa. Aby w pełni odpowiedzieć na to pytanie, Prof. Godelier odwołał się do swojego doświadczenia w Nowej Gwinei, gdzie żył i pracował jako antropolog (1966 i 1981 — ok. siedmiu lat) wśród społeczności Buruya (typ organizacji — rody), „odkrytej" (1951) na kilka lat przed jego pierwszym kon­ taktem z tą ludnością (1956). 2 Przybliżenie właśnie tego doświadczenia stało się pretekstem do wielowąt¬ kowej dyskusji. Zasadniczo można by j ą sprowadzić do pytania o sposób upra¬ wiania antropologii, czyli o fundamentalną dla tej dyscypliny kwestię połączenia doświadczenia terenowego z opisem i konstruowaniem w nim pojęć i kategorii dotyczących mechanizmów funkcjonowania kultury. Jednakże mając na uwadze doniosłość dorobku naukowego M . Godeliera, wiele pytań odnosiło się do jego wcześniejszych dokonań i poglądów (choćby dotyczących prac Marshalla Sahlinsa i jego koncepcji społeczeństw prymitywnych). Kolejne referaty, choć w ich tle w bardziej lub mniej wyraźny sposób pozosta¬ wała kwestia metodologii, zarysowały, w bardzo roboczy sposób, dwie możliwo¬ ści badania, rozumienia i interpretacji kultury współczesnej. Pierwsza z nich polega na powiązaniu tego pojęcia z takimi terminami jak glo¬ balizacja, glokalizacja, popkultura, jednocześnie jakby dając prym ponownej interpertacji tekstów antropologicznych. Druga, rzec można, oddaje aktualnie realizo¬ wane „projekty badawcze nad współczesnością". W tym przypadku chodzi o coś w stylu „etnografii współczesności", osadzonej głównie na doświadczeniu terenu i nie pozbawionej prób interpretacji (problematyzacja i antropologizacja). Oczywi¬ ście granica pomiędzy tymi dwiema możliwościami bywa czasem nieostra, tak jak nieostro (często przed sobą samym) zostaje zdefiniowana rola antropologa wobec rzeczywistości, którą usiłuje zrozumieć, a następnie opisać. Jednocześnie i jakby niezależnie od głównego tematu konferencji, istotnym fragmentem prezentowa¬ nych podejść badawczych była obecność kategorii antropologicznych: swojskość/ /obcość, marginalizacja (stygmatyzacja), tradycja/dziedzictwo. Oczywiście nie za¬ brakło też w tym względzie prób opisu realiów za pomocą autorskich określeń, w których metafora odegrała istotną rolę. Przedstawiając tu najważniejsze wątki 2 Kin-based societies [ang.] — „społeczeństwa oparte na systemie pokrewieństwa". �300 Kronika referatów, warto podkreślić, że dotykają one kwestii ważnych w zakresie procesu identyfikacji społecznej, a szerzej kulturowej, w których grupy duże (narody, grupy mniejszościowe) tradycyjnie zarezerwowane dla perspektywy socjologicznej, stały się głównym podmiotem antropologicznego zainteresowania. Proponując zatem skrótowy przegląd problematyki związanej z pierwszą możli¬ wością rozumienia kultury współczesnej, warto zwrócić uwagę na trzy wątki: pró¬ bę antropologicznego zrozumienia procesu kształtowania się tożsamości, określa¬ nej jako narodowa i etniczna w odniesieniu do pojęcia „popkultury", globalizacji (A. Pomieciński), propozycję interpretacji kategorii „pracy dziedzictwa" (W. Kuligowski) oraz zwrócenie się ku „rzeczywistości tekstu" — koncepcja „kultury wyznania" jako elementu dyskursu europejskiego (J.F. Bert) i antropologiczna koncepcja ciała (M. Brocki). Ujęcie tożsamości narodowej w kontekście globalizacji kulturowej, wska¬ zanie na jej uwikłanie w obszar kultury popularnej oraz konsumpcyjnej, stała się tematem przewodnim wystąpienia „«Pop-tożsamość»: naród i globalizacja". Autor tego wywodu, dr Adam Pomieciński, określił miejsce kultury popularnej w definiowaniu narodu i tożsamości narodowej, wysuwając tezę, że kultura po¬ pularna przeniknęła do repertuaru etniczności, narodowości i tożsamości. Jak stwierdził, tożsamość narodowa może być tworzona współcześnie w oparciu 0 wytwory pochodzące z tak zwanej popkultury (reklama państw i narodów w prasie, na billboardach, w telewizji, masowy turyzm, odwołania narodowościo¬ we w muzyce rockowej, „nowe" narody w cyberprzestrzeni, itp.). Za sprawą globa¬ lizacji zaś dokonuje się (jakby równolegle) hybrydyzacja wielu kultur, a oswajanie kulturowej „różnicy" staje się partycypacją w globalnej sieci znaczeń. Kwestia akcentowania własnej odrębności przez grupy mniejszościowe oraz zrozumienie tego procesu w kategorii „pracy dziedzictwa" zaproponował dr Wal¬ demar Kuligowski w referacie: „Antropolog wobec tradycji: «praca dziedzictwa» 1 jej sprzeczności". W. Kuligowski odwołał się do dorobku Jamesa Clifforda, który wprowadził do języka antropologii termin „praca dziedzictwa" (chodzi tu 0 zróżnicowane praktyki społeczne — od badań historycznych, poprzez specjalne programy w szkołach, do akcji promocyjnych w mediach — podejmowane przez lokalne społeczności z uwagi na to, co nazywa się w ich ramach „dziedzictwem"). Tak rozumiana tradycja zmusza, według W. Kuligowskiego antropologów do no¬ wego rodzaju działań: przestaje być tylko tradycyjnym przedmiotem ich badań, ale posiada przede wszystkim olbrzymi potencjał polityczny i etyczny. W tym kontekście W. Kuligowski omówił przypadki wystąpień mniejszości etnicznych 1 religijnych (Romowie w Polsce, Muzułmanie we Francji, hindusi w Anglii) w obronie ich prawa do podtrzymywania własnej tradycji, przeważnie kłócącej się z normami obowiązującymi w państwach, w których te mniejszości żyją. We¬ dług W. Kuligowskiego antropologowie winni dostrzec refleksyjny wymiar tra¬ dycji, które są wokół i coraz aktywniej próbują współtworzyć wspólny świat. �Kronika 301 Spojrzenie na współczesną kulturę europejską z perspektywy „rzeczywisto¬ ści tekstu", zaproponował dr Jean-Francois Bert, w referacie „Michel Foucault i etnologia: kilka uwag o kulturze wyznania". Najpierw autor słusznie zauważył, że w pracach Michela Foucaulta istnieją związki metodologiczne z różnymi dy¬ scyplinami nauk: etnologią, socjologią, historiografią, co sprawia, że ten znamie­ nity dorobek wymyka się sztywnym ramom klasyfikacji w naukach społecznych. Niemniej jednak jako taki pozwala wzbogacić pojęcie dyskursu europejskiego 0 nowe elementy. Tym razem chodzi o ponowne zinterpretowanie tych fragmen¬ tów dorobku Michela Foucaulta, które podejmowały problem metody wyznania, wykorzystywanej w psychiatrii już przez Leureta (psychiatrę franc. poł. X I X w.) w psychoanalizie, sądownictwie karnym oraz chrześcijaństwie. W swym wy¬ stąpieniu Jean-Francois Bert zaproponował m.in. odczytywanie historii Euro¬ py jako stopniowego przekształcania struktury jednostki, gdzie Foucault dorzu¬ ca swą koncepcję aktywnego udziału jednostek we własnym dyscyplinowaniu. W konkluzji dr Bert jeszcze raz podjął problem wyznania w naszym społeczeń¬ stwie i wyraził obawę o sens nadmiernej kontroli jako rezultatu nadmiernego wyrażania „swego ja". W kadrze ponownego odczytywania „rzeczywistości tekstu" pozostał także referat, „Antropologia ciała — francuski łącznik" wygłoszony przez dr. Mar¬ cina Brockiego. Uznał on, że wkład francuskiej humanistyki w „antropologię 1 socjologię ciała" można uznać za najbardziej spektakularny. Przywołał za¬ tem prace Marcela Maussa o technikach wykorzystywania ciała w komunikacji i wprowadzenie do dyskusji o ciele pojęcia „habitusu", podjętego i rozwinięte¬ go przez Pierra Bourdieu, prace Claude'a Levi-Straussa na temat miejsca ciała w systemach klasyfikacyjnych w obrębie „myśli nieoswojonej" i wreszcie książkę M . Foucaulta Nadzorować i karać. Dostrzegł w niej podstawę dla wielu współ¬ czesnych studiów nad sposobami oddziaływania stosunków władzy (rozpro¬ szonej, zinternalizowanej przez aktorów społecznych w postaci auto-reżimów) na praktyki dnia codziennego związane z ciałem. Mając na uwadze poprzednie wystąpienie J.F. Berta, można odnieść wrażenie, iż prawdziwym „francuskim łącznikiem" pomiędzy francuską a polską antropologią jest właśnie, jakże inspi¬ rująca, myśl M . Foucaulta. Ciekawym „pomostem" pomiędzy dwiema możliwościami rozumienia kul¬ tury współczesnej okazała się główna myśl referatu „Śląskie początki etnografii współczesnej kultury ludowej w Afryce" zaprezentowana przez prof. Johannesa Fabiana. Stwierdził on, że to, co decyduje o sposobie poznawania przez antro¬ pologa współczesności, zawiera się w jego przeszłości. Tym samym prof. Fabian wskazał na metodologiczny aspekt prowadzenia badań, który na pierwszy plan wysuwa przemożny wpływ osoby badacza na doświadczaną przez niego rze¬ czywistość. Współczesność według J. Fabiana jest więc aktem tworzenia (także w płaszczyźnie języka), a nie faktem. �302 Kronika Ten ciekawy wątek tworzy tło dla badań, które można by określić jako rodzaj wspomnianej wcześniej „etnografii współczesności", osadzonej na długotrwa¬ łym (przeważnie) doświadczeniu terenu. Zaprezentowane w tych ramach opisy rzeczywistości, jej interpretacje i refleksja nad procesem jej poznawania, próby porównania perspektywy antropologicznej/etnologicznej i socjologicznej doty¬ kały zasadniczo kwestii tożsamości grup małych i dużych, ich funkcjonowania w kulturze jednoczącej się Europy. Jednocześnie pojawił się w nich motyw prze¬ szłości jako ważnego czynnika kreującego współczesność. Jednakże nie doty¬ czyło to zasadniczo postaw badaczy, a podmiotów, które znalazły się w centrum ich uwagi. Tak więc w tej grupie wystąpień trudno nie dostrzec przynajmniej czterech ważnych akcentów. Pierwszy z nich dotyczy refleksji nad tożsamością społe¬ czeństw postkomunistycznych w Europie środkowowschodniej (F. Bafoil), a tak¬ że mechanizmów istniejących podziałów pomiędzy tak zwaną Europą Zachodnią i Wschodnią (M. Buchowski). Drugi zawiera badanie instytucji w ramach antro¬ pologii instytucji (I. Bellier, K. Kowalski), i społeczno-kulturowej (z uwzględ¬ nieniem pozycji badacza - A. Chwieduk) oraz opis i analizę współczesnych zachowań rytualnych związanych z małżeństwem (M. Segalen). Trzeci odsła¬ nia zróżnicowane, bo antropologiczne i psychologiczne, podejście do muzyki jako elementu kultury. Z jednej strony chodzi tu o społeczno-polityczną funk¬ cję muzyki — przykład etnograficznych badań nad grupami raperów we Francji (A. Pecqueux) oraz psychologiczne uwarunkowania odbioru muzyki (J. Humięcka-Jakubowska). W odniesieniu do kwestii budowania tożsamości społeczeństw postkomuni¬ stycznych uwagę zwróciły dwie perspektywy interpretacji: socjologiczna oraz antropologiczna — zwłaszcza ta druga odwołała się do takich kategorii jak „ob¬ cość i marginalizacja". Z socjologicznego punktu widzenia państwa postkomuni¬ styczne Europy Środkowo-Wschodniej (rzeczywistość po 1989 r.), przechodząc przez proces modernizacji, nie przybliżają się automatycznie do wypracowania zarówno instytucji, jak i postaw, które wskazywałyby na jednoczesne budowa¬ nie demokracji i zawiązywanie się społeczeństwa obywatelskiego. Prof. Franco¬ is Bafoil, w referacie „Społeczeństwa obywatelskie, demokracja i modernizacja w Europie Środkowej i Wschodniej po 1989 roku. Porównanie perspektyw antro­ pologicznej i socjologicznej" wysunął tę właśnie tezę. W rozwinięciu wykorzystał również perspektywę antropologiczną, która zwraca uwagę raczej na realia bar¬ dziej „nieformalne". W jej ramach, według F. Bafoila, łatwo zaprzeczyć prostej więzi pomiędzy demokracją a społeczeństwem obywatelskim. Badania antropolo¬ giczne prowadzone „w małej skali" pozwalają bowiem dostrzec „drugie dno" rea¬ liów po 1989 roku — mianowicie inne typy relacji społecznych, zakorzenionych głównie w długim trwaniu (w historii) krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Inne rozumienie rzeczywistości europejskiej po 1989 roku zaproponował prof. Michał Buchowski w wykładzie „Widmo orientalizmu w Europie: od egzotycz- �Kronika 303 nego Innego do napiętnowanego Brata". Perspektywa antropologiczna, zapro­ ponowana przez M . Buchowskiego, odsłania problem konstruowania „obcego" w publicznym i intelektualnym dyskursie w tych częściach Europy, które przeję­ ły globalizujący kapitalizm. M . Buchowski odwołał się do dwóch przeciwstaw­ nych wyobrażeń istniejących w społecznej przestrzeni „egzotycznego obcego" i „naznaczonego społecznie brata" jako narzędzi pozwalających wskazać na skutki przekształceń politycznych w mentalności mieszkańców wschodniej Eu¬ ropy. Według M . Buchowskiego częścią tego procesu okazuje się przebudowy­ wanie postrzegania społecznych nierówności w neoliberlanej ideologii. Stopień, w którym różne kraje i grupy społeczne miały problem z przystosowaniem się do wolnego rynku i demokracji, stał się także wyznacznikiem ich zaklasyfikowania jako mniej lub bardziej pasujących do kategorii nowoczesnego Zachodu i „ucy¬ wilizowanych obywateli". Ujęcie problematyki tożsamościowej w odniesieniu do grup mniejszych niż narody znalazło swe odbicie w propozycji prof. Irène Bellier. W referacie „Antropologia instytucji: od mikrokosmosu do globalnego społeczeństwa" omawia­ jąc wyniki badań dotyczące kultury instytucji, przeprowadzone w latach 1990 w l'Ecole Normale d'Administration oraz w Komisji Europejskiej, zapropono¬ wała pojęcie „mikrokosmosu", pozwalającego na badanie relacji między kultu¬ rą, instytucją a społeczeństwem. I . Bellier przedstawiła trzy szczególne mikrokosmosy: ONZ, ze szczególnym uwzględnieniem grup roboczych działających w kwestii autochtonicznej, Komisję Europejską i jej relacje ze społeczeństwem europejskim oraz l'Ecole Normale d'Administration i jej szczególną sytuację w łonie społeczeństwa francuskiego. Antropologia instytucji, wskazując na mechanizmy budowania tożsamości w grupach o raczej zamkniętym charakterze, wtopionych w realia takich organi¬ zmów jak państwa-narody, odsłania także strategie budowania symboliki takich instytucji. I właśnie ten aspekt znalazł swe omówienie w referacie „Odkrywanie przestrzeni symbolicznej Europy", autorstwa dr Krzysztofa Kowalskiego. Histo­ ria powołania flagi dla Rady Europy (1949-1955), oficjalne znaczenia nadawane dwunastu gwiazdom, a także system nieoficjalnych sensów i interpretacji dotyczą nie tylko natury emblematu europejskiego, ale kwestii, jakie pojawiają się w kon¬ struowaniu wspólnej europejskiej przestrzeni symbolicznej, której „porte-paro¬ le" jest funkcjonowanie Unii Europejskiej. „Wielkie" instytucje (organizacje) i ich oddziaływanie na życie nie tylko państw, ale i jednoczącej się Europy, można określić jako „skalę makro". W prze¬ ciwieństwie do niej istnieje też „skala mikro" — w niej funkcjonują instytucje, których wpływ ma mniejszy, ale nie mniej intensywny wymiar. Chodzi bowiem o zorganizowane działania dotykające społeczności choćby miejskie. W tym kon¬ tekście należałoby umieścić przykład zaproponowany przez dr Agnieszkę Chwieduk, która prowadziła badania w biurze matrymonialnym. Zarys funkcjonowania tej instytucji (powołanej pozornie do ułatwiania znajomości ludziom samotnym, �304 Kronika a w rezultacie nastawionej wyłącznie na zysk), stał się dla A. Chwieduk jednocze­ śnie pretekstem do analizy uwarunkowań procesu badawczego, w którym znaj­ duje się antropolog prowadzący długoterminowe badania. Wstępnym założeniem jest tu konieczność zdefiniowania rzeczywistości badanej jako „obcej" oraz od­ różnienie dwóch ważnych dla całego procesu „poziomów": „osobowościowego" (antropolog jako „osoba") i poznawczego (antropolog jako „badacz"). Pojęcie instytucji posiada także inne znaczenie, które jest bliższe początkom rozwoju dyscypliny aniżeli współczesnej antropologii instytucji — chodzi tu o zrytualizowane zachowania, przekazywane z pokolenia na pokolenie, kształ¬ tujące charakter i funkcjonowanie danej społeczności czy społeczeństwa. Ten właśnie aspekt stał się punktem wyjścia dla rozważań prof. Martine Segalen. W referacie „Rytualne innowacje dotyczące współczesnego ślubu we Francji", M . Segalen zilustrowała rozdźwięk pomiędzy zakładaniem rodziny a instytucją małżeństwa, który ma już swą długą historię. Postawiła kilka kluczowych pytań: w jakim celu współcześnie zawiera się związki małżeńskie? W jaki sposób odby­ wają się ceremonie z tym związane? I , jeżeli przyjmie się, że sens rytuału małżeń­ skiego uległ obecnie zmianie, to czy siatka analizy tak ceniona przez van Gennepa jest wciąż operatywna? Prócz tego Autorka skupiła się na rytuałach małżeńskich, które ulegają zanikowi i zmianie, a także odrodzeniu. Istotnym zamierzeniem ba¬ dawczym było też ujęcie małżeństwa przez pryzmat kultury konsumpcyjnej. Ostatnim wątkiem pozostającym w kręgu badań terenowych, łączącym etno­ grafię (rozumianą jako opis) z analizą jest studium muzyki francuskiego rapu. Dr Anthony Pecqueux w referacie „Polityczne praktyki prezentowane przez rap. Etnologia muzycznego doświadczenia francuskiego rapu" wskazuje głównie na fakt, że raperzy są nieodłącznie autorami i interpretatorami ich własnych słów a także, najczęściej, bohaterami opisywanych przez siebie sytuacji. W tym sensie, kiedy raperzy mówią o ich sztuce, i stwierdzają „Rapuję do ciebie te słowa", to w gruncie rzeczy zwracają się właśnie do słuchaczy i to z nimi usiłują stworzyć relację — zwykle o wymiarze etycznym. Na pozór trywialne słowa tekstów niosą jednak głębokie przesłanie społeczne i polityczne — podnoszą wagę instytucji ję¬ zyka, aby uporządkować stosunki społeczne i zamiast przemocy rozwiązać prob¬ lem „życia-razem", czyli tego, jak powinniśmy zachowywać się wobec siebie. Badania etnograficzne nad muzyką jako elementem kultury, aktywnie j ą kształtującym, skupiają się na podmiocie grupowym. Z założenia bowiem et­ nografia dąży do opisu sytuacji, które według badacza wskazują na specyfikę danej kultury, której badacz jest świadkiem (uczestnikiem). Jednakże takie ba¬ dania w ogóle nie koncentrują się na samym procesie przyswajania muzyki, co jest raczej domeną muzycznej psychologii poznawczej (traktuje ona kulturę jako punkt wyjścia, a nie cel analizy). Do tej właśnie sfery nawiązało wystąpienie dr Justyny Humięckiej-Jakubowskiej o „Roli prymitywnej i wyuczonej organiza­ cji w słuchaniu muzycznym". W refleksji o muzyce, która wykorzystuje podej¬ ście kognitywne, proponuje się odmienne spojrzenie na doświadczenie audytyw- �Kronika 305 ne. Jest ono rozumiane jako kontakt człowieka z muzyką — kompozycją, czyli uporządkowanym następstwem wydarzeń dźwiękowych, a nie tylko z bodźcem akustycznym. Chodzi tu zatem o kontekst podmiotowy, odnoszony do umysłu słuchacza, niezależnie od reprezentowanej przez niego kultury. Zaproponowany tu przegląd, z wielu względów pobieżny i skrótowy, najbar¬ dziej sugestywnych wątków referatów, wskazuje na fakt, że współczesna etno¬ logia francuska i polska pozostają w swoistym dialogu w stosunku do klasyki naszej dyscypliny. Etnologia francuska niewątpliwie pozostaje także w „swej własnej tradycji", by nadal być blisko ludzi. Zróżnicowane kulturowo, społecz¬ nie, grupy duże i małe to prawdziwe laboratorium etnologiczne, które nadal in¬ spiruje do wysiłku poznawczego i nowych pytań metodologicznych — kwestii równie istotnych dla etnologów polskich. Adam Pomieciński Agnieszka Chwieduk M I Ę D Z Y N A R O D O W E WARSZTATY N A U K O W E „THE SOCIAL DIMENSIONS OF UNDERSTANDING ILLNESS A N D HEALING: I S L A M I C SOCIETIES F R O M AFRICA TO CENTRAL ASIA", 31 M A R C A — 1 K W I E T N I A 2006 Dwudniowe, robocze spotkanie kilkunastu badaczy, prowadzących studia nad zagadnieniami zdrowia, choroby i leczenia w społeczeństwach muzułmańskich północnej Afryki, Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, zorganizowały Ildikó Beller-Hann i Hanne Schönig w Orientwissenschaftliches Zentrum Uniwersyte­ tu Martina Lutra w Halle Wittenberg. Była to pierwsza okazja do wymiany do­ świadczeń i poglądów oraz prezentacji wyników badań i pomysłów badawczych specjalistów z różnych krajów, zajmujących się tą problematyką. Organizatorki, doceniając znaczenie interdyscyplinarnej współpracy, położyły jednak nacisk na podejście wyznaczone przez perspektywę antropologii społecznej/kulturowej jako tej dyscypliny, która wypracowała nowe ujęcia teoretyczno-metodologiczne, znajdujące zastosowanie w tym obszarze badań. Wystąpienia uczestników pogrupowane były w sekcje, wyróżnione według kry¬ terium geograficznego, przy czym pierwsza sekcja, dotycząca Afryki, obejmowała trzy referaty, druga i trzecia — tylko po jednym referacie, odnoszącym się — od­ powiednio — do Półwyspu Arabskiego i Iranu, a czwarta nosiła nagłówek „Turcja i Azja Środkowa". Oczywiście, można by dyskutować, czy nie lepiej było wydzie- �306 Kronika lić Turcję, a Iran włączyć do Azji Środkowej (taka jest zazwyczaj praktyka), nie­ mniej, był to jedynie podział roboczy. W sekcji tej znalazło się jedno wystąpienie poświęcone Turcji oraz dwa — Azji Środkowej. Ponieważ obrady piątej sekcji, które przypadły na drugi dzień spotkania, dotyczyły wyłącznie Azji Środkowej, w sumie połowa wygłoszonych referatów odnosiła się do tego regionu. W warsztacie wyraźnie dominowali antropolodzy kulturowi, ale uczestniczyło w nim także kilka osób reprezentujących inne dyscypliny — historię medycyny, socjologię, demografię, folklorystykę i orientalistykę. Poruszano różne tematy, od problemów zdrowia kobiet i sposobów opieki nad matką i dzieckiem, poprzez przekonania o „złym oku" i duchach jako przyczynach chorób, obrzędy uzdra¬ wiania duchowego i uzdrowicieli, do ogólniejszych kwestii medycyny komple¬ mentarnej i pluralizmu medycznego. Sara Randall, demografka z University College w Londynie, w referacie „Women's Health as a Justification for Contraceptive Use: Wolof in Senegal", opowiedziała, w jaki sposób w społeczeństwie muzułmańskim, mimo barier natury religijnej, praktyki zapobiegania ciąży mogą znaleźć usprawiedliwienie dzięki odwołaniom do zdrowia kobiet oraz kosztów opieki medycznej. Badania wykazały znaczące różnice, ekonomiczne, kulturowe i społeczne, w odniesieniu do tych kwestii, w zależności od typu społeczności wiejskiej, małomiasteczkowej oraz mieszkańców dużego miasta. Wystąpienie Jekateriny Rodionowej, orientalistki z uniwersytetu w Sankt Petersburgu, dotyczyło natomiast tradycyjnych sposobów opieki nad matką i dzieckiem w Iranie i przygotowane zostało przede wszystkim w oparciu o materiały typu folklorystycznego. Marja Tilikainen, z Wydziału Socjologii Uniwersytetu w Helsinkach, przed¬ stawiła wyniki badań prowadzonych w północnej Somalii, w referacie zatytu¬ łowanym „Witches, Spirits and Human Worlds". Pokazała, jak islam uprawo¬ mocnia tradycyjną wiarę w złe duchy i czary jako przyczyny chorób. Wyróżniła i omówiła poszczególne typy uzdrowicieli, których relacje ze światem duchów postrzegane są w różny sposób. Przekonująco przedstawiła związek lokalnych wyjaśnień chorób i nieszczęść z sytuacją wojny, konfliktów i powszechnych cier­ pień. Sylvia Onder z Georgetown University w Waszyngtonie zajęła się z kolei przekonaniami o „złym oku" (nazar) we współczesnej Turcji i sposobami radze¬ nia sobie z chorobami, które, jak wierzy się, spowodowane są jego oddziaływa¬ niem. Ukazała też, w jaki sposób te tradycyjne wierzenia uzyskują sankcję religii muzułmańskiej. Gerda Sengers z Amsterdamu również rozważała, z punktu wi¬ dzenia antropologa, stosunek islamu do lokalnych praktyk uzdrowicielskich — w tym wypadku ceremonii zar w Egipcie. Leczenie muzułmańskie, sprawowane przez mężczyzn i nakierowane na egzorcyzmowanie złych duchów, przeciwsta¬ wiane jest obrzędom zar, wykonywanym przez kobiety i dla kobiet, mającym na celu nie tyle wypędzenie, co przebłaganie dżinnów. Uzdrowiciele opierający się na Koranie postrzegają zar jako ceremonię nieislamską, niemniej, antropolog widzi te same podstawy obu sposobów leczenia, manifestujące się w rozpoznaniu �Kronika 307 przyczyn dolegliwości oraz zastosowaniu i w jednym i w drugim wypadku wer­ setów z Koranu dla uzdrowienia. Wystąpienie Anne Regourd (z Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu), „The Practice of Wet Cupping and the Represen­ tation of Blood in the High lands of Yemen", dotyczyło natomiast jemeńskich praktyk leczniczych, mających na celu usunięcie „złej", niepożądanej krwi. Au­ torka ukazała symboliczne znaczenie krwi, zakazy dotyczące kontaktu z nią oraz kontekst społeczny, związany z praktykowaniem upuszczania krwi wyłącznie przez przedstawicieli jednej warstwy społecznej, uważanej za niższą. Blok wystąpień odnoszących się do Azji Środkowej był zróżnicowany pod względem tematycznym i zakresowym. W referacie „Pluralism of Medical Sy­ stems and Health-Seeking Behaviour in Central Asia: A New Field of Research", Annette Kriimer z Uniwersytetu Humboldta w Berlinie (Institut für Asien- und Afrikawissenschaften, Zentralasien-Seminar), pokusiła się o prezentację i próbę wstępnego uporządkowania pola pluralizmu medycznego we współczesnej Azji Środkowej. Omówiła je jako nowy, interesujący obszar badawczy, na który skła¬ da się biomedycyna („w stylu sowieckim" oraz zachodnia) i złożona, wywodząca się z wielu źródeł, medycyna komplementarna. W ramach tej ostatniej, autorka wyróżniła lokalne „wysokie tradycje medyczne" i ich ludowe wersje, medycynę humoralną, uzdrawianie religijne/duchowe i „ekstrasensoryczne" oraz systemy medyczne pochodzące ze wschodniej Azji. Podkreśliła, iż dotychczasowe studia koncentrowały się na uzdrawianiu magicznoreligijnym oraz na ekspertach od le¬ czenia, natomiast zaniedbanym, a ważnym polem badawczym jest drugi biegun relacji „lekarz-pacjent", a więc właśnie pacjenci/klienci. W ramach tych badań należałoby zająć się m.in. zagadnieniem medykalizacji życia codziennego, przy¬ czynami popularności medycyny komplementarnej i procesem podejmowania decyzji dotyczących leczenia. Z kolei Habiba Fathi z Institut Français d'Etudes sur l ' Asie Centrale w Taszkiencie, w prezentacji zatytułowanej „Traditional Cu¬ rative Practices Among Practising Muslims in Central Asia", przedstawiła wyni¬ ki badań nad praktykami leczniczymi stosowanymi przez muzułmańską ludność tego regionu, które są związane z tradycyjną medycyną. Jej zdaniem, sposoby leczenia praktykowane przez muzułmańskie „religijne kobiety", takie jak otinoyi albo bibi-khalife, skupiają w sobie zarówno elementy religijne, w tym sufickie, jak i magiczne, szamani styczne oraz te związane z tradycyjną, lokalną farmakologią. Dwa referaty odnosiły się do Kazachstanu, dobrze się wzajemnie uzupełnia¬ jąc. Pierwszy, „Kazakh Ethnomedicine and Soviet Biomedicine Under Stalin", Pauli Michaels z Uniwersytetu w lowa (Department of History), omawiał stosun¬ ki między kazachską medycyną ludową i medycyną sowiecką za czasów Stalina. Autorka przedstawiła wysiłki władzy skierowane na wyplenienie tradycyjnych praktyk leczniczych i uzdrowicielskich, wkraczanie biomedycyny na ziemie Ka¬ zachów oraz charakter ówczesnej propagandy medycznej. W kolejnym wystą¬ pieniu, „Complementary Medicine in Post-Soviet Kazakhstan: Doctors and Hea- �308 Kronika lers", Danuta Penkala-Gawęcka z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ukazała stosunki między lekarzami-praktykami „medycyny tradycyjnej" i uzdrowicielami bez dyplomu lekarskiego, na tle współczesnej, niezwykle różnorodnej medycyny komplemen¬ tarnej w Kazachstanie. Położyła nacisk na postępującą profesjonalizację uzdro¬ wicieli oraz na odmienną legitymizację praktyki takich uzdrowicieli i działalno¬ ści lekarzy zajmujących się leczeniem niekonwencjonalnym. Scharakteryzowała również politykę państwa w stosunku do medycyny komplementarnej i miejsce różnych jej gałęzi w systemie opieki medycznej. Dwoje badaczy z Max-Planck Institute for Social Anthropology w Halle, Krisztina Kehl oraz Mathijs Pelkmans, zajęło się problematyką uzdrawiania du¬ chowego w Azji Środkowej. Referat „Controlling the Spirits: Women Healing Specialists in Post-Soviet Uzbekistan", dotyczył różnych form uzdrawiania re¬ ligijnego, praktykowanych w Chorezmie. Krisztina Kehl pokazała, że „siła per¬ swazyjna" tego rodzaju leczenia opiera się w dużej mierze na autorytecie tra¬ dycji, która przetrwała, mimo prześladowań w okresie sowieckim. Natomiast Mathijs Pelkmans, w wystąpieniu „Establishing Credibility: Secular Legacies and New Spiritual Realities in Post-Soviet Kyrgyzstan", zastanawiał się nad za¬ gadnieniem, czy z lokalnego punktu widzenia — uzdrowiciele duchowi mają moc leczniczą. Zwrócił uwagę na fakt, że, z jednej strony, prosi się ich o pomoc, a z drugiej — wątpi się często w ich siłę i prezentuje jako szarlatanów. To, zda¬ niem autora, świadczy, iż przekonania o siłach duchowych uzdrowicieli nie są stałe i w pełni zinternalizowane. Pelkmans starał się ukazać, w jaki sposób wia¬ rygodność uzdrowicieli jest konstruowana i definiowana społecznie. Dyskusja skoncentrowała się na wielu problemach, których nie udało się wyczerpująco omówić podczas pierwszego takiego spotkania specjalistów. Roztrząsano m.in. kwestie współistnienia różnych „systemów", czy raczej tra¬ dycji medycznych, tworzących — w różnych układach — wraz z biomedycyną, skomplikowaną sytuację pluralizmu medycznego. Zastanawiano się, w jaki spo¬ sób badać takie pluralistyczne układy. Wskazywano na rolę kobiet w medycynie, w szczególności w leczeniu domowym, ale także na ich pozycję jako uzdrowi¬ cielek duchowych/religijnych oraz znaczenie jako osób decydujących często o rodzaju pomocy medycznej dla członków rodziny. Niemniej, jak zauważono, nie wolno, badając zagadnienie płci kulturowej w kontekście medycyny, tracić z pola widzenia roli mężczyzny. Uczestnicy postulowali szersze podjęcie studiów nad codziennymi praktykami leczniczymi, w środowisku rodzinnym, oraz nad „spotkaniami" pacjenta i lekarza. Zwrócono także uwagę na walor badań nad „potencjalnymi pacjentami", czyli osobami, które w danym czasie nie ko¬ rzystają z pomocy medycznej (czy to biomedycznej, czy niekonwencjonalnej), nad ich motywacjami i poglądami. Część badaczy podnosiła w swoich wypowie¬ dziach konieczność łączenia studiów nad medycyną i nad religią jako dziedzin ściśle ze sobą związanych. Mówiono o tym, że oprócz cennych badań prowadzo- �Kronika 309 nych w mikroskali, należy podejmować studia w makroskali, nad relacjami wła¬ dzy, szerszym kontekstem politycznym i społecznym. Spora część dyskusji doty¬ czyła problemów terminologicznych, na przykład konieczności sprecyzowania, jak rozumiemy pojęcie „medycyna komplementarna". Organizatorki podsumo¬ wały spotkanie, które według ich założeń ma stanowić punkt wyjścia do dalszej, międzynarodowej i interdyscyplinarnej współpracy w badaniach nad problema¬ tyką zdrowia, choroby i leczenia we współczesnych społeczeństwach muzuł¬ mańskich. Danuta Penkala-Gawęcka KONFERENCJA „OBRAZY KULTUR", POZNAŃ, 21-22 PAŹDZIERNIKA 2005 W dniach 21-22 października 2005 roku w gościnnych salach Collegium Historicum w Poznaniu odbyła się konferencja naukowa pod tytułem „Obrazy kultur", nawiązująca do konferencji sprzed dwóch lat „Antropologia wobec fo¬ tografii i filmu". Zorganizowana z wielką starannością przez poznańskich etno­ logów: prof. dr hab. Ryszarda Vorbricha i dr hab. Grzegorza Pełczyńskiego, pra¬ cowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej w Poznaniu, okazała się cennym wkładem w dyskusję nad obrazem jako źródłem do poznania człowieka i jego świata. Uczestnicy spotkania próbowali znaleźć odpowiedź na postawione przez or¬ ganizatorów pytania związane z pojawiającymi się coraz liczniej różnego typu „Obrazami kultur": Co te wizerunki mówią o rzeczywistości przedstawionej; Jaką wartość poznawczą niosą one dla antropologii (wiedzy o człowieku jako twórcy kultury); W jaki sposób, w jakim celu je sporządzono; W jaki sposób wpływają one na postrzeganie obcych kultur w globalizującym się świecie; W jakim stopniu uzupełniają one opis werbalny kultury; W jakim stopniu wizualne formy kultury mogą być analizowane i opisywane przez język werbalny? Konferencja spotkała się z dużym zainteresowaniem środowiska naukowego, czego dowodem jest podwojona w stosunku do poprzedniej liczba prelegentów reprezentujących placówki naukowe całego kraju. Wśród uczestników konferen¬ cji przeważali młodzi adepci nauki — może świadczyć to o rosnącym zaintereso- �310 Kronika waniu obrazem, tak obecnie powszechnym, jako istotnym materiałem do badań naukowych. W spotkaniach udział wzięli zarówno etnografowie, jak i filmoznawcy, history­ cy, kulturoznawcy i filologowie. Wart podkreślenia jest fakt uczestnictwa młodych ludzi wywodzących się spoza środowiska akademickiego — pracowników muze¬ alnych i archiwistów — świadczący o wychodzeniu nauki poza ścisłe ramy uni¬ wersytetów. Prezentacja wystąpień dokonana przez przedstawicieli tak różnych, a przecież powiązanych ze sobą dyscyplin pozwoliła na wymianę doświadczeń, uzmysłowiła niezwykłą różnorodność w sposobie podejścia do tego samego za¬ gadnienia badawczego. Formuła konferencji oraz duża liczba prelegentów uniemożliwiła, co wielo¬ krotnie z żalem przyznawano, przynajmniej częściową prezentację omawianych dzieł. Może w przyszłości pojawią się możliwości rozszerzenia formy spotkania o pokazy filmowe, co na pewno wzbogaci wartość przekazywanych treści. Wspo¬ mniane wcześniej duże zainteresowanie konferencją wymogło na organizatorach wyodrębnienie trzech sekcji: filmowej, fotograficznej oraz trzeciej, poświęconej reklamie. Ułatwiło to uczestnikom możliwie w największym stopniu skupienie się na interesujących ich zagadnieniach. Ważny podkreślenia jest sprawny przebieg spotkań, który zawdzięczać należy dobrej organizacji poznańskich naukowców. W dyskusji kończącej posiedzenie wielokrotnie podnoszono celowość zwoła¬ nia konferencji i potrzebę kontynuowania spotkań w kolejnych latach. Była ona bowiem niezwykle cennym miejscem prezentacji dokonań naukowych osób zaj¬ mujących się filmem i fotografią, a z drugiej strony stworzyła możliwość integra¬ cji reprezentantów różnych dziedzin naukowych zjednoczonych badaniami nad obrazem jako źródłem do poznania człowieka. Dostarczyła możliwości wymiany doświadczeń, dyskusji o metodologii badań, o warsztacie naukowym. Mimo wartościowych wystąpień i ciekawej dyskusji tak szeroko skrojony te¬ mat nie został wyczerpany. Okazało się jednak, że jest niezwykle ważny i budzi ogromne zainteresowanie wśród humanistów i dlatego niewątpliwie wart jest kontynuacji. Plonem konferencji będzie wydana w najbliższym czasie książka prezentująca wszystkie wygłoszone w ciągu tych dni referaty. Przyczyni się do jeszcze więk¬ szego zainteresowania prezentowaną tematyką i wznowienia dyskusji na spotka¬ niu w przyszłym roku, na co liczą tegoroczni prelegenci. Od kilku miesięcy do¬ stępne jest zaś wydawnictwo zawierające wystąpienia uczestników poprzedniego spotkania, również warte uważnej lektury (Antropologia wobec fotografii i filmu, red. G. Pełczyński, R. Yorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań 2004). Regina Podskarbi �Kronika 311 KONFERENCJA „PROBLEMY EKOLOGII KULTUROWEJ W B A D A N I A C H SPOŁECZNOŚCI MIEJSKICH I PODMIEJSKICH", CIESZYN, 19-20 PAŹDZIERNIKA 2005 19 i 20 października 2005 roku odbyła się w Cieszynie konferencja naukowa na temat: „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich", zorganizowana przez Instytut Etnologii i Folklorystyki w Uni¬ wersytecie Śląskim, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie oraz Ko¬ misję Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska, Oddział PAN w Katowicach. Jej uczestnikami byli etnologowie, socjologowie, folkloryści, kulturoznawcy i pedagodzy reprezentujący ośrodki akademickie oraz inne placówki naukowo¬ -badawcze z całego kraju. Zasadniczym celem tego interdyscyplinarnego spotkania było dokonanie przeglądu problemów, jakie niesie ze sobą współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa, którą cechuje wysoki rozwój cywilizacji technicznej zaspo¬ kajającej wciąż rosnące potrzeby ludzi, przynosząc, obok dóbr powszechnie aprobowanych, degradację środowiska kulturowego i społecznego. Zgodnie z za¬ mysłem organizatorów konferencja miała być próbą odpowiedzi na następujące pytania: — jakie są współczesne formy i przyczyny degradacji kulturowej i społecz¬ nej; — na czym polegają formy adaptacji kulturowej jednostek, rodzin i dużych grup społecznych do lokalnych warunków środowiskowych; — czy można mówić o istnieniu strategii adaptacyjnych; — na czym polegają ekologiczne uwarunkowania kulturowego rozwoju spo¬ łeczności lokalnych i regionalnych; — jakie są mechanizmy utrzymywania się równowagi środowiskowej? Chcąc uzyskać względną jednorodność przestrzeni badawczej świadomie za¬ wężono j ą do środowisk miejskich i podmiejskich. Uroczystego otwarcia obrad dokonała dziekan Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji, prof. UŚ dr hab. Halina Rusek, która, witając zebranych, podkreśliła, iż konferencja zbiegła się z jubileuszem dziesięciolecia istnienia cieszyńskiego ośrodka etnologicznego. W tematykę sesji wprowadził uczestników przewodni¬ czący Komisji Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska PAN, Oddział w Kato¬ wicach, prof. dr hab. Władysław Jacher, mówiąc o istotnym znaczeniu czynników społeczno-kulturowych w środowisku przyrodniczym, tworzącym ekosystem. Referat inaugurujący zatytułowany „Adaptacja czy tworzenie ekosystemu kulturowego?" wygłosiła prof. UŚ dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edu- �312 Kronika kacji w Cieszynie). Jej zdaniem zagrożenia krajobrazu kulturowego są dla ludzi podobnie istotne, jak zagrożenia degradacji środowiska przyrodniczego. Często bywa, że oba się łączą, zagrażając nie tylko ludzkiej egzystencji, ale i tożsamo¬ ści. Zjawiska te przedstawiła autorka na przykładzie zmian w ekosystemie i kraj¬ obrazie kulturowym Górnego Śląska w okresie ostatnich dwóch stuleci. Analizie poddała przebieg adaptacji populacji górnośląskich w trakcie uprzemysławiania regionu, w stabilizacji kulturowej tamtejszych społeczności industrialnych oraz w sytuacji restrukturyzacji przemysłu. Następnym prelegentem był prof. dr hab. Antoni Kuśka (Katedra Nauk Biologicznych, Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach), który scharakteryzował „Środowiskowe, przyrodnicze i społecz¬ ne czynniki kształtujące postawy mieszkańców Jastrzębia Zdroju w ostatnim pół¬ wieczu". Z kolei doc. dr hab. Iwona Kabzińska, prof. U M K i Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, w swym wystąpieniu „Życie miejskie w hałasie", poświęciła uwagę destrukcyjnemu wpływowi miejskiego hałasu na środowisko życia człowieka. Podając przykłady — jak to nazwała — „przestrzeni zaśmie¬ conych przez hałas", przedstawiła społeczne formy „walki o ciszę" rozwijają¬ ce się obecnie na terenie Warszawy. Rozpatrując relacje zachodzące pomiędzy ciszą a hałasem w wymiarze kulturowym, zauważyła potrzebę podjęcia w tym względzie szeroko zakrojonych badań o charakterze etnologicznym. Dr Jan Kajfosz (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) przedstawił referat „O przemianach przestrze¬ ni publicznej". W jego ujęciu przestrzeń ta, jako miejsce komunikacji, posiada charakter dyskursywny, tzn. jest przez dyskurs determinowana i tworzona, stając się w konsekwencji obszarem swoiście ludzkiej kreatywności i aktywności. Mgr Grzegorz Błachut (doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej, Instytut Etnologii i Folklorystyki w Cieszynie) w referacie „Akty symboliczne w przestrzeni zdewaluowanej. Przykład urban exploration i graffiti" skupił się nad zdegradowanymi postprzemysłowymi obszarami miejskimi które, choć po¬ zbawione wartości wymiernych, tylko na pozór są „bezwartościowe". Za sprawą spontanicznych działań społecznych i kulturalnych uzyskują one bowiem niejed¬ nokrotnie wartości nowe — symboliczne. Autorem kolejnego referatu „«Złota klatka». Współczesna przestrzeń zabawy i konsumpcji" był prof. dr hab. Ryszard Kantor (Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski, Wydział Etnolo¬ gii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), który poddał wnikliwej analizie cechy spo¬ łeczeństwa konsumpcyjnego, jak i sam proces masowej konsumpcji. Rozwinął myśl, że w zjawisku powszechnego konsumowania wszelakich dóbr immanentnie tkwi czynnik ludyczny. Dwa następne referaty wygłosiły dr Renata Hołda (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) oraz dr Edyta Korepta (Katedra Edukacji Kulturalnej, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie). Pierw¬ sza w wystąpieniu „«Szklane domy» — o pewnym koncepcie literackim i jego �Kronika 313 realizacji", zajęła się motywem „szklanych domów" pojawiającym się w Przed¬ wiośniu Stefana Żeromskiego i ukazała zbieżności rysujące się pomiędzy litera¬ cką wizją a próbą jej propagandowej realizacji na przykładzie budowy Nowej Huty. Druga przedstawiła referat „Człowiek a przyroda w literaturze", w którym na wybranych przykładach prozy X X wieku scharakteryzowała kształtowanie się światopoglądu ekologicznego. Obrady w tym dniu zakończyła dr Dorota Świtała-Trybek, wykazując w swym referacie „«Hobbyści to ludzie szczęśliwi». O wybranych formach spędzania czasu wolnego w środowisku miejskim", że aktywność hobbystyczna stanowi ważny czynnik adaptacji kulturowej górno¬ śląskich społeczności przemysłowych do specyficznych uwarunkowań społeczno-środowiskowych. Drugi dzień konferencji zainicjował referat prof. dr hab. Władysława Jachera (Instytut Socjologii, Uniwersytet Śląski w Katowicach) „Integracja i adaptacja kulturowa w społecznościach pogranicza na przykładzie Śląska Opolskiego". W oparciu o materiał faktograficzny omówione w nim zostały wieloaspektowe procesy i zjawiska zmierzające do wytworzenia się jednolitej społeczności na terenach zamieszkiwanych przez zróżnicowane grupy ludności. Charakteryzując różnorakie czynniki adaptacji, stwierdzono, iż czynnikiem zasadniczym jest kul¬ tura. Analizie poddano główne stanowiska metodologiczne, starające się uchwy¬ cić istotę procesów adaptacyjnych. W kolejnym referacie „Styl ekologiczny jako element konstruowania tożsamości lokalnej" dr Agnieszka Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Pozna¬ niu) skoncentrowała się na procesie budowania wspólnoty, dla której czynnikiem konstytutywnym jest myślenie proekologiczne. Natomiast dr Grzegorz Odoj (In¬ stytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie) poświęcił swoje wystąpienie „Swój i obcy w przestrze¬ ni małomiasteczkowej Sławkowa", analizie społecznych i kulturowych konse¬ kwencji utrwalonego w świadomości społecznej antagonizmu pokrywającego się z urbanizacyjnym podziałem miejskiej przestrzeni. Problemem „Erozji lokalnej tożsamości społeczno-kulturalnej mieszkańców Będzina po holokauście" zajął się mgr Jacek Malikowski (Politechnika Częstochowska). Stwierdził, że jedną z największych blokad wspólnoty kulturowej Będzina, dostarczającej materiału dla studiów nad tożsamością, jest atrofia więzi lokalnych, atomizacja społeczno-kulturowa i słabnąca identyfikacja ze społecznością. Z kolei referat dr Ireny Kotowicz-Borowy „Rola mieszczucha w degradacji krajobrazu kulturowego tra¬ dycyjnej wsi", dotyczył negatywnego wpływu miejskiej cywilizacji technicznej na rzeczywistość kulturową obszarów wiejskich. Następnym prelegentem był mgr Tomasz Osiecki (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wy¬ dział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), starający się w swoim wystąpie¬ niu uzasadnić tezę, że fundamentalizm jest formą adaptacji kulturowej do nowej sytuacji społecznej, natomiast dr Piotr Gorczyca (Śląska Akademia Medyczna �314 Kronika w Katowicach i Rokitnicy) zanalizował „Czynniki demograficzne u chorych psychicznie leczonych stacjonarnie". W oparciu o wyniki badań w mieście Tar¬ nowskie Góry zauważył on, że do głównych czynników socjogenetycznych cho¬ rób psychicznych należą niesprzyjające warunki środowiskowe i niekorzystny typ zabudowań. Zagadnienie „Tradycyjne wierzenia we współczesnej cywilizacji technicznej" przedstawiła mgr Sylwia Żwak (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), która stwierdziła, że współczesna cywilizacja w swojej technicyzacji i naukowości w wielu przypadkach znalazła miejsce dla dawnych wierzeń, które dostosowu¬ jąc się do zwiększającej się wiedzy o otaczającej rzeczywistości zmieniają je¬ dynie swoją formę. Sesję zakończyło wystąpienie mgr Grzegorza Studnickiego (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Uniwersytet Śląski, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie), który zaprezentował działające w Czeskim Cieszynie stowarzyszenie OS LIBERTE, skupiające przedstawicieli subkultur młodzieżo¬ wych oraz środowisk kontestujących. Zdaniem referenta niebagatelny wpływ na charakter działalności stowarzyszenia ma specyfika przestrzeni miejskiej, działa¬ jące w jej obrębie instytucje, a także obecność granicy państwowej. Podsumowania obrad i dyskusji dokonała dyrektor Instytutu Etnologii i Folk¬ lorystyki, prof. UŚ dr hab. Irena Bukowska-Floreńska, wskazując między innymi na wartościowe wyniki tego spotkania naukowego, głównie dzięki bezpośrednie¬ mu kontaktowi osób zainteresowanych różnymi aspektami ekologii kulturowej. Prof. Bukowska-Floreńska podkreśliła, że konfrontacja odmiennych stanowisk jest ze wszech miar korzystna dla lepszego prowadzenia dalszych badań empi¬ rycznych i dociekań teoretycznych nad tym ważnym zagadnieniem. Wydaje się, iż konferencja spełniła pokładane w niej nadzieje. Pozwoliła uka¬ zać nowe koncepcje badawcze, a także obecny stan badań nad miejscem czło¬ wieka w ekosystemie i procesem adaptacji do środowiska przyrodniczego i kul¬ turowego. Należy sądzić, że dyskusja zapoczątkowana na tej sesji będzie swoistą diagnozą i punktem wyjścia do dalszych analiz pożytecznych zarówno dla nauki, jak i potrzeb praktycznych. Referaty uczestników konferencji zostaną opublikowane w „Studiach Etnologicznych i Antropologicznych" (tom 9), wydawanych przez Uniwersytet Śląski. Grzegorz Odoj �Kronika 315 POLACY W TEKSASIE. WYSTAWA W SAN ANTONIO 1 Dla uzupełnienia publikowanego w poprzednim tomie rocznicowego tekstu 0 polskich osadnikach w Teksasie przesyłam garść refleksji na temat interesują­ cej wystawy prezentującej historię osadnictwa tego stanu, uwzględniającej także 1 naszych rodaków. Teksas zaczął się szybko zaludniać w połowie X I X wieku, kiedy to oderwał się od Meksyku, przybyszami z różnych krajów Europy. Wielokulturowa ludność tego kraju usiłuje się dziś zespolić w jednolite społeczeństwo, w poczuciu dumy z przynależności do Tejanos — tak się dziś często określa mieszkańców stanu, przywołując dawną, niegdyś pogardzaną nazwę meksykańską. Służy tym proce­ som m.in. ogromna wystawa, urządzona w San Antonio w budynku zbudowa­ nym na światową wystawę w 1968 roku. Obecnie mieści się tu Instytut Kultury Teksasu, nastawiony zarówno na dokumentowanie historii stanu, jak też inten¬ sywną edukację młodzieży i dorosłych w kierunku kreowania poczucia jedności, patriotyzmu lokalnego. Wystawa nosi tytuł „Texans One and A l l " (Teksańczycy — jeden i wszyscy). Ma ona dowodzić jedności w różnorodności obywateli stanu. Wystawa po¬ święcona jest wkładowi poszczególnych narodów, tak europejskich, jak też tu¬ bylczych, w budowę kraju. Na jej wstępie przyjęto zaskakującą formę prezentacji narodów, przez prezentację flag. Ale nie są to flagi współczesne, gdyż w scena¬ riuszu ekspozycji odniesiono się do czasów historycznych, tych, w których owe narody licznie do Teksasu emigrowały. I tak nie ma tu flagi niemieckiej, choć Niemcy w Teksasie są jedną z najliczniejszych grup. Bowiem Niemcy, jako kraj, powstały dopiero w 1871 roku. Są tu więc flagi Hesji, Saksonii i Meklembur¬ gii — tych krajów niemieckich, z których wówczas rekrutowała się emigracja. W przypadku Włoch, które również jako zjednoczone państwo powstało późno, posłużono się włoską banderą, jako symbolem morskiej wędrówki przybyszy z Półwyspu Apenińskiego. Podobne wybiegi zastosowano i w innych przypad­ kach. Nie ma tu naszej flagi, a Polaków reprezentuje flaga rodziny carskiej, ale ze współczesnym naszym godłem — orłem. Odpowiednie objaśnienie mówi, że jest to nawiązanie do ówczesnej podległości Rosji, z zaakcentowaniem autonomii, jaką miało Królestwo Polskie. Po pierwszej prezentacji tych flag w 1968 roku niektóre państwa oprotestowały taki sposób potraktowania historii, słały wyjaśnienia, na przykład Chiny Ludowe 2 1 Wizyty w muzeach amerykańskich miały miejsce w czasie realizacji programu studyjnego pobytu w USA w kwietniu 2002 roku w ramach International Visitor Program, finansowanego przez Depar­ tament Stanu USA. Moim pilotem w czasie pobytu w USA był Nick Korzistka, któremu serdecznie dziękuję za wszelką pomoc. Anna Gomóła, Anna Musialik, Jubileusz w Pannie Marii, „Lud", t. 89: 2005, s. 367-369. 2 �Kronika 316 Fot. 1. Ekspozycja polska w San Antonio, Teksas. nie godziły się na flagę Cesarstwa Chin, jaka obowiązywała w X I X wieku. Rosja (ZSRR) domagała się swej flagi, ale przekonano jej przedstawiciela, że Rosjanie nie brali udziału w tej emigracji, a brali w niej udział właśnie Polacy, choć pod¬ dani Rosji. Ostatecznie jednak, dokonując pewnych korekt, zażegnano pretensje dyplomatyczne, ale i tak obecna prezentacja daje wiele do myślenia, zwłaszcza przybyszom ze Starego Kontynentu. Ponieważ aranżacja wystawy ulegała kilka¬ krotnym zmianom, przewiduje się zwiększenie liczby flag, wziąwszy pod uwagę znaczenie późniejszych emigracji dla kształtowania się oblicza stanu. I tak czyni się przygotowania do prezentacji m.in. Rosjan, Cyganów/Romów, rozważa się także sposób zaakcentowania w tej części ekspozycji Serbów Łużyckich, którzy od początku są na ekspozycji prezentowani. Motto wystawy, które przedstawia 16 głównych grup narodowych czy etnicz­ nych, brzmi: „Społeczeństwo Texasu składa się z setki narodów, od Afganów do Zambijczyków, od tubylców do urodzonych gdzie indziej, od nieznanego pocho¬ dzenia, po tych, którzy wyłonili się z morza. Ale wszyscy oni są Teksańczykami — one and all". Na wystawie obszernie ukazany jest wątek historii ludności tubylczej. Dla Europejczyka szczególnie jednak interesujące są takie aspekty tworzącego się społeczeństwa Teksasu, o których się wie nic lub mało. I tak np. sporo miejsca poświęca się na ekspozycji bardzo tu widocznym niegdyś grupom kowboi czar- �Kronika 317 nych i (sic!) czeskich (kto pamięta czeski western Lemoniadowy Joe?). Czesi bowiem stanowią w Teksasie jedną z liczniejszych społeczności. Ale, co mówi wystawa o Polakach, pionierach Teksasu? Wprowadzeniem do polskiej części jest informacja o tym, iż Polska jako kiedyś potężny kraj utraciła niezależność w końcu X V I I I wieku, a pierwszymi emigrantami z Polski na tej ziemi byli żołnierze służący w armii Napoleona, potem — powstańcy listopa¬ dowi. Właściwa kolonizacja Teksasu Polakami nastąpiła jednak później. I to tej emigracji poświęcona jest zasadnicza część ekspozycji polskiej. Zapoczątkowała je grupa Polaków ze Śląska, którą do Teksasu przywiódł proboszcz Leopold Moczygemba. Skrzyknął on swoich 100 parafian i w grudniu 1854 roku dotarli do Teksasu. Tam, w dniu Wigilii, założyli parafię Panna Maria, która stała się pierw¬ szą osadą polską na tej ziemi. W ciągu następnych lat kilkaset kolejnych rodzin dotarło do Teksasu, tworząc następne osady: Częstochowa, Kościuszko, Polonia i inne, już mniej polsko brzmiące. Polacy byli jeszcze do niedawna jedną z najbardziej izolowanych, żyjących w odosobnieniu i tradycyjnych grup. Większość z nich żyła też do późnych lat X X w. w wiejskich osadach i na farmach. Dlatego też nie wytworzyli znaczących w polityce i gospodarce grup, aczkolwiek wystawa prezentuje spore grono osób polskiego pochodzenia, których udział w życiu politycznym, gospodarczym czy naukowym dał się zauważyć. Twórcy wystawy wydobyli z dokumentów historycznych nazwiska Polaków, które prezentują na odpowiedniej tablicy. Są tam m. in. napoleoński artylerzysta — Constantin Malczewski, który w późniejszym wieku został generałem armii meksykańskiej, kapitan Joseph Aleksander Czeczeryn, walczący z rewolucją meksykańską w 1821 roku, major Michael Debricki (pewnie Dębicki?), ofice¬ rowie artylerii Adolf Petrussewicz i John Kornicky i weteran wojen z Meksy¬ kiem — Feliks Wardziński. Lista tych pierwszych bohaterów Ameryki polskiego pochodzenia jest znacznie dłuższa. Również i wśród współczesnych obywateli Teksasu polskie nazwiska daje się słyszeć w kontekście nauki i polityki, a do pol¬ skich korzeni przyznaje się, wedle umieszczonej na wystawie informacji, około 250.000 Teksańczyków. Mocnymi akcentami wystawy są narzędzia rolnicze, które osadnicy bądź to przywieźli z sobą, bądź to na miejscu wykonali na wzór używanych w ojczyźnie. Wystawie patronują dwa wielkie obrazy — obraz Matki Bożej Częstochowskiej i wielka fotografia Papieża-Polaka. Polskim akcentem wyróżniono też niedaw¬ no wydany katalog zmodernizowanej wystawy, umieszczając na stronie tytuło¬ wej wielkie zdjęcie z około 1910 roku przedstawiające rodzinę Johna Dugosha w trakcie wyrobu melasy w miejscowości Bandera . Adam Bartosz 3 3 John L. Davis, Texans One and All, Institute of Texan Culture, San Antonio 1998. �318 Kronika „SZKLANE OZDOBY CHOINKOWE". WYSTAWA W M U Z E U M ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, GRUDZIEŃ 2005 — L U T Y 2006 Szklane bańki, bombki, kugle..., tak nazywane w różnych regionach Polski, na stałe weszły już do zestawu ozdób choinkowych i niezależnie od naszych upodo¬ bań trudno byłoby obecnie wyobrazić sobie bez nich choinkę. Wystawa „Szklane ozdoby choinkowe", prezentowana w Muzeum Etnogra¬ ficznym w Krakowie, przedstawiła historię wytwórczości szklanych ozdób cho¬ inkowych w Europie oraz dała przegląd współczesnego ich wzornictwa i naj¬ nowszych technik zdobniczych, na przykładzie produkcji krakowskiej wytwórni baniek „M. Geyer". Początki tej wytwórczości mogły zostać zaprezentowane dzięki bańkom wy¬ pożyczonym z kolekcji Janusza Oleszkiewicza i innych osób prywatnych oraz unikatowym archiwalnym fotografiom udostępnionym przez Museum fur Glas¬ kunst w Lauschy i Stfedoćeske Muzeum w Roztokach k. Pragi. Najwcześniejsze przekazy historyczne mówią o bożonarodzeniowych drzew¬ kach ubieranych jabłkami, orzechami, ciasteczkami, opłatkami, papierowymi kwiatami i wstążkami. Jednak dopiero w X I X wieku, gdy w Europie upowszech¬ niła się tradycja ubierania choinki, znacznie wzrosła także popularność różnorod¬ nych ozdób choinkowych. Bogato ozdobione choinki podnosiły bowiem status społeczny rodziny. Na nowe zapotrzebowanie szybko odpowiedział rozwijający się bardzo prężnie w połowie X I X wieku niemiecki przemysł zabawkarski, wpro¬ wadzając na rynek nowe wzornictwo tanich sztucznych ozdób choinkowych. Na¬ turalne owoce i słodycze zastępowano ich imitacją. Licznie produkowano ozdo¬ by z masy papierowej, waty, drutu czy cyny. Jednak spośród sztucznych ozdób choinkowych do najpopularniejszych należą, do dnia dzisiejszego, ozdoby szkla¬ ne, popularnie nazywane w Małopolsce bańkami (dlatego też takiego określenia będę dalej używać). Będąc z początku tylko dodatkiem do innych ozdób choin¬ kowych, z czasem zyskały ogromną popularność ze względu na swój efektowny wygląd dodający choince kolorowego blasku. Za kolebkę ich wytwórczości uchodzi Lauscha oraz sąsiednie miejscowości położone na terenie Turyngii w Niemczech. Na początku lat 30. X I X wieku wy¬ twórczość ta rozwinęła się jako uboczna produkcja w tamtejszych hutach szkła. Z czasem wzrost popularności szklanych ozdób choinkowych spowodował wy¬ dzielenie tej kategorii jako osobnej dziedziny produkcji. Poza hutami szkła, duża część kulistych baniek produkowana była przez warsztaty chałupnicze. Przemysł domowy zapewniał utrzymanie wielu rodzinom jeszcze w latach 30. X X wieku. Pierwsze szklane ozdoby choinkowe były głównie kształtu kulistego, stąd ich niemiecka nazwa kugel, czyli kula. Wykonane z grubego, ciężkiego szkła we¬ wnątrz posrebrzonego, miały bardzo duże otwory zamykane korkami lub dekora- �Fot. 2. Spotkanie przy opłatku wigilijnym członków Krakowskiego Oddziału PTL, występ Zespołu Muzyki Dawnej „Canticum Novum". Fot. Grażyna Pyla �320 Kronika cyjnymi mosiężnymi kapslami. Dopiero w latach 70. X I X wieku wprowadzenie nowej technologii szkła dmuchanego przy użyciu palnika gazowego z dającym się regulować płomieniem umożliwiło wydmuchiwanie lżejszych baniek z cien­ kiego szkła. Rozwinięcie tych możliwości technicznych nie tylko zwiększyło produkcję, ale także wprowadziło różnorodność wzornictwa. Produkowano więc formowane w matrycach nie tylko szyszki, żołędzie, kasztany, winogrona, jabłka, gruszki, pomarańcze, orzechy, ale także serca, dzwonki, domki, trąbki, zwierzęta i ptaszki z ogonkami z włókna szklanego, samochody, wazy, koszyczki itp. Na wystawie pokazany został (na przykładzie współczesnego wzoru) proces powstawania bańki formowej od projektu rysunkowego poprzez formowanie jej w matrycy aż do zdobienia. Proces ten prawie nie uległ zmianie przez ponad sto lat. Jednym ze sposobów zdobienia baniek było użycie gipsowego tłoka, który wciskany w rozgrzaną szklaną bańkę dawał wklęśnięcie zwane „reflektorem". W taki sposób zdobiono również tradycyjne szpice zakładane na wierzchołek choinki. Do popularnych technik zdobniczych należało także malowanie, posy¬ pywanie brokatem lub drobnymi szklanymi koralikami zwanymi „rosą wenecką", owijanie bańki siateczką z drutu lub też łączenie z innymi materiałami. Już na po¬ czątku X X wieku publikowane były pierwsze katalogi z nowym asortymentem ozdób choinkowych. Fot. 3. Spotkanie przy opłatku wigilijnym członków Krakowskiego Oddziału PTL. Fot. Grażyna Pyla �Kronika 321 Inną odmianę szklanych ozdób choinkowych wytwarzano w okolicach miej¬ scowości Jablonec nad Nisą w północnych Czechach. Od połowy X I X wieku do dnia dzisiejszego produkowane są tam koraliki ze szkła dmuchanego, używane głównie do produkcji biżuterii. Ozdoby choinkowe w postaci szklanych korali¬ ków nanizanych na drut zawsze stanowiły tam uboczną gałąź produkcji. W ob¬ szernym asortymencie tego typu ozdób choinkowych przeważają takie wzory, jak gwiazdki, koszyczki, żyrandole, pajączki, instrumenty muzyczne, a także rowery, samochody, statki, samoloty itp. W Polsce zaś pierwsze, nieliczne jeszcze wytwórnie szklanych ozdób choin­ kowych, powstawały co prawda już w latach 30. X X wieku, ale dopiero od lat 70. X X wieku rozpoczyna się ich największy rozkwit. Na przestrzeni lat obserwujemy zmiany w sposobie dekorowania choinek. Koniec X I X wieku to w Europie okres największego rozkwitu bogato ozdabia¬ nych dużych drzewek stawianych na podłodze, które zastąpiły wcześniejsze małe choinki ustawiane na stole. Zamożne rodziny konkurowały ze sobą w posiadaniu jak największej choinki. Nawet rodziny mniej zamożne dekorowały je z nadmier¬ nym przepychem. Można powiedzieć, że w okresie tym zawieszano na choince wszystko, co było możliwe do zawieszenia. Obowiązujące nurty w sztuce także wpływały na wzornictwo ozdób choin¬ kowych. Po okresie wiktoriańskiego przepychu w ozdabianiu choinek, okres Art Nouveau przyniósł modę na tzw. „srebrną choinkę" dekorowaną wyłącznie srebr¬ nymi i białymi ozdobami. W latach 30. X X wieku w zdobnictwie choinek nastą¬ pił znów powrót do stylistyki okresu wiktoriańskiego z dużymi bogato „ubra¬ nymi" choinkami. Moda ta trwała do wybuchu I I wojny światowej i powróciła dopiero w latach 70. X X wieku. Wytwórnie ozdób choinkowych prześcigały się w produkcji coraz bardziej fantazyjnych dekoracji, chociaż niektóre z nich spe¬ cjalizowały się nadal w reprodukcjach dawnych szklanych ozdób choinkowych. W latach 90. X X wieku popularne stało się na świecie tematyczne wzornictwo baniek, co wpłynęło nawet na nadawanie nazw choinkom. Choinka ustawiona na wystawie „ubrana" została przez wytwórnię „M. Ge¬ yer" według najnowszej mody obowiązującej obecnie we wzornictwie ozdób choinkowych, czyli szklanymi bańkami imitującymi porcelanę. Moda w tym za¬ kresie podlega ciągłym zmianom, toteż trudno przewidzieć, co we wzornictwie ozdób choinkowych przyniosą następne lata. Popularne szklane bańki to jednak nie tylko ozdoby choinkowe, chociaż z nimi kojarzą nam się najczęściej. Zawieszone na stojaku coraz częściej sta¬ nowią całoroczną dekorację wnętrza mieszkalnego. Z namalowanym widokiem miasta są pamiątką z podróży, z umieszczoną okolicznościową dedykacją są pre¬ zentem, a z logo instytucji bywają jej wizytówką. Bańki oraz sznury koralików ze szkła dmuchanego wykorzystywane były także od dawna do dekoracji wielu rekwizytów obrzędowych oraz stanowiły element zdobniczy stroju ludowego. Wystawa prezentowała również te aspekty ich zastosowania. �322 Kronika W trakcie trwania wystawy, 18 stycznia 2006 roku, odbyło się spotkanie przy opłatku wigilijnym Kolędy nadszedł czas..., dla członków Krakowskiego Od­ działu PTL. W czasie spotkania Grażyna Pyla, autorka wystawy, przedstawiała historię wytwórczości szklanych ozdób choinkowych w Europie, a Małgorzata Oleszkiewicz historię kolęd i pastorałek. Spotkanie uświetnił występ Zespołu Muzyki Dawnej „Canticum Novum" pod dyrekcją Elżbiety Ptak, wykonującego najstarsze kolędy i pastorałki. Grażyna Pyla M U Z E U M MIEJSKIE „SZTYGARKA" W DĄBROWIE GÓRNICZEJ. ETNOGRAFIA L O K A L N A Muzeum Miejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej jest placówką bardzo młodą. Jako pełnoprawne Muzeum zaistniało w roku 1997, kiedy to przydzielono mu budynek, odpowiedni statut i utworzono w nim kilka działów tematycznych. Natomiast same tradycje muzealne Dąbrowy Górniczej sięgają roku 1889, kiedy to w Szkole Górniczej „Sztygarka" założono pierwszą kolekcję mineralogiczną. W 1912 roku powstało w Dąbrowie Górniczej Muzeum Geologiczne im. Zyg­ munta Glogera. W późniejszym czasie przeróżne czynniki, zarówno społeczne, jak i polityczne, doprowadzały do licznych przemian i perturbacji w funkcjo¬ nowaniu samej jednostki. Również i na tę instytucję niekorzystnie wpłynęły czasy wojen, kiedy zgromadzone zbiory rozkradziono, bądź nieświadomie do¬ prowadzano do ich zniszczenia. Często dochodziło do zawieszania działalności muzealnej, a same zbiory wędrowały z jednego miejsca w drugie. Reasumując, instytucja muzeum nie jest Dąbrowie Górniczej obca, poczynając od zaczątków zbiorów surowców mineralogicznych, skał i skamieniałości, poprzez liczne per¬ turbacje do roku 1986, kiedy to przeznaczono jeden z pawilonów (tzw. Pawilon I) na Ośrodek Muzealno-Dydaktyczny, do roku 1997, kiedy wreszcie nadano Mu¬ zeum pełen status i przywileje. W Muzeum do dnia dzisiejszego wyodrębniono następujące działy tematyczne: historyczny, archeologiczny, etnograficzno-podróżniczy, graficzno-wydawniczy oraz dział skupiający swe działania na pozyskiwaniu zbiorów bibliotecznych. Na etnografię lokalną położono nacisk stosunkowo niedawno, bo pod koniec roku 2005. Niemniej, odkąd powstał w Muzeum dział etnograficzno-podróżni­ czy (2003 rok), był w nim zatrudniony pracownik mający za zadanie zajmować się etnografią lokalną. Pod pojęciem etnografii lokalnej rozumiem tutaj całość kulturową, obejmującą Zagłębie Dąbrowskie, to jest ziemię pomiędzy zbiegiem rzek Białej Przemszy i Brynicy od strony południowej, Wyżyną Śląską na zacho- �Kronika 323 Fot. 1. Fotografia ilustrująca wnętrze zrekonstruowanej izby. dzie, na wschodzie natomiast granicę stanowi Jura Krakowsko-Częstochowska. Sama nazwa „Zagłębie Dąbrowskie" powstała w 1 połowie X I X wieku dla nowo kształtującego się przemysłowego rejonu górniczo-hutniczego, w odróżnieniu od ośrodków umiejscowionych na Śląsku. W Muzeum Miejskim „Sztygarka" nie istnieje, jak do tej pory, tak często spo­ tykany w innych Muzeach podział w ramach etnografii na działy kultury: ma¬ terialnej, społecznej i duchowej. Wszystkimi tymi aspektami zajmuje się jedna osoba. Największym brakiem, odczuwalnym przez badacza zajmującego się etno¬ grafią Zagłębia Dąbrowskiego, jest niedostateczna baza bibliograficzna. Czytając publikacje historyczne na jego temat, zwracamy uwagę na fakt, że jak na tak stosunkowo niewielki obszar przechodził on wiele zmian. Dodatkowo wpływy kultur: Małopolski, Mazowsza, a przede wszystkim Śląska rzutowały w pewnym sensie na niemożność określenia tożsamości kulturowej mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. Pojawił się problem znany z wielu regionów — Czy jesteśmy sami? Czy należymy do kogoś? Dodatkowo rozwój tzw. kultury górniczej od­ cisnął na Zagłębiu wyraźne piętno. Widoczne było pewne zdominowanie pod względem kulturowym ludności z terenów Zagłębia Dąbrowskiego przez Śląza¬ ków. Niemniej nie należy łączyć kulturowo Zagłębia Dąbrowskiego ze Śląskiem, ani z żadnym innym terenem sąsiadującym, należy go traktować jako obszar in¬ tegralny. �Kronika 324 Jeśli chodzi o badania etnograficzne tego terenu sprawa nie jest prosta. Jedy¬ nymi ośrodkami typu muzealnego na naszym terenie są Muzeum Zagłębia w Bę¬ dzinie, Muzeum w Sosnowcu oraz Muzeum Miejskie „Sztygarka" w Dąbrowie Górniczej. Owszem, mamy dostęp do innych pobliskich muzeów (np. Muzeum Śląskiego w Katowicach czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu), niemniej te ośrodki nastawione są, siłą rzeczy, na badanie terenu Śląska. Jedne z pierwszych etnograficznych badań terenowych w Zagłębiu Dąbrow¬ skim miały miejsce w latach 1960 i 1972. Przeprowadziło je Muzeum Górnoślą¬ skie w Bytomiu. W roku 1960 badano mieszkańców Strzemieszyc Małych, Tucznawy i Błędowa, a tematyka dotyczyła ogólnych wiadomości o wsi, zagadnień demograficznych, warunków gospodarczych, społecznych, kulturalnych i poli¬ tycznych, zwyczajów i obrzędów rodzinnych, pieśni i zwyczajów dorocznych, budownictwa, rolnictwa oraz twórczości ludowej. Badania te jednakże przepro¬ wadzono dość wybiórczo i udało się w ich wyniku uzyskać ok. 20 pełnych wy¬ wiadów. Kolejne miały miejsce w 1972 roku i kontynuowano je w miejscowościach Łosień i Strzemieszyce Małe. Ich charakter wskazywał bardziej na wstępną pene¬ trację terenową niż na w pełni poprawnie merytorycznie przeprowadzone bada¬ nia. Celem było uzyskanie informacji natury ogólnej, raczej nie skupiono się na pojedynczych zagadnieniach, nie stanowiły też kontynuacji badań z roku 1960. Na następne badania terenowe trzeba było poczekać ponad 30 lat. W roku 2004 Muzeum Zagłębia w Będzinie wraz z Uniwersytetem Śląskim rozpoczęło dwusezonowe badania w miejscowościach Będzin i Sosnowiec. Te¬ matykę badań stanowiły obrzędy doroczne i rodzinne; podjęto też próbę okre­ ślenia grupy etnograficznej (zagłębiowska?) z pogranicza małopolsko-śląskiego. Badania mają być kontynuowane także w tym roku. Jeśli chodzi o publikacje merytoryczne poświęcone Zagłębiu Dąbrowskie¬ mu, także na pierwszy rzut oka widać w nich ogromne braki. Do najważniej¬ szych zaliczamy dzieło Stanisława Ciszewskiego, który badał społeczeństwo m.in. z okolic Krążka i Tłukiewki . Ponadto w tym samym czasie Michał Federowski zajął się okolicami Żarek, Siewierza i Pilicy . Oba te opracowania są bardzo pożyteczne, ale też dość wiekowe, w X I X wieku spojrzenie na prob¬ lematykę etnograficzną było zgoła inne, co też sprawia, że dzisiejszym bada¬ czom terenu Zagłębia Dąbrowskiego informacje zawarte w nich nie wydają się wystarczające. Kolejną publikacją, której nie należy pominąć, stanowi Kiele¬ ckie Oskara Kolberga . Jakkolwiek cenionym i niepowtarzalnym badaczem był 1 2 3 1 Stanisław Ciszewski, Lud rolniczo—górniczy z okolic Sławkowa w powiecie Olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. X, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1886. Michał Federowski, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, Biblioteka „Wisły", t. I. Warszawa 1888. Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie t. 18, 19, Kieleckie, Wrocław-Poznań 1885. 2 3 �Kronika 325 Oskar Kolberg, tereny Zagłębia Dąbrowskiego potraktował marginalnie i na zasadzie zasygnalizowania pewnych aspektów czy odmienności. Do wydaw¬ nictw nowszych, współczesnych zaliczamy przede wszystkim materiał Janiny Marcinkowej, Krystyny Sobczyńskiej i Władysława Byszewskiego, w którym starali się w sposób jak najbardziej syntetyczny podać informacje na temat Zagłębia Dąbrowskiego . Wartościowe są dla nas także publikacje, łączące w sobie kilka zagadnień, ale wspominające o kulturze Zagłębia Dąbrowskiego, do których zaliczamy m.in. prace Barbary Bazielich. Dla mnie jako etnologa pracującego i skupiającego swe wysiłki na kulturze i etnografii Zagłębia Dąbrowskiego, a przede wszystkim na mieście Dąbrowa Górnicza i jego okolicach, najistotniejsza stanie się kontynuacja etnograficznych badań terenowych. Przede wszystkim chciałabym uzyskać spójne informacje na temat stroju „zagłębiowskiego" (zwanego poprawnie merytorycznie strojem będzińsko-siewierskim lub będzińskim), bo póki co, informacje, które posiadam na ten temat, są od siebie skrajnie różne. Co prawda Muzeum Miejskie „Sztygarka" dokonało rekonstrukcji tego stroju w roku 2004 i jest on eksponatem stałej wysta¬ wy „Kultura materialna Zagłębia Dąbrowskiego", niemniej chciałabym uzyskać bardziej pewne informacje na ten temat. Myślę, że kolejnym istotnym zagad¬ nieniem w ramach kultury materialnej stałoby się budownictwo i wyposażenie domostwa. W ramach etnografii lokalnej możemy się także poszczycić akcją, która zosta­ ła zapoczątkowana w listopadzie 2005 roku. Jest to Apel do mieszkańców Dąbro¬ wy Górniczej o uzyskanie w formie darowizny artefaktów związanych z kulturą ludową Zagłębia Dąbrowskiego. Akcja została mocno zasygnalizowana w lokal¬ nych mediach i odnosi spektakularne skutki w postaci licznie przekazywanych do Muzeum eksponatów. Pewnym sukcesem tego działu jest też stała ekspozycja, na którą składają się dotychczasowo zdobyte eksponaty. Wystawa nosi tytuł „Kultura materialna Za¬ głębia Dąbrowskiego" i jest stale wzbogacana o coraz to nowsze przedmioty. Do tej pory zgromadzono w ramach zainteresowań etnografią lokalną liczną kolekcję eksponatów, a liczba ta ma cały czas szansę na powiększenie, dzięki wspomnia¬ nej wcześniej Akcji. Posiadamy głównie: meble z 2 połowy X I X wieku i z 1 po¬ łowy X X (m.in.: szafę, łóżko, stół, lustro ścienne, krzesła, kufer na wiano); kosze do wypieku chleba, kolekcję starych żelazek (i tych na węgiel, i tych na „du¬ szę"), tary do prania, „gęsiarki", prasy drewniane, kolekcję naczyń glinianych; zrekonstruowany piec kuchenny, tzw. cygan, składający się z pieca chlebowego, komina i kapy; sita; formy do wypieku ciast; maglownice ręczne; kolekcję na¬ rzędzi stolarskich (przede wszystkim strugi); przedmioty związane z pracą na roli: cepy, sieczkarnię, radło, pług oraz sochę; nosidła na wodę; „psy" służące4 4 Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Władysław Byszewski, Folklor Zagłębia Dąbrowskie­ go, Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury, Warszawa 1983. �326 Kronika do ściągania butów; chomąta; żarna, kołowrotki; maszyny do szycia; kilkana¬ ście obrazów oraz figurek przedstawiających postacie świętych, makatki, lampy naftowe oraz instrumenty muzyczne, z których najcenniejszym jest fisharmonia z roku 1910. Dość niespotykanym obiektem jest drewniana kuźnia pochodząca z miejscowości Strzemieszyce Małe. Obecnie zdemontowana i zakonserwowana czeka na ponowną rekonstrukcję w planowanym w przyszłości Skansenie Kultu¬ ry Zagłębiowskiej. Niedawno także stworzyliśmy wystawę czasową w jednej z dzielnic Dąbro¬ wy Górniczej — Gołonogu. Tematem wystawy była przeszłość tejże dzielnicy; oprócz części historycznej zrekonstruowałam tzw. izbę zagłębiowską. Wystawa była tym bardziej osobliwa, że miejscem ekspozycji było wnętrze kościoła św. Antoniego z Padwy. W związku z rekonstrukcją izby zagłębiowskiej spotkały nas pewne problemy (bo już samo ustawienie ścian izby okazało się w warunkach kościelnych nie lada kłopotem), dotyczyły one przede wszystkim faktu, iż nie wszystkie eksponaty mogące służyć jako elementy wystroju izby współgrały ze sobą. Największy dylemat stanowił różny czas pochodzenia eksponatów. Niemniej udało się nam z tego znakomicie wybrnąć, dzieląc jedno pomieszczenie na dwa — w jednej części zrekonstruowaliśmy część kuchenną, natomiast w drugiej urządziliśmy coś na wzór izby dziennej, w której zarówno udawano się na spo¬ czynek, jak i spożywało się posiłki czy wykonywało codzienne zajęcia (fot. 1). Dział etnografii lokalnej ma w planach przede wszystkim rozpoczęcie etno­ graficznych badań terenowych. Mam nadzieję, że dzięki nim uzyskam więcej informacji na temat etnografii Zagłębia Dąbrowskiego. Katarzyna Sobota � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/221aa7dedb1bcd07aaac1d180690f091.pdf 5904e648a5d0a3e40b48d30dd3a302e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Klimaszewska, Jadwiga (1910-2006) Kempny, Marian (1954-2006) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4799 Title A name given to the resource In Memoriam / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.327-333 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 V. I N M E M O R I A M M A R I A N KEMPNY (1954-2006) Marian Kempny, zmarły przedwcześnie socjolog i antropolog był aktywny na wielu polach działalności naukowej i miał znaczą­ ce osiągnięcia w wielu dziedzinach; ich spis byłby długi i bogaty. Lista jego publikacji za­ wiera — obok własnych książek autorskich — kilkanaście prac zbiorowych, których był redaktorem naukowym lub współredaktorem i współautorem, a także wiele artykułów w naj poważniejszych czasopismach naukowych kra¬ jowych i zagranicznych. Był badaczem cenio­ nym, o czym świadczy fakt, że zarówno jego rozprawa doktorska, jak i habilitacyjna zostały nagrodzone prestiżowymi nagrodami: pierw­ sza — nagrodą im. Stanisława Ossowskiego, druga — nagrodą im. Ludwika Krzywickiego. Był też znany i ceniony na forum międzyna¬ rodowym, czego dowodziły rozmaite formy międzynarodowej współpracy badawczej, licz¬ ne stypendia zagraniczne i wyjazdy z wykładami do zagranicznych uczelni. Brał udział w wielu projektach badawczych, tak krajowych, jak i międzynarodowych. Przez prawie całe życie naukowe związany był z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, gdzie przed rokiem objął kierownictwo Zakładu Teorii Kultury. Prowadził wykłady i seminaria w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN oraz w Insty­ tucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, pod jego kierunkiem powstawały prace doktorskie. Był ponadto wieloletnim, niezwykle aktywnym, pomysłowym i sumiennym członkiem redakcji „Polish Sociological Review" oraz „Kultury i Społeczeństwa", współpracował też jako recenzent ze­ wnętrzny z „Current Anthropology". Uczestniczył aktywnie w życiu stowarzy¬ szeń profesjonalnych, był od wielu lat członkiem Polskiego Towarzystwa So¬ cjologicznego i oddanym działaczem jego Zarządu Głównego, w którym pełnił �328 In memoriam różne funkcje, w tym wiceprzewodniczącego. Należał do kilku stowarzyszeń międzynarodowych, w tym do European Association of Social Anthropologists. Dużo można by pisać o działalności i dokonaniach Mariana na różnych polach. W niniejszym tekście ograniczę się do jednego tylko wątku, stanowiącego najbar¬ dziej charakterystyczny rys jego twórczości i decydującego o oryginalności całej jego działalności naukowej, a mianowicie do tego, że był on socjologiem i antro¬ pologiem jednocześnie. Absolwent socjologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, wieloletni pracownik Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie, był so­ cjologiem i uważał się za socjologa — za „socjologa piszącego o antropologii", jak określił się w dedykacji w ofiarowanej mi przed laty książce. Była to jednak bardzo specyficzna socjologia, jak najściślej związana z antropologią społeczną i kulturową, czy też — jak nazwał tę dyscyplinę we wprowadzeniu do pierw¬ szego tomu zbioru Badanie kultury — z antropologią społeczno-kulturową. Tę orientację wyniósł z krakowskiej socjologii, w ramach której pod kierunkiem Andrzeja K. Palucha działał wówczas zespół badaczy, którzy stworzyli Zakład Antropologii Społecznej. Przedstawiciele tego środowiska — Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Janusz Mucha, Mariola i Andrzej Flisowie i inni — mają ogrom¬ ne zasługi w umacnianiu perspektywy antropologicznej w naukach społecznych w Polsce, w przyswajaniu i popularyzacji klasyki antropologicznej, a zwłaszcza dzieła i sylwetki Bronisława Malinowskiego. Marian Kempny też miał w tym udział. Zainteresowanie dziełem Malinowskiego wyniósł jeszcze ze studiów; jego praca magisterska, obroniona w 1978 roku, dotyczyła teorii antropologicz­ nej Bronisława Malinowskiego. Wierny tym zainteresowaniom, w 1992 roku przygotował specjalny numer „Polish Sociological Review", poświęcony Mali­ nowskiemu, a w 2003 roku opublikował na łamach „Kultury i Społeczeństwa" wybór korespondencji między Bronisławem Malinowskim a Feliksem Grossem we własnym tłumaczeniu i opracowaniu oraz obszerne, szczegółowe omówienie Dzienników w ścisłym znaczeniu tego wyrazu Malinowskiego. W ostatnich latach zajął się intensywnie dziełem Feliksa Grossa, ucznia Malinowskiego i nestora polskiej socjologii. Był pod wielkim wrażeniem osobistej znajomości z Grossem i wiele zdziałał dla przypomnienia i popularyzacji jego dzieła w Polsce. Stara¬ niom Mariana zawdzięczamy reprint dzieła Grossa z 1936 roku pt. Koczownictwo. Studja nad nomadyzmem i nad wpływem tegoż na społeczeństwo, ustrój i prawo (2006). Przygotowywał sesję z okazji stulecia urodzin Grossa; odbyła się ona już po śmierci Mariana. W całej twórczości Mariana Kempnego przeplatają się nieustannie wątki so¬ cjologiczne i antropologiczne, charakteryzowało go ścisłe powiązanie wiedzy, kompetencji i zainteresowań z zakresu obu dyscyplin. Jego rozprawa doktorska, przygotowana pod kierunkiem Edmunda Mokrzyckiego w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN i obroniona w 1983 roku, opublikowana przez Ossolineum jako Wymiana i społeczeństwo (1988), dotyczyła zarówno socjologicznych, jak i an¬ tropologicznych teorii wymiany i dowodziła znakomitej orientacji Autora w obu �In memoriam 229 dziedzinach. Podobnie wybór tekstów Współczesne teorie wymiany społecznej (1992), przygotowany we współpracy z Jackiem Szmatką, zawierał zarówno so¬ cjologiczne, jak i antropologiczne teorie wymiany, daru, wzajemności. W jeszcze większym stopniu rozprawa habilitacyjna Mariana Kempnego, czyli Antropolo¬ gia bez dogmatów — teoria społeczna bez iluzji (1994), odnosiła się zarówno do antropologii, jak i do socjologii i może być dobrym świadectwem przenikania się w jego twórczości punktów widzenia obu dyscyplin. Jeden z jej rozdziałów jest zresztą bezpośrednio poświęcony relacjom między socjologią a antropologią; ich omówienie było podporządkowane poszukiwaniom „swoistości antropologiczne¬ go poznania". Także inne publikacje dowodzą zainteresowań Mariana Kempnego obiema dyscyplinami, łączącymi je relacjami, podobieństwami i odmiennościa¬ mi. Przykładem niech będzie napisany wspólnie z Michałem Buchowskim arty¬ kuł Antropologia i socjologia wobec problemu racjonalności (uwagi na temat unifikacji teorii społecznej) (1992). Marian Kempny był znakomitym znawcą teorii antropologicznych i socjolo¬ gicznych, zarówno klasycznych, jak i tych najbardziej współczesnych; pod tym względem nie miał sobie równych. Świadczą o tym jego erudycyjne teksty, w któ¬ rych odwoływał się do ogromnej literatury socjologicznej, antropologicznej, kulturoznawczej. Znakomitym przykładem swobodnego poruszania się w szerokim kręgu lektur przekraczających granice dyscyplin może być jego ostatnia praca, czyli opublikowany pośmiertnie w „Kulturze i Społeczeństwie" artykuł Socjo¬ logiaponowoczesnych form społecznych — wspólnoty i kultury „bez korzeni", czyli o tym, jak próbuje się uchwycić naturę relacji społecznych w świecie ruchu i mieszania się (2006). Marian Kempny był teoretykiem i badaczem kultury; interesowały go prze¬ miany kultury współczesnej i kulturowy wymiar zmiany społecznej, procesy globalizacji, rewolucji informatycznej, ekspansji konsumpcji. Zajmował się przemianami tożsamości i więzi społecznych, badał przemiany tradycji i kultur lokalnych w dobie globalizacji na przykładzie swego rodzinnego Cieszyna i zie¬ mi cieszyńskiej. Tych zagadnień dotyczyła większość jego publikacji z ostatnich lat, w tym książek, takich jak: Identity in Transformation: Postmodernism, Postcommunism, Globalization (współredakcja wraz z Aldoną Jawłowską, 2002), Kultura w czasach globalizacji (współredakcja wraz z Małgorzatą Jacyno i Al¬ doną Jawłowską, 2004) oraz przygotowana wspólnie z Aldoną Jawłowską praca zbiorowa pt. Konsumpcja — istotny wymiar globalizacji kulturowej (2005). Marian Kempny swą twórczością dowodził głębokiego sensu i potrzeby łą¬ czenia punktów widzenia obu dyscyplin — socjologii i antropologii, sam też zrobił wiele dla ich zbliżenia. Najlepszym przykładem takiej jego działalności jest Sekcja Antropologii Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, której był inspiratorem, twórcą i wieloletnim przewodniczącym. Z jego i Zdzi¬ sława Macha inicjatywy, na mocy uchwały Zarządu Głównego PTS z 24 listo¬ pada 1990 roku, została utworzona Sekcja Antropologii Społecznej, która roz- �330 In memoriam poczęła działalność w 1991 roku. Jej celem — jak to opisali Marian Kempny i Alina Kapciak w monografii Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (1997) — miała być z jednej strony popularyzacja antropologii w środowisku socjo­ logicznym w Polsce i przyczynienie się do nobilitacji tej dyscypliny w szerszej społecznej skali oraz, z drugiej, usprawnienie i intensyfikacja kontaktów badaczy zainteresowanych zbliżoną problematyką, a nie wiedzących wzajemnie o sobie i o prowadzonych badaniach. Po piętnastu latach działalności Sekcji można po­ wiedzieć, że oba główne cele zostały osiągnięte. Podstawową formą pracy Sekcji stały się doroczne sympozja, skupiające antropologów i socjologów o orientacji antropologicznej. Niezapomniane spotkania i dyskusje w Karpaczu, Rabce, na Helu, w Zalesiu koło Olsztyna, Bachotku, Boguchwale, sympozja Sekcji orga¬ nizowane podczas kolejnych zjazdów socjologicznych, przyciągające tłumy za¬ interesowanych... Sympozja Sekcji dotyczyły takich fundamentalnych, a z dru¬ giej strony aktualnych kwestii, jak „Kulturowy wymiar przemian społecznych" (Karpacz, 1991), „Polska na progu wielokulturowości" (Hel, 1995), „Tożsamość kulturowa w gwałtownie zmieniającym się społeczeństwie" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Katowicach, 1997), „Religia i kultura w globalizującym się świecie" (Zalesie koło Olsztyna, 1998), „Po dziesięciu la¬ tach transformacji — społeczeństwo polskie z perspektywy antropologii społecz¬ nej" (Boguchwała koło Rzeszowa, 1999), „Antropolog wobec współczesności — przemiany kulturowe w Polsce ostatniej dekady" (Łomża, 2001), „Globaliza­ cja, lokalność i regionalne tożsamości" (Olsztyn, 2002), „Antropologia konsump­ cji" (współorganizacja sesji podczas zjazdu socjologicznego w Poznaniu, 2003). W corocznych sprawozdaniach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego pod¬ kreśla się jako wzorową niesłabnącą aktywność Sekcji Antropologii Społecznej, a jej sympozja określa się mianem „zinstytucjonalizowanej tradycji". Dorobek niemal wszystkich sympozjów Sekcji został utrwalony w książkach zbiorowych, 0 których publikację zabiegał i które współredagował Marian Kempny. Nie spo¬ sób określić wkładu jego pracy, czasu i energii w doprowadzeniu do publikacji tych materiałów. Trzeba też dodać, iż znakomity dwutomowy zbiór przełożonych na język polski ważnych tekstów antropologicznych, Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej pod redakcją Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej (2003 — 2004), jest w jakimś sensie także plonem prac Sekcji. We wprowadzeniu do pierwszego tomu piszą wprost redaktorzy, że powstał on w kręgu badaczy sku¬ pionych wokół Sekcji. O potrzebie przygotowania takiego wyboru kluczowych tekstów antropologii światowej dyskutowano podczas spotkań Sekcji niemal od samego jej początku, pamiętam takie dyskusje już podczas sympozjum w 1995 roku na Helu. Marian Kempny był pomysłodawcą i wykonawcą różnych tych inicjatyw Sekcji, inspiratorem i organizatorem spotkań i dyskusji, autorem 1 redaktorem publikacji Sekcji. Był nie tylko długoletnim jej przewodniczącym, odpowiedzialnym za jej działalność i rozwój, ale prawdziwą duszą tego przed¬ sięwzięcia. Podczas wrześniowego sympozjum Sekcji w Lanckoronie, na kolej- �In memoriam 331 ny ważny temat: „Kultura i gospodarka", odbyła się sesja poświęcona pamięci Mariana. Utworzenie Sekcji, jej działalność i rola w polskim środowisku socjologicz­ nym to wyraźne świadectwo dokonań Mariana Kempnego. Zrobił bardzo wiele dla popularyzacji i „nobilitacji" antropologii i dla uprawomocnienia perspektywy antropologicznej w ramach socjologii. Dla przedstawicieli tej orientacji, dla po¬ dobnie myślących socjologów jego śmierć to strata szczególnie dotkliwa. Michał Buchowski w tekście Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce (1995) zaliczył Mariana Kempnego do „klanu antropologii socjologicz¬ nej", skupionego w warszawskim środowisku socjologicznym. Gdy dziś podsu¬ mowujemy zamknięty już dorobek Mariana i jego ogromny wkład do zbliżenia socjologii i antropologii w Polsce i do popularyzacji orientacji antropologicznej w socjologii, widzimy wyraźnie, że był on czołową postacią tego środowiska. Elżbieta Tarkowska JADWIGA K L I M A S Z E W S K A (1910-2006) Prof. dr Jadwiga Klimaszewska urodziła się w Sta¬ nisławowie 11 stycznia 1910 roku. Pochodziła z rodzi¬ ny inteligenckiej. Ojciec, profesor gimnazjalny, poległ na froncie jako oficer rezerwy w grudniu 1914 roku. Do 1922 roku pozostawała wraz z czworgiem rodzeń¬ stwa na wyłącznym utrzymaniu matki, pracującej jako urzędniczka. Szkołę powszechną i Państwowe Gimnazjum Żeń­ skie ukończyła w Krakowie, uzyskując 30 maja 1928 roku świadectwo dojrzałości. Jako gimnazjalistka ak¬ tywnie działała w Związku Harcerstwa Polskiego, uzy¬ skując stopień podharcmistrza. Od 1 września 1928 roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiowała geografię i etnografię oraz biologię i psychologię jako przedmioty poboczne, uzyskując 12 stycznia 1934 roku stopień magistra filozofii w zakresie geografii, a 30 czerwca 1947 roku stopień doktora filozofii na podstawie pracy Meteorologia ludowa. Przyczynek do poznania pierwotnej kultury i psychiki. �332 In memoriam Już w trakcie studiów od 1 września 1930 roku objęła obowiązki zastępcy asy­ stenta, następnie (od 1932 r.) młodszej asystentki i (od 1935 r.) starszej asystentki przy Katedrze Etnografii Słowian UJ u prof. Moszyńskiego. W 1936 roku prze­ niosła się do Wilna i została zatrudniona w Zakładzie Etnologii i Etnografii Uni­ wersytetu Stanisława Batorego, gdzie pracowała do 31 sierpnia 1939 roku, czyli do wybuchu I I wojny światowej. Wojna zastała Jadwigę Klimaszewską w Krakowie. Tu od października 1939 roku aktywnie działała najpierw w Polskim Czerwonym Krzyżu, następnie w Sekcji Charytatywnej Obywatelskiego Komitetu Pomocy przy transportach jeńców i wysiedlonych, a od stycznia 1940 roku jako „opiekunka domowa" wy­ siedlonych i uciekinierów. Od 1 sierpnia 1940 roku objęła kierownictwo Zakła¬ du dla Słabych (wysiedlonych, chronicznie chorych) tejże sekcji Charytatywnej. W ramach pracy w Radzie Głównej Opiekuńczej od 1 grudnia 1942 roku objęła funkcję zastępczyni Dyrektorki i magazynierki, a następnie kierowniczki peda­ gogicznej Domu Dziecka w Rymanowie. Funkcje te pełniła do dnia 1 lutego 1944 roku, tzn. do chwili polecenia przez R.G.O. zorganizowania i prowadze¬ nia Domu Dziecka w Pieskowej Skale pow. Miechów dla (ponad 100) sierot ze Wschodu. Na stanowisku tym pozostała do zakończenia wojny. Przez ten czas była aktywnym żołnierzem Armii Krajowej. W 1945 roku profesor Jadwiga Klimaszewska powróciła do pracy naukowodydaktycznej w reaktywowanej Katedrze Etnografii Słowian UJ. Już 1 lutego 1945 roku objęła obowiązki młodszej asystentki przy Studium Słowiańskim, a po powrocie prof. Moszyńskiego z Wilna i reaktywowaniu Katedry, od 1 grudnia 1945 roku pracę w charakterze starszej asystentki. W 1947 roku po obronie doktoratu została mianowana adiunktem przy Ka­ tedrze Etnografii Słowian. Decyzją Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pra¬ cowników Nauki w 1955 roku otrzymała tytuł naukowy docenta. Po śmierci profesora Kazimierza Moszyńskiego w okresie od 1 kwietnia 1959 roku do 1 października 1960 roku pełniła obowiązki kierownika Katedry. W roku akademickim 1962/1963 została Kierownikiem Zakładu Etnografii Polski utworzonego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ. Równocześnie od 1953 roku współpracowała z Zakładem Etnografii Polski I H K M PAN w Krakowie, a od 1954 roku pełniła funkcję zastępcy Kierownika Zakładu, zaś w okresie od 1955 do lutego 1962 roku była zatrudniona jako sa¬ modzielny pracownik nauki (pół etatu). W ramach obowiązków etatowych wyko­ nywała prace dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz prowadziła badania te­ renowe na Śląsku. Z dniem 1 października 1963 roku została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Koper¬ nika w Toruniu, w związku z czym od lutego 1964 roku przeniosła się do Torunia. Jadwiga Klimaszewska tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycz¬ nych otrzymała 4 marca 1968 roku. �In memoriam 333 W 1972 roku powróciła do Krakowa i po roku pracy w Katedrze Etnografii Słowian UJ objęła jej kierownictwo, które pełniła aż do przejścia na emeryturę, tj. od 1 października 1973 do 30 września 1980 roku. Dorobek naukowy Profesor Klimaszewskiej jest wielostronny, obejmuje kil¬ kadziesiąt pozycji o charakterze monograficznym z zakresu etnografii Polski. Prace oparte są na gruntownych badaniach terenowych, świetnej znajomości źró¬ deł historycznych, językoznawczych i archeologicznych. Reprezentują one sze¬ roki zakres tematyczny. J. Klimaszewska jest uważana za specjalistę w zakresie atlasów etnograficznych. Jej aktywność naukowa przekładała się również na intensywną pracę w tere¬ nie. Prowadziła badania terenowe na obszarze Małopolski (zwłaszcza Karpat) i Wileńszczyzny z zakresu kultury duchowej i społecznej oraz budownictwa lu¬ dowego. W latach 1930-1932 pozyskiwała materiały do Atlasu Kultury Ludo¬ wej w Polsce na podstawie kwestionariusza K. Moszyńskiego z zakresu kultury duchowej. W 1930 roku odbyła wyjazd naukowy do Finlandii, Szwecji i Nor­ wegii w celu zapoznania się z kulturą Finów i Lapończyków. W latach 1939, 1946 i 1948 brała udział w badaniach organizowanych przez PAU oraz Instytut Śląski pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i Mieczysława Gładysza w związku z opracowywaniem zagadnień z zakresu medycyny, magii, wróżbiar¬ stwa i obrzędowości dorocznej. W roku 1956 odbyła badania terenowe w Bułga¬ rii. W kolejnych latach prowadziła badania w Małopolsce, na Śląsku oraz na Ma¬ zurach, Warmii, w Kieleckiem i w Karpatach. Kierowała badaniami do zbierania materiałów z zakresu kultury materialnej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bardzo aktywnie udzielała się w pracach wielu komisji naukowych. Pełniła funkcję superrecenzenta dla Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej. Była stałym członkiem dla Spraw Polskiego Atlasu Etnograficznego przy In¬ stytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Jako członek Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat była wieloletnią przewodniczącą jej Sekcji Folklorystycznej. Ponadto była człon¬ kiem Komisji Słowianoznawstwa Krakowskiego Oddziału PAN (od 19 stycznia 1963 r.), Komisji Socjologii Krakowskiego Oddziału PAN (od 1959 r.), Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk Sekcji Etnografii (od 15 listopada 1960 r.), Towarzystwa Naukowego w Toruniu Wydziału I Nauk Humanistycz­ nych (od 8 lutego 1965 r.), Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN (od 28 grudnia 1973 r.), członkiem Komitetu redakcyjnego „Etnografii Polskiej", od 1974 roku redaktorem serii Etnograficznej Zeszytów Naukowych UJ, człon¬ kiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych Wydziału I Nauk Społecznych PAN w latach od 1975-1977. W roku 2000 została honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Znakomita nauczycielka i wychowawczyni wielu pokoleń etnologów w Pol¬ sce, wypromowała kilkunastu doktorów i ponad stu magistrów. Prowadziła wy- �334 In memoriam kłady z zakresu etnografii Polski, etnografii Słowian, etnografii powszechnej, wybranych zagadnień z folkloru, technik badań terenowych, seminaria etnogra¬ ficzne, magisterskie i doktorskie (z prof. A. Waligórskim). Opracowała program Podyplomowych Studiów Etnograficznych przy Uniwersytecie Mikołaja Koper­ nika w Toruniu. Wykładała dla studentów etnografii i archeologii. Zajęcia prowa¬ dziła także na Uniwersytecie Warszawskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego Sekcji Studiów Uniwersytec¬ kich została powołana (18 lipca 1957) na członka Zespołu Rzeczoznawców Etno¬ grafii. Wcześniej, w związku z reformą studiów, brała udział w posiedzeniach Komisji Rzeczoznawców w sprawie studiów historii kultury materialnej przy Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego w Warszawie, na których był omawiany program 5-letnich studiów etnografii. Została powołana przez Ministerstwo Nauki Szkolnictwa Wyższego i Tech¬ niki w skład Zespołu Dydaktyczno-Wychowawczego Etnografii (od 27 czerwca 1980 r.). Pasja dydaktyczna prof. J. Klimaszewskiej znajdowała wyraz w działalności organizacyjnej. W okresie od 1930 do 1955 roku współpracowała z Komisją Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej (przygotowywanie kwestionariuszy etno¬ graficznych, udzielanie wskazówek metodycznych oraz prowadzenie miesięcz­ nych Obozów Krajoznawczych dla młodzieży z całej Polski [w lipcu 1934 r. w Kurozwękach pow. Staszów oraz w lipcu 1937 r. w Gibach pow. Suwałki]). Ponadto współpracowała z Metodycznym Ośrodkiem Krajoznawczym Geogra¬ ficznym i Polonistycznym (referaty na konferencjach rejonowych, wykłady i wy­ cieczki etnograficzne dla nauczycieli na kursach: krajoznawczym [w 1932 r.], słowianoznawczym [w Szklarskiej Porębie w 1947 r.] oraz na Kursie Repolonizacyjnym dla młodzieży w Opolu). W latach od 1950 do 1957 roku współpracowała z ZOZ Sekcji Szkół Wyż¬ szych Związku Nauczycielstwa Polskiego jako zastępca męża zaufania, i mąż zaufania a następnie jako członek Rady Oddziałowej i przewodnicząca Rady Od¬ działowej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UJ. Była członkiem Komisji do spraw krajoznawstwa i turystyki szkolnej w Wo¬ jewódzkiej Radzie Metodyczno-Naukowej przy Szkolnym Ośrodku Krajoznaw¬ czo-Turystycznym Wydziału Oświaty MRN w Krakowie. Pod koniec życia aktywnie działała w Towarzystwie Miłośników Wilna i Zie¬ mi Wileńskiej oddziału w Krakowie. Została Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (w 1975 r.) oraz Medalem Komisji Edukacji Narodowej (w 1979 r.). Wymienione wyżej działania Profesor Klimaszewskiej są tylko jednymi z licz¬ nych w jej bardzo aktywnym, pełnym pasji i zaangażowania życiu. Pełna doku¬ mentacja jej dokonań wymaga oddzielnych studiów nad pozostawioną bogatą spuścizną źródłową. �In memoriam 335 Dla swoich studentów pozostanie zawsze Człowiekiem o wyjątkowej osobo¬ wości, umiejącym dostrzegać zawsze to, co ważne, i wydobywać z serc i umysłów innych to, co najlepsze. Pochowana została na Cmentarzu Rakowieckim. Elżbieta Duszeńko-Król �I N F O R M A C J E D L A AUTORÓW P U B L I K A C J I W „LUDZIE" Publikacje w „Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materiały", „Poglądy i opinie", „Sylwetki", „Rozmowy i wspomnienia", „Recenzje i noty recenzyjne", „Kronika" oraz „In memoriam". Artykuły („Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recen­ zji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Mic­ rosoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (wjęzyku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej ko­ respondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół­ dzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987 Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, PWN, Warszawa-Poznań. Publikacje w „Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skra¬ cania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redak¬ cja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej U A M , 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Za­ kład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. Ale¬ ksandra Posern-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14 th Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185. Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Mil­ lenium, pod red. Lecha Mroza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003. Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka - badacze - znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań 2004. Nr 13. Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, pod red. Aleksandra Po- sern-Zielińskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA" seria wydawnicza poświęcona dziejom P o l a k ó w na Wschodzie „Biblioteka Zesłańca" jest nową serią -wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego realizowaną we współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. Oprócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania pamiętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za Uralem, antologie poświęcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki na temat ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wacława Sieroszewskiego i innych. „Biblioteka Zesłańca" jest jedyną w Polsce oficyną wydawniczą specjalizującą się w wydawaniu tego rodzaju literatury. Za szczególne zasługi w tym zakresie wy¬ różniona została po dwakroć (1991 i 1992) nagrodą Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Osoby zainteresowane publikowaniem prac leżących w profilu „Biblio¬ teki Zesłańca" proszone są o kontakt z wydawnictwem. Zainteresowani jesteśmy także gromadzeniem zbiorów archiwalnych związanych z dziejami zesłań i deportacji Polaków na Syberię. Redaktor: Antoni Kuczyński; Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11. „LITERATURA LUDOWA" Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo ukazuje się od 1957 roku i jest wydawane przez Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. „Literatura Ludowa" ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta prze¬ kazywany przez tradycję ustną, jak też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wo­ kół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej — „Literatura Ludowa" pragnie również utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Redaktor: Jolanta Ługowska, sekretarz: Maria Bożena Kuczyńska. Adres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 16 10; 321 16 14. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe86507f4a69df235bf8b269e6cccb6d.pdf fd190e05b256f4e5ba113b0d686ecbc2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia europejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4791 Title A name given to the resource Czy jest Śródziemnomorze dla wspólczesnej etnologii europejskiej? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki C Z Y M JEST ŚRÓDZIEMNOMORZE D L A WSPÓŁCZESNEJ ETNOLOGII EUROPEJSKIEJ? W Y B R A N E PROBLEMY Problematyka dziedzictwa kulturowego, jego ochrona i waga dla rozwoju toż­ samości grup oraz jednostek to zagadnienia szczególnie bliskie etnologii. Obec­ nie zagadnienia te dla wielu badaczy kultury stały się problemami centralnymi, być może ze względu na gospodarczo-polityczną atmosferę kształtującą obraz współczesnego świata, która z jednej strony charakteryzuje się poczuciem za¬ grożenia, m.in. z powodu obaw przed kulturową unifikacją, a z drugiej — po­ szukiwaniem korzeni i podkreślaniem związków z kulturą lokalną. Na tym tle konfrontujemy się z różnie rozumianym dziedzictwem europejskim: Europą „poszerzoną" i oczywiście Europą wielu tradycji, które odkrywamy często na nowo, nawzajem dla siebie, u siebie i u innych. Tym samym nie dezaktualizu­ ją się wielokrotnie już wcześniej zadawane pytania o miejsce „innego" u „nas" i „nas" w oczach „innego". Pogląd na to, „kim jesteśmy, skąd przychodzimy i dokąd zmierzamy", kształtuje się w konfrontacji z istniejącymi już uprzednio wizjami dotyczącymi charakteru i roli dotychczasowych „starych" europejskich terytoriów kulturowych i zmienia ich sens. Do takich terytoriów zastanych przez „nową" rzeczywistość, należy region śródziemnomorski — obdarzony swoistą symboliką, wywołujący określone skojarzenia, obrazy i znaczenia. On właśnie może być potraktowany jako jeden z bardziej interesujących ostatnimi laty przykładów wskazujących na potrzebę — i idące za nią konkret¬ ne próby — przeformułowania koncepcji kultury Europy, sąsiedztwa, „inności" i „bliskości", tego, czym jest Południe, Północ, Wschód i Zachód na kulturowej i antropologicznej mapie świata oraz jak rozumieć obecnie genezę Europy i jej miejsce w świecie. Śródziemnomorzu przypisywano przede wszystkim tę ostatnią rolę — źród¬ ła, z którego wypływa tożsamość i kultura europejska. Podkreślano jednocześnie jego swoisty charakter „skrzyżowania" kultur reprezentowanych przez półkulę północną i południową, trzy różne kontynenty i trzy monoteizmy. Z tym obrazem próbuje zmierzyć się bardzo interesujące przedsięwzięcie etnologiczno-muzealne ostatnich lat (jeszcze nieukończone), podjęte przez eki- �Inga Kuźma 122 pę pracowników, współpracowników oraz doradców naukowych skupionych wokół paryskiego Musée des Arts et Traditions Populaires , które jest obecnie w stadium przeprowadzki i reorganizacji swojej siedziby oraz zbiorów. Zmierza ono w stronę przekształcenia się w placówkę promującą kultury Europy oraz Śródziemnomorza, co podkreśla nazwa ustalona dla nowej instytucji: Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée, której otwarcie planowane jest na 2008 rok w Marsylii. Jak wskazuje zatem nazwa i nowe miejsce usytuowania, pomimo francuskich czy też frankofońskich korzeni tego projektu, obejmować ma on swoim zasięgiem teren o wiele większy. 1 Inicjatywa ta skłania do przemyśleń dotyczących kulturowego dziedzictwa europejskiego, jego przeszłości i przyszłości, w tym roli etnologii europejskiej. Jest ona znacząca także z innych powodów, o których pokrótce poniżej, a przed¬ stawionych dokładniej w trzech kolejnych częściach. Po pierwsze (część zatytułowana „Znaczenia przypisywane terminom: «przestrzeń kulturowa», «obszar kulturowy», «region», «areał kulturowy»"), projekt ten dostarcza materiał wzbogacający współczesną dyskusję toczącą się wokół rozumienia tych właśnie pojęć, zadomowionych w etnologii i dla niej swoistych. Wszelkie zmiany znaczeń tych terminów prowadzą do namysłu nad sensem i po­ zycją kategorii jeszcze ogólniejszych, jak „miejsce" i „teren". Odwołują się one do kluczowego dla etnologii badania określonej przestrzeni — wyodrębnianej ze względu na kształtujące j ą kultury i społeczności oraz cechy i zjawiska spotyka¬ ne w jej obrębie. Pojęcia te przechodzą ewolucję znaczeniową, łącznie z podwa¬ żaniem zasadności posługiwania się nimi w związku z odmiennymi postulata¬ mi badawczymi stawianymi przez antropologię spod znaku szeroko rozumianej ponowoczesności, czy postmodernizmu. W jakim stopniu jednak przemiany te znajdują odbicie w pracach związanych ze szczegółowymi badaniami na obsza¬ rze śródziemnomorskim? Oto pytanie otwarte i żywe ze względu na wspomniany projekt przeformułowania idei Musée des Arts et Tradtions Populaires w Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée. Po drugie (dokładniej wątki te rozwijam w części pt. „Dziedzictwo Fernan­ da Braudela"), „Śródziemnomorze" to także swoisty konstrukt naukowy i pewna koncepcja określonego typu społeczeństwa, charakteru „narodowego" czy „et¬ nicznego" występujących tam populacji, architektury, kuchni itp. Jest to pojęcie „operacyjne" służące zakwalifikowaniu pewnych zachowań do szerszej kultury określanej przymiotnikiem „śródziemnomorska". Przymiotnikiem tym obdarza się wybrane zachowania przede wszystkim dlatego, że występują one na okre¬ ślonym terenie, co wiąże się z wieloma metodologicznymi i badawczymi nie¬ bezpieczeństwami (jak chociażby reifikacją przedmiotu badań). Ale procedury te i zabiegi badawcze mają również swoją przeszłość i teraźniejszość, mają zatem swoją historię, która będzie tu pokrótce zarysowana. 1 Założone przez Georgesa Henriego Riviere'a w 1937 roku. �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 123 Co zatem znaczyło i znaczy określenie „śródziemnomorski/śródziemnomor¬ skie" i czy uprawnione jest mówienie o „Śródziemnomorzu" w innym sensie niż wyłącznie geograficznym? Jakie konsekwencje dla etnologii miało tak mocne oparcie się na podejściu geograficznym i geopolitycznym oraz co dała próba zmiany tej perspektywy? Pytania te, które są zasadnicze dla tak wąskich i specja¬ listycznych dyscyplin jak „antropologia śródziemnomorska" czy „historia środziemnomorska" pozwalają jednak dostrzec problem ogólniejszy. A mianowicie, jakie dylematy i niebezpieczeństwa czekają na etnologów, którzy poruszają się w ramach określonego (oraz wydawałoby się również, że „oczywistego") przed¬ miotu badań i nie przestają zadawać pytań o jego granice, znaczenie oraz zmie¬ niający się sens i pozycję na szerszym, globalnym tle, bądź w świetle mikrostudiów nad poszczególnymi zjawiskami charakteryzującymi ów przedmiot badań? Jak sobie z tym radzą? Zaś po trzecie („Śródziemnomorze — jedność w wielości?") z owej róż¬ norodności problemów, pytań, odpowiedzi i tematów integralnie związanych z zakresem „etnologii/antropologii śródziemnomorskiej", jawiącej się jako hete¬ rogeniczna mozaika, wyłania się inny obraz „Śródziemnomorza". „Śródziemnomorza" pisanego w cudzysłowie — czyli pewnej odrębnej kategorii badawczej, nie zaś obszaru (geograficznego, historycznego, politycznego itp.). Odchodzą na margines wcześniej istotne pytania o rzeczywiste istnienie Śródziemnomorza i w jakim zakresie „twór" ten został ukonstytuowany w wyobraźni naukowej. Obecnie nazwa ta nabiera raczej cech szczególnej właściwości kształtującej rze¬ czywistość niż realnego, „twardego" terenu. Właściwość ta cechuje się harmoni¬ zowaniem przeciwieństw, nadając im polor jednolitości. Łączy przeciwieństwa i godzi sprzeczności, nie dokonując ich unifikacji. Tym samym „Śródziemnomo­ rze" staje się symbolem pewnej utopijnej wizji świata, jaki jest obecnie przez wielu pożądany. Jak się wydaje, akcentowanie metaforycznego wymiaru „śródziemnomorskości" podtrzymuje (także według projektodawców nowego muzeum), ideę „Śródziemnomorza" jako źródła kultury dla całej Europy, a także sąsiednich konty¬ nentów. 1. Znaczenia przypisywane terminom: „przestrzeń kulturowa", „obszar kulturowy", „region", „areał kulturowy" Etnologiczne początki stosowania pojęcia „areału kulturowego" i innych jemu równoważnych przypadły na rok 1895, kiedy to po raz pierwszy termin ten został zaproponowany przez O.J. Masona, który wyróżnił osiemnaście obszarów kultu­ rowych, badając Indian Ameryki Północnej . Dało to początek kolejnym próbom 2 2 D. Albera, Entre ici et la-bas. La Méditerranée comme aire du travail anthropologique, 2002, s. 1 (dysponuję maszynopisem tekstu udostępnionym mi dzięki uprzejmości autora, tekst ten ma ukazać się wkrótce w pracy zbiorowej pod red. P.R. Baduel i S. Denoix, Les aires culturelles: champ scientifique �Inga Kuźma 124 klasyfikacji i wyodrębnienia na innych kontynentach jednolitych obszarów pod względem kulturowym i społecznym. Tak między innymi pracowali M.J. Herskovitz czy też W.D. Hambly , dla których terenem badawczym była Afryka, lecz w podobny sposób starano się usystematyzować wiedzę na temat społeczności i kultur z terenu Azji czy Oceanii. Niejednoznaczność kryteriów i zakresu pojęcia „obszaru kulturowego" sprawiły, że stał się on wkrótce obiektem krytyki. Wyka­ zywano jego metodologiczną bezużyteczność, szczególnie przy próbie zastoso­ wania go do analizy tzw. społeczności złożonych. Sam M.L. Herskovitz uznał w 1948 roku, że idea „obszarów kulturowych" nie mogła być w sposób efektyw­ ny stosowana m.in. do badania społeczności piśmiennych . „Obszary kulturowe" byłyby bowiem narzędziem użytecznym do wykazania paranteli, wspólnych ko¬ rzeni historycznych czy też po to, aby wydobyć ogólny charakter na podstawie pewnych dominujących cech występujących w kilku społecznościach. Narzędzie to ma jednak wartość jedynie jako systematyzujące pewne dane. Ułatwia ogar­ nięcie całości, nie ma zaś wartości jako pojęcie stricte analityczne . 3 4 5 Pewnym metodologicznym zwrotem było wprowadzenie terminu dodatkowe­ go, jakim jest „cywilizacja" (np. „cywilizacja" łuku, żaren, ryżu, żyta, itp.). Nowe pojęcie pozwalało unikać wytyczania ścisłych granic geograficznych (korzenie owej leksyki operującej „przestrzenią", „obszarem", „zoną" itp., miały ścisły związek z naukami geograicznymi, zajmującymi się morfologią przestrzeni). Przyjmując postawę krytyczną wobec terminów „obszar" czy „region" dostrzegano, że posługiwanie się nimi minimalizowało udział jednostek i grup w tworzeniu specyiki danego terenu. Albowiem z perspektywy krytyko¬ wanego podejścia, grupy te nie tylko tam żyły, charakteryzowały się określonymi cechami, będąc niejako „predestynowane" z powodu urodzenia się na określonym obszarze do równie określonego trybu życia i myślenia. Poza tym, początkowo pomijano w tego rodzaju analizach i opisach aspekt temporalny jako pomocny w poszukiwaniach wspólnych korzeni historycznych, z których wyrosło ob¬ serwowane zjawisko kulturowe, powszechne np. dla jakiegoś jednego obszaru lub kilku naraz, co wskazywałoby na ich „pokrewieństwo". Tego aspektu nie uwzględniano przy wytyczaniu granic i zasięgu „regionów" czy ich specyfiki . Jednak już wiedeńska szkoła kręgów kulturowych doceniła ten wymiar. Udowad¬ niała, że czas i przestrzeń nie funkcjonują w sposób odrębny. Ponieważ elemen6 ou terrain? Paris, Ed. Karthala). Pojęcie to zostało wynalezione w celach klasyfikacyjnych rodzimych amerykańskich populacji do celów muzealnych. Rezultatem był artykuł M.L. Herskovitza opublikowany w 1924 roku w „American Anthropologiste" (nr 26, s. 50-64) A preliminary cinsideration of the culture areas of Africa. Zaś W.D. Hum­ bly opisał efekty swoich badań w 1937 roku w książce Source book for African anthropology (wyd. w Chicago). M.L. Herskovitz, Les bases de l'anthropologie culturelle, 1967 (pierwotnie tekst ukazał się w 1948 roku), s. 119, za: D. Albera, dz.cyt P. Mercier, Historie de l'anthropologie, Paris, 1966, s. 86. Tamże. 3 4 5 6 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 125 ty kulturowe są przenoszone i zapożyczane, to istnieje związek pomiędzy tym, co nazwać należałoby „centrum" i jego „peryferiami", czyli pewną odległoś¬ cią w przestrzeni, jaką dany element kulturowy musiał pokonać, a odległością w czasie, jaka również musiała zostać pokonana. To np. uprawniło C. Wisslera do posługiwania się pojęciem age-area . Te propozycje metodologiczne przeszły do historii dyscypliny jako przykład kontrowersyjnych kategorii badawczych: reifikujących i odwołujących się do substancjalizmu. W.J. Burszta przywołuje za A. Appadurai, że obecnie w nauce inaczej rozu¬ mie się pojęcie „areału kulturowego" (i pokrewne mu terminy). Nie traktuje się go jako zbioru o pewnych, stałych cechach . Trudno również wydzielać tego typu przestrzenie na podstawie dotychczasowych wyobrażeń dotyczących charakteru zaludniających je populacji. W scjentystycznym paradygmacie nauk społecznych grupy takie opisywane były jako cechujące się stabilną strukturą życia kulturowo-społecznego, a ich egzystencja przebiegać miała w swoistym dla nich ryt¬ mie, w izolacji od innych. Obecnie właściwsze jest posługiwanie się terminem „geografia procesu" zamiast „geografia cech". Tym samym właściwością „prze¬ strzeni kulturowych" jest nie tyle stabilizowanie świata, co tworzenie podłoża pod transformacje rzeczywistości oraz otwartość na wszelkie możliwe kulturowe interferencje. Wielkie regiony i obszary kulturowe przestały być zatem „stałymi faktami". Stały się szczególnego rodzaju osnową dla takich zjawisk, które po¬ wstają i utrzymują się dzięki wzajemnym kontaktom i przepływom znaczeń oraz negocjacjom dotyczącym zakresu „lokalności" i „globalności" . 1 8 9 7 P. Erny, La notion d'aire culturelle en ethnologie, w: Frontières visibles ou invisibles. L'Europe des régions ou des aires culturelles, Ile Atelier Européen „EURETHNO" Strasbourg décembre 1990, red. J. Bonnet, A. Carenini, Strasbourg 1991, s. 43. Takie podejście zaowocowało chociażby inną jeszcze koncepcją autorstwa G. Montandona, który początkowo sprzyjał idei kręgów kulturowych, lecz w 1934 roku opublikował pracę, która próbowała ideę tę przeformułować (G. Montandon, l'Ologenèse cutlurelle. Traite d'ethnologie cyclo-culturelle et d'ergologie systématique, Paris 1934). Zamiast posługiwać się pojęciem „kręgów", wprowadził pojęcie „cyklu kulturowego" i kładł nacisk na ewolucję kulturową. Porównywał „cykl kulturowy" do „rasy" i uznawał, że również istotne jak ułożenie kompletnej listy wszystkich „ras", równie ważne jest skompletowanie wykazu wszystkich „cyklów", wyodrębianiając je na podstawie cech dystynktywnych. Ewolucja kulturowa według Montadona przebiegała dwutorowo. Jeden schemat rozwojowy określał mianem „wczesnego" i jego punktem wyjścia był „cykl" totemicz­ ny, następnie wczesnomatriarchalny, neomatriarchalny, australijski, sudański i meksykańsko-andyjski. Druga gałąź rozwoju, „nieograniczonego", wydała na świat takie „cykle", jak arktyczny, pasterski, metyski, chiński, indiański, islamski, wczesnośródziemnomorski, zachodni — nowoczesny (który był, rzecz jasna, traktowany jako „cywilizacja sensu stricto"). Za: P. Erny, dz.cyt., s. 44—45. 8 W.J. Burszta, Różnorodność i tożsamość. Antropologiajako kulturowa refleksyjność, Poznań 2004, s. 101-102. Ta idea przyświeca też stanowisku D. Albery zarejestrowanym podczas dyskusji nad ideą nowego Musée des Arts et des Traditions Populaires. Albera podkreślał, że „przestrzeń" należy rozumieć inaczej niż „miejsce" bądź „teren". „Przestrzeń" to obszar porównywalny z „wektorem" w naukach ścisłych, bądź taka własność, która jest nadrzędna wobec wektorów i jest przez nie wypełniona. Krzyżują się one w jej wnętrzu, zderzają się ze sobą itp. (w: Réinventer un musée..., Paris 2002, cz. Le musée en debat, s. 113). 9 �Inga Kuźma 126 Jednak pomimo krytyki, tytułowe pojęcia występują w naszej dyscypli¬ nie nadal. Obecnie najczęściej podkreśla się, że ich atutem jest nieostrość i niejednoznaczność. Nie muszą być już traktowane jako pojęcia analityczne czy klasyikujące. Jednakże „obszar kulturowy" ze względu na dyskusje dotyczące jego zakresu i znaczenia, to pojęcie podobne przepastnemu workowi, tak jak np. termin „kultura". To również swoisty „węzeł gordyjski" w badaniu wybranej kul¬ tury czy społeczności, albowiem tego typu pojęcia, tak ściśle związane z katego¬ riami „przestrzeni" i „miejsca", często traktowano jako tożsame z opisywanymi przez etnografów kulturami i społecznościami. Nasza dyscyplina proponowała od swoich początków badania terenowe polegające na opuszczeniu domu i uda¬ niu się do „obcych", czyli przemieszczenie się z jednego określonego miejsca geograicznego do innego. Najczęściej było to miejsce przestrzennie odległe od rodzimego terenu badacza, który nastawiony był na kolekcjonowanie odrębno¬ ści i fascynował się „egzotyką". Badania ufundowane na takim postrzeganiu rzeczywistości akcentowały przede wszystkim różnice, ale — jak przypomina D. Albera — obecnie mamy do czynienia z inną tendencją . To znaczy, bada­ czy coraz mniej interesują „odrębności" i „podobieństwa". Przedmiotem badania stały się zjawiska (np. takie jak: płynność, hybrydacja, deterioralizacja czy glo­ balizacja i in.), nie zaś miejsca czy fakty kulturowe, a oprócz tego w centrum zainteresowania stanęli konkretni ludzie. Temu nurtowi towarzyszy propozycja, aby powrócić do relatywizmu, „który odnosić będzie pojęcie prawdy do okre¬ ślonego społeczeństwa. Tym samym nie pozostaje nic innego, jak oddać głos aktorom badanych wydarzeń" . Współczesna antropologiczna praktyka badaw¬ cza wyczulona jest na partykularność, a tym, co dominuje, jest wydobywanie na światło dzienne wielości i różnorodności sensów istniejących w ramach badanej społeczności, zjawiska czy fenomenu, nie zaś dokonywanie ogólnych międzykulturowych porównań wielkich regionów czy ludów. Inną jeszcze cechą charak¬ terystyczną dla współczesnych badań jest swoisty narcyzm, kiedy to badacz wy¬ korzystuje sytuację przemieszczenia się „gdzie indziej" w celu przeprowadzenia autoanalizy, nadając sobie status „obserwowanego obserwatora" . Jak zatem „śródziemnomorska" specjalizacja w antropologii radzi sobie z owymi problemami metodologicznymi (takimi jak zmiana paradygmatu i przekształcenie rozumienia tego, co znaczy „teren" i badacz)? Jak, w związku z tym, jest ona w sta¬ nie utrzymywać swoją specyikę, czyli badanie „kulturowego obszaru śródziem¬ nomorskiego", co do którego przyjmuje się, że istnieje realnie? Albowiem sta¬ nowisko takie wiąże się z niebezpieczeństwem powrotu do określonego rodzaju dyskursu naukowego, który bazuje na swoistych „przesądach wspólnotowych" 10 11 12 10 D. Albera, dz.cyt, s. 3. X. Biaiser, J.-C. Muller, Cultures et comparaison régionales, „Anthropologie et Société" 1997, nr 21-23, s. 9-18, za D. Albera, tamże. J. Assayag, La construction de l'objet en anthropologie. L'indianisme et le comparatisme de LouisDumont, „L'Homme" t. 146, 1998, s. 166. 11 12 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 127 wybranej grupy badaczy, podtrzymujących mit naukowy o istnieniu czegoś, co jest trudne do udowodnienia, jak np. „kultura śródziemnomorska". Nie bez przyczyny posługuję się słowami: „mit", „dyskurs" i „przesąd" oraz biorę w cu­ dzysłów, wydawałoby się fizycznie istniejące „Śródziemnomorze", czy terminy takie, jak „obszar" i „region". Zabiegi te odzwierciedlają charakterystyczną dla uprawiania współczesnej antropologii ostrożność wobec języka i określonej lek­ syki, które — jak uczulił nas na to zwrot lingwistyczny w naukach społecznych — raczej kształtują świat niż go (neutralnie i obiektywnie) opisują. Uderzające jest to szczególnie w kontekście omawianego zagadnienia, sprowadzającego się do pytania: czym jest Śródziemnomorze? Czy jest więc możliwe pogodzenie „obiektywizmu" — dostarczające­ go alibi do traktowania „Śródziemnomorza" jako faktu i realnego obszaru z „konstrukcjonizmem", jakiego dopatrzyć się można między wierszami piszą¬ cych o „kulturze śródziemnomorskiej"? Jak udoskonalić dyskurs antropologicz¬ ny, który swoim przedmiotem zainteresowania uczynił i czyni Śródziemnomorze — zjawisko złożone z punktu widzenia geograficznego, historycznego, kulturo¬ wego (w tym językowego) oraz politycznego? 2. Dziedzictwo Fernanda Braudela Badaczem, który otworzył drogę do pojmowania Śródziemnomorza i jego kultury przede wszystkim w kategoriach jednolitego obszaru geograficznego, był historyk Fernand Braudel i jego słynna praca w dwóch tomach Morze Śród­ ziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II . Inną pracą na ten temat, której był współautorem, jest Morze Śródziemne. Przestrzeń i historia. Ludzie i dziedzictwo . Pomimo wysiłku wkładanego w całościowy ogląd problematyki tego regionu Braudel dostrzegał jego różnorodność i bogactwo cywilizacyjne. Wyznaczył czynniki, które miały łączyć odmienne kultury i cywilizacje, tworząc dla śródziemnomorskiej wielokulturowości rodzaj spajającej j ą ramy. Owymi czynnikami były: handel, polityka i style życia. Uczynił on jednak z jedności „najgłębszą istotę obszaru śródziemnomorskiego" . 13 1 15 Koncepcja ta wyrosła z nurtu, jaki reprezentowała w ówczesnej historiogra­ fii nouvelle histoire spod znaku m.in. Braudela, obok którego stali wtedy także Chaunu, Furet czy wczesny Le Roy Ladurie. Znakiem rozpoznawczym tej fazy 13 Pierwsze wydanie francuskie z 1949 roku. Wydanie polskie tomu I w 1976 (Gdańsk), tomu II w 1977 roku (Gdańsk). Książka ta stała się późnej zalążkiem popularnej wśród historyków ze szkoły Annales „geohistorii". Założeniem Braudela było ukazanie, w jaki sposób ludzie budowali swoje śro­ dowisko kulturowe, korzystając z dobrodziejstw środowiska przyrodniczego (B. Geremek, W. Kula, Ferdynand Braudel i „Morze Śródziemne", w: F. Braudel, dz.cyt., t. I , s. 5-14). Wydana w tłumaczeniu polskim w 1994 roku; F. Braudel jest tam autorem szkiców zatytułowa­ nych „Morze Śródziemne", „Ziemia", „Morze", „Dzieje" oraz „Wenecja". F. Braudel, Morze Śródziemne. Ludzie i..., s. 9. 14 15 �Inga Kuźma 128 rozwoju nouvelle histoire były badania dotyczące trwałości i ciągłości w dzie­ jach. Takie założenie stoi u podstaw pojęcia „struktury długiego trwania" autor­ stwa Braudela, które również weszło do języka etnologii . „Struktury" (zaliczyć zaś do nich można zarówno długotrwałe procesy ekonomiczne, jak i społeczne czy mentalne) warunkują rozwój całości społecznej . Między innymi dlatego Braudel nie unikał w swoich badaniach wyników analiz ilościowych, statystyk, zestawień i porównań. Wszystko to wiązała jedna myśl organizująca jego kon­ cepcję, a mianowicie idea „człowieka historycznego — człowieka społecznego", który uwikłany jest w różnorodny, wieloczynnikowy i wieloelementowy świat. Koncepcja ta zakładała także pewną nieuniknioność i nienaruszalność schema­ tu i struktury życia, w jakich funkcjonuje człowiek . Jednostka jest ograniczona przez warunki społeczne i geograficzne, ale to, co jest ograniczeniem, przyczynia się zarazem do udoskonalania metod i prowokuje do poszukiwania lepszych cy¬ wilizacyjnych rozwiązań. 16 17 18 Braudel był jednym z pierwszych badaczy, który potraktował tak globalnie cy¬ wilizację śródziemnomorską, udowadniając, że o tożsamości tego świata i trwało¬ ści owej jednolitej (choć wewnętrznie zróżnicowanej) cywilizacji, zdecydowały formy aktywności ludzi warunkowane charakterem otoczenia przyrodniczego . Globalne spojrzenie na ten obszar charakteryzowało także etnologię lat 50., 60. i 70. X X wieku. Była to przede wszystkim etnologia anglosaska, ponieważ to właśnie uczeni z tego kręgu i tradycji badań tzw. kultury społecznej, dali po¬ czątek pierwszemu środowisku badawczemu, zajmującemu się terytorium śródziemnomorskim . Rozpoczęli badania skupiające się przede wszystkim na za­ gadnieniach dotyczących systemu pokrewieństwa, hierarchii oraz stratyfikacji społecznej czy dystrybucji władzy. Jednakże z biegiem czasu pojawiły się głosy krytykujące opisywanie Śródziemnomorza w kategoriach „regionu". Udowadnia¬ no, że jest to zabieg sztuczny, dokonujący obiektywizacji przedmiotu badań, w celu łatwiejszego skupienia się na zagadnieniach takich, jak np. honor i wstyd, kliente19 20 16 Inne to np. histoire immobile Le Roy Ladurie, czy histoire serielle Chaunu (W. Wrzosek, Historia — kultura — metafora, Wrocław 1995, s. 51. W. Wrzosek, dz.cyt., s. 53. Tamże, s. 78-83. Tamże, s. 104. M . Trojan, Wprowadzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze, „Acta Universitatis Wratislaviensis" nr 1634, Seria Etnologia, z. 3, Wrocław 1994, s. 178; D. Albera, A. Blok, C. Bromberger, Préface, w: L'anthropologie de laMéditerranée/Anthropology of the Mediterranean, red. D. Albera, A. Blok, C. Bromberger, l'Atelier méditerranéen, Paryż 2001 (http://www.adam.mmsh. univ-aix.fr/Med_anthropology/Preface_Medanthropology). Do prekursorów i twórców etnologii śród­ ziemnomorskiej zaliczyć należy przede wszystkim J. Pitt-Riversa, z inicjatywy którego w 1959 roku doszło do pierwszej konferencji na ten temat. Oczywiście, podkreśla się, że tematyka śródziemnomorska gościła w badaniach już dużo wcześniej (w latach 30. XXX w. C. Parain oraz F. Benoit, pozostając w nur­ cie prac etnograficzno-archeologicznych, próbowali przeprowadzić porównanie techniki współczesnej i antycznej po obu stronach wybrzeża M. Śródziemnego). Lecz to właśnie spotkanie, oraz kolejne z 1960 roku i publikacje, jakie były ich owocem, skrystalizowały i sformalizowały zarazem wiele pojęć, zakres tematyczny i metody badawcze, stosowane odtąd przez wiele lat w badaniach tego terenu. 17 18 19 20 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 129 lizm czy familiaryzm, które są niczym więcej — według krytyków—jak stereoty­ powymi kryteriami badawczymi. Krytycy pochodzili przede wszystkim z regionu śródziemnomorskiego i również prowadzili tam swoje prace badawcze. Ocenili oni pojęcie „Śródziemnomorze" jako fantazmat, którym posługiwali się badacze przy­ bywający z Północy. Oskarżano tych właśnie badaczy o ignorowanie lokalnych — „śródziemnomorskich" — naukowców i ich warsztatu badawczego . Sceptycy, nieufnie nastawieni do traktowania pojęcia „Śródziemnomorze" jako podstawowej kategorii badawczej, postrzegali je raczej jako konglomerat wyobrażeń rodem z turystyki w połączeniu z pustymi znaczeniowo terminami naukowymi. Tacy badacze, jak np. H . Dresen czy B. Lortat-Jacob, obarcza¬ li etnologię odpowiedzialnością za wykoncypowanie idei Śródziemnomorza, a szczególnie tych pojęć, które miały skupiać w sobie „ducha" tego obszaru i ja­ kie weszły do ogólnego obiegu kultury (nie tylko naukowej), jak np. wspomniany powyżej syndrom utraty honoru czy machisme . Etnologia zatem miałaby po¬ wołać do istnienia, a przynajmniej tchnąć życie w coś, co było od początku tylko konstruktem naukowym. Sprzyjało to „uegzotycznieniu" mieszkańców terenów śródziemnomorskich i odseparowaniu tego obszaru kulturowego od Europy . 21 22 23 24 Teren ten był postrzegany jako homogeniczny . Oprócz tego chętnie stosowano inne uogólniające pojęcia, jakie miały opisywać jego dynamikę kulturową. Tak więc stosowano termin „mieszanka kulturowa", jaką miała tworzyć nieustanna wymiana idei, towarów, technik, muzyki itp. Sprzyj ać jej miało środowisko śródziemnomorskie. Jednak do mitu naukowego zaliczyć można wyobrażenie „mieszania się" na tak zróż­ nicowanym obszarze. Nawet w okresie względnej harmonii, jaka panowała w Śródziemnomorzu (szczególnie w miastach portowych w X I X - X X wieku), nie dochodziło do owego „mieszania się", lecz co najwyżej do pokojowej koegzystencji różnych grup i społeczności reprezentujących odmienne kultury językowe, religijne itp. Zasadniczą przeszkodą było wyznanie. Nie należy zapominać o tym, że Śródziemnomorze to ko¬ lebka trzech wielkich religii monoteistycznych, które z trudnością akceptowały mał¬ żeństwa pomiędzy wyznawcami różnych religii. Strzeżono swojej odmienności, prze¬ strzegając chociażby licznych tabu kulinarnych, a ich korzenie wyrastały z zakazów i nakazów religijnych (jak np. zakaz jedzenia wieprzowiny u Żydów, zakaz picia al¬ koholu u muzułmanów, nakazanie przestrzegania postu w piątek u chrześcijan). Do- 21 Zob. „Current Anthropology" nr 20 z 1979 roku, gdzie swoje artykuły na ten temat opublikowali T. Papadopoullos, J.B. Aceves, C. Esteva-Fabregat. C. Bormberger, J.-Y. Durand, Conclusion: Faut-il jeter la Méditerranée avec l'eau du bain?, w: L'anthropologie... (http://www.adam.mmsh.univ-aix.fr/Med_anthropology/Conclusion_Med-Anthropology, 2003). Sztucznie kontrastowano Europę północną ze śródziemnomorską, której nadawno wręcz cechy „Orientu" europejskiego. Z drugiej strony, istniała silna opozycja w etnocentrycznym dyskursie nauko­ wym, gdzie podkreślano odrębność i nieprzystawalność świata kultury arabskiej do „europejskiego" Śródziemnomorza (D. Albera, dz.cyt., s. 10). J. Pitt-Rivers, Anthropologie méditerranéenne, w: Les sociétés rurales de la Méditerranée, red. B. Kayser, Aix-en-Provence 1986, s. 5-22. 22 23 24 �Inga Kuźma 130 datkową barierą było pochodzenie etniczne. Tak więc migracje, wymiana i sąsiedz¬ two nie oznaczają fuzji i melanżu. Innym wyobrażeniem naukowym (i zarazem stereotypem) było traktowanie Śródziemnomorza jako obszaru kulturowego „autentycznego". Za tym stoi ide¬ alizowanie terenów, których gospodarka była bardzo skromna. To zaś wiąże się np. z XX-wiecznym mitem „diety śródziemnomorskiej", której podstawą są zbo¬ ża, następnie owoce i warzywa, produkty mleczne, mięso i ryby, tłuszcze i cukry, zaś uzupełnia to lampka wina (najlepiej czerwonego) raz dziennie. Obraz ten nie liczy się zupełnie z rzeczywistością ekonomiczną i gospodarczą, która jest bardziej zróżnicowana. Owa wymieniona powyżej „piramida" produktów spo¬ żywczych, tak zalecana przez współczesnych dietetyków ze względu na swoje walory zdrowotne, jest wynikiem biedy i skromnej gospodarki. Gdy tylko po­ zwalają na to środki, jest szybko zamieniana na obfitszą w węglowodany i lipidy przez „rdzennych" mieszkańców terenów śródziemnomorskich, praktykujących j ą z konieczności. Pierwotnie taki skład posiłków nie miał nic wspólnego z aktu¬ alnym, potocznym rozumieniem terminu „dieta", oznaczającego specjalny spo¬ sób odżywiania się z powodów medycznych czy estetycznych. Etnolodzy jednak najchętniej rozwijali pojęcia, które według nich miały opisać specyfikę społeczną świata śródziemnomorskiego. Przede wszystkim są to wartości już przywoływane wcześniej, jak m. in.: syndrom utraty honoru, zemsta, klientelizm czy postawa macho mężczyzn śródziemnomorskich. Oczywiście, postawa taka, jak np. machisme, jest równie dobrze znana chociażby wśród kowbojów północnoame¬ rykańskich. Warto podkreślić jednak, że owe terminy potocznie stosowane do opisu i pośrednio do wyjaśnienia fenomenu kulturowego Śródziemnomorza, wpłynęły na autoidentyfikację mieszkańców tego terytorium. Można się nimi zajmować, ale ra¬ czej biorąc pod uwagę ich intensywność i modulacje, jakim ulegają, a nawet to, czy w postaci wymogów prawa budują ogólną świadomość zbiorową i na ile przenikają do zachowań indywidualnych . Nie powinno się jednak poprzestać na konstatacji, że w ogóle występują lub nie występują. Nie wystarczy to bowiem do postawienia wnio¬ sku, iż w związku z tym mamy (bądź nie mamy) do czynienia z „kulturą śródziemno¬ morską" (ponieważ mielibyśmy j ą także właśnie w Ameryce Północnej). Aby lepiej zrozumieć, jakie znaczenie mają pewne postawy dla kształtowania się tożsamości jednostek i społeczności oraz co wchodzi w skład obowiązujących wartości i norm, wielu etnologów inspiruje się literaturą piękną autorów pochodzących z krajów śród¬ ziemnomorskich lub zafascynowanych ich kulturą i o niej piszących. Są to pisarze znani też w Polsce, jak np. Nikos Kazantzakis, Lawrence Durell, Naguib Mahfouz, Frederico Garcia Lorca, Jean Giono i inni . 25 26 25 J. Pitt-Rivers analizował w wielu pracach, do jakiego stopnia wyzwiska dotyczące braku honoru, szargające go itp., stanowią przedmiot sankcji prawnych w prawodawstwie większości państw śród­ ziemnomorskich (Bromberger, Durand, dz.cyt.). Zob. C. Shore, Anthropology, literature, and the probleme of Mediterranean identity, „Journal of Mediterranean Studies, 1995, z. 5, s. 1-13; J. Llobera, The anthropology of southwestern Europe: the way forward, „Critique of Anthropology" 1987, nr 7, s. 101-118. 26 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 131 Można jednak spotkać takie propozycje badawcze, które podążają za trady­ cją anglosaską, czyli pozostając w kręgu zainteresowań kulturą społeczną, sku­ piają się już na nowych problemach, jakie j ą charakteryzują. Do tradycyjnych zagadnień badawczych należy struktura rodzinna, systemy pokrewieństwa, na­ zewnictwa itp. Współczesna badaczka tej tematyki na gruncie śródziemnomor­ skim — M.-E. Handman, odnotowuje daleko idące zmiany w strukturze rodziny związane z pojawieniem się nowej jej formy: rodziny zdekomponowanej. Jest to zarazem rodzina rekonstruowana po rozwodzie, złożona z krewnych i dzieci eks-małżonków i nowych małżonków. Zmiany takie zachodzą również na połu­ dniu Europy, wraz z przemianami dotyczącymi warunków adopcji czy legalizacji związków homoseksualnych . Innym — stosunkowo nowym — zagadnieniem, którym zainteresowali się etnolodzy, jest turystyka. Jest to szczególnie ciekawy temat dla tych, którzy zajmują się Śródziemnomorzem. To ważny czynnik wpływający na wizerunek tego obszaru, na takiej samej zasadzie jak „nie można zrozumieć Nuerów, nie pytając o ich stada" . A zatem opisywane są stosunki z nowo przybywającymi „obcymi", proces transmisji i adaptacji tradycji oraz obieg wytworów lokalne¬ go rzemiosła, także komercjalizacja tradycji regionalnych i włączanie w skład „dziedzictwa kulturowego" coraz to nowych elementów. Zagadnienia te wiążą się ściśle z innym problem, bardzo współczesnym, jakim jest globalizacja kul¬ tury i gospodarki, także techniki, wierzeń, stylów życia itp. Stwarza ona pole do „kreolizacji" vel „metyzacji" kultury. Te pojęcia zaś prowokują do podjęcia kolejnych dyskusji. Co ciekawe, pewnym rzeczywistym „starym" novum w badaniach Śródziemnomorza jest problematyka z zakresu antropologii religii i wierzeń. „Starym", ponieważ — choć zostało już wspomniane powyżej, że jest to teren, gdzie naro¬ dziły się religie monoteistyczne — badacze anglosascy niewiele uwagi poświę¬ cali właśnie temu tematowi. Jeśli ich uwaga skupiała się na tym przedmiocie, to nie wychodząc poza ujęcie Durkheima: ową „Durkheimowską ortodoksję, po¬ legającą na analizie logiki społecznej ze szkodą dla logiki symbolicznej", jak surowo określiła ich podejście G. Charuty . Dziedzictwo Braudela zaowocowało więc pielęgnowaniem wyobrażenia o Śródziemnomorzu jako o pewnym odrębnym i swoistym kulturowo-przestrzennym układzie. Szukano terminów, które najlepiej potrafiłyby obszar ten opisać 27 28 29 27 M.-E. Handman, La famille et les nouvelles objets de l'anthropologie en Europe du Sud, w: L'anthropologie. , dz.cyt. J. Boissevain, Insiders and Outsiders: Mass Tourism and the European South, w: L 'anthropologia... , dz.cyt. G. Charuty, Du catholicisme méridional à l'anthropologie des sociétés chrétiennes, w: L'anthropologia... , dz.cyt. Warto wspomnieć, że studia dotyczące np. katolicyzmu na obszarze śródziemnomor¬ skim nie ograniczają się do analizy wąsko rozumianej warstwy symbolicznej, lecz także do kwestii obyczajowych, czyli w jaki sposób praktyka religijna przekłada się na zachowania kulinarne, konstruo¬ wanie wyobrażeń na temat męskości i kobiecości, traktowanie choroby i zdrowia, rodziny itp. 28 29 �Inga Kuźma 132 i wyjaśnić jego specyfikę. Tę ideę można odnaleźć w antropologii anglosaskiej, która w pewnym sensie stała się „założycielką" etnologicznej specjalizacji śród¬ ziemnomorskiej. Rozwinęła ona ukonstytuowaną przez Braudela tradycję. Choć koncepcja ta spotkała się później z krytyką i odrzuceniem w ramach tendencji szukania „własnego głosu" i „przemawiania we własnym imieniu" — co repre¬ zentowali badacze wywodzący się z lokalnych, narodowych i językowych grup śródziemnomorskich, trudno było im uniknąć odwoływania się do idei „śródziemnomorskości". Szczególnie, kiedy skupiali się na problematyce partykularyzmów kulturowych. Wtedy idea „śródziemnomorskości" staje się łatwą pokusą w wyjaśnianiu ich natury. 3. Śródziemnomorze — jedność w wielości? Jednakże, czy „świat śródziemnomorski" jest tym światem rzeczywiście, czyli pewnym uniwersum — jednostką, całością o spójnym znaczeniu i korpusie cech? Jest to „świat" bardzo rozległy, rozciągający się przecież od Europy, przez Azję po Afrykę, obejmujący trzy różne wyznania monoteistyczne i inne religie, które także istnieją na tych terenach. Kształtuje go i zamieszkuje wiele narodów, etni i wspól¬ not. Odkąd terminy „region" i „regionalizm", zaczęły być używane przez badaczy wywodzących się ze wspomnianych obok Europy dwóch innych kontynentów, zy¬ skały one odmienny kontekst niż w latach 50. i 60. X X wieku, gdy „monopol" na nie spoczywał w rękach badaczy przyjmujących postawę europocentryczną. W owej zmianie punktu widzenia szukać można korzeni postawy badawczej, która kładzie nacisk na paradoks, jaki kształtuje Śródziemnomorze. Jawi się ono jako „obszar płynny, lecz o ostrych granicach" , gdzie sąsiadują ze sobą skrajnie przeciwne zwyczaje i tradycje. „Płynność" ta zauważalna jest w swoistym „po¬ krewieństwie rodzinnym", które do pewnego stopnia łagodzi napięcia między owymi przeciwieństwami (do czego odwołał się C. Bromberger w wystąpieniu inaugurującym V I I I konferencję SIEF na przełomie kwietnia i maja 2004 roku w Marsylii, przypominając, że podczas dyskusji dotyczącej nowego muzeum, za¬ proponował tę parafrazę z L. Wittgensteina w odniesieniu do Śródziemnomorza D. Albera ). Inną kwestią jest zasadność prowadzenia studiów porównawczych. Tutaj także Śródziemnomorze odkrywa swoje paradoksalne oblicze, ponieważ to nie podobieństwa dostarczają usprawiedliwienia dla wdrożenia tego typu projektów naukowych. Dostarczają ich różnice, jako że jest to terytorium, gdzie właśnie zróżnicowanie oraz konfrontacja z obcością, uformowały ogólną „logikę" kultu30 31 30 C. Bromberger, J.-Y. Durand, dz.cyt, za: Limitesflous, frontières vives. Des variations culturelles en France et en Europe, red. C. Bromberger, C. Morel, Paris 2001. Réinventer un musée. Le Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée, Paris 2002, s. 113-114 (cz. Le musée en debat). 31 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 133 rową (na tej właśnie obserwacji opierają się zwolennicy „podobieństwa rodzin­ nego" kultur/kultury śródziemnomorskiej). Tutaj, jak nigdzie indziej być może (choć jest to stwierdzenie na pewno przyczyniające się do powstania następnego mitu na temat Śródziemnomorza), okazało się z całą ostrością, jak ważna jest opozycja swój/obcy w kształtowaniu autowizerunku oraz obrazu „innego". W ra¬ mach takiego podejścia etnolodzy prowadzili badania, które pozwoliły im od¬ notować specyficzne sytuacje ostentacyjnego podkreślania swojej odmienności, separatyzmu, ale także pokojowego współżycia. Stawiano tezę, że do wytyczenia granic między poszczególnymi kulturami różnego typu służy (służyło) w świecie śródziemnomorskim kilka zjawisk. Wy¬ mienione zostały już wcześniej tabu kulinarne, gdzie zasadniczą kategorią jest opozycja czyste/nieczyste, stosunek do alkoholu, czy też tego, co męskie i tego, co żeńskie, publiczne/prywatne itp. Z drugiej strony, porządkowanie świata róż­ nych kultur i społeczności odbywa się według owych wymienionych powyżej opozycji i kategorii — wspólnych dla tak odmiennych kultur i grup. Świat śródziemnomorski może być postrzegany jako obszar, gdzie różnorodne tożsamości konstruują się nawzajem na zasadzie lustrzanych odbić, konfrontacji, separacji, ale też dialogu, który jest możliwy dzięki „rodzinnemu pokrewieństwu" kulturowemu. Dlatego też autorzy przywoływanej już pozycji L'anthropologie... (niektórzy z nich — jak np. C. Bromberger czy D. Albera — współpracują rów¬ nież przy tworzeniu projektu nowego muzeum Cywilizacji Europy i Śródziemnomorza w Marsylii), dochodzą do wniosku, że tym procesem kulturowym, któ¬ ry dominuje w obrębie Śródziemnomorza, jest „kreolizacja". Zaznaczyć jednak trzeba, że pojęcie „regionu śródziemnomorskiego" straciło w wielu oczach swoją siłę, ponieważ zmieniło się postrzeganie samego basenu Morza Śródziemnego i jego roli politycznej, ekonomicznej czy kulturowej (mniej więcej od lat 80. i 90. X X w.). Zaczęto wtedy stosować terminy „antropologia Europy" oraz „antropologia Bliskiego Wschodu", a wycofywać z nazewnictwa „antropologię śródziemnomorską". Morze Śródziemne było postrzegane przez niektórych jako granica pomiędzy kontynentami i kulturami, a nie jako wspólnie podzielany obszar wymiany. W opozycji stawiać zaczęto umacniającą się na jed¬ nym brzegu Unię Europejską—jako symbol europejskości właśnie, a na drugim państwa islamskie (postrzegane szczególnie ostatnio przez niektóre środowiska jako zagrażające ładowi świata cywilizacji zachodniej ). Podejmowane są jednak inicjatywy, także na poziomie międzyrządowych or¬ ganizacji, dążące do zjednoczenia oraz umacniania podłoża służącego wymianie. W tym celu Unia Europejska zawiązała ścisłą współpracę z państwami nieeuro¬ pejskimi z wybrzeży śródziemnomorskich (co było efektem wieloletnich wcześ¬ niejszych wspólnych przedsięwzięć). Zaowocowało to deklaracją o współpracy przyjętą w 1995 roku na konferencji w Barcelonie. Jednym z trzech punktów 32 32 D. Albera, L'anthropologie..., dz.cyt., s. 7. �Inga Kuźma 134 owej kooperacji jest wymiana i współpraca kulturalna (w rozumieniu edukacji, wspólnych projektów. w tym artystycznych. pielęgnacji dziedzictwa kulturowe­ go itp.) . Ci. którzy podejmują te działania. starają się przezwyciężyć przeszłość. nad którą ciążą liczne konflikty i antagonizmy (chociażby napięcia. jakie cią­ żą nadal lub ciążyły na stosunkach między Chorwatami. Serbami czy Bośnia­ kami. Libanem a Syrią. Autonomią Palestyńską a Izraelem. Kurdami. Turkami a Irańczykami). To prawda. że Śródziemnomorze widziane z takiej perspektywy — przemocy i niezgody. dostarcza wielu przykładów na „szok kulturowy" czy zderzenie kultur . Nie należy zapominać także. że ciemną kartą historii śród¬ ziemnomorskiej jest kolonizacja i przypisywana sobie przez kraje europejskie supremacja nad społecznościami i kulturami z innych nieeuropejskich wybrzeży Morza Śródziemnego. Zaś postulowanie i prowadzenie współpracy. która służyć ma np. pomocy krajom rozwijającym się. zaszczepia na ich grunt ideę postę¬ pu ekonomicznego. rozwoju gospodarczego. z samej swej istoty obcego owym wschodnim czy północnoafrykańskim kulturom (jej korzenie wywodzą się z eu­ ropejskiego Oświecenia). Sama nazwa „Śródziemnomorze" powstała w Europie i konotacja. jaką nadaje jej nieeuropejski świat „śródziemnomorski". ma niewie¬ le pozytywnych kart w ich oczach — najważniejszym negatywnym skojarzeniem jest wspomniana już kolonizacja i jej konsekwencje. Warto przywołać historię samej nazwy „Śródziemnomorze". Jest to słowo. które weszło na stałe do języ­ ków europejskich dopiero w X V I I I wieku. Pierwszym humanistą nowożytnego świata europejskiego. który się nim posłużył. był J. Amyot z X V I wieku. Użył on zwrotu mer mediterrane w znaczeniu morze „pomiędzy terytoriami". „środko­ we". Nazwa ta została umieszczona pierwszy raz na mapie w 1737 roku i odtąd weszła do łaciny i języka angielskiego. Oczywiście. określenia służące opisaniu tego morza wywodzą się już ze starożytności. Grecki geograf Strabon określał owo morze wewnętrzne „naszym morzem" — mare nostrum. Określenie to prze­ jęli Rzymianie. Arabowie nazywali je Bahr al abiad al moutawassat — „białe środkowe morze". a Turcy: Ak Deniz — „białe morze". w opozycji do Morza Czarnego. Współcześnie jednak coraz częściej spotkać można w odniesieniu do Morza Śródziemnego określenie „wielki błękit". co wiąże się ściśle z idyllicz¬ nym obrazem upowszechnianym przez foldery turystyczne . Poza tym w krajach arabskich nazwa „Śródziemnomorze" była używana przez nieliczne mniejszo¬ ści pochodzenia niearabskiego i niemuzułmańskie. jak np. Koptów z Egiptu. w celu zaakcentowania swojej odrębności i odmiennych korzeni. Co więcej. tymi. którzy kładli nacisk na pewnego rodzaju synkretyzm między Wschodem a Zachodem Śródziemnomorza. byli z reguły intelektualiści europejscy. zachodni. 33 34 35 33 P. Wiśniewska, L'anthropologie..., dz.cyt., s. 11. G. Le Bellegui, Echanges culturels en Méditerranée: la convention AFAA/OCM, la Thèse de DESS, directeur J. Bonniel, Faculté d'Anthropologie de Lyon-Lumière II, 1997/1998, s. 46 (http://cortex-culturemploi.com/france/memoire/fichiers/lebellegui.rtf, 09.02.2005). P. Wiśniewska, w: L'anthropologie..., s. 8. 34 35 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 135 szczególnie francuscy. Co za tym idzie, idea jedności świata śródziemnomorskiego jest bliższa temu „kręgowi kulturowemu" niż populacjom arabskim. Intelektualiści arabscy, przychylnie traktujący ową ideę, należą do wyjątków, jak np. Egipcjanin Taha Hussein piszący w latach 30. X X wieku o dziedzictwie greckim świata kul¬ tury egipskiej . Morze Śródziemne zapisało się o wiele pozytywniej w pamięci właśnie zachodniego świata europejskiego — utożsamiane jest z największym roz¬ kwitem naszego kontynentu i traktowane jako fundament europejskiej tożsamości. Dla żyjących po drugiej stronie morza, wszelkie nieszczęścia, okupacja, najeźdźcy, przybywali właśnie zza tego morza — za nim kryło się niebezpieczeństwo . Przekształca się więc postrzeganie różnic geograficzno-kulturowych. W pew¬ nym stopniu zmianie ulega także tradycja badawcza i językowa samych etnolo¬ gów. Wspominałam już wcześniej, że najdobitniej zaznaczyli swoją obecność na obszarze badań śródziemnomorskich naukowcy z kręgu języka angielskiego, sprzyjający oglądowi kultury z tzw. perspektywy społecznej. Zaś etnologia fran¬ cuska przez długi czas (obok innych etnologii narodowych, jak hiszpańska czy włoska), w niewielkim stopniu stanowiła skład owej większej „etnologii śród¬ ziemnomorskiej". Szansą dla tych narodowych śródziemnomorskich etnologii było dostrzeżenie, jak wiele tematów z tego obszaru kulturowego jest ignorowa¬ nych przez badaczy anglosaskich, ponieważ przypisywali je folklorystyce (np. wierzenia, magię, kosmologię; nie były poruszane także inne zagadnienia, jak np. technika czy religia). Zauważa się obecnie, że pojęcie „Śródziemnomorze" obarczone jest etnocentryzmem, jaki występuje u podstaw wyodrębniania tego lub innego „obsza¬ ru kulturowego". Traktuje się je jako konglomerat różnych tradycji, języków, religii, stylów życia itp. Badania na jego temat balansują pomiędzy pułapką tra¬ dycyjnie rozumianego komparatyzmu a współczesną odmianą „gęstej" monogra¬ fii wybranego przypadku. Jednak obraz „Śródziemnomorza" został wzbogacony o nowe studia z dziedzin przez długi czas zaniedbywanych przez antropologię an¬ glosaską, a włączonych do oficjalnych badań m.in. przez etnologię francuską. „Śród­ ziemnomorze" jest to temat ciągle inspirujący naukowców do poszukiwań. Obecnie, na przykład, w tym kręgu zainteresowań pozostaje francuska grupa badawcza pod kierownictwem J.-R. Henry'ego i R. Ilberta, skupiona wokół Maison Méditer­ ranéenne des Sciences de l'Homme w Aix-en-Provence . Od 2002 do 2004 roku 36 37 38 36 G. Le Bellegui, dz.cyt., s. 48. Zob. wstęp autorstwa Y. Lacoste'a do nr 94 „Herodote", tytuł numeru: Europe du Sud, Afrique de Nord, 3 trymestr 1999, Ed. de la Découverte, za: M.L. Lafforgue, Les lieux dans les pays arabes bordiers de la Méditerranée, La thèse de DESS, directeur: Fabre Lextrait, Université Paris VIII, 2001/2002, www.artfactories.net/IMG/pdf/desslaetitialafforgue.pdf, s. 9-10 (09.02.2005). Jest to ośrodek powołany przez Ministerstwo Nauki Republiki Francuskiej w 1992 roku, w kon­ tekście wydarzeń I wojny w Zatoce Perskiej, którego celem było ustanowienie ram współpracy na¬ ukowej europejsko-śródziemnomorskiej (ze szczególnym naciskiem na takie właśnie określenie, za¬ miast — pierwotnie zakładanego — ośrodka studiów europejsko-arabskich, co mogłoby przypominać o wcześniejszych antagonizmach). Jego pracownicy naukowi i kontraktowi badacze oraz naukowcy interesujący się Śródziemnomorzem, pracujący także w innych częściach świata, brali udział w two37 38 �Inga Kuźma 136 realizowali oni interesujący projekt „La Méditerranée: un système relationnel?", który z założenia jest interdyscyplinarny oraz ma za zadanie zmobilizować lokal¬ ne ośrodki naukowe i grupy badawcze, wokół czterech głównych zagadnień, ta¬ kich jak czas, wymiana, przyszłość, a także mity i pamięć w obrębie „Śródziemnomorza" oraz w kontekście „śródziemnomorskości" znanej z historii i tradycji badawczej. * * * Śródziemnomorze może być aktualnie nazwane „antropologicznym obszarem badań" , lecz już nie „obszarem kulturowym" czy „regionem etnograficznym". Trzeba bowiem unikać pułapek, jakie zastawia czysty esencjalizm, który sprzyja utożsamianiu kultury z miejscem jej występowania. Postawą bardziej zrównowa­ żoną byłby „esencjalizm krytyczny" . Obszar ten staje się najlepszym „laborato­ rium" etnologicznym, gdzie spotykać się mogą badacze — „tubylcy śródziemno¬ morscy" oraz wywodzący się spoza niego, by pracować nad pojęciem tożsamości zbiorowej czy znaczeniem pojęcia „miejsce" („przestrzeń kulturowa") w teorii antropologicznej. Co więcej, w niektórych pracach, w tym muzealnych — przede wszystkim dotyczących nowego muzeum w Marsylii, które mają za cel powiązać ściślej ideę Śródziemnomorza z tym, co rozumie się przez kulturę europejską — musi dojść do realnych przewartościowań i przełamania stereotypowych wy¬ obrażeń na temat korzeni kulturowych, wzajemnych relacji oraz zapożyczeń (co zaważy na projektach ekspozycji). Koncepcja, która proponuje rozumienie Śródziemnomorza jako „projektu ba¬ dawczego", a nie jako danego „terenu" czy „obszaru kulturowego", wpisuje się w nowoczesne podejście istniejące w antropologii. Terytorium to jest obiektem nie tylko naukowego zainteresowania, lecz — mając w pamięci chociażby histo¬ rię starożytną — „od zawsze" poddawane było rozmaitym wpływom i zabiegom politycznym i ideologicznym. Jak określił to R. Ilbert w swoim seminaryjnym wystąpieniu , teren ten może być traktowany jako rodzaj „zwrotu retoryczne¬ go" bądź jako swoista „forma dyskursywna" przez jednych odbierana jako pu39 40 41 rzeniu ostatniej tak poważnej pozycji z tego zakresu tematycznego: L'anthropologie de la Méditerranée/Anthropology of theMediterranean (przywoływanej przeze mnie kilka razy jako źródło). Oprócz tego ośrodek ten uczestniczy aktywnie w pracach programowych Musée des Arts et Traditions Popula­ ires w Paryżu. Innym efektem wspólnej pracy była międzynarodowa konferencja S.I.E.F. przy współ­ udziale stowarzyszenia A.D.A.M. — Association d'Anthropologie Méditerranéenne i Musée des Arts et Traditions Populaires oraz M.M.S.H., poświęcona tematyce postrzegania „obcości" i „swojskości" w kontekście Śródziemnomorza i zarazem Europy (Marsylia, 26-30 IV 2004). D. Albera, w: L'anthropologie..., dz.cyt., s. 13-14. Tamże. R. Ilbert, dz.cyt. 39 4 0 41 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 137 sta, ideologiczna, przez innych jako pełen życia koncept. Można także myśleć 0 nim jak o pewnej „konfiguracji": cech, idei, sposobów badania. Perspektywa zaproponowana przez Ilberta proponuje ujęcie Śródziemnomorza jako „systemu relacyjnego". Ilbert zaproponował zarazem zdefniowanie tego terytorium jako swoistego „paradygmatu". Cechy zasadnicze tak rozumianego Śródziemnomorza to obecność silnych i wyrazistych ośrodków władzy i dominacji, związków bazujących na wymianie, nawiązywaniu kontaktów i zaciąganiu więzi oraz wy¬ stępowanie zależności pomiędzy środowiskiem a rodzajem cywilizacji, między czynnikami politycznymi a kulturowymi. Ilbert dlatego obstaje przy określeniu „paradygmat", albowiem uważa, że w dalszym ciągu światy europejski i arabski pozostają pod wpływem owych cech. Znajdują one odbicie w świadomości spo¬ łecznej i indywidualnej mieszkańców Śródziemnomorza. Ponieważ „paradygmat" ów opiera się na relacyjności, to najważniejszymi aspek¬ tami dla zrozumienia fenomenu Śródziemnomorza są przede wszystkim zmiana, destabilizacja, dekompozycja i dekonfiguracja. Te pojęcia budują istotę „Śródziemnomorza". Poddawane jest ono co prawda procesowi wytyczania ram przestrzen¬ nych — terytorialnych, centrów i peryferii, ale z jego natury wynika „dekonstrukcja" 1 wiążąca się z nią płynność oraz nieostrość wyznaczonych granic i ośrodków, dyna¬ mika wymiany niosąca za sobą dynamikę kultury, negocjacje i konflikty. Warto przypomnieć na koniec słowa innego wybitnego znawcy problematyki śródziemnomorskiej — P. Matvejevića, które najlepiej chyba podsumują dwoistość myślenia na temat owego obszaru — postrzeganego jako jednolity ze względu na „podobieństwa rodzinne" i zarazem charakteryzującego się wielką kulturową różnorodnością. W efekcie powstaje wrażenie „pluralistycznej jedności", którą nie jest łatwo opisać, choć dyscypliny związane ze Śródziemnomorzem ciągle usiłu¬ j ą to czynić : „Trudno wytłumaczyć, co nas skłania, by ciągle od nowa układać śródziemnomorską mozaikę, ponownie sporządzać katalog jej składników, spraw¬ dzać, co znaczy każdy z osobna lub ile jest wart jeden w porównaniu z drugim (...). Narody i rasy od wieków łączyły się tu i dzieliły, zbliżały lub wzajemnie przeciw¬ stawiały, może bardziej niż w jakimkolwiek innym miejscu na tej planecie. Pod¬ kreślanie cech czy podobieństw, a pomniejszanie różnic czy konfliktów byłoby przesadą. Śródziemnomorze to nie tylko historia. ( . ) Śródziemnomorze to coś więcej niż tylko przynależność. (...) Śródziemnomorze i mówienie o nim są nierozłączne" . 42 43 42 F. Cassano, http://periples.mmsh-univ-aix.fr/med-representatrions/ (10.02.2005). P. Matvejević, Brewiarz śródziemnomorski, Sejny 2003, s. 14-16. Kwestia dotycząca tego, jak ów dyskurs kształtował się i kształtuje nadal w przypadku spojrzenia nieeuropejskiego, czy tak odległego kulturowo od Śródziemnomorza — wydawałoby się — jak perspektywa polska, zasługuje na dalsze studia. 43 �Inga Kuzma 138 Inga Kuzma WHAT IS THE MEDITERRANEAN BASIN TO MODERN EUROPEAN ETHNOLOGY? SELECTED PROBLEMS (Summary) The article describes a research problem, which relates to the modern ethnological understanding of the concept of „area", using the Mediterranean Basin as an example. The Basin is one of the more distinct cultural territories, present in the research tradition of ethnology, mainly western ethnology. The contemporary political and economic changes affect the ideas of the European cultural identity, including that of its regions and cultural areas. The roots of the so-called European character, its place in Europe (also understood as the sources of specific symbols and values) at the intersection of these phenomena, which is called the South and the North, the East and the West, are re-examined. It is still meaningful to ask questions about the place of the „otherness"/„distinctness", the dimension of „strangeness" in the seemingly tamed world, about the sense to build the cultural identity in the decentralized reality of today, which, generally speaking, is subjected to two opposing forces: conscious decentralization and search for locality and (often) subconscious subordination to unification. Programme transformation that Musée des Arts et Traditions Populaires is presently undergoing is part of this context. The museum will be moved from Paris to Marseille and renamed to Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée (planned to be opened in 2008). It is this project that is the axis around which the problems discussed in the article are focused: 1. what is the modern understanding of such concepts as „cultural space", „region" and „cultural area"; 2. the history of the formation of the scientific concept that describes a specific cultural identity, i.e. the Mediterranean Basin; 3. how selected western ethnological research centres dealing in the problems of the Mediterranean Basin solve the problem of its metaphorization, when it is no longer treated as a real territory but it is moved to the level of pure research category. �Lud, t. 90, 2006 ROMAN K. ZACZKIEWICZ Faculty of Business Dublin Institute of Technology NIENAWIŚĆ N A TLE ETNORELIGIJNYM A FUTBOL W SZKOCJI. PRZYPADEK CELTICU GLASGOW ORAZ GLASGOW RANGERS W sierpniu 2006 roku światową prasę obiegła wiadomość dotycząca ukarania Artura Boruca, polskiego bramkarza Celtic Glasgow. Boruc dostał pouczenie od szkockiej policji za prowokacyjne przeżegnanie się na stadionie rywala podczas meczu derbowego z Glasgow Rangers. Incydent nie został zarejestrowany przez kamery, prokurator opierał się na raporcie policji i relacjach świadków. Dlaczego rzekomo wykonany akt krzyża wzbudził takie niezdrowe emocje w Szkocji? Zanim przestąpię do wyjaśnienia, ubiorę swój artykuł w pewne teoretyczne ramy. Sport jest nad wyraz efektywny i efektowny w tworzeniu wrażenia przy¬ należności do danego narodu. Sport to w słowach australijskiej antropolożki Ca¬ therine Palmer „kulturowy fenomen, który rozpala emocje, napędza gospodarkę i kształtuje politykę" . Jest częścią składową naszego życia społeczno-kulturowego. Piłka nożna zajmuje szczególne miejsce w badaniach nad rolą sportu. Jest sportem globalnym, który popularnością prześciga wszystkie inny dyscypliny sportowe. Klasyk teorii narodu i nacjonalizmu Eric Hobsbawm pisał o realno¬ ści, namacalności drużyny składającej się z jedenastu piłkarzy, którzy na boi¬ sku reprezentują naród (będący wyobrażoną wspólnotą milionów) . Poza nim, na trybunach siedzą kibice wymalowani w narodowe barwy, odziani w szaliki i koszulki swoich drużyn. W ten sposób świadczą o byciu wspólnotą: lokalną podczas spotkań ligowych oraz narodową w czasie potyczek na szczeblu repre¬ zentacyjnym. 1 2 Piłka nożna w Szkocji jest najpopularniejszym sportem i od ponad stu lat roz­ pala do białości szkockie głowy. W zeszłym stuleciu wygrana z Anglią wprawiała Szkotów zawsze w doskonałe samopoczucie. Był to sport, poprzez który Szkoci manifestowali swoją odrębność od Anglików, z którymi nadal wspólnie tworzą 1 C. Palmer, Introduction: Anthropology and Sport, „Australian Journal of Anthropology" R. 13, nr 3, 2002, s. 254. E. . Hobsbawm, Nations andNationalism since 1780: Propaganda, Myth, Reality, Cambridge 1992, s. 143. 2 �Roman K. Zaczkiewicz 140 Wielką Brytanię. W sposób symboliczny zaznaczali, że stanowią odrębny naród, nie są Angliami, nie kwestionując przy tym unii państwowej z 1707 roku. Sytuacja uległa zmianie w ostatnich latach, kiedy to szkockie społeczeństwo rozpoczęło za­ kończone sukcesem starania o uzyskanie autonomii w ramach Wielkiej Brytanii . Jednak niech mecze z Anglią nie zmylą czytelnika. Piłka nożna w Szkocji nie tylko łączy kibiców, ale także dzieli, podtrzymując lokalne spory i niechęci. Zgod­ nie z ideami postmodernizmu ludzie mogą mieć jednocześnie wiele różnych toż­ samości, czasem nawet wykluczających się. Sport oddaje zatem wiele różnych wyobrażeń o wspólnotowości i należy podchodzić do niego w sposób komplek¬ sowy i wielopłaszczyznowy . W przypadku Szkocji sport pomagał zdefiniować różne aspekty jej kultury popularnej: podział klasowy, podział na płeć kulturową, podziały ze względu na wyznanie religijne oraz miejsce zamieszkania. Anali¬ zując znaczenie fenomenu piłki nożnej dla Szkotów, można zauważyć, że sport nie tylko jednoczy oglądających, ale w równym stopniu ich dzieli. Pod pozornie homogeniczną wspólnotą szkockich kibiców kryje się „heterogeniczny zlepek regionalnych i historycznych napięć, które rozwijały się przez wieki" . Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w Glasgow, gdzie Celtic, mający katolickie ko­ rzenie, od ponad stu lat prowadzi zaciętą rywalizację z Rangersami, tradycyjnie kojarzonymi z protestantami. 3 4 5 6 Sectarianism jest formą nietolerancji religijnej istniejącą w ramach jednej wiary. To ciasne i ograniczone podążanie za wybranymi elementami wiary przez członków danej denominacji. Prowadzi to do uprzedzeń, dyskryminacji, złośliwo¬ ści i złej woli kierowanej wobec członków innej denominacji istniejącej w kręgu tej samej wiary. Może pojawiać się na różne sposoby, na poziomie indywidualnym, grupowym oraz instytucjonalnym. Często przybiera formę kiepskich żartów, obelg i wyzwisk. Może także być powodem dyskryminacji w miejscu zatrudnie¬ nia, fizycznej przemocy, a nawet morderstwa . Według spisu powszechnego z 2001 roku do Kościoła Szkocji należy 42% ludności kraju (2146 tys.), do wyznania rzymskokatolickiego przyznaje się 16% (804 tys.). Katolicy zamieszkują głównie zachodnią Szkocję (Glasgow i okoli­ ce), wyżyny i niektóre wyspy przybrzeżne na północnym zachodzie. Inne religie chrześcijańskie wyznaje 7% ludności (345 tys.). Muzułmanie stanowią 0,8% (42 tys.), śladowo występują: buddyzm, sikkizm, judaizm i hinduizm (każde po 0,1%, 7 3 Zob. R. Zaczkiewicz, Czarodzieje z Wembley. Filka nożna w Szkocji na tle rywalizacji szkocko-angielskiej, w: Marketing dla sportu, red. H. Mruk, P. Matecki, K. Kropielnicki, Poznań 2006. Tamże. G. Jarvie, I.A. Reid, Sport, Nationalism and Culture in Scotland, „The Sports Historian" R. 19, nr 1, 1999, s. 99. Polski termin sekciarstwo nie tłumaczy w wystarczający sposób angielskiego sectarianism, zbyt go zawęża, odnosząc tylko do małych wspólnot, które odłączyły się od większych wspólnot kościelnych. W języku angielskim funkcjonuje mało znane rozróżnienie na sectism (sekciarstwo) i sectarianism. Źródłem dla tego akapitu są informacje pochodzące z rządowej strony internetowej A Resource for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. Ma ona dostarczać wiedzy dotyczącej tego zjawiska i pomagać nauczycielom i innym osobom w walce z nim. 4 5 6 7 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 141 ok. 5,5 tys.). Szkocja podąża tą samą drogą, co inne państwa Europy Zachodniej. Społeczeństwo staje się coraz bardziej zlaicyzowane, aż 28% (1395 tys.) miesz­ kańców deklaruje się jako niewierzący . W sytuacji, kiedy niemal jedna trzecia ludności to ateiści, wyznanie religij­ ne powinno przestać być istotne dla Szkotów. W praktyce szkockie kościoły są zamykane i burzone, sprzedawane osobom prywatnym, które przebudowują je na puby, nocne kluby czy nawet na mieszkania, pozostawiając tylko zewnętrz¬ ną fasadę. Natomiast w sferze mentalno-personalnej różnice między katolikami i protestantami wciąż zaznaczają swój trwały ślad. Artur Boruc z katolickiego Celtic Glasgow prawdopodobnie nie był bez winy i prowokacyjnie błogosławił protestanckich kibiców Glasgow Rangers. Ostentacyjnie przeżegnał się, licząc na gwałtowną reakcję kibiców rywala, wiedząc, że protestanci nie czynią znaku krzyża. Tak jak w gorzkiej, szkockiej anegdocie, na pytanie „czy jesteś wierzący" pada odpowiedź „tak, jestem protestanckim (katolickim) ateistą" . 8 9 No Irish need appty - o dziedzictwie szkockiego kalwinizmu, oranżyzmie i irlandzkiej imigracji Żeby zrozumieć istotę sectarianismu, należy cofnąć się do okresu reformacji. W X V I wieku nasiliła się krytyka Kościoła katolickiego, której efektem była reformacja. Ojcem szkockiej reformacji był John Knox, którego zaliczamy do uczniów Jana Kalwina. Knox zetknął się z Kalwinem w Genewie, gdzie spędził kilka lat swojego życia. W 1559 roku powrócił do Szkocji z nowym, własnym przekładem Biblii i zaczął organizować Kościół. Nadał mu cechy zbliżone do kal­ winizmu. W 1560 roku szkocki parlament zerwał jakiekolwiek związki z Kościo­ łem katolickim. Ogłosił narodowym protestancki, reformowany i prezbiteriański Kościół Szkocji, którego podstawą doktrynalną jest kalwinizm. Kościoła Szkocji (ang.-szkoc. Kirk) nie należy mylić z liberalniejszym Kościołem anglikańskim, który funkcjonuje w Szkocji jako Episcopal Church of Scotland. Ponadto Kirk w przeciwieństwie do Kościoła anglikańskiego, którego głową jest brytyjski mo¬ narcha, nie jest podporządkowany władzy królewskiej lub świeckiej. Kalwinizm zakładał antykatolicyzm, powstał przecież jako sprzeciw wobec Rzymu i rozbudowanej hierarchii kościelnej. Dopiero w 1983 roku wykreślono z oficjalnego statutu Kościoła Szkocji następujący werset: „Papież jest antychry­ stem, człowiekiem grzechu, skazanym na wieczne potępienie" . W Szkocji refor11 8 Scotland's CensusResults Online, http://www.scrol.gov.uk/. Niniejszy artykuł w większej części pochodzi z pracy magisterskiej „Dzieci Jocka Tamsona — szkocki naród i nacjonalizm w trzech perspektywach", napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Aleksan­ dra Posern-Zielińskiego, obronionej w czerwcu 2006 roku. „Irlandczyk nie musi składać podania" — w epoce wiktoriańskiej popularna polityka zatrudnienia dyskryminująca irlandzkich imigrantów. A Resource for Anti-sectarian Education, http://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. 9 10 11 �Roman K. Zaczkiewicz 142 macja miała bardzo radykalny charakter i krwawy przebieg. Kolebka szkockiego chrześcijaństwa w St. Andrews została niemal zrównana z ziemią, a katoliccy biskupi straceni. Były po części tego powody. Pierwszy protestancki męczennik, Patrick Hamilton, został spalony żywcem na wolnym ogniu w 1528 roku w St. An¬ drews. Jego sześciogodzinnej agonii przyglądał się z nieukrywaną satysfakcją je¬ den ze katolickich kardynałów. Ponadto katolicyzm był także kojarzony z dyna¬ stią Stuartów i wojną domową w Szkocji w X V I I I wieku. To spowodowało, że od reformacji istniał i nie wygasał silny pierwiastek antykatolicki w szkockim społeczeństwie . W 1795 roku w Irlandii powstał Zakon Orański (Orange Order) skupiający pro­ testantów lojalnych wobec korony brytyjskiej (stąd używana także nazwa lojaliści). Jego główny cel to walka o zachowanie protestanckiej sukcesji na tronie brytyj¬ skim i pozostanie Irlandii, a później Irlandii Północnej, w strukturach Zjednoczo¬ nego Królestwa. W czasie corocznych marszów oranżyści upamiętniają bitwę nad rzeką Boyne w Irlandii. 12 lipca 1690 roku protestancki król Wysp Brytyjskich Wilhelm I I I Orański pokonał ostatecznie próbującego odzyskać tron byłego króla Anglii, Irlandii i Szkocji, katolika Jakuba I I Stuarta . Po raz pierwszy protestancki władca zasiadł na tronie protestanckiej Szkocji i Anglii. Po wojnie domowej, która z przerwami trwała do 1746 roku, katolicy nie mieli już nigdy powrócić na tron. Natomiast katolicka Irlandia była wtedy traktowana jako kolonia, którą należy zdo¬ minować i zasymilować poprzez implementację kultury protestanckiej. Parlament szkocki przy aprobacie parlamentu angielskiego od początku X V I I wieku wysyłał tam przede wszystkim protestanckich, szkockich osadników, którzy mieli krzewić kulturę protestancką i lojalizm. Lojalizm odnosi się nie tylko do bycia lojalnym w stosunku do Zjednoczonego Królestwa, ale także do wyobrażenia o Wielkiej Brytanii jako państwie niezmiennie protestanckim . Osadnicy zaczęli osiedlać się od północy Irlandii i historycznej irlandzkiej prowincji Ulster . Oranżyzm dotarł do Szkocji zaraz po powstaniu Zakonu i pierwszych loży w Irlandii. Przynieśli go szkoccy żołnierze powracający ze służby brytyjskiej w Irlandii . Wydawało się, że trafi na bardzo podatny grunt, biorąc pod uwagę historię nastrojów antykatolickich w społeczeństwie. W 1790 roku było w Glas¬ gow więcej stowarzyszeń antykatolickich niż katolickich. Powstawały one nie¬ zależnie od siebie w celu zablokowania jakichkolwiek ruchów prowadzących do odnowy katolicyzmu w Szkocji. Pomimo tych wspólnych religijnych i kultu¬ rowych więzi oranżyzm nie zdominował życia publicznego w Szkocji w takim 12 13 14 15 16 12 T.M. Devine, The Scottish Nation. A History 1700-2000, New York 1999, s. 488. W wyniku Rewolucji 1688 roku (ang. Glorius Revolution) protestancki książę William III Orań­ ski został władcą Anglii, Irlandii i Szkocji kosztem katolickiej dynastii Stuartów. N . Davies, Wyspy, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2003, s. 800. Powszechne używanie nazwy Ulster (irl. Ulaidh) jako synonimu Irlandii Północnej jest błędne. Historycznie Ulster składał się z dziewięciu hrabstw. Obecnie sześć z nich tworzy Irlandię Północną, a trzy należą do Republiki Irlandii. T.M. Devine, dz.cyt., s. 504. 13 14 15 16 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 143 stopniu jak w Irlandii Północnej. Antykatolicyzm klasy robotniczej funkcjono¬ wał niezależnie od Zakonu Orańskiego, który pozostał tajnym bractwem. Przy¬ czyny niepowodzenia tego ruchu w Szkocji leżą także w tym, że od założenia był kojarzony z marszami, które charakteryzowały się wulgarnym zachowaniem, pijaństwem i aktami przemocy. To było sprzeczne z doktryną kalwinistyczną, a Szkoci w gruncie rzeczy byli jej wiernymi wyznawcami. Niestety Kościół Szko­ cji nigdy oficjalnie nie wypowiedział się przeciwko oranżyzmowi (forma zakonu była sprzeczna z jego doktryną) i przy braku współpracy pozostał neutralny. Przez dużą część społeczeństwa oranżyzm był traktowany jako nieproszo¬ ny, niemile widziany import z Irlandii Północnej. Natomiast nie oznacza to, że nie pozostawił wyraźnego śladu na szkockiej wspólnocie zamieszkującej Środkowozachodnią Szkocję. Tam był i wciąż pozostaje najpopularniejszy, w prze¬ ciwieństwie do innych regionów Szkocji, gdzie funkcjonuje śladowo. Obecnie jest ok. 50 tys. oficjalnych członków Zakonu w Szkocji, zrzeszonych w ponad tysiącu lóż . Nie uwzględnia to osób, które towarzyszą marszom oraz wielu in­ nych identyfikujących się z oranżyzmem, ale nie należących oficjalnie do Zako­ nu. Raport byłego szefa szkockiej policji sir Johna Orra mówi, że parady i marsze oranżystów wzrosły liczebnie w ostatnich latach, a niektóre zakłócają porządek, tworzą atmosferę strachu i prowadzą do niepokojów społecznych na małą ska¬ lę. Marszy nie można zakazać, gdyż prawo do wyrażania oraz demonstrowania swoich poglądów jest chronione przez Europejską Konwencję Praw Człowieka. Katolickim odpowiednikiem Zakonu Orańskiego jest Zakon Koniczyny (Order of Hibernian), który organizuje marsze republikańskie w Glasgow. Są one mniej liczne i nie wywołują takich kontrowersji jak parady oranżystów. Kiedy w X I X wieku zaczęła się irlandzka emigracja, Szkocja miała już ukształ­ towaną protestancko-brytyjską tożsamość. Do 1780 roku było tylko 6 tys. katoli­ ków w części środkowej Nizin, a w Glasgow mieszkało ich jedynie 50 . Nowi przybysze różnili się wyznaniem, językiem, charakterem i obyczajami. W oba¬ wie przed nimi powstały wspominane towarzystwa antykatolickie. Miał one bro¬ nić protestanckiego, szkockiego narodu przed inwazją gorszej rasy, która - jak wierzono — składała się z przestępców i żebraków; jej członkowie przenosili niebezpieczne choroby i stanowili groźbę społecznej degradacji dla Szkotów . W X I X wieku emigracja dla Irlandczyków stała się częścią ich cyklu życia, dora­ stanie w tym kraju oznaczało późniejszą emigrację. Uciekali przed biedą i głodem, a okres ten został nazwany później An GortaMor. Do 1850 roku dotarło do Szko­ cji 250 tys. Irlandczyków, a emigracja z Zielonej Wyspy trwała nieprzerwanie aż do okresu po I wojnie światowej . Nowi imigranci mieli tendencję osiedlania się 17 18 19 20 17 T.M. Devine, Sectarian Bigots is No Myth — It's very Real Problem, „The Scotsman" z 16.02.2005. A Resource for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. T.M. Devine, The Scottish..., s. 292. Tamże, s. 487. 18 19 20 �Roman K. Zaczkiewicz 144 w zwartych grupach, przede wszystkim w Glasgow i przemysłowych hrabstwach wokół niego oraz w mieście Dundee. Emigrowali głownie z prowincji Ulster, większość z nich była katolicka, ale jedna czwarta pochodziła bezpośrednio od prezbiteriańskich Szkotów, którzy osiedlili się w Irlandii Północnej ponad 100 lat wcześniej . To ta ostatnia grupa zasiliła szeregi oranżystów i dodała im znacze¬ nia w Środkowozachodniej Szkocji. Ten podział był kluczowy w rozwijającym się szkockim antykatolicyzmie kierowanym w stronę Irlandczyków. Emigranci przenieśli środowiskowy konflikt z Irlandii na ziemię szkocką, a szkocki histo¬ ryczny antykatolicyzm nabrał odcienia etnicznego. Sprzeciw i uprzedzenia wobec Irlandczyków znalazły duży rezonans w szkockim społeczeństwie . Irlandczycy pracowali tylko na słabo płatnych, niewdzięcznych, niewykwalifikowanych stanowiskach. Te lepiej płatne i mniej męczące były za¬ rezerwowane dla protestantów. Młodemu Irlandczykowi było bardzo trudno do¬ stać się na stanowisko praktykanta u rzemieślnika, a w ten sposób młodzi Szkoci uczyli się lepiej płatnej, wykwalifikowanej pracy. Mówiło się o dyskryminacji dotyczącej zatrudnienia. Jeśli katolik i protestant starali się o tę samą pracę, to ten drugi najczęściej zostawał zatrudniony. Ponadto Irlandczycy jako emigranci byli gotowi zaakceptować niższe płace i mieli reputację łamistrajków . W dwudziestoleciu międzywojennym pastor John White, jedna z najważniej¬ szych postaci Kościoła Szkocji z tamtego okresu, posługiwał się podłą antyka¬ tolicką retoryką . Stał na czele rasistowskiej kampanii mającej przeciwdziałać irlandzkiej imigracji. Uznał j ą za niepożądany element i domagał się reemigracji. Był to czas, kiedy sectarianism rozwijał się w Szkocji niczym pleśń na wilgotnym chlebie. Był instytucjonalny i miał charakter masowy oraz ciche przyzwolenie Kościoła Szkocji. Jego celem była marginalizacja, a nawet eliminacja irlandzkiej mniejszości postrzeganej jako „skaza i zagrożenie dla czystości szkockiej rasy i kultury" . Pamiętamy przecież, że lata po I wojnie światowej to okres wielkie¬ go kryzysu. A kiedy nie ma pracy, a w garnku pusto, to różnice na tle etnicznym i religijnym są uwypuklane do nieprzyzwoitych rozmiarów. Chciałbym podkreślić, że nie każdy protestant żywił dużą niechęć do katoli¬ ków, dotyczyło to radykalniejszych wyznawców tej denominacji, których w szko¬ ckim społeczeństwie nie brakowało. Istnieje wiele przypadków potwierdzających dobre pożycie między tymi dwiema grupami etnicznymi, niestety tych negatyw¬ nych nie było wiele mniej. Niechęć do Irlandczyków w Szkocji wzrosła wraz z rozwojem tendencji niepodległościowych w Irlandii, grożących rozłamem Wiel¬ kiej Brytanii. Irlandzka mniejszość etniczna była aktywna politycznie i kulturo21 22 23 24 25 21 Tamże, s. 501. J. Bradley, Celtic Footbal Club and the Irish in Scotland, w: Celtic Minded. Essays on Religion, Politics, Society, Identity... and Football, red. J. Bradley, Argyll 2004, s. 31. T.M. Devine, dz.cyt., s. 490. H. Reid, Bad, Blood and Bigotry, „Sunday Herald" z 23.04.2006. J. Bradley, dz.cyt., s. 32. 22 23 24 25 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 145 26 wo, ale społecznie i ekonomicznie pokrzywdzona . To w środowisku irlandzkich imigrantów lewicowa Partia Pracy miała początkowo najwięcej zwolenników. Do 1900 roku Irlandczycy w Szkocji posiadali już własne instytucje życia pu¬ blicznego: kościoły, szkoły oraz organizacje opiekujące się biednymi . 27 „Papież powinien odwiedzić Ibrox Park" i Glasgow Rangers 28 - o Celtic Glasgow Najważniejsza irlandzka instytucja życia społecznego powstała w 1887 roku. Klub piłkarski Celtic Glasgow został założony przez Brata Walfierda jako orga¬ nizacja charytatywna. Miała ona zbierać pieniądze na jedzenie i ubranie dla bied¬ nych mieszkańców dzielnicy East End w Glasgow . Zakonnik chciał też zapewnić młodym Irlandczykom rozrywkę we własnym gronie i w obawie przed apostazją, ustrzec biednych katolików przed protestanckimi jadłodajniami dla ubogich. Celtic powstał jako symbol i reprezentacja dla irlandzkich katolików w Glasgow i Za¬ chodniej Szkocji. Klub od początków istnienia nie wykluczał nikogo ze względu na pochodzenie lub wyznanie , a więc szkoccy protestanci mogli w nim grać. Rywalem lokalnym dla Celticu został zespół Glasgow Rangers. Powstał 16 lat wcześniej niż Celtic i początkowo nie był kojarzony z żadnym wyznaniem. Jed¬ nak wraz ze wzrastającymi antyirlandzkimi nastrojami w Glasgow, związanymi z tendencjami niepodległościowymi w samej Irlandii i rosnącą popularnością Celticu stał się klubem protestanckim. Stadion Rangers Ibrox Park znajdował się blisko stoczni na rzece Clyde, a większość zatrudnionych w nich była wy¬ kwalifikowaną, protestancką siłą roboczą. Klub nigdy oficjalnie tego nie zapisał w statucie, ale od początku X X wieku przestał zatrudniać katolików. Aż do 1989 roku był to zespół niedostępny dla piłkarzy o wyznaniu katolickim. Stanowiło to aż nadto wyraźny przejaw sectarianismu. W 1909 roku doszło do pierwszego poważnego incydentu podczas finałowego meczu o Puchar Szkocji. Hampden Park stał się miejscem krwawej jatki między kibicami Celticu i Rangersami, którzy zdemolowali szkocki stadion narodowy . Ponad 100 osób zostało rannych. To ugruntowało wzajemną niechęć opartą na podziałach na tle religijnym . 29 30 31 32 26 G. Walker, 'There 's Not a Team Like the Glasgow Rangers': Football and Religious Identity in Scotland, w: Sermons and Battle Hymns. Protestant Popular Culture in Modern Scotland, red. G. Walker, T. Gallagher, Edinburgh 1990, s. 138. T. M . Devine, dz.cyt., s. 495. H. Reid, Why the Pope Should Visit Ibrox, „The Herald" z 14.03.2006. J. Bradley, dz.cyt., s. 24. Tamże, s. 27. T.M. Devine, dz.cyt., s. 362. W Szkocji akty chuligaństwa zdarzały się znacznie wcześniej niż w Anglii. Kiedy w latach 70. w Anglii nastąpiła erupcja agresywnego, pełnego przemocy zachowania fanów, Szkocja pozostała 27 28 29 30 31 32 �Roman K. Zaczkiewicz 146 Specyfiką i nieszczęściem szkockiej piłki klubowej jest to. że dwa najsilniej¬ sze kluby piłkarskie nie są tak naprawdę obecnie szkockie. Rangersi utożsamiają się z historyczną szkockością istniejącą w ramach Imperium Brytyjskiego. czyli protestantyzmem. unionizmem i lojalizmem . Kolorami Rangersów są niebie¬ ski. czerwony i biały. które występują także na fladze brytyjskiej. Celtic gra zaś w zielono-białych koszulkach. ma w herbie klubowym irlandzką koniczynę. a na stadionie powiewają trzykolorowe flagi irlandzkie. Celtic Glasgow jest symbolem irlandzkiej mniejszości w Szkocji. nośnikiem katolicyzmu. irlandzkiej etniczności oraz republikanizmu. W słowach J. Bradleya klub piłkarski Celtic jest „społecznym markerem etnicznych i religijnych różnic w Szkocji" . Poświadcza. że irlandzka wspólnota istnieje i nie została zasymilowana przez szkockie społeczeństwo. tak początkowo im niechętne. Jego kibice posługują się irlandzkimi symbolami narodowymi. takimi jak koniczyna. harfa i obrazki ze św. Patrykiem. Flagi szkockie są w zdecydowanej mniejszości. natomiast Rangersi odwołują się do brytyjskości i to te flagi. obok flag Irlandii Północnej powiewają na Ibrox Park. Wizerunki królowej Elżbiety I I są równie popularnym elementem symboliki Rangersów. 33 34 Do połowy lat 60. Rangersi byli uważani za najlepszą i najbogatszą drużynę szkockiej ligi. Tym samym klub ten miał najwięcej kibiców. nie tylko pochodzą¬ cych z Glasgow. Jej brytyjski wizerunek był także zgodny z popularnym quasi-nacjonalizmem kulturowym. Jednak wraz z rozwojem politycznego nacjonali¬ zmu nadeszły wielkie zmiany dla tych dwóch klubów i ich percepcji w Szkocji. Jock Stein. pierwszy protestancki manager Celticu. który objął to stanowisko w 1965 roku. dwa lata później poprowadził tę drużynę do największego sukce¬ su w historii szkockiej piłki nożnej. Wraz z jedenastką składającą się wyłącznie z piłkarzy pochodzących z Glasgow i okolic. zdobył klubowy Puchar Europy. Ten tryumf wydobył Celtic z irlandzkiej niszy i zadecydował o zwiększającej się popularności tego klubu wśród protestantów . Rangersi byli w tym okresie w dużym kryzysie. także po raz pierwszy poddano krytyce niesprawiedliwą. dys¬ kryminującą politykę władz klubu. 35 Glasgow Rangers był także przez długi czas ulubionym klubem szkockiej fe¬ deracji oraz sędziów. którzy zdarzało się krzywdzili Celtic . W 1952 roku uwagę Scottish Football Association zwróciła irlandzka flaga wisząca pod dachem sta¬ dionu Parkhead i nakazało jej zdjęcie. Nie doszło do tego. ale dziwi brak reakcji SFA odnośnie nietolerancyjnej polityki zatrudnienia w klubie Glasgow Rangers. Obiegowa opinia głosiła. że gracze Celticu byli niechętnie powoływani do re36 znacznie spokojniejsza. Władze i policja szkocka od dawna walczyły z tym i wiedziały, jak należy po­ stępować z takim negatywnym aspektem piłki nożnej. G. Walker, dz.cyt., s. 146. J. Bradley, dz.cyt., s. 83. G. Walker, dz.cyt., s. 148. Zob. T. Campbell, Celtic's Paranoia... All in the Mind?, Glasgow 2004. 33 34 35 36 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 147 prezentacji narodowej Szkocji. Trzon kibiców drużyny narodowej do lat 70. X X wieku stanowili fani Glasgow Rangers. Zmieniła to dopiero wspomniana zmiana percepcji Celticu oraz nadchodzący polityczny nacjonalizm związany z odkry­ ciem złóż ropy naftowej na szkockim szelfie Morza Północnego. Obecnie Tar­ tan Army (popularna nazwa określająca kibiców szkockiej drużyny narodowej) w przeważającej większości tworzą zwolennicy decentralizacji władzy i niepod­ ległości. Natomiast kibice Celticu, od założenia klubu, sympatyzowali z ekipą narodową Irlandii. Dopiero od 30 lat trendy stało się kibicowanie Szkocji, ale drużyna ta dla części fanów wciąż ma drugorzędne znaczenie. W symbolice Rangersów nie bez znaczenia jest również piwo, jakie pijesz. Na początku pobytu w Glasgow udałem się z antropologicznej ciekawości do pubu kibiców Glasgow Rangers Crimson Star w protestanckiej dzielnicy Brid¬ geton, gdzie zamówiłem Guinnessa, napój alkoholowy tradycyjnie kojarzony z Irlandią. Błyskawicznie zostałem poddany bacznej obserwacji, pytano mnie, ja¬ kie kolory noszę pod swoją koszulą. Wręcz podejrzewano, że jestem policyjnym „tajniakiem", po czym w pośpiechu musiałem wyjść. Tylko wspomnę o pomruku niezadowolenia, jakie wywołało moje imię (ang. Roman Catholic oznacza kato¬ lika). Moi rozmówcy, którym czasem opisywałem to wydarzenie, stwierdzili, że i tak miałem szczęście, bo do takich miejsc należy najlepiej wchodzić pod opieką, a już na pewno nie zamawiać irlandzkiego stouta. Fani Rangersów prezentują się właśnie jako ci „źli", agresywni i pyskaci, śpiewając „nikt nas nie lubi, mamy to gdzieś" (no one likes us, we don 't care). Fani Celticu uchodzą za bardziej otwartych, tolerancyjnych i przyjaznych. Jest to przejaw wyraźnej korelacji między tendencją wykluczającą widoczną w sferze zawodowej i kibicowanie Glasgow Rangers, a jej przeciwieństwem w Celticu. Protestant może zostać „Celtem" i ok. 10% fanów jest takiego wyznania, nato¬ miast bardzo rzadko zdarzają się katolicy kibicujący Rangersom . Najbardziej efektywne pole ekspresji dla swojej tożsamości fani znajdują oczywiście na stadionie podczas spotkań piłkarskich. Kibice Celticu są znani ze śpiewania irlandzkiego hymnu narodowego The Soldier's Song, rebelianckich piosenek (The Ballad of Billy Reid — o członku bojówki IRA), oraz skandowa­ nia nazwy IRA (Ooh! Aah! Up the 'RA! Say ooh ah up the 'RA). Z drugiej strony kibice Rangersów śpiewają utwory kojarzone z Zakonem Orańskim , w tym nie¬ sławny The Billy Boys: 37 38 Hello, hello, we are the Billy Boys Hello, hello, you'll know us by our noise We're up to our necks in Fenian blood 37 Witajcie, witajcie, jesteśmy gangiem Billa Witajcie, witajcie poznacie nas po naszym wrzasku Brodzimy po szyję w katolickiej krwi J. Bradley, dz.cyt., s.81. Aż do lat. 80. uważano, że każdy gracz Glasgow Rangers należy do loży masońskiej. Klub nie potwierdzał, lecz także nie dementował tych plotek. 38 �Roman K. Zaczkiewicz 148 Surrender or you'll die 'Cos we are the Billy Boys. Poddajcie się, bo zginiecie Ponieważ jesteśmy gangiem Billa. Nazwa Billy Boys odnosi się do przywódcy protestanckiego gangu ulicznego z lat 20. Billa Fullertona oraz przydomku King Billy, jaki nadano Williamowi III Orańskiemu po wygranej bitwie nad rzeką Boyne. Zwraca uwagę także termin Fenian, będący pejoratywnym określeniem katolika w Szkocji, i właśnie trzeci wers „brodzimy po szyję w katolickiej krwi" wywołuje najwięcej kontrowersji. Jest to wraz z okrzykami typu fenian bastards i fuck the Pope (Rangers) oraz orange scum i protestant bastards (Celtic) z pewnością bardzo teraźniejszy i naj¬ widoczniejszy przejaw sectarianismu we współczesnej Szkocji. Część komentatorów uważa, że sectarianism nie jest już problemem społecz¬ nym i zanika. Mają to potwierdzać liczne mieszane małżeństwa między katolika¬ mi a protestantami, postępująca laicyzacja społeczeństwa, mobilność społeczna katolików oraz wykorzenienie dyskryminacji w pracy i gospodarce mieszkaniowej . Dla porównania, w Irlandii Północnej jest tylko 6% mieszanych małżeństw między katolikami i protestantami w wieku do 35 roku życia. Natomiast w Szko¬ cji jest ich ponad połowa. I owszem, strukturalny (instytucjonalny) sectarianism został już w zasadzie pokonany. Tylko, że N i l by Mouth, organizacja pozarządo¬ wa wspierająca walkę z sectarianismem codziennie otrzymuje telefony dotyczą¬ ce występowania tego zjawiska w innym, personalnym wymiarze . 39 40 Sectarianism, o którym piszę, odnosi się do postaw, nastawień, emocji i zacho¬ wań (tzw. sectarianism attitudinal). Jest chlebem powszednim dla niektórych osób w ich codziennym życiu, na ulicy, w pubach i podczas piłkarskich meczy. W Szko¬ cji występuje głównie w języku potocznym w formie obelg, słownych zniewag i głupich żartów. Rzadziej towarzyszy temu przemoc. Część fanów Rangersów i Celticu wciąż kieruje j ą wobec siebie, dodatkowo podsyconą przez stary konflikt katolicko-protestancki. Nie ma raczej znaczenia, że wielu z nich nie chodzi do koś¬ cioła i nie zna różnić doktrynalnych między tymi dwoma denominacjami. Kibice wyobrażają siebie jako katolików, występujących przeciw protestan¬ tom na historycznym polu walki i vice versa. Atmosfera wielu meczów derbowych piłki nożnej jest jadowita, nienawistna i złowroga, ale w Glasgow to nie tylko futbolowa rywalizacja. Tutaj znajdują ujście historyczne napięcia i konflik­ ty, dla których stadiony Ibrox Park i Parkhead stanowią doskonałą platformę wy¬ razu. Być może gdyby ich nie było, to sectarianism stałby się melodią przeszło¬ ści. Na razie cyklicznie, przynajmniej cztery razy w sezonie podczas Old Firm derby , dochodzi do symbolicznych walk protestantów z katolikami ubranych 41 39 Zob. S. Bruce, T. Glendinning, I. Paterson, M . Rosie, Sectarianism in Scotland, Edinburgh 2004. F. Shedden, Sectarianism — Still Scotland's Shame?, w: States of Scotland, red. K. Roy, Glasgow 2003, s. 77. Autor jest przewodniczącym organizacji Nil by Mouth. „Uznana firma" (ang. old firm), popularna nazwa, jaka odnosi się do Glasgow Rangers i Celtic Glasgow. 40 41 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 149 w koszulki piłkarskie, wykrzykujących obelgi wobec siebie. Jest to bardzo ponu­ ra manifestacja sectarianismu, której epilogiem może być morderstwo. W ostat­ niej dekadzie popełniono 7 morderstw na tym tle . Glasgow Rangers w sezonie 2002/2003 występował na meczach wyjazdowych w pomarańczowych strojach. Bardzo łatwo tu o skojarzenie z antykatolickiem Zakonem Orańskim. W zeszłym roku UEFA ukarała Glasgow Rangers karą finansową za antyka­ tolickie przyśpiewki intonowane przez kibiców podczas jednego z meczów Ligi Mistrzów. Ostrzegła, że kolejnym razem może zakończyć się to wykluczeniem z rozgrywek międzynarodowych. Od 1989 roku katoliccy piłkarze występują w koszulkach Rangersów. Nie było to wynikiem dobrej woli działaczy Ranger¬ sów. Zostało to spowodowane globalizacją piłki nożnej i potrzebą utrzymania zespołu na najwyższym poziomie, zdolnego osiągnąć wymierne rezultaty w roz¬ grywkach międzynarodowych . Szkoci są już od kilku lat, od czasu wprowadze¬ nia tzw. prawa Bosmana, tylko mniejszością wśród zawodników obu zespołów. Dla kibiców nie ma to jednak znaczenia. 42 43 Oba kluby prowadzą kampanię przeciw sectarianismowi, ale wiele jeszcze pozostaje do zrobienia, szczególnie ze strony władz Glasgow Rangers. W prze­ ciwieństwie do Celticu, który z powodzeniem zaczął już w latach 90. kampanię Bhoys against Bigotry, Rangersi dopiero kilka lat temu odpowiedzieli podobną, Pride over Prejudice. Papież Benedykt X V I być może odwiedzi Szkocję w 2007 roku, więc czy nie powinien, jak sugeruje felietonista „The Herald", odprawić mszy na stadionie Ibrox Park ? Taki wielki, symboliczny gest z pewnością znie¬ chęciłby wielu pełnych nienawiści bigotów do przychodzenia na mecze i zamknął im usta. Papiestwo miało swoje czarne okresy w historii i zrobiło wiele złego, ale jego dobre uczynki przynajmniej to równoważą. Papież jest przecież głową najpopularniejszego wyznania na świecie i obrażanie go w sposób wulgarny jest afrontem nie tylko wobec katolików, ale także szkockiego społeczeństwa, które chce być otwarte, tolerancyjne i darzone respektem przez innych. 44 Sectarianism z perspektywy moich rozmówców 45 Rada miejska miasta Glasgow w 2003 roku przedstawiła raport dotyczący se­ ctarianismu w tym mieście. Aż 65% uczestniczących w badaniach uznało, że ist­ nieje w Szkocji problem przemocy na tle religijnym. Ponad 75% słyszało kiedyś głupie żarty o katolikach, rzadziej protestantach. Natomiast jedna czwarta uwa42 D. Garvelli, Let's Face It, Scottish Sectarianism is all over the Bar Shouting, „Scotland on Sun¬ day" z 16.04.2006. Zob. B. Murray, The Old Firm in the New Age. Celtic and Rangers since the Souness Revolution, Mainstream Publishing Projects, Edinburgh 1998. H. Reid, dz.cyt. Wakacje 2005 roku spędziłem w Glasgow, gdzie m.in. przeprowadziłem 22 wywiady pogłębione, w których starałem się wydobyć na plan pierwszy tzw. aspekty emiczne. 43 44 45 �Roman K. Zaczkiewicz 150 żała, że wyznanie wciąż decyduje o przyznaniu dobrego stanowiska w miejscu zatrudnienia. Większość potwierdziła, że rywalizacja Rangers/Celtic podtrzymu­ je religijne podziały w szkockim społeczeństwie . Sectarianism był także jednym z bardzo istotnych aspektów moich badań. Niestety, mimo kilku prób, nie udało mi się przeprowadzić wywiadu z oranżystami i nie mogłem poznać ich perspektywy. Jedna z lóż odrzuciła moją prośbę o wywiad, a kolega z pracy, który należał do Zakonu Orańskiego, odmówił roz­ mowy. Po wydarzeniach z pubu Crimson Star nie byłem również skory zaga­ dywać przypadkowych osób w protestanckich pubach w dzielnicy Bridgeton. Tym niemniej udało mi się przeprowadzić wywiady z innymi członkami Kościo­ ła Szkocji oraz bardziej umiarkowanymi kibicami tego zespołu. Co do kibiców Celticu muszę przyznać, że odnosili się do mnie znacznie sympatyczniej i chęt¬ nie odpowiadali na pytania. W ich przypadku moje imię okazało się oczywistą zaletą. 46 Respondenci byli zgodni i twierdzili, że sectarianism istnieje w Szkocji. Dwóch badanych pochodziło z Wyżyn i uznali, że jest to problem występujący na dużą skalę w Glasgow i Środkowozachodniej Szkocji. Wyżyny oraz Północnowschodnia Szkocja są wolne od tego. Sectarianism to szkocka ukryta przy¬ wara, którą trzeba rozpoznawać i likwidować. Mecze derbowe są dla badanych pretekstem dla bezmyślnej przemocy, narzędziem dla tej specyficznej formy ra¬ sizmu, jaką jest w ich słowach sectarianism. Zwracali uwagę, że dużo kibiców piłkarskich nie wie tak naprawdę, o czym śpiewa i co to ma reprezentować. Jeden z fanów Glasgow Rangers twierdził, że on nie dorastał w nienawiści, tak jak nie¬ którzy kibice tego klubu. W niechęć do katolików są oni enkulturowani i socja¬ lizowani poprzez wychowanie, rodzinę i kolegów na podwórku. Pracowniczka opieki społecznej podkreślała, że w Glasgow można zginąć nie dlatego, że nosi się angielską koszulkę piłkarską. Sprawy mogą wymknąć się spod kontroli, jeśli w koszulce jednego z klubów z Glasgow znajdę się w nieodpowiedniej dzielni¬ cy. Taką zagorzale protestancką i unionistyczną częścią Glasgow jest Bridgeton. Jeden z pytanych stwierdził, że tłuką tam nawet zielone światła na sygnaliza¬ cji świetlnej. Angielski kucharz dodał, że jest to bardzo dziwne i przerażające, w Anglii nie ma takich podziałów, piłka nożna pozostaje tym, czym powinna być: sportową rywalizacją. Inny z badanych dziwił się, że piłkarze obu klubów mają już podobne, mieszane pochodzenie i wyznanie, a mimo tego ekstremiści wciąż są po obu stronach trybun. Jeden z wywiadów przeprowadzałem w kawiarni pełnej klientów. Zapytałem mojego rozmówcę, katolika i irlandzkiego etnika w podeszłym wieku, o secta¬ rianism. Odpowiadając, momentalnie ściszył głos i zaczął się bacznie rozglądać na boki. Twierdził, żebym uważał, bo ludzie zwykle mówią, że nie są uprzedzeni 46 Zob. Sectarianism in Glasgow — Final Report 2003, przygotowane przez NFO Social Research dla Glasgow City Council, http://www.glasgow.gov.uk/. �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 151 na tle religijnym, ale wewnątrz kryją skryte urazy wobec siebie. To doświadcze­ nie wraz z opisaną już niemiłą przygodą, która mnie spotkała w pubie, przekona­ ło mnie, że sectarianism jest dużym problemem szkockiego społeczeństwa. Poruszyłem również kwestię katolickich szkół. W Szkocji istnieją państwowe szkoły bezwyznaniowe i katolickie. Na te drugie wciąż duży wpływ ma Kościół katolicki, który udziela tam nie tylko lekcji religii. Wraz z lokalnymi urzędnikami Ministerstwa Oświaty decyduje o zatrudnianiu nauczycieli i dba o przestrzeganie praktyk religijnych podczas roku szkolnego. Według części badanych istnienie takich szkół pogłębi podziały w społeczeństwie. To, do jakiej szkoły chodziłeś, wpisane w twoje C.V., oznacza, jakiego jesteś wyznania. Szkoły bezwyznaniowe w powszechnym wyobrażeniu traktowane są jako szkoły protestanckie. W Szko¬ cji trwa obecnie dyskusja o przyszłości szkół katolickich. Do likwidacji raczej nie dojdzie, biorąc pod uwagę ich wysoki poziom nauczania oraz siłę irlandzkiej mniejszości. Zarówno katolicy, jak i protestanci oraz ateiści mieli negatywną opinię odnoś­ nie do marszy oranżystów. Najchętniej by ich zakazali, ale wiedzieli, że formal­ nie jest to niemożliwe. Traktowali je jako denerwujące, wrzaskliwe (towarzyszy temu głośne granie na bębnach i irytujących piszczałkach), prowokacyjne i wpro¬ wadzające atmosferę strachu. Kelnerka o długim stażu w zawodzie opowiedziała mi następującą historię: „kilka lat temu mała parada kilkudziesięciu oranżystów zatrzymała się na chwilę i weszła do hotelowego baru. Barmanka zaczęła nale­ wać im piwo i zza bluzki wysunął jej się łańcuszek z krzyżem. Oranżyści wul­ garnie zareagowali i z niesmakiem opuścili szybko bar". Dodała także, że nie można przebiegać przed paradą oranżystów, ponieważ okazuje się im wtedy brak szacunku i może się to skończyć dla sprawcy nieprzyjemnie. Spotkany politolog twierdził, że parady nie odbywają się w żadnym wypadku w atmosferze karnawału, jak to chcą widzieć ich organizatorzy. „Upamiętnia­ j ą one bitwę nad rzeką Boyne, która doprowadziła do masakry Irlandczyków, a przecież to oni właśnie, wraz z protestanckimi Szkotami, stworzyli nowoczes¬ ne szkockie społeczeństwo" — powiedział właściciel antykwariatu naukowego. W przeciwieństwie do Irlandii Północnej, uczestnicy marszów rekrutują się głównie z biednych dzielnic i są słabo wykształceni. Żaden szanowany polityk, artysta i naukowiec nie bierze w nich udziału z własnej woli. Podkreślali, że mar¬ szom towarzyszy także tzw. element społeczny. Mimo ochrony policji, pijackie burdy i przekleństwa są na porządku dziennym, a funkcjonariusze nie mogą za¬ trzymywać marszu. W 2006 roku w Glasgow, po największym szkockim marszu oranżystów, zostało aresztowanych 60 osób, w tym 12 za przestępstwa związane z sectarianismem . Respondenci uważają, że marsze nie przynoszą chluby mia¬ stu Glasgow i nie są atrakcją turystyczną. Są przeciwni przenoszeniu etnicznego 41 47 N . Christian, Sixty Held after Scotland's Biggest Orange Walk, „Scotland on Sunday" z 02.07.2006. �Roman K. Zaczkiewicz 152 konfliktu z Północy Irlandii na ziemię szkocką. Twierdzą, że niezasłużenie stało się to wizytówką Środkowozachodniej Szkocji. Szczęśliwie rząd szkocki i parlament od kilku lat aktywnie działają w walce z przejawami nietolerancji na tle religijnym i rasowym. Nie mogą zakazać orga¬ nizacji marszów, ale wprowadzają liczne ograniczenia. Premier Jack McConell w 2004 roku oficjalnie przyznał, że sectarianism w Szkocji wciąż istnieje i upo¬ ranie się z nim jest dla niego celem priorytetowym. Aktualny slogan szkockiego rządu brzmi: „Jedna Szkocja, wiele kultur", co jest kolejnym krokiem prowadzą¬ cym ku stworzeniu tolerancyjnego społeczeństwa o charakterze obywatelskim. W styczniu tego roku powstał 18-punktowy plan walki z sectarianismem, który zostaje stopniowo wprowadzany w życie . Zakłada m.in. bliźniaczą współpracę szkół katolickich ze szkołami niekatolickimi, wprowadzenie warsztatów o nie¬ tolerancji dla szkół, stworzenie wspólnej strategii szkockiego rządu i federacji piłkarskiej w walce z sectarianismem oraz wyłapywanie wichrzycieli podczas marszów i karanie ich zakazem udziału w kolejnych. To każe sądzić, że nadeszła najwyższa pora, aby tym starym, niezgrabnym i niechlubnym szkockim surdu¬ tem z początków X X wieku zainteresowały się w końcu mole. 48 BIBLIOGRAFIA Bradley J.M. 2004 Celtic Footbal Club and the Irish in Scotland, w: Celtic Minded. Essays on Religion, Politics, Society, Identity... and Football, red. J.M. Bradley, Argyll Publishing, Argyll. Bruce S., Glendinning T., Paterson I., Rosie M. Sectarianism in Scotland, Edinburgh University Press, Edinburgh. 2004 Campbell T. 2004 Celtic'sParanoia... all in the mind?, Fort Publishing, Glasgow. Davies N. 2003 Wyspy. Historia, tłum. E. Tabakowska, Wydawnictwo Znak, Kraków. Devine T.M. 1999 The Scottish Nation 1700-2000, Penguin Books, New York. Finn G.P.T. 1994 Sporting Symbols, Sporting Identities. Soccer and Intergroup Conflict in Scotland and Northern Ireland, w: Scotland and Ulster, red. I.S. Wood, Mercat Press, Edinburgh. Hobsbawm E.J. 1992 Nations and Nationalism since the 1780s. Programme, Myth, Reality, Cambridge University Press, Cambridge. 48 Zob. C. Macdonald, Children Are Scared to Answer, „The Herald" z 31.01.2006 oraz A Re­ source for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 153 Jarvie G., Reid I.A. 1999 Sport, Nationalism and Culture in Scotland, „The Sports Historian" R. 19, nr 1. Jarvie G., Walker G. 1994 Ninety Minutes Patriots? Scottish Sport in the Making of the Nation, w: Scot­ tish Sport in the Making ofthe Nation. Ninety Minutes Patriots?, red. G. Jarvie, G. Walker, Leicester University Press, Leicester. Murray B. 1998 The Old Firm in the New Age. Celtic and Rangers since the Souness Revo­ lution, Mainstream Publishing Projects, Edinburgh. Palmer C. 2002 Introduction: Anthropology and Sport, „Australian Journal of Anthropol­ ogy" R. 13, nr 3. Shedden F. 2003 Sectarianism — Still Scotland's Shame?, w: States of Scotland, red. K. Roy, Institute of Contemporary Scotland Books, Glasgow. Walker G. 1990 'There 's Not a Team Like the Glasgow Rangers': Football and Religious Identity in Scotland, w: Sermons and Battle Hymns. Protestant Popular Culture in Modern Scotland, red. G. Walker, T. Gallagher, Edinburgh Uni­ versity Press, Edinburgh. Zaczkiewicz R. 2006 Czarodzieje z Wembley. Piłka nożna w Szkocji na tle rywalizacji szkocko-angielskiej, w: Marketing dla sportu, red. H. Mruk, P. Matecki, K. Kropielnicki, Sport & Business Foundation, Poznań 2006. Artykuły prasowe oraz źródła internetowe: A Resource for Anti-sectarian Education 2005 htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. N. Christian 02.07.2006 Sixty Held after Scotland'sBiggest Orange Walk, „Scotland on Sunday". Devine T.M. 16.02.2005 Sectarian Bigots is No Myth — It's very Real Problem, „The Scotsman". Garvelli D. 16.04.2006 Let's Face It, Scottish Sectarianism is all over the Bar Shouting, „Scotland on Sunday". NFO Social Research dla Glasgow City Council 2003 Sectarianism in Glasgow — Final Report, http://www.glasgow.gov.uk/. Reid H. 14.03.2006 Why the Pope Should VisitIbrox, „The Herald". 23.04.2006 Bad, Blood and Bigotry, „Sunday Herald". Scotland's Census Results Online 2001 http://www.scrol.gov.uk/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13c3931641738136fe926a60d8dcadf6.pdf aa938828408fad5204e11fbc99770bbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5169 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia ukraińska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4794 Title A name given to the resource Etnologia ukraińska: od etnologii "etnicznej"do narodowej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 II. POGLĄDY I OPINIE ETNOLOGIA UKRAIŃSKA: OD ETNOLOGII „ETNICZNEJ" DO NARODOWEJ W czasie krótkiego, na przełomie czerwca i lipca 2006 roku, pobytu we Lwo­ wie i Kijowie, interesowały mnie, poza głównym celem wyjazdu, jakim było gromadzenie materiałów do studiów nad historią polskiej etnologii, zmiany w etnologii ukraińskiej po uzyskaniu przez ten kraj niepodległości w roku 1991. Etnologia ukraińska sprzed roku 1991, mimo pewnych atrybutów państwa przy­ sługujących Ukrainie jako republice związkowej w ramach Związku Radzieckie­ go, nosiła charakter głównie nauki regionalnej lub etnicznej. Miała ograniczone możliwości decydowania o swoim rozwoju, była wmontowana w system nauki radzieckiej, koncentrowała się na kulturze ludowej najliczniejszej w republice grupy etnicznej. Przemiany polityczne stworzyły warunki przejmowania przez tę dyscyplinę cech etnologii narodowej. Oznaczało to powiązanie z potrzebami i aspiracjami narodu jako suwerennego podmiotu władzy w państwie, funkcjo¬ nowanie w ramach narodowych instytucji budowanych przez to państwo, posłu¬ giwanie się narodowym językiem, przejęcie odpowiedzialności za rozwój dy¬ scypliny, włącznie z kształceniem w jej zakresie i nawiązywanie bezpośrednich kontaktów z nauką światową. Odpowiedzi na pytanie o charakter i kierunek zmian poszukiwałem w trakcie spotkań z pracownikami odwiedzanych instytucji etnologicznych: instytutów Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i katedr etnologii uniwersytetów we Lwo¬ wie i Kijowie. Prowadziłem rozmowy, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe, z pracownikami i Dyrekcją Instytutu Ludoznawstwa (Institut Narodoznavstva) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie (dyrektor: prof. S. Pavluk), Dyre­ kcją i Radą Naukową Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M.T. Rylskiego (Institut Mistectvoznavstva, Fol'kloristiki ta Etnologii) tejże Akademii w Kijowie (dyrektor: prof. G. Skripnik) oraz z zespołami Katedry Etnologii Uniwersyte­ tu im. I . Franko we Lwowie (kierownik: prof. R. Silecki) i Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie (kierownik prof. M . Grimicz). Ważnym źródłem mojej wiedzy były ponadto najnowsze publika­ cje. Wszystkim kolegom — etnologom ukraińskim, którzy informowali mnie o współczesnych pracach w ramach ukraińskiej etnologii i wskazali odpowied¬ nią literaturę — serdecznie dziękuję. �Zbigniew Jasiewicz 170 Wyraźny był po roku 1991 rozwój instytucjonalny etnologii na Ukrainie. Sprzyjała temu rozwojowi świadomość roli kultury ludowej w kształtowaniu ukraińskiej kultury narodowej, co pozwoliło np. na wprowadzenie programu „Ludoznawstwo" do szkół podstawowych i wydanie w nakładzie wieluset tysię­ cy egzemplarzy podręcznika Ukrains'ke narodoznavstvo , przygotowanego pod red. S. Pavluka. Kultura ludowa jest zresztą szeroko obecna w kulturze współ­ czesnej (popularność wzornictwa ludowego w architekturze, dekoracji miejsc publicznych, grafice, odzieży noszonej współcześnie), a jej kolekcjonowanie popularne (uznanym kolekcjonerem sztuki ludowej jest m.in. prezydent Wiktor Juszczenko). Pomocą była również aktywność etnologów w życiu publicznym: kulturalnym, społecznym i politycznym, mająca zresztą swoje wzory w działal¬ ności w przeszłości takich uczonych jak Paweł Czubiński, autor słów hymnu na­ rodowego, lub Iwan Franko, zaangażowany w pracach społecznych i w polityce. W roku 1992 dotychczasowy Oddział Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie uzyskał status oddziel­ nego Instytutu Ludoznawstwa tejże Akademii, zachowując w swojej strukturze Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Instytut powołał w roku 1995 dwumiesięcznik „Narodoznavći zośiti" (ukazujące się pod red. S. Pavluka), jed¬ no z dwóch najważniejszych dzisiaj czasopism etnologicznych na Ukrainie. Roz¬ wija się Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie, który swoją obecną nazwę przyjął w roku 1991, a swój początek wywodzi z powstałego w roku 1936 Instytutu Folkloru Ukraińskiego. Instytut mieści w sobie m.in. Zakład Etnologii, Zakład Folklorystyki Ukraiń­ skiej, Pracownię Sztuki i Folklorystyki Zagranicznej, a także bogatą bibliote¬ kę i archiwum. Wydaje, razem z Uniwersytetem w Kijowie i Międzynarodową Asocjacją Etnologów Ukraińskich, wychodzące od roku 1957 czasopismo „Narodna tvorcist' ta etnografia" (red. prof. G. Skripnik). Obydwa Instytuty pracują nad bibliografią etnologii ukraińskiej oraz nad niezwykle istotną w tamtejszych warunkach terminologią naukową w języku ukraińskim, szczególnie ważną w nauczaniu etnologii. Nowym zjawiskiem jest powołanie samodzielnych katedr uniwersyteckich: Katedry Etnologii na Uniwersytecie im. I . Franko we Lwowie, utworzonej w roku 1995 z podziału dotychczasowej Katedry Historii i Etnografii Ukrainy oraz Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijo­ wie, publikującej interesującą serię wydawniczą „Etnićna istoria narodiv Evropi" (wydanych już zostało 21 zeszytów). Jedynie te dwie katedry kształcą studentów etnologii, nadając im dyplomy magistra lub „specjalisty" z zakresu etnologii. Ka¬ tedry mające w swojej nazwie etnologię lub etnografię, o charakterze placówek usługowych, istnieją ponadto na uniwersytetach w Odessie (Katedra Archeol 1 W zapisie nazw instytucji, nazwisk autorów oraz tytułów prac w języku ukraińskim zastosowa­ łem system transliteracji zgodny z normą międzynarodową ISO 9:1995, przyjęty przez Polski Komitet Normalizacyjny. �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 171 logii i Etnologii), Czerniowcach (Katedra Średniowiecza i Etnologii), Iwano-Frankowsku, Użgorodzie (tu prof. M . Tivodar). Niektóre z tych katedr stały się ośrodkami interesujących prac badawczych, kwestionując przyjętą i utrwaloną w Imperium Rosyjskim i później w ZSRR zasadę, że uczelnie wyższe są po­ wołane do uprawiania głównie dydaktyki. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, niezwykle tam rozbudowana, dysponująca ponad 200 instytutami, może stracić również pozycję autonomicznego „ministerstwa nauki". W czasie mojego poby­ tu w Kijowie, pod koniec czerwca 2006 roku, środowisko Akademii protesto­ wało przeciwko wprowadzeniu zasady finansowania badań za pośrednictwem Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy. Kształcenie kadry naukowej odbywa się poprzez studia „aspiranckie" (przygotowujące do napisania i obrony pracy „kandydackiej") oraz „doktorskie", mające na celu uzyskania stopnia naukowego doktora, porównywalnego z naszym stopniem doktora habilitowanego. Prowadzą je instytuty Akademii Nauk i uniwersytety. Prawo do nadawania stopni z zakresu etnologii posiada, obok Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii w Kijowie i Instytutu Ludoznawstwa we Lwowie, także Rada Naukowa Wydziału Histo¬ rycznego Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie, w ramach którego pracuje wymieniona już Katedra Etnologii i Krajoznawstwa. Przed rokiem 1991 Instytut w Kijowie mógł nadawać stopnie naukowe jedynie z folklorystyki, etnologowie zdobywali te stopnie w Mińsku, Leningradzie i w Moskwie. W ramach demokratycznego państwa uzyskały możliwość działania również samorządowe organizacje etnologów, m.in. Miźnarodna Asociada Ukrains'kih Etnologiv; organizacje te jednak nie ustabilizowały się i dotąd nie uzyskały po¬ ważnego, ogólnoukraińskiego znaczenia. Na czoło zainteresowań naukowych etnologów ukraińskich wysunęły się dwa obszerne zagadnienia, a mianowicie problemy etnogenezy i konsolidacji naro¬ dowej Ukraińców oraz kultury Ukraińców i Ukrainy. Etnogenezie poświęco¬ nych zostało wiele książek i artykułów, z których najważniejszymi są Etnićna ta etnokulturna istoriá Ukraini, t. 1, red. G. Skripnik, Kiiv 2005, zaplanowana jako wydawnictwo trzytomowe oraz S. Pavluka Etnogeneza ukrainciv: sproba teoretićnoi kon'strukii, L'viv 2006. Pod redakcją tego ostatniego przygotowy­ wana jest także czterotomowa praca Etnogenez ta etnićna istoriá naselenná ukrains'kih Karpat, której tom 1 ukazał się we Lwowie w roku 1999. Powstanie demokratycznego państwa sprzyja nie tylko studiom nad kształtowaniem się etnonarodu, ale również narodu obywatelskiego (por. A. Kolodij, Do pitanná pro sutnist' sláhi i stadii formuvanná gromadáns'koi nacii v Ukraini, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004). Duże zainteresowanie budzi także struktura etniczna Ukra­ iny (por. V. Naulko, Hto i vidkoli zive v Ukraini, Kiiv 1998). Podobnie, obok studiów nad kulturą Ukraińców (tu przede wszystkim trzytomowa monografia historyczno-etnograficzna Ukrainci, z której ukazał się t. 2, pod red. G. Skripnik, Kiiv 2005), wydano liczne opracowania dotyczące wszystkich mieszkań¬ ców Ukrainy, np. Kul 'tura i pobut naselenná Ukraini, red V. Naulko, Kiiv 1991, �172 Zbigniew Jasiewicz 1993 oraz Etnografia Ukraini, red. S. Marćuk, L'viv 2004. Liczne są obecnie prace poświęcone mniejszościom narodowym i etnicznym. W badaniach nad kulturą Polaków żyjących na Ukrainie szczególnie zasłużona jest L. Wahnina, która wydała Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, Kiiv 2002, a ostatnio Bajki pol­ skie (patrz recenzja w tymże tomie „Ludu") oraz opublikowała wiele artykułów, m. in. „Sućasna folklorna kulturapolákiv Ukraini, „Vsi mi diti tvoi, Ukraino! Informacijno-metodićnij zbirnik" nr 6, Kiiv 2001. Polakami zajmują się tak­ że inni badacze, np. O. Kalakura w artykule Teoretiko-metodologićni zasadi istoriko-etnopolitologićnogo doslidzenná pol's'koi menśini v Ukraini XX st., w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 21, 2006. Znaczenie problematyki etnicznej każe badaczom ukraińskim zwracać uwagę na mentalne aspekty przynależno­ ści do grupy etnicznej (np. M . Grimie, Tradicijnij svitoglád ta etnopsihologićni konstanti ukrainciv. Kognitivna antropologia, Kiiv 2000), prowadzić studia nad etniczną symboliką kultury materialnej (tu prace T. Kosminy nad symboliką stro­ j u i budownictwa), wyodrębniać i zajmować się etnopolitologią „etnokonfliktoznawstwem", a nawet trudno przetłumaczalnym etnoderzavoznavstvem. Nadal rozwijane są studia historyczno-etnograficzne nad tradycyjną kulturą wiejską. Do najważniejszych monografii z tego zakresu należą prace: M . Tivodar, Tradicijne skotarstvo ukrains'kih Karpat drugoipolovini XIX—persoipolovini XX st., Użgorod 1994 i M . Grimie, Zvicajeve civil'ne pravo ukrainciv XIX — poćatku XX stolittá, Kiiv 2006. Liczne są monografie regionów etnograficznych, m.in. Łemkowszczyzny, Polesia, Chełmskiego i Podlasia. Podejmuje się prace nad etnografią komunizmu, np. O Stasük, Etnografia golodomoru na Podili, w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 19, 2005. Etnologowie ściśle współpra­ cują z folklorystami — folklor słowny ceniony jest jako podstawa i świadectwo żywotności języka ukraińskiego. Warta uwagi jest próba folklorystycznej regio¬ nalizacji Ukrainy R. Kireiva, 13 fol'klornih regioniv Ukraini, L'viv 2002. Jed¬ nym z przykładów interesującego podejścia do studiów nad folklorem, osadzo¬ nym w kontekście życia społecznego wsi i osobowości respondentów, jest praca O. Briciny i I . Golovahy Prozovij fol'klor sela Ploske na CernigivSini. Teksty ta rozvidki, Kiiv 2004. Pojawiają się próby objęcia badaniami etnologicznymi zjawisk współczesnego życia codziennego, choć w tym zakresie etnologia ustę¬ puje socjologii i kulturologii. Nie dostrzegłem jednak, w przejrzanej literaturze, studiów nad niezwykle interesującym poznawczo i ważnym dla ukraińskiej wsi procesem przechodzenia od systemu życia i gospodarki kołchozowej do indywi¬ dualnych gospodarstw rolnych, związanym z wieloma trudnościami tak natury technicznej, jak i psychicznej, odbywającym się w warunkach pauperyzacji lud¬ ności wiejskiej. Natomiast etnologowie i folkloryści ze Lwowa i Kijowa zajęli się badaniami nad dokumentacją kultury i zjawisk życia społecznego na terenach objętych skutkami katastrofy w Elektrowni Atomowej w Czarnobylu. Nadal tylko w bardzo skromnym zakresie podejmowane są prace nad społecznościa¬ mi pozaeuropejskimi i brakuje wykładowców z etnologii powszechnej. Nowe �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 173 są także rozważania nad metodami i teorią etnologii, nie uprawiane w zasadzie przed rokiem 1991 na terenie Ukrainy, obecnie podejmowane przez nielicznych badaczy (np. M . Tiyodar, Etnologia, Użgorod 1998, 2004, oraz M . Grimie, Me­ tod, metodika ta metodologia v sućasnij etnologićnj nauci, w: „Etnićna istoria narodiv Evropi" nr 21, Kii'v 2006. Nie wydaje się tłumaczeń na język ukraiński, poza niektórymi pracami C. Levi-Straussa, klasycznych i współczesnych dzieł antropologii światowej; potrzeby z tego zakresu zaspokajają przekłady na język rosyjski. Sytuacja po roku 1991 sprzyjała rozwojowi studiów nad historią etnologii ukraińskiej, dostarczających przecież legitymizacji dyscypliny i wyznaczników jej tożsamości oraz podstaw integracji środowiska etnologicznego. Zwrócono się zarówno do dziejów etnologii w XIX, jak i X X wieku. Wiele publikacji poświę¬ cono początkom zainteresowań ludoznawczych i zasłużonym „założycielom" et¬ nologii, rozwijanej przecież w trudnych warunkach braku państwa i podziału oraz przynależności terytorium etnicznego Ukraińców do różnych państw: Imperium Rosyjskiego, Imperium Habsburgów, Związku Radzieckiego i Polski, a także konfliktów etniczno-wyznaniowych. R. Kirćiv opublikował pracę Etnografićnofol'kloristićna didl'nist'„Rus'koi trijci", Kii'v 1990, zorganizowano wiele kon¬ ferencji i opublikowano wiele artykułów poświęconych wybitnym uczonym — prekursorom współczesnej etnologii ukraińskiej: P. Czubińskiemu, N . Sumcowowi, F. Wowkowi, I . France, W. Hnatiukowi i innym. O. Sapelak przedsta¬ wiła Etnografićni studii v Naukovomu Tovaristvi im. Sevćenka (1898-1939 r.), L'viv 2000, z jego Komisją Etnograficzną niezwykle ważną, w niektórych latach, jako ośrodek ogólnoukraińskich badań etnologicznych. Studia nad historią etno¬ logii ukraińskiej objęły także przeszłość w czasach radzieckich. Wymienić warto z tego zakresu prace: V. Borisenko, na temat tragicznych dla etnologii ukraiń­ skiej lat 20. i 30. X X wieku, Narisi z istorii ukrains'koi etnologii 1920-1930 rokiv, Kii'v 2002, oraz wpływu ideologii przyjmowanej w Związku Radzieckim na koncepcje etnologiczne i folklorystyczne R. Kirćiva „Raddnskij folklor" — real'nist'ćifikcia?, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004. Ostatnio ukazało się po¬ nadto syntetyczne opracowanie historii etnologii ukraińskiej przygotowane przez R. Kirćiva i V. Gorlenko, do którego autorowi tego tekstu nie udało się j ednak dotąd dotrzeć. Znamienna jest pozytywna ocena, w ramach rozważań nad dziejami etno¬ logii ukraińskiej, wkładu ludoznawców i etnologów polskich w poznanie kul¬ tury Ukrainy. Zapoczątkowana ona została zresztą, już przed laty, książkami V. Uzvenko, Ukrains'ka narodnapoetićna tvorćist' u pol's'kij fol'kloristici, Kii'v 1961 i Z. Boltarović, Ukraina v doslidźenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Kiiv 1976. Dostrzega się i docenia współdziałanie ukraińskich i polskich etnolo­ gów, czego świadectwem są choćby prace: Muzićnij folklor zPolissd u zapisah F. Kolecci ta K. Mosinskogo, red. S. Grica, Kii'v 1995; R. Kirczyw, Związek uczo­ nych ukraińskich z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, „Lud" t. 80, 1996, oraz �174 Zbigniew Jasiewicz V. Ûzvenko, I. Franko: ukraïnns'kopol's'kï fol'kloristicnïwzaêmini, w: Ukraïns'ko pol's'ki kul'turni vïdnosini XIX-XX stolïttâ, Kiïv 2003. Prace polskich dokumentalistów i badaczy kultury ukraińskiej są obecnie szeroko wykorzystywane, a działalność polskich instytucji etnologicznych, np. Zakładu Etnologii Uni­ wersytetu Jana Kazimierza, włączana jest do dziejów poznawania tej kultury i rozwoju etnologii na terenie Ukrainy (por. V. Bilous, Etnografïcnï doslïdzennâ na zahïdnoukraïnskih zemlïâh u tretïj cvertï XIX st., L'viv 2000 i S. Makarćuk, Etnologïâ u L'vïvs'komu universitetï, w: Etnïcna kul 'tura ukraïncïv, L'viv 2006). Ważna jest także współpraca z etnologami ukraińskimi nad odkrywaniem no­ wych źródeł do historii polskich zainteresowań etnograficznych, np. odnalezie­ nie zapomnianych rysunków strojów ludowych (Zapomniane skarby. Stroje ludo­ we Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, oprac. A. Błachowski, R. Czmełyk i L. Bułhakowa-Sytnyk, Lwów-Toruń 2002). Współczesna etnologia ukraińska realizuje jakże uzasadnioną tezę głoszącą ko¬ nieczność integralnego traktowania kultury i historii badań w ramach terytorium, obejmującego wszystkie grupy etniczne na nim zamieszkałe. Istotne zmiany, po przekształceniu się Ukrainy w niepodległe państwo, po¬ jawiły się w kontaktach etnologii ukraińskiej z nauką światową. Były one ogra¬ niczane uprzednio głównie do slawistyki, a w jej ramach także folklorystyki, dla której Kijów od dawna był ważnym ośrodkiem badawczym. To ukraińskie instytucje naukowe i uczeni ukraińscy stali się obecnie organizatorami i realiza¬ torami tych kontaktów. Podjęto współpracę z ukraińskimi instytucjami za gra¬ nicą i badania nad Ukraińcami w diasporze. Na Ukrainie zwoływane są liczne konferencje naukowe z udziałem uczestników z zagranicy, a uczeni ukraińscy wyjeżdżają na takież konferencje poza krajem. Publikują oni w zagranicznych wydawnictwach, w tym rosyjskich (m.in. przygotowanie monograficznego tomu Ukraińcy, red. N.S. Polisćuk i A.P. Ponomarev, Moskva 2000, wydanego w serii „Narody i kul'tury" Instytutu Etnologii Rosyjskiej Akademii Nauk), a tak­ że polskich (choćby w „Ludzie"). Przyjmują do druku w swoich czasopismach artykuły zagranicznych kolegów, m.in. z Polski (np. E. Pietraszka, Z marsrutnoï ekspediciï po ukraïns'nskomu Polissi, „Narodoznavći zośiti" nr 1/2, 2004; kil­ ka artykułów L. Mroza i innych polskich etnologów w nr. 3/4 z 2005 roku te­ goż czasopisma poświęconym Romom oraz Z. Jasiewicza, Rozvitok sucasnoï etnologïï v Pol'Sï, „Narodna tvorcist' ta etnografia" nr 4, 2002. Przygotowywane są obecnie trzy zeszyty czasopisma „Narodna tvorcist' ta etnografia", które będą prezentować dorobek etnologii francuskiej, węgierskiej i polskiej. Etnologowie ukraińscy uczestniczą w wielu międzynarodowych organizacjach naukowych, w tym w Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (od roku 1993 funkcję Sekretarza Generalnego Komisji pełni prof. S. Pavluk) oraz w Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore, zapewne ze względu na ważną rolę w nim folklorystyki; dotąd jednakże nie ma Narodowej Delegacji Ukrainy w Radzie Stałej International Union of Anthropological and Ethnologi- �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 175 cal Sciences. Zawiązywana jest coraz ściślejsza współpraca z nauką polską, która uzyska lepsze warunki rozwoju po podpisaniu przygotowywanych umów między Instytutem Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie a Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz między Instytutem Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie a Instytutem Etno¬ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zdaję sobie sprawę z ograniczonego zasobu materiałów, którymi dysponowa¬ łem oraz skrótowości w przedstawieniu problematyki etnologii ukraińskiej. Obraz jest jednakże wyrazisty, etnologia ta jest ważna i interesująca na mapie naukowej Europy. Jest dyscypliną o bogatej tradycji narodowej i dobrze w tej tradycji osa¬ dzoną, dysponuje rozbudowaną strukturą instytucjonalną i wieloma ośrodkami oraz licznymi i dobrze przygotowanymi badaczami, realizuje docenianą funk¬ cję edukacyjną, prowadzi wielokierunkowe badania na terenach podlegających istotnym i interesującym poznawczo procesom społeczno-kulturowym, wydaje wiele prac, coraz aktywniej uczestniczy w międzynarodowym życiu naukowym oraz uzyskuje status etnologii narodowej. Współdziałanie ukraińskiej i polskiej etnologii, poprzez wymianę badaczy i publikacji, a przede wszystkim wspólne programy badawcze, mające uzasadnienie tak w przeszłości, jak i wielu wspól¬ nych problemach teraźniejszości, będzie korzystne dla obu tych etnologii. Zbigniew Jasiewicz �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78098dd0a63df10e3bef5b80f14dd06b.pdf ac1b3b8175113293481a038197789755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5171 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4796 Title A name given to the resource Poszukując wieloznaczności, czyli uwaga na temat powstawania znaczeń w ramach kultury konsumpcyjnej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 POSZUKUJĄC WIELOZNACZNOŚCI, C Z Y L I K I L K A U W A G N A TEMAT POWSTAWANIA Z N A C Z E Ń W R A M A C H KULTURY KONSUMPCYJNEJ Etnologia to nauka niezmiernie dynamiczna. W swojej historii przechodziła szereg transformacji, poszerzając pola badawcze oraz poszukując nowych za­ gadnień i sposobów ich interpretacji. Przez szereg lat bardzo ważnym dla tej dy­ scypliny tematem było badanie kultury materialnej. To zagadnienie z biegiem lat coraz rzadziej pojawia się na stronach etnologicznych czasopism. Fakt ten nie dziwi, jeśli traktujemy ten obszar badawczy jako ten, na którym klasyfikuje się, ewidencjonuje odchodzący już, materialny świat naszych przodków. Współczes­ nemu, obserwowanemu na co dzień, poświęcamy zdecydowanie mniej „nauko­ wej" uwagi, gdyż jest dobrze znany i brak mu nostalgicznego oddalenia. Jestem jednak zadania, iż świat przedmiotów może nadal być inspirującym zagadnieniem dla etnologa i antropologa kultury, już to z tej prostej przyczyny, że przedmioty, jak wiadomo, są narzędziami komunikacji, a zatem służą jak element społecznej interakcji, a nie są tylko niemymi statystami, bez znaczenia dla naszego życia. Dobrym przewodnikiem dla badań nad współczesną kulturą materialną jest szkoła brytyjskich studiów kulturowych i ci autorzy, którzy poszli właśnie jej tropem. W roku 2003 ukazała się praca Studia kulturowe. Teoria i praktyka Ch. Barkera (polskie wydanie 2005), który dokonał zręcznej syntezy tego nurtu badań. Uważam, że ten dorobek jest godzien szczególnej uwagi przede wszyst­ kim z tego względu, że stara się porzucić naukową arbitralność, na rzecz oddania głosu członkom grup społecznych związanych z tzw. kulturą niską (w przypadku wczesnych badaczy studiów kulturowych była to przede wszystkim klasa ro¬ botnicza i subkultury wywodzące się ze środowisk robotniczych). W ten spo¬ sób szkoła studiów kulturowych chciała się odciąć od krytycznego elitaryzmu, właściwego na przykład dla słynnej szkoły frankfurckiej. Jednakże dodać należy, że realizując ten postulat, badacze skupieni w Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham narazili się na zarzut kulturowego populizmu, czyli idealizowania sposobów postępowania i motywów grup, które stały się obiektem ich zainteresowań. Takie podejście może skłaniać do uznania, że doświadczenia, praktyki zwykłych ludzi mają większe znaczenie, tak analityczne, jak i praktycz¬ ne, od tzw. kultury wysokiej (por. D. Strinati, 1998, s. 202). Tym niemniej po¬ pulistyczne podejście, jeśli tylko nie przyjmuje zbyt skrajnej formy, jest bardzo �194 Joanna Jessa cenne, ponieważ wskazuje na konieczność spojrzenia na rzeczywistość kulturo­ wą także przez pryzmat tych „zwykłych" ludzi. Perspektywa uwzględniająca i doceniająca punkt widzenia szeregowych członków społeczeństwa nie jest obca studiom antropologicznym. W kontekście badań nad współczesną kulturą materialną, jak również konsumpcyjną, jest ona szczególnie cenna. Odnosząc się do relacji między kulturą materialną i konsump¬ cyjną, należy wyjaśnić, że uważam tę drugą właśnie za szczególny rodzaj kultury materialnej. Posiłkuję się w tym wypadku pracą C. Lury, która opisuje kulturę materialną jako zespół relacji zachodzących pomiędzy przedmiotem a człowie¬ kiem. A zatem studia nad taką kulturą oznaczają namysł nad przedmiotem-wdziałaniu; nad jego istotą w codziennych praktykach i wierzeniach, symbolach. To, co materialne, jest zawsze mocno splecione z tym, co kulturowe, co żywe i zależne od określonego kontekstu kulturowego — także dziś, gdy w dobie glo¬ balizacji i masowej produkcji mamy do czynienia z ogólnoświatową dystrybucją pewnych dóbr. Z tego powodu można uznać kulturę konsumpcyjną (czyli opartą o wymianę dóbr produkowanych masowo za pośrednictwem wolnego rynku) za szczególny rodzaj kultury materialnej charakterystycznej dla kręgu euro-atlantyckiego od drugiej połowy X X wieku. Termin „kultura konsumpcyjna" pozwala także na odwrócenie uwagi od samej konsumpcji, kojarzącej się ze zużyciem, zniszczeniem, wykorzystaniem i wskazuje na kreację i obecność istotnych zna­ czeń kulturowych (por. C. Lury, 2003, s. 1). Często sądzi się (i nie można temu odmówić racji), że współczesny człowiek jestjednostką manipulowaną, która ule¬ ga pokusom kreowanym przez środki masowego przekazu, a przede wszystkim reklamę. Jednak nawet poddając się takim wpływom, każdy tworzy także swoją subiektywną interpretację kierowanych do niego znaczeń. Brytyjska szkoła stu¬ diów kulturowych kładzie nacisk na odczytanie tychże — jakże czasem ulotnych, a także nie tak intensywnie upowszechnianych — znaczeń. W niniejszym opracowaniu chciałabym pokazać, na przykładzie jednej wypo­ wiedzi uzyskanej podczas badań przeprowadzonych przeze mnie jesienią 2004 roku i dotyczących postawy respondentów wobec kultury konsumpcyjnej , w jaki sposób dochodzi do bardzo interesującej subiektywizacji znaczeń. Dotyczą one przedmiotów masowej produkcji — złotego zegarka i złotego serduszka na łań¬ cuszku i w zależności od tego, kto te znaczenia odczytuje, są one zupełnie inne. Rozważania te poprzedzę omówieniem wkładu dwóch badaczy z kręgu studiów kulturowych — Stuarta Halla i Ien Ang — którzy pokazali, jak, w zależności od kontekstu, dochodzi do różnorodnego odbioru znaczeń (w tym także komu¬ nikatów przekazywanych za pomocą przedmiotów) — co odnosi się również do wspomnianego wywiadu. W celu dokonania lepszego jego opisu wykorzystam także koncepcję mitu Rolanda Barthesa. 1 1 Wywiad ten został przeprowadzony w miejscowości Prusim z istotnym z badawczego punktu wi­ dzenia informatorem — mężczyzną mieszkającym w Poznaniu, lat 45, zajmującym się m.in. renowacją mebli. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 195 Jednym z założycieli brytyjskiej szkoły studiów kulturowych i wieloletnim dyrektorem Centrum Współczesnych Badań Kulturowych w Birmingham był S. Hall. On to właśnie zwrócił uwagę na rozmaite sposoby odczytania komuni¬ katów kulturowych. Jego wskazówkami można się posiłkować, zastanawiając się także nad współczesną kulturą materialną. W posiadanie większości naszych rzeczy wchodzimy dzięki pośrednictwu rynku, a producent stara się zbudować wokół produktu taki wizerunek, który według niego będziemy uznawać za atrak¬ cyjny i pożądany. Jednakże nasze odczytanie nie zawsze zgodne jest z intencjami producenta — głównego nadawcy komunikatu. S. Hall zwraca uwagę na to, że istnieją trzy możliwe sposoby odczytania kodów, kierowanych ku odbiorcom przez kulturę dominującą (której przedstawicielem w tym przypadku jest produ¬ cent) (1997, s. 28-34). Pierwszy to sposób zgodny z intencją nadawców. Jest to odczytanie w ramach dominującego, hegemonicznego kodu; wówczas odbiorcy, świadomie bądź nie, akceptują i przyswajają sobie komunikat do nich skierowany i to w formie, jaką nadawca uznaje za preferowaną przez siebie. Jest to możli¬ we, ponieważ zarówno nadawcy, jak i odbiorcy tego komunikatu posługują się takim samym — hegemonicznym — kodem. Kolejnym sposobem odczytania komunikatu jest zastosowanie kodu negocjowanego. W tym przypadku odbior¬ ca zgadza się z wieloma znaczeniami hegemonicznymi, zwłaszcza tymi, które dotyczą szerszego horyzontu kulturowego, politycznego, gospodarczego, zgadza się na pewnego rodzaju „oczywistości" społeczne, sprawy uznawane w szerokim odbiorze społecznym za „naturalne", jednak odrzuca wpływ ideologii w jakichś konkretnych przypadkach. Innymi słowy, odbiorca zgadza się co do ogólnych reguł, jednak bywa, że nie stosuje się do nich w konkretnych przypadkach, do¬ puszcza odstępstwa od reguły . Wreszcie, trzecim sposobem odbioru komunika¬ tów jest odczytanie ich wewnątrz kodu opozycyjnego. Odbiorca, który operuje tym kodem, rozumie hegemoniczny charakter komunikatów i rozpoznaje ich ideologiczne podłoże, dlatego właśnie potrafi interpretować informacje w taki sposób, który jest niezgodny z intencją nadawcy. Odczytanie, które w taki sposób powstaje, jest odczytaniem opozycyjnym, sprzecznym z zamierzeniami nadaw¬ cy (choć niekoniecznie będzie to odczytanie odwrotne i podważające założone przez nadawcę odczytanie intencjonalne, może być ono po prostu odmienne ). 2 3 2 Najprostszym przykładem, choć pochodzącym z innej dziedziny, byłaby sytuacja, kiedy obywatel zga­ dza się na model demokratyczny państwa, ale nie popiera konkretnych rozwiązań, które w myśl akurat pro­ wadzonej polityki mają tę demokrację umacniać, albo np. uznaje korupcję za karygodną, jednak sam się do niej ucieka, gdy skłaniają go do tego konkretne, jednostkowe okoliczności, w których się znalazł. Interesujący przykład takiego opozycyjnego odczytania podał J. Fiske, który przywołał badania M. Michaelsa. Otóż australijscy Aborygeni interpretowali słynną postać filmowego Rambo jako z jednej strony przedstawiciela ich dyskryminowanego i dotkniętego serią nieszczęść społeczeństwa, a z drugiej strony jako reprezentanta uprzywilejowanej klasy białych. Rambo wobec tego jest tym, kto walczy o sprawiedliwość dla Aborygenów. Z tego też powodu — zgodnie z lokalną interpretacją — uwalnia więźniów z zakładu karnego (w Australii faktycznie duży procent osadzonych to rdzenni mieszkańcy kontynentu), z którymi ma być rzekomo powiązany szczególnymi dla tego obszaru kulturowego więza­ mi krwi (por.: J. Fiske, 1991, s. 57). 3 �196 Joanna Jessa Takie trzy sposoby odbierania komunikatów są wyraźnie zauważalne, kiedy interpretujemy sposób odbioru komunikatów konsumpcjonistycznych . Dosko­ nale widać to na przykładzie mody. Nie będę tego szerzej w tym miejscu rozwijać — powiem jedynie, iż przeprowadzone przeze mnie w 2005 roku wśród studen¬ tów badania pokazały takie właśnie trojakie interpretowanie kodów. Część stu¬ dentów akceptowała modę jako zjawisko ciekawe, estetycznie satysfakcjonujące (widowiskowe) i praktyczne, czyli odczytywali j ą wewnątrz kodu homogenicz¬ nego, część studentów modę akceptowała, ale pod pewnymi indywidualnymi wa¬ runkami, a część zdecydowanie j ą odrzucała, uznając za zagrażającą swobodzie ekspresji i ujednolicającą wybory. 4 S. Hall, wskazując na te trzy możliwe odczytania komunikatu, zwrócił tym samym uwagę na fakt, że komunikat nadany i komunikat odebrany nie są so¬ bie tożsame. Zależą od jednostkowych okoliczności. Brytyjski pionier studiów kulturowych uważa, że dzieje się tak z tego względu, że ramy wiedzy, stosun¬ ki produkcji oraz infrastruktura techniczna, które działają podczas kodowania komunikatów, różnią się od tych towarzyszących jego dekodowaniu. Dlatego też nie mamy do czynienia z przekazywaniem jakichś informacji, ale z jej pro¬ dukcją. Czyli, że zarówno podczas procesu nadawania i kodowania komunikatu, jak i podczas dekodowania komunikatu dochodzi do produkcji jego treści, przy czym inny efekt produkcji wywołuje proces kodowania i inny dekodowania (są to dwa osobne procesy). Mówiąc jeszcze inaczej, to, jakie są intencje przekazania komunikatu, różni się od tego, jakie są skutki tego przekazania. Na dalsze zróżnicowanie procesu dekodowania komunikatów zwróciła uwa¬ gę I . Ang, która zainteresowała się fenomenem popularności serialu Dallas. Za¬ uważyła, że odczytanie komunikatów zawartych w serialu zachodzi na dwóch poziomach. Jeden to denotacja — wówczas dochodzi do poznania treści serialu, wątku głównego i tych pobocznych, rysu charakterów poszczególnych postaci, etc. Ten poziom dotyczy obcowania z nierealnością — widzowie wykazują się wobec niego dystansem, jako do filmowej fikcji. Zupełnie inny charakter ma już poziom konotacyjny. Dotyczy on bowiem obcowania z realnością. Widzowie, odwołując się do szeregu swoich doświadczeń, uznają film już nie za nierealny, ale za prawdopodobny, ponieważ koresponduje on z ich osobistymi przeżyciami. Jest to sieć znaczeń bliskich tylko widzom. Zachodzi tu więc wcale nie linear4 Za konsumpcjonizm uważam zespół perswazyjnych czynników mających na celu upowszech­ nienie i spopularyzowanie pewnych dóbr (przedmiotów i doświadczeń, które można nabyć na wolnym rynku), skłonienie konsumenta do ich pozytywnej waloryzacji oraz skorzystania z tej oferty. Innymi słowy, są to działania, których wektor skierowany jest od producenta do konsumenta. Kultura kon¬ sumpcyjna oznacza sposób działania, operowania tymi masowymi dobrami oraz charakter nadawanych im znaczeń, które niekoniecznie muszą pokrywać się z intencjami autorów komunikatów konsumpcjo­ nistycznych. Zatem w tym przypadku wektor jest skierowany od konsumenta do producenta (zgodnie z założeniem, że kulturę — także konsumpcyjną — się tworzy, a nie biernie przyswaja). Zdecydowałam się na określenie konsumpcjonizm, a nie na konsumeryzm z tego powodu, że dru¬ gim mianem czasami określa się działania zmierzające do ochrony praw konsumenta i obywatela przed szeregiem nieuczciwych działań lub zaniedbań producenta. �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 197 ne czytanie danego tekstu (równolegle do rozwoju akcji), ale odczytanie w po¬ przek, uzależnione od subiektywnych doświadczeń danej jednostki (I. Ang 1985, s. 25-50). Dość ciekawe jest to, że tego typu odczytanie zachodzi zarówno w przypadku osób, które serial bardzo lubią oglądać i są jego zagorzałymi fana¬ mi, jak i w przypadku osób, które filmu nie lubią, ale z jakiegoś względu ogląda­ j ą go (np. dla towarzystwa). Postacie z Dallas przywodzą wówczas na myśl rze¬ czywiste osoby i ich zachowania, sytuacje stworzone przez scenarzystę wydają się znajome z własnego podwórka, ocena zdarzeń staje się zrelatywizowana do osobistych doświadczeń i niejednoznaczna. Splot tych dwóch sposobów odczy¬ tywania tekstu pokazuje też ciekawą prawidłowość, iż to, co w serialu wydaje się raczej mało prawdopodobne, nierealistyczne (poziom denotacyjny), znajduje swoje odpowiedniki w życiu widzów i wówczas jest już odbierane jako niewy¬ kluczone, możliwe, realistyczne (poziom konotacyjny). Wskazując na pozornie odległe analizy S. Halla na temat przepływu komu¬ nikatów za pomocą środków masowego przekazu oraz I . Ang dotyczące serialu Dallas, chciałabym zwrócić uwagę na to, że podobne sposoby przekształcenia i subiektywnej interpretacji komunikatów można zauważyć w przypadku odbio¬ ru ich w ramach kultury konsumpcyjnej. Odwołam się tu do przykładu z włas¬ nych badań, podczas których mężczyzna, z którym rozmawiałam, przyznał się do tego, że zupełnie nie w jego stylu są dwie rzeczy, które stale nosi, a mianowicie złote serduszko na łańcuszku i złoty, okazały zegarek. Jednak są pewne powo¬ dy, dla których on się z nimi nie rozstaje. W przypadku serduszka powody te są sentymentalne, a w przypadku zegarka ironiczne i wywołane chęcią żartobliwej prowokacji. Respondent o swojej relacji z tymi rzeczami mówi w ten sposób: „(...) mam serduszko złote, które dostałem od mojej mamy. Nie podoba mi się (...), ale je noszę, bo kocham j ą najbardziej na świecie. Wiem, że sprawiłoby jej przykrość, gdybym nie nosił. To jest kompromis. A złoty zegarek — to zrobiłem kiedyś sobie na złość, stwierdziłem, że jak już noszę złote serduszko, to kupię sobie zegarek taki, żeby był duży, ciężki i żeby go było widać" . Respondent uważa obie rzeczy za nie w najlepszym guście, a na pewno nie w swoim gu¬ ście. Serduszko jest według niego ozdobą stosowniejszą dla kobiet, a zegarek tego typu to rzecz krzykliwa, właściwsza dla tych, którzy ostentacyjnie obno¬ szą się z posiadanymi przez siebie rzeczami luksusowymi. Widząc takie rzeczy u innego mężczyzny swojego pokroju, może uznałby je za niestosowne albo na¬ wet śmieszne. Jednak sam, subiektywnie konotując te przedmioty, uzyskał dla nich szczególny status. Wynika to z tego, że poziomy denotacyjny i konotacyjny wobec tych przedmiotów są zupełnie odmienne. Istotne, jak sądzę, jest także to, że tego typu subiektywne podejście do rzeczy, które wszak nie jest charakte¬ rystyczne tylko dla tej osoby, ale jest zjawiskiem dosyć powszechnym, w du¬ żej mierze utrudnia wszelkie badania rynku. Są oczywiście takie emocje, które 5 5 Jest to zapis dosłowny — nie dokonywałam poprawek stylistycznych. �198 Joanna Jessa u konsumentów można przewidzieć i posługując się taką matrycą, próbować sku¬ teczniej sprzedawać produkty (np. czerwoną bieliznę zestresowanym maturzy¬ stom, którzy imają się wszystkich sposobów, nawet magicznych, aby wypaść jak najlepiej podczas egzaminów, czy pamiątki z wakacyjnych kurortów turystom, którzy pragną zachować w pamięci dobre wspomnienia związane z tym miej¬ scem). Jednak jak przewidzieć to, że złote serduszko będzie tą ozdobą, z którą nie rozstaje się dojrzały mężczyzna, albo to, że można sprzedać złoty zegarek osobie, której się on nie podoba? Mówiąc o poziomach denotacyjnym i konotacyjnym nie można nie nawią¬ zać także do R. Barthesa (2000), który, odwołując się do tez F. de Saussure'a, przedstawił swoją teorię mitu. Jest to według R. Barthesa pewien przekaz, które­ go znaczenia są dość prosto identyfikowane przez adresatów komunikatu (choć w zależności od okoliczności różne grupy adresatów mogą odczytywać mit ina¬ czej — tak się stało w przypadku mitu przedstawionego przez respondenta). Użyt¬ kowanie pojęć, umieszczanie ich w pewnych kontekstach, sprawia, że przestają być one neutralne — a zatem funkcjonować zgodnie z symbolizacją pierwotną, jako określony znak. Zostają one obciążone dodatkowymi znaczeniami, a zatem stają się mitem, który jest wtórnym systemem semiologicznym, utworzonym w oparciu o związek semiologiczny istniejący już wcześniej. Przypomnijmy, że R. Barthes, tak jak F. de Saussure, uznaje, iż pomiędzy zna¬ czącym i znaczonym zachodzi związek o charakterze arbitralnym, którego efek¬ tem jest powstanie znaku. Jest to relacja odbywająca się na poziomie denotacyjnym. Na tym poziomie — symbolizacji pierwotnej — widzowie serialu Dallas, poznawali treść filmu, a mój respondent stwierdzał, że ma do czynienia po prostu z zegarkiem, czyli rzeczą, która w naszej kulturze ma określony charakter i funk¬ cję. Na kolejnym poziomie symbolizacji wtórnej — konotacyjnym — tenże znak uzyskuje status znaczącego, które sprzężone zostaje ze znaczonym. W efekcie powstaje nowy znak, który R. Barthes nazywa mitem (2000, s. 239-264). Autor uznaje za mit „(...) ideologię, rozumianą jako zbiór idei i praktyk, które stoją na straży wartości i interesów grup panujących w społeczeństwie oraz czynnie je propagują" (R. Barthes, za: J. Storey, 2003, s. 84). W przypadku zegarka, o którym była mowa, sprawa ta komplikuje się o tyle, iż okazuje się, że nie powstaje tu jeden, ale co najmniej dwa mity. Jeden z nich to mit producenta, który stara się połączyć znaczące, czyli złoty, okazały zega¬ rek, ze znaczonym, czyli z luksusem, prestiżem, poczuciem dumy z posiadanego statusu, dobrym gustem etc. Skądinąd wiemy, iż taka korelacja w naszej kulturze istnieje, czyli że funkcjonuje tego typu mit, który mówi, że „dobry" zegarek „jest" oznaką tych wszystkich cech. Jest to efekt, na który składa się zarówno renoma pewnych firm, które zapracowały sobie na to precyzją wykonania swoich czaso¬ mierzy (dawniej, kiedy niełatwo było wyprodukować zegarek, który dokładnie mierzył czas, firmy, którym się to udawało, cieszyły się szczególnym uznaniem; ciekawe jest jednak to, że do dziś właśnie te marki, np. Patek Philippe, czy Rolex �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 299 cieszą się bardzo dobrą — wówczas wypracowaną — sławą), jak i efekt kam¬ panii reklamowych, które te firmy prowadzą obecnie (dziś już nawet najtańszy zegarek odlicza czas bardzo precyzyjnie, więc pod względem funkcjonalności zegarki są sobie równe, zatem różnią się tylko wartością dodaną produktu). Respondent, którego spotkałam, doskonale zdawał sobie sprawę z obecności tego mitu, jednak jego subiektywne odczytanie tegoż było zgoła odmienne. Był on zdania, że tego typu zegarek — duży, okazały, wykonany z lśniącego złota — jest zwyczajnie w nie najlepszym guście, żeby nie powiedzieć, że jest kiczo¬ waty i dlatego nie najlepiej świadczy o osobie, która go nosi. Afiszowanie się takim zegarkiem, w jego mniemaniu, wynika raczej ze snobizmu niż poczucia elegancji lub funkcjonalności samego zegarka. Pomimo takiego opozycyjnego odczytania, respondent stworzył dla swojego zegarka, którzy przecież spełniał wszystkie cechy takiego luksusowego, snobi¬ stycznego przedmiotu, osobny (drugi z wspomnianych) mit. Co ciekawe, jest to mit niejako dwuczłonowy, jeśli w ogóle nie osobne dwa mity. Po pierwsze, respondent łącznie odnosi się do złotego łańcuszka, prezentu od matki i tego złotego zegarka, traktując je jako komplet. W tym kontekście oba przedmioty stanowią składowe mitu, który jest opowieścią mówiącą o uczuciu do niezwykle kochanej i szanowa¬ nej matki. Przedmioty te są znaczonymi, a znaczącymi są te wszystkie pozytywne emocje, które respondent z nimi powiązał, konstruując w ten sposób swój mit. Po drugie respondent igra z mitem zegarka stworzonym przez producentów, a także z mitem, który zrodził się z relacji pomiędzy nim a matką i na przecięciu tych zna¬ czeń tworzy kolejną opowieść, którą, jak powiedziałam, można potraktować jako drugi człon mitu o relacji z matką, albo jako osobny, niezależny mit. Respondent wykorzystuje mit (znak) „producentów" — ten staje się znaczącym w stosunku do znaczonego, którym jest jego własna osoba. Jest to działanie o tyle przewrotne, że respondent uważa się za ostatnią osobę, która chętnie widziałaby się jako „nosi¬ ciela" takiego mitu. Dlatego opowieść, którą on konstruuje, jest opowieścią prze¬ wrotną, kpiarską, błazeńską i mającą swoje oparcie w micie o relacji z matką (to znaczy mit dotyczący związku emocjonalnego matki i respondenta niejako złamał dominujący mit o zegarku jako o oznace statusu). Wrócę jeszcze do mojej konstatacji, że mamy tu do czynienia z jednym mi¬ tem dwuczłonowym albo może nawet z dwoma mitami. Na korzyść pierwsze¬ go stwierdzenia przemawia fakt, że oba wątki są ze sobą powiązane i jest dość prawdopodobne, że respondent, jeśliby nie otrzymał złotego łańcuszka od swojej matki, to nie kupiłby złotego zegarka, który uważa za coś w rodzaju dowcipu, którym zrobił trochę „sobie samemu na złość". Ponadto mit, o którym mowa, powstał z doświadczenia indywidualnego, ma charakter niepodważalnie subiek¬ tywny, podczas gdy mit „producentów" ma aspiracje, by stać się mitem uniwer¬ salnym, zobiektywizowanym (ponieważ oczywistą intencją producentów jest rozpowszechnić ten mit tak bardzo, by był on znaturalizowany, oczywisty, nie budził zdziwienia i sprzeciwu u konsumentów). �200 Joanna Jessa Jednak również konstatacja druga, która mówi o tym, że respondent dopro¬ wadził do powstania dwóch równoległych mitów, posiada potwierdzające j ą ar¬ gumenty. Za tą opcją przemawia fakt, iż inny jest adresat każdego z tych mitów. W przypadku mitu, który mówi o relacji z matką, adresatem jest najbliższa ro¬ dzina, która wtajemniczona jest w charakter tej zażyłości. Natomiast w przy¬ padku mitu błazeńskiego adresatem jest już szersze grono rodziny, przyjaciół i znajomych respondenta, czyli ci, co znają jego temperament, podejście i ocenę pewnych spraw, a nadto zmysł i preferencje estetyczne. To są osoby, które po¬ trafią się poznać na przewrotnym pomyśle noszenia złotego zegarka. Dla innych — obcych — przedmiot ten będzie niósł ze sobą tylko taką opowieść, w jaką wyposażyli go producenci. Należy także zwrócić uwagę na fakt, iż mity stworzone przez mojego re¬ spondenta nie są mitami opozycyjnymi wobec mitów hegemonicznych, które są narzucane przez silniejszą stronę w relacji konsumenckiej. Nie ma w tym przypadku takiej sytuacji, że mit respondenta ma niejako przeciwny wektor, jest dokładnie przeciwstawny — ten mit jest po prostu inny, jest to zupełnie alterna¬ tywne odczytanie komunikatów zawartych w zegarku i serduszku na łańcuszku. Mówię o tym dlatego, że studia kulturowe, a do humanistów piszących w tym duchu odwołuję się, wypromowały taki sposób odczytywania rzeczywistości, który właśnie wskazuje przede wszystkim na odczytanie opozycyjne. Do takie¬ go odczytania przyczyniły się głownie badania prowadzone wśród grup subkulturowych, które, jak pokazywały analizy, miały sabotować, przeciwstawiać się porządkowi hegemonicznemu (por.: S. Hall, T. Jefferson, red. 1998; D. Hebdige, 2003). Respondent w swoich mitach nie zanegował mitu hegemonicznego — nie podważył i nie zaprzeczył obecności mitu zegarka jako oznaki prestiżu, zamoż¬ ności i dobrego smaku, poprzez zbudowanie domniemanego mitu o tym, iż jest to przedmiot wskazujący np. na drobnomieszczaństwo, dorobkiewiczostwo czy dulszczyznę właściciela. On stworzył zupełnie alternatywną opowieść, niezależ¬ ną od znaczeń hegemonicznych i powszechnie znanych — mit anty-anty-hegemoniczny (o takim charakterze mitu można mówić w szczególności w przypad¬ ku mitu przedstawiającego jego relację z matką, w drugim przypadku, jak sądzę, można polemizować ze statusem opowieści). Należy przypomnieć jeszcze, że R. Barthes twierdził, iż dla mitów niezwykle ważny jest kontekst ich odbioru (2000, s. 260-264). Autor w zasadzie wyróżnia trzy możliwości odbioru: jedna to sytuacja twórców mitu, którzy dokonują po¬ łączenia między znaczącym a znaczonym, mają więc świadomość arbitralności tego związku. Inną możliwością jest sytuacja, kiedy odbiorca zauważa sztucz¬ ność takiego związku i potrafi go zdemaskować (jest to, jak wskazuje R. Barthes, sytuacja „mitologa", czyli tego, kto potrafi, z racji posiadania kompetencji semiologicznych, zdekodować mit, ale także osób takich, jak przywołany respondent, którzy zdają sobie sprawę ze znaczeń dominujących, ale nie dają się uwieść ich hegemonicznemu urokowi). Trzecia zaś możliwość to odczytanie antycypowane, �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 201 zgodne z intencją twórców mitu, którzy chcą, by znaczone stało się pełną obec­ nością znaczącego. Te odczytania porównać można ze sposobami odbioru komunikatów, o któ¬ rych mówił S. Hall. On to obok — wymienionych przez R. Barthesa — odczytań wewnątrz kodu dominującego i opozycyjnego, wyróżnił jeszcze odbiór negocjo¬ wany. To wewnątrz niego dochodzi do rozpoznania arbitralnej struktury mitu, zdemaskowania dominującego charakteru przekazu, jednak także pod pewny¬ mi warunkami dochodzi do przyjęcia takiego komunikatu i wykorzystanie go w zmienianej indywidualnie formie. Taka sytuacja zaszła w przypadku przywo¬ łanego wyżej respondenta, który znał mit producentów złotego zegarka, jednak pomimo że się nie zgadzał z tymi znaczeniami, wykorzystywał ten przedmiot, otaczając go swoim indywidualnym mitem i , co ważne — ryzykując, że przez osoby nieświadome tego subiektywnego mitu zostanie on zinterpretowany zgod¬ nie z kodem dominującym. Innymi słowy zgodził się na ambiwalentny (negocjowalny) charakter tego komunikatu. Tworzenie swoich komunikatów i odczytywanie komunikatów płynących między innymi ze współczesnej kultury materialnej jest aktywnością niezwykle istotną, ponieważ oddziałuje ona na charakter dzisiejszej kultury — między in¬ nymi tej, którą zwykło się nazywać konsumpcyjną. Tego typu działalność wpły¬ wa na barwność otaczającego nas świata, jego intensywność, wieloznaczność. To wówczas, kiedy obserwujemy kontekst odbioru poszczególnych wytworów, przekonujemy się, że kultura konsumpcyjna nie jest rzeczywistością sztucznie wykreowaną przez „przemysł kulturalny" (jakby powiedział Adorno), zgodnie z domniemanymi potrzebami i preferencjami odbiorców, czy raczej przede wszystkim przez wielkie korporacje o dużej sile nacisku, ale jest spontanicznie tworzona przez członków społeczeństwa, czy dokładniej — przez aktywność znaczeniową posługujących się tą kulturą podmiotów. W niniejszym artykule nie chcę przeczyć stanowisku, które mówi, że spo¬ łeczeństwo ulega wpływowi konsumpcjonizmu (wielu respondentów przyznaje, że są członkami społeczeństwa konsumpcyjnego i są świadomi tego, że na przy¬ kład reklama ma na nich pewien wpływ). Rozszerzam jednak ten punkt widzenia o przekonanie, iż w kulturze popularnej jest miejsce także na działania indywi¬ dualizujące te przejawy konformizmu. Jestem zdania, że to właśnie sposoby od¬ bioru treści i kształtowanie zupełnie nowych — podobne do opisanych wyżej, na przykładzie respondenta, który nosił złote ozdoby — stanowią jądro kultury kon¬ sumpcyjnej. Wynika to z faktu, że kultury nie można narzucić (a mówimy wszak o kulturze konsumpcyjnej). Powstaje ona na najniższym poziomie wzajemnych interakcji oraz codziennych doświadczeń. To tutaj przedmioty i doświadczenia — nawet te konsumpcyjne — zyskują albo tracą swój status. A zatem należy oddzielić od siebie (choć jest to zabieg wyłącznie analityczny) konsumpcjonizm, jako perswazyjne siły, które oddziaływają na konsumenta, w taki sposób, by ten dał się skusić na dany przedmiot albo doświadczenie oraz kulturę konsumpcyj- �202 Joanna Jessa n ą która jest tą sferą, w jakiej dochodzi do nadawania subiektywnych znaczeń dostarczanym przez konsumpcjonizm produktom. Mają się one do siebie tak, jak opisane przeze mnie wyżej nadanie komunikatu oraz jego odbiór, które są nieza­ leżnymi od siebie procesami, o czym pisał S. Hall. Zatrzymam się jeszcze nad tą szczególną pozycją, którą, jak sądzę, należy przyznać kulturze konsumpcyjnej, przeciwstawiając j ą tym samym konsump­ cjonizmowi. Pomocne tu są twierdzenia D. Bella, który mówiąc o kulturowych sprzecznościach kapitalizmu oddzielił sferę polityki i ekonomii (a szerzej ka­ pitalizmu) od kultury. Odnosząc ten podział do moich rozważań, należy uznać konsumpcjonizm za powiązany z pierwszymi z wymienionych przez niego ele¬ mentów. Kultura konsumpcyjna, natomiast byłaby bliższa temu, co Bell twierdzi ogólnie o kulturze „(...) jest ona obszarem autoekspresji i autogratyfikacji. Ma charakter antyinstytucjonalny i antynomiczny, ponieważ to jednostka jest mia¬ rą satysfakcji: to jej odczucia, sentymenty i sądy, nie zaś obiektywne kryteria, określać mają wartość wytworów kultury" (D. Bell, 1998, s. 16). O takim roz¬ graniczeniu, choć w innym kontekście, przypomina także Z. Bauman, odwołując się do myśli Heideggera; mówi on o tym, że relacje kulturowe odbywają się na dwóch poziomach, jeden to poziom zuhanden — „martwy", inercyjny, — za­ mknięty świat wzorów kulturowych, które „ożywają" w sferze vorhanden, kiedy są podejmowane przez jednostki, przeżywane przez nie i dzięki nim działające. „Kultura ( . ) polega na nieustannym wydobywaniu świata, fragment po frag¬ mencie, z przyjemnej, ale sennej, inercji zuhanden i przenoszeniu go w należącą wyłącznie do człowieka sferę vorhanden — na czynieniu ze świata przedmiotu krytycznej analizy i twórczego działania. Dzieło to dokonuje się wciąż na nowo, każdego dnia, wszędzie, gdzie żyją ludzie. Sposób bycia-w-świecie wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna polega właśnie na ciągłym odtwarzaniu i reinkarnacji świata" (Z. Bauman, 2005, s. 19-20). Taka równoległość dwóch zbliżonych do siebie systemów przypomniana także tę, która istnieje pomiędzy langue i parole, z czego pierwsze jest przecież tylko martwym i sztywnym zbio¬ rem zasad, które bez swych użytkowników są martwe i uzyskują życie podczas wymowy — jednostkowego, twórczego aktu interpretacji tego systemu. Nie zakładam, że konsumpcjonizm i kultura konsumpcyjna są zupełnie ze sobą nie związane — są to wszak dwa bieguny, które odnoszą się do tych sa¬ mych przedmiotów czy doświadczeń. Rozgraniczeń takich można dokonywać w celach jaśniejszego opisu zjawisk, ale w rzeczywistości oba te wymiary łączy szeroka sfera pośrednia i nie należy przypuszczać, aby któryś z nich był zupełnie autonomiczny. I konsumpcjonizm, i kultura konsumpcyjna w wielu aspektach się pokrywają i są nierozróżnialne, a wewnątrz nich dokonuje się wzajemna wymia¬ na pomysłów oraz nieustanna gra znaczeń. Zresztą rozpoznanie aktualnych pre¬ ferencji, które są obecne w kulturze konsumpcyjnej, a zatem są szczególnie ulu¬ bione przez konsumentów, jest kluczem do sukcesu producentów, a zaniedbanie obserwacji prowadzi do nieuchronnej ich klęski. Zatem to, co jeszcze do niedaw- �Poszukując wieloznaczności, czyli kilka uwag na temat powstawania znaczeń... 203 na było częścią kultury konsumpcyjnej i było dziełem aktywności znaczeniowej samych konsumentów, może za chwilę być przechwycone przez producentów, twórców reklamy i wykorzystane dla ich partykularnych celów, a tym samym, stać się częścią konsumpcjonizmu. „Wyrywanie" atrakcyjnych znaczeń z kręgu kultury konsumpcyjnej jest niezwykle trudne, ponieważ cechuje j ą nieustanna zmienność i fluktuacyjność; jest to sfera, która broni się przed skostnieniem i schematyzacją, stale wymyka się zawłaszczaniu jej przez konsumpcjonizm. BIBLIOGRAFIA Ang I. 1985 Barker Ch. 2005 Barthes R. 2000 Bauman Z. 2005 Bell D. 1998 Fiske J. 1991 Hall S. 1997 Watching Dallas, Londyn, Nowy Jork: Methuen. Studia kulturowe. Teoria i praktyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mitologie, Warszawa: Wydawnictwo KR. Europa, niedokończona przygoda, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Understanding Popular Culture, Londyn i Nowy Jork: Routledge. The television discourse — encoding and decoding, w: A. Grey, J. McGuigan, red., Studying Culture, s. 28-34. Londyn, Nowy Jork, Sydney, Auckland: Arnold. Hall S., T. Jefferson red. 1998 Resistance through Rituals, Londyn: Routledge. Hebdige D. 2003 Subculture. The Meaning of Style, Londyn i Nowy Jork: Routledge. Lury C. 2003 Consumer Culture, Cambridge: Polity Press. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań: Zysk i S-ka. ��