3 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/871a4dff1ad56566ba9bfecfbdac6585.pdf 971ee2b1959a2986bfd5d26bf37eedb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5031 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4666 Title A name given to the resource Strony tytułowei / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIV ZA ROK 2000 �"LUD" is regulary indexed in: • IBSS -International Bibliographv o{Sociul and Cu/tural Ał7Ihropology, • IBZ - CD-ROM. • Internationale Volkskundliche Bibliographie. • .,DEMOS - Internationale Ethnographische lind Folkloristische lnfonnationen" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCESETHNOLOGIQUES ZAŁOŻ,ONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIV ZA ROK 2000 P 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2000 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz ~ przewodniczący. Zygmunt Klodnicki. £3ronislawa Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolewicz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew JasiclVicz Zastępca redaktora naczelnego - Jaeek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Recenzenci tomu: Andrzej Brencz, Wojciech DohnaL Mariusz Kairski. Grzegorz Pełczyński. Teresa Smolińska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga !{:~:;~'~::;~~.~ \t~ .:~_r·:/' . l-'ł"i1.Ii:FY.~.:: ......':r\ \. .... .... ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW. UL SZEWSKA 36. TEL. (0-71) 344 46 13 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MARCIN 78. TEL/FAX (0-61) 829 47 10 e-mail: .iasezb~al11u.edu.pl SKLAD! LAMANIE: DALET SP. Z 00. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POliGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7836d0893bdf8211dac43008c91c205.pdf 68fb9588754d35dd8f771e4152233d98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4667 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.5-10 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Magdalena Krysińska-Kałużna. Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowcj w Amazonii Ryszard Vorbrich. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu Monica J a n o \V s ki. Wieczerzc bożonarodzeniowe u Kalabitów w Sarawaku i Polaków w Wielki<:i Brytanii Urszula Lchr. Zawiadomienia o śmierci. Z badań nad zwycząiami pogrzebowymi na Podhalu. Helena Kręt. Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce Barbara Pabian. Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego Grzegorz Od oj. Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta. Przykład Sławkowa II. POGLĄDY 49 65 83 103 115 I OPINIE K/opoty:: ku/turą i pytania o autentyzm (lVa/demar Kuligowski) Kilka uwag do artykułu: D.N. Collins . .I. Urry, ,Haria Antonina C'::aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Sl'berii ..• Lud·' 1.82, 1998 (Wito/d Armon) . III. RECENZJE II 37 127 138 INOTY RECENZYJNE Wojciech 1. 13u rszt a, Antropologia ku/twy. Tematy. teorie. interpretacje. Poznań 1998 (Natalia ;'vIaksymowic::-Maciata) . Dominic S t r i n a t i. Wprowad::enie do ku/twy popu/ornej. Poznań 1998 (Rys::ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. l/-adycje ludowe w ku/tur::e mu::yc::nej. Warszawa 1999 (Violetta Pr::erembska) . Joanna L ud w i c k a. Folklor mu::yc::ny wspólc::esnej wsi (na pr::ykladzie ll4qkolic w wojewód::twie /ód::kim). Lódź 2000 (Rados/aw lvlalinowski) Stanislaw B y I i n a. /\ultura ludowa Polski i S/owiańs::c::y::ny średniowiec::nej. Warszawa 1999 (Rys::ard Kantor). Jan A d a m o \V s ki. Kategoria pr::estr::eni \1! folklor::e. Studium etnolingwislyc::ne, Lublin 1999 (Marcin A. A:ajĆ1r) Piotr K o wal s ki. Zwier::oc::lekoupiOlY, wampiry i inne bestie. Krwiożerce potwory i ero::ja symbolicnej interpretacji. Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) Katarzyna Leńska-Bąk. Zapras::amy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialne formuły. Kraków 1999 (;\farcin A. Kajar). Ks. Władyslaw S i ark o \V S ki. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, oprac. L. Michalska-Bracha i K. Bracha. Kielce 2000 (Jan Glówka) Elżbieta Cesarz. Ch/api w polskiej myśli historycznej doby porozbiorowej 1795-1864 . .S~vnte::y. parasynte::y i podręcniki d::iejów ojc::ystych. Rzeszów 1999 (Rys::ard Kantor). Violetta Kra wczy k - Was i Ie wska. AIDS Studium antropologic::ne. Łódź 2000 (Maria Antonina Lukowska, 'ioletta Pr::erembslw) Tomasz S z Ic n d ak. Technomania. Cyberplemię w ::wierciadle socjologii. Toruń 1998 (Tar::ycjlls::Billi/Iski) 14ł 143 144 147 148 150 150 151 152 154 156 J 57 �6 Elisabeth Badinter, Historia mi/o.ści macier:::VI1skiej,Warszawa 1998 (Rys::ard Kantor). Paweł Sowiński, Komllnistyc::ne .święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1, Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) . Antoni Kro h, Sklep potr::eb kulturalnych, Warszawa 1999 «(/r::egor:: I'elc::yński) Iwona K abzi ń s ka. '","śród Kościelnych Polaków. fI)J::nacniki to:':samo.\:ci e/nic::nej (narodowej) Polaków na Białorusi. Warszawa 1999 (Wojciech ";adowski) . Zbigniew Benedyktowiez, Portrety obcego. Od ster('ot~pll do sl'mholll, Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) U nas dole i niedole. Sytllacja Romów w Polsce. red. E. Nowicka. Kraków 1999 (."neta Kosiorek) . Religijność ludowa na pogranic::ach kllltllrowych i etnic::nych, red. I. l3ukowskaFloreńska, Katowice 1999 (Barbara Ols::ewska-Dyoni::iak) Ewa Waszkiewicz. Kongregacja Wv::nania Moj:':es::owego na Dolnym ,~'Iąskll na tle polityki wy::naniowej Polskiej R::ec::ypospolitej Llldo1l'r.j 19-15-1968, Wrocław 1999 (Aneta Kosiorek) Elżbieta Przybyl. W cienili Antychrysta. Idee staroobr::ędowców w ):'1'11 lV. Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) . Religia i kllltllra 11' globali=rijącym się świecie. red. M. Kempny i Ci. Woroniecka, Kraków 1999 (Marcin A. Kafar) ..Europa Wschodu i Zachodu" nr 3. Pozna(l 1999 (Pr::emysla1l' li'ajólski) . Laura Rival. Hijos del Sol. padres deljagllw: 1>0.1' Hllaorani de oyer y IIOY,Quito 1996 (Tar::ycjlls:: 8uliński) 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 '77 IV. KRONIKA Konferencja "Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka. ośrodki", Toruń. 22-23 wrzcśnia 200n (Zhigniew Jasiewic) Konferencja "Wielokulturowość: Między teorią a praktyką". Poznań, 18-19 listopada 1999 (Agnies::ka Chwieduk) Wystawa "Maria Znamierowska-Prufl'erowa (1898-1990). Etnograf: muzeolog, człowiek" (Ewa Ars::plska) 70-lecie urodzin Profesora Rodcryka Langego oraz 50-lecic pracy naukO\vej w dziedzinie tańca (Urs::llla Loba-Wilgocka) 80:':a chwalba Jó::efa Wrony. Raz jeszcze o ks. Janie Machu (Ell'll Flyś-I'ietras::kowa). Górali powrót do gniazd. I Światowy Ijazd Górali Polskich. Zakopane - Nowy Targ Ludźmierz, 12-15 sierpnia 2000 (iVatalia Maksymol1'ic::-MaciOlo) . Konferencja "Polowanie na czarownice w Szkocji i jego konteksty". Edynburg. Szkocja, 12 lutego 2000 (Kr::ys=tofP S::kurłatowski) Konferencja "Teaching Visual Anthropology". Getyng,L 2 maja 200n (Pr::emysław llinca). 6. Dwuroczna Konferencja Europejskiego Slo\\arzyszenia Antropologów Społecznych. Kraków, 26-29 lipca 2000 (Zbigniew Jasiell:ic::) Antropolodzy składają broń? (Agata Wasowska) . 181 182 184 187 189 190 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bieńkowski 1926·1999 (Anna Spiss) Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska) Romualda Hankowska 1933-1999 (Jan ,~więch) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 �7 CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Magdalena Krysińska-Kałużna. Indians and Missions. Missionaries in the Process ofContaet and Cultural Change in the Amazon Region. Ryszard Va rb ri c h. Thc Traditional Religions of Cameroon versus Christianity and Islam . Monica J a n o w s ki. The Christmas Meal among the Kelabit of Sarawak and the Poles in the UK . Urszula Lehr. Death Notices. A Study into the Burial Ritual in Podhale. Helena Kręt. Greek Catholic Churches in South-Eastern Poland. Barbara Pabian. Grzegorz O d oj. Ceremonial Valorisation Bread in the Culture ofthe Częstochowa Region of the Central Space in a Small Town As Exemplified II 37 49 65 83 103 115 by Sławków II. VIEWS AND OPINIONS Predicament of Culture and questions about authenticity (Waldemar Kuligowski) . 1. LJrry, Maria Antonina C::.aplicka. Her Life and Work in Great Britain and Siberia. "Lud", vol. 82. 1998 (Witold Armon). A few remarks 127 on D.N. Collins. III. REVIEWS AND REVIEW 138 NOTES Wojciech J. B u rszt a. Antropologia kultwy Tematy, teorie, interpretacje of culture. Topics. theories. interpretations). Poznań 1998 (Natalia (Anthropology Maksymowicz- Maciata ) 141 Dominic S t r i n a t i. Wprowad::.enie do kultwy popularnej (Introduction to popular culture), Poznań 1998 (Rys::.ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. /i-lIl(vcje ludowe w kultur::.e mu::.yc::.nej(Folk traditions in the music 143 culture]. Warszawa 1999 (/'iolella Pr::.erembska) . Joanna Ludwicka. Folklor l1lu::.yc::.ny wspólc::.esnej wsi (na pr::.ykład::.ieMąkolic w wojewód::.twie lód::.kim) (Music folklore of modern village (as exemplified by Mąkolice in the province of Lódź»). Lódź 2000 (Radosław f'vfalinowski) . Stanisław B y I i na. Kultura ludowa Polski i Słowiańs::.c::.y::.ny średniowiecznej (Folk culture ofmedieval Poland and the Slavs), Warszawa 1999 (Rys::.ard Kantor) Jan Adamowski. Kategoria pr::.estr::.eniw folklor::.e. Studium etnolingwistyc::.ne (The 144 category ofspace in folklore. An ethnolinguisitc study). Lublin 1999 (Marcin A. Kafar). Piotr K o wal s ki. Zwier::.oc::.lekoupiOlY, wampily i inne bestie. Krwio::erc::.epotwory i erozja 150 symbolic::.nej interpretacji Blood sucking A. Kafar) monsters (Anthropo-spcctrc and erosion of symbolic monsters. vampires interprctation). and Kraków other 147 148 beasts. 2000 (Marcin . 150 Katarzyna. L c ń s k a - Bąk. 7apras::.amy na wesele... Weselne oracje i ceremonialne formuły (Welcome to the wedding ... Wedding speeches and ceremonial phrases), Kraków 1999 (Marcin A. Kajór) Rev. Władysław Siarkowski, Materialy do etnografii ludu polskiego::. (Materials for the ethnography of Polish people from the environs ed. L. Michalska-Brach and K. Brach. Kielce 2000 (Jan Główka) . 151 okolic Kielc of Kielce), 152 �8 Elżbieta Cesarz, Ch/api 11' polskiej myśli hist01~vc=nejdoby poro=!)iorowej 1795-186-1. Synte=y, paras,vnte=y i podręcniki d=iejów ojc=ystych (Peasants in Polish post-partition historical writings 1795-1864), Rzeszów 1999 (Rys=ard f,:an/()I') Violetta Krawczyk-Wasilewska, AIDS Studium antropologicne (AIDS. An anthropological study), Lódź 2000 (Maria Antonina I.ukowska, f'iolella Pr=erembska) Tomasz Szlendak. Technomania. (yberplemię w =wierciadle socjologii (Technomania. A cybertribe in the mirror of sociology), Toruń 1998 (Tar=ycju.c Buli/iski). Elisabeth Badinter. Historia milości IIwcier=yńskiej (The history of motherly love). Warszawa 1998 (Rys=ard Kantor) . Palvel Sowiński, Komunistycne święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1 (A communist holiday. Celebrations of the Labour Day bellveen 1948-1954), Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) Antoni Kroh, Sklep potr=eb kulturalnych (A shop of cultural needs), Warszawa 1999 (Gr=egor= Pelc=yński) . Iwona Kah z i ń s k a, Wśród Ko.ścielnych Polaków. H:v=nacniki to:':salllO,l'cietnic=nej (narodowej) Polaków no Bialorusi (Amongh Church-Going Poks. Determinants of ethnic (national) identity of Poles inhahiting Belarus). Warszawa 1999 (Wojciech Sadowski). Zbigniew Benedyktowicz, Portrety obcego. Od stereotypu do symbolu (Portraits of'the Other'. From stereotype to symbol). Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) . U nos dole i niedole. S:vtuacja Romów w Polsce (Fate and misery in our life. The situation ofthe Romani in Poland), cd. E. Nowicka, Kraków 2000 C,lneta Kosiorek). Religijność ludowa na pogranic=ach kulturowych i etnicnych (Folk religiousness bordering culture and ethnicity), cd. I. Bukowska-Floreliska. Katowice 1999 (Barbara 01s::ewska-Dyoni=iak) . Ewa Waszkiewicz. Kongregacja IYy=nania ivloj:':es=OlI'e'goIW Dolnym .~/qsku na tle polityki wy=naniowej Polskiej R=ec=ypospolitej Ludowej 19-15-1968 (The Jewish Congregation in Lower Silesia in the light of Polish People's Republic's policy towards religion 1945-1968). Wrocław 1999 (.-InelOKosiorek) Elżbieta Przybyl. W cieniu AnthchIJ'sta. Idee staroobr=ędoll'ców w XI"II IV. (In the shadow of anti-Christ. The ideas of Old Ritualists in the 17'h century), Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) Religia i kultura w globalbljącym się .I'wie'cie (Religion and culture in the globalising world), ed. M. Kempny and G. Woroniccka. Kraków 1999 C\larcin A. Ka/ór) . "Europa Wschodu i Zachodu" nr 3, Poznań 1999 (Pr=emyslaw li'alLilski) . Laura R i val, Hijos dei Sol, padre'S de'Ijaguar. Los Hl/aorani de' ayer y lwy, Quito 1996 (Tar=ycjl/s= Bulillski) 154 156 157 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 J 77 IV, CRONICLE Conference ''The Past of Polish Ethnology in its Presence, figures, Ideas, Problems. Centres", Toruń, 22-23 September 2000 (Zbigniew Jasie11'ic) . Conference "Multicultllres: Between Theory and Practice". Poznali. 18-19 November 1999 (Agnies=ka Chwiedl/k) Exhibition "Maria Znaniicrowska-Prlitl'erowa (1898-1990). Ethnographer. MlIseologisl. Person" (Ewa Ars=yńska), . ,. .. ....,.,. 70th anniversary of Professor Roderyk Lange and 50 years of research on dance (Urszula Loba-Ulilgocka) Bo:':achwalba Jó=efa Wrony (Józef Wrona's God's praise). Rev. Jan Mach revisited (Ewa Fryś-Pietras=kowa) The Highlander's return home. 1SI World Congress of Polish Highlanders, Zakopane Nowy Targ - Ludźmierz. 12- 15 August 2000 (Natalia Maksymowic=-Maciata) J 81 182 184 187 189 190 �9 Conference "Witehhunt in Scotland and its contexts", Edinburgh, Scotland, 12 February 2000 (Kr~vs~/ojp. .'dillrła/owski) . Conference "Teaching Visual Anthroplogy", Gottingen, 2 May 2000 (Peemysław Hinea) . 6th Biennial European Association of Social Anthropologists Conferencc, Kraków, 26-29 July 2000 (Lbigniew .lasiewic) Do anthropologists lay dll\1Il thcir wcapons') (Ago/a Wasowska) 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bicl1kowski 1926-1999 (Anna Spiss). Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska). Romualda Ilankowska 1933-1999 (.Ian '~'więeh) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec96262204f93ca83bbd2c42e5a34a2a.pdf 6cc1aec9a5c4b13f904fd6a66190a155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Amazonia - zmiana kulturowe Antropologia misyjna Indianie Ameryki Pd. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4668 Title A name given to the resource Indianie i misje / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.11-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 I. STUDIA I MA TERlAL Y MAGDALI:NA KRYSIŃSKA-KAUJŻNA Konin INDIANIE I MISJE. MISJONARZE W PROCESIE KONTAKTU I ZMIANY KULTUROWEJ W AMAZONII Coraz więcej mówi się na temat praw przysługujących ludom tubylczym. Są to głosy zarówno ze strony antropologów, organizacji pozarządowych, misjonarzy, jak i przede wszystkim przedstawicieli ludności tubylczej. Te z ludów tubylczych. które pozostają w kręgu kultur narodowych od dłuższego czasu, są w stanie zorganizować się w sposób umożliwiający im podjęcie próby obrony własnych interesów na arenie narodowej czy międzynarodowej. Natomiast grupy, dla których proces kontaktu z ludnością nietubylczą dopiero się rozpoczyna, są zupełnie - choć to określenie nie najlepiej precyzuje ich stan - zdezorientowane w nowej sytuacji kulturowej. Dalsze losy takich grup uzależnione są w dużym stopniu od tego, kim są tzw. agenci kontaktu: osoby i/lub instytucje, które jako pierwsze przekazują prawdy i wartości nowej kultury. Jednymi z agentów kontaktu byli i w dalszym ciągu są misjonarze, którzy zajmują się między innymi edukacją niektórych grup indiańskich w Ameryce Południowej. W przcszłości bardzo często byli oni pierwszymi osobami nawiązującymi kontakt z ludnością tubylczą. Robili to na własną rękę, bądź na zlecenie rządów. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie na rolę, jaką odgrywali misjonarze w procesie nawiązywania kontaktu, a szczególnie na to, jak ich postawa, wyznawane przez nich wartości i głoszone idee wpływały na losy ludności tubylczej w Ameryce Lacińskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Amazonii. Ponieważ w jednym artykule nie sposób omówić działalność wszystkich organizacji misyjnych, które można spotkać na tym obszarze, chcę przedstawić efekty działań tych, które w ostatnich dziesięcioleciach odegrały tam najważniejszą rolę: Letniego Instytutu Lingwistycznego (Summer Institute of Linguistics, dalej SIL)1 oraz obecnych tam nieustannie od SOO lat misji katolickich. Spośród setek kościołów i organizacji misyjnych prowadzących działalność w tej części świata (w samym Ekwadorze od początku wieku do 1972 roku zarejestrowało się 30 protestanckich kościołów i organizacji wyznaniowych pochodzących z Ameryki Północnej; Robinson, 1981) wybrałam właśnie SIL I Summer Imtitute of Linguistic (SIL) zmienił w 1999 roku nazwę na SIL ~ International. Poniewaijednak artykul ten dotyczy wcześniejszej działalności Instytutu. używam w tekście di:wnej nazl\)' i skrótu od jej angielskiego zapisu. �12 niedenominacyjną organizację protestancką o charakterze misyjnym - ponieważ obok Misji Nowych Plemion, odegrała ona najważniejszą rolę w nawracaniu Indian na protestantyzm, bardzo często przyczyniając się do znacznych zmian kulturowych wśród tych grup, z którymi pozostawała w kontakcie. By móc przeanalizować powiązania pomiędzy losami Indian a działalnością misji i stwierdzić w jaki sposób działania te determinują sytuację grup indiańskich przedstawiam najpierw postawy misjonarzy katolickich oraz protestanckich misjonarzy-lingwistów z SIL, cele jakie sobie wyznaczali i wyznaczają, metody ich działania oraz zamierzone i niezamierzone rezultaty tych działaó. Choć sposoby postępowania poszczególnych misjonarzy z SI L nie są takie same, to jednak trudno byłoby w poglądach członków Instytutu wyodrębnić konkretne nurty w oparciu o sposoby ich pracy wśród ludności tubylczej. Myślę, iż - przynajmniej w Ameryce Lacióskiej - można mówić o jednym schemacie pracy SIL. któly postaram się przedstawić. łnaczej jest w przypadku kościoła katolickiego, którego misjonarzy, ze względu na ich poglądy dotyczące pracy misyjnej. można zaklasyfikować do różnych kategorii. W takiej sytuacji zdecydowałam się na przedstawienie poglądów i działalności misjonarzy katolickich pracujących wśród Indian i należących do tych nurtów, które, jak mi się wydaje, w ciągu ostatnich trzydziestu lat najwierniej reprezentowały stanowisko episkopatu latynoamerykańskiego dotyczące działalności misyjnej. Ilustrując te rozważania przykładami, szczególną uwagę poświęcam Indianom Huaorani z Ekwadoru". Ani Huaorani, ani też inni Indianie nie mieli oczywiście najmniejszego wpływu na to, kto pierwszy nawiąże z nimi kontakt, a co za tym idzie, którą z licznych obcych wizji świata będzie próbowało się im narzucić. Decyzje poszczególnych rządów krajów Ameryki Łaeióskiej () tym, kto i na jakich zasadach ma nawiązać kontakt z izolowanymi grupami indiallskimi. były zazwyczaj decyzjami politycznymi. Silne na tym kontynencie powiązania pomiędzy religią i polityką były często czynnikiem decydującym o wyborze agentów kontaktu, np. misjonarzy z SIL. Polityczny kontekst działalności religijnej Chcę rozpocząć od wskazania na wzrastającą różnorodność ruchów religijnych w Ameryce Łacióskiej oraz na związki nowych i działających od dawna instytucji religijnych z polityką jako na czynnik potencjalnie istotny dla losów tych grup indiallskich, które dopiero nawiązują lub nawiążą kontakt ze społecznościami nieindiallskimi. Polityka powiązana jest bowiem z konkretnymi interesami ekonomicznymi, które w Ameryce Lacióskiej bardzo często - ze względu na zasoby nataralne - koncentrują się na obszarach zamieszkałych przez Indian. W takiej sytuacji zawsze istnieje obawa - uzasadniona, jak to zobaczymy vv przypadku Huaorani - iż wpływy religijne mogą zostać wykorzystane w celach ekonomicznych i politycznych. " Indian lIuaorani polskich etnologów. mialam okazję spotkać \\ 1991 roku podczas pohytll \\ Ekwadorze z grupą �13 W Boliwii - która nic jest pod tym względem wśród krajów latynoskich przypadkiem odosobnionym - w 1993 roku były oficjalnie zarejestrowane 124 grupy religijne. W czasie rządów wojskowych, od połowy lat 60. do początku gO., P3l1stwo boliwUskie interweniowało bezpośrednio w sprawy religii. Kolejne rządy, przychy:,je Stanom ~jednoczonym Ameryki, ułatwiały organizacjom protestal1Ckim o charakterze misyjnym prowadzenie działalności, która miała być pomocna w zwalczaniu wpływów teologii wyzwolenia, określanej przez rządy wojskowych jako komunistyczna. Podobnie działo się na całym kontynencie. Obecnie, jak to opisuje Lesley Gili, w La Paz istnieje ogromna "mobilność religijna" (Gili, 1993, s. 181). Kobiety i mężczyźni w ciągu swojego życia są kolejno członkami różnych kościołów i wyznall. Czasami należą do kilku z nich jednocześnie. Na przykład osoba urodzona i wychowana w środowisku wyznającym katolicyzm, pr/cchodzi na protestantyzm przyłączając się do Zgromadzel1 Boga3, później przenosi się do Zjednoczonego Kościoła Zielonoświątkowego i ostatecznie powraca do ludowego katolicyzmu. W każdym momencie tego procesu może ona także konsl.ltować się z yaliri - indial1skim wróżbitą i uzdrowicielem. W Brazylii - uważanej za największy religijny tygiel na kontynencie w ł 993 roku szacowano, iż protestanci to ł 3% spoieczerlstwa. Trzy czwarte brazylijskich protestantów to zielonoświątkowcy (Stoli, 1993; Freston, 1993). Podobniejak w Brazyłii, tak i \V innych krajach Ameryki Łacillskiej, kościół ten 4 zdobywa coraz liczniejsze rzesze wyznawców • Jego popularność przypisuje się szczególnym darom, jakim Duch Św. obdarza członków kościoła - mówieniem językami, mocą uzdrawiania i prorokowania, a także nastawieniem na pracę wśród biednych. Choć w samej Brazylii kościoły zielonoświątkowe nie objęły dotychczas swym wpływem zbyt wielu wspólnot etnicznych, jednak, jak pisze Aleksander Posern-Zielillski, to właśnie idee głoszone przez zielonoświątkowców w najwięLzej mierze współgrają z tradycyjnymi fonnami religijności autochtonicznej ("akceptacja ekstazy i transu jako formy kontaktu z sacrum, powiązanie rytuałów z zabiegami magiczno-leczniczymi, wspólnotowy charakter nowych grup wyznaniowych, wiara w możliwość wniknięcia Ducha Św. w człowieka wizja zbawienia w wersji millenarystycznej"; Posern-Zielit1ski, 1994, s. 57). Dobrym przykładem na tworzenie kościołów autochtonicznych V_i oparciu () idee ziclonoświątkowców są Indianie Toba z argelltYl1skiego Chaco i ich Iglesia Evangelica Unida (ihidem). Zielonoswi'ltkowcy to "czwarta fala" protestantyzmu w Ameryce Łacit1skiej. Pierwszą i drugą falę, w XIX i na początku XX wieku, stanowiły kościoły euro, Asamhkas de Dios. Assemhlies of God. tu jedna z największych amerykańskich kongregacji ewangelicLl1ych. Kościoły te istniej:\ także w innych częściach swiata, np. w Tanzanii jest ponad 1500 kościo!llll Pentecostal Assemhlies of God i wiele innych Assemhlies of God. z których każdy - podohnie jak w Ameryce Lacińskicj - jest autonomiczny. 4 Kreś:ąc ten ogólny farys sytuacji wyznaniowej w Ameryce Lacińskiej nie mogę sobie poz\\olić na dokładnicjszy opis hardzo cieka\\ego zjawiska. jakim jest rozwój kościołów zielonoświątkowych. ruchów cr"IIII'S C.wierz:lcych". jak brazylijscy zielonoświątkowcy sami nazywąją siebie). czy katolickich ruchllll ch'iryzmatycznych. �14 pejskich imigrantów, jak np. Niemieccy Luteranie Brazylii oraz niektóre główne wyznania z USA. "Trzecią falę" tworzyły fundamentalistyczne faith missions. Żadne jednak z tych wyznań nie zdobyło tak wielu wyznawców, co ostatnia fala kościołów zielonoświątkowych!>. Istotny aspekt związku pomiędzy polityką a religią świetnie przedstawia Rowand Ireland w artykule O-entes z Campo Alewe i religijna konstrukLja brazylijskiej polityki pisząc: "W ciągu mojej dwudziestoletniej - z przerwami - pracy w terenie od 1977 do ł 989 roku, księża, agenci reżimów wojskowych, populistyczni politycy, właściciele ziemscy i biznesmeni musieli pracować w i poprzez religijny rynek, aby znaleźć wsparcie i legitymizację dla swoich projektów" (Ireland, 1993, s. 48). Głosy protestantów miały znaczny wpływ na wyniki wyborów prezydenckich w Peru i Gwatemali, a w Brazylii kościoły protestanckie mają silne przedstawicielstwa w parlamencie. Na południu Meksyku to raczej katolicy popierają rząd, a protestanci, którzy - bywa - są wyrzucani z domów, p~)zostają w opozycji. Możliwości, jakie stwarza funkcjonowanie kościoła jako instytucji, są często wykorzystywane w celach politycznych. Przykładem może być Uniwersalny Kościół Królestwa Bożego, należący do "trzeciej fali" brazylijskich kościołów zielonoświątkowych, która rozpoczęła się w kOllcu lat 70. Kościół, liczący około 800 tys. wyznawców, znany jest m.in. z egzorcyzmów i agresywnego stylu zdobywania funduszy, a także z posiadania sieci telewizyjnej. Na początku lat 90. znalazł się on pod ostrzałem narodowych mediów brazylijskich, a śledztwo policji wskazywało m.in. na powiązania z kolumbijskimi handlarzami narkotyków. By móc się skutecznie bronić na scenie politycznej (m.in. przed zabraniem koncesji telewizyjnej), kościół delegował 3 deputowanych do Kongresu, a także deputowanych stanowych w Sao Paulo, Rio i Bahia. Dla zagwarantowania odpowiedniego podziału głosów wiernych, potrzebnego do wyboru dwóch deputowanych federalnych, kościoły w stanie Rio zostały odpowiednio podzielone komputerowo (Freston, ł 993). Oprócz możliwości politycznych, czy też raczej wraz z nimi, działalność religijna stwarza szerokie możliwości ekonomiczne. Elizabeth Rohr, powołując się m.in. na rapolt NACLA (North American Congress on Latin America) , Termin laith mission jesl używany II' odniesieniu do organizacji misyjnych. których pracownicy nic mają pensji. lecz są wspierani Jinansowo przez wysylaj'jcc ich kościoly. znajomych i innych wierzących. Cz,<sto jedną z podstawowych zasad dzialania takich misji jest nicproszcnie o \\sparcie tinansowe. Misjonarze nic inliJrmują o s\\lJich potrzl:oach. eh) oa Żl: zostaną o nil: zapytani. Faith odnosi si,,; do \\ iary w ooże zaopatrzenie dla wszystkich potrzeh. 6 Myśl,,;. iż wnioski. jakie plyną z odpo\\ iedzi na pytanie. dlaczego lak \\·iclu I.atynoamerykanów porzuca kościół katolicki na rzecz kościolów protestanckich. są istotne dla rozważań nad ohecnymi postawami w kościele katolickim. Przez 20 lat. do poe"-'ltku lat 90 .... post,,;powi·· katolicy sądzili. iż z sukcesem reti)rmują swój kościół i odpowiadają na zapotrzebowanie hiednych głosząc teologię wyzwolenia. David Stoli uważa. iż hyć może \\izja kośl.:io/a hroniącego społeczeństwa przel.:iw silom dyktatorów i światowego kapitalizmu za\\iodla. ponieważ kluczową rolą kościoła. teologia dla przeci,,;tnl:go wyzwolenia wymi i politycznymi tliktów społecznych. Latynosa. okazałaby była mistyfikacja si,,; wi,<c odrzuceniem społecznych mistyki nier\l\\ności. pośrednictwa W praktyce z wyższymi ~i1ami. które to odrzucenie unielllożliwilo kośeiolow i zażegnywanie a także naraziło go na represje ze strony \\Iad/. państw.o\\yeh. duchokon- �15 wskazuje, iż niektóre ugrupowania misyjne otrzymują pomoc od takich firm jak Coca-Cola, Pepsi-Cola, Mobil Oil czy Holiday Inn. Nie ulega wątpliwości pisze Rohr -- ,.iż konsorcja te ofiarują pomoc ekonomiczną jedynie tym przedsięwzięciom mi'yjnym, które po pierwsze posiadają ideologię zdolną do zmiany grup ludności w "apatyczny blok"; po drugie, osłabiają odpowiedzialność społeczną kładąc nacisk na przepowiednie biblijne i odwołując się do zbawienia na lamtym świecie; po trzecie wiedzą, jak należy działać w interesie politycznych i ekonomicznych celów Stanów Zjednoczonych; po czwarte byłyby zdolne zdyskredytować tych, którzy krytykują politykę USA" (Rohr, 1997, s. 114). Trudno oczekiwać. aby organizacja misyjna dotowana przez konsorcjum pozostała bezstronna w przypadku konfliktu interesów swojego darczyńcy i miejscowej ludności. A interesy dużych kompanii zwykle nie pokrywają się z interesami ludów tubylczych. Przykładem może być wspomniany już Mobil, który w 1996 roku podpisał z rządem peruwia6skim kontrakt dający mu prawo do poszukiwania wpy naftowej w tej części rejonu Madre de Dios, w której żyje kilka izolowanych grup indiańskich (z planów tych Mobil ostatecznie zrezygnował pod naciskiem opinii międzynarodowej)_ Podobna operacja przeprowadzona w Peru przez firmę Shell w latach 80. doprowadziła do śmierci 50-100 żyjących wcześniej w izolacji - Indian Yora (Nahua), którzy zmarli głównie po zachorowaniu na grypę lub odrę. Większość grup indiallskich w Amazonii już od dawna ma kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, a co za tym idzie z przedstawicielami różnych kościołów i misji. Z niektórymi grupami kontakt taki został nawiązany w ciągu ostatnich lat. Są też grupy. które wciąż żyją w izolacji. Mariusz Kairski ocenia, iż w Ameryce Południowej jest 100 grup izolowanych, w tym w samej Brazylii 88 (Kairski, 19(9). Według szacunków Instituto Socioambiental, w Brazylii są 53 grupy izolowane. Departament FUNAI (brazylijskiej rządowej agencji ds. Indian) zajmujący się izolowanymi grupami, a powstały na przełomie lat 80. i 90., potwierdza istnienie jedynie 22 z nich. 28 obszarów jest aktualnie sprawdzanych. Przynajmniej 31 izolowanych grup w Brazylii pozostaje na obszarze wyznaczonym jako ziemia indiallska lub w jakimś stopniu uznawanym za taką przez agencje rządowe. Wśród grup żyjących w izolacji można wyróżnić takie, które prawdopodobnie nie miały dotyd1Czas żadnego kontaktu z nie-Indianami; takie, które kontakt ten miały w mniej lub bardziej odległej przeszłości (np. na początku XX wieku, podczas boomu kauczukowego) i zerwały go przemieszczając się w mniej dostępne obszary oraz grupy, które miały w ostatnich latach sporadyczne kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, lecz unikają nawiązania stałego kontaktu. W jaki sposób będą się rozwijały relacje pomiędzy tymi grupami a społecze6stwem narodowym zależy od wielu okoliczności. Jeśli w regionie zamieszkałym przez daną grupę nie ma złóż surowców, nie jest on też w inny sposób istotny dla interesów pa6stwa (nie leży na szlaku komunikacyjnym bądź w strefie przygranicznej), nie zabiegają o niego hodowcy bydła lub duże firmy - moment nawiązania kontaktu może zależeć od Indian. Bywa, że jest on nawiązy- �16 wany w sposób pokojowy (w Brazylii procesem nawiązywania kontaktu zajmują się przygotowani w tym kierunku sertal7i"\'ci- znawcy wnętrza kraju), lecz przeważnie w sposób mniej lub bardziej dramatyczny" Do niedawna - jak już pisaJam - nawiązywaniem kontaktu z izolowanymi grupami indiaJ1skimi zajmowali się głównie misjonarze. Po jego nawiązaniu kościół lub misja "opiekowały się" daną grupą, zajmując się zarówno edukacją, opieką zdrowotną, a nierzadko także działalnością prozelityczną. Napisano bardzo wiele, krytykując politykę rządów, które zlecając misjom nawiązywanie kontaktów i edukację Indian liczyły na ich szybką i skuteczną asymilację w narodowych społeczeJ'lstwach latynoskich, a także działalność misjonarzy, szczególnie działających w ramach fundamentalistycznych misji protestanckich. Niejednokrotnie krytykowano także kościół katolicki. (Z ważniejszych publikacji krytykujących działalność misjonarzy można tu wymienić: Is God an American?, red. Hvalkof i Aaby, 1981; Fishers of Men or Founders of Empire?, Stoll, 1982; Missionaries, Lewis, 1988; artykuly w publikacjach: North American Congress on Latin America, Survival International, Cultural Survival oraz Royal Anthropological Institute). Zarówno jednak katolicy, jak i protestanci w dalszym ciągu pracują wśród Indian. Kościół katolicki wobec odmienności religijnej i kulturowej Kościół katolicki był obecny od pierwszych momentów kontaktu kultur indial1skich z kulturą Zachodu. Z jednej strony wyrażał hierarchię wal10ści tej kultury, z dn;giej był nieodłącznym, nadającym j~j kształt elementem. Reprezentował go zarówno walczący o prawa Indian Las Casas,jak i - zajmujący przeciwne stanowisko - Sepulveda. OominikaJ1skie, franciszkaJ'lskie i jezuickie misje nawracały Indian i próbowały uczynić z nich "pełnowartościl)wych ludzi" (zmieniając, czy wręcz zabijając ich kulturę, lecz też niejednokrotnie ratując im w ten sposób życie). Prowadzący jedną z jezuickich paragwajskich redukcji, redukcję Trzech Króli, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku Antonius Sepp von Rainegg, zapisał w swym dzienniku: "Niegdyś Jarosowie chcąc okazać żałobę po zmarłym malowali się ochrą na czerwono lub glinką kaolinową na biało. Dziś krewni zmarłego w redukcji noszą na twarzy cienki woal. Przejęli to od Hiszpanów. Zapomnieli (, głośnym lamentowaniu i wyciu na pogrz~bach, jakim wyrażali dawniej wielki ból i nauczyli się cicho płakać. Pożegnawszy się ze zmarłym wracają znów do codziennej pracy. Ludy Guarani, do których nalcżą także Jarosowie, drżały dawniej ze strachu przed demonami, teraz także oznaki żałoby zmieniły się LI nich na bardziej obyczajne i ludzkie" (Braumann, 1977, s. 69). Czy można się jednak dziwić urodzonemu w XVII wieku jezuicie, dla którego jedne oznaki żałoby były bardziej ludzkie niż inne, jeśli przypomnieć sobie o wiele późniejsze ewolucjonistyczne koncepcje etnologów? Dla jezuitów i innych misjonarzy działających na odkrytych przez Europejczyków ziemiach, nadrzędnym celem było przekonanie tubylców do przyjęcia wiary chrześcijaJ'lskiej i chrztu, co miało ratować ich przed wiecznym potępieniem. To, jak dzia- �17 łalność misjonarzy i narzucane przez nich wzorce, wplywały na tubylczą kulturę, a co za tym idzie - na przetrwanie danej spoleczności, nie mialo większego znaczenia w obliczu ostatecznej prawdy i dążenia do szczęścia i życia wiecznego, które misjonarze chcieli Indianom zapewnić. Podejście kościoła katolickiego do innych religii i kultur w ciągu 500 lat znacznie się zmieniło, choć z pewnością nie jest jednolite. Zgodnie z Soborem Watykańskim li (1962-1965 rok) gloszenie Ewangelii ma priorytet przed każdą inną działalnością kościoła. Sobór potwierdził "misyjną naturę" kościoła rzymskokatolickiego, a za ostateczny cel działalności misyjnej zostala uznana ewangelizacja i tworzenie kościola u ludów i grup, wśród których on nie istniał (Ad genIes divinilus, 1968). Uznano, iż konieczna jest zmiana, z pomocą Ewangelii, kryteriów sprawiedliwości, określonych wartości, sposobów myślenia, źródel inspiracji oraz tych sposobów życia ludzkości, które pozostają w sprzeczności ze słowem Bożym i planem zbawienia (Evongelii nuntiandi, 1981, pkt. 19). Należy zmieniać to, co się oddaliło od Boga, odnowić to, co dobre, lecz nie kompletnie chrześcijańskie i przybliżyć ponownie to, co się oddalila (Amodio, 1990, s. 106-1(7). Mówi się także a błędach popełnianych przez misjonarzy katolickich. "Bez wątpienia dzielo misjonarzy, w tym co w nim bylo ludzkiego, nic było doskonałe, a niektórzy z nich mogli do autentycznego przesłania ewangelicznego domieszać wiele z wlaściwego ich ojczystemu krajowi stylu życia i myślenia" (Popu/orum progressio, 1981, pkt. 12, s. 233-235). Przed Soborem Watykańskim li misjonarz przyjmował zmianę kulturową jako specyficzny przedmiot swojc:i działalności. Okres późniejszy stał się kryzysem tożsamości dla wielu misjonarzy katolickich zadających sobie pytanie, czy można ewangelizować przyjmując kryteria antropologiczne, waloryzując kulturę i nie eliminując jcj (Bottasso, 1990, s. 194). Szczególnego znaczenia może nabrać odpowiedź na to pytanie, gdy uświadomimy sobie, iż kościól rzymskokatolicki prowadzi dyskurs ekumeniczny z islamem, buddyzmem i innymi "wielkimi" religiami. Do pozostałych odnosi siC; teoria "zarodków Slowa" (którą przedstawię później) i nie przysluguje im miano religii, lecz "religijności" (hiszp. re/igiosidad). Innym istotnym przesłaniem, jakim ma się kierować misjonarz, a które z pewnością także nie ułatwia mu dokonywania rozstrzygnięć na rzecz gloszenia Ewangclii "wcieląjącej się" w kulturę danej grupy, jest potępienie synkretyzmu. Jest to szczególnie ważne, gdyż większość wspókzesnych religii indiańskich w Ameryce Lacińskiej to rei igie typu synkretycznego. Potępienie synkretyZłnu - choć jednoznaczne - pozostaje jednak w sprzeczności z deklaracją, iż to, co w kulturzc wartościowe i "rozjaśnione światlem Ewangelii" powinno przetrwać (Ad genIes divinilus, 1968, s. 460). Odpowicdź, co jest wał10ściowe, a co nie, jest pozostawiona misjonarzowi. To on ma o tym rozstrzygać. Wydaje się, że decyzje misjonarzy mogą być pod tym względem rozbieżne. Juan Bottasso tworzy typologię misjonarzy posoborowych dzieląc ich na tych, którzy: 1. z powodu wieku, odizolowania lub niskiego wyksztakenia pozostali na marginesie debaty; �18 2. zamknęli się bardziej w swoim konserwatyzmie; 3. poświęcili się analizie problemu. wycofując się z pracy w terenie; 4. prowadzą działalność typowo .,materialną'·, krytykując tracenie czasu na dyskusje; 5. przyjęli postawę pragmatyczną, skupiając się na niesieniu pomocy organizacjom i ruchom indiańskim, ,Jak gdyby pomijając obecność Kościoła" (Bottasso, 1990, s. 196); 6. utożsamiając się z reprezentantami grupy piątej, stawiają też czoło wyzwaniom wynikającym z ustalell teologicznych (ibidem). Podział ten można przyporządkować podziałowi dokonanemu przez Emanuele Amodio, który opisuje misjonarzy jako "klasycznych" lub ,.wcieleniowców" (hiszp. encamacionolis!as) (Amodio, 1990. s. I 17). Ci drudzy (którzy odpowiadaliby misjonarzom z grup piątej i szóstej w podziale dokonanym przez Bottassę) wychodzą z założenia, iż jeśli ludy przyjmują Ewangelię głoszoną przez kościół, wówczas wciela się on w nie i w ich kulturę. Omówię teraz działalność tej właśnie grupy misjonarzy katolickich. Misje katolickie W kOlleu lat 40. i na początku 50. rozpoczyna się zasiedlanie okolic brazylijskich rzek Juruena i Arinos, w pobliżu których żyją Indianie Rikbakca (Rikbaktsa). Ciągłe konflikty pomiędzy osadnikami a Indianami sprawiają, iż na arenę wkracza jezuita Joao Dornstauder. Zamierza spacyfikmvać Rikbakca. Nie otrzymuje pomocy od Służby Ochrony Indian. lecz za to dostaje ją od przedsiębiorców, którzy oczywiście nie udzielają jej bezinteresownie. Po pierwszym pokojowym kontakcie w roku ) 957. na nieznane im dotąd choroby umiera część Rikbakca. Misja Anchieta zostąje przez Dornstaudera przekazana ojcu Edgarowi Schmidtowi, który obyczaje Indian postrzega jako dziwactwo. W tygodniowym kalendarzu ustanowionym przez niego w misji. prace polowe zajmowały pięć dni, sobota miała być przeznaczona na polowanie i łowienie, a niedziela na odpoczynek. Misyjna szkoła ignorowała indiaóski język i zwyczaje. W 1971 roku rolnicza firma przekonała ojca Edgara do oddania jej ziemi Rikbakca (twierdząc, że ma do niej prawo) za niewielką kwotę wypłaconą za chaty i obsadzone pola. Dla Rikbakca pozostąje 1/40 ich tradycyjnego terytorium. Historia Jesuit Missao Ancllieta jest jedną z wielu podobnych historii katolickich misji wśród Indian (Hahn, 1981). Na początku lat 70. kościół katolicki, a przynajmniej część misjonarzy, uświadamia sobie, iż ,.klasyczny'· sposób prowadzenia misji zawiódł, nie doprowadzając do celu. jakim była ewangelizacja Indian. i że kOllczy się jedna epoka i należy rozpocząć drug{ 7 Dobn) ilustrację ..-:\\angelizacyjn..-:jporażki kościoła kalOlickicgo slam)\\ i ponilSzy fragment z książki POIY\IIace dlls= d(Jtyczący meksykaliski..-:h Mazatek(m: ..Jcgo świątohliwość biskup chciałby usłyszeć od każ(!t:go z was. ilu mamy teraz hogów') (... ) Nic jesteśmy co do tego zgodni. padre. Don Valerio twierdzi. ze nie mamy już żadnego hoga. ho wszyscy go zjedli podczas mszy. �19 Krytyka działal) misjonarzy, szczególnie fundamentalistycznych misji protestanckich, a także antropologów jako agentów kontaktu, stała się przyczyną zorganizowania pod auspicjami kościołów protestanckich konferencji na Barbados w 1971 roku. Jest ona dziś uważana za "moment narodzenia" nowej koncepcji relacji pomi~dzy grupami indiańskimi w Ameryce Łacil1skiej i wysłannikami spo/eczellstwa narodowego, którzy - z różnych powodów -- pracują z Indianami (Warren, 1990, s. 59). Wobec misji oczekiwano refleksji nad ich etnocentrycznym podejściem do tubylczych kultur i religii oraz powstrzymania się od dziatalności prozelitycznej. Antropologowie uczestniczący w spotkaniu domagali się wprowadzenia moratorium na prowadzenie działalności misyjnej wśród Indian. Mówiono też o zaprzestaniu "walki o dusze" i nie ingerowaniu przez misje w organizacj~ demograficzno-terytorialną, społeczną i rodzinną grup etnicznych. Od antropologów domagano się, by służyli swoją wiedzą pomagając grupom indial1skim, których kultury były tylko obiektem ich badań (Bottasso, 1990; Headland, 1996). Lata 70. to także Trzecia Konferencja Generalna Episkopatu Latynoamerykallskiego, która odbyła si~ w Puebli w 1979 roku. Choć, podobnie jak poprzednia Konferencja w Medellin (1968), poświęciła ona niewiele uwagi Indianom, a znacznie więcej "biednym" (posługując się kategoriami socjoekonomicznymi. a nie typu kulturowego czy etnicznego), to jednak wypowiedzi podczas tej konfere'lcji były mniej konserwatywne niż poprzednio. Mówiono, iż nie należy niszczyć kultury, lecz znaleźć równowagę pomiędzy jej "zachowaniem i wzmocn ieniem" a "przeobrażającą siłą Ewangeli i" (Amodio, 1990, s. I 14). Wciąż niedostateczne poświęcenie uwagi kwestii indial1skiej w Puebli, podobnie jak w Medellin, by/o krytykowane przez Consejo Indigenista Misionero (CIMI) - Misyjną Radę lndianistyczną, związaną bezpośrednio z Konferencją Episkopatu Brazylijskiego. Pief\\isze spotkanie CIMI odbyło się w 1972 roku. Dało ono początek ruchowi, o którym dokładniej napiszę w dalszej części artykułu. W tym czasie Amazonia doświadczała nowego procesu kolonizacji wewnętrznej, która w poważny sposób zagrażała fizycznemu i kulturowemu przeżyciu grup indiaJlskich. W tej sytuacji, która - dla kościoła katolickiego na tym obszarze - wią7ćlła się z poszukiwaniem nowych dróg, zarówno w obszarze teologii, jak i praktyki misyjnej, doszło do Pierwszego Spotkania PanamazoJ1skiego Misji Indial1skich (Primer Encuentro Panamazonico de Pastoral) w Manaus w 1977 roku. ,.Dokument kOllcOWYspotkania w Manaus jest bez wątpienia jednym z najbardziej oczywistych przykładów na zdolności katolickiego kościoła latynoamerykallskiego do zebrania i oryginalnego opracowania krytyki dokonanej przez antropologię radykalną" (Warren, 1990, s. 62). "Dokument" za fundamentalne cele misji indiaJ1skich w Amazonii uznawał fizyczne i kultu- I)on Vcnusliano nalomiasl u\\aja. je skoro zjedliśmy przcna.iś"i<,:ISZ'I Trójcy. a Maria nie nalcżała do Trójcy. lo loslala Maria . .la z kolci jestem zdania. je zjedliśmy tylko Chrystusa. a więc został Bóg Oieiee. Duch Ś\\iYly. czyli I'rzenajświylsza Dwójca i Maria'· (.Iacórzyński. Wołowski. 1995. s. (0). �20 rowe przeżycie ludów tubylczych. W praktyce miało to polegać na pomocy w powiększaniu autonomii i samorządności dla organizacji indiailskich oraz uświadamianiu społeczności dominującej i samego kościoła co do systematycznej eksterminacji i marginalizacji, najaką skazani są Indianie. Refleksja teologiczna i duszpasterska, jaka tworzy się w tym czasie w Brazylii i obecna jest także w innych krajach Ameryki Laciilskiej, jest owocem wymiany między "specjalistami" (antropologami) a misjonarzami de hase (pracującymi "u podstaw"). Omówię trzy nurty tej refleksji: I. nurt "zarodków Słowa"; 2. teologię wyzwolenia; 3. nurt reprezentowany m.In. przez brazylijskie elMI misJe salezjailskie 8 w Ekwadorze . Nurt "zarodków SIOlva" Kościół katolicki uznał, iż w każdej kulturze można znaleźć "nasiona Słowa" czy też "zarodki Słowa" (Evangelii nuntiandi, 53, s. 397; Ad genIes divinitus, s.445-447), które się tam ukrywają i mogą być przygotowaniem do przyjęcia ewangelii. Kultury - zgodnie z tą koncepcją - zawicrąją "ziarna prawdy" i wartości, które mogą pozwolić na zbawienie i tworzyć teren, na którym misjonarz umieszcza następne "nasiona". Z tych nasion mają rozwinąć się kościoły indiallskie (Ad genIes divinitus, s. 442). "Zarodki" są więc protoewangelią, natomiast "nasiona" są elementami nauczania chrześcijallskiego wchłoniętymi przez lokalne kultury (czy to w przypadku kultur indiailskich, czy tzw. religijności ludow~j). Wątpliwości związane z praktyką misyjną ,.zarodków Słowa" dotyczą tego, jak misjonarz ma odróżnić ..zarodki'· i "niezarodki". Podobnie rzecz ma się z "nasionami". "Faktycznie, zostawia się ogromną otwartą przestrzell misjonarzom jako jednostkom, a oni, wychodząc z własnej historii i kultury, decydują przy każdej okazji, co należy robić. W ten sposób, wielokrotnie element kultury danej grupy uważany jest przez jednego misjonarza za posiadający wartość chrześcijailską lub «zarodek Słowa» i w ten sposób waloryzowany. Ten sam element przez innego misjonarza rozpoznawany jest odmiennie i w związku z tym zwalczany" (Amodio, 1990, s. 110). Teologia wyzwolenia Teologia latynoskiej", wyzwolenia posiada - według Paulo Suessa - więcej cech "teologii charakterystycznej dla Trzeciego Świata niż amerindiailskiej, za- 8 Zapytany o podobieństwa pomiędzy działalnością elMI i Salajanów. Juan Bottasso SDB odpowiedział: .•Moina powiedzieć. że CIMI i misjonarze Salezjanie I.gadzają si.; w swoich zna· czących celach i kierunkach działania. lecz pracują w inny sposób. Praca CIMljest bardziej poli. tyczna. z towarzyszeniem i poradą różnych organizacji. Salezjanie Slj bardziej pragmatyczni: zakladąią szkoly. redagują podręczniki. organizują spółdzielnie. Są hardziej związani z obszarem. na którym pracują Z wieloma zadaniami. lecz w nie\\'iclkim stopniu obccni w narod(l\\'ych orga· nizacjach" (in1ormaeja własna. 2000). �21 równo ze względu na temat rozważal1 teologicznych, jak i wnioski, do jakich one prowadzą (Suess, 1990, s. 158). W latach 80. teologowie wyzwolenia zaczęli być jednak coraz częściej proszeni przez misjonarzy o pomoc w stworzeniu "optyki indianistycznej". Wychodząc z założenia, iż Kościół jest jak Chrystus wcielający się w poszczególne społeczel1stwa, Leonardo Boff - największy brazylijski teolog wyzwolenia - wypowiada się w obronie synkretyzmu. Według Boffa synkretyzm jest samą istotą chrześcijal1stwa, "prawem wcielenia" kościoła w kultur9. Chrześcijallstwo jest "wielkim synkretyzmem". Dla Boffa istnieją różne typy synkretyzmu, lecz tylko jeden z nich jest właściwy - "synkretyzmjako nowa fuzja". Uważa on, iż religiajest synkretycznym wyrażeniem wiary, która możc wyrażać się tylko przez nią. Patologią jest sama religia bez wiary. Przykładem mogą być Stary i Nowy Testament, które zawierają elementy nie tylko kultury hebrajskiej, lecz różnych kultur śródziemnomorskich. Gdy fundamentalna tożsamość chrześcijaJlska jest ocalona, wówczas jest to synkretyzm chrześcijal1ski, który należy chronić i rozwijać. W przeciwnym wypadku, gdy to chrześcijal1stwo nawracane jest na inną religię, która nosi tylko pewne jego cechy, mamy do czynienia z synkretyzmem niechrześcijal1skim. Zgodnie z tym, co mówi Boft~ nie należy go potępiać, lecz tolerować (Bottasso, 1990). Tu także, podobnie jak w przypadku "zarodków Słowa", misjonarz sam podejmuje decyzję, co warto rozwijać i waloryzować, a co jedynie tolerować. Nur! repre::en!ol!'uny pr::ez ('onsejo Jndigenis!a Misionero ,,Kto zamierza tworzyć nowe ruiny, by szerzyć chrześcijal1stwo, anatema sit" - pisze Paulo Suess, jedna z najważniejszych postaci CIMI (Suess, 1990, s. 148). Pisze on też, iż misjonarze i antropologowie muszą dziś legitymizować swoją obecność wśród Indian. Ci ostatni powinni mieć swobodę podjęcia decyzj i, czy na tę obecność się zgodzić. Dla powstałego w 1972 roku CIM\, działającego przy Narodowej Konferencji Biskupów Brazylijskich, istotą i legitymizacją ich działania pozostaje praca na rzecz fizycznego i kulturowego przetrwania Indian. Rada liczy obecnie 347 misjonarzy tworzących 112 zespołów w różnych częściach Brazylii. Refleksja teologiczna CIMI tworzy się w oparciu i w związku z działalnością misyjną. Sytuacja Indian walczących o ziemię utożsamiana jest z biblijnym Exodusem i z boską obietnicą otrzymania ziemi przodków. Dużo miejsca poświęca się analizowaniu metod misyjnych, czasowi, osobie misjonarza i problemom, jakie stwarza. Według Suessa, każda interwencja misjonarza, który chce bezpośrednio głosić Jezusa Chrystusa, wstrząsa kulturą indial1ską. Głoszenie BogaMiłości przeciwko Bogu-Mścicielowi jest, podobnie jak szczepienia, interwencją. W sytuacj i ekspansj i społeczel1stwa narodowego, zupełna nieinterwencja jest nierealna. Suess uważa, że należy więc dyskutować nad tym, kto ma interweniować, jak i w czyim interesie. Realizując "nową misjologię" CI MI (ponieważ dawne misje były - jak mówi Suess ~ klęską ludów indial1skich), misjonarz dąży do tego, by stać się ak- �22 ceptowanym przez Indian jako jeden z nich. Termin "wcielenie" jest tu synonimem inkulturacji, która w przypadku misjonarza (podobnie jak antropologa) nigdy nie jest całkowita. Misjonarz pozostaje na "drodze inkulturacyjnej". Trudność w utrzymaniu równowagi pomiędzy zachowaniem tożsamości i inkulturacją prowadzi wielu misjonarzy do kryzysu .. JeŚli misjonarz traci swą tożsamość - twierdzi Suess - staje się przypadkiem psychiatrycznym" (Amodio, 1990, s. 137). CIMI głosi, iż należy odróżniać ewangelizacje;; od prozelityzmu, zaś wolność religijna "innego" zasługuje na szacunek i obronę. Opowiada się też za dialogiem z religiami plemiennymi Indian, podobnym do prowadzonego z buddystami czy ateistami. Niektórzy misjonarze z CIMI ograniczają swoją działalność liturgiczną i katechetyczną na rzecz działalności społeczn~j. "Porantim" - biuletyn CIMI koncentruje się na problemach społecznych i politycznych dotyczących Indian. "Kto walczy o autonomię polityczną, walczy też o utrzymanie się religii. o zniesienie kolonializmu i/lub paternalizmu religijnego" (Suess, 1990, s. ł 57). W teologii głoszonej przez CIMI - podobnie jak w dwóch omówionych poprzednio - podkreśla się wagę mitów indiaJlskich jako esencji kultury, która nie może zostać zniszczona. "Zniszczyć mit, czy to za pomocą narzuconej akulturacji, czy też nieuważną katechezą jest antyludzkie i antyewangeliczne" (Bottasso, 1990, s. 200). W tym samym tekście Juan Botlasso stwierdza: "Misjonarz, nawet jeśli tego nie chce, to poprzez przedstawianie pewnej wersji wytłumaczenia świata, przywożenie lekarstw, itp. staje się elementem sekularyzyjącym. ChrześcijaJlstwo, jako uniwersalna religia zbawienia. wpędza w kryzys religie plemienne, które są dla danych grup funkcjonalne. ( ... ) Wszystko to daje nam miarę wyzwania" (Bottasso, 1990, s. 200). Rozważania prowadzone w obrębie tego nurtu refleksji teologicznej i duszpasterskiej również nie mogą udzielić ostatecznej odpowiedzi. w jaki sposób można wprowadzić chrześcijaJlstwo nie transformując mitów, choć transformacja ta może być powolna i stopniowa. Wydają się jednak najbliższe idei pozostawiania decyzji samym Indianom. Letni Instytut Lingwistyczny i "dwa aspekty" jego pracy SIL został założony przez Williama Camerona Towsenda jako naukowa fasada organizacji misyjnej o nazwie Wycliffe Bibie Translators (WBT) (od nazwiska pierwszego tłumacza Pisma Świętego na język angielski). Za datę powstania SIL przyjmuje się rok 1934, kiedy to Townsend przeprowadził pierwszy obóz treningowy dla tłumaczy Biblii na opuszczonej farmie w Sulphur Springs w stanie Arkansas. Townsend, urodzony w prezbiteriallskiej rodzinie. rozpoczął swoją misyjną działalność wśród Majów Cakchiquel w Gwatemali w 1917 roku. Pracując z Indianami nawróconymi na protestantyzm tłumaczył na ich język Biblię oraz eksperymentował z dwujęzyczną edukacją. "Niektórym Majom protestantyzm oferował wolność od niewolniczej pracy za długi oraz większe możliwości �23 przetrwania. Właścicielom plantacji, którzy próbowali przejść od systemu pracy wymuszonej do odpłatnej, zapewniał lepszych pracowników. Gubernatorzy i trzej prezydcnci republiki chwalili jego pracę" (Stoli, ł 98 ł a, s. 25). W 1921 powstała Pionecr Mission Agency. W ramach tej organizacji w 1933 roku Townsend zdccydował się na szkolenie tłumaczy Biblii w językach meksykańskich Indian. Jego pierwszy wyjazd do Meksyku w tym samym roku był tak zniechęcający, iż po powrocie postanowił o przyjęciu strategii, która zaważyła na dalszej działalności misyjnej SIL/WBT, która to organizacja wyłoniła się podczas sponsorowanego rok później przez Pioneer Mission wspomnianego spotkania na farmie. Townsend zdecydował mianowicie, iż do Meksyku tłumacze powinni pojechać raczej jako lingwiści, niż misjonarze; iż należy wyjaśniać, że datki dla organizacji pochodzą od "osób indywidualnych" z USA (pomijając raczej wzmianki o Pioncer Mission) oraz, iż w Meksyku będzie przedstawiał się jako zwolennik Rcwolucji Meksykańskiej. Ta bardzo pragmatyczna postawa, która przetrwała i stała się istotnym ełementem w funkcjonowaniu organizacji, była później niejednokrotnie przyczyną krytyki skierowanej wobcc SIL/WBT, zarówno ze strony antropologów (Hvalkof, Aaby, 1981), publicystów z Ameryki Lacińskiej, którzy zarzucali SIL, iż cele jego operacji w ich krajach znacznie się różnią od tych oficjalnie deklarowanych (Perez, Robinson, 1983). jak i zc strony samych misjonarzy (Tucker, 1995). David Stoli wyróżnił trzy fazy w funkcjonowaniu Instytutu. Pierwsza faza obejmuje okres od 1945 do 1953 roku. W tym czasie SIL funkcjonował jako wirtualny fi'ont dla WBT, a wszelkim pogłoskom o związkach pomiędzy tymi dwoma organizacjami oficjalnic zaprzeczano. Z jednej strony ułatwiało to wjazd i prowadzcnic działalności w wielu krajach, w których prawo mogło nie zezwolić na pracę organizacji misyjnej z tubylcami, z drugiej ułatwiało zbieranie datków w macierzystych krajach misjonarzy, głównie w Stanach Zjednoczonych. "Sądząc z publikacji Wycliffe, wspomagający organizację krajanie nie byli informowani, iż ich misjonarze pracują w terenie pod auspicjami Letniego Instytutu Lingwistycznego, aż do 1956-1957 roku" (Stoli, 1981 a, s27). Pierwszy rządowy kontrakt podpisał SIL w Peru w 1945 roku. Tam też w 1953, za przyczyną katolickiego biskupa Buenaventury Leon de Uriarte, który oskarżył SIL o prov.adzenie działalności prozelitycznej, Townsend oficjalnie przyznał, iż praca Instytutu ma .,podwójny aspekt". W fazie drugiej SIL i WBT przedstawiały się jako organizacje "siostrzane". Fazę trzecią, gdy ostatecznie okazało się. iż naukowcy z SIL należą do organizacji misyjnej stawiającej sobie za cel głoszenie chrześcijarlstwa, cechuje podkreślanie kompatybilności nauki i religii, relatywności systcmu wierzcJl oraz szacunku SIL dla indiaJlskich kultur. Oprócz rządów Mcksyku i Peru w Ameryce Lacillskiej na współpracę z SIL zdecydowały się też rządy Ekwadoru, Gwatemali, Hondurasu, Boliwii, Brazylii, Kolumbii. Panamy, Surinamu, Chile oraz Wenezueli. W większości wypadków współpraca ta opierała się na podpisaniu kontraktów z ministerstwami edukacji, które zlecały SIL prowadzenie dwujęzycznej edukacji wśród ludności indiańskiej. Instytutowi - który za cel stawiał sobie przetłumaczenie Biblii na wszyst- �24 9 kie języki świata - zależało zarówno na kontaktach z Indianami pozostającymi od dawna w kręgu kultury narodowej, jak i na nawiązywaniu kontaktu z grupami izolowanymi. Pacyfikacja Indian leżała w interesie rządów, które nie ponosząc kosztów tych operacji, spodziewały się szybkiej integracji ludności tubylczej ze społeczeóstwami narodowymi. SIL, posłuszne zasadzic, iż co cesarskie - cesarzowi, nigdy oficjalnie nie przeciwstawialo się polityce rządowej (choć poszczególni misjonarze próbowali wspierać organizacje indi3l1skic w ich dążeniach). Szczególny sojusz istniał jednak pomiędzy Instytutem, który Szatana utożsamiał z komunizmem, a rządami konserwatywnymi. Działalność Letniego Instytutu Lingwistycznego w Amcryce Lacillskiej była, jak już wspomniałam, oparta na kontraktach rządowych, które zobowiązywały SIL do prowadzenia edukacji dwujęzycznej wśród ludności indiallskiej. Obecność misjonarzy była też zwykle związana z prowadzeniem opieki medycznej (przynajmniej w tych okresach, w których misjonarze przebywali w osadach) oraz z pośrednictwem w handlu z osadnikami. Instytut decydował o sposobie prowadzenia nauki, tzn. przygotowywał materia/y, wybierał spośród miejscowej ludności i szkolil przyszłych nauczycieli indiaóskich. Misjonarze lingwiści, mieszkający zwykle w większych bazach poza wsiami. prowadzili prace nad tłumaczeniem Biblii na poszczególne języki tubylcze. Zwykle informatorzy językowi stawali się pierwszymi, którzy przyjmowali protestantyzm i którzy mieli dalej budować kościoły indiaóskie. Misjonarze z SIL mieli zakaz wygłaszania kazaó, jednakże bez zdefiniowania, czym jest "kazanie". "My tylko przynosimy Słowo Boże - powiedział pilot z JAARS (Jungle Aviation and Radio Service - organizacji stanowiącej zapleczc SIL) - Jeśli to jest dekuJturacja, jest to dzieło Boga, my nikogo nie zmieniamy; jedynym kto może zmienić ludzi jest Bóg" (Stoli, 1981 a, s. 30). Podobnie jak kościół katolicki, również Letni Instytut Lingwistyczny za swój nadrzędny cel uznawał głoszenie Słowa Bożego. Przetlumaczone na języki tubylcze miało ono być dla Indian łatwiej dostępne. Tłumaczenie Biblii na języki indiallskie miało też minimalizować zabójczy dla tubylczych kultur aspekt pracy SIL (Moore, 1981). Podobnie również, jak to miało miejsce w przypadku działalności kościoła katolickiego, także efekty pracy SIL by/y w dużej mierze uzależnione od postaw poszczególnych mi~jonarzy. Jednakże krytyka działań Instytutu była o wiele poważniejsza (szczególnie wśród antropologówlo), co 9 Thomas N. Headland. ohecny koordynalor SIL ds. <lnlropologii. zapylany przeze mnie czy tłumaczenie Biblii \V dalszym ciągu należy do pryncypiów działalności InsI: tutu odpowiedział: ..Takjesl. Lecz nic na W) marlc języki. czy na takie. którc już maj,! Bihli.,:. hąd; takie. w przypadku których. tłumaczeniem zajmuje się ktoś inny: ani też na lakic. których użytkownicy s'\ do tego stopnia dwujęzyczni. iż mogą dohrze zrozumiec Bihlię uży\vaj,\c drugiego jqyka" (korcspondencja własna. 2000). . 10 Allyn McLean Stearman \V swoim artykule Prates/antes jiIl1lIalllr'nta/is/as, ca/o/icos y antropologos wskazuje. iż fakt. że niechęć antropologów częściej skicrO\\ana jcst wohcc misjonarzy protestanckich niż kalolickich. wiążc się z różnicami \\ stylu życia Iych misjonarzy (prolestanci są nicdostępni). a co za tym idzie różnych relacji na plaszclyinie osohistej. jakie mąią miejsce �25 w efekcie doprowadziło do zerwania kontraktów rządowych w wielu krajach Ameryki Lacillskiej i do (przynajmniej formalnego) usunięcia z nich SIL. Wśród zarzutów 'ivysuwanych wobec SIL były m.in. zarzuty szpiegostwa na rzecz USA czy współpracy z CIA (Perez, Robinson, 1983; Rodriguez, 1979; Pereira. 1981). O ile te oskarżenia pozostają jedynie w sferze domysłów, o tyle dowiedzione wydają się być przykłady na współpracę misjonarzy z wojskami prowadzącymi działania przeciwko partyzantce (Che Guevary i Teoponte w Boliwii; I.ouis A. Pereira F. cytuje byłego oficera armii boliwijskiej, który zachwyca się dokładnością map dostarczonych przez. SI L, obejmujących obszar działania partyzantki oraz innych informacji, m.in. tego, które grupy wspomagały pat1yzantów; Pereira, 1981) czy Indianom (Guahibo, Mayoruna)ll. Dobrze udokumentowane są również przykłady wskazujące na popieranie interesów firm amerykallskich prowadzących działalność czy też zamierzających ją prowadzić, na obszarze zamieszkałym przez Indian pozostających pod wpływem bądź "oddanych" przez rządy "pod opiekę" SIL (Huaorani). Innym poważnym zarzutem wobec SIL był zarzut etnocydu, rozumianego tutaj jako procesy społeczne, które niszczą zdolność grupy do utrzymania niezależności i możliwości odtwarzania tradycyjnej kultury. William Merrifield, koordynator SIL do spraw antropologii, na oskarżenie to odpowiedział, iż "etnocyd jest mitem. Ludzie umierają, kultury - nie; one się zmieniają" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. l73t. SIL swoją pracę wśród Indian rozpoczynał zwykle od prób przemieszczenia członków danej grupy na jeden obszar o dogodnym dla misjonarzy położeniu. Tam też budowano pas startowy umożliwiający przyloty awionetek z baz SIL. Schemat ten nie zawsze obowiązywał. Czasami, jak w przypadku Amarakeri, to misjonarze dostosowywali swój sposób życia do warunków w jakich romi.;dz) misjonarz.ami i pracuj'lcymi \\ terenie antropologami (McLean Stearman. 1990). Thomas N. I kadiand \\skazujc na inne przyczyny. które mogą pO\\odowa( antropologami w czasie ich kontaktóll z misjonarzami. jak na przykład .Jliech.;ć do \\ lasncj spuścizny religijnej"' (łkad land. 1996. s. 170) II Cuila 12 Należ) tutaj Zall\\ aż) ć. iż Dal id Stoli opisujc rrzyradki pomagania w tym czasic przcz misjonarz) z Sil. oraz z Misji Nowych PIcmion (StolI. 198Ib). Thomas N. lłeadland. zapytany. czy zgadza si.; ze stwierdzeniem Indianom Merrifielda odparł: ..Faktycznie pal11i.;tam argumenlaei<; Merrilielda. Przyj 'I! dobry punkt IV idzenia. ponieważ termin ..etnoeyc\"· jcst ligur'lj.;Z) kO\Ią. On ma racj.;. nic można doslo\\llic zabi(' kultury. ponieważ kultura jest \\ każdym b'ld; r;lzic abstrakcyj mI koncepcją. a nic biologicznym organizmem. Głównym problemem przy oskarżaniu kogoś o etnocyd jest lilkI. iż tego metaforycznego terminu nie można zddinill\lać II sposl')b zadowalający dla obydwu stron. Jeśli \Iprowadzam umiejętność czytania i pisania do jakiejś nicpiśmiennej społeczności i jej czlonkowie akceptują ją jako nową wspólną Ilartość. pO\lOduj.; zmian.; kulturową. Czy jest to etnocyd" Kiedy antropolog Napoleon Chagnon rozdal setki slallmych macz.et YanomanHl z ..cpoki kamiennej" podczas 20 lat pracy w tercnie . .aby uzyskać ich pomoc. czy był to etnocyd'J Nic powiedziałbym tego o obydwóch przykładach. Lecz kiedy niektórzy misjonarze II latach 30. i umieszczali (nic SIL) porymili je \\e lliasnych. clzieci od ich inclialiskich czy byl to ..etnocyd"" rodz.in \1 Kolumbii Tak. był. Lecz Merrifield odpo- Iliad'll antropologom. którzy oskarż.ali misjonarzy o etnocycl. jeśli ci wprowadzali Indianom cokolwiek [nowegol. Dzi\\l]e. ponieważ ci sami antropologowie także wyjeżdżali i mieszkali z Indianami. z. kt()rymi Il!aśnie dopiero nalliąz.ano konIakt i sami pIaciii błyskotkami i kocami. Czy antropologl)\\ ie tab.e nie popełniali etnoeydu')" (korespondencja własna. 2(00). �26 mieszkali Indianie, nie zmieniając też struktury terytorialnej, ani demograficznej (Moore, 1981). Zwykle zmiany terytorialne doprowadzały do rozłamu w grupie, bądź z powodu tradycyjnych animozji, bądź z powodu braku środków (jeśli nie były one dostarczane przez misjonarzy) do utrzymania się większej liczby osób wjednym miejscu (d'Ans, 1981; Rival, 1996). Z powszechną krytyką spotykał się sposób przygotowywania przez SIL nauczycieli dwujęzycznych, przeważnie to oni stawali się pierwszymi protestantami w danej społeczności indiallskiej (choć np. Moore opisuje sytuację wśród Amarakaeri, z którymi pracowali misjonarze z SIL, gdzie dwóch pierwszych nauczycieli z tej społeczności kształciło się w szkole misji dominikaJlskicj; Moore, 1981). Nauczyciel dwujęzyczny, mający dostęp do zasobów materialnych "z zewnątrz" i umiejętności ich zdobywania, skupiał w rękach większość władzy i możliwości w danej grupie. Miało to wpływ na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, szczególnie iż misjonarze kładli nacisk na wprowadzenie i waloryzację indywidualnej formy własności. Materiały edukacyjne przygotowywane przez misjonarzy to z jednej strony przetłumaczone fragmenty Biblii (na przykład odsłuchiwane przez Indian z magnetofonów na korbkę, co miałam okazję obserwować u Indian Huaorani w 1991 roku), z drugiej materiały do nauki czytania i pisania, które promowały wartości cenione przez misjonarzy. Do mitów Cuiva przy nauce czytania wprowadzano postacie Chrystusa i Szatana. Inny tekst - przygotowany dla tych Indian, którzy czasami zmieniali obozowisko kilkadziesiąt razy w ciągu miesiąca - jest historyjka o rolniku, który zapomniał kapelusza. ,,Ta trywialna historyjka wygląda na zupełnie niewinną, lecz faktycznie jest jeszcze jednym wysiłkiem misjonarzy zmierzającym do zmiany stylu życia Cuiva. Przeniesienie ich do stałyclI osiedli, w których pozostawią swoje nomadyczne przyzwyczajenia i będą zależni głównie od rolnictwa, jest wspólnym celem zarówno osadników, którzy chcą ziemi Cuiva, jak i misjonarzy, którzy chcą ich dusz" (Arcand, 1981, s. 79). Zastrzeżenia misjonarzy budziły często tradycyjne rytuały (szczególnie jeśli były związane ze stosowaniem roślin halucynogennych), tradycyjne śpiewy, tallce, chodzenie nago (Lewis, 1988). Efektem tej postawy było odrzucanie przez młodzież - kształconą przez misjonarzy, a jednocześnie pozbawioną w tym czasie tradycyjnych metod edukacji dotyczącej np. sposobów tropienia zwierzyny czy też rozróżniania jadalnych i leczniczych roślin - własnej kultury. "Powiedział, że starsi ludzie, jak on, już nie opowiadają historii, ponieważ tak wielu innych śmieje się z nich lub oskarża o kłamstwo lub wymyślanie historii. Wielu młodych Amuesha przypisuje teraz swoją «biedę, zacofanie i brak cywilizacji» temu, że kiedyś wierzyli w te historie. Ta sama grupa zwykle podkreśla, iż Amuesha powinni uczyć się «prawdziwej» historii opisanej w Biblii i książkach" (Smith, 1981, s. 126). Trzecia faza działalności SIL, wyróżniona przez Stolla, cechuje się - jak już pisałam - podkreślaniem szacunku dla kultur indiallskich, relatywności systemu wierzell oraz kompatybilności nauki i religii. "Podczas, gdy niektórzy mówcy z SIL odmówili uznania etnocydu jako kategorii (00')' SIL wypowiada się teraz �27 na rzecz "indiarlskiego samostanowienia" i "wyzwolenia" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174). Autorzy artykułu "No Tobacco, No Hallelujah", z którego pochodzi powyższy cytat, analizują wystąpienie misjonarzy SłL pracujących w Peru na Kongresie Amerykanistycznym w Paryżu w J 976 roku. Zdaniem misjonarzy każda kultura ma zarówno cechy pozytywne, jak i negatywne i rozwój jedynie tych pierwszych powinien być wspierany. Według autorów referatu, zabijanie dziev,czynek, praktykowane w niektórych grupach, ma zarówno negatywne, jak i pozytywne aspekty. Negatywne, ponieważ stanowi morderstwo, tworzy konflikty z innymi grupami itp. Pozytywne, m.in. dlatego że "zapewnia źródło genetycznej różnorodności dla niewielkiej społeczności" (Loos er al., 1976, s. II), daje upust ludzkiej agresji, wspomaga kontrolę społeczną, pomaga utrzymać adaptację ekologiczną. "Uważamy - piszą autorzy artykułu iż ich kategoryzacje są tak mgliste, że sąjedynie kamuflażem dla prawdziwych działań SIL. N iewielu misjonarzy - i niewielu antropologów - mogłoby nawet tolerować takie standardy relatywizmu kulturowego w swoich analizach, jeszcze mniej - robić z n ich użytek" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174)13. Schemat działania SILlWBT we wszystkich grupach był podobny, nie wszędzie jednak prowadził do takich samych rezultatów. Na przykład według Thomasa R. Moora, pracującego wśród Indian Amarakaeri, obecność SIL wśród części tych Indian nie doprowadziła do zalamania kultury, jak to miało miejsce wśród Amarekaeri z misji dominikańskiej. Ci ostatni wyśmiewali się z zacofania swoich pobratymców, wśród których pracowali misjonarze z SIL, tzn. na przykład z tego, że mieszkają w tradycyjnych chatach komunalnych. W tym przypadku Instytut nie współpracował również z firmami poszukującymi na obszarze zamieszkałym przez Amarakaeri ropy naftowej (Maore, 1981). Czasami, jak to mialo miejsce w przypadku Aguaruna, Indianie walczyli przeciwko wydaleniu SIL (jak twierdzą niektórzy, z obawy przed powrotem armii peruwiańskiej). Najważniejsze zarzuty wysuwane wobec Instytutu można zamknąć w stwierdzeniu, iż działał jako przedłużenie ramienia rządów państw Ameryki Lacióskiej, dążących do ostatecznej pacyfikacji i integracji Indian, i świadomie, czy też nie, politykę tę wspierał. Przypadek Huaorani Mógłby zostać uznany za klasyczny przykład nawiązywania kontaktu przez misjonarzy katolickich i protestanckich z grupą indiaóską, która takiego kontaktu ze społeczellstwem narodowym nie ma. Przebieg tego długotrwałego procesu, w przypadku Huaorani, powiązany był, jak to zazwyczaj ma miejsce, z interesami narodowymi i międzynarodowymi zaangażowanymi na obszarze zamieszkałym tradycyjnie przez Huaorani, tj. pomiędzy rzekami Puyo i Curaray przecinającymi ekwadorską Amazonię. [; Na r~tanić jak oććnia ty tćoriy misjonarzy z SIL l. N. Headland odpowiedział ..Mógłhym siy /.god/.ić / t,\ teorią. Lćcz w praktyce nie przyz\\alalbym na to" (ihidem). m.in.: �28 Pierwsze informacje o Indianach Huaorani - którzy są izolowaną grupą językową - pochodzą z ok. 1850 roku. Spotkania z nimi - najczęściej krwawe potyczki - staly się częstsze w czasie boomu kauczukowego na początku stulecia. W tym czasie, we wschodniej części kraju, porośniętej lasem deszczowym, rozwijają się duże haciendv należące do mi~j i katol ick ich, do peruwiaJlskich i ekwadorskich handlarzy i do cal/chero.\'. W poszukiwaniu ziemi coraz częściej migrują do selvy Indianie Quichua z ekwadorskiego Oriente, a wojsko zakłada tam swoje posterunki. Szczególne zainteresowanie wladz ekwadorskich wschodnią częścią kraju, zamieszkałą przez wojowniczych Indian, wiąże się z początkiem poszukiwaJl ropy naftowej na tym obszarze na początku lat czterdziestych. Wtedy też rozpoczyna się współczesna historia Huaorani. Indianie ci nie utrzymują w tym czasie pokojowych stosunków z nieHuaorani, których uważają za co!JlIori - kanibali. "Zabijali. aby pomścić swych zmarłych, aby ukarać najeźdźców i aby ukraść ich narzędzia" (Rival. 1996, s.73). Ich wzorzec kulturowy, oparty na systematycznej negacji wymiany i handlu, nie dawał innej sposobności na uzyskanic metalowych siekier i maczet niż wojna. Narzędzia zrzucane z samolotów, czy też umieszczane na ścieżkach przez pracowników Sheila, mogły jedynie podsycać pragnienie ich posiadania, wśród tych, dla których ich zabrakło. W 1956 roku nad rzeką Curaray zginęlo z rąk Huaorani pięciu północnoamerykańskich misjonarzy, którzy zjawili się tam w nadziei nawiązania pokojowego kontaktu. W 1958 roku udalo się SIL zalożyć misję na terytorium Huaorani. Dokonały tego siostra oraz żona zabitych nad Curaray mężczyzn - Rachel Saint oraz Elizabeth Eliot - przy pomocy Dayumy, Indianki Huaorani, która w obawie przed śmiercią uciekła od swojej grupy toczącej wewnętrzne walki i znalazła schronienie wśród Quichua. Podobnie jak w innych krajach, również w Ekwadorze SI L, w związku z podpisaniem kontraktu rządowego, zajął się edukacją Huaorani. Otrzymał pozwolenie na stworzenie Protektoratu wokół swojej misji w Tihueno. Na niewielkim obszarze pod wpływem SIL osiedliła się znaczna część żyjących dotąd na ogromnym obszarze Huaorani. "W podobnych warunkach pogranicza, dziadkowie amerykaJlskich misjonarzy spacyfikowali Dziki Zachód i umieścili «Indian» w rezerwatach. Teraz ich wnuki, w służbie tego samego XIXwiecznego Boga zaproponowali reservas dla SlllIarów i Auca [Huaorani]. Wyobraźmy sobie ekwadorską narodową reservas, legalną jednostkę, faktycznie administrowaną przez misjonarzy SIL; sto lat później sprawy wyglądają tak samo" (Robinson, 1981, s. 47). Gdy w 1970 roku na tereny Huaorani weszły pierwsze kompanie naftowe. misjonarze nie zareagowali. W 1974 roku Texaco, jedna z największych firm wydobywających tam ropę, weszła w głąb terytorium Huaorani. SIL przeprowadziła wówczas drugą akcję przesiedlellczą. Używając helikopterów należących do kompanii naftowych zrzucała maczety, a później radia "przez które nawróceni Huaorani mogli rozmawiać ze swoimi bezbożnymi braćmi pozostającymi głęboko w lesie. Większość pozostałych Huaorani została zwabiona 600 �29 km na zachód, do Protektoratu. Od tego czasu ich ziemia była kradziona, a kultura niszczona" (Rival, Lewis, 1990). W procesie wydobywania ropy naftowej zostało zniszczonych ponad 20 milionów akrów ziemi, zatruto wodę, ziemię i powietrze. Wraz z wycinaniem lasu i budową naftociągów pojawili się koloniści. Nastąpiła militaryzacja regionu, pojawiła się prostytucja, alkoholizm, przemoc. Zniszczeniu środowiska naturalnego towarzyszy bieda, złe odżywianie i choroby nie tylko wśród Huaorani, lecz 200 tysięcy Indian amazOłlskich. Równolegle z protestanckimi misjonarzami-lingwistami o nawiązanie kontaktu z Iluaorani staraJi się misjonarze katoliccy. Misja kapucynów została założona na terenie wschodniego Ekwadoru w 1954 roku. Wcześniej obejmowała ten obszar swym działaniem misja jezuicka. Od początku istnienia misji, kapucyni starali się doprowadzić do nawiązania pokojowego kontaktu z Huaorani. W swych usiłowaniach nie otrzymywali żadnej pomocy od rządu ekwadorskiego. Starania nawiązania kontaktu uzasadniali powtarzającymi się napadami Huaorani na osadników znajdujących się w pobliżu ich terytorium. Napady Indian prowadziły do odwetowych wypraw i eskalacji konfliktu. Ponieważ zapiecze techniczne kapucynów było o wiele słabsze niż miało to miejsce w przypadku SIL, do nawiązania pierwszych kontaktów doszło później. Nadzieją misjonarzy katolickich była w 1964 roku Onkay - młoda kobieta Huaorani - która postrzelona przez osadników została "przekazana" katolickim misjonarzom. Jednakże po interwencji Rachel Saint i na rozkaz dowódcy oddziału wojskowego stacjonującego w Pastaza, Onkay poleciała do Protektoratu. Zamiary kapucynów, dążących do spacyfikowania żyjących poza Protektoratem Huaorani, były od 1976 roku wykorzystywane przez pracujące na terytorium Indian eGG (Compania Geof~sica General) oraz CEPE (Consorcio Estatal Petrolero Ecuatoriano), które w przypadkach konfliktów z Huaorani zwracały się do misjonarzy o pomoc. Dużą rolę w relacjach misjonarzy katolickich z indianami odegral biskup Alejandro Labaca, który w 1987 roku zginął, próbując nawiązać stosunki z Tagaeri, żyjącą w izolacji grupą Huaorani. Labaca ..zaadoptowany'· przez rodzinę Huaorani - starał się łagodzić napięcia pomiędzy Indianami i pracownikami kompani naftowych. Można powiedzieć, iż należał do nurtu "zarodków słowa" - z wszystkimi jego zaletami i słabościami a także do kręgu tych biskupów, którzy w Manaus w 1977 roku wyznaczali misjom katolickim nowe cele. "Myślę, że zanim nałożymy na nich krzyże, medaliki i obce przedmioty religijnego kultu, powinniśmy przyjąć od nich wszystkie «zarodki slowa» ukryte w ich realnym życiu i w ich kulturze, gdzie mieszka nieznany Bóg" (Labaca, 1988, s. 109). Stosunki Labaki z Indianami, nastawione na akceptację ich kultury, dobrze ilustruje cytat z jego dziennika: "Za każdym razem, gdy do ekipy przyłączają się nowi misjonarze, pojawiają się te same obawy dotyczące naszych pierwszych kontaktów z amazońską kulturą «nagiego człowieka». ( ... ) Szybko zdaliśmy sobie sprawę, że misjonarz nie powinien czekać, aż zostanie rozebrany, lecz lepiej jest wyprzedzić to działanie, aby dać dowód poważaniu i szacunkowi dla kultury Huaorani" (Labaca, 1988, s. 150). Wypowiadanie takiej opinii przez katolickiego dostojnika i misjonarza z pew- �30 nością wymagało odwagi i może świadczyć o tym, iż bezkompromisowo przyjmował ideę "wcielenia" kościoła w kulturę. Jednak postypowy Labaca i wspomagający go misjonarze, którzy nie mieli wsparcia logistycznego czy choćby struktury, jaką tworzy w tej chwili eIMI, niewiele mogli zmienić w sytuacji I-Iuaorani zdeterminowanej międzynarodowymi interesami. W 1976 roku Labaca zaproponował utworzenie na terenie zamieszkałym przez tę grupę Parku Narodowego, którego istnienie mogloby umożliwić jej przetrwanie. Jednakże I-Iuaorani jeszcze długo musieli czekać na otrzymanie prawnych gwarancji do użytkowania przynajmniej części własnej ziemi. W tym czasie zostali zdziesiątkowani przez chorobę I-Ieine-Medina i grypę, a ich kultura uległa znacznym zmianom. W większości zostali przesiedleni na obszar, na którym do początku lat osiemdziesiątych żyli pod prawie wyłącznym wpływem misjonarzy z SIL, od których też otrzymywali wszystkie potrzebne artykuły. Misjonarze tłumaczyli Biblię, stworzyli alfabet, spisali gramatykę języka I-Iuaorani oraz opracowali program nauczania dla dorosłych. W końcu lat 70. 20% I-Iuaorani mieszkających w Protektoracie umiało czytać i pisać. W zamian oczekiwano od nich, iż porzucą wędrowny tryb życia, przestaną zabijać, zaprzestaną celebrowania tradycyjnych świąt i śpiewania tradycyjnych pieśni oraz, iż będą żenić się tylko zjedną kobietą. Gdy program SIL wśród I-Iuaorani dobiegł kOIlca, pracę misyjną, edukacyjną i opieki zdrowotnej kontynuowała Rachel Saint a od jej śmierci w 1994 roku robi to jej siostrzeniec. Zarówno SIL,jak i sama Saint (która wystąpiła z Instytutu) zaprzecza/a związkom z kapitałem amerykat'tskim, który inwestował w wydobycie ropy, lecz nie ulega wątpliwości, iż poczynania misjonarzy pozostawały w związku z polityką rządu ekwadorskiego oraz kompanii naftowych (Kane, 1998). "Rachel Saint jest silnie powiązana z Maxusem (jedna z firm wydobywających naftę na terenach zamieszkałych przez I-Iuaorani). Przewodniczący tej firmy, William ł lutton, jest ewangelikiem z tego samego kościoła. Dzisiaj właśnie to przedsiębiorstwo zajmuje się edukacją i oświatą zdrowotną na tych terenach. Porozumienie ż ewangelikami zapewnia im kontrolę nad poczynaniami I-Iuaorani" (Avirgan, Walker, 1993). W 1993 roku sfilmowano w Toiiampare w Protektoracie ceremonię włączenia I-Iuaorani do administrowania Parkiem Narodowym Yasuni (będącym tradycyjną ziemią I-Iuaorani). Kilka miesięcy wcześniej I-Iuaorani, a raczej niektórzy ich reprezentanci, podpisali porozumienie z Maxusem, zgadzając się na jego obecność i eksploatowanie ich ziemi przez tę firmę. Podczas ceremonii córka prezydenta Ekwadoru, Alicia Duran Ballen, zdjęła i wręczyła matce przedstawiciela organizacji Huaorani swoje zlote kolczyki mówiąc po angielsku: "Czy waszym zdaniem to była dobra wymiana?" Mark Witznitzer, doradca polityczny z ambasady USA odpowiedział: "Stosując tę samą metodę zdobyliśmy kiedyś Manhattan" (ibidem; Kane, 1998). O ile można doceniać nakład pracy misjonarzy protestanckich i samej Saint, która poświęciła I-Iuaorani całe życie, o tyle znacznej części rezultatów tej pracy nie można oceniać pozytywnie: zmian struktury społecznej, które uniemożliwiły odtwarzanie się tradycyjnej kultury I-Iuaorani, współpracy z rządem i fir- �31 mami wydobywczymi, które doprowadziły do utracenia przez Huaorani znacznej części tradycyjnych ziem i do katastrofy ekologicznej w rejonie. W przypadku misji katolickiej, przypadło jej znów, tak jak w przedsięwzięciu Missao Anchieta, odegranie roli pośrednika w kontaktach pomiędzy dwiema kulturami. Tym razem jednak katolicy, choć znów nie otrzymali poparcia rządu, nie szukali sojuszników wśród przemysłowców. Pozostali niezależni, lecz ich wpływ na realną sytuację Iluaorani był niewielki. Jeśli kontakt, to w czyim interesie? Kościół katolicki jest obecny we wszystkich krajach Ameryki Łacińskiej, a Letni Instytut Lingwistyczny oficjalnie działa w Brazylii, Meksyku, Gwatemali, Peru, Kolumbii i Surinamie. Obydwie instytucje deklarują pomoc dła Indian. Pomimo tak wielu krytycznych opinii o działalności misji, można zakładać, iż misjonarze działają w głębokim przekonaniu co do słuszności swojego postępowania i choć - w zasadzie - nie ma żadnych obiektywnych kryteriów, by rezultaty ich pracy ocenić (kryteria te zależne są bowiem od podzielanej hierarchii wartości) nie można tego nie zrobić. Nie brak przykładów na "realną" pomoc ze strony SIL, a także innych misjonarzy ewangelickich (Olson, 1993) i katolickich. W niedawnym ataku - w lutym 1999 roku - właścicieli ziemskich i ich pracowników na Indian Macuxi, został zaatakowany przez napastników nożem misjonarz z CIMI. Sądzę, iż pod deklaracją programową tej organizacji mogłaby z czystym sumieniem podpisać się większość antropologów. Jednakże kościół katolicki, to nie tylko CIMI i inni "postępowi" misjonarze. Ostatnio hierarchia katolicka obróciła się przeciwko wysiłkom zmierzającym do demokratyzacji swoich władz. "Współczujący biskupi zostali zastąpieni konserwatywnymi wyznaczonymi przez Rzym. Postępowi, którzy uważali się za przyszłość kościoła katolickiego, tworzą teraz w oczywisty sposób opozycyjny układ, głównie na średnim i niższym poziomie hierarchii duchownych" (StolI. 1993, s. 6). Ilustracją tego coraz bardziej widocznego rozłamu pomiędzy konserwatywnym i postępowym odłamem kościoła katolickiego w Ameryce Lacillskiej może być pogrzeb arcybiskupa Don Heldera Camary w 1999 roku, na którym msz~ miał odprawiać jeden z "konserwatywnych" biskupów. Współpracownicy Don Heldera nie zgodzili się. Odbyły się dwie uroczystości pogrzebowe (Artur Domosławski, kontakt osobisty, 1999). CIMI działa przy Kcnferencji Episkopatu Brazylijskiego. Trudno jest przewidzieć, czy i jaki wpływ na działalność CI M I będzie miała zmiana opcj i wśród biskupów. Patricio Warren pisząc o konieczności "powrotu do Manaus" wskazywał, iż "w «dialektyce dominacji» pomiędzy pallstwem i mniejszościami etnicznymi, misje katolickie w dalszym ciągu zajmują pozycję pośrednią, dwuznaczną i zmienną, co często kończy się przeistoczeniem ich obecności i działania w elementy obiektywnie funkcjonalne dla wewnętrznego kolonializmu" (Warren, 1990, s. 75). Pomimo zmian w sposobach pracy Letniego Instytutu Lingwistycznego, dyskusje wśród antropologów na temat roli, jaką odegrał i odgrywa SIL pracu- �32 jąc wśród Indian, ciągle trwają. W 1997 roku w pIsm Ie ..Anthropology Newsletter" publikowanym przez American Anthropological Association (AAA) Instytut został ponownie oskarżony o genocyd (wcześniej miało to miejsce w 1975, rok później Committee on Ethics AAA uznal oskarżenia za bezpodstawne). Odpierając ten zarzut, Thomas . ~lcadland - konsultant SI L ds. antropologii - oraz językoznawca Kenneth L. Pike, który jest czlonkiem SIL od 1935 roku, napisali m.in.: "Wszystko to nie znaczy, iż SIL nigdy nie popełniał błędów. Jesteśmy pewni, że były takie okresy i miejsca, gdzie członkowie SIL mogli byli zrobić więcej dla praw człowieka. Lecz nieprawdą jest, iż nie zrobili nic. Osobiście znamy przypadki, kiedy ludzie z SIL interweniowali. Niektórzy przez wiele lat pracowali, by zapewnić Indianom tytuły do ziemi. Członkowie SIL ratowali z niewoli dzieci, kobiety trzymane w obozach wojskowych w celach seksualnych, ludzi niesłusznie przetrzymywanych w więzieniach, innych - od głodu, ratowali bliskie wymarciu grupy" (korespondencja własna z T. N. Headlandem, 2000). Czytając jednak w innym tekście Headlanda pochwały wobec misjonarzy z Misji Nowych Plemion (New Tribe Mission, dalej NTM) można nabrać podejrzełl, iż kryteria stosowane przez misjonarzy i antropologów w ocenie tego, co jest korzystne dla Indian, a co nie, znacznie się różnią. Headland pisze, iż życie paragwajskich Ache znacznie się poprawiło ekonomicznie w porównaniu z tym, jak wyglądalo 25 lat temu - kiedy to na nich systematycznie polowano, zabijano, porywano dzieci - a to dzięki pracy misjonarzy z NTM. Dziś można ich zobaczyć, jak "prowadzą własne traktory, noszą ubrania (sic!) oraz hodują uprawy na sprzedaż" (Headland, ihidem). Autor tej wypowiedzi nie wspomina wcale, iż gdy po międzynarodowym skandalu, wywołanym informacjami o tym, co spotyka Achć. kierowanie rezerwatem. w którym zostali umieszczeni, przejęli misjonarze ".I. NTM. zdaniem antropologów, sytuacja się nie poprawiła. Pisal o tym Mark Mi"lnzcl w raporcie z 1974 roku "The Ache: Genocide Continuous in Paraguay". Na uwagę zasługuje fakt, iż w 1973 roku w obozie Ache było 25 Indian oraz 30 misjonarzy z rodzinami. Rok później odwiedził to miejsce Norman Lewis, który opisuje fatalną kondycję psychiczną i fizyczną przebywających tam Ache. Pisze m.in.: "Te trzy kobiety i chłopiec zostali złapani w ostatniej obławie w lesie. trzecia kobieta została postrzelona, gdy próbowała uciec" (Lewis, 1988. s. 159). W tej sytuacji trudno jest się zgodzić z Head landem. Sytuacja Huaorani była lepsza. a od początku lat 90. w swoich staraniach o niezależność mogą liczyć na pomoc szeregu organizacji pozarządowych. Jednak nie można powiedzieć, aby - szczególnie ci Huaorani, którzy zamieszkiwali w Protektoracie - mieli realną możliwość wyboru stylu życia. Zaakceptowanie pokoju z obcymi, przyjęcie materialnych i niematerialnych (edukacja) dobrodziejstw ich cywilizacji wiązało się z przyjęciem chrześcijaJlstwa i zarzuceniem tradycyjnego stylu życia. Dziś modele kulturowe w społeczellstwie Huaorani adaptowane są za pośrednictwem - opłacanych już przez pallstwo - nauczycieli, z narodowej kultury ekwadorskiej. To nauczyciel jest wzorcem kulturowym, określa co jest właściwe, a co nie. "Być cywilizowanym" oznacza być eduko- �33 wanym w szkole. Mundurki dla uczniów, teksty, ołówki i torby są dwa razy do roku dostarczane przez misję ewangelicką. Uczniowie muszą wtedy recytować indywidualnie po hiszpallsku wersety Nowego Testamentu (Rival, 1996). Gdy w 1991 roku byłam w Cononaco leżącym poza Protektoratem, młode małżeństwo Huaorani przekonywało nas, że są "dobrymi Indianami". Potwierdzeniem tego miało być noszone przez nich kompletne ubranie oraz magnetofon na korbkę, z którego z przejęciem odsłuchiwali przetłumaczonych na IlUaorani hymnów Starego Testamentu. Nie mieli pojęcia, że - gdyby to było możliwe to my byśmy ich chętnie przekonali, iż wielu jest cohuori, którzy na co dzień nie czytają Pisma Świętego, a i z wieloma, którzy je czytają, można się zaprzyjaźniać wciąż śpiewając tradycyjne pieśni Huaorani. Huaorani, podobnie jak inne indiańskie ludy, nie mieli alternatywy. Wraz z pokojem, na który się zgodzili, przyjęli od obcych narzucony styl życia. Aby schemat ten przestał obowiązywać, trzeba - jak mówi Paulo Suess - dyskutować, kto, kiedy i w czyim interesie interweniuje. Lecz dyskusje nie wystarczą. Aby decyzja wyboru własnej drogi i możliwość podejmowania decyzji niezależnych stały się dla społeczności indiańskich faktem, reguły nawiązywania kontaktu jeśli są one w danej sytuacji w ogóle konieczne - powinny być określone międzynarodowymi przepisami, a sam proces jego nawiązania poddany ocenie i kontroli zespołu złożonego z osób aktywnie działających na rzecz praw ludności tubylczej (antropologów, misjonarzy, organizacji pozarządowych, a w tym samych Indian). Decyzja nawiązania kontaktu nie jest nigdy w oczywisty sposób słuszna, nawet jeśl i podejmowana w naj lepszych intencjach (tak jest na przykład w sytuacji Sydneya Possuelo, którego próba ochrony brazylijskich Korubo przed ostateczną eksterminacją ze strony osadników, poprzez nawiązanie stałego kontaktu, była krytykowana m.in. przez Indian Matis, żyjących w pobliżu Korubo i mówiących podobnym do nich językiem). Nie można liczyć na to, iż poszczególne misje czy organizacje będą w swych działaniach obiektywne czy niezależne. Podobnie rzecz ma się z antropologami. Lecz to już całkiem inna historia. BIBLIOGRAFIA .~dgenIes divinilus 1968 .-Idgellles divinilus. w: Sobór lVa(vkański II. konslylucje. dekrely. deklaracje. Poznań. Alisendo P. el al. 1981 El InslilulO !.illgiiislico de I·erono. Mćxico. Amodio E. 1990 Teologia de la Iiherocion. evangeli::acion y culturas indigenas en el Brasil, w: Misioneros y anIropologos. frente ajrente. Quito, s. 103-147. Arcand B. TlI(' (uiva Band. \\: 01O/lenging Anlhropology. cd. D. H. Turner. G. A. Smith. 1979 Toronto. s. 214-228. God is all .·/mericall. w: Is God an American? cd. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenha1981 gen. s. 77-85. Avirgan T.. Walker Ch. 1993 Trinkels and Beads. tilm dokumentalny, Sunnyside Productions. �34 Bottasso J., cd. 1990 Misioneros y an/ropologas, fien/e aFente. Quito. Botlasso .I. C'ris/ianismo y religion!!s indigenas. IV: Misioneros y antropologos. frente a frente. 1990 ed.1. Bottasso, Quito. s. 189-203. 1997 C'hr::e.\:cijw1stwoa religie /uhylce ... W drodze" nr J (28 I). s. 7-14. Braumann F. 1989 Wśród Indian Cuarani. Warszawa. Burska E., cd. 1994 Wspólnoty kO.\:cielne. nie::ale::ne grupv religijne. sekty na pr::.l'klad::ie Ameryki Lacińskiej, Warszawa. d'Ans A. M. 1981 £ncounter in Peru. w: Is God an American:< cd. S. IlvalkoL P. Aaby. Copenhagen. s.145-163. de las Casas B. 1988 Kró/kn relacja o lrynis::c::eniu Indian. Poznań. Elliot E. 199 ł IV cieniu Ws::echmogącego. Warszawa. Evangelii nun/iandi 1981 Evangelii nun/iandi. w: r_·ncvkliki. Warszawa. s. 359-437. £ vangelicos .. 1995 Evangelicos en America La/ina ... Iglesia, Pueblos y Culturas·'. Numero Monografico. 37-38. Frcston P. 1993 Bro/her l 'o/es for Bra/her: The New Politics ojPro/es/an/ism in Bra::il. w: Re/hinking Protestantism in La/in America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia s.66-111. Garrard-Burnett V .. Stoll D .. cd. 1993 Relhinking Protestantism in La/in America. Philaddphia. Garcia Jordan P. 1988 Las misi(mes orien/ales pel'1lanas: ins/rllln!!11I0 de pacijicacion. con/rol y/u/ela indigena (/8.JO-1915) ... Canadian Journal of Latin Amcrican and Caribbean Studies" XIII. 25. s. 85-105. Gili L. Religious Mohili/y and the Many Words 0/ Cod in La Pa::, Bolivia. w: Rethinking 1993 Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 180-199. Hahn R. A. 1981 Missionaries and Frontiersmen as Agents 0/ Social Change among the Rikbakca. w: Is Cod an American?, cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 85-109. Headland T. N. 1996 lvlissionaries and Social Justice: Are They Part oj'the Prohlem or Part ofthe Solution?, ..Missiology" XXIV, 2. Scottdale. s. 167-178. Hojman D. E. 1987 7he Dutch Disease as a Challenge 10 the Conventional Structtwalist - Dependency Paradigm: Oil, Minerals and Foreign Loans in Latin .Imerica ... I3uletin de Estudios Latinoamericanos y dcl Caribe" 42. s. 39-53. Ilvalkof S" !\aby P.. cd. 1981 Is Cod an American:), Copenhagen. HvalkofS .. Aaby P. 1981 .. No Tohacco, No Halle/ujah", w: /s Cod an American? cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 173-188. �35 Ireland R. 1993 Jaeórzyński 1995 Kairski M. 1999 fhe Crentes olCampo A/egre and the ReligiOlIS Construction a/Brazilian PoiiIies, w: Rl'lhinking Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll, Philadelphia. s. 45-66. W .. Wolowski D. POIywacze dlls::. Warszawa. Indianie Aml'l'yki .Ś:rodkowej i Połlldniowej. Demograjia, ro::mieszczenie, sytllacja etno-kll/tllrowa. t. 1-2. Warszawa - Poznań. Kairski M .. Wołollźko M. 1997 Misjonar:: i antropolog twar::ą w twar::. "W drodze" nr 1 (2SI). s. 15-25. Kane J. IJ::icl'. Warszawa. 1995 Labaca L. 19S9 ('ronica HlIaorani. I'ompeya. Loos E .. Davis P .. Wise M. 1976 F/ camhio cll/tllra/ y c/ desarol/o integra/ de /0 pl'l'sona: Exposicion de /0 ji/osojia y los metodos dc/lnstitllto Ungiiistico de "el'{IIIOen e/ Perli. PucalIpa. Marzec Z. 1992 Te%gia lI'y::wo/enia Ro::mowa:: ks. prof Beniaminem Forcano, "Przegląd Religioznawczy" nr 11163. s. J 59-166. McLean Stearman 1\. 1990 Protestantes, FlIndamentalistas, Catolicos y Antrop%gos. w: Misioneros y antrop%gos. /rente o/rente. ed. J. Bottasso. Quito. s. 203-220 . .\!issionories .. 1996 ,\!issionories, .Inthrop%gists. and 1I1ImanR(r;hts. "Missiology" XXIV. 2. Scottdale. Moore Th. R. 19S I sIr and ,,\ell' FOllnd 7i·ihe"· Tlze Amarakaeri h;perience. IV: /s God an Ameri· can:). cd. S. lIvalko!: P. Aaby. Copenhagen. s. 133-145. Ochoa Zazueta J. !\. 1975 FI Institllto Ungiiistico de /'erano. Mćxico. Olson B. E. 1993 Bruchko. Warszawa. Ortiz de Villalba J. S. 1991 I,os lI/timos 1!1Iaorani. Quito. Pereira F. L. !\. 1981 (Ja Forth to Fl'l'ly Part ofthe War/d and Make .'1// Nations Ml' Discip/e. The Bolivian Instance. w: Is God an American?, ed. S. HvalkoL P. Aaby. Copenhagen, s. 109-121. Perez G .. Robinson S. 19S3 La misicm detras /0 mision. Mćxieo. Popll/orum progressio 1981 Popll/orum progressio. w: Encykliki. Warszawa. s. 227-281. "Porantim" 1999 "Porantim". I\no XXI. nr219. 220. 221. Brasilia- DF. Posern-Zielióski A. 1993 Alanipll/acje w .~wiecie lItopii: nowe idee religijne w Ameryce indiańskiej, w: Nowe religie i sekty wy::waniem d/a Kościoła. Pieniężno. s. 47-68. Richardson D. 1988 D::iecko pokojll. Warszawa. 1993 Wieczno-\:('IV ich sercach. Lublin. Rival L. 1996 Hljos de/ Sol, padres de/jagllar. Quito. �36 Rival L., Lewis D. 1990 Stilllife in oil .. ,BBC Wildlife". December. London. s. 834-836. Rodriguez N. J. 1979 Apl/ntes para la intelpretacion de lina transnacionallllisionera: el coso dellnstitllto Ungiiistico de f"erano (iLlj, w: Imperialismo y descoloni=acion. t. I, Mexico. s.397-433. Rohr E. La destrllcción de los simbolas clllturales indigenas. ,<iectas F/lndamentalislas. 1997 sincrelismo e idenlidad indigena en ell:.;cllador, Quito. Schafer H. 1988 Religion dualislo cal/sada por antagonismos sociales. Tras(ondos sociales del prolestanlismo en Cenlroamerica ... Bolctin dc Estudios Latinoamericanos y dcl Caribc" 45. s. 69-87. Smith R. Ch. 1980 The Slimmer Instilute of Linguislics: Ethnocide /)i'\"f~/lisedas a Blesing, w: Is God an American? ed. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenhagen. s. 121-133. Stoll D. Words CCI/1 Be Used In So Many Ways. IV: Is God an ;·Imerican:'. cd. S. HvalkoL 1981a P. Aaby. Copenhagen, s. 23-41. 1981 b Higher Power: H':vclif}e's Colomhicm Advance. w: Is God an American:), cd. S. lIvaIkoL P. Aaby. Copenhagen. s. 63-77. Inlroduction: Rethinking Pro/eslan/ism in Lalin America. w: Rethinking Pro/esla1993 nism in Lalin America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 1-20. Tucker R. A. 1995 Slawni i nie=nani. Nie=1~ykleposlaci = historii misji. Warszawa. Wallis E. E. Aucas Downriver. Dayuma 's SIOły Today. New York. 1971 Warren P. Barbados, ManoliS y encllenlros posteriores. IV: Misioneros y antropologos frente 1990 a frente. ed. 1. Bottasso. Quito, s. 59-81. Whitten N. E. 1978 Ama=onian EC/lador: An Ethnic Intelji:tce in f:'(:ological. Social and Ideological Perspectives, Copenhagen. Zimoń H .. red. 1990 Religie po=achr=eścijańskie It' procesie pr=elllian ... Materialy i Studia Księży Werbistów" t. 35. Warszawa. Magdalena Krysińska-Kalużna INDIANS AND MISSIONS. MISSIONARIES IN THE PROCESS OF CONTACT AND CULTURAL CHANGE IN THE AMAZON REGION (Summary) The article deals with the role of Catholic and Protestant missionaries (especially from the Summer Institute of Linguistics) in the process of contacting the indigenous groups in the Amazon region. The author analyses the way in which the missionaries' attitudes. the values they share, the ideas they propagate and also the strong links between religion and politics in Latin America determine the situation ofthe native peoples in the region. The case study ofthe Huarani of eastern Ecuador is discussed as an example. The author suggests that the process of contacting the indigenous groups be controlled by an independent international organisation. Tłum. Autorki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38428ea1c685ea86e4db7b5f5e346628.pdf 7c1552284deef71c39f4a1c0ba4c311e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Kamerun - religie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4669 Title A name given to the resource Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.37-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytet im. A. Mickiewicza PoznaJ\ Kulturowej TRADYCYJNE RELIGIE KAMERUNU WOBEC CHRZEŚCIJAŃSTWA I ISLAMU· Afryka jest kontynentem, na którym rodzime rei igie tradycyjne spotykają się zarówno z islamem, jak i chrześcijal)stwem. Kamerun z kolei nie bez racji zwany jest Afryką w miniaturze. Stanowi bowiem nie tylko mozaikę głównych stref klimatycznych kontynentu, ale zamieszkuje go ok. 150 (według niektórych danych 200 lub nawet 250) grup etnicznych, reprezentujących wszystkie niemal rodziny językowe Afryki, od Arabów na północy, po Pigmejów na południu. Rodzime wierzenia afrykańskie mają charakter plemienny lub wręcz lokalny. Etnocentryczność je cechująca sprawiła, iż ich wyznawcy nie mają ambicji misyjnych. To, że wyznawcy afrykańskich religii tradycyjnych nie prowadzą działalności misyjnej nie wyklucza przenikania ich kultów. Typowa dla mieszkańców Afryki tolerancja religijna' sprawiała zawsze, iż idee religijne mogły się tam rozprzestrzeniać na znacznym obszarze i przenikać z jednej grupy etn icznej do drugiej. Taki charakter mają także tradycyjne religie ludów Kamerunu. Tak więc wyznawcy stukilkudziesięciu lokalnych i plemiennych systemów wierzeniowych spotkali się na ziemi kameruńskiej z dwoma najsilniejszymi i najbardziej dynamicznymi religiami o charakterze uniwersalnym, z religiami, które mają wpisany w swe doktryny imperatyw szerzenia własnej wizji świata, wierzeI) i związanych z nimi norm kulturowych. Choć wyrastające ze wspólnego pnia (chrześcijaństwo uważa się za formę "drugiego przymierza", wyrastającego zjudaizmu, a twórca islamu - Mohammed - zwał się "pieczęcią proroków"), doktryny obu religii uni\\'ersalistycznych zakładają zarazem, iż dysponują wyłącznością na "prawdę objawioną" i nie przewidują możliwości przenikania elementów innych religii. Inkluzywny charakter rodzimych religii afrykańskich zderza się zatem w Kamerunie z ekskluzywnym charakterem islamu i chrześcijaóstwa. Wobec otwartej rywalizacji trzech różnych religii (trzech - jeśli zróżnicowane religie rodzime uznamy za systemy tożsame), przed wyznawcami wierzeń • Artykuł prezentuje wyniki projektu badawczego KBN (lir J HOI H 007 14) pl. "Kamerun 2000. Procesy migracyjne i etniczne w Północnym Kamerunie". I Tolerancja religijna Afrykanów jest związana z tym. iż religia jest raczej dla nich zjawiskiem odczuwanym i doznawanym a nie werbalizowanym. Religie rodzime Afryki nie mają z reguły ani świ\~ych ksillg. ani nawet ustnie uporządkowanych dogmatów. Por. S. Piłaszewicz ( 1992, s. 12-15). �38 tradycyjnych stanęły trzy możliwości: trwanie przy tradycyjnych wierzeniach i wartościach, przejęcie jednej z religii uniwersalistycznych lub stworzenie syntezy religii plemiennych i uniwersalnych. W warunkach kameruńskich każda z wymienionych strategii wiązała się z wyborem opcji politycznej i wyborem tożsamości etnicznej lub narodowej. Każda strategia zasługuje na odrębne i obszerniejsze omówienie. W niniejszym opracowaniu skupię jednak uwagę głównie na strategii "nawrócenia", strategii adaptacyjnej, polegającej na przyjęciu jednej z religii uniwersalistycznych. W tym kontekście pojawia się kilka pytań badawczych. Na czym polega i jak można rozumieć "nawrócenie"? Dlaczego jedne grupy lub jednostki pozostają wierne wierzeniom przodków a inne decydują się na konwersję? Co decyduje o miejscu i czasie nawrócenia? Co - w kOI1cU - determinuje wybór jednej z dwóch nowych religii? Aby odpowiedzieć na kolejne pytania należy przede wszystkim sprecyzować pojęcie "nawrócenia". Łacińskie conversio ("odwrócenie") wśród wielu znaczell odnosi się także do zmiany religii. Dla chrześcijan i muzułmanów "nawrócenie" oznacza jednak nie tylko przyjęcie nowej religii i związanych z nią norm kulturowych, lecz także otwarcie nowego życia, przyjęcie do nowej wspólnoty o uniwersalnym wymiarze. Nowo nawrócony rodzi się jak gdyby na nowo. Czy jednak przyjęcie chrześcijaJ'lstwa lub islamu musi oznaczać definitywne i całkowite zerwanie ze "starym" życiem? Spróbujmy na to odpowiedzieć. Dla antropologa zmiana religii jest jedną z form zmiany kulturowej. Zakres, tempo i charakter takiej zmiany może być różny. Zmiana może mieć pełen zakres lub tylko częściowy. Nawrócony może odrzucić tradycyjne wartości i przyjąć nowe w całości lub tylko częściowo. Zmiana może mieć charakter gwałtowny lub też może być rozłożona na etapy (wymiana wzorów kulturowych może być rozłożona na lata lub nawet na pokolenia). W kor1cu kontakt dwóch systemów religijnych może zaowocować powstaniem nowej jakości nowej religii o charakterze synkretycznym. Wśród etnoreligioznawców można wyróżnić dwa podejścia do "nawrócenia". Pierwsze (formalistyczno-behawiorystyczne) traktuje nawrócen ie jako "osobisty wybór pociągający za sobą całkowite odrzucenie starych wierzeó i praktyk, które okazują się niezgodne z nową doktryną" (Gausset, 1999, s. 260; Fabian, 1985). Drugie podejście (społeczno-kulturowe) traktuje "nawrócenie" jako zmianę tożsamości. Mniej ważne okazują się wówczas zakres i tempo zmian (stopieJ'l ortodoksji i gorliwości prozelity), a o fakcie konwersji przesądza samoświadomość danej osoby, to czy ona sama uznaje się za chrześcijanina, muzułmanina lub wiernego religii przodków (Last, 1979; Monteii, 1980). Stosowanie kryterium behawiorystycznego wyostrza ocenę, ale i upraszcza rzeczywistość. Rzadko bowiem zmiana zachowall ludzkich przybiera radykalne tempo, a zakres odrzucenia starych nawyków jest pełny. Ze społecznego punktu widzenia trudno w praktyce wymierzyć jak często nowo nawrócony chrześcijanin powinien pojawiać się w kościele i jak gwałtownie nowo nawrócony muzułmanin powinien odciąć się od zachowań przyswojonych podczas jego osobi- �39 stej dżahilija ("epoki ciemnuści"), za jaką uważają muzułmanie okres przedmuzułmaóski. Z kolei nieostre kryterium świadomości pomija istotną dla samooceny zewnętrzną krytykę zachowail nowo nawróconego. Zachowania prozelity decydują bowiem o jego przyjęciu lub odrzuceniu przez nową wspólnotę. Zewnętrzna ocena może skutkować pojawieniem się kategorii pośrednich między "niewiernym" a "nawróconym"". Dla wyraźniejszego rozróżnienia różnych stopni (etapów) zmiany opcji religijnej, niektórzy religioznawcy (Fisher, 1973) proponują odróżnicnie "nawrócenia" (conversion) od "przystąpienia" (adhesion) lub wprowadzenie odmiennych kategorii nawrócenia: "pierwotnego" i "wtórnego". W piervvszym przypadku przez "nawrócenie" rozumie się zmianę przekonania, czyli świadome i przemyślane przyjęcie nowej religii, w przeciwiellstwie do "przystąpienia", czyli przyjęcia nowych form kultu jako pożytecznego uzupełnienia wcześniejszych wicrzeó bez radykalnej zmiany przekonań. Z kolei nawrócenie pierwotne polegać ma na prostej zmianie afiliacji religijnej, bez względu na treść tej zmiany. Nawrócenie wtórne natomiast, to przejście od formy kultu łączącego stare i nowe elementy do formy bardziej ortodoksyjnej, cechującej się wręcz pewną żarliwością religijną. Tak więc - jak widzimy - "nawrócenie", czyli "wejście w nowe życie", jest zarówno faktcm społecznym, jak i procesem niejednoznacznie definiowanym. Świadomość tcj niejcdnoznaczności pozwoli nam lepiej opisać i zrozumieć wybory przed jakimi staje Kamerllllczyk rozważający możliwość zmiany religii. Co zatem skłania jednostki lub grupy do przyjęcia lub odrzucenia nowej religii? W literaturze antropologicznej podkreśla się często, iż trwanie przy religii tradycyjnej jcst związane z preferowaniem wizji świata ograniczonej przestrzennie i jest typowe dla izolowanych społeczności plemiennych (Horton, 1971). Dominujący w religiach tradycyjnych kult przodków, sił natury i lokalnych bogów jest elementem tożsamości zamkniętej w przestrzeni wspólnoty lokalnej. Potwierdzają to także wyniki moich badaó. Górale Daba, trwający przy swych tradycyjnych wierzeniach, pytani o stosunek do migracji z przeludnionych masywów, odpowiadali: "Nie opuścimy naszej góry, tu są groby na- 2 Dobr) m przykładem kategorii pośrednich pomiędzy ..nawróconym" i ..nienawróconym" są stosowane w praktyce misyjnej Kamerunu i innych państw afrykańskich etapy przyjmowania do wspólnoty chrześcijan (które funkcjonują niczym stopnie wtąiemniczenia). Wyróżnia się zatem prekatechl.menat - roczny okres niesformalizowanej nauki i biernego uczestnictwa w życiu \\spólnoty. Po nim (po odpowiednim egzaminie) kandydat na chrześcijanina otrzymuje (w uroczystej oprawie obrzędo\\ej) medalik z Matką Boską i rozpoczyna trzyletni okres katechumenatu (z regularnymi lekcjami religii). Po trzech latach. po zdaniu odpowiedniego egzaminu (jak pokazuje praktyka - trudnego dla katechumenów). kandydat na chrześcijanina może przystąpić do sakramentu chrztu (otrzymuje wówczas krzyżyk). przez co staje się pełnoprawnym członkiem \\spólnoty wiernych. Podobne - choć mniej sformalizowane - rozróżnienie na ..prawdziwych" i "nieprawdziwych" muzu!manó\\ moglem obserwować w Kamerunie wśród wyznawców drugiej tamtejszej religii uniwersalnej. �40 szych przodków". Bronili w ten sposób nie tylko tradycyjnego kultu przodków, lecz wraz z nim całego swego mikroświata. Co jednak skłania członków tradycyjnych wspólnot do przyjęcia szerszej wizji świata zawartej w religiach o charakterze uniwersalnym? Tu odpowiedź nie jest prosta. Nie wgłębiające się w czynnik transcendentalny hipotezy antropologiczne uwypuklają nąjczęściej czynnik społeczny. Najbardziej rozpowszechniona, ale i najczęściej podważana hipoteza wiąże islamizację i chrystianizację z modernizacją. Hipoteza ta - zbudowana na teorii zachwianego kosmosuJ - utrzymuje, iż otwarcie świata tradycyjnych społeczności plemiennych, zmiana warunków życia wymusza na nich przyjęcie religii bardziej uniwersalnej, której bóg (bogowie) nie zawężałby swego wpływu do ograniczonej przestrzeni wspólnoty lokalnej lub plemiennej. Koncepcję tę potwierdzać mogą m.in. wspomniani już górale Daba. Ich mikroświat od jednego lub dwóch pokole!') ulegał coraz silniejszemu rozchwianiu. Zwłaszcza mieszkańcy niżej położonych wsi są w coraz większym stopniu wystawieni na działanie gospodarki pieniężnej, systemu szkolnictwa pallstwowego, stykają się z wyżej rozwiniętą technologią, dobrami i instytucjami pochodzącymi spoza znanego im świata (urzędami, żandarmerią, ponad lokalną siecią handlową, misjanli, itp.). Poddani presji superstruktury - jaką jest pal1stwo musieli zbudować nową wizję świata, odmienną, szerszą od typowej dla społeczności plemiennej. Wcześniej włączeni w struktury ponadplemienne nie mają już podobnych oporów co ich kuzyni mieszkający kilkaset metrów wyżej. Łatwiej przyjmują nowe religie, łatwiej decydują się na opuszczenie rodzinnej wsi, czują się bowiem mniej zagubieni w opanowanych przez żywioł muzułmański dolinach i ośrodkach miejskich. Potwierdzeniem "teorii modernizacyjnej" może być typowy dla Afryki fakt, iż pierwsi nową religię przyjmują najczęściej ludzie młodzi. Dzieje się tak, gdyż z jednej strony są oni w mniejszym stopniu inkulturowani wc własnym środowisku (często nie przeszli jeszcze pełnego procesu wtajemniczenia w sferze wierzeJl tradycyjnych), z drugiej są też bardziej otwarci na wzory zewnętrzne i chętniej przyjmują nowe źródła prestiżu, pozwalające im osiągnąć wyższą pozycję społeczną w sposób omijający tradycyjne drogi awansu. Krytycy hipotezy modernizacyjnej zwracają jednak uwagę, że już w czasach przedkolonialnych mikroświat nie był obszarem izolowanym społecznie i kulturowo. Treści wierzeJl i formy praktyk religii plemiennych mogły rozprzestrzeniać się na znacznych obszarach, a i współcześnie wiele religii tradycyjnych potrafiło zaadaptować się do warunków nowoczesnego społeczeJlstwa afrykańskiego (Gausset, 1995; Piłaszewicz, 1992). Inni autorzy przytaczają z kolei przykłady społeczności afrykańskich poddanych oddziaływaniu cywilizacji zachodniej, a mimo to pozostających wiernymi tradycyjnym wierzeniom (Fisher, 1973). Argumentację mającą potwierdzać hipotezę modernizacji po] Teorię zachwianego R. Horton (1971: 1975). kosmosu sformułował J. Spcnccr-Trimighama (1955) a rozwinął �41 przez przywołanie przewagi młodych wśród konwertytów stępia natomiast fakt, iż wśród wielu młodych konwertytów istnieje z kolei nadreprezentacja ludzi wyrwanych ze swego rodzimego środowiska, osieroconych dzieci, ludzi odrzuconych (z powodu choroby, kalectwa lub z innych przyczyn). Jednak nawet krytycy koncepcji modernizacyjnej przyznają, iż rodzime religie afrykaóskie nie odpowiadają warunkom społeczeóstwa nowoczesnego w takim stopniu, jak chrześcijaóstwo lub islam. W takim kontekście przyjęcie uniwersalistycznej religii odpowiada wyzwaniom współczesnego świata. W warunkach niepodległych paóstw afrykaóskich, stanowiących w większości historycznie przypadkowe wspólnoty terytorialne, opalie nie na wspólnocie języka i kultury (w tym religii), lecz na postkolonialnych strukturach polityczno-terytorialnych, przyjęcie religii uniwersalistycznych stanowi ważny czynnik integracyjny. Przyjęcie jednej z religii uniwersalnych było popierane lub wręcz wymuszane wpierw przez władze kolonialne, a następnie przez władze niepodległego Kamerunu. Wbrew potocznemu przekonaniu, europejska administracja kolonialna nie ograniczała się do preferowania chrześcijaóstwa. Aktywnie, bezpośrednio lub pośrednio, sprzyjała także rozpowszechnianiu się islamu; w wielu regionach polityka kadrowa popierała muzułmanów - jako bardziej "cywilizowanych". Północne regiony Kamerunu, zamieszkałe w 90% przez wyznawców religii tradycyjnych, uznano wręcz za "kraj muzuhnaóski", oddano w ramach systemu władzy pośredniej we władanie muzułmaóskich Fu!be i zamknięto do lat 40. XX w, dla misjonarzy chrześcijallskich (Boutrais, 1986). Polityka polegająca na preferowaniu islamu (zwłaszcza w północnej części kraju) nasiliła się jeszcze bardziej w pierwszych dwóch dekadach niepodległości, podczas prezydentury Fulbeja - Ahmadou Ahijo. Lista wymuszeó, szykan i represji ze strony lokalnej władzy wobec ,.pogaóskich" górali jest zbyt długa, aby przytaczać ją w tym miejscu'. Warto jednak zaznaczyć, iż "nawracanie" czy to na chrześcijaóstwo, czy na islam ubrane było zawsze w strój modernizacji. Jeszcze w 1982 roku byłem świad"'iem, jak wizytujący teren szef dystryktu komunikował "pog3l1skim" góralom Oaba, iż do kOllca roku muszą przyjąć islam lub chrześcijaóstwo, bowiem paóstwo nie będzie już uznawać religii tradycyjnych. We współczesnym Kamerun ie konstytucja z 1996 roku dekli'lruje co prawda "dumę ze zróżnicowania językowego i kulturowego" krąju, lecz zarazem praktyka prawna spycha lokalne religie i kultury do pozycji mniejszości we własnym kraju. Nieprzypadkowo nasilenie nawróceó na chrześcijaJlstwo lub islam zanotowano nie za czasów panowania Europejczyków (lub Fulbejów na północy), lecz w pierwszych latach niepodległości, gdy władze niepodległego Kamerunu lansowały budowę nowego narodu kamenlllskiego (Vorbrich, 2000). ~ Wyznawcy religii tradycyjnych byli dyskryminowani II dosti;pic do stanowisk w służbie publiczncj. II awansach II armii (nic przckraczali w zasadzie stopnia sierżanta). w dostępie do oświaty (micli trudności z otrzymanicm stypcndium). a nawct w dostępic do wody (w północnym KamcrLJllic przcllażnie muzulmańskic w/adzc lokalnc nie dav,ały im pozwolenia na kopanie ,ludni) (.\/c'l1IorWlI/UI1I .... 1993). �42 W praktyce życia społecznego przyjęcie jednej z religii uniwersalistycznych stanowi o zmianie statusu społecznego, wyjściu z zamkniętej wspólnoty lokalnej i wejściu do ~zerszej wspólnoty narodowej. Przez "pogal1skich"' mieszkańców wsi kameruńskiej islam i chrześcijaństwo postrzegane są jako "nowoczesne", tak samo jak przyniesione do Kamerunu przez muzułmaJlskich Fulbejów konie, broó palna, hodowla bydła, znajomość pisma i tkactwa lub przyniesione przez chrześcijaóskich Europejczyków nowoczesna szkoła i technologia XX wieku. Dobra obcej cywilizacji - czy to zachodniej, czy orientalnej - traktowane sąjako owoce obcej religii - chrześcijallstwa lub islamu'. Wybór nowej religii oznacza zatem w tym kontekście wybór nowej tożsamości i nowej - wyższej - pozycji społecznej. Wybór tożsamości religijnej staje się zatem często wyborem opowiadającym się bądź za wartościami tradycyjnymi, utożsamianymi ze znanym, akceptowanym i swojskim światem, bądź za światem nOW)'0I1,nie do kOllca oswojonym, często obcym (o tym, że jest to świat obcy świadczy choćby przebieg egzaminów katechumenów. z których wynika, iż o decyzji kandydata do chrztu nie decydowała znajomość, a co za tym idzie atrakcyjność doktryny), lecz otwierającym nowe możliwości awansu społecznego. Zmiana statusu społecznego była okolicznością sprzyjającą konwersji na islam zwłaszcza dla "pogan" żyjących w stanie poddal1stwa (często o rzeczywistym statusie niewolnika) względem panujących w północnym Kamerunie Fulbejów. Muzułmanin nie mógł już dłużej być niewolnikiem innego muzułmanina, jakkolwiek prozelita niefulbejskiego pochodzenia nigdy nie mógł uzyskać pozycj i równej Fulbejom. Z wyższym statusem społecznym prozelitów łączy się także lepsza pozycja ekonomiczna. Old kandydatów na chrześcijan czynnik ekonomiczny stanowił o atrakcyjności nowej religii, zwłaszcza w pierwszym etapie ewangelizacji, gdy pomoc materialna misji (dary misji w postaci żywności, lekarstw lub odzieży) pozwalała w wymierny sposób rozwiązać wiele problemów życia codziennego. Dlatego pierwsze nawrócenia na pólnocy kraju nie wytrzymaly często próby czasu w zetknięciu z korzyściami jakie dawało przyjęcie islamu. Także bowiem islam jawi się "poganom" jako religia atrakcyjna pod względem ekonomicznym. W społeczellstwie zdominowanym przez nieliczną mniejszość muzułmallską, wiele sfer życia gospodarczego, wiele zawodów jest światem zastrzeżonym praktycznie dla muzułmanów. "Poganin" lub świeżo (płytko) nawrócony chrześcijanin przybywający do miasta szybko przekonują się, że aby utrzymać się z handlu lub rzclIliosła (np. krawiectwa) niezbędne okazują się powiązania, jakie zapewnia jedynie miejscowa wspólnota muzułmatlska. "Poganin" wyrwany z rodzimego środowiska przekonuje się też często, że w mieście obowiązuje już innego typu solidarność, widzi. że muzułmanie nie pozostawiają swych , W tym kontekście ..teoria modernizacji" łączy się z ..teorią transakcji" F. Bartha. który ,.przyjmuje koncepcję rynku dla całego zakresu zmian społecznych. prowadzących do wymiany war1ości. zarówno tych materialnych. jak i duchowych" (F. Barth. Soc'ia/anlrop%giske problem. Stockholm 1971. cyt. za: S. Pilaszewicz. 1992. s, ł25), �43 współwyznawców w biedzie. Tak jak bycie muzułmaninem ułatwia uczestnictwo w nieformalnej sieci powiązaJl handlowych i finansowych (kredyty, itp.), tak przynależność do społeczności chrześcijan otwiera drogę awansu edukacyjnego. Waga. jaką przywiązują kościoły chrześcijańskie do edukacji swej młodzieży, stwarza jej wiele możliwości kariery. Poważnym ograniczeniem jest jednak w tym wypadku struktura sieci szkół średnich (przeważają licea nie dające absolwentom konkretnego zawodu) i kryzys ekonomiczny, jaki dotknął Kamerun, ograniczający chłonność gospodarki i aparatu pallstwowego. W świadomości prostych wieśniaków przyjęcie chrześcijallstwa lub islamu otwiera zatem nowe możl iwości. z jednej strony zamknięte dla ich ziomków pozostających przy wierzeniach tradycyjnych. z drugiej zaś zastrzeżone, w zależności od sfery aktywności. dla wyznawców jednej z dwóch religii uniwersa· Il (). IIstycznyc Co decyduje jednak o przyjęciu jednej z dwóch wielkich, "nowoczesnych" religii? Pomijając rolę przypadku, ważne znaczenie należy przypisać pozareligijnym czynnikom historyczno-kulturowym lub politycznym, jak i cechom obu religii. Na ogół uważa sit;. że islam jest religią bliższą kulturowo Afrykanom, że jest wręez "religią afrykallską'·. podczas gdy chrześcijaństwo jest ,.religią białego człowieka". Zwolennicy tej teorii przytaczają wiele powodów atrakcyjności islamu (poligamię, wiarę w duchy). Islam traktowany jest jako bardziej tolerancyjny, łatwiej ud chrześcijallstwa misyjnego adaptujący praktyki wywodzące się z religii tradycyjnych. Mówi się wręcz o ,.czarnym islamie", pod którym rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. Pojawia się także pogląd, że przyjęcie islamu ma stanowić reakcję, przeciwwagę dla europejskiego imperializmu. W Kamerunie. zwłaszcza w jego północnej części, uwarunkowania historyczno-kulturowe są jednak zupełnie odmienne. To muzulmallscy Fulbeje są traktowani często przez ludność tubylczą za najeźdźców, a biali za wyzwolicieli z fulbejskiej niewoli. Fulbeje chętnie podkreślają różnice rasowe, jakie ich dzielą od pogallskich plemion z gór - wąski nos i rzekomą białą skórę (rzeczywiście nieco jC:I.;nicjszego odcienia). Ponadto islam zostnł przyniesiony do Kamerunu w XVIII i XIX w. przez Fulbejów posługujących się hasłem oczyszczenia tej religii z obcych naleciałości (ruch odnowy religijnej Osmana Dan Fodio) i z tego powodu jest on mniej podatny na różnego typu synkretyzmy. W rezultacie jest w praktyce mniej toleo Prz.:konałcm sit; o tym osohiście. gdy po zainstalowaniu się na dłuższy pobyt w izolowanej Iliosce (zamieszkałej II zlkcydowan.:j II iększości przez ..animistów··) szukałem kandydatów na przewodnika i t/umacza. Mom<:ntalni<: zgłosiło siC; do mnie dlll)eh młodzieńców (jcdynych chrzdeijan lIC I\si). podpi<:rających SIIC ..podania o pracę" dość zniszczonymi druczkami, którc okazaly sit; śl\iadcclll'ami chrztu wyslallionymi nicgdy ś przez paslora. który opuścił tę wieś \lick lat temu. Obaj młodzi chrzcścijani<: byli bardzo zdziwieni i niezadlmoleni. gdy przyjąłem propozyejt; miejslllllcgo ..animisty'· i muz.ulmanina. �44 rancyjny, a w wielu aspektach życia nawet bardziej wymagający, a przez to mniej atrakcyjny niż chrześcijallstwo. W tym kontekście pojawia się problem bariery ,.wąskiej ścicżki". Nowe wymagania i nieznane wcześniej ograniczenia stanowią często istotny czynnik wpływający na decyzję wyboru nowej religii. Zależnie od kulturowych lub psychologicznych uwarunkowall potencjalnego konwertyty, doktryna i praktyka nowej religii może zniechęcać go do zmiany przynalcżności religijnej. Wśród "pogatlskich" ludów północnego Kamerunu, dla których spożycie piwa stanowi nieodłączny element życia codziennego, a zwłaszcza odświętnego (ceremonie kultu przodków), czynnikiem zniechęcającym do przyjęcia islamu jest bezwzględne tabu alkoholowe? Z kolei dla mężczyzny ;~yjącego w tradycyjnym społeczel1stwie (gdzie obowiązują tradycyjne kryteria prestiżu) trudnym do zaakceptowania nakazem może okazać się też wymóg monogamii. Podobnie dla górali ceniących wolność i swobodę, barierą trudną do pokonania może być wychowanie w szkołach misyjnych, zbyt surowe i wymagające dyscypliny wewnętrznej, które odstręcza młodych od obierania tego rodzaju kariery, a jeszcze 8 częściej w wytrwaniu w tej drodze awansu społecznego . Pomimo wielu wysiłków misjonarzy nowo nawróceni chrześcijanie nie odmawiają sobie alkoholu, a i wypadki ukrywanego wielożel1stwa nie należą wśród nich do nadzwyczaj rzadkich wypadków. Takie chrzcścijallstwo jawi się jako bardziej tolerancyjne i atrakcyjne. Zarazem dystans rasowy i kulturowy między misjonarzami a nawracanymi nie musi wcale stanowić bariery zmniejszającej efektywność działalności ewangelizacyjnej. Można wskazać wiele przykładów tego, że biali misjonarze osiągają lepsze wyniki niż ich afrykatlscy odpowiednicy9. Ciekawym i jeszcze nie do kOl1ca wyjaśnionym zjawiskiem towarzyszącym konwersji jest czesto obserwowana prawidłowość w przebiegu "konfliktu pokoleil" między "modernizującymi" się młodymi - nowymi - muzułmanami i chrześcijanami a ich ojcami. Opisaną już w niniejszym studium regułą jest to. iż pierwsze nową religię przyjmuje młode pokolenie. Jednak, jeżeli w wypadku 7 W praktyce pól nocnego Kamerunu (zwłaszcza wśród lu(km górskich) głoszone przcz obie religie uniwersalistycznc potępicnic alkoholu nie znajduje większeg,) posluchu. cZ.ego namacalnym dowodem jest zwiększenie skali alkoholizmu. W konsd;wencji. ~r~teriulll spo/ycia alkoholu stanowi tu o uznaniu konwertyty za ..pra\\dzi\\ego·· lub ..niepra\\dziwcgo·· (godnego szacunku i zaulania - np. kredytu) muzulinanina bądź za ..dobrego" (dopuszczonego do pełni sakramenIÓ\\) lub ..złego" (napiętnO\\anego przcz misjonarzy i kateehdó\\) chrześcijanina. 8 Bariera ..wąskicj ścieżki" stanowi tc/ niekiedy przeszkodę nic do pokonania dla miejscowych kandydatów do stanu duchownego. Dla uniknit;cia póinicjszyeh rDZClarowaJi, kandydaci do seminariów duchu\mych poddawani są w Kamerunie dlugotrmllcj procedurze sprawdzającej i formacyjnej. 9 Wśród wiciu czynnikó\\" taworyzujących bialych misjonarzy wskazać mO/.na np. czynnik ckonomiezny lub kulturowo-psychologiczny. W warunkacb afrykallskieh misje nic mogą działać bez wsparcia Ze\męlrznego_ w clekcie misjonarzc pochodzcnia kalllcruJiskiego mają bardziej ograniczone środki finansowe Uuż sam brak funduszy na bcnzynt; ogranicza znacznie zasięg ich dzialalności w terenie). Z kolei \V wypadku ..tubylczcgo"' misjonarza brak bariery kulturowej nic zawsze przeklada sit; na wit;kszy autorytet i skuteczność dzialania. �45 nowo nawróconych chrześcijan ich ojcowie pozostają do końca życia wierni tradycyjnym wierzeniom, to w przypadku islamu ojcowie młodych konwertytów częściej idą ich śladem. Być może wyjaśnieniem tej prawidłowości jest "hipoteza strachu staruszków" przed pozostawieniem ich po śmierci bez wymaganych obrzędów oczyszczających (zapewniających przejście do świata zmarłych). Ceremonia pogrzebowa odprawiana przez chrześcijanina po śmierci ojca"poganina" (połączona z grupowym i trwającym kilka dni piciem piwa), a także późniejsza troska o grób zmarłego może być uznana przez środowisko "animistów" za namiastkę tradycyjnych (afrykailskich) rytuałów pogrzebowych. Znacznie prostszy pogrzeb wyprawiony ojcu przez młodego muzułmanina (bez kropli alkoholu). wraz z typowym dla islamu brakiem zainteresowania grobem, odbierany bywa zaś jako groźba pozostawienia duszy zmarłego bez należytej opieki obrzędowej' 0. Paradoksalnie zatem, ojcowie nowo nawróconych chrześcijan jako bardziej spokojni o swoją "przyszłość" nie decydują się na porzucenie religii przodków. Natomiast ich sąsiedzi - ojcowie nowo nawróconych muzułmanów - widząc ,.czarno" swoją przyszłość. pełni rezygnacji w obliczu śmierci., decydują się na przyjęcie religii swych dzieci. W warunkach kamerllliskich ważnym czynnikiem wpływającym na decyzje potencjalnych konwel1ytów jest czynnik etniczno-kulturowy lub nawet polityczny. Zmiallic przynależności wyznaniowej towarzyszy często zmiana przynależności etnicznej lub opcji kulturowej, następuje fulbeizacja nowych muzułmanów i okcydcntalizacja nowych chrześcijan. O wyborze nowej religii mogą często decydować doświadczenia osobiste (lub przekazywane przez ustępujące pokolenia). Łatwiej przyjmują islam członkowie grup etnicznych, które w przeszłości zawierały sojusz z Fulbejami w walce ze swoimi pogańskimi sąsiadami, niż wlaśnie owi sąsiedzi, mający w pamięci stulecie opresyjnej polityki ze strony muzułmaliskich Fulbe. Znaczenie uwarunkowali historycznych (i politycznych) dobrze ilustruje przykład grupyetnojęzykowej Oaba. Jej odłam zamieszkujący niziny - zwany Daba-MousgGY - stworzył wodzostwo, które w walce z sąsiednimi grupami ,.pogaliskimi" (w tym z pokrewnymi im grupami Oaba) sprzymierzyło się z najeźdźcami fulbejskimi. W efekcie Oaba-Mousgoy ulegli stosunkowo szybkiej islamizacji, przejmując zarazem wiele elementów fulbejskiego stroju, sposobu życia a także języka (w tym folkloru ustnego, terminologii dotyczącej organizacji społecznej, itp.). Natomiast ich "kuzyni", bardziej bezkompromisowo stawiający opór Fulhejom - głównie tzw. Oaba Niezależni - o wiele dłużej zachowali tradycyjne wierzenia (Vorbrich, 1989). Z kolei opór niezislamizowanych grup Oaba pr7:eciw dominacji politycznej (i towarzyszącej jej nadużyciom władzy) Fulbejów w epoce kolonialnej i postlU POr. Q, Gauss.:!. 1999, Wśród chrześcijan Daba moglem obserwować także odmienne traktowanie po śmierci zmarłych pochodzących z (nieczystej) grupy rodowej kowali i odmienny stosunek do zmarłych pochodzących z innych (zwykłych) grup rodowych, �46 kolonialnej mógł przyjmować postać nawracania się na chrześcijailstwo lub przejawiać się w traktowaniu misjonarzy chrześcijailskich jako sprzymierzellców politycznych - przeciwwagi dla omnipotencji islamu. Tcgo rodzaju motyw "transakcji politycznej" można odnaleźć w decyzji jcdnego z wodzów Daba Niezależnych. W roku 1966 Nuzumkay Tizi - wódz wsi Mandama (zamieszkujący z 28 żonami i 80 dziećmi w ostatniej wśród Daba tradycyjnej twierdzy rodowej) - sprowadził do swej wsi misjonarzy chrześcijailskich, którzy mieli w myśl jego planów powstrzymać samowolę lokalnej administracji, będącej w rękach muzułlllanów (Vorbrich, ! 989)11. Z pewną formą "transakcji", połączoną jednak z "zasadą mimikry", spotykamy się w wypadku przyjęcia islamu przez wodzów górskich społeczności lokalnych. Paradoksalnie zjawisko to nasiliło się w latach 80., w okresie, gdy zelżał (po ustąpieniu prezydenta A. Ahijo) polityczny nacisk islamu. Pokolenie wodzów, którzy doszli wówczas do "władzy", było mianowane przez administrację średniego szczebla, pozostającą w większości jeszczc przez kilkanaście lat w rękach l11uzułmanów. Nowi wodzowie dostępowali swej funkcji już nie w oparciu o mechanizm naturalnej sukcesji, lecz droge\ selekcji przeprowadzanej przez władze regionalne, choć zazwyczaj z zachowaniem pozorów utrzymania tradycyjnych reguł dziedziczenial2. O ile ich ojcowie - choć często także (siłą) nominalnic zislamizowani - pozostawali wierni tradycyjnym wierzeniom, pełnili, obok funkcji administracyjnych (z racji izolacji wspólnot górskich ich kontakty z władzą wyższego szczebla były bardzo rzadkie), także tradycyjne funkcje religijne (kult przodków, kulty agrarne), o tyle nowe pokolenie wodzów zostało poddane ściślejszej kontroli i silniejszej presji kulturowej, a ich funkcje urzędowe zaczęły dominować nad kultowymi. Nowi wodzowie, najczęściej niepiśmienni i nic znający szerszego świata - "namaszczeni" przez zwierzchnią władzę - w naturalny sposób czerpali wzory od swych bezpośrednich przełożonych, fulhejskich famidau i zislamizowanych prefektów i podprefektów. Dla mlodych wodzów naturalnym atrybutem władzy stały się nie tylko - wcześniej tu nieznane - wystawnie zdobiony parasGI (symbol władzy feudalnej) lub rytualnie rzeźbiona laska (symbol władzy wodzowski~j), lecz również fulbejski (muzułmallski) język, strój i gest, a w kOłlcU także i religia. W efekcie w ciągu ostatnich dwóch dekad II O tym, że decyzja wodza Mandamy miała charakter ..polityczny" przesądzalo już samo położenie wsi. Leiala ona bO\liem zaledwie a 30 km od Mayo ()lIlo - prywatnej rezydencji ówczesnego prezydenta Kamerunu - muzułmanina A. Ahijo. a do tego II sIrelit: oddzialywania lokalnego wodza fulbejskiego - Babale - zausznika prezydenta. ktl'rego ambicją było uczynienie z zaplecza rezydencji prezydenckiej obszaru \I' pełni zislamizowanego (Vorbrich. 1989). Muzukay Tizi, który do koilca życia pozostał wierny religii przodków. zapłacił wysoką cent; za swą decyzję polityczną. Zostal podstt;pnie uprowadzony przez wladze i internowany w odległym a 400 km Pali, gdzie zmarł pod koniec lat 80. 11 I tak na przykład. następcą ostatniego ..pogailskiego" WOd/<l Mandam)' został zgodnie z tradycjąjeden z.it:go licznych synów. lecz nieprzypadkowo akurat len. który przyjął islam. 13Lalllido - tytuł Icudala fulbejskiego. w czasach przedkoloniahl) ch i kolonialnych przywódcy na wpół niezależnego pailstewka - lamidatu. �47 XX wieku nastąpiło całkowite zislamizowanie (a po części także i sfulbeizowanie) warstwy wodzów wioskowych. Wraz z postępującym procesem integrowania północy Kamerunu z resztą kraju (bardziej rozwiniętego, lepiej wykształconego i w większości chrześcijańskiego) i napływanicm na północ coraz większej liczby przybyszy z południa, pojawiły się też nowe wzory i drogi awansu społecznego oraz cywilizacyjnego. Wśród ludnc:ci górskiej północnego Kamerunu ukształtowała się skomplikowana struktura społeczno-religijna. O ile społeczność plemienna i chłopska pozostaje w swej masie jeszcze przy wierzeniach tradycyjnych, o tyle tradycyjne elity (warstwa wodzów wioskowych i lokalnych fcudałów), a także związana z rzemiosłem i handlem ludność miast, przyjęła niemal w całości islam. Natomiast nowe, wykształcone elity, w dużej części przybyłe z południa lub wykształcone (wychowane) na miejscu przez misjonarzy, reprezentują drugą religię uniwersalistyczną - chrześcijaństwo. Opisana sytuacja jest wynikiem złożonych uwarunkowań kulturowych i politycznych i jest konsekwencją wchodzenia tradycyjnych społeczności północnego Kamerunu w społeczel1stwo typu narodowego. BIBLIOGRAFIA Boulrais .I.. Buukl .1.i in. 1984 I.e .\ord (·alllerollll. les homilies. line region. Paris. (Jausset Q. ('on/rihlllion Ii I'JIIli/e dl/ pOl/voir sacre chi':: II's /Val1'a Adamawa. Cameroun, 1995 ..Journal des Ati'ieanisles" t. 65 (2), s. 179-200. 1.1'/11111 or (·III'i.I·lillnill·:) iilc C1lOises of the Wawa and the Kwanja of Cameroon, 1999 ..Ali·iea·· t. 69 (2). s. 257-278. Fabian J. ReligiolIs 1'llIralism: ai) Ethnographic Approach. w: Teoretical Explorations 1985 in .·Iji-ican ReligiolI. cds. W. van Rinsbergen. M. Schoffeleers, London, s. 138-163. Fisher H. J. CO/II'<.'rsioll Neconsidered: Some Historical Aspects of Religious Conversion 1973 ill mack ./fi·ica ... Africa" t. 43 (I). s. 27-40. Horton R. .Iji-ican COII\'("I'sion... Africa" t. 41 (2). s. 85-108. 1971 Last M. SOllie /:'conolllic Aspects vf Conversion in lIausaland, Nigeria, w: Conversion 1979 to Islalll. cd. N. Levlizion. New York. s. 236-246 . .I/ellloralldllm .. 1993 Memorand11m de la majorile opprinzee du .. Grand" Nard-CamerO/m (druk ulotny). Mantei! V. 1979 L 'Islam IlOir: line religion ({ la conquetl: de I 'Aji-iql/e. Paris. Pilaszewicz S. 1992 Religie Ajiyki. Warszawa. Spencer-Triminghama J. 1955 7i1e ('hrislial/ Chl/rch and Islam in West ..Iji-ica, London. �48 Vorbrich R. 2000 Tlyhali::m a wieloetnic::ne pańs/wo afiyk(//lskie, ..Sprawy Narodowościowe. nowa" t. 9 (z. 14-15), s. 183-192. Seria Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL RELIGIONS OF CAMEROON VERSUS CIIRISTIANITY AND ISLAM (Summary) In Cameroon the great ethnic diversity is accompanied by a great diversity ol' religions. Next to native Atl'ican religions Islam and Christianity playa great role. This article discusses the consequences of thc clash betwcen inclusive and ethnocentric native religions with exclusive universalist religions. The author focuses on the motives and strategies of "conversion", understood as the strategy of cultural adaptation to the changing world. The Daba group, who inhabits the Mandara massive in n011hern Cameroon. provides examples of more frequent regularities and behaviour types. Following ditTcrently motivated choices among the population of northern Cameroon a complicated social and religious structure has been shaped. The tribes and peasants have adhered to the trac;:tional beliefs whereas the traditional clites (village chiefs. local Icudals). as well as the inhabitants of towns engaged in crafts and trade. have adopted Islam. On the other hand. new, educated elites. mostly coming Irom the south of the country or educated locally b) missionaries. are representatives ofthe second universalist religion. i.e. Christianity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4cb5ee6ce5ec848f123ab426d2f04b3.pdf 0f467fa7cea819faf8af7d25d2f38bf7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3577 Title A name given to the resource Dział informacyjny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.35-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Z BADAŃ N A D STROJEM W POWIECIE BĘDZIŃSKIM W. K O L A G O . Zawiercie „ O Ozarouice. Steuterz fuliSLOU O O 9odskale Г Vojkomce Sbxielne Sóra Sievierska o Oíñobiyunik Juczna ba iq <Saroót) 'ojkomce JíoSbr,•ne 7>цЬкошсе Q£ęka Oćosien О Srodííec ,, n ^Dąbrowa dGórn Л о! О ďuznica О О rzemíeszuce i Będzin ¡SOSNOWJEC KATOWICE Powiat będziński. koleje Podkreślone Strój ludowy powiatu będzińskiego nie zo­ stał nigdzie dotąd opisany, ani też nie zacho­ wały się o ile m i wiadomo jego egzemplarze w muzeach. Przyczynek ten jest wynikiem badań te­ renowych, dokonanych w październiku 1947 roku. Teren opisywany, leżąc w pasie Wyżyn Polskich stanowi obniżenie między Jurą Krakowską, a Wyżyną Śląską. Strefa rzad­ szego zaludnienia Jury Krakowskiej stano­ w i granicę od północo-wschodu; od zachodu i południa naturalnej granicy niema, lecz na stosunki etnograficzne wpływ wywarł daw­ ny podział zaborów. Rozwój górnictwa wę­ glowego, zbliżył jednak teren pow. będziń­ skiego do Śląska, z którym tworzy on dziś dość ścisły związek, nietrudny do zaobser­ wowania w kulturze materialnej ludu. Od chwili rozpoczęcia eksploatacji węgla (ko­ niec X V I I I w.) Śląsk przeistoczył się z krainy leśnej i rolnej w środowisko silnie uprzemy­ wsie zbadano w październiku km 1947 r . słowione. Mało urodzajne ziemie i wielkie rozdrobnienie gospodarstw zmusiły chłopa do częściowego porzucenia roli, kierując go do przemysłu. Południowo zachodnia część powiatu będzińskiego została już całkowicie zurbanizowana. Górnictwo i przemysł zmier niły przede wszystkim kulturę materialną wsi. Widać to tutaj w każdej dziedzinie głównie zaś w budownictwie i stroju. W ciągu 19 wieku prawie wszędzie zarzu­ cono samodziały i zaczęto posługiwać się ma­ teriałami fabrycznymi. Nie spotyka się już warsztatu tkackiego, nawet we wsiach w y ­ suniętych k u wschodowi powiatu (jak np, gmina Łosień, granicząca z pow. Olkuskim), gdzie spotyka się wsie czysto rolnicze jak Błędów, Łazy, Kuźnica. Pomimo większego oddalenia od miast i rolniczego charakteru strój ludowy i t u nie jest w użyciu. Wieśnia­ cy zupełnie zarzucili samodziały, kupując w miastach materiały, z których szyją sami, lub też u małomiasteczkowych krawców. 35 �Powiat będziński pod względem stroju jest obszarem przejściowym między Mało­ polską, (wpływ widoczny w opisanym stro­ j u z Łosienia) a Śląskiem, z przewagą tego ostatniego. Ślady dawnego ubioru ludowego zaginęły niemal doszczętnie. Na podstawie tradycji ustnej i zachowanych resztek stroju, możemy go zaledwie odtworzyć, sięgając wstecz nie dalej jak do 1860 roku. Według informacji, zebranych między i n ­ nymi we wsi Łosień (Kokotka Maria 1. 13, Bagińska Marianna 1. 80) około roku 1860 kobiety chodziły tam w sukmanach białych, szamerowanych czerwonym sznurkiem. Męż­ czyźni zaś w sukmanach granatowych, sza­ merowanych kolorowymi sznurkami i ozdo­ bionych po bokach „chwastami" różnego ko­ loru. Przez plecy tej „sukni" męskiej prze­ chodziło cięcie, od talii k u dołowi wiodły dwie fałdy. Domowe, codzienne ubranie tak mężczyzn jak i kobiet stanowiła sukmana z płótna lnia­ nego, zapinana z przodu na haftki, z tyłu zaś posiadająca rozporek; w pasie była ona marszczona, tworząc tak zwane „zbiry". Później weszła w użycie „kamizela" z ręka­ wami („jakla"). Na strój kobiecy oprócz sukmany skła­ dały się: koszula z długimi rękawami i koł­ nierzykiem, długa fałdzista „kiecka" (z 6 „półek") i kaftan z mocno marszczonymi rę­ kawami. A b y kiecka dobrze wyglądała za­ kładano kilka spódnic t. zw. „bielonki". „Bielonki" były z białego perkalu, ozdobione koronkową falbaną i mocno skrochmalone. Każda „kiecka" na dole musiała posiadać „listwę" zakończoną „szczoteczką". Z przodu zakrywał kieckę suto zmarsz­ czony w „obszywkę" fartuch, który nie mógł być od kiecki ani krótszy ani dłuższy, normalnie wynosił on ok. 80 cm długości i 170 cm szerokości. Fartuchy szyto z wzo­ rzystego adamaszku lub perkalu; z perkalu były też często fartuchy dziergane w ząb­ k i (ryc. 1) lub obszywane koronką maszy­ nową. RYC. 36 1 RYC. 2 W chłodne dni kobiety nosiły żakiety t.zw. „katanki" (ryc. 2), sięgające do kolan (Błędów). We wsiach położonych w północnej części powiatu (Podskale, Podwarpie, Tulisów) zna­ leźć można jeszcze i dziś, choć b. rzadko, „kieckę" przyszytą do stanika, stanowiącego z nią jedną całość („stanik") ). Drugą zasadniczą częścią stroju jest tam kaftan przeważnie tego samego koloru. Suk­ nie w kolorach brązowym, fioletowym, ciem­ nozielonym, granatowym, szyte były z ma­ teriału fabrycznego, zwanego „marynusem". W zimie używano spódnic z grubej wełny, a nawet sukna. Strój ten jest zbliżony do śląskiego; był on powszechnie noszony sto­ sunkowo jeszcze niedawno bo prze"ft 50 laty, choć pamięć o n i m ginie. Na głowie nosiły kobiety tutejsze chusteczki wiązane w węz(4 (czołowe wiązanie). 1 Elementy stroju Śląskiego, a ściśle t.zw. rozbarskiego ) przeniknęły m. innymi do wsi: Rogoźnik, Zychcice, Kamyce, a przede wszystkim do Bobrownik. W tej ostatniej — według informacji ze­ branych między innymi od Jędrzej ec Anto­ niny 1. 50 — można jeszcze widzieć wdzie­ wane przez kobiety na koszule 2 lub 3 spód­ nice białe do 3 m. szerokie z bogato zdo­ bioną falbaną. Wszystkie spódnice są mocno wykrochmalone i starannie wyprasowane; wierzchnia spódnica z jedwabiu lub wełny, a na dzień powszedni z perkalu, układana w fałdy sięga kostek. „Kieckę" wdziewa się na biały „kabotek", (ryc. 3), rodzaj bluzecz­ k i z krótkimi rękawami; posiadający ko­ ronki przy rękawach i krezę koronkową przy szyji. Na to wdziewany jest gorset „wierzcheń" czerwony (dawniej czarny), przybrany przy szyji rodzajem płaskiej k r e ­ zy z atłasowej niebieskiej wstążki, zaprasowanej w fałdki. 2 �Męski strój w B o b r o w n i k a c h jest m n i e j b a r w n y . N a koszulę białą z w y h a f t o w a n y m kołnierzykiem wkładają t a m jeszcze s t a r s i (głównie na święta i uroczystości) k a m i z e l ­ kę t . j . „brzuślak" g r a n a t o w y , z a p i n a n y n a mosiężne g u z i k i (ryc. 4). Na t o w d z i e w a się „ j a k l ę " a następnie sukmanę („suknia") zapinaną n a h a f t k i . Krój wszystkich części s t r o j u jest wcięty w t a l j i i posiada z tyłu rozcięcie, po b o k a c h z n a j d u j e m y kilkanaście fałdek zszytych r a ­ zem. N a n o g i w d z i e w a się spodnie z j e l e n i e j skóry („jelenioki") i wpuszcza w b u t y . „ W i e r z c h e ń " posiada z tyłu 4 „kaletki", obszyte wstążką i z a p i n a n y jest n a 6 złotych guzików. „Wierzcheń" noszono t y l k o w d n i świąteczne. N a dzień p o w s z e d n i używano zaś „jakli". N a wierzchnią spódnicę p r z y ­ w d z i e w a się s z e r o k i f a r t u c h z w z o r z y s t e g o a d a m a s z k u l u b białego b a t y s t u , ktéry jest t a k długi j a k spódnica. Ozdobę s z y j i stanowią p r a w d z i w e k o r a ­ l e ze złotym krzyżykiem ( k u p o w a n e z w y k l e przez narzeczonego). D o k o r a l i przywiązana j e s t z tyłu k o k a r d a z j e d w a b n e j wstążki, o zwisających końcach. N a głowie czerwona chustka p e r k a l o w a („purpurka"), wiązana z tyłu na p o t y l i c y . Strój t e n uzupełnia składany na pół szal turecki („szpigiel"), sięgający do połowy kiecki. W chłodne d n i e z i m o w e zakładano ,,jaklę" watowaną, a p r z e d sześćdziesięciu l a t y nosiły k o b i e t y „katanki". Niegdyś s u k m a n y „sieraczkowe" i spod­ nie g r a n a t o w e w d z i e w a n o t y l k o do ślubu. Uzupełnieniem s t r o j u męskiego j e s t j e d ­ w a b n a c h u s t k a , którą okręca się szyję pod kołnierzykiem k o s z u l i i wiąże z p r z o d u na w ę • zeł. Niegdyś k a w a l e r nosił chustkę czerwoną, a żonaty zieloną. N a głowie chłop z B o b r o w ­ n i k nosi c z a r n y kapelusz z szeroką „strze­ chą", w z i m i e zaś czapkę. Strój b o b r o w n i c k i s z y t y bywał n a Śląsku w K a m i e n i u l u b B y ­ tomiu. Strój śląski odznaczał się b o g a t y m uży­ w a n i e m wstążek, k o r o n e k , złotych guzików. S u k m a n y „kamzole", „brzuślaki" posiadały, oprócz guzików, w y p u s t k i z czerwonego sukna i aplikacje jedwabne. W c h w i l i obecnej j a k w s p o m n i a n o strój l u d o w y w będzińskim w y c h o d z i całkowicie z użycia. Z a c h o d n i a część p o w i a t u nosi strój śląski t y l k o w czasie świąt kościelnych l u b uroczystości n a r o d o w y c h . W e wschodniej i t y c h zwyczajów już się n i e w i d z i . N i e m a l w każdej g m i n i e p o w i a t u i s t n i e ­ ją obecnie Koła Gospodyń W i e j s k i c h (przy Z w . S a m o p o m o c y Chłopskiej). Ambicją każ­ dej prezeski jest „ m i e ć " w s w o i m okręgu własny strój, o p a r t y n a s t y l i z a c j i w z o r ó w obcych (np. k r a k o w s k i e g o , góralskiego) l u b zgoła f a n t a z j i . S t r o j e t a k i e , n i e u g r u n t o w a n e na żad­ n y c h trwałych przesłankach n i e mają p r z e d sobą szans u t r z y m a n i a się i będą zapewne t y l k o przemijającą modą. R y s u n k i wykonała W . Kolago. O p r a c o w a ł g r a f i c z n i e M a k s y m i l i a n K.ihiżny. P R Z Y P I S Y : ') Informacja od Landeckiej Józefy. 1. 7 5 Podskale. -) D o b r o w o l s c y . A . F . S t r ó j , h a f t i k o r o n k a w województwie Śląskim. K a t o w i c e 1936 s t r . 72-79. M a l i n o w s k i L u c j a n . Z a r y s y życia ludowego n a Szląsku. A t e n e u m . 1877 t o m I s t r . 357, t o m I I str. 101-112. wieś RYC. 4 37 �KONKURS WYCINANKI ŁOWICKIEJ JANINA Z i n i c j a t y w y Spółdzielni Przemysłu L u ­ d o w e g o w Łodzi z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s n a wycinankę ludową w Łowiczu p r z y p o ­ parciu finansowym Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i w d n i a c h 19-21 X I I 1947 r. Z a d a n i e m k o n k u r s u było zbadanie wartości a r t y s t y c z ­ n y c h i c h a r a k t e r u etnicznego w y c i n a n k i łowickiej w o b e c n y m stanie w zastosowaniu d l a celów użytkowych i h a n d l o w y c h . K o n k u r s zebrał 250 p r a c z całego R e g i o ­ n u łowickiego p r z y u d z i a l e 44 u c z e s t n i ­ ków w i e k u o d 67 do 11 l a t . Po wyeli­ m i n o w a n i u 82 p r a c n i e spełniających w a ­ runków konkursu (prace n a n i s k i m p o ­ ziomie nie w charakterze regionalnym), przyznano 27 nagród n a łączną sumę 50000 zł za 113 prac, pozostałe 55 p r a c za­ k u p i o n o . Poza t y m Spółdzielnia poczyniła zamówienia n a sumę 100.000 zł. S T A N K I E W I C Z Ó W A. Pierwszą nagrodę otrzymała Marianna P i e t r z a k z Błędowa u r . 1913 r. za piękną w y ­ cinankę k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j „Wesele", p o ­ za t y m i n n e większe n a g r o d y p r z y z n a n o Ża­ czek Elżbiecie ze Złakowa Borowego ur. 1897 r. Klimkiewiczównie J a d w i d z e z Ł o ­ w i c z a u r . 1895 r . S t r y c h a r s k i e j i i n n y m ze starszego p o k o l e n i a . Najmłodszą nagrodzoną uczestniczką była D a n u s i a Dzikówna l a t 11 ze S t r u g i e n i c y . W y s t a w a p r a c w czasie uroczystego rozda­ n i a nagród w d n i u 21.XII.1947 r. w Łowiczu, nie przesądzając dalszych następstw k o n k u r s u dowiodła, że żywa spontaniczna s z t u k a l u ­ d o w a w r e g i o n i e łowickim n i e uległa znisz­ czeniu a n i d e p r a w a c j i s w y c h wartości e t ­ n i c z n y c h . W y c i n a n k a łowicka m a tendencje r o z w o j o w e , m i m o t o , że zmniejsza się j e j za­ stosowanie użytkowe w e własnym środo­ wisku. Z DOŚWIADCZEŃ N A D N O T O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH ADAM Z chwilą, g d y po w o j n i e zaczęto o r g a n i z o ­ wać d o m y l u d o w e , świetlice i t . p. ośrodki oświatowe, a s a m wówczas prowadziłem Wielkopolską Świetlicę Ludową, p r z y c h o ­ dziło do m n i e w i e l e osób, które chciały ożywić nasze życie k u l t u r a l n e i poszukiwały w s z y s t k i e g o co r d z e n n i e polskie, słowiańskie, l u d o w e , prosząc często o tańce. P r z y k r o m i było się przyznać, ale tańców żadnych n i e miałem. B a r d z i e j z a i n t e r e s o w a n y m zalecałem odtwarzać tańce w i e l k o p o l s k i e na p o d s t a w i e opisów Jana Bzdęgi z a w a r t y c h w jego p u b ­ l i k a c j i p t . „Biskupianie". Dając te r a d y w i e ­ działem, że n i e są one dobre ale lepszych n i e miałem, b y ł y t o najlepsze n a j a k i e m n i e było stać. K i e d y przyjechał do Poznania kolega A l ­ fons K o w a l s k i w r a z z J a n e m Bzdęgą namó­ wiłem go a b y m i pomógł opisać parę tańców, t a k a b y n a p o d s t a w i e o p i s u i n u t można było w i e r n i e j e odtworzyć. Zaczęliśmy o p i s y w a ­ n i e tańców. 38 GLAPA Bzdęga, pochodzący z B i s k u p i z n y , z żoną i n a zmianę z K o w a l s k i m i ze mną tańczył a p o t e m myśmy — K o w a l s k i i j a o p i s y w a l i i stale k o n t r o l o w a l i zgodność opisu z r u c h a m i tańca i melodją. Opisywaliśmy początkowo bez podziału n a t a k t y , w f o r m i e o p o w i a d a n i a , podkładając r u c h y p o d słowa. Szło n a m w ó w ­ czas t o n i e z m i e r n i e t r u d n o . O p i s y stale p o ­ prawialiśmy, t a k że z długości k i l k u l i n i i w y ­ ciągały się n a długie s t r o n y p a p i e r u . Wkrótce po p i e r w s z y c h doświadczeniach w opisach przeszliśmy n a podział t a k t o w y w b r e w p r z y ­ jętej f o r m i e Józefa W a x m a n a (Tańce n a r o ­ d o w e — W y d a n i e trzecie — Poznań 1937). M i ł y m s t w i e r d z e n i e m k r o c z e n i a po dobrej drodze był p r z y j a z d zespołu r o d o w i t y c h B i s k u p i a n —• dziewcząt i chłopców i z a d e m o n ­ s t r o w a n i e przez n i c h o p i s a n y c h tańców. O p i s y nasze w dość w i e r n y m s t o p n i u o d p o ­ wiadały i c h p r a k t y c e tańczenia. Chcąc się wreszcie upewnić co do właściwe­ go sposobu n o t o w a n i a tańców zaraz z r o z p o - �częciem r o k u a k a d e m i c k i e g o w 45 r. z w r ó ­ ciłem się do p r o f , d r E. F r a n k o w s k i e g o po r a d y . Pokazał m i w e n c y k l o p e d i i a l f a b e t choreograficzny, który n i e s t e t y n i e miał większego zastosowania zagranicą a n i u nas, podał m i literaturę i zalecił m i zwrócić się do baletmistrzów Opery Poznańskiej z którymi się z skontaktowałem. W r o z m o w i e z b a l e t m i s t r z e m Kaplińskim i M i s z c z y k i e m przekonałem się, że c h o r e o g r a f i a w Polsce p o d względem t e o r e t y c z n y m stoi n a b a r d z o n i s k i m poziomie, że s a m i n i e stosują żadnego a l f a b e t u choereograficznego prócz n o t a t e k na własny użytek. P o z a t y m s t w i e r d z i l i , że na podstawie przedłożonych opisów można z wielką wiernością odtworzyć podane tań­ ce. D o d a t n i a ocena opisów tańców i sposobu zanotowania napełniły mnie otuchą do dalszej p r a c y , a zarazem zasmuciły. N i e mogłem pogodzić się z t y m , że w s z y s t k o co napisaliśmy jest jasne, że opisy są dobre. D l a m n i e były one jeszcze n i e wystarczające, widziałem stale b r a k i p r e c y z y j n y c h określeń ruchów, j a k również b r a k j a k i e g o k o l w i e k a l f a b e t u umożliwiającego n o t o w a n i a i r y s o ­ w a n i a w p e w n y m skrócie. сгпе p o w i t a n i e i pożegnanie opisać j e d o ­ datkowo. 9. Podać w u w a g a c h n a c z y m polega spec­ j a l n e piękno tańca, co j e s t nadzwyczaj t r u d n e do w y k o n a n i a , co należy podkreślić a b y uzyskać j a k największe w a l o r y . 10. W k o n i e c z n y c h w y p a d k a c h należy w y ­ konać r y s u n k i , oznaczając Ж partnera, /\ = partnerkę, wierzchołek trójkąta ozna­ czę k i e r u n e k tańca, przebytą drogę. Po p r z e j r z e n i u l i t e r a t u r y zagadnienia u z n a ­ łem za najlepsze opisanie tańców l u d o w y c h przez Z. Kwaśnicową ) i przejąłem o d n i e j formę n o t o w a n i a i z n a k o w a n i a rysunków. P o d d a w s z y a n a l i z i e opisy j e j tańców, j a k o c z y n n i k i składowe i niezbędne p r z y opisie tańca, uważam następujące dane: W t e n sposób opracowaliśmy „ w z o r o w o " taniec „ M ó j T a t u s i u " , który załączyłem do powyższych d a n y c h i rozesłałem do p o w i a ­ t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i , a b y z a i n t e r e s o w a l i n a t e r e n i e s w e j p r a c y osoby o d p o w i e d n i o u z d o l n i o n e i p o p r o s i l i j e o opisa­ n i e podług załączonego w z o r u m i e j s c o w y c h tańców. N a wysłanych 45 w z o r ó w z objaśnia­ jącymi d a n y m i , po k i l k u p o n a g l e n i a c h o t r z y ­ małem z t r z e c h powiatów pięć tańców i oświadczenie, że bez zapłaty w gotówce t r u d n o l u d z i wciągnąć do ważnej d l a m n i e r o b o t y . Po k i l k u miesiącach postarałem się 0 pieniądze. Rozesłałem znów 45 a n k i e t z w z o r a m i opisu tańca i zawiadomiłem, że za opisanie tańca płacę 500 — 1500 złotych. T y m r a z e m rozesłałem p i s m a do I n s p e k t o ­ rów S z k o l n y c h i osób skądinąd m i z n a n y c h , a n i e związanych ze s z k o l n i c t w e m . Po t r z e c h miesiącach otrzymałem o p i s a n y c h p o n a d 20 tańców. Pojechałem n a miejsce celem skontrolowania ich. 1 1. N a z w a tańca, miejscowość, data spisania. 2. M e l o d i a ( n u t y ) podać t e m p o n a j l e p i e j c y f r o w o podług m e t r o n o m u , l u b określić słowami szybko, w o l n o i t p . 3. Podać r y t m tańca, jeśli zachodzi potrzeba oznaczyć n u t y a k c e n t o w e oraz c h a r a k t e r y ­ stykę tańca. 4. Podać k t o spisał melodię, k t o śpiewał l u b grał. 5. Słowa do m e l o d i i (choć byłyby r u b a s z ­ ne). 6. Podać dokładnie postawę wyjściową, u s t a w i e n i e się taneczników do tańca, układ rąk, nóg, tułowia, g ł o w y i t . d . 7. W y k o n a n i e samego tańca, opisując f i ­ g u r y t a k t po t a k c i e , uwzględniając w każ­ d y m t a k c i e postawę wyjściową, oraz p o d a ­ jąc dokładnie j a k i r u c h w y k o n u j e się n a d a ­ ną wartość n u t . D l a jasności o p i s u t a k t y należy numerować i wyrzucić n a m a r g i n e s . 8. Podać zakończenie tańca, k i e d y kończą, co robią, gdzie idą tanecznicy, względnie co tańczą d o d a t k o w o . Jeśli jest c h a r a k t e r y s t y - = Powieliłem te dane k i l k a k r o t n i e i rozesła­ łem do z d o l n i e j s z y c h i a k t y w n i e j s z y c h p o ­ w i a t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i . W o d p o w i e d z i — j e d e n czy dwóch referentów poinformowało m n i e , że do t y c h d a n y c h n a ­ leżałoby dołączyć na wzór j e d e n , w t e n spo­ sób opisany taniec. W o b e c tego wyjechałem z K o w a l s k i m n a Ziemię Lubuską do W i e l k i e j Dąbrówki opisać tamtejsze tańce. Młodzież tańczyła w świetlicy, a każdy z nas opisywał na swój sposób. O p i s y później uzgadnialiś­ m y i k o n t r o l o w a l i jeszcze r a z z tańczącymi, a następnie w i e l o k r o t n i e jeszcze zgodnie z n o t a t k a m i i t y m cośmy zapamiętali, j a k m e ­ chaniką ciała i coraz dokładniej precyzującą się terminologią. Opisane i s k o n t r o l o w a n e tańce w t e r e n i e były jeszcze k i l k a k r o t n i e p r z e p i s y w a n e i p o ­ p r a w i a n e zgodnie z n o t a t k a m i , przyjętymi n o r m a m i i formą. Ostatnią naszą kontrolą było oddanie tańców do s e k c j i m u z y c z n e j P. I . B. S. L., do m g r . M . Sobieskiego w celu szczegółowego p o p r a w n e g o zanoto­ wania melodii, dokonania ewentualnych po­ p r a w e k i ocenienia w m e l o d i a c h w p ł y w ó w 1 naleciałości obcych, n i e p o l s k i c h . ') Z Kwaśnicową. Zbiór pląsów 2 t. Warszawa, 1937. Po d w u l e t n i e j p r a k t y c e w o p i s y w a n i u tań­ ców przyszedłem do p r z e k o n a n i a , że każdy 39 �taniec z wielką dokładnością da się opisać. W a r u n k a m i j e d n a k niezbędnymi jest s u b t e l ­ n y słuch, spostrzegawczość, znajomość wła­ ściwej precyzyjnej terminologii. Rysunki należy raczej traktować j a k o pomoc. D l a celów n a u k o w y c h j a k i d y d a k t y c z n y c h b a r d z o pożądanym jest nakręcenie tańców n a f i l m y , możliwie dźwiękowe i t o z k i l k u s t r o n . Wystarczającym to j e d n a k n i e jest i n i e może uchodzić za j e d y n y i i d e a l n y spo­ sób n o t o w a n i a . O p i s y l i t e r a c k i e , w y r a z o w e ze względu n a mieszczącą się w n i c h analizę terminową,' myślową, graficzną i dźwiękową są niezbędne. Poza t y m opisanie w y r a z o w e i n u t o w e m a tę zaletę, że p o i w a l a n a większe, liczniejsze r o z p r o w a d z e n i a tańców w t e r e n i e i rozpowszechnienie i c h p r z y m i n i m a l n y c h kosztach nakładczych. Ważnym c z y n n i k i e m p r z y n o t o w a n i u w y r a z o w o — n u t o w y m jest większa pewność z a c h o w a n i a opisów tańca poprzez k a t a k l i z m y dziejowe. Z l i c z n y c h egzemplarzy zawsze parę zostanie. PRACE WĘGIERSKIE ODNOSZĄCE SIĘ D O S Z T U K I L U D O W E J WĘGIERSKIEJ*) Malonyay ,,A magyar nep muveszete" (Sztuka l u d u węgierskiego), 5 tomów. Dzieło starsze, z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i , obejmujące całość s z t u k , l u d u węgier­ skiego. O r t u t a y G. „Magyar nepmuveszeť' (Węgier­ ska s z t u k a l u d o w a ) , Buaapeszt 1942. N o w a praca z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i i bogatą b i b ­ liografią. Czako E l . (red.) „Magyarorszag neprajza" ( E t n o g r a f i a Węgier) 4 t . 1933-37. W t o m i e I m . i n . s t r o j e i b u d o w n i c t w o przez B a t kyego, G y o r f f y e g o , V i s k i e g o , w t o m i e I I s z t u k a d e k o r a c y j n a przez V i s k i e g o i G y o r f fego. L u k a c s G y . (red.) „ A m a g y a r muvelodes t o r t e n e t e " (Dzieje k u l t u r y węgierskiej), B u ­ dapeszt 1940. Dzieło z b i o i o w e , obejmujące m . i n . rozdział „Magyar nepmuveszet" (Węgierska s z t u k a l u d o w a ) przez V i s k i e g o . G y o r f f y I . „Magyar nep — m a g y a r f o l d " Budapeszt 1941. G y o r f f y I . „Magyar falu — magyar haz" Budapeszt 1943. D w a z b i o r y prac, ¿-ozpraw i artykułów największego e t n o g r a f a w ę ­ gierskiego obejmują też liczne r o z p r a w y odnoszące się do s z t u k i l u d o w e j , b u d o w ­ nictwa itp. L u k o G a b o r „ A m a g y a r lelek f o r r . i a i " ( F o r m y ducha węgierskiego) Budapeszt 1942. T e o r i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o węgierskiego. L u k o Gabor „ A magyar himzomuveszet eredete es t o r t e n e t e " Budapeszt 1939. Praca 0 pochodzeniu i dziejach węgierskich l u ­ d o w y c h wyszyć ozdobnych. Wiąże się z naszymi wzorami zdobniczymi, wyszyciami 1 haftami. G y o r f f y I . „ A c i f f r a s z u r " , Budapeszt 1930. Praca o t y p o w y m w y s z y c i u na kożuchach węgierskich, t a k zwanej „cyfrze", („u nas „cyfrowane p o r t e c k i " ) . W n-rze 2 naszego miesięcznika n i e u m i e s z c z o n o B i a ł e j " . Autorką tego artykułu j e s t p. M a r i a Żywirska, 40 S z e n t i v a n y i „Magyar mosoly", Budapeszt 1942. O węgierskim s t r o j u l u d o w y m . V i s k i „Hungarian peasant C u s t o m s " . Po angielsku o w i g i e r s k i m stroju l u d o w y m . P a l o t a y G. „ L e s elements t u r c o - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n g r o i s e s " ( E l e m e n t y t u ­ r e c k i e w w y s z y c i a c h węgierskich) Budapeszt 1940. Praca po węgiersku i po f r a n c u s k u o w p ł y w i e t u r e c k i m n a w y s z y c i a węgier­ skie, l i c z n i e i l u s t r o w a n a o b e j m u j e i w p ł y w na w y s z y c i a l u d o w e . M a d a r a s s y „Dunantuli t u k r o s o k " ( L u s t r z a r z e z o k o l i c za D u n a j e m ) B u d . 1932. V i s k i „Tiszafuredi cserepedenyek" (Ceremik a z T i s z a f u r e d i u ) Budapeszt 1942. D w i e prace w y d a n e przez Komisję etnograficzną A k a d e m i i Umiejętności o b ł a m u j ą c e cera­ mikę i s z k l a r s t w o zdobnicze z p e w n y c h o k o l i c . Oba dzieła bogato i l u s t r o w a n e i za­ opatrzone w a n g i e l s k i e streszczenie. D o m a n o v s z k y G y . „Magyar paraszt b u t o r " Mała, ale bogato i l u s t r o w a n a książeczka o węgierskich m e b l a c h l u d o w y c h . B a l o g h H . „Magyar f a t o r n y o k " , Budapeszt 1935. Praca z zakresu b u d o w n i c t w a l u d o ­ w e g o o d r e w n i a n y c h wieżach, d z w o n n i c a c h . M a d a r a s s y „ A m a g y a r pasztormuveszetról" (O węgierskiej sztuce pasterskiej) B u d a ­ peszt 1932. O sztuce l u d o w e j pasterzy w ę ­ gierskich. B a t k y „Pasztor ivópoharok", Budapeszt 1928. O czerpakach p a s t e r s k i c h . R o z p r a w a ważna ze względu n a pokrewieństwa typów z czerpakami karpackimi. Zestawił i zaopatrzył w objaśnienia Jan Reychman *) '/. p o w o d u brakóuj t e . h n i -ziiuch d r u k a r n i , n a z w y w języku więgierskim w y d r u k o w a n o bez właściwych akcentóu>. przez pomyłkę n a z w i s k a a u t o r k i n a d artykułem c o z a z n a c z o n e zostało ш s p i s i e rzeczy na str. 1. ,.Hafty K u r p i o w s k i e Puszczy Redakcja �CENA E G Z E M P L A R Z \ ZŁ. Z PRZESYŁKA P O C Z T O W A 150 - (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI ZŁ. 100.-WPŁATY N * PRENUMERATY : MIESIĘCZNIE K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA SZTUKA L U D O W A В-60802 215. 2.500 �PAŃSTWOWY I N S T Y T U T B A D A N I A S Z T L U D O U K I W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84b21e2d40209950ff195646317e2cba.pdf 0ba51726cd90180bcccf498f4b0b71fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3570 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LU DOWA R O K II MARZEC 1948 N r 3 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO SZTUKI NY JÓZEF Ф GRABOWSKI * DAWNICZEJ OKŁADKA WIELHORSKI K A R N I SZA POD PAŃ­ SZTUKI SEKCJI WY­ SUCHODOLSKA * CHMIEL­ TŁOCZONO W * DRU­ TADEU­ REDAKCJA MINISTERSTWO I SZTUKI, PAŃSTWOWY ZA­ SPRAWIEDLIWOŚCI K I E R U N K I E M GALEWSKIEGO * CZESŁAW WARSZAWSKIE MINISTERSTWA MINISTRACJA: SZTUKI W Y D A W C A KLISZE: „ATLAS" GRAFICZNE WARSZAWIE NACZEL­ GRAFICZNY 61 — P A Ń S T W O W E KŁADY # B A R B A R A * B A D A N I A B A D A N I A KIEROWNICZKA I UKŁAD SEKCJI REDAKTOR INSTYTUT LUDOWEJ W INSTYTUTU LUDOWEJ STWOWY NA KIEROWNIKÓW INSTYTUT LUDOWEJ W-WA, I AD­ K U L T U R Y B A D A N I A R A K O W I E C K A 4 A �N a ^ o r ^ ^ - * « ¿ i ^ "'j,'.-/ťl řVSiyCJSft POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO LAHT INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPUŁAIRE R E V U E P O L I S H P E A S A N T R A R T R E V U E E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C G R A R O W S K I - Z a g a d n i e n i e stylu MARIA P R ш „Tańcu i techniki A STANISŁAW C zdobienia O W - N I J. SOBIESKI Elementu Ł I WŁADYSŁAWA w pomiecie CZOWA GLAPA N F O JAN odnoszące R KOLAGO - GRA­ ludoujej. „Maruna". z Wietrzna. M A C Y J N Y Z badań n a d s t r o j e m JANINA mycinanki — Z dośuiiadczeń ludomych. - ludouju będzińskim. — Konkurs ludome M A T E R I A Ł Ó W G. — D r z e i u o r y t A A Kasprowicza. JÓZEF P U B L I K A C J E I E tu p i s a n k a c h . A PIOTROWSKI zbójnickim" MARIAN Z N ludomego. B O W S K I — „ S z k o ł a Krośnieńska" tu rzeźbie D Z SAGA JŁŁO - K A C Z A N O W S K A - Znaczenie ornamentu O POLONAIS M E N S U E L L E M O N T H L Y JÓZEF STANKIEWI- tomickiej. ADAM n a d n o t o m a n i e m tańcom R E Y C H M A N — Prace się d o s z t u k i l u d o t u e j męgierskie męgierskiej. ^ J r - i N a z w a II M A R Z E C 1 9 4 8 Pi/JuvfcCi о ^ л <bbAJUAAiw.yi^.., , *~ w I : - ć с ROK LUDOWEJ '.. N r 3 A ХхЛ �»PIETA«. mie wana. żna Rzeźba w lipowym Kapliczka ше wsi рош. drze­ polichromo­ przydro­ IWONICZ Krosno. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3264a26d6a2dbfa736afb5a659f8d68.pdf c6aa3ffab6b95b9c6fa68dd00d74fa97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4228 Title A name given to the resource Summary of Articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.61-64 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE ART INSTITUTE OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES N. 1 Y E A R BOOK X V I I 1963 SUMMARY O F A R T I C L E S Michał Walicki — THE MASTER ARTIST OF THE PINEWOOD CHURCH The author of the article discusses the polichrome paintings in the church at Libusz (Cracow Voivodship), which, although they are not folk art, could have been of importance for it as a source of inspi­ ration. This polichrome painting represents guild art. Features of Renaissance art are to be found here together with remnants of late Gothic. On the ceiling there are medallions with compositions of figures bordered with twining plant motifs (fig. 3, 4). The ceiling and the triptych in the main altar are the work of one and the same artist, to whom a number of other well known historical paintings of that period can also be attributed (fig. 15, 16, 18, 19, 26). Not only can common features of workmanship and similarity of composition be seen in these paintings, but also common graphic patterns (fig. 12, 20). Aleksandra Jacher-Tyszkowa — JAN LAMĘCKI, SCULPTOR AND DIARIST FROM DĄBROWA ZIELONA Jan Lamęcki, one of the most interesting con­ temporary folk sculptors, was born in 1893 in the district of Radom. As a child, he spent the years 1906—1908 in service and later left for Germany to find work. He returned from Germany after the First World War. He began sculpting when still a child. He grew up among sculptors who carved the traditional figures of saints in Częstochowa and the surrounding districts. But Lamęcki brought his own individual values into his work, basing it on his own observations of the world surrounding him rather than copying the figures he saw being carved. Lamecki's sculptures had both religious and lay motifs, the latter showing a particularly dynamic development in recent years, since the „discovery" of this artist by the A r t Institute in 1956. Lamecki's sculptures have won him fame and ready purchasers both in this country and abroad. Another branch of his work are toy figures moved by mechanism designed by the artist himself. He is also the author of an extensive diary, that is interesting both be­ cause of the anecdotes it contains and the infor­ mation he gives, which is valuable for ethnographers, sociologists and historians. Bożena Zukowicz — JÓZEF KAZIMIERCZAK'S CERAMIC WARE Józef Kazimierczak is today the leading repres­ entative of Kashubian ceramic ware, although he was not a Kashubian by birth. He was born of a miner's family (that had emigrated to earn a liv­ ing). When the family returned to Poland they settled in Toruń. As a boy in his teens, he went to live in Gdynia in 1929 and began working there as a potter's apprentice in the well known workshop of F. Necel. Later he went to work in Meissner's potteries at Kartuzy, where he also worked after the war, mainly as a stove fitter. In 1950, when the potteries became a regional Folk A r t Cooperative, Kazimierczak went back to pottery. His main achie­ vement was a departure from the prevailing Ka­ shubian tradition of ornamented multi-coloured ce­ ramic ware and the revival of the older traditions and forms of pottery in one colour. He introduced a change in the character of the old pottery by the use of black, shiny glazing and adapted the old forms to the new decorative and utility needs. Kazimierczak's ceramic ware has won great popularity and its export has brought in foreign currency equal to 100,000 Polish Zlotys, which accounts for 1/6 of the total production. Malgorzata Matusek — TECHNIQUE OF RUGS WITH THREADED PATTERNS FROM THE VILLAGE OF OGNIWO (LUKÔW DISTRICT) AND VICINITY The technique of making rugs with threated through patterns was introduced in the village of Ogniwo during the First World War by the Babianka sisters. The specific feature of these rugs is the background of woven linen and the pattern threaded through it. The author of the article gives a detailed description of the weaving technique. Different tech­ niques are used for different patterns: Type I (fig. 1), where the whole surface of the rug is covered with a check pattern on the woven linen background; Type 2 (Sig. 5) consists of a set of rosettes scattered evenly over the whole surface of the rug; Type 3 (fig. 3, 4) consists of a square filled in with a che­ quered pattern with four rosettes in the corners; Type 4 (fig. 6, 7) is a check pattern made up of four squares or rectangles. The rugs are almost always in two colours and often have a border (fig. 8). �n O / l b C K O E H A P O / J H O E H C K Y C C T B O K B A P T A / I b H b I K JKyPHAJI H3flABAEMbIK HHCTHT/yTOM H C K y C C T B A n O J I b C K O H AKAflEMHH HAYK N° 1 TO^ H3MHHK XVII 1963 P E 3 D M E Mwxami KOCTEJIA B a j i w r i K H M — MACTEP nMXTOBOrO OTO T B O p n e C T B O . 3Ta noJinxpoMMH npeflCTaBJiaeT TBopnecTBO MaCTepcKHX (uexoB). HepTti MCKyccTBa Bo3poJKfleHM*t CKpemMBaioTca TyT c ocTaTKaMw nocjieflHero nepnofla roTMHecKoro C T M J I H . Ha CBo^e, B o S p a M J i e H M M , B b i nojiHeHHOM BeTKaMM pacTeHMM, B C T p e n a i o T c a M e ^ a j i t o H W C CDMrypHblMM K 0 M n O 3 M i r H H M H ( p n c . 3, 4). 3TOT CBOfl T a K 3Ke, K a K HaXOflHmHHCH 3fleCb Tpnn™x B r j i a B H O M a j n a p e , HBJIHIOTCH n p o n 3 B e f l e H n e M OCHOTO X y f l O K H H K a , KOTOpOMy MOJKHO n p n n n c b i B a T b aBTopCTBO p H f l a flPyrMX M 3 B e C T H b I X LjeHHOCTeM JKHBOnMCM BpeMeHM (puc. 15, 16, 18, 19, 26). y K a 3 b I B a e T OHe H e T O J I b K O H e p T b l OflHOM M a c T e p CKOM H CXOflCTBO KOMn03Mm>IM, HO T a K J K e C O B M e C T H b i e rpacbMHecKHe 3 C y K O B H q — KEPAMMKA MOCMOA KA3MMEPHAKA ABTOP CTaTŁM o S c y j K ^ a e T nojraxpoMMK> KOCTejia B J I n 6 y m M ( K p a K O B C K o e BoeBOflCTBO). 3 T a noJiMxpoM H H H e HBJiHeTCH npon3BefleHMeM H a p o f l H o r o HCKyCCTBa, H O Morjia c r a T b HCTOHHHKOM, MHcnwpMpyiomiiM OTOro B o JK e H a y3opbi A j i e K c a H f l p a (puc. 12, 20). H x e p - T b i u i K O B a — HH JIH- MEHHKMH — BAHTEJIb l/l ABTOP JX,HEBHMKOB J/13 flOMBPOBbl 3EJl£HOK[ HH JlaMeHUKMM OflHH M3 M H T e p e C H e f l U I M X C O H a p o f l H b i x B a H T e j i e i l p o R M j i c a B 1895 r o f l y B P a f l O M C K o i ł 3 e M J i e . JleTCKne r o ^ b i (1906—8) npoBeJi npHCJiyjKMBaa, no3flHee y e x a j i Ha p a 6 o T y B TepMaHnro, OTKyfla B e p H y j i c a n o c n e 1-oił M M P O B O H B O M H M . B a H T b Hanaji em,e B fleTCTBe. Ero TBopiecTBo B b i p a c T a e T H a n o H B e TpaflHUMOHHoro npon3BOflCTBa c p w r y p o K C B H T B I X B OKpeCTHOCTHX H e H C T O X O B b I . B C B O S M TBopnecTBe Mocwcp K a 3 M M e p n a K aBjiaeTca B b i f l a i o m M M c a n p e f l cTaBMTejieM K a m y 6 c K O M KepaMMKM — XOTH O H caM n o n p o n c x o j K f l e H M i o H e K o p e H H o i ł jKMTeJib K a i u y S o B . O H p o A J K i c a B 1914 r o f l y B ropHai;KOM c e M b e ( S M H r p a H T b i , n p n e x a B U i n e 3 a 3 a p a 6 o T K O M B BecTdpajiMHD); B e p H y B i n M C b H a poflMHy, n p o j K U B a j i B T o p y H M . B B O 3 p a c T e 14—15 J i e T O H nonaflaeT B T f l b i H K ) M B 1929 r o ^ y H a H M H a e T 3 a H M M a T b c a r o H H a p H b i M flejioM B n 3 B e c T H o ń MacTepcKoił <£>. Hei;jia — n o K a , K a K n p a K T M K a T , 3 a TeM n e p e x o f l M T H a p a S o T y B r o H n a p H O M npeflnppiaTMH MeiiccHepa B K a p T y 3 a x , r^e pa6oTaji Tarae nocjie BoiiHbi r j i a B H b i M o 6 p a 3 0 M , K a K neHHMK. B 1950 r o s y , K o r ^ a npeflnppiaTJie n p e o 6 p a 3 n j i o c b B PeraoHajibHyio ApTejib HapoflHoił npoMbiuiJieHHOCTM, K a 3 M M e p n a K BepHyjica K r o H n a p H O M y flejiy. Ero flocTMSieHwe — STO pa3pbiB c rocnoflCTByiomeM TpaflHiłHeił KauiyS- C K O H MHOrOI^BeTHOM K p a U i e H O M K e p a M M K M . O f l H O B p e M 6 H H O HaBa3biBaer K c T a p w M cpopMaM M flaBHeił TpaflMi^MM o f l H o u B e r H o i i KepaMMKM. y n o T p e S j i a H HepHyK), CBepKaromyio (SjiecTamyio) r j i a 3 y p b M oflHOBpeMeHHO npMMeHaa flaBHMe cpopMbi K HOBWM fleKopaTMBHbiM M noTpeSMTejibCKMM HyjKflaM, noflnepKMBaeT HOBMM x a p a K T e p KepaMMKM. KepaMMKa Ka3MMepnaKa flocTMrjia Sojibuioił n o n y j i a p H O C T M , M 3 K c n o p T e e c o c T a B J i a e T V 6 Bceił T O H n a p H O M npoflyKL(MM M paBHOi^eHeH 100 000 3JioTbix. BpeMeHHbix JlHMeHi;KMM flocTwraeT MHflMBMflyajibHbix nepT, 6a3Mp y a H a H a 6 j n o f l e H n a x o K p y s c a i o m e r o MMpa, a He K O n w p y a yBMfleHHoro MCKyccTBa. T B o p n e c T B O J l H M e H U K o r o flo c n x n o p n p e f l C T a B J i a e T flBa T H n a cKyjibniyp: p e j i n r M 0 3 H y i o M cBeTCKyio. 3 T M c K y j i b n T y p b i O H H a n a j i p a 3 B M B a T b ocoSeHHO MHTeHCMBH O B n o c j i e ^ H H e r o f l w (c T o r o BpeMeHM, K o r ^ a a p r a c T 6biji „ o S H a p y a c e H " B O B p e M a MCcjieflOBaHMM M H C T H T y T a M c K y c c T B a B 1956 r o # y ) . A p r a c T npMo6peJi Bojibiiiyio c j i a B y y n o K y n a T e j i e i i B CTpaHe M 3 a rpaHMueM. O T flejibHOM O T p a c j i b K ) ero TBopnecTBa aBJiaiOTca c p u r y p KM. wrpyuieHHoro rana, npwBOflMMbie BflBMJKeHwec n o - MOmbH) MexaHH3MOB, C K O H C T p y n p O B a H H b I X apTMCTOM. J l H e B H H K , a B T o p o M K O T o p o r o a B j i a e T c a JlaMeHąKMM, M H T e p e c e H C B O M M S a j i a r p y H b i M CTMJieM, a T a K J K e o n e H b u e n e n , 6jiaroflapa nojie3HbiM HHqbopMau.naM, K O T o p b i e MoryT SbiTb oneHb npwroflHbi STHorpacbaM, comron o r a M , MCTopwKaM. M a j i r o x c a i a M a i y c e K — TEXHMKA T K A HECTBA nPOTbIKAHHbIX KOBPOB M3 /JEPEBHH OrHMBO (JiyKOBCKHH nOBHT) M OKPECTHOcteh: T e x H M K a M3roTOBJieHMa n p o T W K a H H b i x K O B P O B Sbuia BBefleHa B flepeBHe OrHMBO cecTpaMM B a 6 a H K a M M B O B p e M a 1-OM MMpOBOM BOMHbl. Cnei^MCpMKa 3TMX K O B P O B 3aKjnoHaeTca B T O M , H T O M X c p o H o6-beflMHaeT nojiOTHaHoe cnjieTeHMe M npoTMKaHHbiM y3op. A B T O P cTaTbM noflpo6Ho onMCbiBaeT n p o i t e c c T K a H b a . O n p e AejieHHbiM npoi;eccaM npoji3BOflCTBa OTBenaioT 0 6 p a 3 i ; b i y3opoB: nepBbiM o6pa3eu, ( p n c . 1) — i^ejiaa noBepxHocTb KOBpa noKpwTa pemeTHaTbiM y3opoM, Ha O C H O B H O M dpoHe. B T O P O M o6pa3eu, ( P M C . 5) npeflCTaBJiaeT K O M n j i e K C po3eTOK, pa36pocaHHbix paBHOMepHO n o B c e w noBepxHOCTM, MJIM MejiKMe p o 3 e T K M , co3flaHHMM pacnojioJKeHHbie B m a XM3THOM n o p a ^ K e . TpeTMił 0 6 p a 3 e i ^ (PMC. 3—4) — S T O K B a f l p a T , BbinojiHeHHbiił u i a x MaTHMM nopaflKOM c 4-Ma p o 3 e T K 3 M M n o yrjiaM. H e T BepTbiM o6pa3ei; ( P M C 6 — 7) — K J i e T K O o 6 p a 3 H M M , C03flaHHbIM M3 3TM noHTM B c e r ^ a flByxi;BeTHbie, Sop^iop ( P M C 8). KOBpw naeT B HMX 4 KBaflpaTOB MJIM n p H M O y r O J I b H M K O B . nacTO BbicTy- �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40%> droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 W Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN są do w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań — Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skoperiki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 > Stołeczne Z a k ł a d y Graficzne. D . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 89 i l u s l r . k l . I I I I , 120 g B I + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 300 egz. Pap. L-57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d37928ab1c5cfe0e6adb6f131a3c0a2.pdf 27348f031b41a449f1a3299efd02bd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:244 Title A name given to the resource Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.378-391 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 379 RODERYK LANGE KINETOGRAPHY LABAN (MOVEMENT NOTATION) AND THE FOLK DANCE RESEARCH IN POLAND L The most ancient items about folk dances in Poland derive mainly from XVII and XVIII C sources. These are literary sources in which descriptions of dances are used as ornaments or metaphors. A separate set of sources are musical materials. New and new discoveries of the old music in Poland reveal peasant dances melodies in the contents of tabulators; they are often stylized. The XIX C brings in Poland a whole series of excellent positions with descriptio'll of dances. "Lud" (the Folk) of Oskar Kolberg! being the main one. In these publications dances are often considered as an equivalent folk culture factor in a set of the collected region materials or even in general characteristics of regions. But only some word descriptions may give instructions good enough to reproduce on this an approximate shape of a dance. In XX C till 1939 and after the war there appear many material monographs of dances, sometimes of the ethnographical monographs rank2• However the impossibility of catching a full movement from of dance material and in result the impossibility of making analysis of dance forms puts in fact the dance folklore problems on one hand on a margin of folkloristic musicology works and on the other hand on a margin of folk customs O. K O l b e r g, Lud ..., 1957-90 (The Folk. ed. 1857-90), R. H a r a s y m c z u k, Tańce huculskie, Lwów 1939. Towarzystwo doznawcze (The Hucul-Dances, Lvov 1939, Folk Lore Society). l 2 Lu- descriptions in ethnography. Very often the described dance forms unprovided with details and cut out of social and customary context may be helpful at their best only as a material for school and amateur club usage. The fact of unrevealed or wrongly carried off adaptation of authentic dance forms of folk dances for the amateur groups or stage usage makes worse the situation in knowledge of dance folklore. Distinction is much more obscured thanks to that various authorities give for example forms already transformed as typical ~md authentic. Only few authors appreciated duly the importance of exact delivery of dances information and in commentary they gave their strictures due to the material worked or published by themselves. Taking films of dances undertaken in Poland from time to time by some amateurs could not solve the problem because th~se works did not obey the methodical scheme and were not carned out systematically in the whole country and also because of t~e fact that the film band may be of any help only for a choreolog1st like a tape recorder for a musicologist. But these helpful means will never stand for a full graphic notation. It is difficult to imagine presently the work for example of a musicologist without music notes. From the above lapidary introduction one may conclude the situation in the field of knowledge and works of dance folklore in Poland was shaped in a way similar to many other countries of Europe. The basic change of this situation was brought up in 1937 by works carried on in Warsaw University Ethnographical Department. Then were published some chosen facts in the field of Polish dance folklore drawn on the map. (Vide: the annexed map of folk dances rhytms disposition in Poland). In the same time a set of models illustrating some chosen fragments of Polish dances was exposed in the Polish pavilion on the world exhibition in Paris. Below the plates there were placed melody notations and graphic notations of dance forms by means of Laban-Knust method made by prof. Stanisław Głowacki. These were thE: first kinetograms of Polish folk dances and in general the £irst �381 380 kinetograms ever exposed in a world exhibition. The second world war destroyed entirely the achievements in this field. There were left only several reproductions of these works in Polish editions and some materials in foreign collections (e. g. Archives Internationales de la Danse - Paris, Kinetographisches Institut Folkwang Hochschule - Essen Werd:en). Plate 2. The picture from one of the plates in the Polish pavilion on the World Exhibition 1937 in Paris. (From the Co1lection of the Kinetographisches Institut-Folkwang Hochschule Essen-Werden Germany). In 1954 there was created a section of dance folklore researches in Toruń ethographical centre. Later on basing on these enterprises there was created The Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń being the only one till now official section of this type in Poland. Starting the work organisation there was composed an ethnographical inquiry for the dance folklOl'e researches and there was stated the method of investigation taking the dance phenomenon in a historical aspect on the social and customary background*! These materials have been published and in this way made accessible to the persons in concern. R. LANGE, Taniec ludO\vy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu (Folk Dance in the works of the Ethnographical Museum in Toruń) 1960. Plate 1. Both dance movement versions of kujawiak shown on the musical rhytmics backgroumd in various conceptions. �383 382 Kinetography Laban was introduced as a means of movement notation following thus the tradition of dance folklore researches in Poland. Further on in 1958 there was created also with the help of the Ministry of Culture and Art section (CPARA) the five years study of kin eta gra phy, for future collectors of folk dance, preparing lectures, exercises and instructive materials. 10 persons are just finishing the study this year (some of them begin the didactic work in this field). Besides the own field investigations the Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń has consulted also and conducted since 1960 the works of a small group of people gathering materials in the country to dance folklore. The result of this action is a set of publications being actually prepared to print. All of them are provided with kinetograms. These works, what is very important, were uniformly dj.sposed in the respect of method and success!vely adjusted, thus there were obtained comparable materials from various regions of the country. Some amount of single kinetograms of Polish folk dances was meanwhile prepared to print too. Thus unexpectedly and almost on a margin of other ethnographical works of an already established tradition of investigation there appeared actually in Poland a germ of seriously intended inquiring works on dance folklore taken as an independent chapter in ethnographical works. was spread all over the country. Later schools adapted it to their Gwn usage as well as Academies of Physical Training, the dance teachers and the theatre. So far as the court and ball-room form has had comparatively many descriptions especially in a popular instructive literature - the country form, original in a way to this II. Passing to the technical problems a fragment of works carried out in Toruń centre regarding the appointment of the form of one of the Polish folk dances - kujawiak will be presented on a single example. The dance kujawiak derives from C u i a v i a, a region situated between Great-Poland (Wielkopolska), Masovia (Mazowsze) and Pomerania (Pomorze), the land of Dobrzyń and Chełmno. This originally country dance passed with the time to a dance repertory of manors and ball-rooms, and transformated l\'Iap. 1. The range of occurance of kujawiak in Poland. 1. regions in which kujawiak does not occur or there is no evidence of this occurance; 2. regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance; 3. regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. �384 385 dance, has not been recorded if a few general characteristics made in word description are not taken into consideration. The field investigations concerning the folk dance in C u i a v i CI carried out in 1954-60 in Toruń centre enabled in result the fixing of the form and specific rhytmics of this dance in its country version. In both forms kujawiak is a round dance performed in couples around the common axis on a circle line. However at the further comparision of both the forms a difference in tempo and rhytm may be observed at ance. Kujawiak performed in C u i a v i a is quicker than the dance "k u j a w i a k" kno\VTI through the country as one of the "national" dances. The rhvtmics of the former is very changeful in comparision to the sm~oth rhytmics of the later. The country kujawiak has neither such a simple appearance in movement construction or a pseudo-lyric broad character aspect as it assigned to have thanks to the knowledge of court and ball-room kujawiak. Passing to the analysis of movement material we shall tako into consideration the step of both forms of kujawiak performed by a single person (not in a couple). During one bar three steps are made (feet movement connected with change of the weight) with a simultaneous rotation for about 0 180 round one's axis regarding the entering position and a movement along circle line. The full cycle of this p a s takes 2 bars - or the full rotation of a ąancer. In a country form of this dance, admitting in these investigations the % metrum as a base one can succeed with a great difficulty in catching the time of the first change. Its value balances between till The third change is generally one and easy to catch and lasts during } The last value ) fills the deliverance of the unburdened foot combined with a simultaneous shifting of the foot along the floor. Particular proofs of these executive fragments conceptions are presented on the enclosed kinetograms (I, II, III) of variants concluded from a great amount of recorded examples. There is no question we have to do with a fact of movement improvisation adequate in relation to characteristic executive manner in cuiavian music (mainly t e m p a l' u b a t a and increase or decrease of tempo even during a short melody section) preserving simultaneously the accord of movement and melody image in the rhytm aspect. Owing to the results of an analysis precisely carried out by ~-}j-) '-" in different individual interpretations and additionally in relation to the different in aspect of rhytmic composition melodies making the acoustic background of this dance. The second change during a bar occurs in dependence on the time of duration of the first movement unit in a meaSUre from . o .~_.- Plate 25 : 3. Kinetograms (R. Lange) showing various performances ce step of kujawiak in its village version. of the dan- �;386 387 musicologists on the subject of musical rhytmic~ of this dance3 and shown in a modern transcription of the melody in further course of deliberation we must take into consideration the fad that % rhytm in consequence of rhytmic-agogic changes influenced by t e m p a r u b a t o passes into rhytm of %r;. The possibility of such a rhytmic conception proposed by the authors of this transcription and made by them with regard to the specific executive features of a cuiavian musician or singer is fully confirmed in observations of movement scheme of cuiavian step given by country dancers (kinetogram IV). This solution explains convincingly the prolongation of the first movement unit within a bar in comparison to the rest which can be observed in performance of a dancer. It was so difficult to fix the moment of the second change and its time on account of a continuity and fluidity of movement within a measure during the performance of this dance with its whimsical rhytmical appearance at the same • I ? I Ol (J ~¢'; I Y ¢:~ J Plate 5/16 j J 4, fig. IV. Kinetogram (R. Lange) of the dance step of kujawiak in meas ure; fig. V. Kinetographic transcription of kujawiak dance step (R. Lange) in its version of a "national" dance, S a b i e s c y M. i J., Tempo Tuboto u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. (Tempo rubato in the Music of Chopin and in the Polish Folk Music), Muzyka, Warszawa 1960, nr 3. 3 time (Vide kinetograms I, II, III). Only during a confrontation with this proposal of rhytmic conception in music course this compound movement picture of kujawiak step grows justified and evident. ' Further on we give a kinetographic transcription of relatively precise word description4 of kujawiak steps in its version of a "national" dance. It is the most popular scheme (nota bene the dance is there in % rhytm) (Kinetogram V). A special stress is not needed to show how much this version of the d:ance differs from the former one. Even a rough comparison of kinetograms though from their graphic picture aspect shows us great differences between these examples, even so far that strictly speaking we should talk about two different dances. Results of the above considerations are shown on the enclosed table. For example there was used the transeribed melody already mentioned analysed in musicological aspect. The first line of the table gives the melody scheme in % rhytm. The melody presented in such a way enables the reproduction of movement version of "national" kujawiak. The second line of the table gives the above spoken kinetographic step transcription of this version of the dance. (The rhytm of 3/4 is consequently changed into % for comparative analysis sake). In continuation of the table there follows the conception of the real performance of the same melody by means of notation introduced nowadays by the musicologists to catch specific executive features of country musicians. Below the table shows the possiblity of rhytmic conception proposed after careful rhytm analysis of melody performed in this way. At last at the bottom the table gives the kinetogram of the kujawiak step scheme in its country version of C u i a v i a, with consequent change of the scale in kinetogram only. In this way it is possible to observe both the dance movement versions on the musical rhytmics background given in various conceptions 4 Cz. S rok a, Metrum muzyczne jako czynnik normujący różny krok taneczny kujawiaka i tanga. Kultura fizyczna 1962/5. (The Musical Metrum as the moment forming in a different way the dance steps of kujawiak and tango), Kultura Fizyczna 1962/5. �388 vertically on the table. It is not necessary to stress it extra that so intended corresponding combination of movement and musical motifs was enabled only due to the usage of kinetography. In the face of these materials the earlier word descriptions of the dance get only now clear and legible (e.g. Kolberg's word comment in "Lud" to the cuiavian dances) because they are completed with background elements in the form of exact movement flow notation. III. As to the other inquiring problems for example: the range of occurance of kujawiak in Poland the enclosed map presents the results of these investigations. However a great stress must be put here on a hypothetics of this design. The sources being at our actual disposal are very uneven and so different as to their proof value that sometimes it is difficult to conclude even approximatily does kuj a w i a k in some region occur or not. To get some data the materials obtained in region investigations were analyzed as well as all the accessible printed sources which throw a light upon the problem of musical andl dance repertory of each Polish region. Generalizing the results of analysis of gathered materials the separate ways of hatching the map is accepted for: a) regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance in a traditional repertory of the village. b) regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. c) regions in which kujawiak does not Occur or there is no evidence of its occurance meanwhile. However only the field investigations coordinated and standarized will make accurate the reported here proofs of the k uj a w i a k occurance range statements and in some cases will determine definitively contradictions existing in presently held knowledge on this subject. Nevertheless the map even in its present state showing the Folk dance rhytm disposition in Poland triangles - 2/4, 2/8 etc. rhytm. Red wheels - 3/4, 3/8 etc. rhytm. :Ylan worked out at the Warsaw University 1937 under the guidance of p'rof. Dr C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz. Ed.: Arkady, 1937/5. Black �389 occurance range is very interesting for an ethnographer observing the occurance of other folk culture products. Very remarkable are here coincidences with the results of other musicologic folklore serchings too. Because kujawiak formes cover here a part of the country in which dances of mazurka rhytms are prevailing (kujawiak - mazurek - oberek). The ranges of occurance of the remaining dances of this group in Poland seem to apear quite interesting. Also maps of other aspects of dance folklore would be of a great eloquence here (e.g. dances of magic or ritual character). The above spoken examples represent some proofs of considering the dance folklore as a product of culture, as an equal factor of this culture in historically taken ethnographical frames. To obtain a full identification of particular dances their forms, variants etc .... an exact knowledge of particular variants movement forms is needed. Neither the changeable unsteady name of a dance, nor the accompaning it melody can be taken here into consideration as the only criterion of identification. They may complete only the knowledge about the dance the more so that many investigators quote the observations showing the influence of movement form on musical rhytmics formation of musical form rhytmics and musical repertory choice dependence on local taste and likings of country dancers. Therefore it would be rather difficult to omit the movement form of a dance as a base in all investigations concerning the folk dance in future. kujawiak IV. We limited the above considerations purposely to the problem of one Polish dance and in fact to only its essential movement form. It must be said however there is no doubt they concern the much wider problem namely the examination of dance folklore on the whole. Undoubtedly the general moment in investigations is the problem of uniform inquiry procedure method. The comparable materials only may provide some contribution into further and �391 390 wide apprehended dance folklore investigations. The dance as an object of culture cannot be torn out of cultural context during investigation. For seriously apprehended ethnographical investigations the record of even most beautiful movement form of a dance lacking any documentation cannot represent any serious value. However the most important thing is the knowledge of dance form which is complete only while the course of a dance is recorded on paper in a similar way as music by means of note writing. Only then the particular variants may be really compared one with the other. Nowadays it is impossible to speak about an objectively meant, scientific work on the folk dance subject without a possibility of making analysis of its most essential stuff - its movement aspect. Only the movement aspect may be a basic moment for those designs on condition that it will be uniformly recorded in graphic notation considering the continuity of movement flow, its three demensions and timing. Such a movement writing predisposed to these designs for sure is Labans Kinetography the more so that the structure of this writing enables putting the kinetograms under the note melody record. HRlOT B CBOI1X TPYiWX Ha3bIBaeMYI0 TOPYHCKI1M l\eHTpO:\L carnIe npoJJ;ecca JJ;a'-ll1 tP0PMbI B HaCTORll\eM: CTaTbe Onl1CbIBalOTCR HOBbie rpatpl1'-1eCKI1M: JJ;eHTp B TOPYHe pa3pa60TaJl JlI1CT 11 MeTO,l\ I1CCJIe,l\OBaHI1i1 O tPopMax rO,l.\a pa60TaeT ll.\aHClH B Ha 3T0i1 3THOrpl1tPM'ieCKOro rO,l.\apH TeppMTOpt'll1 OTpaCJII1, MY3eH 11 ony6Jll1KOBaJI nl1cl1 ero IIOJIbIl111 rpynna nOCTOIHIHO B TOPYHe. COBell\aHCb Pa60Ta 6blJTa C MaTepl1aJIbI. Bce 1960 OT,l1eJIermeM TaHJJ;a KOOP,l\I1HOBClHa11 6JIa- YHl1tPl1JJ;l1pOBaHl-IOMY MeTO,l.\y I1CCJIe,l\OBaHI1M MOlKHO 6blJIO '-Il1Tb CpaBHI1TeJlbHble C JlEO,l.\eM, Cnel\}laJII13I1pylO- Y'-laCTHl1KI1 3TOt'1 aK!.\HI1 nOJIynpl1:\1e- npI1BO,l.\I1T onl1TPY,l.\HOi-i:3a- O,l.\HOrO113 nOJIbCKI1X TaHl\eB TaTbl Ha npl1MeHeHl1lO cpaBHI1TeJTbHblM CTpaHe B tPOPMbl Ka'-leCTBe 3Toro rpatPl1'-1eCKI1 ,l.\epeBeHcKoi1 np0l13Be,l\eH pa. BceM pa3Hble MO:;KHO 6blJIO HI1H B BJIaro,qapR 3ane'-laTJIeTb Y,1\aJIOCb ·l'aHI~a. TaHJJ;a - BbIJIO ::lTC ,l\Be 3TOMY ~1eTO,qy 3a- CJIO)KHbIM npOllecc ,l\BI1)Ke- BepCI1I1, Ha6JllO,lIaeMoi-i: B KYHBI1I1. AHaJII1J MeCTHOM MaTepl1aJle, coopaHHOM ,l\OcTynHbIx B npOt'l3Be,l\el-II1M n03BOJIReT pacnpocTpaHeHI1R lim, Ha Jlpl1JlaraeMOM '-ITO nOKa3aHO B 3Toro "HUpO,l\HOrO" TaHl\a. TeTt'I'-IeCKI1M paMoH KOHe'IHblX po,!\a Kl1He'1'Orpac]:JHl1 aHaJIl13 1954-1960 r.r. BbIBo,l\ax <popMa yMOJI'IaTb 3JIeMeHTa B KoeM Teppl1TOpl111 IIOJIb- ynYCTI1Tb npl1 np0l13Be,qeHI1I1 ,)Toro ,qBI1)KeHI1R, 0iJ,HOBpe~1eHHO OCHOBHblM Kpl1Tepl1eM TaHl\OBaJlbHOrO CJly'-lae rl1no- BapbRHTa. CTpyKTypbI AHaJIl13 11,l\eH- TaHl\::l He ,l\BI1)KeHI1II, OCHOBHoro TaHJJ;a. CI1CTeMa JIaoaHa, TaK npe,l\onpe,l\eJleHHoi1 3anl1Cl1 KaK tPOJIbKJIOpOM, Ba)KHble 113MepeHl1H 11 pervrcTpl1pYR Boo6pa3vrTb 6bI He C nOJlHOM rpatPJ1'-1eCKOM npOTeKalOlilero MaTepl1aJla HeocnopvrMbIM TPY,l\OB Ha,l\ Y'-lvrTbIBaJlI1 ero MY3bIKOJlOrl1l1. RBJlReTCR B I1CCJIe,l\OBUHI1RY.Ha,!l HOTHOM 3anvrcblO cpaBHeHI1R OCHOBaHl111 nOJIHOM rpatPl1'-1eCKOM no B HenpepblBHOCTb Ka:lkeTCR ce6e KI1HeTorpatPl1R, 3a- ,l\BI1)KeHI1R: npO,l\OJl)KI1TeJlbHOCTb BpeMeHl1, COCTaBJIeHHble MaTepvraJlOM. KOTopble Ha3bIBaeMaR Cpe,l\CTBO 3anl1Cl1 3ane'-laTJleBaR tPaKTOpbl B03MO)KHOCTb np0113BeCTl1 B TpY,l\aX 'ITO O tPopMe ,qBl1)KeHI1R ,l\O:;KHa 6blTb Tl1qJl1Kal\1111 KaKOrO-HI16Y,l.\b MO)KeT HI1 '1'aHJJ;a Ha aBTO- yJlOBt'lTb KapTe. KOHCTaTl1pyeTcR, I1CCJIe,qOBaHI1i1 HeJIb3R 3an11CaHHoM. 3'1'oro TaK:;Ke 6blJI Pe3YJlb- MY3bIKOJlOrl1'-1eCKI1X I1CCJle,l\OBaHI1MnO,l\TBep)K,l\aIOT Ha6mo,l\eHlul AHaJIt'l3 TaK)Ke BonpocHbIi1 TaHl-\OBaJIbHOrO tPOJIbKJTOpa. npl1Mepa BbIRCHeHl1eM BO 3blKaJIbHbIM 3THO- c T<lHl\yeMbIM COBeprneHHO 6JIarOJJ;apR HI1H. KI1HeTOrpaMMbI, I1CCJle,l\OBaTeJlbCKl1e CHoc06bI, Ka'-!eCTBe '-ITO KYRBHK, np0l1CXO,l\Rll\I1t'1 U3 KYRBCKOM ,l.\epeBHI1 11 XyRBRK, xapaKTep, 113Y'-IeH111OHapO,l\l-IOro TaHJJ;a B IIoJlbIl1e. B onpe,!\eJIeHO, Ha B TPY,l\aX no aB'1'Op TaK TO:lKe tPopMaJIbHblM rO,l\HH HeJIb3H npl1MeHReMble olIa6aHCl, MMeHHO Tpl1 CO,1\eplKaHl1e P. "KyRBRKa". TaHi\OBaJIbHbIM KpaTKoe 3aTeM l1CCJIeJJ;OBalil1M, CBR3aHHblX ,l.\Bl1lKeHI1M 11 pacnpOCTpaHeHI1H nl1CI1 caMbIe KJiHETOrPAcf>JiH JIABAHA (3AIIJiCb )J;BJi2KEHJi.lf) Ji JiCCJIE)J;OBAHJiH no BOIIPOCY HAPO)J;Horo TAHIJ;A B IIOJIbllIE 3anl1Cb BBeJJ;eHHYIO 11 npOnaraH,1\l1pOBUHHYlO np0l13BeCTI1 Hal160JIee P. JIHHrE nOJTHYEO rpatPl1'-1eCKYEO KI1HeTorpatPl1lo, 3anaCH TaK, ,!IBI1:;KeHI1HC My- yTBep)K,l\eHvre, TaHl~eM, tPOpMbI ,l\BI1:lKe- MeJlO,l\vrM ,l\alO'!' '-ITO ce- J1MelOll\I1X Hay'-lHblM B aHaJll13e KaK MaTepl1aJla 3TO npaKTI1KyeTcR � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcaeb80f7418344cd7534c48063ce6ab.pdf 5ff740aa5ef90ac4699e0c7e11650f7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3730 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3504 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6; s.360-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek,Tomasz A.K. Reinfuss, Roman, Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A L B E R T F I E D L E R : DEUTSCHE VOLKSTRACHTEN. Wyd. Zentralhaus für Volkskunst, Lipsk 1954, str. 80, ilustr. barw. 30. Zainteresowanie strojem ludowym, k t ó r e po drugiej wojnie ś w i a t o w e j tak w y r a ź n i e zaznacza się w z m o ż o ­ ną a k c j ą w y d a w n i c z ą , posiada dwa aspekty: jeden naukowy, widoczny np. w czeskiej pracy D r a h o m i r y Stranskiej (Lidove kroje v Ceskoslovensku), s ł o w a c k i e j — S o ń i K o v a ć e w i ć o v e j (Ludowy odev v hornom Lipotove) czy w „ P o l s k i m atla­ sie s t r o j ó w l u d o w y c h " w y d a w a n y m przez Polskie Towarzystwo L u d o ­ znawcze, i drugi — praktyczny, ma­ j ą c y na celu zaspokojenie potrzeb coraz liczniejszych ludowych zespo­ łów amatorskich w y s t ę p u j ą c y c h na scenie w regionalnych ubiorach. T y p o w y m p r z y k ł a d e m tego rodzaju p u b l i k a c j i jest litewska praca M i kaliny G l e m ż a i t e ( L i e t u v i u t a u t i niai drabuziai), a t a k ż e liczne w y ­ dawnictwa albumowe i popularne w rodzaju znanego w Polsce a l b u ­ m u s t r o j ó w b u ł g a r s k i c h (Błgarski narodni noszi i szewici), r u m u ń s k i e j pracy T. Banateanu czy opraco­ wanego u nas przez J. Manugiewicza albumu z a t y t u ł o w a n e g o „ P o l ­ skie stroje ludowe". Wymieniona w n a g ł ó w k u praca Fiedlera należy r ó w n i e ż do drugiej kategorii publikacji. Wydana przez Centralny Dom Sztuki Ludowej NRD ma ona służyć jako popular­ ny p o d r ę c z n i k dla u ż y t k u zespołów amatorskich, w szczególności zaś tanecznych, k t ó r y c h w y s t ę p y do­ piero wtedy n a b i e r a j ą w ł a ś c i w e g o wyrazu, gdy w y k o n a w c y m a j ą na­ leżycie wykonane ludowe ubiory. Ten w ł a ś n i e cel ściśle praktyczny został przez autora zaraz na w s t ę ­ pie w y r a ź n i e p o k r e ś l o n y . Pisze on r ó w n i e ż o znaczeniu stroju jako w a r t o ś c i o w e g o dziedzictwa p r z e s z ł o ­ ści z a z n a c z a j ą c jednak, że wobec zmienionych w a r u n k ó w społecznych i gospodarczych jego dalsza egzy­ stencja związana jest wyłącznie z działalnością zespołów regional­ nych. W omawianej p u b l i k a c j i stroje zo­ stały podane w wyborze dokona­ nym z p u n k t u widzenia ich typowości i wartości estetycznych. W większości w y p a d k ó w oparto się na wzorach z p o ł o w y ubiegłego s t u ­ lecia u w z g l ę d n i a j ą c w materiale ilustracyjnym jedynie u b i ó r codzien­ ny czy ś w i ą t e c z n y , a p o m i j a j ą c strój obrzędowy. W osobnym rozdziale omawia au­ tor h i s t o r i ę s t r o j ó w ludowych w Niemczech w s k a z u j ą c na g ł ó w n e r y ­ sy rozwojowe i k r z y ż o w a n i e się w stroju r ó ż n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r o ­ wych p o c z ą w s z y od czasów ś r e d ­ niowiecza. W rozwoju s w y m ludo­ we ubiory niemieckie uległy daleko i d ą c e m u z r ó ż n i c o w a n i u regionalne­ m u ; np. t y l k o w o b r ę b i e T u r y n g i i jedna z badaczek znalazła aż 28 od­ mian s t r o j ó w ludowych. P r ó c z tego w ubiorze m i e s z k a ń c ó w wsi istnie­ ją znaczne r ó ż n i c e zależne od za­ możności, zawodu, stanu c y w i l n e ­ go, w i e k u w z g l ę d n i e sytuacji, w k t ó r e j strój się nosi. Szczególnie bo­ gate b y w a j ą zwykle stroje weselne. W X V I I I w . w Saksonii specjalne ustawy z a b r a n i a ł y c h ł o p o m u ż y w a ­ nia w stroju złota, srebra oraz jedwabiu. W połowie u b i e g ł e g o stu­ lecia w z w i ą z k u z rozwojem p r o ­ dukcji p r z e m y s ł o w e j ubiory ludo­ we zaczynają z a n i k a ć . Sprzyja temu r ó w n i e ż krzewienie się w ś r ó d spo­ ł e c z e ń s t w a idei liberalnych zmie­ r z a j ą c y c h do zacierania różnic sta­ nowych. W części szczegółowej omawianej t u pracy znajdujemy 26 b a r w n y c h plansz przedstawiających ubiory m ę s k i e i kobiece z r ó ż n y c h stron Niemiec oraz 4 plansze z detalami (czepce i haftowane w k ł a d y do gor­ setów). Każdą planszę objaśnia k r ó t k i tekst z a w i e r a j ą c y n i e z b ę d n e informacje — gdzie i kiedy przed­ stawiony na ilustracji strój b y ł no­ szony, podstawowe w i a d o m o ś c i o j e ­ go historii a wreszcie opis poszcze­ gólnych części s k ł a d o w y c h z poda­ niem m a t e r i a ł ó w , b a r w i ewentual­ nych ozdób. Plansze wykonane przez U r s u l ę Berger p o s i a d a j ą t ę zaletę, że wszy­ stkie potraktowane są pod w z g l ę d e m r y s u n k o w y m i malarskim dość jed­ nolicie a pod w z g l ę d e m etnograficz­ n y m — wiernie. Z p u n k t u widze­ nia estetycznego są raczej niecie­ kawe, co stanowi jeszcze jeden do­ w ó d , j a k trudno jest tego rodzaju zadanie r o z w i ą z a ć w sposób, k t ó r y obok w i e r n o ś c i etnograficznej za­ p e w n i a ł b y r ó w n i e ż odpowiedni po­ ziom artystyczny. W a r t o ś c i o w e u z u p e ł n i e n i e całości daje dosyć obszerny wykaz litera­ tury obejmujący zarówno prace ogólne, p o ś w i ę c o n e strojom ludo­ w y m (w rodzaju np. znanego dzieła Hottenrotha: Deutsche Volkstra­ chten), jak i te, w k t ó r y c h o m ó w i o ­ ne są ubiory ludowe jednego re­ gionu. Rss. TANCRED BANATEANU: PORTUL POPULAR DIN TARA OASULUI EDITURA DE STAT PENTRU L I T E R A T U R A SI ARTA. Bukareszt 1956. 20 str. tekstu, 40 ilustracji czarnobiałych, 3—barwne, 1 mapka. Tara Oasului (czyt. „ C a r a Uaszul i " ) to zapadły k ą t p ó ł n o c n o - z a c h o d ­ niej R u m u n i i u zbiegu granic ZSRR i Węgier, k t ó r y nawet na tle boga­ tej i dobrze na ogół zachowanej k u l t u r y ludowej tego k r a j u w y b i j a się swym konserwatyzmem. Do dnia dzisiejszego u t r z y m u j ą się t a m stare formy drewnianej architektury, d a w ­ ne zwyczaje pasterskie, p r y m i t y w n e typy n a r z ę d z i rolniczych i strój l u ­ dowy noszony powszechnie, z a r ó w ­ no w dzień powszedni, j a k i w święto. Ten w ł a ś n i e s t r ó j , oparty na materiałach samodziałowych, płót­ nie, suknie i w ł o c h a t e j tkaninie na­ śladującej w y g l ą d e m barani kożuch, zdobiony bogatymi haftami i ś w i e ­ c i d e ł k a m i , został w y b r a n y przez dy­ rektora b u k a r e s z t e ń s k i e g o muzeum sztuki ludowej Tancreda Banateanu jako temat do opracowania p i e r w ­ 360 szego zeszytu świeżo z a p o c z ą t k o w a ­ nego w y d a w n i c t w a objętego w s p ó l ­ ną n a z w ą „Caiete de arta populara" (Zeszyty o sztuce ludowej). S ą d z ą c z pierwszego zeszytu w y ­ dawnictwo to będzie m i a ł o raczej charakter popularny, b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą i nie zostanie p r z e c i ą ­ żone nadmiernie tekstem. W recen­ zowanej pracy ogranicza się autor do k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego, po k t ó r y m n a s t ę p u j e zwięzły opis s t o s u n k ó w gospodarczych i ogólna charakterystyka sztuki ludowej w Tara Oaslui. Opis s t r o j u m ę s k i e g o i kobiecego stanowi w y c z e r p u j ą c y komentarz naukowy do zamieszczo­ nego w w y d a w n i c t w i e materiału ilustracyjnego. M a t e r i a ł ten, na k t ó r y s k ł a d a j ą się zdjęcia c z a r n o - b i a ł e i kolorowe, jest dobrany w ten sposób, że daje nie tylko zasadniczy obraz stroju m ę s k i e g o i kobiecego, ale pozwala r ó w n i e ż z o r i e n t o w a ć się w r ó ż n i ­ cach z a c h o d z ą c y c h m i ę d z y ubiorem dzieci i dorosłych czy s t a r c ó w , r o bocznym, ś w i ą t e c z n y m lub noszonym w czasie specjalnych okoliczności, j . np. wesele. Praca Banateanu z a r ó w n o dzięki przejrzystemu opracowaniu tekstu, jak i celowemu doborowi m a t e r i a ł u ilustracyjnego stanowi wartościo­ w y przyczynek do poznania u b i o r ó w górali karpackich. P o w a ż n y m b r a ­ kiem, w y n i k a j ą c y m zresztą z popu­ larnego charakteru wydawnictwa, jest p o m i n i ę c i e r y s u n k ó w k r o j u , co utrudnia p e ł n e wykorzystanie p u ­ b l i k a c j i do celów naukowych. Rss. �F R I E D R I C H SIEBER: BUNTE MÖBEL DER OBERLAUSITZ. Akademie-Verlag, Berlin 1955, 58 str., 1 mapa, 22 ilustracje, w tym 5 kolorowych. W czasie, gdy u nas w y d a w n i c t w a z zakresu sztuki ludowej natrafia­ ją na coraz w i ę k s z e t r u d n o ś c i skut­ kiem niezrozumienia przez czynni­ k i miarodajne naukowego i propa­ gandowego znaczenia tego rodzaju publikacji, u naszych bliższych i dalszych s ą s i a d ó w prace na temat ludowej t w ó r c z o ś c i artystycznej są wydawane c h ę t n i e , w d u ż e j ilości i . . . w p i ę k n e j oprawie ilustracyjnej s t a n o w i ą c tzw. „ c h o d l i w y t o w a r " z a r ó w n o na r y n k u wewnętrznym, j a k i zagranicznym. Ostatnio k i l k a tego rodzaju p u b l i k c j i u k a z a ł o się na terenie Niemiec (zarówno Wschodnich, jak i Zachodnich), w ś r ó d nich praca Siebera p o ś w i ę ­ cona m a l o w a n y m meblom, szcze­ gólnie nas i n t e r e s u j ą c a , gdyż do­ tyczy t e r e n ó w b e z p o ś r e d n i o s ą s i a ­ d u j ą c y c h z D o l n y m Ś l ą s k i e m , gdzie — j a k w i e m y '•— malowane meble stanowią najcharakterystyczniejszy akcent wiejskiego w n ę t r z a . Tematem pracy jest grupa mebli malowanych, w y s t ę p u j ą c y c h na G ó r ­ nych Ł u ż y c a c h w z d ł u ż osi L u b i n (Lobau) — Ż y t a w a (Zittau), k t ó r e w formie i dekoracji w y k a z u j ą licz­ ne analogie w s k a z u j ą c e na ich p o ­ chodzenie z tego samego ośrodka meblarskiego. Na podstawie posia­ danych materiałów historycznych Sieber wyklucza jednak, aby o ś r o d ­ kiem t y m mogła b y ć k t ó r a ś z w y ­ mienionych w y ż e j miejscowości, w y ­ s u w a j ą c przypuszczenie, że b y ł a n i m wiejska osada H e r r n h u t założona w r. 1722 na terenie d ó b r hr. Z i n sendorfa przez tzw. „ b r a c i czeskich", u c h o d ź c ó w z M o r a w . Osadnicy ci prócz innych rzemiosł t r u d n i l i się r ó w n i e ż stolarstwem p o c z ą t k o w o i n ­ dywidualnie a od r. 1734 t a k ż e we wspólnymi warsztacie, w k t ó r y m zorganizowani b y l i nieżonaci „ b r a ­ cia". W 30 lat później warsztat s t a n o w i ł j u ż w a ż n y o ś r o d e k meblar­ ski p r o d u k u j ą c y dla w a r s t w za­ m o ż n y c h mahoniowe, fornirowane komody, b i u r k a i inne s p r z ę t y k o n ­ k u r u j ą c e z w y c i ę s k o z meblami za­ granicznymi sprowadzanymi np. z A n g l i i . Oprócz tego nie stronili jednak „ b r a c i a " od r o b ó t „pro­ stych", przez k t ó r e w e d ł u g Siebera r o z u m i e ć należy s t o l a r k ę b u d o w l a ­ ną a t a k ż e meble w rodzaju szaf, s k r z y ń , stołów itp. w y r a b i a n y c h dla o d b i o r c ó w wiejskich. W pracowni tej z a p o z n a w a ł a się r ó w n i e ż z t a j ­ n i k a m i rzemiosła stolarskiego m ł o ­ dzież z bliższej i dalszej okolicy, k t ó r a po u k o ń c z e n i u n a u k i p o w r a ­ cała do wsi rodzinnych p r a c u j ą c sa­ modzielnie na u ż y t e k m i e s z k a ń c ó w . Jak w y n i k a z dat umieszczonych na s p r z ę t a c h , z p o c z ą t k i e m X I X w. stolarze z H e r r n h u t zaprzestali już wyrobu malowanych mebli, a z po­ c z ą t k i e m X X w s p ó l n a pracownia uległa c a ł k o w i t e j l i k w i d a c j i . Moment, w k t ó r y m p o j a w i l i się na terenie Ł u ż y c morawscy stola­ rze, b y ł dla rozwoju ludowego m e ­ blarstwa szczególnie korzystny. W w i e k u X V I I I k w i t ł o na Ł u ż y c a c h uprawiane na w i e l k ą s k a l ę tkactwo domowe, k t ó r e z a p e w n i a ł o miesz­ k a ń c o m w s i dosyć znaczne dochody i p r z y c z y n i a ł o się (szczególnie we wsiach stanowiących własność miast) do r o z k w i t u gospodarki pie­ n i ę ż n e j . Wzrost zamożności c h ł o p ó w ł u ż y c k i c h w p ł y w a ł m . i n . na roz­ wój ludowej architektury, lepsze wyposażenie wnętrz, wzbogacenie stroju i t p . Najbogatsi, np. kupcy h a n d l u j ą c y p ł ó t n e m , zaopatrywali się w s p r z ę t y w y k o n y w a n e w miastach przez sto­ larzy cechowych; jako przykład w y m i e n i ć t u m o ż n a barokowe w swym kształcie szafy z ł a m a n y m i gzymsami u szczytu i ściętymi k r a ­ w ę d z i a m i pionowymi na przedzie. Dla ogółu c h ł o p ó w meble te b y ł y zbyt drogie, t y m c h ę t n i e j w i ę c za­ k u p y w a l i oni t a ń s z e , mniej w y ­ m y ś l n e ale r ó w n i e ż malowane łóż­ ka, skrzynie, szafy czy k o ł y s k i w y ­ rabiane przez herrnhuckich „ b r a c i " , k t ó r z y zaopatrywali Ł u ż y c z a n w swoje w y r o b y przez całe niemal stulecie. W starszych meblach p o s i a d a ł y one p r z e w a g ę e l e m e n t ó w kreskowych, graficznych, k t ó r y m towarzyszyły jednak r ó w n i e ż partie traktowane w sposób bardziej malarski. G ł ó w n e akcenty ornamentalne w y s t ę p o w a ł y na drzwiach, w postaci d w u w y ­ malowanych jeden nad d r u g i m me­ dalionów — o kształtach późnogotyckich — obramionych m o t y w a m i r o ś l i n n y m i , w k t ó r y c h ś r o d k u (cza­ sem na s u r o w y m drzewie) umiesz­ czano napis (nazwisko właściciela lub j a k i ś tekst o tematyce r e l i g i j ­ nej) i d a t ę . Bogata kwiecista orna­ mentyka z m o t y w a m i t u l i p a n ó w i a s t r ó w zdobiła pionowe i poziome deski lica o b r a m i a j ą c e d r z w i . W późniejszych szafach pojawia się tło m a r m u r k o w e (podobne j a k w meblach dolnośląskich) oraz jeszcze bogatsza dekoracja k w i a t o w a . W e d ł u g Siebera opisane t u szafy s t a n o w i ł y we w n ę t r z u ł u ż y c k i m na­ bytek nowy, przyniesiony i roz­ powszechniony dopiero przez m o ­ rawskich p r z y b y s z ó w . Inne s p r z ę t y , j . np. skrzynie, b y ł y j u ż wcześniej na tych teTenach pospolite, jedynie dekoracja ich zbliżona do tej, k t ó r a w y s t ę p u j e na szafach, została w p r o ­ W ś r ó d zgromadzonego przez a u ­ wadzona przez herrnhuckich sto­ tora m a t e r i a ł u znajduje się k i l k a larzy. datowanych o k a z ó w wykonanych w W z a k o ń c z e n i u swej pracy zasta­ pierwszych latach po p r z y b y c i u nawia się autor, w jakiej mierze „ b r a c i " do nowej siedziby (szafy opisywane przez niego meble są z r. 1726, 1729, skrzynia z r. 1730, w y t w o r a m i sztuki ludowej, skoro k o ł y s k a z r. 1734). Analiza orna­ wykonane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w mentu wskazuje, że meble te spo­ i to obcego pochodzenia. W toku rządzili r ó ż n i stolarze i to p r a w d o ­ r o z w a ż a ń dochodzi do wniosku, że podobnie nie p r a c u j ą c y w j e d n y m l u d o w o ś ć tych s p r z ę t ó w jest nie­ w s p ó l n y m warsztacie. w ą t p l i w a , co m o t y w u j e w sposób W opisie s p r z ę t ó w koncentruje n a s t ę p u j ą c y : tereny p ó ł n o c n y c h M o ­ autor swoją u w a g ę głównie na m a ­ raw, s k ą d przenieśli się w y c h o d ź c y , lowanych szafach, k t ó r e w materiale s t a n o w i ą wraz z G ó r n y m i Ł u ż y c a jego są najliczniej reprezentowane. m i zachodni i wschodni cypel z a s i ę ­ Forma ich, we wszystkich p r z y ­ gu śląskiego t e r y t o r i u m plemienne­ padkach jednakowa, n a w i ą z u j e do go. Osadnicy nie p r z y b y l i więc w tradycji meblarskich z czasów goty­ okolice zupełnie dla siebie obce. k u : szafy p o s i a d a j ą k s z t a ł t prosto­ Pierwsi z p r z y b y s z ó w t r u d n i ą c y się p a d ł o ś c i a n u , k t ó r e g o front w y p e ł ­ stolarstwem reprezentowali typ niają d r z w i jedno- l u b d w u s k r z y ­ wszystko u m i e j ą c y c h „ m a j s t e r k ó w " , dłowe. W przypadku pierwszym k t ó r z y z w i ą z a n i b y l i silnie z t r a ­ d r z w i ujęte są między dwie sze­ dycjami k u l t u r y ludowej. Dopiero rokie deski ściany licowej stano­ w dalszym rozwoju produkcja ich w i ą c e r ó w n o c z e ś n i e nogi szafy; w w a r s z t a t ó w poszła dwoma t o r a m i , d r u g i m — m i ę d z y s k r z y d ł a d r z w i z k t ó r y c h jeden p r o w a d z i ł k u me­ w p r a w i o n a jest trzecia deska r ó w ­ blom stylowym, drugi zaś s t a n o w i ł y nież dosyć szeroka, dzieląca ścianę meble dla w s i , o d p o w i a d a j ą c e g u ­ f r o n t o w ą pionowo na dwie połowy. stom w z b o g a c a j ą c y c h się na tkac­ G ó r n e i dolne z a m k n i ę c i e ściany l i ­ twie chłopów. Ci ostatni o d d z i a ł u j ą c cowej t w o r z ą w starszych szafach s w ą opinią na p r a c ę stolarzy stawali poziome listwy, w nowszych zaś się niejako w s p ó ł t w ó r c a m i ich dzieł, część górną podkreśla w y d a t n y dzięki czemu w y r o b y pochodzenia gzyms. rzemieślniczego z m i e n i a ł y się w w y ­ t w o r y sztuki ludowej, co znajdo­ Odległe, ś r e d n i o w i e c z n e tradycje w a ł o r ó w n i e ż w y r a z w zakresie p o s i a d a ć ma r ó w n i e ż szata k o l o r y ­ formy (przesada w zdobnictwie, geostyczna, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się b a r ­ metryzowanie, upraszczanie etc). w y : czerwona, zielona, czarna i b i a ­ Malowane meble łużyckie oscylując ła. Do malowania u ż y w a n o spoiwa między gotykiem (konstrukcja) a r o ­ pokostowego m i e s z a j ą c je z zieloną kokiem (polichromia) n a b r a ł y swego ziemią, o c h r ą , sadzą z drzewa l i ­ w ł a s n e g o indywidualnego w y r a z u powego; czerwony kolor uzyskiwano plastycznego z a t r a c a j ą c cechy w ł a ś ­ z k r w i w o ł u . Po wierzchu m a l a t u r y ciwe stylowym meblom w a r s t w zapokryte b y ł y w a r s t e w k ą wosku. 361 �m o ż n y c h . W swej obecnej postaci stoją one poza f o r m a m i znanymi ze s t y l ó w historycznych, co z p u n k t u widzenia historii sztuki k w a l i f i k u j e je do w y t w o r ó w sztuki ludowej, W a ż n y m argumentem p r z e m a w i a j ą cym za l u d o w o ś c i ą omawianych meb l i jest w e d ł u g Siebera ich zgodność z wymaganiami środowiska znajdującego się na określonym stopniu rozwoju. I ta w ł a ś n i e w e w n ę t r z n a zgodność jest w e d ł u g niego n a j w a ż n i e j s z y m w a r u n k i e m , aby dzieło p r o d u k c j i rzemieślniczej mo- gło zostać uznane za dzieło sztuki ludowej. Praca Siebera jest n i e w ą t p l i w i e pozycją c i e k a w ą i w a r t o ś c i o w ą zarazem. P o m i n ą w s z y to, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e go w a ż n e g o dla b a d a ń nad meblarstwem śląskim, stanowi ona interesujący p r z y k ł a d u m i e j ę t n e g o operowania ź r ó d ł o w y m m a t e r i a ł e m historycznym, d z i ę k i czemu u d a ł o się a u t o r o w i w sposób niezwykle przek o n y w a j ą c y p r z e d s t a w i ć społeczne i gospodarcze tło, na k t ó r y m roz- w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a p r o dukcja herrnhuckich w a r s z t a t ó w , Zewnętrznie książka prezentuje się bardzo dobrze. Skromna bezpretensjonalna obwoluta, tekst i ilustracje siatkowe drukowane na k r e d o w y m papierze, offsetowe w k ł a d k i barwne (wykonane bez zarzutu) — s k ł a d a j ą się na całość ś w i a d c z ą c ą o wydawniczej kulturze, k t ó r e j brak tak często odbija się w sposób ujemny na analogicznych w y d a w nictwach naszych, Rss. P. J . MAKUSZENKO, Z. A. PETROWA: NARODNAJA ARCHITEKTURA ZAKARPATIA. Kijów 1956. Wyd. Akademii Architektury Ukr. S.S.R. Tekstu 55 str., ilustr. w tekście 57, poza tekstem 109. Jest to w y d a w n i c t w o o charakterze przede wszystkim ilustracyjnym, p o m y ś l a n e jako album o b r a z u j ą c y bogactwo ludowej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U k r a i n y do u ż y t k u arc h i t e k t ó w , budowniczych i szerokich sfer m i ł o ś n i k ó w ludowej sztuki. Szczupła stosunkowo część opisowa zaczyna się od k r ó t k i e g o w s t ę p u historycznego i n f o r m u j ą c e g o o dziejach U k r a i n y Zakarpackiej pod panowaniem w ę g i e r s k i m w okresie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej w ramach konstytucyjnej monarchii a u s t r o - w ę g i e r s k i e j a nas t ę p n i e r e p u b l i k i czechosłowackiej, Po k r ó t k i m epizodzie p o w t ó r n y c h r z ą d ó w w ę g i e r s k i c h w latach 1939— 1944 n a s t ę p u j e zjednoczenie Zakarpacia z r e s z t ą ziem u k r a i ń s k i c h w o b r ę b i e USSR, w z w i ą z k u z czym zachodzą doniosłe zmiany z a r ó w n o natury gospodarczej, j a k i k u l t u ralnej. Z i n i c j a t y w y w ł a d z zostaje roztoczona opieka nad b o g a t ą i wszechstronnie r o z w i n i ę t ą sztuką ludową. P r z e c h o d z ą c do części szczegółowej o m a w i a j ą autorzy na w s t ę p i e formy zasadnicze, k t ó r e na wysokogórskich obszarach (okręgi: w i e l i k o berezniański, meżgorski, wołoweck i i p ó ł n o c n a część rachowskiego) są jednodworcze, podczas gdy na żyźniejszych ziemiach p o d g ó r z a posiadają zwarty kszałt ulicówek. W rejonach w y s o k o g ó r s k i c h w okolicy Jasiny plan zagrody ma formę z a m k n i ę t e g o czworoboku (huculska „grażda"), na terenach zaś p o ł o ż o nych na z a c h ó d i p o ł u d n i e od wsi huculskich zagrody dzielą się na część m i e s z k a l n ą i oddzielnie s t o j ą ce pomieszczenia gospodarskie. B u d y n k i mieszkalne p o s i a d a j ą b ą d ź rozplanowanie symetryczne d w u i z bowe z sienią w p o ś r o d k u , b ą d ź izbę u m i e s z c z o n ą centralnie m i ę d z y sienią i k o m o r ą z a o p a t r z o n ą w wejście w i o d ą c e od pola. Na terenach Werchowiny (obszar g ó r s k i s ą s i a d u j ą c y od zachodu z z a k a r p a c k ą częścią Huculszczyzny) p r z e w a ż a ł y domy o jednej izbie mieszkalnej, bardzo często k u r n e lub p ó ł k u r n e .Jedynie najbogatsi posiadali c h a ł u p y z d w i e ma izbami rozdzielonymi sienią i dwiema komorami przy k a ż d y m szczycie po jednej. U uboższych 362 z d a r z a ł y się w y p a d k i , że pomieszczenia gospodarcze przybudowywano do b u d y n k u mieszkalnego. Czasem, gdy w a r u n k i terenowe w y m a g a ł y dla w y r ó w n a n i a poziomu wysokiej podbudowy, stajnie umieszczano pod częścią m i e s z k a l n ą , skutkiem czego budynek s t a w a ł się częściowo p i ę trowym. Stosunkowo obszernie o m ó w i o n a jest w recenzowanej pracy architektura sakralna, k t ó r a na U k r a i n i e Zakarpackiej w y s t ę p u j e w formie dość silnie z r ó ż n i c o w a n e j . Na terenie Huculszczyzny spotykamy cerk w i e o planie k r z y ż o w y m , poza t y m r e g u ł ą jest u k ł a d t r ó j c z ł o n o w y , w ramach k t ó r e g o w y t w o r z y ł y się r ó ż ne t y p y lokalne. Na Werchowinie (okręg w i e l i k o b e r e z n i a ń s k i ) w y s t ę p u j ą cerkwie o n a j w y ż e j wyniesionej części ś r o d k o w e j z oddzielnie stojącą d z w o n n i c ą . Na terenach bardziej zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a chodnich wieża wybudowana nad b a b i ń c e m łączy się w j e d n ą całość z b u d y n k i e m c e r k i e w n y m stwarzaj ą c s y w e t k ę a n a l o g i c z n ą j a k w cerkwiach ł e m k o w s k i c h w y s t ę p u j ą c y c h u nas w powiatach s ą d e c k i m i gorl i c k i m . Dla p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h o b s z a r ó w U k r a i n y Zakarpackiej (ok r ę g Kuszt i in.) charakterystyczne są cerkwie nakryte w y s o k i m d w u spadowym dachem z w i e ż ą w z n o szącą się nad b a b i ń c e m , z a o p a t r z o n ą w wysokie, s m u k ł e iglicowe zakonczenie niekiedy w y s t ę p u j ą c e w t o warzystwie czterech wieżyczek u mieszczonych po rogach u nasady iglicy. Po o m ó w i e n i u podstawowych form architektonicznych p r z e c h o d z ą autorzy do zagadnienia konstrukcji oraz do scharakteryzowania niezwykle bogatego na terenie Zakarpackiej U k r a i n y detalu architektonicznego, na k t ó r y s k ł a d a j ą się profilowane w ę g ł o w a n i a c e r k w i , podcienia wsparte na rzeźbionych słupach, stojące przed c h a ł u p a m i i przedsionkami cerkwi, dekoracyjnie szalowane szczyty, oryginalnie kształtowane obramienia o t w o r ó w okiennych i bogata snycerka w y s t ę p u j ą c a na otokach d r z w i i s o s r ę b a c h . W z a k o ń c z e n i u p o d k r e ś l a j ą autorzy d u ż e w a r t o ś c i artystyczne l u d o wej a r c h i t e k t u r y Zakarpackiej U - krainy. B u d o w n i c t w o to, p o m i n ą w szy drobne naleciałości obce — w ę gierskie, niemieckie czy czeskie — z a c h o w a ł o swój ludowy i narodowy charakter i p o w i ą z a n e jest licznymi więzami z budownictwem ludowym innych ziem U k r a i n y , B i a ł o r u s i ' i Rosji. Z n a j o m o ś ć tradycyjnego b u downictwa Zakarpacia jest potrzebna dla a r c h i t e k t ó w , k t ó r z y p l a n u j ą c w s p ó ł c z e s n e b u d o w n i c t w o wiejskie p o w i n n i u w z g l ę d n i a ć lokalne potrzeby i w a r t o ś c i ; przy o ż y w i o n y m r u chu b u d o w l a n y m na tych terenach' istnieją szerokie możliwości w y k o rzystywania rodzimych f o r m w b u downictwie socjalistycznym, Na b o g a t ą szatę i l u s t r a c y j n ą oma-. wianej t u k s i ą ż k i s k ł a d a j ą się liczne i bardzo dobre r y s u n k i techniczne zawarte w tekście oraz fotografie reprodukowane na k r e d o w y m papierze. M a t e r i a ł fotograficzny daje x szeroki p r z e g l ą d z a g a d n i e ń poczyn a j ą ć od krajobrazu i f o r m osadniczych poprzez wszystkie w a ż n i e j s z e t y p y architektury świeckiej i sakralnej, łącznie z obficie u w z g l ę d n i a n y m detalem, Dla czytelnika polskiego recenzowana praca jest l e k t u r ą p o d w ó j n i e i n t e r e s u j ą c ą : po pierwsze dlatego, że dostarcza sporo m a t e r i a ł u por ó w n a w c z e g o w zakresie i n t e r e s u j ą cych nas tak ż y w o z a g a d n i e ń karpackich, po w t ó r e — g d y ż pozwala z o r i e n t o w a ć się, j a k i jest na terenie Z w i ą z k u Radzieckiego stosunek do ludowej k u l t u r y , a w szczególności do z a b y t k ó w drewnianej a r c h i t e k t u ry. Na p r z y k ł a d z i e tej k s i ą ż k i w y s t ę p u j e z całą j a s k r a w o ś c i ą , j a k powierzchownie traktowane jest u nas h a s ł o korzystania z w z o r ó w radzieckich. W czasie gdy U k r a i ń s k a A k a demia Nauk p r z y g o t o w y w a ł a do d r u k u p r a c ę o ludowej architekturze, w k t ó r e j przeszło 50Vo tekstu i i l u stracji p o ś w i ę c o n e jest b u d o w n i c t w u sakralnemu, v. nas na znacznych terenach Karpat od Popradu po S a r r ' analogiczna architektura niszczeje l u b już zniszczała, pozbawiona opieki z powodu ciasnoty u m y s ł o w e j lokalnych b i u r o k r a t ó w , k t ó r z y nie umieli oddzielić pojęcia zabytku k u l t u r y od obiektu k u l t u religijnego, Rss. �Z H I S T O R Y C Z N E G O A R C H I W U M DOMY MIESZCZAŃSKIE Z KAMIONKI, POW. LUBARTÓW (I p o ł o w a X I X w.) W z w i ą z k u z procesem hr. Jana Zamojskiego z mieszczanami z K a m i o n k i o zaległe czynsze zostało w r o k u 1828 k i l k u mieszczan zlicytowanych. A k t a komornika s ą d o w e go Walentego D ą b r o w s k i e g o zachow a ł y się w A r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Kamionce. I . Dom Stanisława L u s i a w s k i e g o, d ł u ż n i k a z a l e g a j ą cego 155 zł 26 gr na rzecz h r a biego, posiadacza jednego t y l k o • d o m u oraz ogrodu, p ó l i łąk. „Dom p r z y ulicy Stary Rynek zwanej w Kamionce pod nr 15 p o ł o żony z drzewa r ż n i ę t e g o od lat 14 budowany z sieni izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na sztagach s t a w i o n y m nad dachem m u r o w a n y m opatrzony — do k t ó r e g o dom u od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i proste na biegunie z tarcic robione. Z sieni zaś do izby prosto idąc d r z w i stare z tarcic robione na zawiasach żelaznych i hakach z k l a m k ą i k ó ł k i e m ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie ma. P u ł a p z tarcic na belkach i siostrzanie u k ł a d a n y . Okna mierne dwa, w k t ó r y c h 6 szybek szklanych strzaskanych a reszta całe bez okiennic. Piec o g r z e w a j ą c y t a k ż e chlebowy i k o m i n z k a p ą z cegły murowane. W izbie jest szafka na garnki ze trzema p ó ł k a m i w górze s t o j ą c e m i do ściany przybita. Z tej izby do k o m o r y d r z w i z tarcic zrobione na zawiasach i hakach ż e l a z nych z haczykiem t a k i m ż e . W tej I I . D o m B a r t ł o m i e j a S z n u r a ckiego: „ D o m p r z y R y n k u miasta K a m i o n k i pod n r e m 15tym położony, bardzo dawno budowany, stary, k t ó rego przyciesi i ściany pogniłe, dziurawe, w a l ą c e s i ę . K o m i n na sztagach do upadku nachylony, tak d a lece, iż ognia nawet a n i na kominie kuchennym, ani w piecu p a l i ć jest rzecz niebezpieczna dla całego m i a sta. Dach s ł o m ą dawno bardzo p o szywany, zgniły upada, przez co p u ł a p i ściany pogniły. Podatki p u bliczne i skarbu miejscowego zalegają. Do k t ó r e g o domu, od r y n k u w c h o d z ą c , u sieni d r z w i obszerne do w y j a z d u zdatne, na biegunie, stare, bez ż a d n e g o żelaza. Z a ś z sien i do izby po lewej r ę c e idąc, d r z w i t a k ż e stare na zawiasach i hakach żelaznych mniejsze z k l a m k ą zep s u t ą i haczykiem żelaznym. W izbie podłogi nie masz. P u ł a p na belkach i siostrzanie z tarcic u k ł a d a n y . Z przyczyny dachu dziurawego zgniły, Piec do ogrzewania t a k ż e chlebowy i k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły murowane. Okno z drobnych szybek szklannych w części trzeciej potłuczonych pojedyncze. Przy piecu ł a w k i przybite. T a k ż e przy ś c i a n a c h s ą dwie ł a w y . Z izby do komory d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W komorze p o d ł o g i nie ma. P u ł a p n a d g n i ł y z drzewa starego u k ł a d a n y , Z tej k o m o r y jest w y c h ó d na o g r ó dek, d r z w i a m i p r o s t y m i na biegunie opatrzony. si, w ziemię wlazły. D o m się na bok pochyla. S k ł a d a się z izby, k o m o r y i sieni z chlewem. B y ł dawno z drzewa r ż n i ę t e g o budowany. Od ulicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i stare prostej roboty na zawiasach i hakach ż e l a z n y c h z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W tej izbie p o d ł o g i nie masz. P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y , p o d o b n i e ż w k o morze. Piec o g r z e w a j ą c y i piec chlebowy, oraz k o m i n kuchenny z k a p ą z cegły surowej dawno m u r o w a n y — stare, znacznie zepsute reperacji p o t r z e b u j ą c e . Okno t y l k o jedno na ulicę, obszerne, o k i e n n i c ą się zasuw a j ą c e , z drobnych szybek szklannych robione, dziurawe, d e s z c z u ł k a m i w części p o z a k ł a d a n e , reperacji lub nowego przerobienia potrzebujące. Przy ścianie przybite są p ó ł k i na garnki, stare, popsute, z p i ę c i u deseczek s k ł a d a j ą c e s i ę . Z tej izby do komory d r z w i t a k ż e stare, p^-oste, na zawiasach i hakiem ż e l a z n y m z w r z e c i ą ż e m i skoblem do zam y k a n i a . Dach s ł o m ą poszyty stary, reperacji p o t r z e b u j ą c y . K o m i n nad dach wywiedziony na sztagach, s ł o m ą z gliną pleciony. W t y m domu sam gospodarz z żoną i dziećmi mieszka. Ten dom stoi m i ę d z y m i e dzarni z jednej strony star. Herszka Abramowicza, a z drugiej strony J ę d r z e j a S k r z y p c z y ń s k i e g o . Stodoły nie ma i w i ę c e j z a b u d o w a ń . " (Uwaga: Leonard D u d z i ń s k i , j a k w y n i k a z dalszych Ukt, b y ł c z ł o w i e k i e m stosunkowo z a m o ż n y m , posia- komorze podłogi nie masz i okna. P u ł a p takiż j a k i w izbie u k ł a d a n y , Z tejże komory jest w y c h ó d na ogródek d r z w i a m i prostemi na b i e gunie i z a s u w ą d r e w n i a n ą opatrzony. L e ż y ten dom m i ę d z y miedzami od wschodu słońca p r z y placu Franciszka K u b i k a . Z drugiej od zachodu starozakonnego J u d k i Berkowicza. Stodoły ani o b ó r o d r ę b nych nie ma, t y l k o chlewek m a ł y przy t y m ż e domu p r z y t k n i ę t y . Z a ś ogrody, pola i ł ą k i do tego domu dopiero zajętego i opisanego należące na s a t y s f a k c j ę zaległego czynszu w y ż e j w y r a ż o n e g o zaległego po dzień świętego czyli po d z i e ń 23 k w i e t n i a 1821 r o k u w ilości z ł o tych 130 groszy 1 dudzież k o s z t ó w prawnych." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. Secundo. Stodoła za stawem w ulicy pierwszej bardzo dawno b u dowana, przez p o ł o w ę w w ę g ł y , a przez pół w słupy, długości s ą ż n i 8, a szerokości sążni 5 w sobie mająca. Ze starości w m i e s i ą c u marcu r.b. przez w i a t r z dachu ogołocona została, tak dalece, ani i n t r a t y czynić nie może, ani zboża w n i e j s k ł a d a ć bez reparacji p o przedzonej i łożenia ekspensy nie jest rzeczą p o d o b n ą , p o n i e w a ż same tylko ś c i a n y stoją, gdzie się znajdują, klepisko, podszopie, z o b ó r k ą razem i zapole." A k t s p o r z ą d z o n o 2 czerwca 1828 r. d a j ą c y m dość z n a c z n ą ilość zagospodarowanego pola.). A k t s p o r z ą d z o n o 7 czerwca 1828r. I V . Dom P a w ł a P u l i ń s k i e g o : „Dom pod nrem 1 p o r z ą d k o w y m , a pod nrem 162 p o d ł u g inwentarza, przy ulicy Grobelnej od lat 9 z drzewa r ó ż n e g o budowany, z sieni, izby i komory s k ł a d a j ą c y się. K o m i n na sztagach, s ł o m ą z gliną w y p l a tany. Do k t ó r e g o d o m u w c h o d z ą c od ulicy s ą d r z w i stare na biegunie, Z a ś z sieni do izby d r z w i t a k ż e stare na biegunie z tarcic z k a b ł ą c z kiem ż e l a z n y m . Ta izba bez podłogi, P u ł a p z tarcic. Piec g r z e j ą c y , chleI I I . Dom Leonarda D u d z i ń - bowy piec i k o m i n kuchenny z k a s k i e g o: pą, stare z cegły murowane. Okno „ D o m ten stary obszerny, k t ó r e g o z szybek drobnych szklannych, 9 caściany, z powodu zgniłych przycie- łych, a z reszty w y b i t y c h s k ł a d a 2fi3 �jące się. Z izby do k o m o r y d r z w i stare na biegunie bez żelaza. W tej komorze podłogi nie ma. P u ł a p t y l ­ ko część u k ł a d a n a . Z tej komory jest w y c h ó d na ogród d r z w i a m i p r o stemi opatrzony. Ten dom leży m i ę d z y miedzami od p o ł u d n i a pa­ stwiska miejskiego, a od północy Andrzeja S k r z y p c z y ń s k i e g o . Secundo. Stodoła bardzo stara z drzewa różnego w w ę g ł y dawno budowana. Przyciesi w części i s ł u ­ py w części w y g n i ł y . Dach na d w ó c h sochach wsparty bardzo stary, s ł o ­ m ą poszyty, dziurawy, w a l ą c y się t y l k o popodpierany. Jedno zapole na zboże a w d r u g i m zapolu k o m ó r k a i obórka. Klepisko jedno. D r z w i na p r z e s t r z a ł dwoje, stare i popsute. Dłużnik Paweł Puliński oświad­ czył, iż takowej należności nie jest w stanie ani w y p ł a c i ć ani odrobić. Oprócz tego oświadczył, iż ż a d n e g o b y d ł a czyli inwentarza do g r u n t u p r z y w i ą z a n e g o nie ma. T a k ż e i to powiedział, że pola przez siebie p o ­ siadanego i o g r o d ó w ani na z i m ę ani na w i o s n ę teraźniejszością nie siał, a t a k o w ą n i e r u c h o m o ś ć pod zajęcie poddaje." p u ł a p z r ó ż n e g o drzewa starego u k ł a d a n y . Dach nad tern domem s ł o ­ m ą poszyty jeszcze stary. Secundo. Stodoła od ulicy Ś r e d ­ niej, stara od lat 23. W części w i ę k ­ szej z drzewa tartego, a w części mniejszej z drzewa dartego. Z jed;nej strony w węgły, a z drugie] w s ł u p y budowana. Szerokości sążni 5 i pół, a długości sążni 8 i łokieć. Do k t ó r e j od ulicy w c h o d z ą c jest furtka d r z w i a m i prostemi na bie­ gunie, z jednem t y l k o k ó ł k i e m ż e ­ laznym opatrzona. D r z w i u tej sto­ doły na p r z e s t r z a ł dwoje. Jedne stare od ulicy ale całe jeszcze po­ służyć m o g ą . Z a ś drugie od ogroda bardzo popsute. Ś c i a n a jedna w c z ę ­ ści w ziemię w l a z ł a i dziurawa. W tej stodole klepisko obszerne. Spichlerzyk do chowania z podłogą i p u ł a p e m . D r z w i do tego spichlerzyka dobre na biegunie z z a s u w ą d r e w n i a n ą . Zapole jedno z o b o r ą p r z e g r o d z o n ą , nad k t ó r ą o b o r ą jest rusztowanie z o b l a k ó w i r ó ż n e g o drzewa dartego. P o d o b n i e ż nad k l e ­ piskiem część rusztowania w i ę k s z a z drzewa dartego. Dach s ł o m ą po­ szyty, dziurawy, w części się w a l i i pochyla. Popodpierany. P ł o t u p r z ę ­ sła d w a z o b l a k ó w i żerdzi starych od ulicy stawianego." (Jak z dalszych akt w y n i k a , b y ł to gospodarz zamożny, część pola w y d z i e r ż a w i ł , a część od 20 lat le­ (Z dalszego ciągu w y n i k a , że b y ł żała ugorem.) •to gospodarz z a m o ż n y , zalegał w p ł a c e n i u czynszu w sumie 171 zł A k t s p o r z ą d z o n o 11 czerwca 1828 r. 16 gr, p r z y b y ł e m u k o m o r n i k o w i oś w i a d c z y ł „Iż takowej zaległej na­ leżności ani teraz, a n i potem nie V. D o m Tomasza W a d o w ­ jest w stanie z a p ł a c e n i a . Dlatego s k i e g o : nieruchomy m a j ą t e k pod zajęcie poddaje.") „ D o m przy ulicy N o w y Rynek, A k t s p o r z ą d z o n o 13 czerwca 1828 r. pod n r e m p o r z ą d k c w y m 107 a pod nrem inwentarza 107 sytuowany. Z V I . D o m Magdaleny Furtak', drzewa tartego w węgły r o k u 1820 w d o w y po z m a r ł y m A n t o n i m . budowany, z sieni, izby i komory „ D o m bardzo stary z różnego s k ł a d a j ą c y się. K o m i n e m na szta­ gach, słomą z gliną m i e s z a n ą sta­ drzewa w w ę g ł y budowany, pod wianym, nad dach wywiedzionym, dachem s ł c m ą poszytym, z sieni, opatrzony. L e ż y między miedzami, izby i k o m ó r k i w sieni s k ł a d a j ą c y z jednej strony od p o ł u d n i a B a r t ­ się. Pod nrem b i e ż ą c y m 110, z a ś łomieja Gregulczyka a z drugiej pod nrem i n w e n t a r z o w y m 68 przy strony Jacka Adamczyka od p ó ł n o ­ ulicy N o w y Rynek. Do k t ó r e g o od cy. Do k t ó r e g o z sieni w c h o d z ą c uiicy do sieni w c h o d z ą c d r z w i p r o ­ d r z w i proste na biegunie z j e d n y m ste na biegunie z a s u w k ą d r e w n i a n ą Z sieni do izby k ó ł k i e m ż e l a z n y m . Z a ś z sieni do z a m y k a j ą c e się. izby, po prawej r ę c e d r z w i lepsze d r z w i lepsze na zawiasach i hakach na biegunie z k l a m k ą i haczykiem żelaznych z w r z e c i ą ż e m i haczykiem ż e l a z n y m do zamykania. W izbie z k a b ł ą c z k i e m ż e l a z n e m i do zamy­ podłogi nie masz. Okna dwa. Jedno kania. W izbie podłogi nie ma. P u ­ bardzo stare popsute a drugie od ł a p z r ó ż n e g o drzewa na b e l k u j e d ­ ogroda cokolwiek lepsze. Obydwa nem i siostrzanie u k ł a d a n y stary. z drobnych szybek szklannych r o ­ Nad sienią p u ł a p z dartego drzewa, bione. P u ł a p na belkach i siostrza­ cienkiego u k ł a d a n y . W izbie piec nie z tarcic u k ł a d a n y . Piec do o g r z e w a j ą c y , k o m i n kuchenny i piec ogrzewania z k a f l i zielonych na chlebowy z cegły murowane, stare. podmurowaniu z cegły stawiony. Z a ś Okno m a ł e jedno, w k t ó r y m jedna piec chlebowy i k o m i n kuchenny t y l k o szybka cała, a w części w i ę k ­ z k a p ą z cegły murowane. W k o ­ szej p o t ł u c z o n e . K o m i n na sztagach, minie jest blacha żelazna. Przy na dach wywiedziony słomą z gliną piecu ł a w k i przybite. Szafka popsu­ pleciony a nad dachem cegłą nadta na g a r n k i , do ściany przybita. murowany. Dach stary słomą p o ­ Z izby do k o m o r y d r z w i z tarcic szyty w części dziurawy. Stoi ten grubych na biegunie z haczykiem domek na c a ł y m placu. i kółeczkiem żelaznemi. W tej k o ­ Secundo. Stodoła m a ł a , stara, o morze podłoga i p u ł a p z różnego drzewa robione, dziurawe. Z tejże j e d n y m zapolu i klepisku pod da­ komory jest wychód na ogród chem słomą poszytym, jeszcze ca­ drzwiami prostemi, z z a s u w ą d r e w ­ łym, z drzewa r ó ż n e g o z jednej n i a n ą opatrzony. Nad sienią jest strony w w ę g ł y a z drugiej w s ł u p y budowana. Długości sążni 3, a sze­ 364 rokości sążni 5 m a j ą c a . W r o t a p o ­ d w ó j n e na p r z e s t r z a ł , stare, do k t ó ­ rej wchodzi się f u r t k ą m a ł ą . Przy jednych w r o t a c h jest w r z e c i ą ż cien­ k i , żelazny z z a t y c z k ą żelazną przy t y m . Przy stodole dotyka się chlew na b y d ł o . Stary z różnego drzewa, w słupy budowany m a ł y . Przy tejże stodole są dwa brogi z daszkami słomianymi." (Z dalszego ciągu wynika, że w d o ­ wa b y ł a uboga, p o s i a d a ł a niewiele pola i o g r o d ó w , zalegała z o p ł a t ą czynszu od 26 lat. W y s o k o ś ć zaleg­ łości w y n i o s ł a w dniu opisania 12 czerwca 1828 r. — 248 zł 12 gr. Przy czym o ś w i a d c z y ł a , że gotowa jest zapłacić l u b odrobić na rzecz d w o r u całą zaległość, lecz teraz „od lat czterech, b ę d ą c słabą nie jest w sposobie, ani w y p ł a c e n i a a n i od­ robienia".) V I I . Dom Katarzyny W i e r z c h o ń k i , w d o w y po zmar­ ł y m Jakubie Wierzchoniu po­ zostałej. „ D o m pod n r e m 173 przy ulicy Kościelnej położony, z drzewa r ż n i ę ­ tego dawno budowany, stary, p o ­ chylony, popodpierany, d u ż y w zie­ m i ę w l a z ł y pod dachem słomą po­ szytym, bardzo starym, d z i u r a w y m . K o m i n na sztagach s ł o m ą z gliną wyplatany nad dach wywiedziony, stary, dziurawy. D o m ten ż sieni, izby i k o m o r y s k ł a d a j ą c y się. Do k t ó r e g o od ulicy do sieni w c h o d z ą c są d r z w i obszerne do zajazdu zdat­ ne, stare, z tarcic na biegunie r o ­ bione bez żelaza. Z sieni zaś po prawej r ę c e do izby i d ą c d r z w i sta­ re na zawiasach i hakach żelaznych z k l a m k ą z e p s u t ą i haczykiem ż e ­ laznym. W izbie była podłoga przed­ tem, a teraz znajduje się w y g n i ł a . P u ł a p z tarcic u k ł a d a n y . Okno j e d ­ no w m a ł e j części t y l k o z drobnych szybek 6. Z a ś w części w i ę k s z e j p o w y t ł u k a n e i d e s z c z u ł k a m i poza­ k ł a d a n e . Piec z k a f l i zielonych sta­ r y stawiany. K o m i n kuchenny z k a ­ p ą i piec chlebowy z cegły m u r o ­ wane, t a k ż e reperacji p o t r z e b u j ą c e . P ó ł k i na g a r n k i 5 do ściany przy­ bite. Z tej izby do komory drzwi proste stare na zawiasach i hakach żelaznych z w r z e c i ą ż e m i skoblem ż e l a z n e m i do zamykania. W tej k o ­ morze k a w a ł k i t y l k o p o d ł o g i w y gniłej znajduje się. Z tej komory jest w y c h ó d na p o d w ó r k o drzwiami prostymi na biegunie opatrzony. Secundo. Stodoła za stawem stara w w ę g ł y budowana. Dach pod s ł o ­ m ą stary, stodoła ta ma w sobie dwa zapola z klepiskiem, do k t ó r e j wrota na p r z e s t r z a ł , stare reperacji p o t r z e b u j ą c e . W tejże stodole znaj­ duje się poszopie, a w t y m poszopiu jest o b ó r k a , k o m ó r k a i spichlerzyk na chowanie zboża." (Jak z dalszych akt wynika, go­ spodyni b y ł a zamożna, a zaległości czynszowe w y n o s i ł y 415 zł 23 gr.) A k t s p o r z ą d z o n o 9 czerwca 1828 r. VIII. Na m a j ę t n o ś c i S t a n i s ł a w a Skrzypca leżał dług zaległych opłat czyn­ szowych w wysokości 187 zł. Zanim �przyszło do l i c y t a c j i dom zgorzał: „tylko się została stodoła o j e d ­ nym zapolu, klepisku i oborze b ę ­ dąca. Do k t ó r e j w c h o d z ą c od ulicy jest furtka dobrze z a m y k a j ą c a się na z a s u w ę d r e w n i a n ą . Ta stodoła jest z drzewa dartego, zdrowego, z przed lat 35. Z jednej strony w węgły, z drugiej strony w s ł u p y budowana. Szerokości ma s ą ż n i 5, długości ma sążni 7 i łokci 1. Ma w r o t a na p r z e s t r z a ł p o d w ó j n e z t a r ­ cic robione jeszcze w dobrym sta­ nie. Klepisko jedno, w k t ó r y m jest dołek na kartofle. Jest t a k ż e k o ­ mora z d r z w i a m i d o b r y m i na zasu­ w ę z a m y k a j ą c a się. W komorze jest podłoga, a na wierzchu p u ł a p do­ bry, u k ł a d a n y . Jest zapole jedno, obora z d r z w i a m i dobrze się zamy­ k a j ą c y m i . W oborze są dwie prze­ g r ó d k i na cielęta lub bydło. W tej oborze zamiast żłobu jest czółno na wysypywanie sieczki dla b y d ł a . Dach nad t ą stodołą ze słomy, d a w ­ no p o k r y t y , bardzo dziurawy, przez co ściany dobrze stawiane bardzo gniją. Ta stodoła reperacji dachu czyli poszycia p r ę d k i e g o potrze­ buje." A k t s p o r z ą d z o n o 10 czerwca 1828 r. N a d e s ł a ł Tomasz Rusek „LITERATURA LUDOWA" — nowy miesięcznik folklorystyczny. Redakcja Polskiej Sztuki L u d o w e j pragnie z a w i a d o m i ć swoich czytel­ ników, że w l u t y m 1957 r. u k a z a ł się wydany przez Polskie T o w a r z y ­ stwo Ludoznawcze pierwszy numer folklorystycznego m i e s i ę c z n i k a „ L i ­ teratura L u d o w a " p o m y ś l a n e g o — jak p o d k r e ś l a to we w s t ę p n y m ar­ tykule Redakcja — jako „ p i e r w s z a w dziejach naszej k u l t u r y p r ó b a czasopisma folklorystycznego", k t ó ­ re „ p r a g n i e zaspokoić potrzeby nauk o w o - s p o ł e c z n e , od dawna ż y w o od­ czuwane, a w t ó r n i e t y l k o d o c h o d z ą ­ ce do głosu w d u ż y c h organach l u ­ doznawczych". W „Literaturze Ludowej" ukazywać się m a j ą : 1. rozprawy i prace naukowe z za­ kresu l i t e r a t u r y ludowej i jej stosunku do narodowej; 2. oryginalne teksty ludowe w po­ staci p i e ś n i , g a w ę d , p o d a ń , bajejc, zagadek, p r z y s ł ó w i t p ; 3. m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e obyczajów T kultury wsi; ,*»~ . 4. recenzje wydawnictw polskich i zagranicznych zł zakresu f o l k ­ loru; 5. sprawozdania z działalności i n ­ stytucji z a j m u j ą c y c h się litera­ turą ludową; 6. k r ó t k i e charakterystyki i sylwety f o l k l o r y s t ó w d a w n y c h i dzisiej­ szych; 7. k r o n i k ę n a j w a ż n i e j s z y c h wyda­ r z e ń ną polu ludoznawstwa i in. Pierwszy numer p o ś w i ę c o n y f o l k ­ l o r o w i p o d h a l a ń s k i e m u przynosi w dziale rozpraw i prac naukowych obok referatu prof. J. K r z y ż a n o w ­ skiego p. t. „ F o l k l o r Podhala w l i ­ teraturze" — wygłoszonego we w r z e ś n i u ub. r. w Zakopanem na zjeździe P T L , k r ó t k i e wspomnienie R. Drojeckiej o drze Tytusie C h a ł u ­ b i ń s k i m oraz a l a r m u j ą c y w swej t r e ś c i głos prof. J. Gajka o zanie­ chanej z niewiadomych przyczyn tak w a ż n e j dla e t n o g r a f ó w i f o l k l o r y ­ s t ó w sprawie reedycji dzieł K o l ­ berga. W dziale d r u g i m „ T e k s t y ludowe" czasopismo publikuje zapisane przez prof. W. Doroszewskiego „ O p o w i a ­ dania p o d h a l a ń s k i e " i „ Ś p i e w a n k i góralskie". W dziale n a s t ę p n y m zamieszczone są: recenzja k s i ą ż k i Andrzeja M e l i c h e r ć i k a p. t. „ J u r a j Janosik bohater w a l k i l u d u S ł o w a c k i e g o przeciw feod a ł o m " oraz notatki na temat w y ­ danego przez G d a ń s k i Dom T w ó r ­ czości L u d o w e j zbioru zagadek k a ­ szubskich p.t. „ O r z e c h e do uceche albo pół t e s ą c a kaszetoskich z a g ó d k " — i w y c h o d z ą c e g o w Cieszynie Cze­ skim m i e s i ę c z n i k a „ Z w r o t " , w k t ó ­ r y m znajduje się stały dział pt. „ Ż y ­ we teksty". Dział s p r a w o z d a ń zamieszcza — jako pierwsze — sprawozdanie Pra­ cowni T e k s t ó w L u d o w y c h P a ń s t w o ­ wego I n s t y t u t u Sztuki. W n a s t ę p ­ nych numerach u k a ż ą się sprawo­ zdania innych o ś r o d k ó w m. i n . Pra­ cowni L i t e r a t u r y L u d o w e j Instytutu B a d a ń Literackich, Pracowni D i a lektologicznej Z a k ł a d u J ę z y k o z n a w ­ stwa P A N oraz Z e s p o ł u Redakcyj­ nego p r a c u j ą c e g o przy P a ń s t w o w y m Instytucie W y d a w n i c z y m nad w y ­ daniem Nowej Księgi P r z y s ł ó w P o l ­ skich w oparciu o dzieło Adalberga. K r o n i k a zawiera n o t a t k ę o K o n ­ ferencji P o d h a l a ń s k i e j zorganizowa­ nej przez P T L we w r z e ś n i u ub. r. Polska Sztuka Ludowa w i t a p o ­ krewne czasopismo z t y m w i ę k s z y m zadowoleniem, że b ę d ą c pismem po­ ś w i ę c o n y m g ł ó w n i e sztuce ludowej niewiele miejsca p r z e z n a c z a ć m o g ł a na rozprawy z zakresu l i t e r a t u r y ludowej a jeszcze mniej na „ ż y w e teksty". W w y n i k u intensywnej pracy zfoierawczej w terenie rosły w ostatnim okresie gromadzone przez szereg p l a c ó w e k zbiory p i e ś n i oraz mate­ r i a ł y z zakresu prozy ludowej, nie­ jednokrotnie bardzo p i ę k n e i cie­ kawe, k t ó r e w większości w y p a d ­ k ó w zalegały p ó ł k i archiwalne i m i ­ mo istniejącego znacznego na nie zapotrzebowania społecznego, u k a ­ zywały się przeważnie bardzo rzadko. Fakt powstania specjalnego pisma, k t ó r e m . i n n y m i i te potrzeby za­ spokoić pragnie, n a l e ż y p r z y j ą ć z r a d o ś c i ą i uznaniem dla jego i n i ­ cjatorów. A . W. 3«5 �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U S Z T U K I W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26 SZTUKA I K R Y T Y K A , kwartalnik, ponad 200 str. druku, w tym kilkadziesiąt calostronicowyeh reprodukcji dzieł sztuki polskiej i obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, rocz­ na — 96 zł. B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł. roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, dwumiesięcznik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenu­ merata półroczna 54 zł, roczna — 108 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, ponad 90 str. druku, merata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenu­ MUZYKA, kwartalnik, około 170 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Prenumeratę przyjmuje: 1. Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", przy czym: a) osoby oraz instytucie i zakłady wpłacają prenumeratę przez urzędy pocztowe i listonoszy; b) instytucje i zakłady mające swą siedzibę w miejscowościach, w których znajdują się oddziały wzgl. dele­ gatury „Ruchu" — wpłacają prenumeratę w tych oddziałach; cl instytucje centralne zamawiające prenumeratę dla jednostek podległych oraz osoby prywatne zgłaszają prenumeratę w Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" w Warszawie, ul. Srebrna 12, PKO 1-6-100020. Termin zgłaszania przedpłat do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty Zlecenia na wysyłkę Wydawnictw za granicę przyjmuje Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydaw­ nictw Zagranicznych „Ruch", Warszawa, Wilcza 46. 2. Prenumeratę przyjmują również wszystkie większe księgarnie „Domu Książki" (m. jn. księgarnie wymienione w punkcie „Sprzedaż"), w każdym terminie, oraz 3. Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, ul. Długa 26, konto w NBP, V O/M, Warszawa, nr 1529-91-20, cz. 18, dz. 5, rozdz. 19. Prenumerator podaje wyraźnie swe nazwisko i adres oraz tytuł czasopisma. SPRZEDAŻ 1. Wszystkie czasopisma są do nabycia w następujących księgarniach „Domu Książki".' Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 7, ul. Piękna 31131, ul. Kredytowa 9, ul. Nowy Świat 49 ul. Puławska 1, ul. Mickiewicza 27. Białystok, ul. 1 Maja 24. Bydgoszcz, ul. 1 Maja 5. Gdańsk, ul. Grunwaldzka 8. Katowice, ul. 3 Maja 12, ul. Warszawska 11. Kielce, ul Sienkiewicza 30. Koszalin, ul. 1 Maja 15. Kraków, Rynek Główny 23, ul. Podwale 6, PI. Mariacki 9. Lublin, ul. Krak. Przedmieście 29. Łódź, ul. Piotrkowska 86, 102a, 47. Olsztyn, PI. Wolności 2/3. Opole, ul. Ozimska 8. Poznań, ul. Armii Czerwonej 69, ul. 23 Grudnia 20, ul. Marcinkowskiego 21. Radom, ul Żeromskiego 1. Rzeszów, ul. 3 Maja 2. Szczecin, ul. Wojska Polskiego 25. Toruń, ul. Rynek Staromiejski 31. Wrocław, ul. Rynek 14, ul. Kuźnicza 42. ul. Stalingradzka 33. Zako­ pane, ul. Krupówki. Zielona Góra, ul. Żeromskiego 16, ul. Karola Marksa 2. 2. Czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki „Ruchu". są również do nabycia w większych kioskach 3. Egzemplarze z lat ubiegłych można nabywać w sklepach z prasą antykwaryczną w War­ szawie, ul. Wiejska 14, ul. Puławska 108. Zamówienia spoza Warszawy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", Dział Sprzedaży Prasy Antykwarycznej w Warszawie, ul. Srebrna 12. 4. Egzemplarze aktualne i dawne są również do nabycia w Państwowym Instytucie Warszawa, ul. Długa 26. Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 2. W-wa, Podchorążych 39, Zam. 83. Pap. ilustr. kl. I I I 100 g A 1 + karton biały kl. I I I 220 g A 1. Nakład 3 500 egz. Sztuki, B-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3c37de094dad3c984775c82abccbbff.pdf 15089cb4bd69d0b9f1ba7699a5532a30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource szopka krakowska szopka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4225 Title A name given to the resource XX konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.56-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa XX KONKURS SZOPEK W KRAKOWIE W dniu 14 grudnia 1962 r. został rozstrzygnięty X X z kolei, a X V I I I po wojnie konkurs na najpięk­ niejsze szopki krakowskie, zorganizowany, jak po­ przednie, przez Muzeum Historyczne miasta Krako­ wa. Mimo fatalnych warunków atmosferycznych tłu­ my publiczności oglądały szopki zgromadzone trady­ cyjnie na stopniach pomnika Mickiewicza na kra­ kowskim Rynku. Szopek było w tym roku rekordowo dużo — bo aż 73. Wśród 64 autorów szopek było m. in. 20 uczniów szkół podstawowych i średnich, 2 studentów, 24 pracowników fizycznych i 4 ren­ cistów. I nagrody przyznano 3 szopkom, I I nagrody — 6, I I I nagrody — 15, wyróżnienia — 41 szopkom. Na­ grody pierwsze zdobyli: Zygmunt Grabarski — me­ chanik, mgr inż. Zbigniew Grzech, Stanisław Paczyń56 �4 5 ski — ślusarz, Ferdynand Sadowski — elektryk z Nowej Huty. Wykonane przez nich szopki mają wyraźne cechy indywidualne i bardzo różnią się między sobą. Dużą, 5-wieżową szopkę Grabarskiego (il. 6) cechu­ ją trafne proporcje oraz ładny zestaw kolorów. Dolna część budynku, utrzymana w srebrzystych odcieniach, mieści obszerną scenkę, na której można wystawiać widowiska lalkowe. Kontrastują z nią korzystnie wielobarwne wieże. Grabarski pokazał w swej szopce niewielki zestaw interesujących lalek, częściowo zme­ chanizowanych — grupę kolędników z turoniem, ży­ dem i gwiazdą. Szopkę Zbigniewa Grzecha (il. 1) cechują co praw­ da tradycyjne proporcje, ale jest ona poza tym wy­ jątkowo strzelista i lekka. Twórca wkomponował w nią wiele elementów gotyckich. Wykonana b. pre­ cyzyjnie, z olbrzymim nakładem wysiłku, zawiera mnóstwo drobnych szczegółów dekoracyjnych (arka­ dy, laskowanie, kanelowanie itp.), poza tym oklejona jest różnokolorową folią, nakładaną w małych płat­ kach, i stonowana srebrem. Mogłaby wydawać się przeładowana, gdyby nie umiejętne oświetlenie, które świetnie różnicowało bryłę, wydobywając urok po­ szczególnych detali. W ogólnym efekcie dawała wra­ żenie bajkowego zjawiska, wyróżniając się wśród innych szopek. Ferdynand Sadowski, który przed kilku laty wy­ stąpił po raz pierwszy na konkursie z szopką sre­ brzystą, nie odznaczającą się wybitniejszymi walo­ rami, w tym roku zaprezentował szopkę świadczącą o wyraźnym rozwoju własnego stylu. Szopka jego ma dobrą sylwetę i ładnie pod względem plastycznym rozwiązany fronton. Pewne wątpliwości budziła je­ dynie forma wież bocznych, może zbyt mocno zwęża­ jących się na każdej kolejnej kondygnacji. Czwarta nagrodzona szopka, Stanisława Paczyń­ skiego, ma budowę trochę nieregularną, trzy wieże oraz podstawę zakomponowaną z elementów barba­ kanu i murów obronnych Krakowa. Hełmy wież bocz­ nych ozdobione są Wieńcami trochę za dużych wie­ życzek. Oklejona folią w kolorach kontrastujących, z przewagą ostrej zieleni i bordo, stanowiła całość bardzo wdzięczną. Na obrotowej scence autor umieścił figurki krakowiaków, mieszczan i przekupki, po bo­ kach wnęki — lajkonika i Twardowskiego na ko­ gucie. Wieloletni leaderzy konkursów, Franciszek Tar­ nowski i Zdzisław Dudzik, nie utrzymali w tym roku prymatu i musieli się zadowolić drugimi nagro­ dami. Dudzik otrzymał nagrodę przede wszystkim z uwagi na duży zestaw 22 doskonałych lalek, gdyż sama szopka nie należała do zbyt udanych tak pod II. 1. Szopka, wys. 130 cm, I nagr. Wyk. Zbigniew Grzech, mgr inż., lat 75. II. 2. Szopka, wys. 77 cm. Wyk. Adam Łukaszewski, lat 57. II. 3. Szopka, wys. 1 m. III nagr. Wyk. Kazimierz Pysz, rymarz, lat 20. II. 4. Tegoż autora szopka, wys. 19 cm. II. 5. Szopka, wys. 130 cm. III nagr. Wyk. Witold Głuch, mecha­ nik, lat 33. 57 �II. 6. Szopka, wys. 220 cm. I nagr. Wyk. Zygmunt Grabarski, mechanik, lat 50. II. 7. Szopka, wys. 85 cm. Wyróżnienie. Wyk. Kazimierz Szulc, rencista, lat 65. II. 8. Szopka, wys. 50 cm. Wyróżnienie. Wyk. Jacek Kudłek, uczeń kl. III, lat 10. II. 9. Szopka, wys. 140 cm. II nagr. Wyk. Adam Kudas, ślusarz, lat 50. II. 10. Szopka, wys. 32 cm. III nagr. Wyk. Michał Przeworski, śpiewak Filharmonii, lat 24. II. 11. Szop­ ka, wys. 63 cm. Wyk. Mieczysław Szczepański, prac. umysł., lat 37. II. 12. Szopka, wys. 165 cm. III nagr. Wyk. Rudolf Kozina, kierowca, lat 37. �względem kształtu jak i koloru. U Tarnowskiego już od paru lat dawał się zauważyć spadek iormy twór­ czej. Tym razem pokazał on niewielką szopkę, w ład­ nych złocistych odcieniach, wykonaną jak zawsze precyzyjnie. Zastrzeżenia budziła jednak jej forma, gdyż wąskie wieże niekorzystnie kontrastowały z ciężkim korpusem. W drugiej grupie nagród zna­ lazły się ponadto: smukła, mocna w kolorze szopka Jana Jędrszczyka, poprawna, ale mało indywidualna szopka Adama Kudasa, oraz szopki Wacława Morysa i Włodzimierza Łysaka. W tej ostatniej, 3-wieżowej wąskiej i smukłej szopce zwracało uwagę ładne zestawienie barw: szafiru, czerwieni oraz złota i srebra. Wśród wystawionych szopek znalazła się duża stosunkowo ilość rozwiązań bardzo dobrych i co najmniej poprawnych. Większość eksponatów cecho­ wały dobrze wyważone proporcje poszczególnych ele­ mentów, a także wielopłaszczyznowe zaprojektowanie frontonu. O stałym podnoszeniu się poziomu szopek można się łatwo przekonać, zestawiając prace współ­ czesne z pokazanymi porównawczo na wystawie po­ konkursowej najlepszymi dawnymi szopkami. Nie jestem pewna, czy najlepsze szopki sprzed kilku lat uzyskałyby obecnie drugie, czy choćby trzecie na­ grody. Wyróżniana przez sąd konkursowy na przestrzeni wielu lat forma szopki o charakterze świeckim, jako scenki dla dziecięcego teatrzyku lalek, forma, która szczytowe powodzenie osiągnęła w latach 1959—60, utrzymuje się nadal, ale w tym roku nie było w tym zakresie nowych pomysłów czy większych osiągnięć. Zanotowano tylko kilka bardzo dobrych kompletów lalek, m. in. w szopkach wspomnianych już twór­ ców Dudzika i Grabarskiego, a także Włodzimierza Malika. Ponadto stałe miejsce znalazły sobie już od lat w krakowskiej szopce legendarne postacie Kra­ kowa: lajkonik ze świtą, Twardowski na kogucie czy na księżycu oraz charakterystyczne postacie współ­ czesne, jak przekupka, trębacz z wieży kościoła Mariackiego, czy latarnik — opiekun latarń gazo­ wych. Dodać należy, że wielu szopkarzy wykonuje do swoich szopek drewniane lalki i figurki, które stopniowo nabierają cech dobrej rzeźby o charak­ terze ludowym. Ciekawostkę stanowi fakt, że wzrasta stale ilość zgłaszanych na konkursy szopek-miniaturek — w gra­ nicach od 30 do... 1 cm wysokości. Niektóre z nich, np. 19-centymetrowa szopka Kazimierza Pysza ( I I I na­ groda, ił. 4), a także szopeczki Lucyny Kalita, Michała Przeworskiego ( i i 10), czy Macieja Moszewa — stanowiły prawdziwe małe arcydzieła. Jak co roku, tak i obecnie zgłoszono prace wy­ kraczające poza ramy konkursu na szopkę k r a ­ kowską, jak np. model kościoła Mariackiego, ołtarza Wita Stwosza (ii. 11), szopka w kształcie ra­ kiety kosmicznej (ił. 7), czy rodzaj makiety nowoczes­ nego kościółka (ił. 2). Wszystkie szopki tego typu zostały przez jury zdyskwalifikowane. Na koniec warto wspomnieć o zasłużonych twór­ cach szopek, których śmierć usunęła w ostatnich latach z grona uczestników konkursów, a miano­ wicie: nestora krakowskich szopkarzy Władysława Owsińskiego, Antoniego Wojciechowskiego i Włady­ sława Wiatra. Dwaj pierwsi byli odznaczeni za swą twórczość szopkarską Złotą Odznaką miasta Kra­ kowa. Fot. Jan 10 Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edaab546f67c745c56e5e66e0a2282b3.pdf 846b5093827fdcd537c4d6626e39df44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Świeży, Janusz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4226 Title A name given to the resource Zmarł Janusz Świeży/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZMARŁ JANUSZ ŚWIEŻY Kim był Janusz iSwieży? Z wykształcenia — pla­ stykiem, utalentowanym malarzem i grafikiem, z po­ wołania — pedagogiem, z zamiłowania zaś — miłośni­ kiem sztuki ludowej i jej badaczem. Janusz Świeży, a ściślej — Jan Franciszek Świe­ ży, gdyż tak podaje jego metryka, urodził się 3.X.1884 w Horyńcu koło Lwowa. Do szkół podsta­ wowej i średniej uczęszczał we Lwowie, gdzie ukoń-> czył w 1906 r. oddział malarstwa dekoracyjnego w 4-letniej Państwowej Szkole Przemysłowej. Roz­ poczęte studia malarskie kontynuuje Świeży w Kra­ kowie, w Akademii Sztuk Pięknych, pod kierun­ kiem profesorów Józefa Unierzyskiego i Wojciecha Weissa. Po skończeniu w 1911 r. studiów, Świeży obraca się w kręgu malarskiej cyganerii, usiłując żyć ze swojej sztuki. We wrześniu 1914 r. został po­ wołany do wojska, gdzie pozostawał do ukończenia wojny w 1918 r. Nie była to jednak, jak na czasy wojenne, służba zbyt ciężka, skoro w tym właśnie czasie widzimy go w Lublinie — projektującego pla­ katy dla Wydziału Narodowego, odnawiającego freski w kaplicy św. Trójcy na Zamku i uczącego rysunku w Polskiej Szkole Zawodowej. Lata te, spędzone w Lublinie, zaważyły na całym późniejszym życiu Świeżego. Tu po raz pierwszy zetknął się z pracą dydaktyczną, której nie porzu­ cił już do ostatnich chwil życia, tu wreszcie zrodziły się jego zainteresowania sztuką ludową, którym rów­ nież pozostał wierny do końca. Grunt dla tych zainteresowań przygotowała nie­ wątpliwie „młodopolska" atmosfera z czasu studiów. W Krakowie wyrażała się ona m. in. malowaniem przez artystów „bajecznie kolorowej" wsi podkra­ kowskiej, zaś w środowisku lwowskim, z którym Janusz Świeży był z natury rzeczy silnie związany —• zainteresowaniem nie mniej barwną Huculszczyzną. Jeszcze w czasie studiów odbywał Świeży często wycieczki konne w góry Huculszczyzny, skąd — zgodnie ze swymi zamiłowaniami do sztuki dekora­ cyjnej — przywoził wspaniale wykonane akwarelą plansze, przedstawiające barwne huculskie pisanki, krajki, hafty, czy kożuchy, czego ślad znajdziemy w ilustracjach publikowanych w „Polskiej Sztuce Stosowanej" i w „Rzeczach Pięknych". 60 W czasie pobytu w Lublinie podczas I wojny światowej nawiązał Janusz Świeży kontakt ze Stani­ sławem Dylewskim, ówczesnym przewodniczącym Ko­ misji Towarzystwa Muzeum Lubelskiego i wkrótce tak zbliżył się do Muzeum, że pełnił w nim niemal funkcję kustosza-wolontariusza. Coraz wyraźniej kry­ stalizujące się zainteresowania etnograficzne Świeżego umiejętnie podsycał wybitny teatrolog, Stanisław Dą­ browski, który w owym czasie przebywał w Lublinie i z dużym zapałem gromadził materiały do sztuki ludowej Lubelszczyzny. Część tych materiałów zosta­ ła przez niego opublikowana („Pasy lubelskie", „Pi­ sanki lubelskie" z ilustracjami J. Świeżego), reszta przepadła podczas I I wojny światowej. Badania tere­ nowe, zapoczątkowane wspólnie z St. Dąbrowskim, kontynuował później J. Świeży na własną rękę. Gdy po paru latach nauczycielskiej tułaczki (Mińsk Ma­ zowiecki, Sosnowiec, Krasnystaw) wrócił w 1922 r. na stałe do Lublina, zajął się gorliwie pracą badaw­ czą w zakresie ludowej twórczości plastycznej, w szczególności zaś ludowymi strojami Lubelszczyzny, do czego czuł się szczególnie powołany jako wykła­ dowca kostiumologii w Zawodowej Szkole Przemy­ słowo-Handlowej. Większość prac publikowanych przez J. Świeżego dotyczy tego właśnie zagadnienia („Ubiór i haft krzczonowski" — Lublin 1938, „Strój krzczonowski" — PTL, 1952, „Strój podlasko-nadbużański" — PTL, 1958, „Stroje ludowe Lubelszczyzny" — Warszawa 1954). W „Polskiej Sztuce Ludowej" opublikował bardzo interesujący artykuł pt. „Swiątkarze biłgorajscy" (1947), którym wykazał besensowność twierdzeń o „anonimowości sztuki ludowej", dając przykład, jak można wydobyć z niepamięci nazwiska ludowych twórców i określić ich artystyczny dorobek. Niezbyt liczna spuścizna drukowana, pozostała po Januszu Świeżym, nie daje pojęcia o bogactwie zgro­ madzonych przez niego materiałów w postaci zapis­ ków, rysunków i fotografii. Dobry fotograf (w czasie okupacji, gdy mu w Lublinie hitlerowcy następowali na pięty, przeniósł się do Łęcznej, gdzie prowadził na podstawie karty rzemieślniczej zakład fotogra­ ficzny), od 40 lat utrwalał na taśmie zabytki ludowej �architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f22319839b3d3b8673b207d6718f0fd.pdf 0019a12f806dfb862ab10bcc71f509a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4220 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S l f U K i j> A N ROK X V i! 1963 NR 1 �TREŚĆ Michał Walicki Mistrz jodłowego kościoła Aleksandra Jan Jacher-Tyszkowa Lamęcki, rzeźbiarz i . . . . 3 pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej 15 Bożena Żukowicz Ceramika Józefa 35 Małgorzata Matuskówna Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy 43 Stan liczebny rzemiosł ludowych w Czę­ stochowie w X I X wieku . . . . 54 X X konkurs szopek w Krakowie 56 Kaźmierczaka . . . Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski SPRAWOZDANIA Ewa Fryś-Pietraszkowa . WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Roman Reinfuss Zmarł Janusz Świeży 60 KRONIKA 61 SUMMARY OF ARTICLES 63 PE3JOME 64 Na okładce: Jan Lamęcki, Głowa św. Antoniego (jragm. rzeźby). Fot. Michał Maśliński. Na stronie tytułowej: Józef Kaźmierczak, „Krug", ceramika glazuro­ wana, wys. 12,5 cm. Fot. Jan Swiderski. min �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI P A N R O K X V I I 1963 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redak­ tor techniczny: Maria K l u kowska, układ graficzny: J. Jarnuszkiewicz. Tłuma­ cze: Doris Ronowicz (ang.), Radosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe , Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92a64a0b021f2ff1f19e26dc01f68744.pdf 83ae775a4cd68debe5a342bfc2f7b71c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3727 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3501 Title A name given to the resource Sprawozdania z wystaw/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 336-339 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Fragment ekspozycji wystawy sztuki ludowej w Łęczycy. OBJAZDOWA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO OLGA MULKIEWICZ W dniach od 16 — 30.IX.1956 r. otwarta b y ł a w Łęczycy wystawa sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a ł ó d z kiego. Wystawa ta, zorganizowana przez W y d z i a ł K u l t u r y W.R.N. przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w Łodzi oraz m u z e ó w w Ł o w i czu i Łęczycy, m i a ł a d a ć obraz rozw o j u sztuki ludowej w ostatnim dziesięcioleciu i opieki, j a k ą się t ę dziedzinę k u l t u r y otacza. Jako wystawa objazdowa docierała ona kolejno do w i ę k s z y c h miast powiatowych w o j e w ó d z t w a łódzkiego, niejednokrotnie otwierając ludziom oczy na nieznane i m d o t ą d p r ó b i e my. U z n a ć n a l e ż y za bardzo słuszne, że zasadniczym zagadnieniem, k t ó re s t a n o w i ł o niejako oś wystawy, był strój ludowy i tkanina. Stroje eksponowano w sposób ciekawy" i z uwzględnieniem różnorodnych typów: najbogaciej reprezentowany strój ł o w i c k i — z a r ó w n o w s p ó ł czesny j a k i dawny — pokazany był w zestawach kobiecych i m ę s kich. Ciekawsze, bardziej ozdobne części stroju, j a k np. haftowane koszule czy „ r ę k a w k i " , wystawione były na osobnym ekranie. S t r ó j r a w s k i r ó w n i e ż pokazany b y ł w paru starszych i w s p ó ł c z e s n y c h zestawach. Ciekawy, bo w terenie j u ż nie spotykany, jest m ę s k i s t r ó j z okolic Łęczycy' s k ł a d a j ą c y się z krótkiego, do pasa sięgającego „ s p a n c e r a " z zielonej w e ł n y w poprzeczne czerwone p r ą ż k i , spodni r ó w n i e ż zielonych w węższe czerwone paseczki, krojonych „z far- 336 tuszkiem" tak j a k łowickie, oraz tkanego pasa. T k a n i n y s t a n o w i ł y z a r ó w n o przedmiot ekspozycji, j a k i element dekoracyjny, zwłaszcza jeśli chodzi o p i ę k n e w kolorze nospy. Wystawioną była r ó w n i e ż tkanina przetykana biała, kolorowe k i l i m y , pasiaki i tkaniny w „koziołki". P r a c ę i r o z w ó j spółdzielni tkackich, przede wszystkim C P L i A , u k a z y w a ł y t a k ż e plansze p o ł ą c z o n e z w y k r e s a m i i fotografiami. Dział sztuki ludowej reprezentowany niezwykle bogato s t a n o w i ł y wycinanki, najczęściej p o c h o d z ą c e z ostatniego k o n k u r s u zorganizowanego w m a j u br. w Ł o w i c z u ; w pierwszej sali były one obok paru p a j ą k ó w j e d y n y m i eksponatami, a ekspozycję ich starannie opracowano. Na osobnych ekranach przedstawiono w y c i n a n k i w e d ł u g poszczególnych r e g i o n ó w , zastosowano t a k ż e podział ze w z g l ę d u na f o r m ę , w y o d r ę b n i a j ą c kodry, k w i a t y naklejane itp. W drugiej sali w y c i n a n k i pełniły rolę elementu dekoracyjnego. Starannie zebrane eksponaty z zakresu ceramiki dają p r z e g l ą d o ś r o d k ó w garncarskich całego województwa. Zgodnie ze stanem rzeczywistym w terenie, na wystawie jest m a ł o , bo zaledwie k i l k a , rawskich pisanek dwukolorowych i t y l k o p a r ę r z e ź b , w t y m „ M ł o d a w i e ś " Józefa Grzegorego ze Złakowa Borowego, „ K s i ę ż a c y " Kotlarskiego z R ó ż y c oraz „ Ż n i w i a r k a " nieznanego autora, Nie pokazano natomiast z u p e ł nie ani meblarstwa, k t ó r e na t y m obszarze jest d o ś ć ciekawe (np. malowane skrzynie), ani architekt u r y . B r a k j a k i e j k o l w i e k fotografii czy r y s u n k u domu, a zamieszczenieich p r z y c z y n i ł o b y się p r z e c i e ż do uzyskania bardziej p e ł n e g o obrazu k u l t u r y wsi. , . , . " e r w s z a saia wystawy, p o s w i ę . wycinance, jest n i e w ą t p l i w i e p r z e ł a d o w a n a w y k r e s a m i i planszaobrazującymi [° "czDy org » °wanycn Korusursow, uosc przyznanycn n a g r ó d czy momenty dekorowania t w ó r c ó w ludowych. Dość p o w a ż n y m zarzutem wobec ekspozycji wystawy jest n i e z u p e ł nie jasne w y o d r ę b n i e n i e poszczególnych r e g i o n ó w ; tak np. stroje łowickie przemieszane są z r a w s k i m i z a r ó w n o w u k ł a d z i e stoisk, jak i na ekranach T p o s z c z e g ó l n y m i elementami. Jedynie stoisko ł ę czyckie p o ś w i ę c o n e jest regionowi w całości, u k a z u j ą c s t r ó j , garncarstwo, koszykarstwo; w innych w y padkach nie trzymano się tej zasady dzieląc eksponaty w e d ł u g zag a d n i e ń . T y p o w y m p r z y k ł a d e m pomieszania o ś r o d k ó w jest stoisko ceramiki, bardzo ł a d n i e r o z w i ą z a ne plastycznie, jednak o u k ł a d z i e z u p e ł n i e chaotycznym, nawet jeżeli idzie o poszczególne pracownie, M e t r y c z k i przy "eksponatach są na ogół bardzo d o k ł a d n i e datowane, w n i e k t ó r y c h jednak wypadkach, np. przy stroju r a w s k i m , zapewne przez przeoczenie brak ich z u p e ł - c o n a w a l z z s t �nie. Zamieszczona na p o c z ą t k u ma­ pa o ś r o d k ó w sztuki ludowej w o j e ­ w ó d z t w a łódzkiego nie jest opraco­ wana z n a l e ż y t ą d o k ł a d n o ś c i ą , za­ znaczono na niej t y l k o ilościowo o ś r o d k i garncarskie, tkackie i w y c i nankarskie, nie p o d a j ą c nazw miejs­ cowości ani t e ż nie o b j a ś n i a j ą c , na podstawie j a k i c h źródeł m a p ę spo­ rządzono. Wystawę opracował plastycznie Z. P ą g o w s k i , w sposób niezwykle estetyczny; stoiska zaprojektowane są bardzo starannie, z dużą u m i e ­ j ę t n o ś c i ą w t r a k t o w a n i u ekspona­ tu. Jedynie na stoisku ceramiki nie­ zbyt szczęśliwy, bo chaotyczny u k ł a d jest m o ż e częściowo w i n ą p l a ­ styka. Właściwe wydobycie Fotografował DWUGŁOS Jan O i w s k r ó c i e n a j w a ż n i e j s z y c h zagad­ n i e ń pozwala z w i e d z a j ą c e m u za­ p o z n a ć się niemal z c a ł o k s z t a ł t e m t w ó r c z o ś c i ludowej na terenie w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego, a u m i e j ę t n a ekspozycja z a p o b i e g a ' z n u ż e n i u . W y ­ staw tego t y p u i podobnie zorgani­ zowanych n a l e ż a ł o b y sobie życzyć jak najwięcej. ukazanie Swiderski WYSTAWIE Ogólnopolska wystawa sztuki ludowej dziesięciolecia dała bogaty materiał do roz­ ważań zarówno nad problemami ludowej twórczości artystycznej i opieki nad nią, jak też nad sprawami samego wystawiennictwa. Przyczynił się do tego ambitny scenariusz i udział w realizacji wybitnych architektów-plastyków. Dając niejako wyraz żywym, powystawowym dyskusjom Redakcja zamieszcza dwie wypowiedzi: etnografa oraz krytyka. Sądzimy, że poruszane w nich problemy są istotne po­ mimo czasu, j a k i u p ł y n ą ł j u ż od z a m k n i ę c i a wystawy. Dwugłos ten, wzbogacony wypowiedzią o wystawie sztuki ludowej w Londynie (patrz str. 289), daje pewien przekrój różnych stanowisk w sprawach wystaw sztuki ludowej i byłoby rzeczą bardzo pożyteczną kontynuować rozpoczętą dyskusję — co jednak zależy już teraz tylko od naszych Czytelników. NA MARGINESIE W Y S T A W Y 10-LECIA POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ ROMAN K o n c e p c j ę w y s t a w y dziesięciolecia polskiej sztuki ludowej m o ż n a b y ł o u j ą ć w r ó ż n y sposób, np. p o t r a k t o w a ć dobrobek tego okresu w y ł ą c z nie od strony artystycznej d a j ą c p r z e g l ą d najlepszych osiągnięć z l a t 1945—1955, albo też u c z y n i ć nicią p r z e w o d n i ą j a k i ś problem w i ą ż ą c y się z a k t u a l n y m i czy historycznymi zagadnieniami ludowej twórczości, K a ż d a z t y c h koncepcji ma swoje strony dodatnie i ujemne, k a ż d a jest do przyjęcia pod w a r u n k i e m , że zostanie konsekwentnie przeprowadzona do k o ń c a . A u t o r scenariusza, prof. Tadeusz Seweryn, w y b r a ł k o n c e p c j ę d r u g ą , Zamiarem jego b y ł o pokazanie dor o b k u dziesięciolecia p o j ę t e g o jako jeden z e t a p ó w w rozwoju sztuki iudowej. A b y u ł a t w i ć n a l e ż y t e zrozumienie charakteru tego etapu, scenarzysta s t a r a ł się p o d b u d o w a ć obraz w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej m a t e r i a ł a m i czerpanymi z przeszłości czasem nawet odległej, t w o r z ą c c i ą gi historyczne sięgające niekiedy czasów wczesnego średniowiecza, Z drugiej zaś strony scenariusz u w z g l ę d n i a ł te momenty w s p ó ł c z e s nej t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e w j a kiś sposób r z u t u j ą w przyszłość w s k a z u j ą c pewne możliwości czy tendencje rozwojowe sztuki l u d o wej w p r z y s z ł y m socjalistycznym społeczeństwie. Czy tego rodzaju koncepcja scenariusza b y ł a s ł u s z n a ? Wydaje m i sie, że tak. D u ż a , o g ó l n o k r a j o w a wystawa, stanowiąca dokument dziesięcioletniego okresu, posiada zupełnie w y j ą t k o w y ciężar gatunkowy. Dziesięć lat pracy w dziedżinie ochrony sztuki ludowej, ponad 150 w y s t a w i k o n k u r s ó w w r ó ż n y c h stronach k r a j u , dziesiątki wystaw polskiej sztuki ludowej zag r a n i c ą , prowadzone na niespotyk a n ą dotychczas s k a l ę badania naukowe s z t u k i ludowej p o w i n n y na wystawie dziesięciolecia znaleźć swój wyraz. W y s i ł k u tego nie m o ż n a b y ł o p o k w i t o w a ć samym t y l k o podsumowaniem osiągnięć w postaci n a j lepszych prac a r t y s t ó w l u d o w y c h wykonanych w okresie dziesięciolecia. Dorobek ten p r ó c z podsumowania w y m a g a ł też oceny, k t ó r a nie b y ł a b y m o ż l i w a , g d y b y ś m y okres 1945 r. — 1955 r. t r a k t o w a l i w z u p e ł n y m oderwaniu od przeszłości. Jedynie w zestawieniu z twórczością czasów m i n i o n y c h w y s t ą p i ć m o g ą z n a l e ż y t ą w y r a z i s t o ś c i ą zmiany zac h o d z ą c e w ostatnim dziesięcioleciu, Scenariusz w y s t a w y p r z e w i d y w a ł ekspozycję materiału w układzie rzeczowym, co b y ł o uzasadnione, gdyż wprowadzenie u k ł a d u geograficznego przy bardzo niejednolitym stanie ilościowym e k s p o n a t ó w z r ó ż nych r e g i o n ó w nasuwa w czasie urządzania wystawy duże trudności, Jedne bowiem dzielnice Polski (np. wschodnie czy p o ł u d n i o w e ) dostarczają z n a c z n ą ilość m a t e r i a ł u w y stawowego, inne zaś (np. W i e l k o polska czy Ziemie Zachodnie) są pod t y m w z g l ę d e m ubogie, co z k o l e i zmusza o r g a n i z a t o r ó w do zadawalania się nawet mniej w a r t o ś c i o w y m i eksponatami. REINFUSS Opracowany przez prof. Seweryna scenariusz został po przedyskut o w a n i u przez Komitet Organizacyjny (w k t ó r y m b r a l i u d z i a ł r ó w n i e ż plastycy) zatwierdzony i oddany do realizacji. Gdy jednak p r z y s t ą p i o n o do projektowania ekspozycji, niem a i od pierwszej c h w i l i z a r y s o w a ł y się zasadnicze różnice z d a ń m i ę d z y s c e n a r z y s t ą a autorami oprawy p l a stycznej, k t ó r z y w swej koncepcji wystawienniczej coraz dalej odchod z i l i od t r e ś c i scenariusza podpor z ą d k o w u j ą c f o r m ę ekspozycji s w y m z a ł o ż e n i o m plastycznym. W w y n i k u rozbieżności dwóch koncepcji p o w s t a ł a wystawa, k t ó r a ani nie r e a l i z o w a ł a założeń scenariusza, p r z y j ę t y c h przez Komitet Organizacyjny, ani zapewne nie dała p e ł n i zadowolenia u r z ą d z a j ą c y m j ą plastykom. W pierwszej części w y s t a w y , k t ó ra m i a ł a d a ć p r z e g l ą d ludowej t w ó r czości w u k ł a d z i e rzeczowym i chronoiogicznym, m a t e r i a ł ekspozycyjny został tak przemieszany, że znikła nie t y l k o przewodnia m y ś l scenariusza, ale z a t r a c i ł o się to, co w k a ż dej ekspozycji jest podstawowe: k o m u n i k a t y w n o ś ć . B r a k ł o w tej części więzi logicznej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y z w i e d z a j ą c e m u p r z e c h o d z i ć kolejno od zagadnienia do zagadnienia. W e ź m y jako p r z y k ł a d budownictwo, W sali pierwszej, gdzie w e d ł u g k o n cepcji p l a s t y k ó w znalazła się a r c h i tektura ludowa, na ścianie po p r a ­ wej stronie pokazano serię plansz fotograficznych przedstawiających współczesne budownictwo góralskie, 337 �Rye. po lewej — serię zdjęć c h a ł u p z P o l ­ ski zachodniej i ś r o d k o w e j , a do­ piero na ścianie sąsiedniej —• z d j ę ­ cia budownictwa historycznego, j a k np. rekonstrukcje Biskupina, wczes­ n o ś r e d n i o w i e c z n e fragmenty z Opo­ la, po k t ó r y c h znowu p o w r ó c o n o do architektury w s p ó ł c z e s n e j . Interesu­ j ą c e modele architektoniczne zna­ lazły się w znacznym oddaleniu od reszty m a t e r i a ł u i l u s t r u j ą c e g o za­ gadnienie budownictwa. Wzdłuż plansz p r z e d s t a w i a j ą c y c h architek­ t u r ę poustawiano s ł u p y , na k t ó r y c h Umieszczono d r o b n ą c e r a m i k ę w i ą ­ żącą się z budownictwem chrono­ logicznie lub terytorialnie. Drobiazgi te w niczym oczywiście nie p r z y ­ czyniały się do lepszego zrozumie­ nia problemu architektury, o d w r a ­ cały jedynie i r o z p r a s z a ł y u w a g ę zwiedzających przestawiając ich z percepcji bardziej całościowej na w y c h w y t y w a n i e l u ź n y c h , nie p o w i ą ­ zanych ze sobą szczegółów. Akcent k o ń c z ą c y serię plansz przedstawia­ jących architekturę stanowił kilim D o m i n i k i Bujnowskiej („Droga przez wieś"), k t ó r e g o z w i ą z e k z budow­ nictwem nie b y ł niczym p o d k r e ś ­ lony. Przewodnicy opowiadali w t y m miejscu o dwuosnowowych d y ­ wanach u p r z e d z a j ą c w y k ł a d o tkac­ twie. Rzeźby b y ł y w o b r ę b i e sali porozrzucane w sposób u n i e m o ż l i ­ wiający p r z e ś l e d z e n i e jakiegokol­ wiek w ą t k u rozwojowego czy tema­ tycznego. Podobnie j a k w sali pierwszej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa w po­ mieszczeniu n a s t ę p n y m , gdzie za­ tracony został całkowicie obraz roz­ woju wycinanki czy m a l o w a n k i ś c i e n n e j . Rozproszono t a k ż e zdobnic­ two w metalu, a z luźnego u k ł a d u s k r z y ń ozdobnych n i k t nie d o m y ś l i ł ­ by się nawet, że gdzieś t a m w sce­ nariuszu chciano na ich p r z y k ł a d z i e p o k a z a ć r o z w ó j ludowego meblar­ stwa. Zamiast logicznych, problemowo 338 w scenariuszu potraktowanych ca­ łości, znalazły się na wystawie ze­ stawy przypadkowe, k t ó r y c h j e d y ­ n y m uzasadnieniem b y ł t a k i czy inny efekt plastyczny. Jednym z licznych p r z y k ł a d ó w jest t u stoi­ sko z a w i e r a j ą c e zakomponowane w jednolitą całość d r u k i na p ł ó t n i e (sztance i tkaniny) oraz m a l o w a n k i ścienne z Zalipia. B e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo oraz brak odpowiednich napisów orientujących przyczyniał się do tego, że u w i d z ó w powstawa­ ły najbardziej bezpodstawne skoja­ rzenia na temat z w i ą z k u d r u k ó w na płótnie z m a l o w a n k a m i . Skutkiem z l e k c e w a ż e n i a scenariu­ sza i łączenia e k s p o n a t ó w w zespo­ ły przypadkowe stworzono w y s t a w ę , k t ó r a nie r e a l i z o w a ł a j a k i e j ś m y ś l i przewodniej, przez k t ó r ą nie m o ż n a było w y t y c z y ć sensownej trasy dla z w i e d z a j ą c y c h , k t ó r e j nie t ł u m a c z y ­ ły należycie napisy i nie b y l i w sta­ nie o b j a ś n i ć przewodnicy. C h c ą c z w i e d z a j ą c y m p r z e d s t a w i ć j a k i e ś za­ gadnienie musieliby oni biegać zygzakami po wystawie w i ą ż ą c w całość przedmioty porozrzucane bez­ trosko po r ó ż n y c h k ą t a c h . Rola d y ­ daktyczna w y s t a w y p r z y tego r o ­ dzaju ekspozycji r ó w n a ł a się zeru. Jest rzeczą oczywistą, że plastyk dający ekspozycji o p r a w ę artystycz­ ną ma prawo a nawet o b o w i ą z e k p o d c h o d z i ć do swej pracy w spo­ sób twórczy. Ma on p r a w o ekspe­ rymentowania i szukania nowych r o z w i ą z a ń . Skoro jednak j a k o pod­ stawa realizacji w y s t a w y p r z y j ę t y został scenariusz, o b o w i ą z k i e m p l a ­ styka jest d ą ż y ć — przy użyciu wszystkich d o s t ę p n y c h ; m u ś r o d k ó w artystycznych — do j a k n a j p e ł n i e j ­ szego wydobycia e l e m e n t ó w t r e ś ­ ciowych zawartych w scenariuszu, nigdy zaś do podporządkowania treści ekspozycji t a k i m czy i n n y m założeniom f o r m a l n y m . Należy p r z y z n a ć , że w a r u n k i , w k t ó r y c h realizowano e k s p o z y c j ę w y ­ 1. Fragment wystawy 10-lécxa. stawy, b y ł y trudne. Sztuka ludowa, k t ó r a zrodziła się w ciasnej c h a ł u ­ pie, nie czuje s i ę dobrze w p a ł a ­ cach. Drobne zazwyczaj i ubogie w sensie m a t e r i a ł u dzieła ludowej twórczości plastycznie „nie w y c h o ­ d z ą " na tle m a r m u r ó w i m o n u ­ mentalnej architektury. Zorganizo­ wanie w y s t a w y sztuki ludowej w wysokiej na dwa p i ę t r a sali k o l u m ­ nowej było w i ę c z natury rzeczy eksperymentem r y z y k o w n y m i w y ­ m a g a j ą c y m d u ż e j ostrożności w w y ­ borze ś r o d k ó w . Podstawową zasadą wszelkiej ekspozycji czy to muzealnej, czy wystawowej jest to, że oprawa p l a ­ styczna s t a n o w i ć powinna j a k gdy­ by ramy do obrazu nie k o n k u r u j ą ­ ce oczywiście z n i m samym. S t ą d proste i nie w p a d a j ą c e w oko s p r z ę ­ t y muzealne, obojętne w kolorze t ł a ścian i w n ę t r z gablotek. Przedmiot musi b y ć w i d o c z n y , należy go więc w y o d r ę b n i ć , u n i k a j ą c g m a t w a ­ niny e l e m e n t ó w wzajemnie sobie przeszkadzających. Koncepcja plastyczna omawianej t u w y s t a w y oparta została na za­ sadach w r ę c z odwrotnych. P r y m a t formy nad treścią b y ł t u absolut­ ny — aż do unicestwienia tej d r u ­ giej. Eksponat stał się jedynie p r e ­ tekstem dla w y b u j a ł e j , agresywnej oprawy, k t ó r a go p r z y t ł a c z a ł a . W i ­ doczne to b y ł o z a r ó w n o w szcze­ gółach, j a k i w ogólnej kompozycji w y s t a w y : na plan pierwszy w y b i ­ jał się las b i a ł y c h pionowych d r ą ż ­ ków podtrzymujących tu i ó w ­ dzie ciężkie czarne obramienia sztucznych stropów. Zestawienie czerni z b i e l ą u w a ż a l i autorowie plastycznej oprawy za najbardziej „ o b o j ę t n e " i nie k o n k u r u j ą c e z bar­ w ą eksponatu. Zapomnieli jednak, że to zestawienie o w y b i t n i e ostrym k o n t r a ś c i e w a l o r ó w p r z y c i ą g a nie­ z w y k l e silnie u w a g ę człowieka i z tej w ł a ś n i e r a c j i znajduje zasto­ sowanie przy malowaniu ramp na �przejazdach kolejowych, znaków ostrzegawczych na drogach itp. Poprzez g ę s t w i n ę b i a ł y c h d r ą ż k ó w eksponaty wystawowe r o b i ł y w r a ­ żenie umieszczonych w klatkach. I n n y m r ó w n i e ż n i e s z c z ę ś l i w y m po­ m y s ł e m b y ł o ustawienie przed eks­ ponatami umieszczonymi na ś c i a ­ nach półek ż y w o p r z y p o m i a n a j ą c y c h n i e w y k o ń c z o n e futryny okienne, na k t ó r y c h poustawiano lub pozawie­ szano r ó ż n e przedmioty. Ta „ d w u ­ w a r s t w o w a " ekspozycja spowodowa­ ła oczywiście, że jeden zespół eks­ ponatów konkurował z drugim i n i ­ czego w zasadzie nie m o ż n a było dobrze zobaczyć. Na skutek nie­ w ł a ś c i w e j ekspozycji zgubiły się na wystawie nie t y l k o przedmioty d r o ­ bne, ale i takie, jak np. p o t ę ż n e w swych rozmiarach ule c z ł e k o k s z t a ł t ­ ne, k t ó r y c h nie z a u w a ż y l i nawet i n t e r e s u j ą c y się r z e ź b ą l u d o w ą p l a ­ stycy. Do kategorii chybionych pomy­ słów zaliczyć też należy sposób w y ­ stawienia ceramiki umieszczonej na niskim p o d e ś c i e — p a r ę centyme­ t r ó w ponad p o d ł o g ą — otoczonym gęstym płotem białych drążków, skutkiem czego p i ę k n e w formie dzbanki i g a r n k i m o ż n a b y ł o o g l ą ­ d a ć t y l k o z góry, w d u ż y m skrócie, kiedy p r z y b i e r a j ą one k s z t a ł t p ł a ­ skich misek. S z c z e g ó l n y m nonsen­ sem było zastosowanie pod n i e k t ó r e eksponaty podsypki z rzecznych k a ­ mieni. Element ten słuszny np. przy ekspozycji n a r z ę d z i rolniczych nie miał żadnego uzasadnienia jako podstawa dla malowanych s k r z y ń czy tło dla t k a n i n projektowanych przez I W P . Ustawione na szarym ż w i r z e zabawki z niemalowanego drzewa b y ł y w ogóle p r a w i e nie­ widoczne. dem może być monumentalnie zakomponowane stoisko z tka­ ninami I n s t y t u t u Wzornictwa Prze­ m y s ł o w e g o , gdzie s p ł y w a j ą c e z w y ­ sokości kilkunastu m e t r ó w pasy p i ę k n i e drukowanych tkanin zostały brutalnie p r z e c i ę t e p o t ę ż n ą c z a r n ą poziomą b e l k ą , w s p a r t ą na podsta­ wach p r z y p o m i n a j ą c y c h ż y w o szkie­ lety d w ó c h metalowych szaf, „ ż r ą ­ cych" się zawzie.de swymi kancia­ stymi f o r m a m i z p r z e z i e r a j ą c y m i od tyłu słupami białych połyskliwych k o l u m n w s p i e r a j ą c y c h strop sali. W a d l i w y r o z k ł a d m a t e r i a ł u i nie­ u d a n ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą kompen­ s o w a ł w pewnej mierze d o s k o n a ł y na ogół d o b ó r e k s p o n a t ó w , choć i t u w poszukiwaniu w y s u b l i m o w a ­ nych s m a c z k ó w wprowadzono spo­ ro p r z e d m i o t ó w , k t ó r e ze s z t u k ą l u ­ d o w ą niewiele m a j ą w s p ó l n e g o , j a k np. p r o s t ą nie zdobioną p r a s ę do sera, drewniane w i d ł y itp. Pewna p r z y p a d k o w o ś ć w doborze e k s p o n a t ó w widoczna b y ł a nato­ miast w gablocie z a w i e r a j ą c e j w y ­ dawnictwa z zakresu sztuki ludo­ wej, gdzie umieszczono k i l k a po­ zycji z u p e ł n i e z zagadnieniami pla­ styki nie z w i ą z a n y c h , jak praca o procesach czarownic w Lublinie czy o dziejach z b ó j n i c t w a na Ż y ­ wiecczyźnie, b r a k o w a ł o natomiast wydanych j u ż w ó w c z a s p u b l i k a c j i o l u d o w y m garncarstwie i w y c i ­ nankach. na b i a ł y m cokole kolumny pod r z e ź ­ bą), albo nieczytelne z powodu wadliwego umieszczenia (któż jest w stanie p r z e c z y t a ć pismo maszy­ nowe na kartce umieszczonej 10 cmv nad poziomem podłogi?) albo wresz­ cie z m i ę t e i pozawijane szpeciły eksponaty (tkanina). Lakoniczna z natury rzeczy t r e ś ć tych n a p i ­ sów nie zawsze odznaczała się na­ leżytą ścisłością. I tak np. N i k i f o r z K r y n i c y został obdarowany nie wiadomo z jakiej przyczyny i m i e ­ niem Jan, przy manekinie odzianym w b o j k o w s k ą „ c z a p y h ę " umieszczo­ no informacje, że jest t u „Ubiór m ę s k i z Ustrzyk Dolnych z X V I I I i X I X w i e k u " , co jest o tyle nie­ słuszne, że w Ustrzykach Dolnych, k t ó r e są miasteczkiem, nigdy t a k i c h s t r o j ó w nie noszono, zaś wspomnia­ ny u b i ó r pochodził z Ustrzyk G ó r ­ nych, z a p a d ł e j w s i g ó r a l s k i e j , gdzie u ż y w a n y b y ł do k o ń c a I I w o j n y ś w i a t o w e j . Czy podobnych u c h y b i e ń nie z n a l a z ł o b y się w i ę c e j , trudno powiedzieć, gdyż nawet od recen­ zenta nie m o ż n a w y m a g a ć , by np. s t u d i o w a ł m e t r y k i o k a z ó w ceramiki czołgając się dla ich odczytania po podłodze. Pewne b r a k i s p o t y k a ł o się r ó w ­ nież w podpisach map. W jednej z gablot znalazła się np. mapa ba­ d a ń sztuki ludowej w Polsce (zgeneralizowana zresztą w ten sposób, że nie d a w a ł a ż a d n e g o pojęcia o ich istotnym nasileniu) z napisem „ B a ­ dania terenowe Sekcji Badania P l a ­ s t y k i Ludowej", ale czyjej sekcji? Przecież sekcja taka m o ż e istnieć z a r ó w n o przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, j a k i przy P T T K , czy kole n a u k o w y m k a ż d e j z k a ­ tedr etnografii. J e d n ą ze słabszych stron wystawy s t a n o w i ł y napisy objaśniające. M i a ­ ły one charakter d w o j a k i : jedne ob­ j a ś n i a ł y w s p o s ó b ogólny całą serię wystawionych p r z e d m i o t ó w (skut­ kiem w y k o ś l a w i e n i a koncepcji sce­ nariusza b r a k o w a ł o i m często pod­ budowy w ekspozycji); drugie — w typie muzealnej metryczki — za­ W i n n y m z n ó w miejscu pokazano Wspomniane t u p r z y k ł a d o w o spo­ w i e r a ł y k r ó t k ą i n f o r m a c j ę o przed­ m a p ę o ś r o d k ó w garncarskich nie soby ekspozycji złożyły się na to, miocie i b y ł y albo w ogóle n i e w i ­ p o d a j ą c w legendzie, przez j a k ą i n ­ że wystawa (szczególnie zaś sala doczne (biała karteczka naklejona s t y t u c j ę została ona wykonana, a ś r o d k o w a ) r o b i ł a w r a ż e n i e nieopi­ sanego chaosu, w k t ó r y m na plan pierwszy wybijała się gasząca wszystko biało-czarna obudowa. Sporo z a s t r z e ż e ń budził również sposób wystawienia czterech zespo­ ł ó w regionalnych m a j ą c y c h d a ć syn­ tetyczny obraz k u l t u r y Kurpiów, Ł o w i c z a n , Ś l ą z a k ó w i Podhalan; ze­ społy rozdzielono parawanikami p r z y p o m i n a j ą c y m i falistą b l a c h ę , co w całości t w o r z y ł o rodzaj pawilonu wznoszonego zazwyczaj dla celów bynajmniej niewystawowych. N i e ­ udana była również „fontanna" 7. w y r o b a m i C P L i A umieszczona w ostatniej sali. Zastosowane dla obniżenia sali sztuczne stropy w postaci niskich b a l d a c h i m ó w nie spełniły w r e z u l ­ tacie swej r o l i , gdyż p o d k r e ś l a ł y j e ­ dynie r o z d ź w i ę k m i ę d z y architek­ t u r ą sali a o b u d o w ą wystawy. Po­ nadto p s u ł y one n i e z b ę d n ą w pew­ nych wypadkach p e r s p e k t y w ę , k r a ­ j ą c np. poprzecznie o t w i e r a j ą c e w y ­ stawę malowidło przedstawiające gołębie lecące na tle p r z e c i ę t e g o t ę ­ czą nieba. Niejednokrotnie nawet dobre po­ m y s ł y były w rezultacie zepsute Hyc 2, Stoisko strojów, przez niepotrzebne dodatki. P r z y k ł a ­ 339 �przecież s p o r z ą d z e n i e takiej mapy jest p e w n y m osiągnięciem nauko­ w y m , z k t ó r e g o nie bardzo wypada k o r z y s t a ć w sposób anonimowy. W y t y k a j ą c liczne usterki, powo­ d u j ą c e , że w y s t a w a nie spełniła r o l i , k t ó r e j się po niej m o ż n a było spo­ dziewać, nie trzeba, z a p o m i n a ć r ó w ­ nież o elementach pozytywnych, a w i ę c np. o — p o d k r e ś l o n y m j u ż w y ż e j — d o s k o n a ł y m na ogół po­ ziomie e k s p o n a t ó w czy o udanej formie ekspozycji kurpiowskich wycinek. W całości jednak p r z e w a ż a ł y m o ­ menty ujemne ( n i e p o r z ą d e k w u k ł a ­ dzie, ahistoryczność, efekciarska ekspozycja nie licząca się z od­ biorcą), k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ta d u ż a impreza adresowana do sze­ rokich mas trafiła w p r ó ż n i ę . D y ­ daktyczny sens w y s t a w y zagubił się s k u t k i e m z l e k c e w a ż e n i a scena­ riusza przez r e a l i z a t o r ó w , z a ś nie­ w ł a ś c i w a oprawa plastyczna stwo­ r z y ł a s z t u c z n ą z a p o r ę m i ę d z y ekspo­ natem a z w i e d z a j ą c y m . J e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn, dla k t ó r y c h wystawa nie m o g ł a osiągnąć w y n i k u p o z v t w n ę g o , b y ł o wzajem­ ne zmaganie się d w ó c h sprzecznych ze sobą koncepcji, czego przy or­ ganizacji p r z y s z ł y c h w y s t a w nale­ żałoby j a k najstaranniej u n i k a ć . Plastycy w s p ó ł p r a c u j ą c y przy or­ ganizacji w y s t a w y m u s z ą p o g o d z i ć się z m y ś l ą , że poza ekspozycjami o charakterze ściśle artystycznym, Fotografował Stefan gdzie swoboda ich wypowiadania się plastycznego jest w zasadzie nie­ ograniczona, należy jednak podpo­ r z ą d k o w y w a ć się koncepcji scena­ rzysty a nie w a l c z y ć z n i ą w imię w ł a s n y c h — s ł u s z n y c h czy n i e s ł u s z ­ nych — założeń. Jak d ł u g o ten podstawowy po­ stulat nie zostanie p r z y j ę t y jako za­ sada, nie b ę d z i e m y m i e ć dobrych wystaw ani w zakresie sztuki l u d o ­ w e j , ani innych, gdyż, tak samo j a k w w y p a d k u omawianej t u w y s t a w y sztuki ludowej, sens ekspozycji b y w a zatracony przez n i e w ł a ś c i w ą o p r a w ę p l a s t y c z n ą w ekspozycjach o cha­ rakterze p r z e m y s ł o w y m , h a n d l o w y m itp., o czym w i e l o k r o t n i e pisano j u ż przy r ó ż n y c h okazjach. Deptuszewski GŁOS W DYSKUSJI O W Y S T A W I E DZIESIĘCIOLECIA JADWIGA Sprzeczne oceny wystawy Dzie­ sięciolecia Sztuki L u d o w e j są odbi­ ciem nieporozumienia, k t ó r e t k w i ł o u samych podstaw j e j realizacji, są także odbiciem szeregu innych nie­ p o r o z u m i e ń , szerszych i bardziej ge­ neralnych, k t ó r e znalazły t u wyraz w dość charakterystycznym spięciu. Wystawa p o w s t a ł a w w y n i k u zde­ rzenia d w u całkowicie odmiennych koncepcji: scenarzysty i p l a s t y k ó w , co w rezultacie z a m ą c i ł o czytelność i k o n s e k w e n c j ę z a r ó w n o jednych, j a k i drugich założeń. B y w a tak zazwyczaj wtedy, kiedy zła jest nie t y l k o w s p ó ł p r a c a , ale i n i e w ł a ś c i w e .samo j e j rozumienie, kiedy stojąc na gruncie oczywistej zasady, że punktem wyjścia dla w y s t a w y jest scenariusz, oczekuje się, iż plastyk będzie całkowicie p o d p o r z ą d k o w a ­ n y m m u w y k o n a w c ą — i jedynie wykonawcą. Nie m o ż n a w y m a g a ć od artysty, aby b y ł n a r z ę d z i e m , skoro jest t w ó r c ą . Takie wymagania m a j ą co prawda swoją t r a d y c j ę , ale sięga ona okresu, gdy rolę plastyka spro­ wadzano do r o l i dekoratora. W s p ó ł ­ czesne wystawiennictwo natomiast zupełnie inaczej określa funkcje p l a ­ styka: jako czynnego w s p ó ł t w ó r c y wystawy, w s p ó ł t w ó r c y koncepcji, a więc t a k ż e — w s p ó ł t w ó r c y sce­ nariusza. Daje to jednak pozytywne rezultaty t y l k o w t y m w y p a d k u , gdy intencje w s p ó ł t w ó r c ó w s ą zgod­ ne, gdy łączy ich w s p ó l n a postawa. Nie m o ż n a w i ę c z a p r a s z a ć p l a ­ styka do w s p ó ł p r a c y t y l k o dlatego, że jest on d o b r y m a r t y s t ą , nie licząc się jednocześnie z t y m , co s o b ą re­ prezentuje, j a k ą ma p o s t a w ę a r t y ­ styczną. Co w i ę c e j — należy b r a ć pod u w a g ę , że i m silniejsza jest 340 i n d y w i d u a l n o ś ć plastyka, t y m w i ę k ­ sza będzie jego rola w ustalaniu w s p ó l n e j koncepcji wystawy. J e ś l i się chce m i e ć deski na p ó ł k i — w z y w a się stolarza. Jeżeli p r z y j ­ muje się założenie, że scenarzysta decyduje o w s z y s t k i m i t y l k o on ustala kolejność e k s p o n a t ó w i ich u k ł a d w przestrzeni wystawowej — to potrzebny jest raczej tapicerdekorator niż plastyk*. J e ż e l i za­ mierzano zorganizować wystawę sztuki ludowej na zasadzie sce­ nariusza, k t ó r y b u d z i ł najżywszy sprzeciw p l a s t y k ó w , p o w o ł a n y c h do jego realizacji — nie m o ż n a się d z i ­ wić, że u s i ł o w a l i o n i w ramach tego scenariusza z b u d o w a ć s w o j ą , o d ­ m i e n n ą k o n c e p c j ę . Ostatecznie, jeśli się jest a r t y s t ą i ma swoje o k r e ś ­ lone d ą ż e n i a , to się je realizuje często niezależnie od w a r u n k ó w . I trudno ż ą d a ć od t w ó r c z e g o p l a ­ styka, aby b y ł „grzeczny". ' M o ż n a natomiast ż ą d a ć od tych, k t ó r z y ustalali zespół o r g a n i z a t o r ó w wystawy, aby umieli w ł a ś c i w i e do­ b r a ć ludzi, aby do jednego wozu nie z a p r z ę g a n o — j a k w bajce K r y ­ lowa — szczupaka i ptaka. Jeżeli powierzono scenariusz tak w y t r a w n e m u znawcy sztuki l u d o ­ wej i p r o b l e m ó w muzealniczych j a k prof. T. Seweryn, to wiadomo było, j a k ą k o n c e p c j ę m o ż e on reprezen­ t o w a ć : n a l e ż a ł o raczej zapropono­ w a ć m u , aby d o b r a ł sobie odpo­ wiedniego w y k o n a w c ę tej koncepcji. Jeżeli jednak r ó w n o c z e ś n i e s t r o n ę * Oczywiście założenie takie nie wy­ daje mi się słuszne w swej zasadzie, ale w szczególnych wypadkach — do których zaliczę m.in. kompetencje artystyczne sce­ narzysty — jest ono dopuszczalne. JARNUSZKIEWICZ p l a s t y c z n ą w y s t a w y oddano w r ę c e artystów o tak określonej i n d y w i ­ dualności t w ó r c z e j j a k prof. J. S o ł tan i prof. O. Hansen, to trzeba się b y ł o liczyć z t y m , że m a j ą oni s w o j ą k o n c e p c j ę w y s t a w y sztuki ludowej, k o n c e p c j ę i n a e r e s u j ą c ą i logicznie w y n i k a j ą c ą z k i e r u n k u ich m y ś l e n i a artystycznego, z k t ó r e j na pewno nie m i e l i powodu rezyg­ n o w a ć . Zwłaszcza, że i s t n i a ł y p o d ­ stawy, aby u w a ż a ć ją za słuszną. Sztuka ludowa jest zjawiskiem t a k wielostronnym, że m o ż n a , a na­ wet należy, b a d a ć j ą i p o k a z y w a ć w r ó ż n y c h aspektach; k a ż d y m o ż e być r ó w n i e s ł u s z n y i i n t e r e s u j ą c y , m o ż n a jedynie z a s t a n a w i a ć się nad przydatnością jego dla k o n k r e t ­ nego celu. Toteż o d m i e n n o ś ć k o n ­ cepcji p l a s t y k ó w nie p r z e k r e ś l a ł a wartości scenariusza budowanego przez etnografa, po prostu chodziło t u o dwa spojrzenia z r ó ż n y c h p u n k t ó w na to samo zjawisko. Jed­ na racja nie w y k l u c z a ł a drugiej — k a ż d a m i a ł a szereg a t u t ó w po swo­ jej stronie. Prof. Seweryn, jako autor sce­ nariusza, k i e r u j ą c się w z g l ę d a m i dydaktycznymi p r a g n ą ł u k a z a ć ob­ raz sztuki ludowej w czytelnie zor­ ganizowanej całości, k t ó r a by u j a w ­ n i a ł a ciągi rozwojowe poszczegól­ nych g a t u n k ó w . D ą ż e n i a te, adre­ sowane do najszerszego k r ę g u o d ­ biorców, k t ó r y c h t ł u m y p r z e w i j a j ą się przez P a ł a c K u l t u r y , miały szczególnie istotny sens w Warsza­ wie, gdzie odczuwa się d o t k l i w i e brak muzeum sztuki ludowej. {Mło­ ciny— s ą daleko, w stanie r u i n y , częst© w ogóle n i e d o s t ę p n e dla p u ­ bliczności). Wystawa Dziesięciolecia dawała więc niecodzienną możność � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6accc41bdf7803c2f0520a61b07475dc.pdf 17a82c116165e9804d57d57356c1f6d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3707 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 N О �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA L U D O W A D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z T R E Ś P A Ń S T W O W Y Ć I N S T Y T U T S Z T U : str. Stanisława Mrozińska Eugeniusz Anna Kowalska P Ń A S Złotogłowie 148 kaszubskie . rzeźbiarz . . . ludowy z 162 W p o s z u k i w a n i u czorsztyńskiej dycji 174 Ludowy . 178 Adam P r z y c z y n e k d o badań etnograficz­ n y c h i konserwacji zabytków k u l ­ tury ludowej na Pomorzu Zachod­ nim 189 R e c e n z j a z książki „ M a l o w a n e d o ­ m y " Wandy Borudzkiej . . . . 190 Glapa Seweryn refleks s z t u k i Callota tra­ Micho? Walicfci Tadeusz 1954 131 Józef Janos, Dębna Lewicka Zborowski Juliusz ROK Frankowski N a m a r g i n e s i e badań n a d k o s t i u m e m scenicznym w teatrze Odrodzenia . . MAJ-CZERWIEC T W O W Y I N S T Y NR T U T S Z T U K �Stołeczne T p a p Zakłady k r e d - Graficzne Nr 1 W, JguS-"/"^^vri^ " S 2 e W Y k 0 n a ! a D ™ '™<« A v / y d e ^ w ' . ' W a f s J w f ^ t k 3 °°° � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a6f37d04c573927c541fafcb0c80ed1.pdf 7adf1cc0db887ddbcd9973cf3f3c2845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource pamiątkarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3701 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Tak niestety wyglądają w dotychczas witryny Zakopanem. sklepów pamiątkarskich AKTUALNE ZAGADNIENIA PRZEMYSŁU PAMIĄTKARSKIEGO (Na marginesie konkursu i wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem) ROMAN Istnieją pewne błahe, które swej zagadnienia, nabierają masowości. dużej Klasycznym w istocie wagi może dopiero tego nawet skutkiem przykładem jest — przedmiot szanowany, wynoszony REINFUSS d o godności lą s z t u k i , pełniący w a ż n ą r o l ę w d e k o r a c j i dzie­ wnętrza. W r e z u l t a c i e z a r ó w n o w mieście, j a k i n a w s i s p o t ­ t z w . „ p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i " , t j . w y t w ó r c z o ś ć różnych kać przedmiotów, rozchodzących się w ś r ó d o d b i o r c ó w s z a f k a c h i etażerkach, rzeźbione r a m k i i j e l e n i e , set­ można w wielu k a m i tysięcy s z t u k , p r z y c z y m g ł ó w n y m , jeśli n i e j e ­ s o w e rzeźby m a l o w a n e dynym porozwieszane uzasadnieniem k u p n a jest t o . że zostały one n a b y t e „na p a m i ą t k ę " . Zwyczaj wej k u p o w a n i a „pamiątek" jest głęboko zako­ r z e n i o n y i (jeśli w n a u k o w y m czasopiśmie w o l n o sto­ desce mieszkaniach, poustawiane olejną f a r b ą ; n a ścianach zaś d r e w n i a n e osty i m a l o w a n e (ale k o n i e c z n i e z zachowaną m e n t a l n e w i d o c z k i , stanowiące j e d y n e tystycznych" zainteresowań mieszkańców. to drobne u p o m i n k i o f i a r o w y w a n e byśmy zjach, przywożone z wczasów i wycieczek, rozpoczęli w a l k ę z p a m i ą t k a r s t w e m pamiątek ze sklepów, utworzyłby i usunęli się nie­ na brzozo­ korą) senty­ przejawy sować t e g o r o d z a j u c h r o n o l o g i ę ) s t a r y j a k świat. G d y ­ sprzedaż na gip­ p r z y różnych we pamiątki. T ą w ł a ś n i e drogą w y r o b y „ar­ Zwykle są oka­ a więc t y p o ­ pamiątkarskie w ą t p l i w i e „ c z a r n y r y n e k " , n a k t ó r y m w c i e n i u zauł­ upowszechniają ków i p r z e c h o d n i c h b r a m kwitłby b u j n i e n a d a l wiedzieć, że w p r a k t y c e reprezentują „sztukę d l a m a s " . del t y m i han­ — n i k o m u w g r u n c i e rzeczy n i e p o t r z e b n y m i — przedmiotami, j a k popielniczki w skiego k i e r p c a , c z y l a s k i z n a p i s e m kształcie góral­ Pamiątka z K r a ¬ kowa". na wiek, płeć, przynależność społeczną i wykształce­ nie. Dla j e d n y c h z a k u p i o n a „ p a m i ą t k a " t o m i ł e g ł u p stewko, które p o p e w n y m w jakimś zakątku czasie z n i k a z o c z u domowej tonąc rupieciarni, dla innych i bez p r z e s a d y można p o ­ Są o n e b o w i e m n a j ł a t w i e j dostępne, s a m e n i e j a k o w c i ­ skają się d o rąk i mieszkań o d b i o r c ó w , n a n i c h kształ­ t u j e się s m a k Rola, „ P a m i ą t k i " kupują w z a s a d z i e w s z y s c y , bez w z g l ę d u się s z e r o k o i g u s t w i e l u tysięcy jaka wyrobom ludzi. pamiątkarskim przypadła w u d z i a l e , b y n a j m n i e j n i e i d z i e w p a r z e z i c h wartością artystyezną. Przemysł produkcji pamiątkarski, opierający chałupniczej, p o w s t a ł się u nas w w i e k u ubiegłego, w r a z z r o z w o j e m głównie n a И połowie uzdrowisk i ruchu 67 �t u r y s t y c z n e g o . Czasy, w k t ó r y c h kształtowała się p r o ­ biciel s z t u k i góralskiej, który d o zasobu m o t y w ó w p o d ­ dukcja halańskich szego pamiątkarska, przypadają u p a d k u t z w . „przemysłu o estetycznej wartości mieszczańskie •urabiali okres decydowały i gusty. W nakładcy — czerpane kiedy drobno- t y m kierunku kapitaliści, doskonałe i n t e r e s y n a h a n d l u p a m i ą t k a m i , j ą c y chałupnikom w z o r y najniż­ artystycznego", wyrobów upodobania wytwórców na robiący dostarcza­ bezceremonialnie k o s m o p o l i t y c z n e j t a n d e t y pamiątkarskiej. N a w e t z szko­ ły z a w o d o w e , p o w o ł a n e d o p o d n o s z e n i a p o z i o m u a r t y ­ stycznego wyrobów leźć w ł a ś c i w e j produkcji rzemieślniczych, n i e umiały d r o g i , „ p o d n o s z ą c " estetyczną przez lansowanie obcych d o d a t k u n i e przedstawiających Tą wartość wzorów, żadnej i d r z e w n e g o ) przedostały się d o to w wartości. drogą ( t o z n a c z y za p o ś r e d n i c t w e m szkoły mysłu zna­ oraz jelenie, oglądać w W które i dziś w zakopiańskiego Zakopanem skiej szkole przemysłu drzewnego, wet możemy w i t r y n a c h sklepów z pamiątkami. d o k u m e n t a c h , pozostałych p o d a w n e j zapiska zakopiań­ zachowała się n a ­ z czasów d y r e k t u r y C z e c h a Kovacsa, w której f i g u r u j e „ e i n H i r s c h (jeleń) u n d e i n e M a d o n n a " , zakupione w W i e d n i u jako wzory d l a uczniów szkoły zakopiańskiej. N i e bez w i n y , jeśli c h o d z i o z a c h w a s z c z e n i e p a m i ą t ­ k a r s t w a zakopiańskiego, b y l i r ó w n i e ż i różni którzy •!| I chętnie góralskiej przyczyniali twórczości się do artystycznej, naturalistyczną artyści, „uszlachetniania" wprowadzając w formę „dzie­ roz­ plenił się n a P o d h a l u i dziś w i d z i m y go n a k a ż d y m k r o k u w rzeźbie i hafcie. Poświęciliśmy nieco piańskiemu, g d y ż w rodzaj poligonu więcej u w a g i ośrodkowi dziedzinie pamiątkarstwa doświadczalnego, r y m e n t o w a ł , k t o t y l k o miał w Podobnie nymi ku w pobliżu manów, zako­ był t o na którym ekspe­ tym kierunku ochotę. m n i e j w i ę c e j przedstawiała się s p r a w a z i n ­ ośrodkami, k t ó r y c h sporo powstało w uzdrowisk Iwonicz), (Szczawnica, Wyroby miejscową stamtąd, zwykle ( n p . produkcją ub. wie­ Krynica, letnisk (Jerzmanowice w a ) czy o ś r o d k ó w pątniczych prze­ p a m i ą t k a r s t w a m . i n . s z a r o t k i , zdobiące k a s e t k i i r a m ­ ki, wprowadził w i ę c i o r n i k a " . Oset t e n , j a k k a ż d y c h w a s t , s z e r o k o koło Ry­ Ojco­ (Częstochowa). n i e związane z tradycją d r e w n i a n y c h lasek „zako­ piańskich", zaśmiecających s k l e p y całej P o l s k i , z a j m u ­ ją się g ł ó w n i e J e r z m a n o w i c e odległe od Podhala), zarażając niejako i inne podobne rozchodziły się d a l e k o swoją ośrodki po kraju, brzydotą p a m i ą t k a r s t w o , j a ­ k i e później p o w s t a w a ł o w l e t n i s k o w y c h c e n t r a c h w y ­ brzeża czy n a t e r e n i e Sudetów. Wyroby wią naszego p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o klasyczny przykład i szpetoty. W y s t a r c z y na wystawy o naszym Na stano­ tandety przejść p o mieście, rzucić o k i e m sklepowe, asortymencie plan pierwszy bezwartościowej żeby wyrobić sobie pojęcie pamiątkarskim. wybijają się t u o c z y w i ś c i e wy­ będzie r o b y „drewniane", a wśród n i c h t z w . „zakopiańszczy­ chociażby Stanisław W i t k i e w i c z , w i e l k i miłośnik i w i e l ­ z n a " , która o k u p o w a ł a s k l e p y z p a m i ą t k a m i o d Z a k o - nią jeszcze w i ę k s z y zamęt. P r z y k ł a d e m niech II i Ryc. 68 2 i 3. Haftowane pantofle. Wyk. wytwórca ludowy Józef Boblak z Cichego. �Rye. 4. Torebka damska. Wyk. wytwórca ludowy Józef Karpiel z Zako­ panego. p a n e g o p o Gdańsk i o d S z c z e c i n a p o S u w a ł k i . N a l e ż ą wiście posiadające tu czyna, płaskorzeźby, monicznym biane przedstawiające wyrazie, twarz p a l ą c e g o fajkę przez- chałupników z okolic górala o d e ­ (notabene wyra­ Rymanowa), k i do f o t o g r a f i i zdobione promieniste m o t y w a m i s z a r o t k i czy ostu, „dziewięciorniki" (duże, dorodne, ż y w e " ) , k a s e t k i , piórniki, a l b u m y z d o b i o n e wanym rytem z postacią górala na tle panoramy róż, malowanych kolorowymi podkoloro- (oczywiście z T a t r , czy też b u k i e t e m „jak fajką) plastycznych l a k i e r a m i . Zresztą D O co t e w s z y s t k i e okropności w y m i e n i a ć cież w s z y s c y dobrze. Skandaliczny podjęcia e n e r g i c z n e j tandety. W paraliżował zapobiegliwy dostatecznie na niepowo­ w t y m kierunku jedno, co s p r z e d a j e , A trzeba byle towar przyznać, że szkaradzieństwa, s p r z e d a w a n e k l e p o d firmą w y r o b ó w „sztuki l u d o w e j " kolosalnym podjęcie h a n d l a r z , któremu było abso­ „chodliwy". pseudoartystyczne rynek mo­ kapitalistycznym popytem. Społeczeństwo, artystyczny deprawowany owe zwy­ smak był o d k i l k u dziesiątków l a t w s z e l k i e g o r o d z a j u tandetą p r z y z w y c z a i ł o sie d o n i e i i dziś n a b y w a ją o w i e l e chętniej niż w y r o b y częściowo lizacji. i Artystycznego, podniesienia p a m i ą t k a r s t w a dojrzała Istotnie, musimy śledząc skonstatować podniesienia estetycznej m o ż e być znany ośrodek działalność wysiłek jakości w wartości arty­ już d o s t a d i u m r e a ­ uważnie poważny Cen­ zdawać CPLiA, zmierzający pamiątek. Przy­ Jerzmanowicach z p r o d u k c j i najgorszej koło tandety, pod w p ł y w e m c i e r p l i w e j i długotrwałej a k c j i który nadzoru artvstvczne£o i f a c h o w e g o instruktażu z a c z v n a DO w o l i nodnosić iakość s w e i ш-odukHi L ™ Podobnie ФОМИНЫ wvrohnw d r lakopanem 7 P rLedstawia wnvch w Warsztatach Nnwvrn Wzorcowych w był cieszyły sie którego Ludowego się m o g ł o , że s p r a w a stycznej Ojcowa, Wszelkie k r o k i podejmowane lutnie wszystko by Przemysłu od t a k i e j a k c j i było j e d n a k z góry skazane dzenie. tralę się w a l k i z zalewającym przy­ i produk­ się — p r z y n a j m n i e j — w zakładach k i e r o w a n y c h p r z e z pamiątkarstwa ustroju to podniesienie pamiątkarskich. c j a w y r o b ó w pamiątkarskich o d b y w a głosy k r y t y k i , domagającej naszego Jest utrudnia W c h w i l i o b e c n e j , g d y działalność p r y w a t n y c h p r z e d ­ kładem poziom artystyczne. poważnie siębiorców uległa p o w a ż n e m u o g r a n i c z e n i u do d a w n a już w y w o ł y w a ł rzem prze¬ walory bardzo p o z i o m u estetycznego w y r o b ó w jele­ nie, m i n i a t u r o w e k a p l i c z k i , o p r a w k i do lusterek, r a m ­ która rzeczy­ Akcja ta m u s i być j e d n a k p r z e p r o w a d z a n a ostrożnością, gdyż z dużą ludowi" wyrabiający pamiątki są t o rzemieślnicy o t a k c i a s n e j specjalności, że próba b a r d z i e j t z w . „artyści radykalnego przestawienia d u k c j i — w p r a k t y c e o d b i e r a i m możność nia. Stąd pochodzą pamiątkarskich trudności poprawienia wykonywanych np. w ich pro­ zarobkowa­ wyrobów Jerzmanowi- 69 �R y e . 5. Zabawka z drze­ wa „Prządka". Wvk. Antoni Rząsa, absolwent Państwowego Liceum. Technik Piast, w Zako­ panem. each czy Z a k o p a n e m , gdzie z pamiątkarstwa żyje po Obok wyżej, tzw. p r o d u k c j i własnej, idzie punktach jest paręset r o d z i n . wyraźnie która, jak k u poprawie, „skup", t j . n a b y w a n i e istnieje wyrobów wprost od niezorganizowanych wspomniałem jednak pamiątkarskich sprzedaży z jednej Drogą s k u p u , p r o w a d z o n e g o przez handlowców, d o ­ stają się d o s k l e p ó w i s t o i s k h a n d l u p a m i ą t k a r s k i e g o brak wyroby pamiątkarskie, fachowego przygotowania pracowników h a n d l o w y c h prowadzących s k u p , którzy n i e są w s t a n i e odróżnić r z e c z y d o b r y c h o d b e z w a r ­ tościowych, z d r u g i e j zwyczajony wytwórców. tandetne strony zaś s a m o d b i o r c a , który, przy­ o d l a t d o t a n d e t y , t a k i e g o właśnie t o w a r u poszukuje. Chcąc dźwignąć wyroby pamiątkarskie na wyższy różne t o w a r y , k t ó r y c h j e d y n ą zaletą j e s t „ c h o d l i w o ś ć " . p o z i o m a r t y s t y c z n y , m u s i m y w a l c z y ć równocześnie n a Spotyka się m i ę d z y dwóch f r o n t a c h . J e d n y m ciowych i t a n d e t n y c h , k t ó r y c h ze w s t y d e m nimi wiele wyrobów bezwartoś­ wyparły­ wywania odbiorcy, b y się własne w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e C P L i A . G d y n a estetycznych skutek różnych pod względem w a g i CPLiA zaczęła towary nabywane zewnętrznych z większą i wewnętrznych ostrożnością drogą s k u p u , selekcjonować okazało się, że t a w m a ł y m t y l k o s t o p n i u oddziałuje n a r y n e k , odrzucane przez CPLiA wyroby akcji pamiątkarskie akcja gdyż znaj­ bów powinna drugim wzorów. wycho­ Obydwie te akcje nowych, są zupełnie równorzędne. O szpetocie pamiątkarskich p i s a n o sano w c z a s o p i s m a c h , być a k c j a wypracowanie już u n a s s p o r o , wyro­ ale p i ­ k t ó r e n a ogół n i e docierają w s z y s t k i c h kół społeczeństwa. K a m p a n i ę w do t y m kie­ r u n k u należałoby p r o w a d z i ć p r z e d e w s z y s t k i m n a ł a ­ dują ł a t w y z b y t w s k l e p a c h i n a s t o i s k a c h i n n y c h i n ­ mach stytucji d o b r e i złe p r z y k ł a d y w y r o b ó w pamiątkarskich, kształ­ są handlowych przez ośrodki iak no 'handlu MHD i rozprowadzane pamiątkarskiego P r z y c z y n ą , d l a której i n s t y t u c j e t e t o l e r u j a w 70 pism popularnych. cić s m a k i z n a w s t w o swych Należałoby tam omawiać o d b i o r c y , doprowadzając d o t e ­ go, ż e b y t a n d e t a pamiątkarska zostiła wytępiona n.o �t i R y c . 6. Z a b e u u k a z d r z e ­ wa „Młodzi Górale". Wyk. Antoni Rząsa, ab­ solwent Państwowego Liceum Technik Piast, w Zakopanem. t y l k o dlatego, że ją z w a l c z a j ą „nadzory artystyczne", a l e i z tego p o w o d u , że k l i e n t n i e zechce j e j więcej t u r y i S z t u k i , którego celem było w y d o b y c i e możliwości, j a k i e w nabywać. Dopóki ubiegłego r o k u w Z a k o p a n e m p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l ­ nie podniesiemy s m a k u i wymagań w e g o o d b i o r c y , zapoznając go z p r a w d z i w i e maso­ artystycz­ t y m zakresie hale, region o najbogatszej zachwaszczony n y m i w y r o b a m i p a m i ą t k a r s k i m i , dopóty w a l k a o p o d ­ miątkarską niesienie b l i s k o pół r o k u p r z y d u ż y m w y s i ł k u c z y n n i k ó w poziomu estetycznego pamiątki nie może przynieść p e ł n e g o s u k c e s u . Z a w s z e b o w i e m p r z e z r ó ż ­ scowych, ne p r y w a t n e s k l e p i k i i pokątnych sprzedawców ków przesiąkała na rynek nią chętny nabywca. Drugim odcinkiem pamiątkarstwa tościowych jest wzorów. będzie tandeta, o ile znajdzie się n a o podniesienie poziomu wypracowanie artystyczne W instytucjach, j a k niektórych n p . C P L i A , a k c j a t a była p r o w a d z o n a war­ od d a w n a , ale n a małą skalę, b o h a m o w a ł y ją w z g l ę d y h a n d l o w e groźba — „niechodliwości". Poważnym karskich, był podnoszenia konkurs, pa­ przygotowywanym miej­ zrzeszonych w Związku w z i ę ł y udział w a r s z t a t y Artystów dla P T T K , miejscowe słu a r t y s t y c z n e g o Plastyków, produkcyjne CPLiA, szkoły chałup­ przemy­ i Liceum Sztuk Plastycznych. t y m przysłały r ó w n i e ż s w e w y r o b y niektóre Poza warszta­ t y p r o d u k c y j n e , znajdujące się n a t e r e n i e p o w i a t u n o ­ wotarskiego. Asortyment bardzo wyrobów szeroki, nadesłanych n a k o n k u r s b y ł począwszy od sweterków kobiecych i p a n t o f l i f i l c o w y c h , t a k i c h j a k i e można n a b y ć w k a ż ­ k r o k i e m naprzód, nistej drodze konkursie, prócz l i c z n y c h a r t y s t ó w l u d o w y c h i p l a s t y ­ n i c y pracujący walki Pod­ w P o l s c e twórczości l u d o ­ w e j , ale równocześnie n a j b a r d z i e j tandetą. W wszelkich reprezentuje uczynionym na cier­ d y m s k l e p i e z konfekcją damską, k i l i m ó w , h a f t ó w , k o ­ poziomu wyrobów pamiąt­ r o n e k , batików, poprzez zorganizowany grudniu w e , skórzane, d o d r z e w n y c h , k t ó r y c h b y ł o w wyroby ceramiczne, metalo­ najwięcej. 71 �Rye. W związku nych 7. Półeczka z z drzewa. niesłychaną Wyk. wytwórca różnorodnością n a k o n k u r s przedmiotów — mimo ludowy nadesła­ woli nasu­ Konopka z Ochotnicy Tomasz W y d a j e m i się, że n i e z b ę d n y m w a r u n k i e m p a m i ą t k i j e s t ścisłe z w i ą z a n i e j e j z określonym w a ł o się p y t a n i e , co w ł a ś c i w i e należy uważać za p a ­ miejscowością. Ażeby miątkę? W z n a c z e n i u s z e r s z y m miątką, mieć każdy p r z e d m i o t , który w — pamiątką m o ż e b y ć naszej świadomości wiąże się z jakąś osobą, sytuacją czy miejscowością. Wycho­ dząc z tego założenia, i s t o t n i e można przyjąć, że d l a kogoś stanie filcowe się pamiątką n p . t u z i n k o w y s w e t e r Dantofle dlaWn tvlko p o d c z a s u r l o p u spędzonego w że kunione Zakopanem. czy t o r o m k o n k u r s u n i e chodziło j e d n a k o pamiątki w t y m znaczeniu. Pojęcie pamiątki w v m a g a t u niewątpliwie z w ę ż e n i a i bliższego z d e f i n i o w a n i a . N i e k a ż d y przedmiot k t ó r y został w nany lub zakupiony Należy wyraźnie wyrobów cyfika tzw wynika danego t i r P n , . danej п п Р m u ^ i być za p a m i ą t k ę ш * , w З в J l t й Г Г „ A и warunków surowcowych wyko­ uważany n a m i a t l a r s k i e od miJi.roLL v n«SWh I bowiem miejscowości odróżnić wyroby ktńr ' ^ sne P B O ^ n n L i h Г lają » W n d uzależniona j e s t o a musi rozpoznać, że terenie Podhala n p . w związku z t a k i m i surow­ regionem piórnik stał się t a k i e właściwości, k t ó r e nabyty miątkarskich w y m a g a n e rakterystyczne o n został w pozwa­ Zakopanem, Warunek i t e n spełniają przemysłu l u d o w e g o , wyrobów i doskonale nadesłanych d ó w t e g o r o d z a j u dostarczają skim „kołcony" wełniane dla pasów, pięknie turystów ludowa (pantofle rękawice narciarzy, śmiało miejscowości. wyroby z na sztuki są j a k i inkrustowane konkurs przykła­ haftem czapki nadające góralskie, k l a m r y „noże fińskich zbójnickie" noży") przeludnienia góralskich, powstały i chałupnicze, k t ó r e t e s u r o w c e warsztaty ją; w y k o n u j ą różne z zakłady n p . gonty, naczynia l n i a n e płótno i samodziały produkcyjne przerabia­ drewniane, wełniane wsi meble, wejść czy n a w e t wy­ przynosi Polski) wyżej przedmiotów, do pamiątkarstwa na Podhalu korsarska znalazły re zamiast s c e m w y k o n a n i a n i e są o n e n i c z y m z P o d h a l e m zwią­ muzeów. zane, n i e odbiegają w c h a r a k t e r z e robów z i n n y c h terenów P o l s k i . 72 od podobnych wy­ Wiemy, jak wielkie (a t a k ż e i w akcja innych prywatnych raczej szkody stronach zbieraczy, wy­ swej pasji k o ­ lekcjonerskiej, unikatowe zabytki sztuki ludowej, któ­ miej­ artystyczne, j a k k i l i m y . Poza s u r o w c e m czy mogących masowego, kupujących p o w s i a c h , d l a d o g o d z e n i a i roby do (dla ciupagi dla amatorów i zbieraczy. wynikającą się ceramika. cią pracy, góral­ sukna), się n a k o n k u r s i e i t a k i e , k t ó r e p r z e z n a c z o n e są do naj­ reprezentują. samodziałowego spinki tzw. go zdobione wzorzyste mosiężne zamiast czy które z r e g i o n e m ściślej z w i ą z a n e , t y p o w e Wśród okolic znakomicie c a m i m i e j s c o w y m i , j a k d r e w n o , wełna, l e n , i o b f i t o ś ­ rąk czy pa­ jest więc, aby były one c h a ­ dla pewnych Prócz w y m i e n i o n y c h Na zwykły K r a k o w i e , Jeleniej Górze czy G d y n i . O d w y r o b ó w p a ­ zostały Organiza­ Dolnej. d o d o m ó w p r y w a t n y c h p o w i n n y trafić D l a t y c h , którzy wytworów znakomicie poszukują s z t u k i l u d o w e j , znalazły wykonane do autentycznych się n a k o n k u r s i e łyżniki, p i ę k n i e r y z o w a n e sol- �1 niczki czy płaskorzeźby Janosa, rzeźbiarzy podhalańskich. M n i e j sobie współczesne od d a w n y c h raz malowane o b r a z ó w podhalańskich z ostatnich n a szkle, oddalają w które się c o ­ bardziej. Przedmioty nych obrazy jednego a u t e n t y z m u mają p r a c a m i artystów l u d o w y c h , u j a w n i a się w kursie obrazy w sklepach n a szkle z t y m i , które sprzedawane z pamiątkami. Obrazki charakter też mieć dla zagranicznych indywidual­ zastosowanie jako gości i znaleźć się w ś r ó d m y , obejmują swą tematyką różne d z i e d z i n y czesnego i d a w n e g o życia n a P o d h a l u , posiadają k a , j a k d l a l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . W kach małowartościowa Różnica, jaka ludową" produkcja zachodzi przedmiotami reprezentuje przeważnie seryjna. między pamiątkarskimi masowo wyrabia­ a indywidualny­ for­ współ­ dużą świeżość, charakterystyczną z a r ó w n o d l a s z t u k i d z i e c ­ dotychczas „sztukę są Roj-Kozłowskiej w y r o b ó w s z t u k i l u d o w e j wysyłanych n a eksport, gdzie nymi spo­ sób p l a s t y c z n y , g d y p o r ó w n a m y z g r o m a d z o n e n a k o n ­ czy j e j u c z n i ó w w o l n e są o d s z a b l o n u w z a k r e s i e t e , posiadające dzieł s z t u k i , m o g ą prezenty mi malowanych seryjnie, jako sztucznie n a drodze na szkle, pamiątki, które obraz­ produkowane „ludowość" spekulacji, według osiągana naiwnej są jest re­ c e p t y , że „ l u d o w e j e s t t o , co p s t r o k a t e " , g d z i e w y s t ę - щШЕШЯШШШШШШШШ Rye. 9. Piórniki drewniane. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. 73 ! ; J �Rye. 10. Zabawka Solniczka Państwowego pują z drzewa. drewniana. Liceum niezgrabne ubrane w „Do Wyk. Technik kwiatki, stroje przedszkola". Antoni Piast, ptaszki i postacie ludzkie, kostiumy wiejskie rozmyślna ludowo" stylizowanego kającej Zakopanem. przypominające sunku wość. W absolwent w z o p e r e t k i . Stąd p o c h o d z i tematyce dostosowania Ryc. 11. Rząsa, „na deformacja ry­ tania koloro- t y c h obrazków widoczna j e s t chęć się d o g u s t ó w w s i „bajecznie i miejskiej klienteli szu­ k o l o r o w e j " i „góralskiej egzo­ tyki". Jak w y n i k a z materiałów z e b r a n y c h bardzo pozytywne sienia poziomu r e z u l t a t y osiągnęły wyrobów na konkursie, próby pamiątkarskich, podnie­ zwłaszcza d r e w n i a n y c h , p r z e z zastąpienie d a w n e j , t a n d e t n e j d e ­ k o r a c j i m o t y w a m i c z e r p a n y m i z zasobu snycerstwa podhalańskiego. Owe tradycyjnego piórniki, k a s e t k i , r a m k i , n a k t ó r e jeszcze n i e d a w n o t r u d n o b y ł o spojrzeć bez o b r z y d z e n i a , w miejsce szaftów" m o m e n t a l n i e „wyszlachetniały", ryzowanych i scen i podkolorowywanych rodzajowych pojawiły gdy „land- się n a nich proste, ale bardzo szlachetne m o t y w y , podpatrzone n a s t a r y c h łyżnikach, k ó z k a c h d o osełek, sosrębach i t p . C i e k a w e r e z u l t a t y dało r ó w n i e ż z a s t o s o w a n i e w p r o ­ dukcji g a l a n t e r i i skórzanej stempelkowych wyciskanych ornamentów spotykanych n a d a w n y c h pasach b a ­ c o w s k i c h , t o r b a c h skórzanych c z y k i e r p c a c h . N i e w ą t ­ pliwie zdobione męskie (z tą techniką metalowymi torebki damskie i paski k l a m r a m i na wzór „kukie­ ł e k " o d pasów b a c o w s k i c h ) mogłyby być zaliczone rzędu pożytecznych z bardzo pięknych i do „pamiątek Podhala". Interesującą próbą s t w o r z e n i a n o w e j f o r m y ki podhalańskiej dużych rynku były góralskich skrzynki malowane skrzyń pamiątkarskim krakowskie. Pomysł pamiąt­ na wzór w i a n n y c h . Dotychczas wyrabiano rozszerzenia na jedynie skrzynki produkcji skrzynek l u d o w y c h n a i n n e r e g i o n y j e s t b a r d z o słuszny, z w ł a s z ­ cza że d l a k a ż d e g o zakątka P o l s k i można wskazać se­ r i ę m i e j s c o w y c h f o r m , i d e a l n i e nadających się d o w y ­ korzystania na wyrobach Garść przytoczonych pamiątkarskich. wyżej przykładów wystarcza, a b y u z m y s ł o w i ć s o b i e rolę, j a k ą l u d o w a twórczość a r ­ t y s t y c z n a odegrać m o ż e w p o d n i e s i e n i u p o z i o m u tycznego pod naszej p r o d u k c j i pamiątkarskiej, w a r u n k i e m , że b ę d z i e m y cyjnej, prawdziwej sztuce este­ oczywiście o p i e r a l i się n a t r a d y ­ ludowej, nie utożsamiając j e j z kosmopolityczną tandetą, w y r a b i a n ą p r z e z z a w o ­ dowych „pamiątkarzy". B y ł o b y j e d n a k zupełnie niesłuszne, g d y b y ś m y w p o ­ s z u k i w a n i u w z o r c ó w d l a w y r o b ó w pamiątkarskich o g r a ­ niczyli się w y ł ą c z n i e do t r a d y c y j n e j sztuki ludowej, eliminując n i e j a k o możność p o w s t a w a n i a n o w y c h f o r m pamiątek, do które nawiązywałyby najbardziej współczesnej n i e do t r a d y c j i , rzeczywistości. ale Musimy b o w i e m zdać sobie s p r a w ę z t e g o , że dookoła n a s z a ­ chodzą u s t a w i c z n e z m i a n y , przekształcające nie stan rzeczy sprzed lat kilku gruntow­ l u b kilkudziesięciu. �1 Rye. 12. Drewniana zabawka „Babka". Wyk. Antoni stwowego Liceum Technik Piast, w Z m i a n y t e p o w i n i e n u w z g l ę d n i a ć r ó w n i e ż i nasz mysł pamiątkarski. Czy pamiątki p r o d u k o w a n e byłoby rzeczą n p . d l a Wycieczek których kultury gruntach Nowa nie. Potężny czerpanych wsi podkrakowskich, na Huta powstała? k o m b i n a t i wielotysięczne wraz z n i m powstaje, nie o kilku aby zwiedzają­ cych Nową Hutę oparte były n a w z o r a c h z tradycyjnej prze­ słuszną, Oczywiście miasto, wymagają pamiątek t y m , co b y ł o t u d a w n i e j , jakie mówiących a l e co j e s t dziś, co Rząsa, absolwent Zakopanem. z nadesłanych w z o r ó w Pań­ mało r ó ż n i ł y kie zwalczamy w prac na k o n k u r s przez złożonych wego w Związku sensie tradycji Artystów i te, w ludowej członków Plastyków dodatnim wzory tystycznego się o d t y c h , j a ­ przemyśle pamiątkarskim. wyróżniały się kowalstwa ar­ nawiązywali do z zakresu których (np. b a t i k i autorzy o wzorach styk m a w zakresie pamiątkarstwa wiele d l a o g ó l n e g o d o b r a w y s i ł e k tysięcy r ą k l u d z i dzenia, pracy. Przykład p r ó b y podjęte p r z e z uczniów i a b s o l w e n t ó w Nowej Huty nie stanowi zachodzą w scowościach Ludowej nadaiac rakter Polski wielu Opracowywanie wyrobach zawodowych plastyków. Wzięli przez artystów pole d o działania d l a o n i również k o n k u r s i e zakopiańskim. poziom zawodowych prac nie Liceum konkursie na konkurs świadczył o t y m liczne Plastycznego, m . i n . serie i bardzo którzy nych głyby wyrobów w jednak znalazło przyszłości do zakopiań­ przedstawili z drzewa, się s p o r o bardzo powie­ oryginalne d r e w n i a n y c h pudełek n y c h płaskorzeźbą i i n n e w y r o b y j a k szka­ wspomnia­ t a k i c h , które dobrze na zdobio­ spełniać mo­ zadanie pamiątek, należałoby j e d y n i e o p r a c o w a ć d l a n i c h s p o ­ sób m a s o w e j dostarczonych plastyków skiego świadczyły tułki, z a b a w k i , noże d o p a p i e r u i t p . W ś r ó d n o w y c h w z o r ó w d l a przemysłu p a ­ szerokie Ogólny nHnnwiednio pamiątkarskich miątkarskiego o t w i e r a udział w miej­ i m i n n y cha k t ó r y n o w i n i e n znaleźć w y r a t w zaprojektowanych wyjątku. innych czerpanych z d a w n y c h druków n a płótnie). Ż e u t a l e n t o w a n y p l a ­ tworzy Podobne p r z e m i a n y Spośród miejsco­ p r o d u k c j i , gdyż formie byłyby zbyt w obecnej, unikatowej drogie. I n n y zupełnie c h a r a k t e r m i a ł y w z o r y wyrobów pa­ o t y m , ż e b y u ś w i a d a m i a l i s o b i e o n i w pełni rolę, j a k a miątkarskich im k a r z y i nadesłane p r z e z n i c h bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź na t y m odcinku przypada w udziale, Niektóre opracowane przez zawodowych pamiąt- 75 A �Rye. 13. Pólka na ręczniki. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA w Zakopanem. za p o ś r e d n i c t w e m i n s t y t u c j i , w których są o n i z a t r u d ­ „ c h a r a k t e r y s t y c z n y m " i „ t y p o w y m " . W y d a j e m i się, że nieni. pamiątkarstwo oparte n a p r o j e k t a c h z a w o d o w y c h Cechą tych wyrobów była przede znajomość r y n k u i w a r u n k ó w m a s o w e j miątkarskiej. P r o j e k t y wszystkim produkcji pa­ i c h nawiązywały zazwyczaj do styków i miałoby duże miejscowościach Ziem n a k , że zostały o n e w y k o n a n e s t a r a n n i e j i n i e c o u s z l a ­ starcza chetnione. Z regionalny przemysł wiązywały w o ośrodki turystyczne wyrobów pamiątkarskich dekoracji do tradycyjnych podhalańskich, i n n e o d r y w a ł y Wielką zaletą od wzorów zupełnie. opracowanych co niesłychanie obniża wyrobów. Przykładem na­ motywów nich pamiątkarzy było dostosowanie do p r o d u k c j i maszynowej, nę g o t o w y c h się niektórych przez z a w o d o w y c h niektóre tego jest ce­ r e dziś z a s p o k a j a n e w sprzedaży n i e będzie przekraczała k w o t y 6 złotych. Szereg u d a n y c h projektów o p r a c o w a n y c h przez m ł o ­ dych plastyków j e , że w i zawodowych a k c j i zmierzającej pamiątkarzy do podniesienia wskazu­ estetycz­ n e g o p o z i o m u przemysłu pamiątkarskiego n i e m u s i m y ograniczać się w y ł ą c z n i e d o w y k o r z y s t y w a n i a k u ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j . W i e l e bynajmniej n i e mających nalnego, nadaje w t e j c h w i l i piętna regio­ się ś w i e t n i e d o w y k o r z y s t a n i a w p a ­ miątkarstwie. A ż e b y j e d n a k tego r o d z a j u stała się p r a w d z i w ą z jakąś określoną „galanteria" pamiątką, należałoby ją miejscowością związać czy r e g i o n e m , w k r ó t k i m czasie s t a n i e się czymś 76 dorob­ projektów, dla tego gdzie terenu ludowa mógłby pamiątkarski. położone w pla­ uzdrowiskach terenów mniej do­ rozwinąć Chodzi Sudetach Pomorzu, szczyzna" na wyroby czy let­ gdzie w o ­ importowanymi się pamiątkarskie, k t ó ­ j e s t najczęściej l u b równie się t u np. dużego n a s i l e n i a r u c h u w c z a s o w e g o o d c z u w a duże z a p o t r z e b o w a n i e piękny tradycja materiału, n a k t ó r y m ich piórnik w f o r m i e w a l c a , z d o b i o n y n a p o w i e r z c h n i w y ­ p a l a n y m o r n a m e n t e m , k t ó r e g o cena gdzie niska nadmorskie na zachodnim bec w t u r y s t y c z n y c h niektórych już istniejących w y r o b ó w pamiątkarskich, z t y m j e d ­ Zachodnich, zastosowanie lichą „zakopiań­ małowartościowymi wyrobami z różnych s t r o n S e n s pamiątki, j a k t o kraju. już k i l k a k r o t n i e p o d k r e ś l a ­ ł e m , p o l e g a n a t y m , że r e p r e z e n t u j e ona niejako pew­ ną miejscowość c z y r e g i o n . N a t l e t y c h w ł a ś n i e spe­ cyficznych han­ dlowców znad powiązań r o d z i widziane) morza z Krakowa należy się (tak m i l e przez kolekcjonerstwo. przywieźć Wiadomo, „coś że z bursztynu", „skrzynkę krakowską", a z Kurpiów wy­ cinankę. Mieszkanie gląda „nałogowego" j a k poglądowa krajoznawczej mapa wędrówki zbieracza Polski, wyznaczony pamiątek n a której jest wy­ szlak sygnatura­ m i w p o s t a c i t y p o w y c h w y r o b ó w pamiątkarskich, w ł a ś ­ ciwych danej okolicy. �k o l e k c j o n e r s t w o t r a c i cały sens z chwilą, g d y w y ­ roby pamiątkarskie nabyć w i drażliwego z całej Polski będziemy każdym sklepie na terenie k r a j u . tykamy wcy z zagadnienia R B H (Rejonowych pokrewnych prawna instytucji dystrybucja w mogli I tu do­ dystrybucji. Handlo­ Biur Handlowych) CPLiA p o w i n n i zrozumieć, lia, ubrania gotowe czy terenie tvm W chwili karstwa r obecnej odbywa radoksu, Ten ostatni warunek trudny j e s t dziś d o r t l l zrealizo­ za sobą n i e p r o p o r c j o n a l n i e w i e l k i e k o s z t a . W zakładzie spółdzielczym projektowanie nowego c z y piórnika pociąga za dokumentacji tech­ n i c z n e j i k a l k u l a c j i — zupełnie j a k p r z y opracowywa- nełny namiat dv.trvhucii n ma­ przemyślana, nWa n i ! kie d y s t r y b u c j a n a o d c i n k u pamiąt­ się w myśl „ w s z y s t k o j e d n o co, w s z y s t k o d e l szedł". W W handlu okresie «P«1P »Av a równomiernie miał d o d y s p o z y c j i danei branzv rała W p l P t n c r i * w dla odbiorcy dokładnie estetyczna, solidna i t a n i a . modelu konika drewnianego t a k należy aby r y n e k był i każdv n a b y w c a wachlarz nrodukcii Z bardzo sobą konieczność p r z e p r o w a d z e n i a je kami być znawcy-kolekcjonera. k a r s k i c h z a k r a d ł y się p e w n e p r z e r o s t y , k t ó r e pociągają prowadzać nasycony powinna jak i przeznaczona opiera spożywcze, t e k s t y ­ galanterię, sowego masowego, pamiątka w a n i a , gdyż do procesu p r o d u k c j i drobiazgów pamiąt­ się n a z a s a d a c h w p r o s t o d w r o t n y c h niż k a ż d e g o i n n e ­ go t o w a r u . Sprzedając n p . w y r o b y odbiorcy Zwłaszcza po­ że h a n d l u pamiątkarskim czy budującej maksymy jedno gdzie, b y l e han­ z w i ą z k u z t y m d o c h o d z i często d o p a ­ że n p . w s k l e p a c h pamiątkarskich na Wy­ brzeżu n i e można dostać c e r a m i k i k a s z u b s k i e j , która natomiast z a l e g a półki w Kielcach; w Lublinie brak pięknej „ s i w e j " c e r a m i k i z B i a ł e j P o d l a s k i e j , to" w jest sporo wyrobów Krakowskiem W skomplikowana w że ceramicznych w mieiscowvn 7 n i 4 7 V ariPnl-iP nr,P,Pwaia P ч 1 HnrnrVnP się ,u m ™ r i p Z l arakowa me z Krakowa .ostatnio i ładne modele w Krakowie me wysyła się j e jakby w między Zakopanem nych wyrobów Wydaje czej w tym w 7 dzi­ produ­ skrzyń wier­ krakow­ byłyby one kosz­ coz, kiedy do... Z a k o p a n e g o , brakowało lokalnych tak regional¬ pamiątkarskich. swoboda dystrybucji wyrobów sam najistotniejszy odbija zaczęła pamiątką, m i się, że t e g o r o d z a j u chaos) godzi piękną innymi 7 Я ania artystycznym „pa­ malowanych towną ako hvw i» Hf^ Hn etnograticznej skich. Sprzedawane wprawdzie, 7 rokmc7 m a ao LFLiA k o w a ć doskonałe p o d w z j ę d e m ności Wsze P „ 1 nip ma siejszego g o a z i w y c n p o a w z g l ę o e m miątek „JP KraWiP ПЫ Г . ! aoroczne CPLiA drewniane wvrohv 4 W ! tv^PP skleDie lokalnvoh namiatek d i e n a t o m i a s t dostać L ż n c Góry R a d o m i u sprawa jest o tyle n i e ­ oeńle n i e m a z a d n v o h „iańskiP ale „za z Łysej się u j e m n i e sens (czy r a ­ pamiątkarskich „pamiątki", a i n a „chodliwości" poza towaru, który — p r z e d s t a w i a n y k l i e n t o w i w s z ę d z i e w t y m s a ­ mym asortymencie — bynajmniej go do k u p n a n i e zachęca. Handlowcy kierujący sprzedażą p o w i n n i zgodzić się z t y m , że masę t o w a r o w ą , k t ó r e j dostarczają i m p r a ­ c o w n i e i w a r s z t a t y p r o d u k c y j n e , t r z e b a dzielić n a d w i e części. Jedną, n i e w ą t p l i w i e ., w i ć będą które wyroby traktuje się znacznie z zakresu jako normalny w a n y według z a p o t r z e b o w a n i a s k i , i drugą, obejmującą większą, galanterii stano¬ artystycznej, towar dystrybo- n a o b s z a r z e całej Pol­ t z w . „ p a m i ą t k i " , która poza stolicą i m i a s t a m i p o r t o w y m i (ze w z g l ę d u n a n a b y w ­ ców zagranicznych) p o w i n n a być sprzedawana jedy­ n i e w s w y m w ą s k i m zasięgu r e g i o n a l n y m . K a ż d y r e ­ gion, każde większe u z d r o w i s k o chu turystycznego powy d l a s i e b i e zespół w y r o b ó w Powinien chlarz, letnisko ośrodek r u ­ p o w i n i e n mieć s w ó j w ł a s n y o n obejmować uwzględniający dostatecznie zarówno ty­ pamiątkarskich szeroki wymagania wa­ dziecka Rijc. 14. Lusterko ręczne. Wyk. Adam z CPLiA w Zakopanem. Doleżuchowicz 77 �n i u n o w e g o m o d e l u s a m o c h o d u w f a b r y c e n a Żeraniu. s t a n o w i l i w y t w ó r c y l u d o w i biorący udział w Różnica p o l e g a t y l k o n a t y m , że p r z y p r o d u k c j i s a m o - . sie, chałupnicy, p r a c o w n i c y chodów przedstawiciele wszystkie t e czynności są i s t o t n i e niezbędne, a p r z y w y r o b i e d r o b i a z g ó w pamiątkarskich można je CPLiA, konkur­ zakładów p r o d u k c y j n y c h , PTTK, plastycy w i e . B y ł a t o z n a k o m i t a sposobność d o i etnografo­ zorganizowania uprościć d o m i n i m u m , n i e obciążając n a d m i e r n i e k i e ­ interesującej d y s k u s j i , w której m i e l i b y możność w y ­ szeni o d b i o r c y . powiedzieć się na temat wystawy i pamiątkarstwa zarówno wytwórcy, j a k i odbiorcy pamiątek. D y s k u ­ b a r d z o i s t o t n a . Z r o z u m i a ł e j e s t , że w g r u p i e p a m i ą t e k sja instruktywna stanowiących zna­ w s z y s t k i c h , dałaby r ó w n i e ż w y t y c z n e d l a p r a s y , k t ó r a Wypad­ w zakresie s z t u k i l u d o w e j i pamiątkarstwa n i e zawsze Sprawa niskiej ceny wyrobów pamiątkarskich i n d y w i d u a l n e dzieła leźć się w y r o b y k o s z t o w n e sztuki mogą czy n a w e t d r o g i e . jest t a byłaby niewątpliwie bardzo dla k i t a k i e b y n a j m n i e j n a s n i e zaskoczą, s k o r o dziś r z e ź ­ u m i e zająć w ł a ś c i w e s t a n o w i s k o . Sprzyjający moment ba, bezwartościowa p o d wzlędem a r t y s t y c z n y m , p r z e d ­ nie ludowi, stawiająca którzy p r z y b y l i n a w y s t a w ę z różnych d w a walczące jelenie, p a n e m 2.000 zł. N a t o m i a s t odbiorcy kosztuje w Zako­ pamiątki przeznaczone d l a m a s o w e g o muszą być t a n i e i dostępne, a b y m o g ł y z w y c i ę s k o k o n k u r o w a ć z tandetą sprzedawaną jednak wykorzystany. Zgromadzone na konkurs selekcji, wyroby, zostały po dokonaniu udostępnione w rzy i prasy Zarówno konkurs, formie otwartej w Za­ etap kopanem 21 m a r c a rb. opracowana pod skiego pamiątkarstwa, niejako podsumowanie wyników s t a r a n n i e , stanowiła konkursu miesięcznej o f i a r n e j p r a c y , która g o Podsumowanie i kilku­ t o w y p a d ł o k o r z y s t n i e , zwłaszcza, j e ­ w akcji zmierzającej stanowią do podniesienia chodzi jednak o to, aby w ł o ­ monstrowania możliwości, kształtowanie Powodzenie tej przyszłej akcji ale żeby uzależnione jest nie t y l k o instytucji skiego, 1950 r . pamiątkarskich, a l e i o d o d b i o r c ó w , k t ó r y c h gactwo oczyma wyrobów Zakopanem zwiedzających w roztoczono duże b o ­ artystycznych, wskazano na dowy. propagan­ M i m o b r a k u afiszów, k t ó r e n i e zostały n a czas w y k o n a n e , z g r o m a d z i ł o się n a o t w a r c i e w y s t a w y syć dużo publiczności, Ryc. 15. Malowana wśród skrzynka której sporą ludowa do­ gromadę z drzewa. Fotografował 78 z podnoszeniem pamiątkarstwa pamiątkarskich. N i e został j e d n a k w y k o r z y s t a n y m o m e n t ku dużą pomocą w powinno będzie Wyk. Deptuszewski. Marta związ­ wyrobów niewątpliwie podobnych P o l s k i , które również oczysz­ i tandety. Rossowska z akcji wymagają t e g o , a ż e b y i c h p r z e m y s ł p a m i ą t k a r s k i został 12 cm. od wyrobów zostaną w estetycznego czasie p r o w a d z e n i a czony z n a l o t u obczyzny 21 X Stefan poziomu zakopiańskiego, na i n n y c h terenach i zbyt propagandą. S u m a doświadczeń, j a k i e z e b r a n e możli­ wości, j a k i e należy w y k o r z y s t a ć n a P o d h a l u d l a p o d ­ niesienia poziomu wyrobów się zjednać umiejętną produkcję wpłynął pamiątkarskiej pamiątkar­ k t ó r y o d b y ł się w organizujących istotnie produkcji żeli p o r ó w n a m y j e z w y n i k a m i k o n k u r s u Przed ważny zakopiań­ żony w n i e w y s i ł e k n i e o g r a n i c z y ł się t y l k o d o z a d e ­ na poprzedzała. Krakowa, krótki k o ­ n i e został w t e r m i n i e jak i wystawa pamiątkarskich, bardzo czy otrzymali jedynie ukończony. wyrobów Wystawa, odległych w s i na otwarcie przybyli z Warszawy przedstawiciele wystawy względem ekspozycyjnym Wytwórcy p o w i a t u , r o z j e c h a l i się, j a k r ó w n i e ż l i c z n i goście, k t ó ­ m u n i k a t , gdyż k a t a l o g w y s t a w y dotychczas. niezbędnej został Zakopanego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcdc905dcd22ca1a5bfde9037256b1e7.pdf 858e239fd83d59381afe84b90fecee9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4393 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED BY F THE ART No 1 O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X X I V A ACADEMY OF R T SCIENCES 1970 S U M M A R Y OF A R T I C L E S Izolda K a c z m a r c z y k FURNITURE IN GDANSK — PAINTED POMERANIA FOLK I n e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e o n Gdańsk P o m e r a n i a , t h e p r o b l e m of f u r n i t u r e h a s n o t b e e n d e a l t w i t h as a w h o l e . O n t h e b a s i s of t h e c o l l e c t i o n o f t h e E t h n o g r a p h i c Section of the P o m e r a n i a n M u s e u m i n Gdańsk a n d of references i n l i t e r a t u r e , t h e authoress analyses t h e a r c h i ­ t e c t u r e , c o n s t r u c t i o n a n d o r n a m e n t a t i o n of f o l k f u r n i ­ t u r e . She is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e f u r n i t u r e w a s m a d e b y c a r p e n t e r s i n s m a l l t o w n s ; i t is a l m o s t i m p o s s i b l e t o m a k e a n e x a c t s t a t e m e n t as t o t h e c e n t r e s w h e r e the f u r n i t u r e was made. C o f f e r s w e r e a n e s s e n t i a l p a r t o f t h e f u r n i s h i n g s of r u r a l h o m e s . T h e (most f l o u r i s h i n g d e v e l o p m e n t o f c o f f e r m a k i n g was i n the 19th c e n t u r y . I n the i n t e r - w a r years t h e c o f f e r b e c a m e a n a u x i l i a r y p i e c e of f u r n i t u r e . T h e c o f f e r s w e r e m a d e o f p i n e w o o d , t h e sides m o s t l y q u i t e v e r t i c a l . T h e l i d was f l a t a n d t h e b o t t o m of the coffer e n d e d i n a n e d g i n g p r o t r u d i n g f r o m t h e v e r t i c a l sides f o r m i n g a w i d e r base. T h e base o f t h e c o f f e r w a s d i f ­ ferent i n f o r m i n the n o r t h e r n a n d central parts of Gdańsk P o m e r a n i a ( f i g . 2a) t h a n t h o s e i n t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f t h e r e g i o n ( f i g . Kb). T h e p a i n t e d o r n a ­ m e n t a t i o n w a s o n t h e f r o n t side. T h e r e a r e t h r e e basic schemes o f d e c o r a t i o n ( f i g . 5). T h e o l d e r c o f f e r s h a d o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r t h e f r o n t side, a n d t h e coffers d a t i n g back to the forties of t h e 19th c e n t u r y have t w o - f i e l d d e c o r a t i o n ( f i g . 6). P l a n t m o t i f s a r e p r e d o ­ m i n a n t i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e coffers { p l a t e I , I I ) . T h e c o f f e r s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f Gdańsk P o ­ m e r a n i a ( f i g . 7) a r e d i f f e r e n t l y o r n a m e n t e d t h a n t h o s e f r o m t h e Ż u ł a w y d i s t r i c t ( n o r t h - e a s t ) '(fig. 8). Wardrobes are not typical i n form for Kashubian f u r n i t u r e . T h e y w e r e u s u a l l y p a i n t e d a b r o w n i s h - r e d or blue and were ornamented w i t h a rather primitive kind o f f l o w e r p a t t e r n ( f i g . 10). T h e w a r d r o b e s f r o m t h e Ż u ­ ł a w y d i s t r i c t ( f i g . 11) s h o w s o m e a n a l o g y t o p e r i o d furniture, t h e i r decoration being rather i n the style of baroque ribbon motifs. T h e sideboards w e r e a piece of f u r n i t u r e t h a t began t o be w i d e l y u s e d i n G d a ń s k P o m e r a n i a i n t h e m i d d l e of the 19th c e n t u r y . W e a l t h y f a r m e r s had very r i c h l y decorated s i d e b o a r d s , t h e p o o r e r ones h a d p l a i n s i d e ­ b o a r d s i n o n e c o l o u r { f i g . 12). The sideboards had a r i c h e r a r c h i t e c t u r a l f o r m . T h e ones f r o m t h e n o r t h e r n and central parts of the K a s h u b i a n region show the i n f f l u e n c e of p e r i o d f u r n i t u r e ( f i g . 13). A t t h e b e g i n n ­ i n g o f the 20th c e n t u r y m a n y sideboards, p r e v i o u s l y p a i n t e d i n c o l o u r s , w e ' r e p a i n t e d o v e r i n w h i t e o r 'blue. Rest f u r n i t u r e b e d ( f i g . 18) a n d having a movable w a s also u s e d as S z t u m , so-called placed opposite t h e m to m a k e a c r a d l e s ( f i g . U 6). is f u n c t i o n a l a n d a r t i s t i c a l l y made: a bed combined w i t h a cupboard f r o n t w a l l ( f i g . IIS). T h e c o f f e r - b e n c h a b e d ( f i g . 14). I n t h e v i c i n i t y of t w i n benches w e r e used. T h e y w e r e each o t h e r a n d boairds p l a c e d u p o n bed for children. Infants slept in T h e t a b l e s a r e r a t h e r v a r i e d i n c o n s t r u c t i o n ( f i g . 19, 21), t h e s t o o l s w e r e o f t e n s i m i l a r t o R e n a i s s a n c e s t y l e f u r n i t u r e ( f i g . 20). K r y s t y n a B a s i s to w a ZOFIA SALEK — THE WORK OF Z o f i a Sałek is f r o m t h e v i l l a g e o f Ż u k ó w , B y c h a w a d i s t r i c t . She is o n e o f t h e m o s t v e r s a t i l e a n d m o s t p r o ­ lific f o l k artists of t h e L u b l i n region. She makes p a i n ­ t e d e a s i e r eggs ( f i g . 2), p a p e r c u t s ( f i g . 3—7), „ s p i d e r s " ( f i g . 1, 15), w e d d i n g p a l m e a n d h a r v e s t h o m e w r e a t h s ( f i g . 12, 13), r e g i o n a l c o s t u m e s ( f i g . 14) a n d t a p e s t r i e s ( f i g . 16). P r e v i o u s l y she also m a d e t h e c o s t u m e s f o r the peasants w h o w e n t c a r o l s i n g i n g at C h r i s t m a s t i m e . U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r she l i v e d i n t h e c o u n t r y ­ side, a n d a f t e r t h e w a r she m o v e d to L u b l i n ; she d i d not give u p her artistic w o r k . A l l t h r o u g h the post-war years she has k e p t i n c o n t a c t w i t h t h e M u s e u m i n L u ­ b l i n , she has p a r t i c i p a t e d i n m a n y exhibitions and competitions for folk art. The Cepelia Cooperative purchases a l o t o f Z o f i a Salek'e w o r k . T h e a r t i s t ex­ presses h e r s e l f n o t o n l y i n a r t s a n d c r a f t s , b u t also sings f o l k w e d d i n g couplets a n d tells f o l k tales. The authoress made a t h o r o u g h analysis of the w o r k s b y Z o f i a Sałek. Ewa Snieżyńska-Stolot — FROM STUDIES ON THE ICONOGRAPHY OF POLISH FOLK ART. P R E S E N T A T I O N OF T H E H O L Y B L O O D OF WALL­ DÜRN. T h e s u b j e c t o f T h e H o l y B l o o d of W a l l d ü r n i s seen i n twelve relics of f o l k a r t i n Poland. The first presen­ t a t i o n o f t h i s s u b j e c t i s c o n s i d e r e d t o be t h e w o o d - c u t ( f i g . 1) i n t h e b o o k b y J o d o e u s H o f f i u s p o p u l a r i z i n g t h e legend of t h e m i r a c l e i n Walldürn. T h e authoress dis­ tinguishes eight d i f f e r e n t k i n d s of iconography, t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e p o s i t i o n o f t h e g o b l e t a n d t h e f a c e of C h r i s t ( f i g . 2). T h e r e l i c s t h a t h a v e b e e n p r e s e r v e d i n P o l a n d f o l l o w t h e successive changes. T h e m o s t n u m e ­ r o u s l y r e p r e s e n t e d k i n d o f i c o n o g r a p h y is t h e e i g h t h , n a m e l y , t h e p i c t u r e s p a i n t e d o n glass i n t h e P o d h a l e r e g i o n ( f i g . 8, 9, 10, 11). B a s i n g h e r a s s u m p t i o n s o n t h e p i c t u r e w i t h P o l i s h t e x t f o u n d i n t h e collections of t h e M u s e u m für V o l k s k u n d e i n V i e n n a ( f i g . 13), t h e authoress considers t h a t t h e subject of t h e H o l y Blood came to Poland f r o m Austria and Czechoslovakia. Various iconographic subjects are popularized by de­ v o t i o n a l p r i n t s a n d other r e l i g i o u s objects. I n stone carvings of the iconographic type, the popularizing factor are stone-masons' patterns p r i n t e d i n G e r m a n y and A u s t r i a . The stone-masons often made their o w n i n t e r ­ p r e t a t i o n s o f t h e s e p a t t e r n s ( f i g . 16). The relics p r e s e n t i n g the subject of the H o l y Blood of W a l l d ü r n d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h c e n t u r y . N o e a r l i e r ones h a v e b e e n f o u n d . T h e a u t h o r e s s e x p l a i n s t h i s b y t h e f a c t t h a t t h e i m p o r t a n c e o f W a l l d ü r n as a p l a c e of m i r a c l e s g r e w i n t h e 1 9 t h c e n t u r y (on t h e occasion of the 400th a n n i v e r s a r y of t h e m i r a c l e ) . T h e p r o b l e m of S C A R E C R O W S was made k n o w n to our editorial board by artists and the editorial board of „ G r o m a d a — R o l n i k P o l s k i " (the V i l l a g e C o m m u ­ n i t y — The Polish Farmer). I n answer to a note p u b ­ lished in the evening p a p e r ,.Express Wieczorny" (4.XII.1968), w e r e c e i v e d t e x t s a n d i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l from: J a n К u г к i е w i с z — FIELDS SCARECROWS, B a r b a r a B r u k a ł s k a and J a n M i n o r s k i — SCARECROWS TO KEEP OFF W I L D BOARS FROM T H E K A M P I N O S K A FOREST, M a r i a K o w n a c k a — about SCARECROWS I N THE A U G U S T O W S K A FO­ REST and illustrative material from Bronisław M u s z y ń s k i . T h i s is a p h e n o m e n o n , r e p o r t e d o n ge­ n e r a l l y , a n d so f a r n o t d e a l t W i t h i n e t h n o g r a p h i c l i t e ­ rature. J a n K u r i d e w i c z ' s studies covered southern Poland above a l l , m o u n t a i n areas. Scarecrows are p u t u p there to scare o f f a n i m a l s of p r e y f r o m t h e fields a n d t h e f o ­ rests. T h e y have t h e i r r e g i o n a l n a m e („dziad" — t r a m p ) . T h e i r size v a r i e s f r o m h a l f a m e t r e to 3 m e t r e s . T h e y are a l w a y s p u t u p b y m e n , at d a w n , w i t h no witnesses present. A s regards ' f o r m , some are made after the image of m a n , some a r e given the shape of monsters f r o m f a i r y tales a n d others a r e „abstract", r a t h e r r e ­ sembling m o d e r n abstract sculptures. The last mentioned g r o u p i n c l u d e s s c a r e c r o w s w h i c h m a k e s o u n d s ( f i g . 23). A l m o s t a l l of t h e scarecrows are b l a c k , no colours being added. Every year, new scarecrows are p u t up. This t r a d i t i o n is v e r y m u c h a l i v e , a n d i s m o s t f r e q u e n t l y observed i n t h e s o u t h e r n and eastern parts of Poland. A n o t h e r t y p e of scarecrow, n a m e l y the hanged man, is t h e c o n t r i b u t i o n o f M a r i a K o w n a c k a f r o m t h e A u g u ­ stowska Forest. Barbara B r u k a l s k a and Jan Minorlski w r i t e about t h e scarecrows used i n t h e K a m p i n o w s k a Forest outside W a r s a w . T h e y a r e u s e d to k e e p o f f w i l d b o a r . B r o n i s ł a w M u s z y n s k i ' s p h o t o s of scare r o w s are f r o m the W a r s a w s u b u r b s and m o u n t a i n o u s regions. 63 �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ, Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ XXIV НАУК 1970 РЕЗЮМЕ Изольда К а ч м а р ч и к — РАСПИСНАЯ НАРОД­ НАЯ МЕБЕЛЬ В РАЙОНЕ ГДАНЬСКОГО ПОМОРЬЯ В этнографической л и т е р а т у р е , к а с а ю щ е й с я Г д а н ь ского П о м о р ь я , нехватает подробного описания мест­ ной мебели. Н а основании экспонатов Э т н о г р а ф и ч е с ­ кого отделения П о м о р с к о г о м у з е я в Г д а н ь с к е и л и т е ­ р а т у р н ы х записей, автор статьи а н а л и з и р у е т а р х и ­ тектуру, к о н с т р у к ц и ю и орнаментику народной м е б е л и . А в т о р полагает, ч т о м е б е л ь в ы р а б а т ы в а л и м а л о м е ­ с т е ч к о в ы е с т о л я р ы , но т о ч н о у с т а н о в и т ь , где н а х о ­ д и л и с ь центры м е б е л ь н о г о производства считает п о ч т и невозможным. Существенной ч а с т ь ю деревенской м е б е л и б ы л и сундуки, в ы д е л к а к о т о р ы х достигла своего расцвета в X I X веке. В м е ж в о е н н ы й период с у н д у к стал играть второстепенную р о л ь . И х д е л а л и из соснового д е ­ рева, преимущественно с в е р т и к а л ь н ы м и стенками. Крышка сундука п л о с к а я , к р а я дна в ы х о д я т за поверхность стенок и о б р а з у е т своего рода о б р а м л е н и е . С у н д у к и северной и ц е н т р а л ь н о й ч а с т и Г д а н ь с к о г о П о м о р ь я ( и л л . 2а) р о з н я т с я от с у н д у к о в ю г о - в о с т о ч ­ ной части формой основания ( и л л . 2Ь). Л и ц е в у ю с т е н ­ к у у к р а ш а л и росписью, п р и ч е м с у щ е с т в о в а л и три о с ­ н о в н ы е с х е м ы декораци ( и л л . 5). Н а с т а р ы х с у н д у к а х роспись занимает всю л и ц е в у ю с т е н к у ; с 40-х годов X I X в. д е к о р а ц и ю л и ц е в о й с т е н к и с т а л и д е л и т ь на 2 п о л я ( и л л . 6). В декоративной о т д е л к е п р е о б л а д а ю т р а с т и т е л ь н ы е м о т и в ы (таб. I , I I ) . С у н д у к и ю г о - в о с т о ч ­ ной части Гданьского П о м о р ь я (илл!. 7) р о з н я т с я д е ­ корацией от ж у л а в с к и х с у н д у к о в (северо-восточная часть, ( и л л . 8). Ш к а ф не я в л я е т с я т и п и ч н ы м э л е м е н т о м т р а д и ц и о н ­ ной к а ш у б с к о й м е б е л и . Ш к а ф ы б ы л и г л а в н ы м образом темно-красного, л и б о г о л у б о г о цвета с довольно примитивным ц в е т о ч н ы м орнаментом ( и л л . 10). М о ж н о отметить некоторое сходство м е ж д у ж у л а в с к и м и ш к а ­ ф а м и ( и л л . 11) и с т и л ь н о й м е б е л ь ю — и х д е к о р а т и в ­ ная отделка напоминает л е н т о ч н ы е м о т и в ы б а р о к к о . Буфеты для хранения посуды получили в Гдань­ ском П о м о р ь е ш и р о к о е распространение в середине XIX в. В з а ж и т о ч н ы х д о м а х б у ф е т ы отличались богатой о т д е л к о й , в менее з а ж и т о ч н ы х — буфеты б ы л и п р о щ е и в ы к р а ш е н ы в один цвет ( и л л . 12). К о н с т р у к ц и я богато о т д е л а н н ы х б у ф е т о в б ы л а с л о ж ­ ной. Группа б у ф е т о в с северной и ц е н т р а л ь н о й части К а ш у б имеет некоторое сходство со с т и л ь н о й м е ­ б е л ь ю ( и л л . 13). В н а ч а л е X X в. многие б у ф е т ы с я р ­ кой расцветкой б ы л и п е р е к р а ш е н ы в б е л ы й и л и г о ­ л у б о й цвет. Ф у н к ц и о н а л ь н о и красиво в ы п о л н е н а м е б е л ь , п р е д ­ назначенная д л я о т д ы х а : кровати ( и л л . 18) и к р о в а т и - к о м о д ы с п о д в и ж н о й л и ц е в о й стенкой, которая с о ­ ставляет и з г о л о в ь е р а с к л а д н о й кровати ( и л л . 14). Д л я спанья служат также скамьи-сундуки (илл. 15). В окрестностях Штума повсеместно у п о т р е б л я л и с ь так наз. с к а м ь и - б л и з н е ц ы ; и х с т а в и л и д р у г против друга и с о е д и н я л и досками, создавая таким образом п о с т е л ь д л я детей. М л а д е н ц ы с п а л и в к о л ы б е л я х ( и л л . 16). Разнородной конструкцией отличались столы (илл. 19, 21), форма табуретов н а п о м и н а л а р е н е с с а н совую м е б е л ь ( и л л . 20). К р ы с т ы н а Б а с и с т о в а — ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ САЛЕК З о ф и я С а л е к родом из деревни Ж у к у в , Б ы х о в с к о г о повята. Творчество ее разнообразно и богато. Она принадлежит к лучшим п р е д с т а в и т е л я м народного искусства в Л ю б л и н с к о м регионе. С а л е к д е л а е т п и ­ санки ( и л и . 2), в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бумаги) ( и л л . 3—7), п а у к о в ( и л л . 1, 15), свадебные „ п а л ь м о ч к и " и венки к п р а з д н и к у у р о ж а я ( и л л . 12, 13), народные к о с т ю м ы ( и л л . 14) и панно ( и л л . 16). П р е ж д е Зофия Салек делала рождественские костюмы д л я м а л ь ч и к о в — к о л я д о в щ и к о в . Д о второй мировой в о й ­ н ы х у д о ж н и ц а ж и л а в деревне, а п о с л е в о й н ы п е ­ р е с е л и л а с ь в Л ю б л и н , п р о д о л ж а я свою т в о р ч е с к у ю д е я т е л ь н о с т ь . П о с л е в о й н ы она у с т а н о в и л а п о с т о я н - 64 н у ю связь с л ю б л и н с к и м м у з е е м и принимает у ч а с т и е во м н о г и х в ы с т а в к а х и к о н к у р с а х народного т в о р ­ чества. М н о г о ч и с л е н ы е п р о и з в е д е н и я З о ф и и С а л е , п о ­ купает Ц е п е л и я . Художница отличается не только в области изо­ б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в ; она поет на свадьбах, р а с ­ сказывает н а р о д н ы е сказки. А в т о р статьи подробно а н а л и з и р у е т творчество З о ­ фии Салек. Эва С н е ж и н ь с к а - С т о л о т — ИЗ ИССЛЕДО­ ВАНИЙ ПО ИКОНОГРАФИИ В ПОЛЬСКОМ НАРОД­ НОМ ТВОРЧЕСТВЕ. ИЗОБРАЖЕНИЕ СВЯТОЙ К Р О ­ ВИ В ВАЛЬДЮРН (WALLDÜRN) Эта тематика известна п о т е р р и т о р и и союзной П о ­ л ь ш и б л а г о д а р я двенадцати с о х р а н и в ш и м с я п а м я т н и ­ кам народного искусства. П е р в ы м считает гравюра на д е р е в е ( и л л . 1) в к н и г е Jodocusa Hoffiusa, которая популяризирует легенду о чуде в Вальдюрн. Автор статьи р а з л и ч а е т восемь разновидностей и к о н о г р а ф и ­ ч е с к о г о типа, у ч и т ы в а я п о л о ж е н и е ч а ш и и л и ц а Х р и с т а ( и л л . 2). И м е ю щ и е с я в П о л ь ш е п а м я т н и к и а в ­ тор р а с п р е д е л я е т п о видам. Н а т е р р и т о р и и П о л ь ш и самой распространенной я в л я е т с я в о с ь м а я р а з н о в и д ­ ность — с в я т ы е о б р а з к и на с т е к л е из П о д г а л ь я ( и л л . 8, 9, 10, 11). Н а основании найденного в коллекциях венского M u s e u m für V o l k s k u n d e образка с п о л ь с к и м текстом ( и л л . 13) автор п р е д п о л а г а е т , ч т о тема Святой крови поступила в П о л ь ш у через А в с т р и ю и Ч е х и ю . И к о н о г р а ф и ч е с к а я тематика р а с п р о с т р а н я л а с ь п о с р е д ­ ством п е ч а т н ы х текстов религиозного содержания и предметов р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . В к а м н е р е з н о м и с ­ кусстве иконографические типы распространяли при помощи шаблонов, печатавшихся в Германии и А в ­ стрии. Ч а с т о к а м н е р е з ы и н т е р п р е т и р о в а л и и х п о с в о ­ е м у ( и л л . 16). Известные в П о л ь ш е памятники с изображением Святой к р о в и в В а л ь д ю р н е д а т и р у ю т с я X I X в., б о л е е р а н н и е отсутствуют. А в т о р о б ъ я с н я е т это тем, ч т о в X I X в. ( п р а з д н о в а н и е 400-летия ч у д а ) в о з р о с л о з н а ­ чение Вальдюрна, как ч у д о д е й с т в е н н о й местности. На проблему П У Г А Л обратили внимание нашей редакции художники-пластики и редакция „Грома­ да — Р о л ь н и к П о л ь с к и " . В ответ на з а м е т к у в газете „ Э к с п р е с с В е ч о р н ы " (4.XII.1968) м ы п о л у ч и л и т е к с т ы и и л л ю с т р а ц и и от: Я н а К у р к е в и ч а — „ПОЛЕВЫЕ Ч У Ч Е Л А " , от Б а р б а р ы Б р у к а л ь с к о й и Яна М и н о р с к о г о — „ЧУЧЕЛА ДЛЯ ОТПУГИВАНИЯ К А Б А Н О В " И З К А М П И Н О С К О Й П У Щ И , от М а р и и К о в н а ц к о й — о П У Г А Л А Х ИЗ АВГУСТОВСКОЙ П У Щ И и и л л ю с т р а т и в н ы й м а т е р и а л от Б р о н и с л а ­ в а М у ш и н ь с к о г о . Т а к и м образом б ы л о о б р а щ е н о в н и м а н и е на я в л е н и е , о к о т о р о м д о с и х п о р в э т н о ­ графической литературе не упоминалось. Я н К у р к е в и ч в е л и с с л е д о в а н и я вю ж н о й части П о л ь ­ ши, п р е ж д е всего в г о р н ы х р а й о н а х . Ч у ч е л а ставят с ц е л ь ю о т п у г и в а н и я ж и в о т н ы х , к о р м я щ и х с я на п о ­ л я х и в лесах. Региональное название этих пугал — „ д е д " ( „ д з я д " ) . Р а з м е р ы ч у ч е л б ы в а ю т от 0,5 д о 3 метров. И х о б ы ч н о ставят м у ж ч и н ы притом на р а с ­ свете и без с в и д е т е л е й . П о и х ф о р м е ч у ч е л а м о ж н о р а з д е л и т ь : на человекоподобные, сказочные, „аб­ с т р а к т н ы е " , н а п о м и н а ю щ и е с о в р е м е н н ы е абстрактные скульптуры. К последней группе принадлежат озву­ ч е н н ы е п у г а л а ( и л л . 23). П о ч т и все они ч е р н о г о цвета и л и ш е н ы к а к о й б ы т о н и б ы л о красочности. Е ж е ­ годно ставятся н о в ы е ч у ч е л а . Т р а д и ц и я п у г а л все е щ е ж и в а и о с о б е н н о с о б л ю д а е т с я на ю г е и востоке Польши. Мария Ковнацка о п и с ы в а е т д р у г о й тип пугал- у д а в л е н н и к о в , р а с п р о с т р а н е н н ы й на территории А в ­ густовской П у щ и . Барбара Б р у к а л ь с к а и Я н М и н о р с к и п у б л и к у ю т п у г а л а из К а м п и н о с к о й П у щ и б л и з В а р ш а в ы . Это ч у ч е л а д л я о т п у г и в а н и я кабанов. Бронислав Мушиньски, наряду с/^щв^щавскитп п у г а л а м и , знакомит нас с п у г а л а м ^ г о р н ы х ^ районов. ш т г �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można WARUNKI „POLSKIEJ regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . terminie do d n i a 10 P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za granicę j e s t o 4 0 % droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady ilustr. Ośrodek Kultury Graficzne k l . I I I , 120 g . „Tamka". Zakł. A l + karton Nr biały 2. W-wa, Podchorążych k i . I I I 220 g . B I . Nakład 39. Z a m . 907. 1710 e g z . K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/664be836f86af7c3f2ddb782ee93ff20.pdf 25df7a4be901dc62990e6158a83a6271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania rzeźba ludowa grafika ludowa malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4438 Title A name given to the resource Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1964 t.18, z.4; s.201-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 4 Np. J. Burszta, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej, „ B i b l i o t e k a Popularna P T L " , t. I , Wroc­ ł a w 1958. 4 5 D z i a ł a l n o ś ć tego O ś r o d k a o m ó w i o n a została w y ż e j , p o n i e w a ż f u n k c j o n o w a ł on przy Katedrze P l a ­ nowania i A r c h i t e k t u r y Wsi P o ł i t e c h n . Warsz. 46 p r ó c z prac wymienionych j u ż uprzednio należy t u jeszcze p o d a ć : A . Dobrowolska, Ludowe budow­ nictwo mieszkalne Pomorza Zachodniego, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1952, nr 4, s. 229—239; K . Wolski, Domy podcieniowe w Pruchniku, t a m ż e , 1953, n r 4, s. 206—210; F. K o t u l a , Słupowe chałupy w Rzeszowskiem, t a m ż e , 1953, nr 4, s. 211—217; I . Tłoczek, Z a b y t k i architek­ t u r y ludowej, t a m ż e , 1955, nr 2, s. 77—88; A . D o b r o ­ wolska, Dom podcieniowy na Pomorzu Zachodnim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 34—42; J. iMatuszczak, Uwagi o budownictwie drewnianym w powiecie pszczyńskim, t a m ż e , 1957, nr 1, s. 43—47; I . Tłoczek, W sprawie ba­ dań nad architekturą ludową, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 19—34; F. K o t u l a , Typy wiejskich drewnianych bu­ dynków na Podgórzu w województwie rzeszowskim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, is. 35—57; M . Benko, Uwagi o za­ bytkach budownictwa drewnianego na Mazowszu po­ łudniowo-wschodnim, t a m ż e , 1958, nr 1—2, s. 69—94; F. K o t u l a , Chłopskie warownie z XVII w. w Hyżnym i Kasinie, t a m ż e , 1959, nr 2, s. 101—112; J. Stan­ kiewicz, Zagroda w Samlinie, t a m ż e , 1959, nr 3—4, s. 232—248. " Informacje o tych badaniach publikowano w „Kroniice" „ O c h r o n y Z a b y t k ó w " . P r ó c z tego istnieje szeroka l i t e r a t u r a , d o t y c z ą c a m u z e ó w skansenow­ skich, z k t ó r e j w y m i e n i a m : K . Piwocki, Muzea w plenerze, Katedra A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi P o ł i t e c h n . Warsz., maszynopis powiel.; K . Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny — muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", I , 1959, s. 7—9; tejże, Łódzki - park etnograficzny, t a m ż e , VII, 1964, s. 35—52 oraz N . Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, „ M u z e a l n i c t w o " , 1957, nr 6, s. 10—24, k t ó r a podaje stan b a d a ń do 1957 r. 48 w Muzeum t y m zebrano m a t e r i a ł y do 5 000 o b i e k t ó w . Wg danych O ś r o d k a Informacyjnego do spraw Inwentaryzacji A r c h i t e k t u r y L u d o w e j w 1958 r. Muzeum to w y k o n a ł o o k o ł o 100 p o m i a r ó w częścio­ w y c h i p e ł n y c h o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a ludowego. M . i n . w y m i e n i ć t u m o ż n a prace: J. O p t o ł o w i c z , Budownictwo wiejskie w pow. lubelskim, „Studia i M a t e r i a ł y Lubelskie", Muzeum w L u b l i n i e , E t n o ­ grafia I , L u b l i n 1962; W. Jostowa, Prace Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem nad inwentaryzacją podhalańskiego budownictwa, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ wa", 1960, nr 2, s. 124; M . Fryczowa, Tradycyjne bu­ downictwo ludowe Kujaw, M u z e u m Etnograficzne, T o r u ń 1961. Poza p r a c ą F. A . Klonowskiego o P a r k u E t n o ­ graficznym w Olsztynku i F. K o t u l i o M u z e u m w Rzeszowie opublikowano t a k ż e liczne popularyzacyjne a r t y k u ł y w czasopismach k u l t u r a l n y c h i literackich, k t ó r e t u pomijam. J. Zachwatowicz, Architektura polska do po­ łowy XIX wieku, Warszawa 1956 (recenzje R. Reinfussa u k a z a ł y się w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1953, nr 3, s. 187^189 i 1957, n r 1, s. 63^64); J. A . M i ł o będzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, W a r ­ szawa 1953; R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w 1960 (recenzja K . Piwockiego u k a z a ł a się w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j , 1962, nr 3, s. 185—186) i i n . O. Ć z e r n e r , Chałupa w Domaslawicach, wyd. cyt., J. Stankiewicz, Zagroda w Samlinie, w y d . cyt. Przede wszystkim n a l e ż y t u w y m i e n i ć cytowa­ ne już prace J. Burszty, T. L a l i k a i W. Krassowskiego. W. K a l i n o w s k i , Problemy ochrony i konser­ wacji budownictwa drewnianego w Polsce, „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " , 1964, nr 3. K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, „ S t u d i a z H i s t o r i i Sztuki Polskiej", PIS, t. I , W r o c ł a w 1953. 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 55 Ksawery Piwocki STAN BADAŃ NAD G R A F I K Ą, Gdy Mickiewicz uczył się — s ł u c h a j ą c b i a ł o r u s k i c h pieśni i ballad — romantycznego „czucia" i r o m a n ­ tycznej „ w i a r y " , gdy m ł o d z i u t k i Chopin chłonął tony mazurskich skrzypiec — akademickie n a w y k i ó w ­ czesnej estetyki nie p o z w a l a ł y nawet r o m a n t y k o m dostrzec p i ę k n a ludowej sztuki. Gdy Kraszewski f o r ­ m u ł o w a ł program b a d a ń s ł o w i a ń s k i e j sztuki, m y ś l a ł przede wszystkim o r e l i k t a c h s t a r o ż y t n o ś c i , choć już d e c y d o w a ł się, podobnie j a k nieco w c z e ś n i e j K i e l e siński, na zbieranie „ b o h o m a z ó w " i „ p o k r a c z n y c h " f i ­ gur, r z e ź b i o n y c h n i e u c z o n ą r ę k ą . Ale jeszcze przecież Kolberg, Gloger, jeszcze nawet Witkiewicz przecho­ d z i l i o b o j ę t n i e obok dzieł malarstwa, r z e ź b y czy gra­ f i k i ludowej. Z a c z ę t o się już i n t e r e s o w a ć budownic­ twem, s n y c e r k ą , ornamentyką pisanek i h a f t ó w , b a r w n o ś c i ą stroju i przedmiotami o b r z ę d o w y m i , k t ó r e w s p ó ł g r a ł y z folklorem, a z d a w a ł y się o d k r y w a ć p r a ­ stare złoża rodzimej k u l t u r y . Trzeba było wielkiego antyakademickiego i anitynaturalistycznego p r z e ł o m u lat 90-ych ub. w i e k u , by oko artysty czy m i ł o ś n i k a sztuki zobaczyło u r o d ę drzeworytu, obrazka czy p r z y - MALARSTWEM I RZEŹBĄ d r o ż n e j rzeźby. Jeszcze w 1910 r. Kazimierz Lubecki, pisząc w księdze p a m i ą t k o w e j k u czci Maurycego Straszewskiego o Estetyce ludowej, niedwuznacznie u r ą g a jej dziwacznym pojęciom piękna, jeszcze Erazm M a j e w s k i , d o n o s z ą c w „ W i ś l e " z 1900 r. o od­ k r y c i u k l o c k ó w drzeworytniczych w P ł a z o w i e , nie i n ­ teresuje się ich a r t y s t y c z n ą w y m o w ą . Dopiero nieoceniony „ojciec" polskiej historii sztu­ k i , M a r i a n S o k o ł o w s k i , rozpatruje Drzeworyty ludo­ we n i e u l ę k ł y m i nieuprzedzonym okiem, trafnie do­ s t r z e g a j ą c w nich walory podobne do tych, jakie ma­ ją i n k u n a b u ł y ksylograficzne X V w . M n i e m a m , że j e m u w ł a ś n i e , a dopiero w d r u g i m niejako rzucie odkryciom, jakie d o p r o w a d z i ł y w r o k u 1921 do w y ­ dania T e k i Zygmunta Ł a z a r s k i e g o i Jerzego Kieszkowskiego jej Zwięzłego katalogu, zawdzięcza Sko­ czylas swoje zachwyty nad drzeworytem l u d o w y m , a grafika polska swój n i e b y w a ł y r o z k w i t w X X w . Malarstwo ludowe zobaczono p ó ź n i e j , p ó ź n i e j nawet niż w y c i n a n k ę . N a j p i e r w zaczęto g r o m a d z i ć obrazy na szkle na P o d h a l u , bohomazy na p ł ó t n i e i papie1 2 3 4 5 6 201 �rze odkryto dopiero właściwie w latach dwudziestych. Mokłowski i Matlakowski interesowali się głównie snycerskim zdobnictwem, rzeźbie figuralnej poświę­ cano jedynie drobne wzmianki. Tak więc sztuką l u ­ dową „przedstawiającą" zajęto się właściwie na do­ bre w okresie międzywojennym, ale za to start był z miejsca imponujący. Rozpoczyna go krótka, ale gruntowna rozprawka Jana Sit. Bystronia Polskie drzeworyty ludowe. Jest to pierwsza praca omawiająca ludową sztukę przed­ stawiającą „dla niej samej" — Sokołowski uważał swój artykuł jedynie za wstęp do książki o historii polskiego drzeworytu. Jakkolwiek materiał, na któ­ rym Bystroń oparł swoje wywody, był jeszcze bardzo szczupły — zarysował trafnie historię tej gałęzi sztuki ludowej, jej powiązania społeczne i jej tajniki tech­ niczne. Dzięki odszukaniu w zbiorach lwowskich Pawlikowskich dużej grupy dzieł ksylograficznych, mógł Władysław Skoczylas we wstępie do swego albumu Drzeworyt ludowy w Polsce" oprzeć swoje sądy o wartościach artystycznych i złożoności tech­ niki ludowego drzeworytu na znacznie obszerniejszej znajomości zabytków. Spora monografia podpisane­ go, dając przegląd blisko 500 zachowanych drzewo­ rytów z X V I I , X V I I I i X I X w. zgrupowała rozproszo­ ne dotąd wiadomości o warsztatach ksylograficznych, o autorach i ich pochodzeniu i próbowała określić wartości artystyczne grafiki ludowej. Również dział malarstwa doczekał się wówczas podstawowych opracowań: mam tu na myśli oczy­ wiście kapitalne prace Tadeusza Seweryna. Jeszcze wcześniej rozszerzył on naszą wiedzę o malowidłach na odwrociu szkła przez opublikowanie Kaszubskich obrazów na szkle. W pracach tych rozwiał on bała­ mutne dotąd mniemania o stronie technicznej tego malarstwa, wskazał na główne ogniska tej sztuki, podał sporo Wiadomości o artystach i podkreślił nie­ które walory artystyczne obrazów. Ważne przyczynki do rozszerzenia materiału badawczego dał Józef Gra­ bowski. Zarysowano w ten sposób obraz obu wspomnianych gałęzi sztuki przedstawiającej pol­ skiego ludu, ustalono chronologię ich rozkwitu, ogni­ ska ich występowania i powiązania ze sztuką „ofi­ cjalną". Wszelkie dalsze prace w tym zakresie uzys­ kały trwałą bazę podstawowych ustaleń. 7 8 10 11 11 O wiele skromniejszy był plon badawczy w dzie­ dzinie rzeźby. Poza, siłą rzeczy, bardzo lakonicznie ujętymi ustępami w syntetycznych opracowaniach sztuki ludowej Eugeniusza Frankowskiego i ama­ torską raczej książką Karola Iwanickiego — jedy­ nie praca Tadeusza Dobrowolskiego Śląska rzeźba ludowa na szczupłym materiale eksponatów Mu­ zeum Śląskiego w Katowicach usiłowała ukazać war­ tości artystyczne ludowej rzeźby. Jej walory zabłysły natomiast w całej krasie na wielkiej wystawie pol­ skiej sztuki ludowej w Instytucie Propagandy Sztuki, w Warszawie w 1935 r. Jak widzimy, badania „czystej" sztuki ludowej zapoczątkowali i w dużej mierze prowadzili dalej przeważnie historycy sztuki, być może powołani w pierwszym rzędzie do określenia jej urody i znacze­ nia. Próbowano też na marginesie tych badań wy­ 13 14 15 202 pracować pewne zarysy ich metody. Pisał o tym Ksawery Piwocki oraz prowadzono dyskusję na temat istotnych wartości ludowej plastyki. Tadeusz Dobrowolski podkreślał nieuświadomione i instynk­ towne popędy oraz brak wiedzy technicznej i błędy obserwacji, które sumują się w określeniu formy stylowej rzeźby ludowej, natomiast Ksawery Piwoc­ ki — podobnie, jak w swej książce o drzeworycie ludowym i — kładł nacisk nie na błędy i prymitywizm obserwacji rzeczywistości, ale na odrębną u artystów ludowych postawę twórczą, albo używając terminu Leona Chwistka: inną i odrębną rzeczywistość, w ja­ kiej oni tworzą i żyją. Znaczenie poszczególnych dziedzin sztuki ludowej, takich jak malarstwo, rzeźba, grafika i ich bezpo­ średnie pochodne, a więc te, które w sztuce oficjal­ nej nazywano ongiś „sztuką czystą", jest także po dzień dzisiejszy w moim przekonaniu specjalnie wiel­ kie. Dla uzasadnienia tej tezy można przytoczyć co najmniej kilka argumentów: Po pierwsze — są to oczywiście gałęzie sztuki ludowej, które nie tylko można, ale należy oceniać przede wszystkim pod kątem ich artystycznych war­ tości. Innymi słowy, należą do sztuki bez żadnych marginesów i dodatkowych omówień czy uzasadnień. Po drugie — dzieła malarstwa, grafiki i rzeźby podlegały i podlegają jak najwyraźniej kontaktom ze sztuką niełludową. Dotyczy to Zarówno ich sche­ matów ikonograficznych, jak i formalnych, użytych technik i materiałów. Pozwala to na śledzenie dzie­ jów tych gałęzi sztuki na dłuższych odcinkach cza­ su, w oparciu o analogie „nieludowe", na interesują­ ce z punktu widzenia „estetyki" ludowej badania odskoku formy ludowej od nieludowych wzorów i wreszcie — na frapujące, pod względem psychologii twórczości i jej socjologii, szukanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego to w swej genezie „najmniej ludo­ we" gałęzie sztuki ludowej należą do najbardziej od­ pornych na zmiany — spośród innych, bardziej i — zdawałoby się *— tradycyjnych jej działów. 16 17 18 Po trzecie — łączy się z tym niezmiernie doniosłe społecznie zagadnienie sztuki amatorskiej i współ­ czesnych prymitywów, wzajemnych powiązań i za­ leżności. Tematu tego jednak nie będę omawiał w tym sprawozdaniu. Po czwarte — nigdzie tak wyraźnie, jak w tych działach „sztuki czystej" nie występuje problem in­ dywiduum twórczego, długi przecież czas nie docenia­ ny w badaniach ludowej sztuki. Stąd znaczenie prac biograficznych i dokumentacyjnych, dających rów­ nocześnie możliwość ewentualnego śledzenia indywi­ dualnego rozwoju sztuki poszczególnych artystów. Trzeba jednak chyba od razu powiedzieć, że nie wszystkie zarysowane tutaj problemy znalazły swoje odbicie w naszej nauce w dobie współczesnej, i w bardzo nierównomiernym stopniu. Prawdopodobnie dlatego, że tak niewielu teoretyków sztuki i estetyków interesuje się sztuką ludową. W przeciwieństwie bo­ wiem do okresu międzywojennego udział procentowy (gdy nie będziemy liczyć „starej gwardii") badaczy etnografów wzrósł ogromnie, a spadł — historyków sztuki. Pociągnęło to za sobą pewne zmiany w kie- �r u n k a c h z a i n t e r e s o w a ń , położenie silniejszego nacisku na sprawy dokumentacyjne niż interpretacyjne, na zagadnienia z w i ą z k ó w społecznych sztuki ze ś r o d o ­ wiskiem, s p o w o d o w a ł o częste pomijanie b a d a ń nad s a m ą t w ó r c z o ś c i ą , jej psychologią czy wreszcie f o r m ą dzieła — na rzecz jego a s p e k t ó w technicznych i ge­ netyki funkcjonalnej. T y m niemniej wydaje m i się rzeczą r o z s ą d n ą roz­ począć r e l a c j ę o o s i ą g n i ę c i a c h b a d a ń sztuki ludowej ostatniego, powojennego dwudziestolecia od t y c h za­ g a d n i e ń o g ó l n y c h i — j a k m y ś l ę szczególnie w a ż ­ nych. Do najszerzej dyskutowanych należy sprawa de­ f i n i c j i sztuki ludowej, jej o d r ę b n o ś c i i genezy jej formy. Działy „ p r z e d s t a w i a j ą c e " sztuki ludowej na­ dają ,się szczególnie do tego rodzaju r o z w a ż a ń , ponie­ w a ż w malarstwie, grafice i rzeźbie, w k t ó r y c h te­ matyka religijna i t y m samym „ o f i c j a l n e " wzorce najbardziej r z u c a j ą się w oozy — m o ż n a n a j ł a t w i e j i najjaśniej przeprowadzić analizę formalnych, warsztatowych i ideowych różnic, dzielących ludowe od nieludowego. Z a r y s o w a ł y się t u dwa skrajne sta­ nowiska oraz k i l k a p o ś r e d n i c h . Od strony przede wszystkim f o r m y (stylu) p r ó b o w a l i znaleźć o d p o w i e d ź na te zagadnienia Józef G r a b o w s k i i podpisany. P r ó b o w a ł e m t a k ż e w n a s t ę p n y c h latach w r a c a ć do bardziej ścisłego definiowania p o j ę ć : Próba definicji kilku p o j ę ć , A la limite de l'art populaire et non-populaire oraz Folk Artists and their Inspiration. Grabowski u s i ł o w a ł znaleźć f o r m u ł y o k r e ś l a j ą c e f o r ­ m ę dzieł ludowych, niezależnie od ich z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . P i w o c k i bazuje w ł a ś n i e na p r ó b a c h z e s t a w i e ń ze s z t u k ą n i e l u d o w ą , poprzez a n a l i z ę r ó ż n i c stara się u c h w y c i ć f o r m u ł ę ludowej sztuki, o p i s a ć jej s t r u k t u r ę i p s y c h o l o g i c z n ą p o d s t a w ę jej powstawania. Od strony f u n k c j i s z u k a ł definicji i podstawy w a r ­ t o ś c i o w a n i a Tadeusz S e w e r y n . K ł a d z i e o n o c z y w i ś ­ cie nacisk na d z i a ł y „ n i e p r z e d s t a w i a j ą c e " t w ó r c z o ś c i ludowej. Z l e k t u r y jego dzieł p o ś w i ę c o n y c h t y m dzia­ ł o m w y n i k a , że nie m o ż e on jednak u n i k n ą ć p o r ó w ­ n a ń z wzorcami nieludowyimi. Podstawowy dla roz­ graniczenia sztuki ludowej od naiwnej i amatorskiej a r t y k u ł ogłosił Aleksander J a c k o w s k i . W a ż n e ele­ menty do dyskusji wnieśli m. i n . W i t o l d D y n o W s k i oraz Aleksander W o j c i e c h o w s k i . 19 20 2 1 2 2 23 24 25 28 27 J u ż w m i ę d z y w o j e n n e j dyskusji m i ę d z y Tadeuszem D o b r o w o l s k i m i K s a w e r y m P i w o o k i m zastanawiano się nad psychologią ludowego t w ó r c y . Obecnie zajął się t y m problemem Tadeusz S e w e r y n . Omawiając m a l o w i d ł a na pewnej szafie z Orawy, p r ó b u j e on s c h a r a k t e r y z o w a ć w y o b r a ź n i ę ich t w ó r c y poprzez ana­ lizę artystycznej jakości i ikonograficznej t r e ś c i t y c h p r z e d s t a w i e ń . Polemizuje z n i m g o r ą c o P i w o c k i w m a j ą c e j się w k r ó t c e u k a z a ć k s i ę d z e p a m i ą t k o w e j k u czci prof. M i c h a ł a Walickiego. Ten sam temat pasjo­ nuje Seweryna w jego monografii J ę d r z e j a W a w r y . 28 2 8 Pewne aspekty historyczne sztuki ludowej p o r u ­ szył w swej książce O historycznej oenezie polskiej sztuki ludowej podpisany. W y w o ł a ł a ona g w a ł t o w n ą d y s k u s j ę w o k ó ł pojęcia sztuki ludowej, l u d o w o ś c i tej sztuki i jej z w i ą z k ó w ze s z t u k ą p r a p o l s k ą . Z o s t a ł a ona na ogół źle p r z y j ę t a z a r ó w n o przez h i s t o r y k ó w sztu­ k i , jak i e t n o g r a f ó w czy a r c h e o l o g ó w . Wydaje m i 3 0 się jednak, że k r y t y k a p o s z ł a nieco w bok od istot­ nych moich tez. Chodziło bowiem g ł ó w n i e o s t w i e r ­ dzenie, że sztuka l u d o w a w d z i a ł a c h p r z e d s t a w i a j ą ­ cych splata się b e z w z g l ę d n i e z rozwojem w a r s z t a t ó w cechowych i i c h upadkiem w miastach, że w o m a w i a ­ nych d z i a ł a c h jest p r a w ą s p a d k o b i e r c z y n i ą t r a d y c j i ś r e d n i o w i e c z a , jego w i e l k i e j sztuki i jego solidnej wiedzy technicznej. Seweryn, w o j u j ą c y n a m i ę t n i e o p e ł n ą ^ s a m o d z i e l n o ś ć " l u d o w e j sztuki — o k a z a ł się jednak zwolennikiem szukania jej ź r ó d e ł i t r e ś c i w sztuce m i e s z c z a ń s k i e j O d r o d z e n i a , a w k s i ą ż c e Sta­ ropolska grafika ludowa nie t y l k o zaliczył do sztuki ludowej p o k a ź n ą ilość k l o c k ó w drzeworytniczych k r a ­ kowskich oficyn d r u k a r s k i c h X V I w., ale w ł a ś n i e te prace u z n a ł za „ b a r d z i e j l u d o w e " od r y c i n drzewo­ rytniczych X V I I , X V I I I i X I X w . o tematyce k o ś c i e l ­ nej, u w a ż a n y c h d o t ą d za typowe dla l u d o w e j t w ó r ­ czości. S t a ł o s i ę to m o ż l i w e dzięki w y s u n i ę c i u na p l a n pierwszy n i e w ł a ś c i w y c h o k r e ś l e ń w ą s k o p o j ę t y c h za­ g a d n i e ń tematycznych: t r e ś c i ś w i e c k i e — ludowe, kościelne — narzucone z z e w n ą t r z . Pomija przy t y m w a ż n e zagadnienie o d b i o r c ó w tej produkcji, k t ó r y c h n a l e ż a ł o b y s z u k a ć na pewno pora w s i ą i miastecz­ kiem. 31 32 I n t e r e s u j ą c y proces przechodzenia malarzy cer k i e w n y c h Rzeszowszczyziny od f o r m t r a d y c y j n e j i k o ­ ny do o b r a ź n i c t w a coraz w y r a ź n i e j ludowego prze­ śledziła Janina Nowacka w pracy o „ s z k o l e " w R y botyczach, M a r i a P r z e ź d z i e c k a (zwłaszcza w oddanej do d r u k u k s i ą ż c e o malarzach cerkiewnych Ł e m kowszczyzny w X I X w.) oraz Jerzy P i e t r u s i ń s k i . ** Jest to zagadnienie kapitalne i w a ż n e w ogóle dla historii l u d o w e j sztuki p r z e d s t a w i a j ą c e j . W m a ł o p o l ­ skim ś r o d o w i s k u c e r k i e w n y m b o w i e m d o k o n y w a ł się ten proces bardzo stosunkowo niedawno i dzięki te­ m u jest jeszcze do uchwycenia w badaniach — j a k o ż e z X V I I I i X I X w . d o c h o w a ł o się nieco d o k u m e n t ó w archiwalnych i po prostu w s p o m n i e ń , m o ż l i w y c h do zrekonstruowania. Badania te p o t w i e r d z a j ą — j a k m y ś l ę — zasadnicze tezy mojej pracy o genezie tych gałęzi sztuki ludowej, poprzez w y r a ź n e analogie do procesu, k t ó r y na i n n y c h terenach o d b y ł się co naj­ mniej o w i e k w c z e ś n i e j . ; W zakończeniu ustępu omawiającego osiągnięcia ostatniego dwudziestolecia w badaniu o g ó l n y c h z a ł o ­ żeń ludowej rzeźby, d r z e w o r y t u i m a l a r s t w a — nie m o ż n a p o m i n ą ć Seweryna w s t ę p u do katalogu w y s t a ­ w y polskiej sztuki ludowej w K r a k o w i e w 1948 r . Z e s t a w i a j ą c w a r t o ś c i artystyczne sztuki ludowej z o s i ą g n i ę c i a m i i zdobyczami sztuki k o ń c a X I X i X X w. — d a ł on w l a p i d a r n y m k s z t a ł c i e i w nie­ zwykle jasnych i p r z e k o n y w a j ą c y c h o k r e ś l e n i a c h naj­ lepszą d o t ą d w naszej literaturze p r ó b ę o k r e ś l e n i a t y c h w a r t o ś c i . W a r t o też z a n o t o w a ć tutaj ciekawe w y ­ powiedzi a r t y s t ó w : Eugeniusza Eibischa, Jerzego Fedkowicza, Kacpra Pochwalskiego, Zbigniewa Pronasz­ k i i C z e s ł a w a R z e p i ń s k i e g o — na temat t e j ż e w y s t a ­ w y na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " w roczniku 1948. W k s i ą ż k a c h , o m a w i a j ą c y c h syntetycznie p o l s k ą s z t u k ę l u d o w ą we wszystkich jej aspektach — oma­ w i a n y m jej d z i a ł o m p o ś w i ę c o n o sporo miejsca. M a m 3 4 203 �35 tu na myśli opracowanie Ireny Czarneckiej i Ro­ mana Reinf ussa. Na szerszym niż Seweryn w okre­ sie międzywojennym materiale omawia ten ostatni Malarstwo ludowe. Ten szerszy materiał mamy do zawdzięczenia oczy­ wiście działalności Pracowni Badania Sztuki Ludo­ wej, stanowiącej dzisiaj oddział Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Systematyczne „zdjęcie" te­ renu całej niemal Polski, dokonane w ostatnim dwu­ dziestoleciu pod kierownictwem Romana Reinf ussa, ze względów zrozumiałych nie dotyczyło jedynie intere­ sujących nas tutaj gałęzi tej sztuki. Tym niemniej przyniosło ono sporo nowego materiału, wychwytało wiele nowych nazwisk artystów żyjących, rozszerzyło badania na tereny dotąd nie znane. Plon tych badań wyraził się w istnej powodzi artykułów, dokumentu­ jących odkrycia i mnożących naszą wiedzę o ludowej sztuce. Zanim je ogólnie scharakteryzuję w ustępach poświęconych badaniom regionów i monografiom artystów — zatrzymam się jeszcze przy tak modnych dziś w historii sztuki badaniach ikonograficznych. Najbardziej pasjonował badaczy „Chrystus Fra­ sobliwy" i jego ludowe interpretacje. Jeszcze w 1926 r. pisał o nim Tadeusz Seweryn, a w 1933 r. Karol Iwanicki w omawianej już książce. Do te­ matu tego wraca Michał Walicki, wskazując na możliwość „świeckiej" jego genezy. Zajęła się nim później Anna Kunczyńska, w oparciu o szerokie studia na ten temat w sztuce europejskiej Zygmunta Kruszeiniokiego. O pewnej grupie tych przedstawień pisała Halina Olędzka. Tematyka świecka janosikowych obrazów przyciągała też uwagę badaczy ta­ kich jak: Grabowski i Reinf uss, przy czym wska­ zali oni na słowackie źródła graficzne tego przedsta­ wienia. Świeckiej — tak rzadkiej w twórczości ludo­ wej tematyce — poświęcili też swą uwagę René Saulnier i Henri Van der Z é e oraz Piwocki. Cho­ dzi tu zarówno o wykrycie tematów wędrownych w grafke europejskiej, jak przede wszystkim o polską i ludową ich interpretację. Te ikonograficzne przy­ czynki uzupełniają artykuły: Stefami Krzysztofowicz i Ewy Snieżyńskiej, Józefa Grabowskiego i Jana Piotra Dekowsklego. Nie mamy dotąd opracowania tak licznych przedstawień Madonny Skępskiej, a na­ wet upadającego Chrystusa czy Madonny Częstochow­ skiej. Warto by zwrócić też uwagę na Obrazy wotyw­ ne i przedstawienia cudów, która to tematyka inte­ resuje ostatnio bardzo szeroko badaczy sztuki ludowej niemieckiej, szwajcarskiej i austriackiej. 36 37 38 39 40 41 43 43 44 45 47 46 48 49 Dzięki wspomnianym, w szerokim zakresie przez Instytut prowadzonym, badaniom zespołowym naj­ liczniejsze są prace typu dokumentacyjnego i biogra­ ficznego. Marginesem tej działalności są dane do analizy twórczości indywidualnej artystów ludowych oraz do socjologii ich artystycznej działalności. Tym niemniej zebrany w ten sposób materiał nie tylko uzmysłowił wagę tego rodzaju dociekań, ale umożli­ wił na przyszłość bardziej dogłębne rozważania, oparte już nie na intuicji i interpretacji k i l k u wy­ branych dzieł, ale na pokaźnej dokumentacji. Dość wspomnieć, że głównie na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" można znaleźć informacje o rzeźbiarzach: 204 Dymitrze Bilińskim, Feliksie Błaszczyku, Józefie Brychcym, Władysławie Chajecu, Wincentym Flaku, Marcinie Gąsiorze, Janie Gładyszu, Janie Golisie, Teofilu Kożuchowskim, Ignacym Kamińiskim, Andrze­ j u Majchrzaku, Józefie Markowskim, Janie Lamęckim, Janie Rudawskim, Wincentym Stępniu, Antonim Twardowskim, Józefie Zagórskim, Wincentym Murawickim i in. oraz zabaWkarzaeh-rzeźbiarzach: Józefie Minorze i Wincentym Jaskrze. Ponadto wiele naz­ wisk rozsypanych jest wśród sprawozdań z bieżących wystaw sztuki ludowej. Z malarzy doczekali się opracowań — Jan Jachimiak i Karol Oskwarek. W publikacjach tych należy wyróżnić prace bardziej wszechstronne, nie tylko informujące, ale formułu­ jące zarysy prawdziwych monografii biograficznych. Mam tu na myśli przede wszystkim piękną rozprawę Tadeusza Seweryna, Anny Kuinczyńskiej, Anny Kowaiskiej-Lewickiej i Edyty Starek. Jeśli tę listę uzupełnimy artykułami, ogłoszonymi jeszcze przed wojną: Tadeusza Seweryna, Rajnolda Cygan­ k a i Jana Sunderlanda — to otrzymamy pokaźny zestaw wiadomości o autentycznych twórcach ludo­ wych żyjących i nieżyjących. Te dane o ludowych malarzach i rzeźbiarzach, o ich tak różnorodnej twórczości, dziwnych niekiedy losach ich życia, inte­ resujących czasem wypowiedziach na temat sztuki — przełamują przestarzały pogląd na sztukę ludową, jako anonimową. Według obowiązującej definicji sztu­ ki ludowej, anonimowość jest jej charakterystycznym atrybutem, różniącym ją od sztuki nieludowej. Po­ gląd ten jest szczególnie silnie zakorzeniony wśród uczonych niemiedkich — powtarza go np. ostatnio tak znakomity uczony, jak Arnold Hauser we wstępie do V rozdziału swej książki Philosophie der Kunst­ geschichte. Polskie badania, prowadzone w kraju, gdzie autentyczna twórczość ludowa jeszcze żyje, do­ wodzą, że każda sztuka jest dziełem twórczego indy­ widuum, inny jest tylko stopień uwarunkowania for­ my przez tradycję w rozmaitych czasach i środowi­ skach społecznych. Każdy artysta tworzy w określo­ nych warunkach czasowych i społecznych, tak jak każdy uczony buduje swoje teorie w oparciu o po­ przedników, a nie o bezpośrednią obserwację fak­ tów, jak twierdzi Karl R. Popper. W określonych tradycją i środowiskiem czy czasem schematach for­ malnych obracają się wszyscy artyści, różni ich typ tych schematów i ich względna trwałość. Rozwój twórczości jest historią przełamywania zastanych schematów, a proces ten możemy śledzić równie dob­ rze w produkcji warsztatów średniowiecznych i l u ­ dowych, jak w atelier Cezanne'a czy Bonnarda. 50 51 52 53 54 55 58 57 58 Może dalej zaawansowane w procesie badawczym są prace obejmujące pewne większe zespoły zjawisk, jak np. rozprawa Józefa Grabowskiego, omawiająca wielką wystawę rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej w Krakowie, która zawiera przekazaną w zwartej formie charakterystykę tych gałęzi sztuki ludowej. Wydaje mi się konieczne podkreślenie niezwykłego znaczenia takich rozpraw, jak Stanisława Błaszczy­ k a i Janusza Świeżego, które nie tylko odsłoniły przed nami spory szmat dziejów rzeźby regionalnej, ale udowodniły, że sumienny badacz potrafi zmusić 58 6 0 61 �do m ó w i e n i a anonimowe pozornie zabytki, .potrafi za­ r y s o w a ć sylwety dawno z m a r ł y c h t w ó r c ó w i u j a w n i ć mechanizm i c h pracy, a niekiedy i z s u m o w a ć jej w a ­ l o r y artystyczne. Podobne znaczenie m a artykuł J ó z e f a Grabowskiego „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej i tegoż Sztuka ludowa Mazur i Warmii, 63 M a r i i Z n a m i e r o w s k i e j - P r u f f e r o w e j Rzeźbiarze ludowi na Kujawach, Józefa Grabowskiego Obrazy na szkle z Jeleśni, H i e r o n i m a Skurpskiego Warmińska plastyka ludowa," a r t y k u ł S t a n i s ł a w a B ł a s z c z y k a w Kulturze ludowej Wielkopolski," tegoż Wielkopolskie obrazki na szkle, Kazimierza Pietkiewicza Malarstwo ludowe na Podlasiu, Romana Reinfussa Rzeźba figu­ ralna Łemków, " J ó z e f a Grabowskiego Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane. Podobnie j a k a r t y k u ł y monograficzno-foiograficzne — prace te p r z y ­ noszą moc w i a d o m o ś c i o artystach licznych r e g i o n ó w , k t ó r y c h d o t ą d n i k t nie b a d a ł , z a r y s o w u j ą obraz r e ­ gionalnych r ó ż n i c f o r m y i w a r u n k ó w twórczości, specyficzne^związki ze s z t u k ą n i e l u d o w ą . Wszystko to s ą bezcenne m a t e r i a ł y dla syntetycznej pracy o polskiej sztuce ludowej, o m a w i a j ą c e j malarstwo, g r a f i k ę i r z e ź b ę f i g u r a l n ą , pracy k t ó r e j n i k t jeszcze nie na­ pisał. 82 64 es 6 68 69 1 71 Osobno c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na dwie rozpra­ w y o szczególnej m o i m zdaniem w a r t o ś c i . P r a w d z i w ą e n c y k l o p e d i ą w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i ludowej jest A l e k ­ sandra Jackowskiego W s p ó ł c z e s n a rzeźba ludowa,™ a a r t y k u ł Franciszka K o t u l i „Dywany" — współczes­ ne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich ukazuje chwycone i n statu nascendi rodzenie się nowego tylpu malowanek l u d o w y c h , r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się po całej Polsce. Ukazuje o n i c h „ u r o k i i k l ę s k i " , ujawnia ź r ó d ł a i mechanizm i c h powstawania. Rzecz jest t y m ciekawsza, że „ d y w a n y " te (obrazy dekoracyjne na p ł ó t n i e często z figurami) p o w s t a w a ł y i p o w s t a j ą poza w s z e l k ą i n g e r e n c j ą p a ń s t w o w e g o czy muzealnego m e ­ cenatu, niejako spontanicznie, i d o w o d z ą , że ź r ó d ł a ludowej sztuki, tworzonej dla l u d u , jeszcze u nas nie w y s c h ł y . M o ż n a ł a m a ć r ę c e nad rozpaczliwym nie­ kiedy poziomem artystycznym tych „dzieł", choć w dobie P o p - A r t czynić tego j u ż chyba nie wypada, 73 zwłaszcza że p o s i a d a j ą wiele swoistej urody. Nie 'da się jednak zaprzeczyć, że na naszych oczach powstaje nowa odmiana sztuki ludowej, r o d z ą się nowe j e j schematy i nowe tradycje, p o w i ą z a n e j u ż nie z w z o r ­ cami prowincjonalnej sztuki k o ś c i e l n e j , ale z gustami miejskiej sztuki masowej. O rezultatach artystycz­ nych — j a k zawsze — decyduje nie schemat i c h o ć b y najobskuirniejszy „wzorzec", ale m o ż l i w o ś c i samego artysty. A te i na dzisiejszej w s i s ą nadal nieogra­ niczone. Z d a j ę sobie s p r a w ę , że talka sucha, w y l i c z a j ą c a bibliografia nie m o ż e d a ć jasnego obrazu badań w s p ó ł c z e s n y c h . T r u d n o jednak nie p o d a w a ć t y t u ­ ł ó w i a u t o r ó w i nie e n u m e r o w a ć , choćby sumarycznie, z a g a d n i e ń w nich poruszanych. R ó w n o c z e ś n i e jednak s t a r a ł e m się zwrócić u w a g ę na rzeczy — m o i m zda­ niem — najciekawsze i n a j w a r t o ś c i o w s z e . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m dużego j u ż dziś zespołu badaczy przeora­ no ogromny m a t e r i a ł , leżący d o t ą d ugorem. Wszystkie w i ę c w z m i a n k i p o s i a d a j ą n i e o c e n i o n ą w a r t o ś ć . Dla podtpiEanego, k t ó r y „ p r z e d s t a w i a j ą c ą " s z t u k ą l u d o w ą interesuje s i ę niemal od zarania drugiej Rzeczypospo­ l i t e j , a w i ę c od lat blisko 40, odkrycia lat ostatnich i m a t e r i a ł y nagromadzone — szczególnie na kartach „Polskiej Sztuki L u d o w e j " — n a s u w a j ą k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n a n i a z okresem m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy to nieliczni badacze s t ą p a l i niemal ipo omacku, opierali swe s ą d y na nielicznych faktach i p e ł n y m l u k m a ­ teriale. Dziś m o ż n a j u ż i należy p r z y s t ą p i ć do f o r m u ­ ł o w a n i a s ą d ó w syntetycznych, daleko bardziej uzasad­ nionych i udokumentowanych, m o ż n a s i ę też p o k u s i ć o o d p o w i e d ź na pytania i problemy zarysowane w moich uwagach w s t ę p n y c h . W a g ę takich p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych m o ż n a sobie u z m y s ł o w i ć , gdy skonsta­ tujemy ile — często bez w i d o m y c h s u k c e s ó w — w y ­ s i ł k ó w kosztuje wprowadzenie do powszechnej, o g ó l ­ n o ś w i a t o w e j skarbnicy s z t u k i nawet najlepszych, n a j ­ w i ę k s z y c h naszych a r t y s t ó w . A w M u s é e Imaginaire A n d r é M a l r a u x f i g u r u j ą przecież obok Rembrandt ó w i M i c h a ł ó w A n i o ł ó w w ł a ś n i e skromne ś w i ą t k i z p r z y d r o ż n y c h kapliczek Podhala czy Mazowsza. PRZYPISY 1 K . Lubecki, Estetyka ludowa, w : Szkice filozo­ ficzne, K r a k ó w 1910, s. 121—128. E. Majewski, Drzeworyty z Płazowa, „Wisła", R. 14, 1900, s. 437—438. M . S o k o ł o w s k i , Drzeworytnictwo u nas, Cz. I , Drzeworyty ludowe, „ S p r a w o z d . K o m i s j i do Bad. Hast. Szt. w Polsce", 1902, t . 7, z. 3. Z. Ł a z a r s k i , Teka drzeworytów ludowych daw­ nych, Warszawa 1921. J. Kieszkowski, Zwięzły katalog wystawy daw­ nych drzeworytów ludowych zebranych i wydanych przez Zygmunta Łazarskiego, Warszawa 1921. K . Stecki, Obrazy ludowe na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „Rocznik P o d h a l a ń s k i " , 1921, nr 1; L . Lepszy, Obrazy ludowe na szkle malowane, „ P r z e ­ m y s ł i R z e m i o s ł o " , R. 1, 1921, s. 23—35. J. St. B y s t r o ń , Polskie drzeworyty ludowe, „Sztuki P i ę k n e " , R. 5, 1929, s. 1—27. Wł. Skoczylas, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1933. 2 3 4 5 6 7 8 , 8 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W a r ­ szawa 1934. T. Seweryn, Technika malowania ludowych obrazów na szkle, „ L u d " , R. 30, 1931, s. 145—186; t e n ż e , Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937. T e n ż e , Kaszubskie obrazy na szkle, „ I l u s t r o w a ­ ny K u r y e r Codzienny", 1929, n r 149. J. Grabowski, Malarstwo ludowe na szkle w Polsce środkowej, „ A r k a d y " , R. 4, 1938, s. 323—328; t e n ż e , „Huculskie" malarstwo ludowe na szkle, t a m ­ że, s. 55—63. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludu polskiego, Warsza­ wa 1928; t e n ż e , Sztuka ludowa w : Wiedza o Polsce, Warszawa 1932, t. 3, s. 345—416. K . I w a n i c k i , Figura Chrystusa Frasobliwego, Warszawa 1933. T. Dobrowolski, Śląska rzeźba ludowa w drze­ wie w świetle zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowi­ cach, Katowice 1930. 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 205 �18 K. Piwocki, Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, Lwów 1931. T. Dobrowolski, Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Na marginesie twórczości śląskiego rzeźbiarza Jana Kulisza, „Zaranie Śląskie", t. 11, 1935, s. 239—245; tenże, Popęd twórczy i technika artystyczna jako pod­ stawy ludowej sztuki, „Przegląd Współczesny", t. 60, 1937, nr 3. K. Piwocki, Z badań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd Współczesny", t. 58, 1936, nr 7. ludowego, J. Grabowski, Zagadnienie stylu PSL, 1947, nr 1—2; 1948, nr 2, 3—10. K. Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, PSL, 1947, nr 1—2. K. Piwocki, Próba definicji kilku pojęć, PSL, 1953, nr 6. Tenże, A la limite de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograf. Muz. Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. Tenże, Folk Artists and their Inspiration, „The British Journal of Aesthetics", T. 3, 1963, nr 2. T. Seweryn, Zakres przedmiotowy sztuki ludo­ wej, PSL, 1954, nr 5. A l . Jackowski, Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, PSL, 1955, nr 5. W. Dynowski, Historycyzm w sztuce ludowej, PSL, 1948, nr 9—10, 11—12, 1949, nr 1—2, 3—4, 5, 7—8. A l . Wojciechowski, Z dyskusji nad pojęciami „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce", PSL, 1953, nr 2. T. Seweryn, Orawski Orbis Pictus, PSL, 1960, nr 2. powsinoga, Kraków T. Seweryn, Swiątkarz 1963. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. T. Seweryn, Kultura ludowa Odrodzenia, PSL, 1954, nr 4. Tenże, Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956. J. Nowacka, Malarski warsztat ikonowy w Rybotyczach, PSL, 1962, nr 1; J. Pietrusiński, Małopol­ skie bohomazy, PSL, 1960, nr 3. T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce. Malar­ stwo, rzeźba, grafika. Katalog wystawy w Tow. Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 1948. I . Czarnecka, Polska sztuka ludowa, Warszawa 1958. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kraków 1962. T. Seweryn, O Chrystusie Frasobliwym. Figur­ ki, legendy, świątkar^e, Kraków 1926. K. Iwanidki, op. cit. (ipor. przyp. 14). M. Walicki, O nową interpretację pojęcia „Chrystusa Frasobliwego", PSL, 1954, nr 2. A. Kunczyńska, Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, PSL, 1960, nr 4. H. Olędzka, L'ancienne sculpture du Christ Affligé des districts de Jasło, Krosno et Sanok dans les collections du Musée des Traditions et des Arts Populaires à Varsovie, „Zeszyty Etnograf. Muz Kult. i Szt. Lud. w Warszawie", t. 1, 1960. J. Grabowski, Obrazy zbójnickie na szkle, PSL, 1947, nr 1—2. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 2 7 28 29 30 31 32 33 34 3 5 38 37 38 39 40 4 1 42 43 44 R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii obrazów Janosikowych na szkle malowanych, PSL, 1949, nr 5. R. Saulnier, H. Van der Zée, La mort de Crédit. Image populaire, ses sources politiques et économiques, „Dawna Sztuka", t. 2, 1939, s. 195—218. K . Piwocki, Sługa Wierny, „Biuletyn Historii Sztuki", 1953, nr 3—4. S. Krzysztofowicz, E. Snieżyńska, Ikonografia ludowych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, PSL, 1964, nr 1. wyobrażeniem J. Grabowski, Zespoły rzeźb z Bożego Grobu, PSL, 1948, nr 2. J. P. Dekowski, Rzeźby demonologiczne Igna­ cego Kamińskiego, „Studia Etnograficzne", t. 2, Łódź 1960. T. Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi beskidz­ kiego Jędrzeja Wawry, PSL, 1956, nr 3; tenże (por. przyp. 29). A. Kunczyńska, Rzeźby Jana Centkowskiego, PSL, 1956, nr 1. A. Kowalska-Lewkka, Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, PSL, 1954, nr 3. Roj-Kozłowskiej, E. Starek, Twórczość Heleny PSL, 1952, nr 1. T. Seweryn, Twórczość chłopa pańszczyźniane­ go, „Przegląd Socjologiczny", 1938. R. Cyganek, Ludwik Pyka, snycerz ligocki, „Orli Lot", t. 12, 1931, s. 130—131. J. Sunderland, Świątki bukowińskie, „Arkady", t. 3, 1937, s. 274—275. A. Hauser, Philosophie der Kunstgeschichte, Miinchen 1958. R. Popper, Conjectures and Réfutations, London 1963 (cyt. za fragmentami drukowanymi w „Znaku" 1963, nr 7—8). J. Grabowski, Wystawa krakowska rzeźby, ma­ larstwa i grafiki ludowej, PSL, 1948, nr 6—8. St. Błaszczyk, Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski, PSL, 1958, nr 1. J. Świeży, Swiątkarze biłgorajscy, PSL, 1947, nr 1—2. J. Grabowski, „Szkoła krośnieńska" w rzeźbie ludowej, PSL, 1948, nr 3. J. Grabowski, Sztuka ludowa Mazur i Warmii, PSL, 1948, nr 4—5. M . Znamierowska-Prufferowa, Rzeźbiarze ludo­ wi na Kujawach, PSL, 1949, nr 11—12. J. Grabowski, Obrazy na szkle z Jeleśni, PSL, 1948, nr 9—10. H. Skurpski, Warmińska plastyka ludowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 19, 1960, s. 139—154. St. Błaszczyk, Plastyka w: Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960. Tenże, Wielkopolskie obrazki na szkle, „Zie­ mia", 1958, nr 5. K. Pietkiewicz, Malarstwo ludowe na Podlasiu, „Lud", 1952. R. Reinfuss, Rzeźba figuralna Łemków, PSL, 1963, nr 3—4. J. Grabowski, Lubelskie obrazy ludowe na szkle malowane, „Zdrój", 1945, nr 2. A l . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, PSL, 1964, nr 1. F. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, PSL, 1963, nr 3—4. 45 48 47 48 49 50 51 52 53 5 4 55 58 57 58 59 80 8 1 62 83 84 85 66 87 68 69 70 71 72 73 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cf19a1506576a11ca15a7c41ebe83bc.pdf 7b8cbf5bbf07c16ea549d3736ea7b82a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4433 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.251-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 3/4 I S H F O L K A R T P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES Y E A R BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Błaszczyk — CONTEMPORARY TRANSFORMATIONS I N F O L K A R T The author is of the opinion that the old folk art is undergoing disintegration into t w o channels: the art of the country fair, w h i c h is not accepted by the canons of so-called „official" aesthetics, and transposition of folk art w h i c h has been recognised by the „official" aesthetics as an important stamp of national culture (fig 7). This transposition consists, above a l l , i n the creation of a sharp division between the artist and the purchasers of his w o r k . The consequence of this fact is the changed way of the reception of works of a r t : the old social content has disappeared, but attention is drawn to the attractiveness of the f o r m of a given w o r k of art. (fig 11, 12). There is a definite tendency i n this direction i n sculpture and i n stage folklore, (fig. 2, 9). The transposition of folk art is accompanied by the acceleration of the disintegration of former models and patterns. I n the case of folk costumes and sculpture we are finding — due to mass production — ever more inferior materials and often careless workmanship. There are also tendencies i n the opposite direction, namely towards excessive ornamentation, too r i c h a range of colours, too complicated shapes a l l i n an effort to make the products more attractive. Completely new lay sub­ jects of a symbolical type or depicting scenes of customs and manners, subjects w h i c h have no traditions i n folk art, are being introduced, their only claim being that they correspond to the sentimental ideas of the urban customer about village life. Attempts have been made to revive old, long forgotten techniques i n the field of wood cuts and p a i n t i n g on glass, (fig. 10). THE CURRENT S I T U A T I O N OF F O L K A R T — D I S ­ CUSSION I N T H E PAS A R T I N S T I T U T E The statements of those p a r t i c i p a t i n g i n the discussion can be grouped around t w o subjects. The first was how contemporary folk art exists i n Poland. I n his i n t r o ­ ductory speech, A . J a c k o w s k i pointed out how varied are the phenomena today defined under the common name of „folk art". They include: 1) specimens of former folk art, 2) their continuatioin today by a very small group of old people, 3) adaptations resulting from the influence of experts, 4) products made i n concen­ trated workshops based o n old patterns, 5) the works of professional artists availing themselves of folk art traditions, 6) products of amateurs using formal „folk" conventions, 7) contemporary art at country fairs and religious feast day fairs destined for a w i d e section of the r u r a l population and people f r o m suburban areas. The most interesting is the group of old folk artists. Living on the borderline of t w o worlds, they are the last со carry on the old traditions. They produce their works on order f r o m people i n the towns, for the Cepe­ lia Cooperative and for museums and are becoming more and more alien to their o w n environment, w h i c h has taken on the „ f a s h i o n s " of the towns. The number of these old folk artists is constantly decreasing. On the other hand, the last of the groups mentioned represents certain contemporary aesthetic needs, basing its w o r k on the old colour schemes and deoorative motifs. This is, borderline art, the art of the period of the disinte­ gration of the folk culture. I t satisfies to a large extent the aesthetic needs of the uninitiated w i t h as yet unde­ veloped artistic taste (A. M a ł a c h o w s k i ) . I n v i e w of the disappearance of folk a r t i t ,is only possible to, save What has become part of the national culture. On the other hand, folklore m a y b e . replaced b y ' n o n - p r o ­ fessional art (and literature) of a different type.' We can observe this already today i n music and i n the w r i t i n g of reminiscences and diaries. (M. C z e r w i ń s k i ) . The new, urban market for these products has led to far-reaching transformations. The fashion for folklore has meant that i n folk sculptures, for instance i n the Sad Christ, only the form is seen and they are purchased as decorative objects. So their function is changed, the old use i n cult, their social meaning has gone, and this makes a difference to the (workmanship. I n the folk products now being made for a different public new features are appearing. I n paintings and sculptures the subjects are village life, w h i c h was not found i n the old folk art, not to mention the change i n the d r a w i n g and ornamentation, w h i c h has become richer (S. B ł a s z ­ czyk, A . K u n e z y ń s k a - I r a c k a ) . The contempo­ rary r u r a l customer no longer accepts works of art produced i n his o w n m i l i e u ; this distance also exists between the artist and the objects he produces. (A. К r o h, A . Kuncizy ńska-Iraeka). The thesis w h i c h was most sharply defined by M . C z e r w i ń s k i , saying that folk art is today a dead thing, met w i t h a protest from some of those t a k i n g part i n the discussion. We have today the possibility of guiding the process of the development of the arts, of consciously bringing t r a d i t i o n into to our life, b o t h i n the activity of professional artists and i n that of the r u r a l people and artists from other milieus who, w h e n taken care of and inspired can continue the old patterns, making pro­ ducts that are used i n a different way, adapting them to present needs and also create things w h i c h are quite new. The question of taking advantage of the creative inventiveness of various milieus is dealt With by W. Telakowska i n her statement. B. G o l c z con­ siders that a distinction should be made between out­ standing r u r a l folk artists who do not have to be guided and the craftsmen who also produce objects of folk art. The second subject to be discussed was that of care of folk artists. The existence of the Cepelia Cooperative has created a chance of w o r k for thousands of people in the r u r a l areas and i t 5s thanks to Cepelia and the orders i t places that there are still folk artists and craftsmen continuing the old traditions. Cepelia has launched the fashion for f o l k art and the fact that i t has become the fashion means t h a t the market must be supplied w i t h these products. Mass production leads to the degeneration of folk art, accelerates its disintegration; art becomes just another craft, the copying of stereotype patterns. Some of those w h o took p a r t i n the discussion (M. S z a ń k o w s k i ) consider that the tendency should be just the opposite: prices of authentic folk art should be higher. The discussion also covered the problems of a staff of experts, prices, social care for the folk artists. The achievements of the Cepelia Cooperative were summed up i n this field and i t was pointed out that some changes should be made i n the criteria applied i n evaluating folk -art. Jadwiga Jarnuszkiewicz IONS A N D F O L K A R T — MODERN FASH­ Folk art is becoming more and more a part of our contemporary national culture. B u t the present growth of (interest i n folk art has different sources t h a n i n the past. True, there were occasions i n the past too, when people f r o m the towns dressed up i n regional folk co­ stumes to express patriotic feelings or admiration for the art of the country people. But this was a l l very much apart from the general trends of fashion. Attempts to adapt folk patterns and introduce them i n clothing d u r i n g the inter-war years were the result of an eco252 �nornic boosting of folk art as part of the programme propagating „ t h e national style". These efforts iwere i n most cases confined to introducing certain articles of clothing or accessories made by folk artists (such as aprons, kerchiefs, embroidery, lace and ornaments). This was a l l on the very margin of the w o r l d of fashion — even i n the post war years — and was the result of endeavours to include folk art i n our contemporary cul­ ture and as part of the programme of care for folk artists (guaranteeing them a means of earning their living). A n d it is now, when we are facing the prospect of the dying out of v i t a l folk art and a weakening of its role i n inspiring musicians, poets and artists, that a new wave of interest i n folk art has come, this time from the youth. Young people's pop .groups and fashions are seeking out the old folklore and although they are doing this w i t h o u t the solemnity and respect of past days this does show the tendencies w h i c h are widely apparent in our cultural life. Above all, this is a general t r e n d a l l over the w o r l d . For certain circles — hautcouture, ,,the bohemians", the youth — this is a way of negating the conventions they see around them, and even a way of postulating a programme of unconventionality. This is supposed to be a form of individual expression. Endeavours to introduce the „exotie" have been made in this country too (the „ R u s s i a n " collections and „ m i ­ litaria" of G r a ż y n a Hase). But the conditions were not conducive to their realization to any large extent. I t was only when designers brought i n native folk traditions that the producers approved the designs. The eccentricity thus introduced, this departure from the typical accepted way of dressing, created a chance of b r i n g i n g out some original fashions i n accordance w i t h w o r l d trends, while remaining specifically Polish and following our own traditions. But this chance was not taken. What is being produced is either the conventional k i n d of clothing, the only departure being the use of folk fabrics, or not very true copies of folk costumes adapted to meet mo­ dern requirements, w h i c h are neither one thing or the other because of the efforts to keep to one and the other as closely as possible. This was the result of the desire to compromise between the t w o and thus keep the necessary distinction between the current fashion and authentic folk art, of the postulate to foster and take care of true folk a r t understood i n the traditional sense. But folk traditions should be a source of inspi­ ration for fashion designers and not an obstacle to t h e i r aims. We are still maintaining the old principles of ta­ k i n g advantage of folk art, failing to notice that the situation of folk art has undergone a change, that many fields of this a r t are today dying out and the defence of „ a u t h e n t i c i t y " cannot be a fundamental programme any longer. I n the situation we have today the most i m ­ portant thing is to preserve the old specimens of h i ­ storical value and include folk traditions i n our contem­ porary culture, among others by d r a w i n g a l l kinds of inspiration from its values. So i n fashion designing one can use both the original costumes (as a whole or partially) w i t h a l l the marks of authenticity that the Cepelia Cooperative is able to supply, or we can draw on far-reaching inspiration the sources of which can be b o t h the current fashion trends and the great wealth of the whole of our folk art. The inspiration may be one of colour schemes or the type of ornamentation (transposed into different techniques and i n different fabrics). Original folk products can also be used, b u t i n a new way, subordinated to the ideas of the designer. A n d i t was i n this spirit that folk art was interpre­ ted i n Karolina Parol's collection i n „ M o d a Polska" and — just recently — the Cepelia collection, p a r t i c u l a r l y the models of G r a ż y n a Hase. But these are exclusive models, unfortunately not destined for production on a large scale. This example of fashion designing is for the present authoress only part of a m u c h wider trend. No efforts to adapt folk art to the requirements of modern life are able to prolong its development. The fundamental problem today is, on the one hand to care for folk traditions as a source of inventiveness and, on the other hand, to make i t our concern to preserve and popularise authentic objects of folk art. 252 W a n d a T e l a k o w s k a — T H E PRESENT A N D T H E FUTURE OF A R T I S T I C I M A G I N A T I O N I N R U R A L AREAS. A w e l l - k n o w n authoress of numerous publications on folk art who supervises the w o r k done at the Insti­ tute of I n d u s t r i a l Design, assumes that great reserves of artistic talent exist among people both i n r u r a l reg­ ions and urban social groups. Designing groups active w i t h i n the Institute assemble former folk artists and children, as w e l l as miners and representatives of a l l vocational and social groups. These groups, supervised by outstanding artists, provide an opportunity for the artistic imagination of w i d e social groups. This enables a l l these people to take part i n creation of contemporary national art; i t provides an outlet for the drive for expression w h i c h is intensified by modern civilization. I t also presents an opportunity for industry, since the influence of art upon manufactured goods i n ­ creases rather than diminishes w i t h the progress of industrialization. L i d i a B u c z e k — P A R T I C I P A T I O N OF F O L K A R T I N T H E S H A P I N G OF MODERN I N D U S T R I A L DESIGN I n many regions of Poland the t r a d i t i o n of r u r a l weaving has survived t i l l the present day. The women who raice pursued the tradition of that particular branch of folk art (fig. 2, 10, 14, 17) and then gave i t up, now take part i n the w o r k of experimental designing groups supervised by artists. The designs prepared by the desi­ gning groups are later used by industry. The article describes a set of exercises done w i t h i n the framework of the experiment. The first exercise consists i n com­ posing colours for t o w n c l o t h i n g ; the second — i n composing designs on the loom, using any techniques and colours; the t h i r d — i n combining new designs w i t h the t r a d i t i o n of the folk art i n the region. A l l fac­ tors like sex, age and the k i n d of clothes are taken into consideration d u r i n g designing (fig. 8, 9, 11, 23, 24, 29). A p a r t f r o m suitings also the t r a d i t i o n of weaving car­ pets, curtains and f u r n i t u r e covering textiles is followed. The creative invention of the members of the designing groups is an essential factor lin this experiment. Bożena G o lс z — OF „ O P O C Z N I A N K A " TWENTIETH ANNIVERSARY The Opoczno region is one of the most interesting centres of folk art i n Poland and has the richest tra­ ditions i n this respect. For t w e n t y years the „Opocz­ n i a n k a " Cooperative has been operating there w i t h great success. I t is associated w i t h the Cepelia Coope­ rative. The basic field of production i n the Coope­ rative is multi-coloured w o v e n woollen fabrics and also linen fabrics. When the cooperative was set up the traditions i n this field had s t i l l been kept alive. Comp­ etitions were organised w h i c h brought f o r w a r d the wo­ m e n who d i d weaving and the organising of instruction i n this art made i t possible to set up weaving groups i n several villages. A t the same t i m e propaganda was developed to boost folk art and competitions were orga­ nised i n different villages for paper .cuts, embroidery, objects of folk rites, etc. Catalogues were issued with the names of the artists and a regional group was orga­ nised to w o r k for the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative. A t first the cooperative had 18 k n i t t e r s and 5 wea­ vers, but by 1950 i t already had as m a n y as 100 wea­ vers. The social status of the members of the coope­ rative was raised and cottage w o r k was given a more elevated place. A very important role was played here by the increased demand for these products i n the towns. A closed establishment was set up at Opoczno w h i c h produces wide decorative fabrics w h i c h cannot be produced on the smaller looms of the cottage wor­ kers. The m a i n weaving products are rugs, runners, tablecloths, serviettes and bedspreads. A l o t of knitting is done by the cooperative members who make sweaters, gloves, stockings. The „ O p o c z n i a n k a " Cooperative at present numbers 260 members. The cooperative maintains close contacts w i t h mu­ seums and its products are certified by a qualification �committee. The weavers get orders to copy authentic •woollen fabrics; they also do copies of their o w n designs and those of other local artists, but more and more stress is being laid on encouraging creative inventiveness (of course w i t h i n the l i m i t s of the regional style). So the weavers can reduce the number of repeated designs, change the colour schemes of backgrounds and introduce new arrange ments of stripes. The beautiful, clear and vivid colours of the fabrics produced by the cooperative are the result of the great care taken i n dying the yarn. This enables the weavers to m a i n t a i n the f u l l range of colours of the old fabrics of the region. Recently the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative has under­ taken to adapt t r a d i t i o n a l fabrics to meet the require­ ments of today's fashions. I t has produced m i n i skirts and waistcoats, the last mentioned following the tra­ ditional regional „ L e j b i k " line. Unfortunately such fields of folk art as paper cuts, embroidery, sculpture, painted Easter Eggs, „ s p i d e r s " (decoration for interiors) and bouquets are dying out in the region. The cooperative is n o t able to stop this process as i t has not the right to purchase ready made objects of folk art. Jan Piotr D e k o w s k i — FOLK WEAVING SPONSORED B Y J A C E K SARIUSZ W O L S K I This brief note brings so far unpublished i n f o r m a ­ tion about the f o l k weaving centre that developed i n the second half of the ,19th century under the sponsor­ ship of one of the gentry Jacek Sariusz Wolski. I t was set up on his estate. Large scale production of l i n e n was undertaken and Wolski, as a leader of the A g r i c u l tular Society, was a pioneer i n his efforts to boost the falling production of the folk industry and create addi­ tional earnings for the peasants at t h a t time. The fa­ brics woven b y local weavers according to his ideas, most probably based on the traditions of the region, were m u c h sought after b o t h i n Poland and abroad when they were s h o w n at an exhibition i n London. Jadwiga PUPILS Sobieska — T H E MASTER A N D T H E area. The authoress describes the stages i n the artist's life and musical career which culminated i n taking over the post of a teacher i n the class of folk instruments at a school of music. A m a n who cannot read music gives his knowledge and talent to his pupils. But, as it has turned out, they can achieve only the technical skill and are unable to take an active part and be creative i n the process of continuation of the folk music tradition. The highly developed musical imagination of their ma­ ster and the r u r a l custom of playing music by ear are both alien to them because they have acquired a habit of treating w r i t t e n music as a canon. The biography is presented against the background of the author's recollections (1931—1939) concerning the character and tradition of playing the bag-pipes. Unfortunately, since folklore has come into fashion, the old status of a village musician has deteriorated. The audience has changed (folk music is played on the radio, on T V , on bandstands and at festivals), and that change is followed by a gra­ dual disappearance of the old typical social situation w h e n the music was played at country dances. H e l e n a S r e d n i a w a — MODERN P A I N T I N G ON GLASS I N T H E P O D H A L E REGION — M A T E R I A L S FROM T H E E X H I B I T I O N H E L D AFTER T H E COM­ PETITION I N ZAKOPANE W i t h i n the framework of the campaign to investigate the possibilities of developing painting on glass i n the Podhale region, the Tatra Museum organised a com­ petition and an exhibition i n 1968. The number of en­ tries was 473. The paintings were judged i n four cate­ gories: folk artists (12 persons), trained artists (8 per­ sons), amateur painters (13) and groups (about 30 per­ sons). There were five groups i n the last category: chil­ dren from afterHschool art classes, girls from the Artistic Weaving School, a group of pupils of the A . Kenar Se­ condary A r t School, children from the Harenda Primary School and a group f r o m the course on painting on glass r u n by the outstanding folk artist Jan Jachimiak. The ^nineteenth century traditions of painting on glass have been continued b y folk artists, some of them amateurs and others w o r k i n g i n groups. A p a r t from the decorative elements characteristic of the old art, na­ turalistic tendencies can also ¡be observed (A. Kuc) and some very individual w orks (J. Jachimiak). For trained artists, p a i n t i n g o n glass is one of the forms of artistic expression. They treat i t as an interesting material for m a k i n g formal experiments. The authoress deals more fully w i t h the paintings done by the groups. r The article carries a p o r t r a i t of Tomasz Śliwa, a v i l ­ lage musician from the neighbourhood of Z b ą s z y ń i n Nowy Tomyśl district. He is a master at playing the bag-pipes, an instrument w h i c h is popular only i n a small �П О Л Ь С К О Е Н Д Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я X X I V АКАДЕМИИ НАУК 1970 РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л ащ ик — ПРЕОБРАЖЕНИЕ РОДНОГО ИСКУССТВА В Н А Ш И Д Н И НА­ Автор с т а т ь и у т в е р ж д а е т , ч т о п р е ж н е е н а р о д н о е искусство р а з д е л и л о с ь и п о ш л о в д в у х н а п р а в л е н и я х : 1) я р м а р о ч н о е искусство, которого н е п р и з н а ю т к а н о н ы т а к н а з , „ о ф и ц и а л ь н о й " э с т е т и к и , и 2) т р а н с п о н и р о ­ в а н н о е н а р о д н о е искусство, о т в е ч а ю щ е е т р е б о в а н и я м , о ф и ц и а л ь н о й эстетики, к о т о р а я в нем н а ш л а с у щ е с т ­ в е н н ы е ч е р т ы „народности". Т р а н с п о н и р о в к а эта п р е ж ­ де всего в ы р а ж а е т с я в р е з к о м р а з д е л е н и и н а а в т о р а и з р и т е л я . В с л е д с т в и е этого и з м е н и л с я способ в о с п р и ­ я т и я п р о и з в е д е н и й и с к у с с т в а . Это и с к у с с т в о р а с с м а ­ т р и в а е т с я в о т р ы в е от ого п р е ж н е г о общественного содержания, причем все внимание обращено только на а т т р а к ц и о н н у ю в том и л и ином о т н о ш е н и и ф о р м у (илл. 11, 12). Т а к а я т е н д е н ц и я особенно о т ч е т л и в о з а м е ч а е т с я в с к у л ь п т у р е л и б о эстрадном и с к у с с т в е (илл. 2, 9). Т р а н с п о н и р о в к а народного т в о р ч е с т в а с о п р о в о ж ­ дается у с к о р е н н ы м процессом о т м и р а н и я старых образцов. Е с л и говорить о н а р о д н ы х к о с т ю м а х и с к у л ь п т у р ­ н ы х п р о и з в е д е н и я х , в ы п у с к а е м ы х в массовом п о р я д ­ ке, т о в этой области н а б л ю д а е т с я п о с т о я н н о е с н и ж е ­ н и е к а ч е с т в а м а т е р и а л а и часто б о л ь ш а я н е б р е ж н о с т ь исполнения. Случаются и обратные я в л е н и я : стрем­ ление к слишком вычурной орнаментике, чересчур я р к о й гамме цветов, и з л и ш н е м у богатству ф о р м . Ц е л ь ю этого я в л я е т с я с д е л а т ь т о в а р б о л е е п р и т я г а т е л ь н ы м . В народном и с к у с с т в е с т а л а п р е о б л а д а т ь т е п е р ь новая светская тематика символического либо быто­ вого х а р а к т е р а ; она н е с в я з а н а с т р а д и ц и я м и старого народного искусства, но с т в е ч а е т с е н т и м е н т а л ь н ы м п о н я т и я м городского ж и т е л я о д е р е в н е . Д е л а ю т с я т а к ­ ж е попытки возобновить забытые у ж е техники — г р а в ю р а на д е р е в е , р и с о в а н и е н а с т е к л е ( и л л . 10). АКТУАЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА. Д И С К У С С И Я В И Н С Т И Т У Т Е И С К У С С Т В А ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК Участники дискуссии затрагивали две темы. Пер­ в а я к а с а л а с ь проблем с о в р е м е н н о г о народного и с к у с ­ ства в П о л ь ш е . Во в с т у п и т е л ь н о м д о к л а д е А. Я ц к ов с к и о б р а т и л в н и м а н и е н а то, ч т о в н а ш е в р е м я р а з ­ нородные я в л е н и я определяются общим названием: „народное и с к у с с т в о " . К н и м п р и н а д л е ж а т : 1) п р е д ­ м е т ы старинного т в о р ч е с т в а , 2) п р о и з в е д е н и я н е б о л ь ­ шой трупы п о ж и л ы х людей — последователей с т а р ы х т р а д и ц и й , 3) а д а п т а ц и и , в о з н и к а ю щ и е п о д в л и я н и е м э к с п е р т о в , 4) п р е д м е т ы , и з г о т о в л я е м ы е п р е д ­ п р и я т и я м и н а основе с т а р ы х о б р а з ц о в , 5) п р о и з в е д е н и я художников-профессионалов, использующих народную т р а д и ц и ю , 6) и з д е л и я л ю б и т е л е й , п р и д е р ж и в а ю щ и х с я ф о р м а л ь н о й „ н а р о д н о й " к о н в е н ц и и , 7) с о в р е м е н н о е искусство, о б с л у ж и в а ю щ е е ш и р о к и е м а с с ы д е р е в е н ­ ского н а с е л е н и я и ж и т е л е й городской п е р и ф е р и и в о время я р м а р к и х р а м о в ы х праздников. Самой и н т е р е с н о й я в л я е т с я г р у п п а с т а р ы х х у д о ж ­ ников. Они ж и в у т на р у б е ж е д в у х миров и являютсл последними н о с и т е л я м и т р а д и ц и и . О н и с о з д а ю т свои п р о и з в е д е н и я по з а к а з у города, Ц е п е л и и , м у з е е в , в с е более о т р ы в а я с ь от своей с р е д ы , п е р е н и м а ю щ е й город­ с к у ю „моду". Ч и с л о э т и х л ю д е й н е у к л о н н о у м е н ь ­ шается. В противоположность им последняя из пере­ численных в ы ш е групп в ы р а ж а е т некоторые совре­ менные эстетические требования, базируя на старых к о л о р и с т и ч е с к и х , д е к о р а т и в н ы х н а в ы к а х . Это и с к у с ­ ство н а переломе, и с к у с с т в о п е р и о д а р а с п а д а н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы . Оно в з н а ч и т е л ь н о й степени у д о в л е т ­ воряет э с т е т и ч е с к и е з а п р о с ы к р у г о в , н е и с к у ш е н н ы х в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е (А. М а л а х о в с к и ) . В в и д у того, ч т о н а р о д н о е и с к у с с т в о глохнет, м о ж н о будет с о х р а н и т ь т о л ь к о то, ч т о в о й д е т в с о к р о в и щ н и ц у общенациональной к у л ь т у р ы . С другой стороны не 254 и с к л ю ч е н о , что место ф о л ь к л о р а з а й м е т н е п р о ф е с с и о ­ н а л ь н о е и с к у с с т в о (и л и т е р а т у р а ) иного типа. Э т о выступает у ж е теперь в м у з ы к е и мемуарной лите­ р а т у р е (М. Ч е р в и н ь с к и). Н о в ы е городские р ы н к и сбыта в ы з ы в а ю т глубокие п е р е м е н ы . М о д а н а н а р о д н о с т ь п р и в о д и т к тому, ч т о наприм, в скульптурах Скорбящего Христа замечают теперь только „форму" и приобретают их только д л я д е к о р а ц и и . И т а к , м е н я е т с я и х ф у н к ц и я , они т е р я ю т свое п р е ж н е е к у л ь т о в о е и о б щ е с т в е н н о е з н а ­ чение, ч т о в с в о ю о ч е р е д ь о т р а ж а е т с я в способе исполнения. В теперешнем народном творчестве, предназначен­ ном д л я д р у г о г о р о д а п о т р е б и т е л е й , п о я в л я ю т с я н о в ы е черты. В живописи и скульптуре встречается тема­ т и к а , о т о б р а ж а ю щ а я ж и з н ь д е р е в н и , чего н е з а м е ­ ч а л о с ь в с т а р о м н а р о д н о м и с к у с с т в е : к р о м е того с т а л богаче р и с у н о к и о р н а м е н т и к а (С. Б л а щ и к, А. К у н чиньска-Ирацка). Современный сельский потребитель начинает отка­ з ы в а т ь с я от т в о р ч е с т в а , с в я з а н н о г о с его средой, з а м е ­ ч а е т с я т а к ж е н е с о г л а с о в а н н о с т ь м е ж д у автором и его п р о и з в е д е н и е м (А. К р о х , А. К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а). М. Ч е р в и н ь с к и с а м ы м р е ш и т е л ь н ы м образом п о ­ ставил тезис, что в настоящее время народное искус­ ство я в л я е т с я м е р т в ы м . Т е з и с этот в ы з в а л в о з р а ж е н и я со с т о р о н ы н е к о т о р ы х у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и . Мы обладаем теперь возможностью руководить процессами развития изобразительных искусств, сознательно при­ держиваться традиции, равно в отношении деятель­ ности х у д о ж н и к о в , к а к и ж и т е л е й д е р е в н и , а т а к ж е д р у г и х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . О к р у ж е н н ы е заботой, в т в о р ч е с к о й о б с т а н о в к е о н и могут с л е д о в а т ь с т а р ы м о б р а з ц а м , п о н о в о м у п р и м е н я я и а д а п т и р у я и х , могут т а к ж е создавать новые произведения. Проблему использования творческой изобретатель­ ности в р а з н ы х к р у г а х з а т р о н у л а в с в о е м в ы с т у п л е н и и В а н д а Т е л я к о в с к а . Б . Г о л ь ч отметил, ч т о среди людей, з а н и м а ю щ и х с я н а р о д н ы м и с к у с с т в о м , н а д о отличать в ы д а ю щ и х с я деревенских мастеров, не н у ж ­ д а ю щ и х с я в р у к о в о д с т в е , от и с п о л н и т е л е й — р е ­ месленников. В т о р о й темой д и с к у с с и и б ы л в о п р о с з а б о т ы о н а ­ родном т в о р ч е с т в е . Ц е п е л и я д а л а в о з м о ж н о с т ь р а б о т а т ь т ы с я ч а м ж и т е л е й сел и д е р е в е н ь . Б л а г о д а р я Ц е п е л и и и ее з а к а з а м п р о д о л ж а е т с у щ е с т в о в а т ь н а р о д н о е творчество и художественное ремесло, сохраняя преемственность старых традиций. Ц е п е л и я я в л я е т с я инициатором моды на народ­ ность и м о д а э т а т р е б у е т у д о в л е т в о р е н и я р ы н к а . М а с ­ совое п р о и з в о д с т в о в е д е т к в ы р о ж д е н и ю народного т в о р ч е с т в а , у с к о р я я этот п р о ц е с с . И с к у с с т в о п р е в ­ р а щ а е т с я в р е м е с л о , с в о д я с ь к р а з м н о ж е н и ю образцов. Н е к о т о р ы е и з у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и (М. Ш а н ь к ов с к и) считают, ч т о н е о б х о д и м о с т р е м и т ь с я к о б ­ ратной теденции: надо повышать ц е н ы на подлинные произведения народного творчества. В дискуссии были т а к ж е затронуты вопросы, касающиеся кадров спе­ циалистов, цен, социально гообеспечения художников. Б ы л и п о д в е д е н ы итоги д о с т и ж е н и й Ц е п е л и и в этой области, у к а з ы в а л о с ь н а н е о б х о д и м о с т ь п е р е м е н и п е ­ р е о ц е н к и к р и т е р и е в (Т. В е н ц к о в с к и , 3. Ц е с е л ь с к и , М Б у я к о в а , А. К а м и н ь с к и ) . Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — С О В Р Е М Е Н Н А Я МОДА И НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО Народное творчество все глубже врастает в нашу общенациональную современную культуру. Однако, усиливающийся в настоящее время интерес к народ­ ному и с к у с с т в у в ы з в а н д р у г и м и , ч е м к о г д а т о п р и ч и ­ нами. П р а в д а и р а н ь ш е с л у ч а л о с ь , ч т о в с и л у р а з ­ л и ч н ы х обстоятельств в городах переодевались в на­ р о д н ы е к о с т ю м ы , ч т о б ы п о д ч е р к н у т ь свои н а ц и о н а л ь ­ н ы е ч у в с т в а и л и в ы р а з и т ь свое в о с х и щ е н и е т в о р ч е ­ ством д е р е в н и . Н о это н е и м е л о н и к а к о г о о т н о ш е н и я �к общим т е н д е н ц и я м м о д ы . В м е ж в о е н н ы й п е р и о д попытки приспособить народные узоры к одежде в ы ­ т е к а л и из э к о н о м и ч е с к о й п о д д е р ж к и н а р о д н о г о твор­ чества, из п р о г р а м м ы „ н а ц и о н а л ь н о г о с т и л я " . П о п ы т к и эти с в о д и л и с ь г л а в н ы м образом к и с п о л ь з о в а н и ю н а ­ родных изделий (вводились в употребление отдельные элементы о д е ж д ы : передники, платки, в ы ш и в к и , к р у ­ ж е в а , г а л а н т е р е я ) . Все это л и ш ь к о с в е н н ы м образом относилось к моде д а ж е п о с л е в о й н ы в с в я з и со стремлением п р и о б щ и т ь н а р о д н о е и с к у с с т в о к с о в р е ­ менной к у л ь т у р е , в с в я з и с п р о г р а м м о й о б е р е г а н и я народного т в о р ч е с т в а (обеспечение сбыта). И именно теперь, когда стало глохнуть ж и в о е народное т в о р ч е с т в о , к о г д а о с л а б е в а е т его в л и я н и е и роль в музыке, поэзии, изобразительном искусстве, вновь п о в ы с и л с я и н т е р е с к нему, п р и ч е м н а сей р а з интерес со с т о р о н ы м о л о д ё ж и . Б и г - б и т о в с к и е м у з ы ­ к а л ь н ы е а н с а м б л и , м о л о д ё ж н а я вода охотно о б р а щ а ­ ются к орольклору и х о т я д е л а е т с я это без п р е ж н е г о у в а ж е н и я и п о ч т е н и я , то в с е ж е в этом в ы р а ж а ю т с я тенденции, к о т о р ы е ш и р о к о в ы с т у п а ю т в с ф е р е к у л ь ­ т у р н ы х я в л е н и й , п р и т о м н е т о л ь к о у нас, но и во всём м и р е . В н е к о т о р ы х к р у г а х — haut-couture, „бо­ гемы", м о л о д ё ж и — это я в л я е т с я способом о т р и ц а н и я старых условностей и д а ж е постулирования програм­ мной а н т и у с л о в н о с т и . Т а к и м п у т ё м д о л ж н а в ы р а ­ ж а т ь с я индивидуальная экспрессия. Попытки ввести „экзотические" стили можно было з а м е т и т ь и у нас ( „ р у с с к и е " к о л л е к ц и и , „ м и л и т а р и и " Г р а ж и н ы Х а с е ) . О д н а к о , о с у щ е с т в и т ь эти п о п ы т к и в более ш и р о к о м м а с ш т а б е н е б ы л о в о з м о ж н о с т и . Лишь возращение к родной народной традиции по­ л у ч и л о одобрение со с т о р о н ы п р о м ы ш л е н н о с т и . Е ё эксцентричный характер в сопоставлении с типичным нарядом сулил возможность создать оригинальную в е р с и ю моды, согласно т е н д е н ц и я м , в ы с т у п а ю щ и м в о всем мире, и в то ж е в р е м я с о з д а т ь свою собственную моду, с в я з а н н у ю с н а ш и м и т р а д и ц и я м и . О д н а к о , это н и к ч е м у н е п р и в е л о . С т а л и в ы п у с к а т ь либо к о н ­ венциональную одежду, правда из народных тканей, либо ж е п р е в р а щ а т ь н а р о д н ы е к о с т ю м ы в с о в р е м е н ­ н ы е , п ы т а я с ь со в с е й строгостью с о х р а н и т ь и х о т л и ­ ч и т е л ь н ы й х а р а к т е р . Это о п я т ь т а к и н и к чему не привело. Причиной неудачи является стремление к компромиссному решению вопроса, к чему при­ нуждает необходимость соблюдать подлинность на­ родного т в о р ч е с т в а , с о х р а н и т ь п р е ж н и й т р а д и ц и о н н ы й п о д х о д к т р е б о в а н и я м в о б л а с т и о б е р е г а н и я народного и с к у с с т в а , Н е п р и н и м а е т с я в о в н и м а н и е , что д л я моды народная традиция д о л ж н а быть источником в д о х н о в е н и я , а не п о м е х о й в о с у щ е с т в л е н и и с о б с т в е н ­ н ы х ц е л е й . Но м ы п о с т о я н н о п р и д е р ж и в а е м с я п р е ж н и х п р и н ц и п о в и с п о л ь з о в а н и я н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а , не з а м е ч а я , что м н о г и е о т р а с л и народного и с к у с с т в а отмирают и что з а щ и т а его „ с а м о б ы т н о с т и " н е м о ж е т т е п е р ь б ы т ь основной п р о г р а м м о й д е й с т в и й . В н а с т о ­ я щ е е в р е м я в а ж н е е всего с о х р а н и т ь п а м я т н и к и с т а р и ­ н ы и в к л ю ч и т ь народные традиции в общее достояние современной к у л ь т у р ы , в частности, путем разносто­ р о н н е г о и с п о л ь з о в а н и я её ц е н н о с т е й . И т а к , в м о д е м о ж н о и с п о л ь з о в а т ь (целиком либо частично) п о д л и н н о о р и г и н а л ь н ы й н а р я д , все что может доставить „Цепелия", а т а к ж е широко исполь­ з о в а т ь х у д о ж е с т в е н н ы е з а м ы с л ы , ч е м у способствует р а в н о а к т у а л ь н о е н а п р а в л е н и е р а з в и т и я моды, к а к и б о г а т а я с о к р о в и щ н и ц а всего н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а . Можно вдохновлятьсз колористикой либо типом орна­ мента ( т р а н с п о н и р о в а н н о г о на д р у г у ю т е х н и к у и л и другой род т к а н и ) . М о ж н о т а к ж е и с п о л ь з о в а т ь о р и г и ­ н а л ь н ы е н а р о д н ы е и з д е л и я , по н о в о м у п р и м е н я я и х и подчиняя идее проекта. В таком духе была пред­ с т а в л е н а к о л л е к ц и я К а р о л и н ы П а р о л ь в „Моде П о л ь ­ с к о й " и н е д а в н я я к о л л е к ц и я „ Ц е п е л и и " , в особенности ж е м о д е л и Г р а ж и н ы Х а с е . О д н а к о , это к о л л е к ц и и исключительного характера, не предназначенные, к сожалению, д л я широкого производства. Мода, это, п о с л о в а м а в т о р а , л и ш ь ч а с т ь более разностороннего и сложного я в л е н и я . Н и к а к и е усилия, н а п р а в л е н н ы е на а д а п т а ц и ю н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а д л я н у ж д с о в р е м е н н о й ж и з н и , не могут п р о д л и т ь её р а з в и т и я . Н а с е г о д н я ш н и й д е н ь основной п р о б л е м о й я в л я е т с я с одной с т о р о н ы о б е р е г а н и е т р а д и ц и и н а р о д ­ ного и с к у с с т в а , к а к и с т о ч н и к а т в о р ч е с к о й и з о б р е т а ­ тельности, а с д р у г о й — з а б о т а о с о х р а н е н и и и р а с ­ пространении подлинного достояния народного твор­ чества. Ванда Теляковска — СЕГОДНЯШНИЙ И ВТРАШНИЙ ДЕНЬ НАРОНОГО ТВОРЧЕСТВА РЕВНИ ЗА­ ДЕ­ Ванда Тельяковска — автор ряда публикаций, посвященных народному искусству — руководит ра­ ботой И н с т и т у т а п р о м ы ш л е н н ы х образцов. П о ее мнению в сельских регионах, а т а к ж е в различных о б щ е с т в е н н ы х г р у п п а х города т а я т с я б о г а т ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е д а р о в а н и я и способности. П р о е к т и р о в о ч ­ ные коллективы Института охватывают равно бывших д е р е в е н с к и х у м е л ь ц е в , к а к и детей, ш а х т е р о в , п р е д ­ с т а в и т е л е й , р а з л и ч н ы х слоев общества. К о л л е к т и в ы эти, р у к о в о д и м ы е и з в е с т н ы м и х у д о ж н и к а м и , создают н а д л е ж а щ и е условия для развития творческой ини­ ц и а т и в ы в ш и р о к и х о б щ е с т в е н н ы х к р у г а х . Это о т к р ы ­ в а е т им п у т ь к у ч а с т и ю в с о з и д а н и и современной национальной культуры, предоставляет возможность п о и с к а н о в ы х с р е д с т в экспрессии, к чему усиленно с т р е м и т с я с о в р е м е н н а я ц и в и л и з а ц и я . Это предоста­ вляет т а к ж е н о в ы е возможности промышленности, т а к к а к н а р я д у с ростом и н д у с т р и а л и з а ц и и , н и с к о л ь к о н е у м е н ь ш а е т с я , а, наоборот, у с и л и в а е т с я в л и я н и е и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в на п р о м ы ш л е н н ы е и з д е л и я . Лидия Бучек — РОЛЬ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА В СОЗДАНИИ СОВРЕ­ МЕННЫХ ПРОМЫШЛЕННЫХ ОБРАЗЦОВ Во м н о г и х р е г и о н а х П о л ь ш и е щ е ж и в ы т р а д и ц и и сельского ткачества. Ж е н щ и н ы , традиционно зани­ м а в ш и е с я к о г д а то этим видом народного искусства (илл. 2, 10, 14, 17) и з а т е м з а б р о с и в ш и е с в о е з а н я т и е , принимают теперь участие в экспериментальной ра­ боте п р о е к т и р о в о ч н ы х к о л л е к т и в о в , р у к о в о д и м ы х х у ­ дожниками-пластиками. Подготовленные коллектива­ ми о б р а з ц ы п о с т у п а ю т в п р о м ы ш л е н н о с т ь . В н а с т о я щ е й с т а т ь е говорится об у п р а ж н е н и я х , п р о в о д и м ы х в х о д е э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работ. Первое у п р а ж н е н и е п о с в я щ е н о п о д б о р у р а с ц в е т к и д л я город­ ской о д е ж д ы , в т о р о е — с о з д а н и ю у з о р о в на п я л ь ц а х с п р и м е н е н и е м р а з л и ч н ы х т е х н и к и к р а с о к ; темой третьего у п р а ж н е н и я я в л я е т с я вопрос с о ч е т а н и я п о ­ л у ч е н н ы х у з о р о в с т р а д и ц и я м и народного искусства данного региона. П р и этом у ч и т ы в а ю т с я п о л и возраст п о т р е б и т е л я , а т а к ж е р о д о д е ж д ы (илл. 8, 9, 11, 23, 24, 29). К р о м е в ы д е л к и п л а т ь е в ы х т к а н е й , п о д д е р ж и ­ в а е т с я т а к ж е т р а д и ц и я в ы д е л к и к о в р о в , занавесей, о б и в о ч н ы х т к а н е й (илл. 25, 26, 28). С у щ е с т в е н н у ю р о л ь в э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работах играет творческая изобразительность участников кол­ лективов. Божена Гольч — „ О П О Ч Н Я Н К Е " 20 Л Е Т О п о ч и н ь с к и й регион один и з с а м ы х и н т е р е с н ы х и б о г а т ы х т р а д и ц и я м и ц е н т р о в народного искусства в П о л ь ш е . Т а м у ж е 20 л е т с б о л ь ш и м успехом работает к о о п е р а т и в „ О п о ч н я н к а " , п р и н а д л е ж а щ и й к объеди­ н е н и ю „ Ц е п е л и я " (Центр н а р о д н ы х х у д о ж е с т в е н н ы х промыслов). В основном „ О п о ч н я н к а " з а н и м а е т с я изготовлением м н о г о ц в е т н ы х ш е р с т я н ы х и л ь н я н ы х т к а н е й , причем во в р е м я о с н о в а н и я к о о п е р а т и в а т р а д и ц и и т к а ч е с т в а б ы л и е щ ё ж и в ы в т е х местах. Б л а г о д а р я п р о в е д е н ­ ным конкурсам нашлись женщины, занимающиеся тканьем, и после инструктажа в нескольких деревнях в о з н и к л и т к а ц к и е к о л л е к т и в ы . У с п е х у д е л а способ­ с т в о в а л а ш и р о к а я п о п у л я р и з а ц и я народного искусства, организуемые в деревнях конкурсы и выставки выцин а н о к ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и ­ вок, предметов, с в я з а н н ы х с о б р я д а м и . И з д а в а л и с ь к а т а л о г и , с о д е р ж а щ и е имена творцов, п р и ч е м п р ч к о е п е р а т и в е б ы л о р г а н и з о в а н р е г и о н а л ь н ы й ансамбль „Опочнянка". Вначале кооператив насчитывал 18 т р и к о т а ж н и ц и 5 т к а ч и х , но в 1950 г, ч и с л о п о с л е д н и х возросло до 100. В о з р о с л а т а к ж е о б щ е с т в е н н а я п о з и ц и я ч л е н а кооператива и значение кустарного промысла. Суще­ с т в е н н у ю р о л ь с ы г р а л а т а к ж е в о з р о с ш а я емкость городского р ы н к а . В О п о ч н е в о з н и к л о п р о м ы ш л е н н о е предприятие, изготовляющее широкие декоративные т к а н и , к о т о р ы х к у с т а р н ы е м а с т е р с к и е не в состоянии выпускать. В области ткачества изготовляются глав- 255 �н ы м образом к и л и м ы (безворсныё к о в р ы ) , д о р о ж к и , скатерти, с а л ф е т к и , п о к р ы в а л а . Б о л ь ш о е место з а н и ­ мают т р и к о т а ж н ы е и з д е л и я : с в и т е р ы , п е р ч а т к и , ч у л к и . В настоящее время кооператив „Опочнянка" насчи­ т ы в а е т 260 ч л е н о в . К о о п е р а т и в п о д д е р ж и в а е т тесную с в я з ь с м у з е я м и , п р и ч е м его и з д е л и я у т в е р ж д а ю т к в а л и ф и к а ц и о н н ы е комиссии. Т к а ч и х и п о л у ч а ю т в ц е л я х в о с п р о и з в о д с т в а о р и г и н а л ь н ы е ш е р с т я н ы е т к а н и . Они в свою о ч е р е д ь р а с п р о с т р а н я ю т свои у з о р ы , а т а к ж е у з о р ы , п о п у ­ л я р н ы е в о к р у ж а ю щ е й и х среде. В а ж н о отметить, что п о о щ р я е т с я т в о р ч е с к а я и н и ц и а т и в а (разумеется в пределах, определяемых р е г и о н а л ь н ы м стилем). И т а к , м о ж н о в и д о и з м е н я т ь род п е р е п л е т е н и я , ц в е т н о й ф о н , к о м п о н и р о в а т ь и по новому р а с п о л а г а т ь ц в е т н ы е полосы. П р е к р а с н а я , я р к а я р а с ц в е т к а и з г о т о в л я е м ы х к о о п е р а т и в о м т к а н е й — это р е з у л ь т а т усиленного в н и м а н и я , у д е л я е м о г о вопросу о к р а ш и в а н и я п р я ж и . Б л а г о д а р я этому м о ж н о с о х р а н и т ь п о л н у ю гамму цветов с т а р и н н ы х т к а н е й . В последнее время кооператив делает попытки при­ способить т р а д и ц и о н н ы е т к а н и к т р е б о в а н и я м с о в р е ­ менной о д е ж д ы . В ы п у с к а ю т с я м и н и - ю б к и , ж а к е т к и , б е з р у к а в к и , п р и ч е м п о с л е д н и е в к а к о й то м е р е н а п о ­ минают т р а д и ц и о н н ы е „ л е й б и к и " . К с о ж а л е н и ю , постепенно отмирают столь х а р а к ­ т е р н ы е п р е ж д е в О п о ч и н с к о м р е г и о н е в и д ы народного творчества, к а к н а п р и м . в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и в к и , р е з ь б а , п и с а н к и , п а у к и , б у к е т ы . К о о п е р а т и в не имеет в о з м о ж н о с т и п р и о с т а ­ н о в и т ь этот процесс, п о с к о л ь к у л и ш е н п р а в а п о к у п а т ь готовые и з д е л и я народного р у к о д е л и я . Я н П ё т р Д е к ов е к и — Д Е Я Т Е Л Ь Н О С Т Ь Я Ц Е К А САРИУША ВОЛЬСКОГО В ОБЛАСТИ НАРОДНОГО ТКАЧЕСТВА Настоящая заметка содержит новые, ранее не­ и з в е с т н ы е д а н н ы е , к а с а ю щ и е с я ц е н т р а народного т к а ­ чества, р а з в и в а в ш е г о с я во второй п о л о в и н е X I X в. в и м е н и и ш л я х т и ч а Я. С. В о л ь с к о г о . В о л ь с к и , д е я т е л ь З е м л е д е л ь ч е с к о г о общества, з а ­ нимался в широком масштабе льноводством и вел п и о н е р с к у ю работу, с т р е м я с ь в о с к р е с и т ь п р и х о д и в ш у ю в упадок народную художественную промышленность и создать дополнительные источники дохода д л я тог­ дашнего крестьянства. Местные ткачихи выделывали ткани по проектам Вольского, к о т о р ы е , п о всей в е р о я т н о с т и , о п и р а л и с ь на т р а д и ц и и его р е г и о н а . Т к а н и эти п о л ь з о в а л и с ь б о л ь ш и м успехом в П о л ь ш е и за р у б е ж о м , на в с е ­ общей в ы с т а в к е в Лондоне. Ядвига Собеска — М А С Т Е Р И ЕГО У Ч Е Н И К И С т а т ь я п о с в я щ е н а Т о м а ш у Сливе, д е р е в е н с к о м у м у з ы к а н т у из окрестностей З б о н ш и н а (повят Н о в ы Томысль). Слива, м а с т е р и г р ы на т а к наз. „ к о з л е " .1 (своего р о д а в о л ы н к а и л и коза), к о т о р ы й я в л я е т с я п о п у л я р н ы м м у з ы к а л ь н ы м инструментом в этом н е ­ б о л ь ш о м регионе. А в т о р о т о б р а ж а е т о ч е р е д н ы е э т а п ы жизненного пути и музыкальной к а р ь е р ы Сливы, завершившейся функцией учителя класса народных и н с т р у м е н т о в в м у з ы к а л ь н о м у ч и л и щ е . Ч е л о в е к , не у м е в ш и й ч и т а т ь нот, о т д а л свои з н а н и я и свой т а л а н т на с л у ж е н и е м о л о д е ж и . О д н а к о о к а з ы в а е т с я , что его у ч е н и к и могут п р и о б р е с т и т о л ь к о беглую т е х н и к у , но не Б состоянии а к т и в н о т в о р ч е с к и п р о д о л ж а т ь т р а д и ц и и н а р о д н о й м у з ы к и . Они п р и в ы к л и с ч и т а т ь нотную з а п и с ь н е п р е л о ж н ы м к а н о н о м и этот н а в ы к п р о т и в о п о с т а в л я ю т богатому м у з ы к а л ь н о м у в о о б р а ж е ­ н и ю своего маэстро, а т а к ж е с е л ь с к о й к о н в е н ц и и м у ­ з и ц и р о в а н и я по п а м я т и . Б и о г р а ф и я С л и в ы п р е д с т а в л е н а на ф о н е с е л ь с к и х т р а д и ц и й .игры на „ к о з л е " и ее х а р а к т е р а (воспоми­ н а н и я а в т о р а с 1931—1939 гг.). К с о ж а л е н и ю н а р я д у с модой на ф о л ь к л о р о т ж и в а е т с т а р ы й б ы т с е л ь с к о г о музыканта. Меняются требования и запросы слуша­ т е л е й (радио и т е л е п е р е д а ч и , э с т р а д н ы е г а с т р о л и и ф е с т и в а л и ) и в с в я з и с этим у х о д и т в п р о ш л о е п р е ж н я я типичная общественная роль и значение м у з ы к а л ь н ы х и с п о л н е н и й во в р е м я д е р е в е н с к и х п р а з дненств. Е л е н а С р е д и я в а — СОВРЕМЕННАЯ ЖИВОПИСЬ НА СТЕКЛЕ В ПОДГАЛЬЕ. МАТЕРИАЛЫ ВЫСТАВ­ КИ ПОСЛЕ КОНКУРСА В ЗАКОПАНЕ В 1968 г. Т а т ж а н ь с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л к о н к у р с и в ы с т а в к у в р а м к а х а к ц и и , п о с т а в и в ш е й себе ц е л ь ю и с с л е д о в а т ь вопрос д а л ь н е й ш е г о р а з в и т и я п о д г а л ь с к о й ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а в ы с т а в к у п о с т у п и л и 473 к а р ­ т и н ы . О ц е н к а работ п р о и з в о д и л а с ь в ч е т ы р е х кате­ г о р и я х : н а р о д н ы е м а с т е р а (12 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — п л а с т и к и (8 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — л ю б и т е л и 13 ч е ­ ловек), к о л л е к т и в ы (ок. 80 ч е л о в е к ) . К этой последней категории п р и н а д л е ж а л о 5 коллективов, а именно: дети к р у ж к а изобразительных искусств, ученицы Лицея художественного тканья, группа учеников Ли­ ц е я и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в им. А. К е н а р а , д е т и и з Х а р е н д о в с к о й н а ч а л ь н о й ш к о л ы и, н а к о н е ц , с л у ш а ­ т е л и К у р с а ж и в о п и с и на с т е к л е , р у к о в о д и м о г о в ы д а ­ ю щ и м с я н а р о д н ы м х у д о ж н и к о м , Яном Я х и м я к о м . Т р а д и ц и и ж и в о п и с и на с т е к л е X I X в. п о д д е р ж и ­ вают народные умельцы, некоторые художники -л ю б и т е л и и ч а с т и ч н о ч л е н ы к о л л е к т и в о в . Однако наряду с декоративными решениями, характерными д л я старого и с к у с с т в а , з а м е ч а ю т с я т а к ж е н а т у р а л и ­ с т и ч е с к и е т е н д е н ц и и (А. К у ц ) и р е ш е н и я более и н д и ­ в и д у а л ь н о г о х а р а к т е р а (Я. Я х и м я к ) . Д л я х у д о ж н и к о в — п л а с т и к о в ж и в о п и с ь н а с т е к л е я в л я е т с я одной из ф о р м х у д о ж е с т в е н н о г о в ы с к а з ы в а н и я . Они р а с с м а т р ы в а ю т стекло, к а к и н т е р е с н ы й т в о р ч е с к и й м а т е р и а л д л я ф о р м а л ь н ы х э к с п е р и м е н т о в . А в т о р с т а т ь и уделяет больше внимания работам участников коллективов. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punkcie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem pocztowym. Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne „ T a m k a " . Zakł. Nr i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n b i a ł y 2. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . k l . I I I 220 g. B I . N a k ł a d 1700 egz. 650. K-58. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7182afde8571c5426a467d4957b3aac.pdf 9adc1d64eb088218ed57ed2c39c37564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4432 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.249-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres II - V W kwietniu z m a r ł K a r o l En­ glert, rzeźbiarz z P r z y ł ę k o w a , pow. Żywiec. Był on z zawodu cieślą; ostatnio z a j m o w a ł się tylko rzeź­ bieniem, najczęściej — ś w i ą t k ó w . Wystawy, konkursy 15 lutego odbył się w g d a ń s k i m klubie „Wieżowiec" I r/oj&wódzki Zjazd Plastyków-Amatorów, na którym p o w o ł a n o G d a ń s k i e Stowa­ rzyszenie Plastyków-Amatorów. Równocześnie t w ó r c y zaprezento­ wali swe prace malarskie i rzeźbę na zorganizowanej w z w i ą z k u ze zjazdem wystawie. 28 lutego w J a ś l e r o z s t r z y g n i ę t o I I Konkurs T w ó r c ó w L u d c w y c h Po­ wiatu Jasielskiego, na k t ó r y m 43 autorów p r z e d s t a w i ł o blisko 200 prac. G ł ó w n ą n a g r o d ę zdobył W ł a ­ dysław Chajec, r z e ź b i a r z z K a m i e ­ nicy G ó r n e j . * Na wystawie ,w Waszyngtonie eksponowane były cepeliowskie tkaniny dekoracyjne. * W lutym w pow. m y ś l e n i c k i m ogłoszono konkurs na zabawki l u ­ dowe i ozdoby w n ę t r z a , wykonane według starych w z o r ó w i przy u życiu tradycyjnych m a t e r i a ł ó w . * Luty. Muzeum O k r ę g o w e w Bia­ ł y m s t o k u : wystawa p.n. „Sztuka l u ­ dowa Białostocczyzny". K l u b Oficerski D W P w Warsza­ wie: wystawa rzeźby łączyckiej p.n. „Wojsko Ludowe w twórczości pla­ styków ludowych" — przy w s p ó ł ­ pracy Muzeum w Łęczycy. Prezydium M R N w Krynicy: wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a i rzeźb Józefa Citaka. * 22 marca w t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę ceramiki ludowej z trzech kolekcji prywatnych. Szczególnie w a r t o ś c i o ­ wy zbiór ceramiki z terenów wschodniej M a ł o p o l s k i ofiarowali Muzeum prof. prof. Wanda i Jan Zabłoccy. Eksponowano też intere­ sujący zbiór kropielniczek cera­ micznych Henryka Zawadzkiego Zbór art. piast. Eugeniusza Przy­ były Muzeum z a k u p i ł o od wdowy po zbieraczu. * 22 i 23 marca w Ł y s e m , pow. Kolno, Muzeum w Ł o m ż y i T o w a ­ rzystwo Przyjaciół Kurpiowszczyz­ ny z o r g a n i z o w a ł y doroczny konkurs na palmy i pisanki kurpiowskie. Uczestnicy n a d e s ł a l i bardzo dużo dobrych palm. K A 1970 W marcu odbyło się k i l k a kon­ k u r s ó w na pisanki. Organizatorami k o n k u r s ó w reigonalnych b y l i : 1) Wydział K u l t u r y PPRN w Puła­ wach i Muzeum Regionalne w K a ­ zimierzu, 2) P D K w L ę b o r k u , 3) PZGS w K r a ś n i k u , Wydziały O ś ­ wiaty K u l t u r y PPRN w K r a ś n i k u i Jancwie oraz „Ruch". Natomiast konkurs ogólnopolski zainicjowało Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie. Na adres Muzeum nadeszio ponad 5000 pisanek z całej Polski, najwięcej z województw wschod­ nich: rzeszowskiego, białostockiego i lubelskiego. Pisanki nadsyłali r ó w n i e ż osadnicy, przybyli z W i leńszczyzny. Wołynia, Podola. Przy­ znano 8 pierwszych n a g r ó d . 31 — drugich i 107 trzecich. Dzięki kon­ kursowi Muzeum Etnograficzne wzbogaciło się o największą w k r a ­ j u kolekcję pisanek. * Konkurs pod nazwą „Ludowe kowalstwo artystyczne powiatu bo­ c h e ń s k i e g o " z o r g a n i z o w a ł o w mar­ cu Muzeum w Bochni. K o n k u r s obejmował przedmioty wykonane w e d ł u g tradycyjnych w z o r ó w oraz wyroby o nowoczesnych formach z zastosowaniem dawnych technik zdobniczych. * W m a r c u otwarto w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej w siedzibie p a k i s t a ń s k i e j Rady K u l t u r a l n e j w Rawalpindi. * 7 k w i e t n i a otwarto w Instytucie Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o w War­ szawie w y s t a w ę p.n. „Sztuka l u ­ dowa w 25-leciu PRL". Organizato­ rem wystawy było P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie i M i n . K u l t u r y i Sztuki. Zgromadzo­ no 500 e k s p o n a t ó w z wszystkich działów sztuki ludowej, pokazano prace najwybitniejszych twórców regionalnych. Z okazji wystawy wydano katalog z tekstami prof. Ksawerego Piwockiego, dyr. K a z i ­ mierza Pietkiewicza i mgr Aleksan­ dra Jackowskiego. * 13 kwietnia otwarto w c h e ł m i ń ­ skim P D K w y s t a w ę sztuki ludowej NRD z okolic Gór Rhon i Rudawy. * 18 kwietnia w nowotarskim P D K otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „Włodzimierz Lenin w twórczości ludowej". P o k a ź n o malarstwo na szkle, rzeźbę, c e r a m i k ę i prace l i ­ terackie. 26 t w ó r c ó w nadesłało b l i ­ sko 100 prac; trzy pierwsze nagro­ dy otrzymali: A n t o n i Kuc ze wsi Maniowy za malarstwo na szkle. Tomasz Ligas z K r o ś c i e n k a za rzeź­ b ę figuralną i płaskorzeźbę oraz Ja­ cek Michniak z Dzianisza za pisar­ stwo. * 22 L 23 kwietnia Cepelia i od­ dział Muzeum Narodowego w Ło­ wiczu zorganizowały ogólnopolski konkurs na wycinanki ludowe. 235 t w ó r c ó w nadesłało ponad 3000 eks­ p o n a t ó w . Nagrody zdobyły 72 osoby, p i e r w s z ą — łowicka wycinankarka Katarzyna Kaczor. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej nastąpiło 8 czerwca w Łowiczu. * 28 i 29 kwietnia odbył się w Le­ żajsku konkurs i przegląd cerami­ k i rzeszowskiej i lubelskiej, zorga­ nizowany przez Cepelię. W konkur­ sie uczestniczyli artyści z wielu miejscowości, m. in. z Ł a ń c u t a , Łążk a Ordynackiego, Medyni Głogow­ skiej. Przyznano nagrody M i n . K u l ­ tury i Sztuki oraz Cepelii. * W kwietniu otwarto wystawę malarstwa na szkle Jana Jachimia­ ka w Muzeum Polskim w Chicago. T w ó r c a p o k a z a ł 68 obrazów. * Kwiecień. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie: wystawa p.n. „Gor­ sety ludowe X V I I I — X I X w. z te­ renu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego". Muzeum Regionalne w Ł ę c z n e j : wystawa p.n. „ K o w a l s t w o ludowe". Dom Chłopa w Warszawie: w y ­ roby mazurskiej sztuki ludowej na wystawie p.n. „Olsztyńskie — wczo­ raj i dziś". Muzeum Górnośląskie w Byto­ m i u : wystawa p.n. „Współczesna plastyka o b r z ę d o w a na wsi g ó r n o ­ śląskiej". * 4 maja w g d a ń s k i m Dworze A r ­ tusa otwarto r e g i o n a l n ą wystawę sztuki ludowej i rzemiosła artystycz­ nego, z a w i e r a j ą c ą wyroby z woje­ w ó d z t w : gdańskiego, olsztyńskiego, bydgoskiego, koszalińskiego i szcze­ cińskiego. W dziale sztuki ludowej obejrzeć m o ż n a było hafty, t k a n i n ę , rzeźbę, c e r a m i k ę , p l a s t y k ę obrzędo­ w ą oraz instrumenty muzyczne. * 4 maja w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto wysta­ w ę p.n. „ P l a s t y k a amatorska Ziem Zachodnich". Pokazano ok. 200 eks­ p o n a t ó w z zakresu malarstwa,' gra­ f i k i i rzeźby. * 6 maja otwarto w krakowskim Muzeum Etnograficznym w y s t a w ę węgierskiej sztuki ludowej. 249 �14 maja rozstrzygnięto konkurs na malowany fajans włocławski. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz W B N w Bydgoszczy. P o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę otwarto w Muzeum we Włocławku. * K l u b M P i K na Woli w Warsza­ wie zorganizował w dniach 16—19 maja przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego wysta­ w ę malarstwa na szkle i wycinanek ludowych oraz urządził kiermasz w y r o b ó w cepeliowskich. nich stare drzeworyty z X V I I I i X I X w . oraz 33 k l o c k i drzeworyt­ nicze. R ó w n o c z e ś n i e toczyły się obrady sesji m i ę d z y n a r o d o w e j , poświęco­ nej grafice ludowej (por. „Pol. Szt. Lud", nr 1/1971). Wydano katalog wystawy, plakat, teksty r e f e r a t ó w . Inicjatorem i organizatorem wysta­ wy oraz sesji był dyrektor Muzeum Edward Waligóra. * * Dorobek plastyków-amatorów Mazowsza zaprezentowano w maju w S t o ł e c z n y m Domu K u l t u r y . 258 prac z 17 ś r o d o w i s k zostało zakwa­ lifikowanych w w y n i k u dwustop­ niowych eliminacji. 19 maja rozstrzygnięto drugi konkurs na dawne hafty zorganizo­ wany w Zalipiu, pow. Dąbrowa Tarnowska. 8 uczestniczek n a d e s ł a ­ ło do Muzeum Etnograficznego w Krakowie 25 prac. P i e r w s z ą nagro­ dę o t r z y m a ł a Maria Szlosek. Muzeum O k r ę g o w e w Zielonej Górze w s p ó l n i e z wieloma instytu­ cjami ogłosiło konkurs na wyroby sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i w o j . zi ełonogórskiego. * * * 22 maja na Zamku K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Edwarda Kołacza, plastyka-amatora, i malarstwa jego syna Jerzego Kołacza, artysty-plas­ tyka. W y s t a w ę z o r g a n i z o w a ł szcze­ ciński W D K . Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e wraz z wieloma instytucjami ogłosi­ ło konkurs na w y t w o r y sztuki l u ­ dowej wykonane przez a r t y s t ó w w w i e k u do 30 lat. * 26 maja rozstrzygnięto w Go­ styninie konkurs na w y c i n a n k ę l u ­ dową, zorganizowany przez Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . W k o n k u r ­ sie licznie b r a ł y udział mieszkanki wsi Czernino. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. * M a j . Muzeum Etnograficzne w Toruniu: wystawa współczesnej sztuki ludowej ziemi bydgoskiej. Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e : wystawa sztuki ludowej Lubelsz­ czyzny. Muzeum Kujawskie we W r o c ł a ­ w i u : Wystawa sztuki ludowej p.n. „ M a l o w a n y fajans w ł o c ł a w s k i " . K l u b M P i K na W o l i w Warsza­ w i e : wystawa malarstwa na szkle i wycinanek ludowych — przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego. P a ł a c y k Zamoyskich w Kołbieli, pow. Otwock: wystawa t k a n i n i s t r o j ó w kołbielskich, przygotowana przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne. Muzeum w Radomiu: wystawa 74 r z e ź b S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni Kościelnej. Muzeum w Rawie: pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej regio­ nu. M D K w Gdańsku—Oruni: wy­ stawa kaszubskiej sztuki ludowej. Uniwersytet Warszawski: wysta­ wa ceramiki i rzeźby Jana Racz­ kowskiego, ludowego t w ó r c y z Pod­ hala. Świetlica PRN w Ł a ń c u c i e : w y ­ stawa plastyki o b r z ę d o w e j . P u ł a w y : wystawa sztuki ludo­ wej lubelskiego Powiśla. P D K w Szubinie: wystawa pa­ łuckiej sztuki ludowej. Izba Historyczna w Grudsku, pow. C i e c h a n ó w : wystawa sztuki ludowej regionu. Inne 26 maja dokonano otwarcia m u ­ zeum regionalnego w Starej Wsi, pow. Limanowa. FOLKLOR W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM 27—28 maja odbył się w Olszty­ nie I I K r a j o w y Walny Zjazd Sto­ warzyszenia Twórców Ludowych. Ogłoszono wyniki konkursu na b a ś ń , legendę i podanie ludowe. Na konkurs w p ł y n ę ł y prace 51 auto­ rów. Pierwszą nagrodę otrzymał Jan Panasiewicz z Bydgoszczy, d r u ­ gą Maria Kozaczkowa z D ą b r o w y Tarnowskiej, trzecią Piotr K r z y walski z Nowego Sącza. * 30 maja w Piszu wystawiali pod­ czas festynu ludowego swe prace t w ó r c y l u d o w i : rzeźbiarze, garnca­ rze, wycinankarki. to t y t u ł książki z a w i e r a j ą c e j m a t e r i a ł y z ogólnopolskiej sesji naukowej, zorganizowanej na powyższy temat w czerwcu 1969 r o k u w Poznaniu. W książce z n a j d u j ą się m . i n . 4 podstawowe referaty, В w y g ł o s z o n y c h ko­ m u n i k a t ó w naukowych, obszerne streszczenie polemicznej dyskusji. Z myślą o wymianie m i ę d z y n a r o d o w e j zamieszczono na k o ń c u książki o m ó w i e n i e jej treści w j ę z y k a c h : angielskim i rosyjskim. A oto t y t u ł y zamieszczonych r e f e r a t ó w : prof, dr Józef Burszta „Folklo­ r y z m w Polsce", dr B o g u s ł a w Linette „Folklor muzyczny a folkloryzm", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk „Rola f o l k l o r y z m u w procesie p r z e o b r a ż e ń sztuki ludowej", mgr G r a ż y n a D ą b r o w s k a „Obrzędy, zwyczaje i t a ń c e ludowe jako tworzywo repertuaru zespołów artystycznych". * A oto t y t u ł y zamieszczonych k o m u n i k a t ó w naukowych: mgr M a r i a n M i k u t a „ K r y t e r i u m doboru folklorystycznego do widowiska teatralnego", dr Zofia N o ż y ń s k a „Miejsce t a ń c a ludowego we w s p ó ł c z e s n y m życiu k u l t u ­ r a l n y m ', mgr M i r o s ł a w a Bobrowska „Współczesny amatorski r u c h taneczny w Wielkopolsce", mgr S t a n i s ł a w Weremczuk „ P o t r z e b y i k i e r u n k i działania w zakresie organizacji r u c h u twórczości ludowej", doc. Józef Ligęza „Folk­ lor w G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m " , mgr Dorota Simonides „Rola w s p ó ł c z e s n y c h o p o w i a d a ń ludowych w ż y w y m ś r o d o w i s k u społecznym", m g r Maria M a c e w i c z - G o ł u b k o w „ I n t e g r a c j a m i e s z k a ń c ó w w s i dolnośląskiej w o b r z ę d o w o ś c i dorocznej", doc. d r Krzysztof K w a ś n i e w s k i „Rola folkloru w procesie integracji s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e j polskich Ziem Zachodnich i Pół­ nocnych". Wydawca k s i ą ż k i : Wielkopolskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . D r u k na r o taprincie wykonano w Polskiej Agencji Interpress w Poznaniu, o k ł a d k ę drukowano w P o z n a ń s k i c h Z a k ł a d a c h Graficznych i m . M . Kasprzaka. For­ mat Bo, stron 137, n a k ł a d 800 egzemplarzy, cena 20 zł. W maju otwarta została w k r a ­ kowskim Muzeum Etnograficznym wystawa grafiki ludowej. Pokazano ponad 300 e k s p o n a t ó w , a w ś r ó d Z a m ó w i e n i a na d o s t a w ę k s i ą ż k i k i e r o w a ć do Wielkopolskiej Księgarni W y s y ł k o w e j PP Dom K s i ą ż k i , P o z n a ń ,ul. Dojazd 30 lub Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, P o z n a ń , A r m i i Czerwonej 80/82.- W y s y ł k a za zaliczeniem pocztowym lub na rachunek przelewowy. * Piąta, o g ó l n o k r a j o w a wystawa p l a s t y k ó w m e t a l o w c ó w otwarta by­ ła w m a j u w Domu K u l t u r y Z a k ł a ­ dów Radiowych i m . Kasprzaka w Warszawie. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdo­ b y ł za swe rzeźby Kazimierz W a l u kiewicz z Bydgoszczy, 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bcde297b166581fe0fdf8ce134dc539.pdf 1e225821721aac56ecb34142842f591c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource film etnograficzny dokumentacja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3845 Title A name given to the resource Z doświadczeń nad stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do łkania d y w a n ó w „w gwiazdy" ". Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1 Foto 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poziom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku, Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische... s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, grajował: Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla celów nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, ot rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 �warszawski Stanisław Jankowski przy fachowej współpracy prof. Eugeniusza Frankowskiego nakręcał film o zwyczajach ludowych w Łowickiem. Po woj­ nie zainteresowania etnografów filmem w z m o g ł y się znacznie. Pisano o konieczności zastosowania filmu w badaniach ludowego t a ń c a i innych dziedzin l u ­ dowej k u l t u r y . Podejmowano również w tym kie­ runku konkretne próby. Szły one bądź drogą ama­ torskiej produkcji filmów etnograficznych, bądź dro­ gą współpracy etnografów z Filmem Polskim. P r z y ­ kładem prób amatorskich w dziedzinie utrwalania na taśmie filmowej zjawisk etnograficznych b y ł a akcja prowadzona w latach 1946—1948 przez Muzeum Etno­ graficzne w Krakowie, które w roku 1946 nabyło bardzo dobrze wyposażony aparat w ą s k o t a ś m o w y (16 mm) marki Movicon i rozpoczęło przy jego użyciu pierwsze zdjęcia w terenie. Przedmiotem zdjęć były głównie prace rolne oraz zwyczaje doroczne w K r a ­ kowskiem. Rezultat dwuletnich prób stanowią trzy dłuższe filmy Prace rolne w T v ń c u " (ok 120 m) „Zwyczaje wielkanocne w Krakowskiem" (ok. 150 m) i „Zwyczaje Bożego Narodzenia w Krakowskiem" (ok. 200 m), ponadto nakręcono kilka większych frag­ m e n t ó w ilustruiacvch niecenie koszyków (30 m) w y ­ rób czapek-magierek (20 m) produkcie garnków gli¬ nianych (30 m), odpust w K a l w a r i i (60 m), tańce Góralskie (9Q m l ' i oare innych Filmy nakręcone h v ł v sposobem ściśle amatorskim W charakterze ODeratora pracowałem ia (DO krótkim kursie oneratorskim w krakowskim Instytucie Filmowym) filmy czy noszczególne sceny reżyserowaliśmy na zmianę z dyrek­ torem muzeum orof Tadeuszem Sewerynem Taśmę inwersyina w y w o ł y w a ł bardzo D r v m i t y w n v m snosobem nieżyiacy iuż dziś A Hamzaczek z zawodu technik teatralny Wyniki tvch nrób b v ł v n a o s ó ł zadowalaiac= a nawet dobre Sceny nakręcane w Ple­ nerze rządzili w świetle r e f l e k t o ^ wychodziły ostro i czysto Z t a i H a n S m S zdarzyła sie taka* a w a r i a 0 ^ ™ ™ ^ ™ ™ zycia obrazów była na oeół niezła^ nattrńi" t t Z r i i w nełni wydobyty ł z w y e z a i i n h r o r i l l ^^lność dzięki częstemu s t n s o ^ ^ n o n 4 rana duża f t X ' techniki ™ 1 aktor -ka o r a w i e ? r e s u h h « 7sw,?tu J v i «Sl ńnru szaiacvch s i T ™ « f n h i P k t ™ ^ * « r l » l f w ™ ™ « dzti tvlko Łdn?Jr\ ŻPhv rtZ™»lT IZ rZ, wv~ k m ™ Z h T n Z C nil uwaCi na kamprl <£«nv n ™ ^ i a » i a ? » r * WBlednfe hvłv ^ £ " , W n r p l l w r n w a n p ^ r t ^ I a 1 2 s y fl bem raporTerTwm r o D l o n ° "» a gorąco , sposo- Ujemną stroną pracy, która niewątpliwie musiała zaważyć na ostatecznych wynikach naszych poczynań filmowych, była konieczność oszczędzania taśmy, która prawie wykluczała zarówno powtarzanie scen, jak i wszelkie nakręcanie „na wyrost". Zwykle około 90»/(i nakręconej taśmy zostawało w ostatecznym mon­ tażu wykorzystywane, co w „prawdziwym" filmie nigdy nie bywa praktykowane. Dobrze zapowiadające się próby stosowania filmu w dokumentacji etnogra­ ficznej zostały w krakowskim Muzeum Etnograficz­ nym przerwane w roku 1949. Przyczyną był brak taśmy filmowej, trudności z jej obróbką, a po części może i to, że przestałem w Muzeum Etnograficznym pracować. Gdy po przejściu do P I S - u próbowałem kontynuować moje prace filmowe w dziedzinie do­ ku-nentacji plastyki ludowej, w y n i k ó w nie było już żadnych. Dostałem do ręki rozklekotaną „16-tkę" Zeissa z jednym obiektywem, a taśm oddanych do wy­ wołania nigdy nie oglądałem. Inaczej sprawę dokumentacji filmowej rozwiązało w tym samym mniej w i ę c e j czasie Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nie przejmowało ono całej produkcji filmowej na siebie, ograniczało się jedynie do nau­ kowego opracowania scenariusza i zorganizowania zdjęć w terenie, które wykonywali na taśmie 16 mm 118 studenci łódzkiej szkoły filmowej. Znam jeden z tych filmów o garncarstwie w Medyni G ł o g o w s k i e j , na­ kręcony w e d ł u g scenariusza i pod kierunkiem dr J a ­ niny Krajewskiej. Film był pod w z g l ę d e m dokumen­ talnym bez zarzutu, a jego poziom techniczny był również zupełnie zadowalający. Prócz wspomnianych w y ż e j prób organizowania dokumentacji filmowej przez placówki etnograficzne zanotować też należy wypadki współpracy z Filmem Polskim, a ściślej z placówką łódzką, produkującą filmy o ś w i a t o w e . Inicjatywa w y s z ł a z kół filmowych, które zwróciły się w roku 1946 do niektórych etno­ grafów z propozycją opracowania scenariuszy do fil­ m ó w przedstawiających ludowe zwyczaje doroczne. Zostały w ó w c z a s zrealizowane trzy filmy krótkometrazowe: „Wielkanoc w Łowickiem" (wg scenariu­ sza M. Świątkowskiej), „Zwyczaje górali śląskich" (wg scenariusza M. Gładysza) oraz „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem" (wg scenariusza R. Reinfussa). Filmy te wykonane dobrze pod w z g l ę d e m technicznym (For¬ bert) skutkiem dużej niefrasobliwości ze strony re­ żysera, nie dbającego ani o scenariusz, ani o zacho­ wanie dokumentalnego charakteru filmów, w y p a d ł y bardzo słabo. Na ekrany weszła jedynie „Wielkanoc w Łowickiem" i (na krótko) „Zwyczaje górali śląskich". „Zwyczaje doroczne w Krakowskiem", które zostały wykonane najgorzej, nie w y s z ł y poza' sale przezna­ czone do w y ś w i e t l a n i a filmów dla ciasnego grona specjalistów. Na tych nieudanych próbach urwała się współpraca etnografów z filmowcami. Czasem jednak do tematyki etnoeraficznei wracali sami filmowcy nakręcając filmy krajoznawcze (np Wielki redyk") czy reportaże dla kroniki lub też studenci szkoły fil­ mowej, szukający w dziedzinie etnografii tematu dla s w v c h ' szkolnych wvr>racowań Przvkładem filmu szkolnego może b y ć krótkometrażówka o earncarzach iłżeckicn (głównie o Kitowskim) nakręcona przed paru laty przez A. Wajdę. Reportaże z zakresu sztuki ludowej, które w y ­ świetlane są w ramach kroniki filmowej, b y w a j ą i n ­ teresujące jeśli chodzi o zdjęcia czy montaż, ale ich wartość dokumentalna jest zazwyczaj niewielka. C e ­ lem reportażu jest przecież stworzenie efektownej migawki, nie zaś dokumentu naukowego, stąd i przy­ padkowość w wyborze tematu, brak etnograficznej ścisłości itp. Zresztą jakże można od kinoreporterów w y m a g a ć innych rezultatów, skoro w dziedzinie etno­ grafii przystępują oni do pracy jako laicy pozbawieni jakiegokolwiek przygotowania. Reasumując dotychczasowe doświadczenia nad za­ stosowaniem filmu do c e l ó w etnograficznych trzeba na wstępie stwierdzić jeszcze raz to, co już wielo­ krotnie m ó w i o n o : że film w dokumentacji etnogra­ ficznej jest istotnie narzędziem niezbędnym i naj­ w y ż s z e j klasy. Chodzi jedynie o to, ażeby go umieć należycie wykorzystać i wiedzieć, kto ma się tym za­ jąć. Próby prowadzone drogą amatorską nie mają w tej chwili szans powodzenia ze w z g l ę d u na znacz­ ne trudności zdobycia precyzyjnych kamer i taśmy filmowej, trudności w organizowaniu oświetlenia w czasie zdjęć, w y w o ł y w a n i a i kopiowania. Współpraca z Filmem Polskim też nie rokuje n a j ­ lepszych nadziei. F i l m nie jest zainteresowany w z d j ę ­ ciach takich, jakie są potrzebne etnografom do ce­ lów naukowych; te zaś, które film robiłby ze swego punktu widzenia, nie posiadają w i ę k s z e j wartości dla etnografów. Gdyby zaś film w y k o n y w a ł dokumentacje etnograficzne na zlecenie etnografów, to po pierwsze: dokumentacja ta byłaby zbyt kosztowna, po wtóre: praca i tak napotykałaby w praktyce na duże trud­ ności. Wykonanie poprawnego filmu dokumentalnego wymaga nie tylko znajomości przedmiotu, którą wnosi etnograf, i umiejętności technicznych, które repre­ zentuje operator, ale i w ł a ś c i w e j reżyserii, na którą składa się spory zasób wiedzy i talentu. Gdyby osobę reżysera ze współpracy wyeliminowano, dobry etno- �graf i dobry operator kręciliby prawdopodobnie liche, a może i nieużyteczne filmy; jeżeli zaś przyjęto by współpracę zawodowego reżysera, ale nie znającego się na zagadnieniach kultury ludowej, nie będzie on umiał wczuć się należycie w s w ą pracę i nie zachowa tej proporcji, w jakiej dopuszczalna jest w filmie do­ kumentalnym ingerencja sztuki reżyserskiej. Wszelkie zaś nadużycie reżyserskiej swobody musi nieodwo­ łalnie pociągnąć za sobą obniżenie poziomu nauko­ wego filmu, a zatem uderzy w podstawowy sens całej pracy. Jakież jest w i ę c wyjście z sytuacji? Wydaje ml się tylko jedno. Należy stworzyć warunki, w których mogliby wyrastać etnografowie-filmowcy, a w i ę c l u ­ dzie, którzy łączyliby w i e d z ę etnograficzną ze znajo­ mością kinooperatorstwa i reżyserii filmowej. Że na tej drodze mogą w y r o s n ą ć prawdziwe talenty, mamy przykład na Włodzimierzu Puchalskim, który prze­ cież nie stworzyłby swoich znakomitych filmów z ż y ­ cia zwierząt, gdyby był tylko znakomitym fotografi­ kiem i filmowcem, a nie przyrodnikiem. Kształtowanie się tego rodzaju pracowników nau­ kowych w dzisiejszej sytuacji gospodarczej, gdy fil­ ZBIGNIEW mowy ruch amatorski nie rozwija się z braku sprzętd i pieniędzy, jest trudne. Sprzyjające temu warunki powinny stworzyć instytuty naukowe, dając do rąk zatrudnionym przez siebie etnografom odpowiedni sprzęt do wykonywania zdjęć kinowych, rozszerzając pracownie fotograficzne w sposób umożliwiający p e ł ­ ne opracowanie negatywowej i pozytywowej t a ś m y fil­ mowej. Konieczne byłoby też systematyczne dokształ­ canie interesujących się techniką filmową etnografów przez umożliwienie im korzystania z kursów kinooperatorskich i reżyserskich oraz odbywania praktyki w instytucjach zajmujących się produkcją filmów naukowych. Rss. 1 T . Zygler: Polskie tańce ludowe i ich badanie, Pol, Szt. L u d . 1948, nr 1, s. 10. 2 R . Reinfuss: Etnografia w produkcji F i l m u P o l ­ skiego, L u d 1947, s. 340—348. 3 R . Reinfuss; Uwaga! Kręcimy film! (Reportaż ze zdjęć w terenie), Orli Lot 1947, s. 50—53. GAWRAK O FILMOWE ARCHIWUM POLSKIEJ TWÓRCZOŚCI L U D O W E J Nasi etnografowie i badacze, dokumentujący dla ce­ lów naukowych i archiwalnych plastykę ludową i folk­ lor, posługują się w swej działalności dość ubogim asortymentem środków; fotografią, rysunkiem, zapisem słownym, a z metod bardziej nowoczesnych — t a ś ­ mą magnetofonową. Nie dostrzegają oni na ogół czynnika, który w całym świecie wybija się w do­ kumentacji naukowej na pierwszy plan — kamery filmowej. Wybór metod i środków dokumentacji musi odpo­ wiadać specyficznym potrzebom każdej dziedziny nau­ ki i sztuki. Jeżeli chodzi o plastykę ludową (malar­ stwo, rzeźbę, architekturę, zdobnictwo) — operującą elementami statycznymi, sprawę rozwiązuje w pew­ nym stopniu fotografia lub rysunek, choć rozwiązuje ją w sposób niedoskonały, pokazując dzieło w oder­ waniu od środowiska, twórcy i procesu twórczego. Gorzej z dokumentacją muzyki i pieśni ludowej. T u taśma magnetofonowa notując dźwięk oderwany od tła wizualnego, zwłaszcza od wykonawcy, daje efekt połowiczny. Całkowicie ułomny efekt z punktu w i ­ dzenia naukowej dokumentacji dają dotychczasowe metody tam, gdzie na zjawisko artystyczne, poza ob­ razem i dźwiękiem, składa się element ruchu. K l a ­ sycznym przykładem jest taniec ludowy, gdzie ruch i gest jest czynnikiem dominującym. Jakiż efekt nau­ kowy i artystyczny może tu dać fotografia? Jest rze­ czą oczywistą, że jedyną pełnowartościową i uniwer­ salną metodą, zespalającą jednocześnie elementy ob­ razu, ruchu, słowa, dźwięku i barwy jest nowoczesna taśma filmowa. Niestety, ta właśnie metoda, w nau­ kowym dokumentowaniu plastyki ludowej, folkloru i tańca najmniejszą dotychczas odgrywa rolę. Wartość dokumentacyjna taśmy filmowej polega nie tylko na mechanicznym sumowaniu walorów fotogra­ fii, tekstu i magnetofonu. Barwna i dźwiękowa taśma daje najpełniejszą i najbardziej zbliżoną do rzeczy­ wistości reprodukcję zjawiska artystycznego. Posiada ona nadto dla badacza tę wyższość nad obserwacją z natury, że pozwala dla celów naukowej analizy dowolnie zatrzymać bieg obrazu i dźwięku na stole montażowym. Drugim istotnym walorem taśmy filmowej jest jej swobodna przenośność i łatwość powielania. Stwarza to nowe możliwości nie tylko dla dydaktyki, ale i dla popularyzacji tematu w salach kinowych. J e d n o c z e ś ­ nie może rozwiązać w dużym stopniu problem nau­ kowej wymiany międzynarodowej i popularyzacji na­ szej twórczości ludowej za granicą (bądź zastępując kosztowne wystawy zagraniczne, bądź stanowiąc w a ż ­ ne uzupełnienie wystaw). Trzecią zaletą filmu jako środka dokumentacji jest trwałość. Należycie konserwowana taśma fII-nowa trwa dziesiątki lat i może b y ć przekopiowywana w nieskończoność. T a zaleta powinna b y ć poważnie brana pod uwagę m. in. przy rozpatrywaniu zagad­ nień związanych z przyszłym muzeum polskiej t w ó r ­ czości ludowej. + * * Jest rzeczą znamienną, że idea filmowego rejestro­ wania niektórych przejawów folkloru narodziła się w Polsce już przed 60 laty, niemal jednocześnie z powstaniem kinematografii, a pierwszym jej szer­ mierzem był pionier naszej kinematografii, znany w świecie propagator idei archiwów filmowych — Bolesław Matuszewski. O działalności tego warszaw­ skiego fotografa, producenta pierwszych naszych fil­ m ó w dokumentalnych i kronik, pisze w 1898 r. T y - 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fa046a45a41fe8df47b97610937213b.pdf d3ca616bd8a59d65387c5c0200006b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2004 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource sanktuaria Żmudź - muzyka sakralna Kalwaria Zebrzydowska - muzyka sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1859 Title A name given to the resource Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach(Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej : zbiezności i różnice / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Motuzas, Alfonsas Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ALFONSAS MOTUZAS Uniwersytet Vytautas Magnus Kowno MUZYKA KALWARII ŻMUDZKIEJ W GORDACH (SAMOGITIA) I KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ: ZBIEŻNOŚCI I RÓŻNICE Litwę tworzą cztery regiony etnograficzne: Dzukia, Sudowia, Auksztota oraz Żmudź. Jedną z bardziej rozpowszechnionych form i miejsc modlitwy na Litwie są kalwarie albo Nowe Jeruzalem. Jak podają źródła historyczne, było ich na Litwie siedem: 7 stacji na zamkniętym dziedzińcu klasztoru Bernardynów w Wilnie, 19 stacji Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, 35 stacji Kalwarii w Wilnie-Werkach (Verkiai), 14 stacji Kalwarii w Berżorach, 7, 14 i 19 stacji Kalwarii typowych dla klasztoru bernardyńskiego w miasteczku Citowiany (Tytuvenai), 19 stacji Kalwarii typowych dla miejscowości Masiady (Mosedis), Droga Krzyżowa z 35 stacjami Kalwarii w Wepriach (Vepriai). Na Litwie kalwarie z Drogą Krzyżową pojawiły się w okresie poreformacyjnym, kiedy ta forma kultu Męki Chrystusowej dotarła do Polski. W Królestwie Polskim oraz w Wielkim Księstwie Litewskim o modlitwie Drogi Krzyżowej w źródłach pisanych pod koniec XVI wieku pierwszy wspomniał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany "Sierotką". W listach z 1582-84 roku opisał on swoją podróż do Jerozolimy oraz tamtejsze obrzędy Drogi Krzyżowej I. Najprawdopodobniej ten materiał opisowy M. K. Radziwiłła przyczynił się do utworzenia naj starszej w Polsce Kalwarii. W latach 1600-17 na krakowskich wzgórzach Żarek wojewoda Mikołaj Zebrzydowski ze swymi krewnymi założył Kalwarię Zebrzydowską z Drogą Krzyżową składającą się z 50 stacji i powierzył ją opiece miejscowych bernardynów2• Modlitwy przy tych stacjach Kalwarii zaczęto odprawiać już w 1608 roku, kiedy rozpoczęto tam świętować obchody Wywyższenia Św. Krzyża. Miejscowy bernardyn Marian Postekalski w 1611 roku pierwszy opisał tradycję obrzędów modlitewnych Kalwarii Zebrzydowskiej w pracy Viarum Redemp/ionis nos/rae in agro Zebrzydovicensi dis/inc/arum rememora/io. Cracoviae anno 1611 in off. Początkowo praca ta pojawiła się w języku łacińskim, a nieco później - po polsku. Sam autor zaznacza, że hymny, antyfony i modlitwy zaczerpnął z tradycji jerozolimskiej. Później wspo- I M. K. Radziwiłł "Sierotka", Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu (1582-84), oprac. L. KukuIski, Warszawa 1962. l Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa iantologia współczesnych tekstów, oprac. ks. 1. Kopeć ep, Poznań 1987, s. 53-56. �84 mniana praca została przez poetę Abrahama przetłumaczona na język polski Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa wedle miejsc Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych. W roku 1611 podobną pracę wydał ksiądz Stanisław Grochowski Himny o Męce Pańskiey do obrządków Kalwariey Zebrzydowskiey y do temecznego nabożeństwa należące3. Pierwszymi pieśniami, które zabrzmiały na Drogach Krzyżowych Kalwarii, były łacińskie psalmy i hymny. Śpiewali je mnisi i pielgrzymi, znający powszechny język Kościoła. Pierwszą procesję do Kalwarii Zebrzydowskiej zorganizowano, wzorując się na autentycznych obrzędach Jerozolimskich w 1611 roku. Odtąd stały się one rytuałem, którego po dzień dzisiejszy przestrzega się w Kalwarii. Jednak było oczywiste, że łaciński obrządek, pieśni i modlitwy zrozumie tylko nie liczna grupka duchowieństwa i osób znających język liturgiczny. Dlatego też miejscowi bernardyni, którzy już od dawna w kościołach rozpowszechniali pieśni polskie, także w Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 1611 i 1616 zaczęli modlić się i śpiewać teksty psalmów po polsku4• Dla rozwoju popularności kultu Dróg Męki Chrystusowej przyczyniły się także w 1613 roku na tej samej Drodze Krzyżowej wprowadzone dróżki Męki Przenajświętszej Maryi Panny. Oficjalne nabożeństwa i procesja z modłami oraz muzyką miały miejsce podczas świąt Odnalezienia i Podwyższenia Św. Krzyża, a także w piątki Wielkiego Postu. To bardzo wyraźnie ilustruje, jak Polacy w swej ojczyźnie rozpowszechniali kult Męki Chrystusa i Maryi w języku narodowym. Od 1617 roku syn Mikołaja Zebrzydowskiego, Jan, stawiając kaplicę ze schodami Chrystusowej Męki, rozpowszechnił w Kalwarii kult świętych schodów5• Na Polakach wzorowali się także bernardyni wileńscy, którzy w latach 1607-1610 w swym opactwie założyli Drogę Krzyżową składającą się z siedmiu stacji. Na Litwie za prekursora fonny nabożeństwa kultu nawiązującego do Drogi Krzyżowej Kalwarii uważany jest biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz, który w 1637 roku, po powrocie z Krakowa, wzniósł w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach Drogę Krzyżową składającą się z 19 stacji i oddał ją w pieczę miejscowym mnichom dominikańskim, których także on sam tutaj zaprosił. Po założeniu słynnej Kalwarii na Żmudzi, biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz polecił jednemu z księży napisanie modlitw i pieśni przeznaczonych do odprawiania w tymże świętym miejscu6• Autor niniejszego artykułu przeprowadził badania i podsumował je w artykułach: Pochodzenie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (tłumaczenie), oraz Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ) Tamże, s. 51. • A. Chadam, Śpiewnik Kalwaryjski, Kalwaria Zebrzydowska 1984, s. 31. l Droga Krzyżowa, jw., s. 50-53. • M. Wolonczewski, Żemaitjiu wiskupiste, t. II., Wilniuj 1848, s. 42. �85 dach: ich zbieżności i różnice (tłumaczenie), udowodnił, że z wyjątkiem trzech pieśni Zakończenia, które ukazały się dopiero w XIX wieku, modlitwy te oraz pieśni i ich muzyka nie były specjalnie przeznaczone dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach. Uwzględniając ich treść i odległości pomiędzy stacjami, można przypuszczać, iż były one zebrane i złożone w jedną całość z różnych śpiewników i modlitewników wydanych wówczas w Europie i miały służyć jako przewodnik w obchodzeniu Kalwarii Żmudzkiej w Gordach7• Przyjrzawszy się materiałowi opisowemu dotyczącemu Dróg Krzyżowych Kalwarii Żmudzkiej i Zebrzydowskiej, zauważymy, że miejscowości te łączy bardzo podobny do jerozolimskiego krajobraz. Tutaj krzyżują się drogi polityczne, religijne, ekonomiczne, przeważają wyżyny, jeziora, rzeczki, źródła i lasy. Ale w odróżnieniu od Kalwarii Zebrzydowskiej, w Kalwarii Żmudzkiej nie było nabożeństw obchodzenia ścieżek Męki Najświętszej Maryi Panny ani kaplicy ze świętymi schodami. Polscy naukowcy twierdzą, iż śpiewy i modły charakterystyczne dla Kalwarii, które wzbogacone są o melodię i pomagają przy rozmyślaniu nad Męką Chrystusa, są typowo polskie. W innych krajach ich po prostu nie ma i dlatego jest to wyraz nabożeństwa absolutnie polskiego pochodzenia, w którym myśl modlitw podkreśla melodia śpiewów. Do tych pieśni i modłów należą: a) modlitwy z tekstem-refleksją nad każdą stacją; b) części śpiewów wstępu i zakończenia, jak "Wielbimy Ciebie, Jezu Chryste Panie" (łac. Adoramus te Christe et benedicimus tibi); c) aklamacje-odpowiedzi, jak np. "Panie, zmiłuj się nad nami" (łac. miserere nobis)8. Poruszając ten temat, pojawia się pytanie: co łączy i różni muzykę Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej? Opierając się na naj starszych i naj nowszych śpiewnikach, dokonałem szczegółowej analizy ciągu chronologicznego modlitw i śpiewów Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz zebrałem materiał nototeczny w czasie ekspedycji, przestudiowałem zbiór analogicznych modlitw i pieśni Kalwarii Zebrzydowskiej oraz innych, znajdujących się w polskich modlitewnikach i śpiewnikach; przeprowadzi wszy analizę porównawczą muzyki modlitw i pieśni fenomenu Kalwarii Drogi Krzyżowej w Gordach, spróbowałem odnaleźć punkty styczne z litewskim etnosem - pieśniami ludowymi, oraz starałem się przedstawić podobieństwa i różnice instrumentów muzycznych polskiej i litewskiej kultury religijnej. Niniejszy tekst (materiały były zbierane przez ponad dziesięć lat) zupełnie inaczej przedstawia historię Drogi Krzyżowej kalwarii w Polsce i na Litwie. Spoglądając na te obrzędy modlitewne w aspekcie etnomuzykologicznym, po- 7 M A. Motuzas, temaićil/ Kalvarijos Kalnai ir Kryźiaus kelias, Kretinga 1993, s. 3. R. Rak, Śpiewy w czasie Drogi Krzyżowej, w: Droga Krzyżowa, jw., s. 439. �86 winniśmy je porównać z obrzędami sąsiednich krajów, gdzie ta tradycja była żywa i być może stamtąd się wywodzi. We współczesnej etnomuzykologii w Polsce i na Litwie niniejsze badanie jest pod tym względem nowe i oryginalne. Temat ten częściowo już rozpatrywałem w swych pracach wcześniejszych: Instrumenty narodowe i górskie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej; Góry Kalwarii Żmudzkiej. Pieśni pogrzebowe; Góry Kalwarii Żmudzkiej i Droga Krzyżowa; Pochodzenie pieśni w Górach Kalwarii Żmudzkiej; Pochodzenie nabożeństw Drogi Krzyżowej i pogrzebowych obrzędów śpiewanych Kalwarii Żmudzkiej w Górach: ich podobieństwa i różnice. Także wiele materiałów notograficznych zebrał w latach 1995-1997, podczas ekspedycji na Żmudzi, Instytut Studiów Religijnych Św. Antoniego przy fakultecie teologii katolickiej Uniwersytetu Vytautas Magnus. W artykule tym nawiązuję do naj nowszych prac opublikowanych w Polsce na ten temat: monografii-antologii Droga Krzyżowa ks. 1. Kopcia CP, antologii ks. A. Chadama OFM Śpiewnik Kalwaryjski oraz polskich śpiewników i modlitewników liturgicznych jak Śpiewnik Liturgiczny oraz Śpiewnik Kościelny. Modlitwy Modlitwy Kalwarii Żmudzkiej w Gordach składają się z aklamacji "Kłaniam się Tobie"; odpowiedzi "Zmiłuj się nad nami, Boże" albo "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" oraz "Amen". Inna modlitwa to nawoływanie lub inwokacja - "Módlmy się". Jak podają źródła historyczne Kościoła, po raz pierwszy te formy modlitwy i rozmyślania w litewskich źródłach pisanych pojawiły się w modlitewniku Droga Krzyżowe Pana Jezusowe, które w dzień męki swoiey dla zbawienia naszego odprawił, napisanym w języku polskim, wydanym w 1634 roku w Wilnie i przeznaczonym dla działającego w Wilnie bractwa św. Józefa z Arymatei i św. Nikodema, które praktykowało Drogę Męki Chrystusowej i troszczyło się o chrześcijańskie grzebanie zmarłycW Wraz z upływem czasu ta praktyka liturgiczna wrosła w nawyki modlitewne ludu i była stosowana podczas grzebania zmarłych oraz obchodzenia Drogi Krzyżowej nie tylko na ziemiach wileńskich, lecz także na Żmudzi. Oznacza to, że ta część obrzędów Drogi Krzyżowej i zwyczajów pogrzebowych przywędrowała na Litwę z Polski. W polskiej kulturze kościelnej modlitwy te razem z ich melodiami znane są już na przełomie XV-XVI wieku1o• 9 lO Dmga Krzyżowa,jw., R. Rak,jw., s. 439. s. 31-32. �87 Teraz przyjrzyjmy sil( polskiej i litewskiej linii melodycznej tych modlitw: aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam sil( Tobie"; "Zmiłuj sil( nad nami, Boże" albo "Zmiłuj sil( nad zmarłymi, Boże", "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się'. Wariant polski": -~:##-#. oj: -. ·.-c·-----o •• . .: . _'0" ,., "'",' -- ~ - .•~- ···::1- J----.-.-:::.:~.: ..: ... ---- _o: J-::_---=:::-.-::::'_:::_-=jl ... -.-.- ...--.... -J.. -----J--.-.-.-.-.-J.----- -·1--.-:J:-:.-::::'-:--:J-.--:::':'::~-'::-::~. -..---- ----.-----.------ --d:-.-..--;;J-------.:'--" -----' "- __ •• "'0_' ", •.••...•• ._,.. '. •..••.•.•• ,., __ •• ' ••••• ..•...... _'.'_ •. _._ ,",_ •• ••••.. •• ",. ',".'_." 0.0 _. __ .••.•.• •••• •.••• __ ••.• _ •. ,_ •• • ••••• . •• __ ...• '''' ""' ••••• _"0_0_' """""'~'. .,. _ •••••.•••• ••• __ • __ _ •••••• --_""0 ." •••. __ .. _. ." •..••••••• _. ~-:###.:t-F~¥--:-r:.;It-~::=~=0r~:~-~~I~rH0I/--~~~-=:fEt~~f~i~~f-:::--: -j •.-..:JtJ~j- j(~:J:iT;J:~~:~~:-J:;-~f4~:.d#E~~:~f~-~ "---" -----' ~#i#-J Wariant żmudzki'2: -~-'K-8~)::-·-=-.•·:::::·:-~:::-;::-:;-::::-:u~:--:·:-r=::~:-:~:: __It~~~::::~~=-~~~:::f~~~~ - ::~-b ~----:~·----r-.-- -.-L:::f?~::~-I:\~: ::::I=-~--~:~:-~::~--~~~f·----;??d::::::~':'I=.-.-~-: =~~:: •.:~:;;n =:S'. _... _-_-~__: -.~.....~~~ _ ~_._~:::~:....... :-·.=:~t.==-~£__ __.:.~~:-_!.:- £__ U •• ' '.' - .. -.: ..• " o" ._ ••• '.~ _.:-:-:: :~.·~·.-:---~:~-::-:-::t:E~~:jH~~~8=)=~:ff·:.=:::·~~~~~:-~~?~~~~~ --::r-~~-· -_::: ____:_~=:-'--·~·:r~j· ~:---':··:[l--~~l·-~--:---=-':~J.---~ :~?~0.'-: ::.::--~::_~_-~ __~~~._=._.~=--~_~= ~=._-~:~::'..__ -~-~:==_-=-.= _.. _~ _ ~_ .= =-- __ ~.l-~.---;---·~-·rt:\~::: '~.. II 12 ~tJ·· ~~-'-' .._-~ :_~_ Śpiewnik Liturgiczny, Lublin 1991, s. 279. A. Motuzas,jw., s. 16. ::---'-----.(;j' �88 ~:~.•~ ...~....·•·~· •....·ł~-:Ir: -.·-· .• l-t ~I ~.~~c~:::E{~ ~łi ... ]1.·· -. ~p.::: ••:-:- -::·:r· - .....·=·:-~h/.::8:.)...:.:•.=-=:...=..·.••.•. : .•·.:.:: _. ......_ - __ o ••• _. .... t:\ •• - __ ._---- •• ••••••••• ~ ••• 0 • ••• __ •• [ ••• •• \., _ •• ••• •• _. •••••••••• __ ._. ••••• • •••••• .. - • ••• m _. _ .::.: .•.. : ..... ••••••••• • ~. ••• , •• •••• __ •••• _ •• • __ ••• __ •• ~ ~_.:j· ._._. ··-:-:-::·~·:·=.-.==:::·R·:·:::::::-=:...• __ " ,._"' • •••••••• _ _........... •• , •• _. .. • •••• o .• Melodyka wariantu żmudzkiego konstruowana jest w oparciu o swobodną i spokojną recytację. Zachowuje ona strukturę psalmodii gregoriańskiej, lecz w każdej zwrotce pojawiają się wyraźne elementy rytmiczne i melodyczne. Opracowanie wariacyjne nadaje melodii chorałowej cechy stylu ludowego. Polscy naukowcy twierdzą, że podobny stosunek chorału gregoriańskiego i melosu pieśni ludowych jest także obecny w modlitwach i pieśniach polskich13• Odpowiedzi w Polsce śpiewane są na dwie melodie. Pierwsza z nich opiera się na intonacjach śpiewu ludowego, druga jest autorstwa kompozytora Karola Hoppesal4. Oprócz wspomnianych modlitw Kalwarii Drogi Krzyżowej są także iIUlemodlitwy, jak choćby pacierz: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu". Historycy, piszący o chrzcie Litwy w 1387 roku w Wilnie i w 1413 roku na Żmudzi, twierdzą, że Witold i Jagiełło "niczym dwaj apostołowie uczyli ludzi i po żmudzku mówili pacierze"'5. Po śmierci Jagiełły (31 lipca 1434) jego kapelan Mikołaj Kozłowski w Bazylei odprawił nabożeństwo żałobne i wygłosił kazanie, w którym w skład zasług Jagiełły wliczył także to, że on "na tyle poświęcił się dla zbawienia Litwinów, iż sam ich uczył Wyznania Wiary Apostolskiej (<<Wierzęw Boga Ojca») i modlitwy Pańskiej (<<Ojczenasz»), oraz prze- Il W. Bartkowski, Polskie śpiewy relijne w żywej tradycji. Style i formy, Kraków 1987, s. 121. 14 R. Rak,jw., s. 439. IS M. Wolonczewski,jw., s. 37. �89 tłumaczył je z języka naszego (polskiego) na ich (litewski), by łatwiej mogli je pojąć i zapamiętać"16. Jak widzimy, wśród tych dwóch pacierzy, których nauczano chrzczonych Litwinów, nie wspomina się o "Zdrowaś Mario". Pierwsza wiarygodna wiadomość o tej modlitwie sięga roku 1430. W Wilnie tego roku, gdy zmarł Witold, przy kościele św. Jana było założone bractwo, członkowie którego w dni świąteczne śpiewali w kościele dziesiątkę "Ojcze nasz" i "Zdrowaś Mario". To znaczy, że modlitwa ta była ceniona na równi z "Ojcze nasz", a jej śpiewanie czy głośne odmawianie w miejscu publicznym miało innym pomóc w nauczeniu się jej. Należałoby zatem sądzić, iż dzięki ustnej tradycji rozprzestrzeniała się (z Polski) ona po Litwie, aż dotarła na Żmudź wraz z jej chrztem. Inna przez nas wspomniana modlitwa to "Chwała Bogu Ojcu" lub mała doksologia, poświęcona chwale Trójcy Najświętszej. Od kiedy modlitwa ta jest znana na Litwie, a szczególnie na Żmudzi? Obecnie brakuje jeszcze materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie, lecz należy przypuszczać, że przywędrowała ona na Litwę z Polski wraz z pierwszymi franciszkanami i dominikanami. Z biegiem czasu porządek ten przyjął się we wszystkich kościołach na Litwie i dlatego razem z chrześcijaństwem dotarł na Żmudź. Jest oczywiste, że wszystkie te modlitwy były znane znacznie wcześniej, aniżeli założono Kalwarię Żmudzką w Gordach i sporządzono modlitewnik-śpiewnik do obchodzenia w niej Drogi Krzyżowej. Badania ujawniły, że modlitwy Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej nie są specjalnie dla nich przeznaczonymi utworami autorskimi, lecz są starą formą nabożeństw Kościoła katolickiego, która przywędrowała z Zachodu w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Pieśni Źródła historyczne podają, że w średniowieczu w krajach Europy Zachodniej rozwijała się muzyka obrzędowa prostego ludu (modlitwy i pieśni), przeznaczona dla kultu Męki Chrystusowej, chociaż wzmianki o pojęciu sztuki w Kościele są znacznie wcześniej sze wzmianki. Po raz pierwszy uczynił to synod w Arras z roku 1025: "Umiejący czytać poprzez sztukę (malarstwo i muzykę) dostrzega to wszystko, czego nie może dowiedzieć się z Pisma Świętego"I? W Polsce około I połowy XVI wieku po raz pierwszy zaczęto śpiewać pieśni podczas procesji, idąc z jednego kościoła do drugiego. Były one przezna- I. Monumenta medii aevi historica (1891), Cracoviae, w: Archivum Secretum Vaticanum, Nunz. Di Warsavia. 171. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 345. �90 czone do śpiewania w okresie Wielkiego Postul8• W XVI-XVII wieku nabożeństwa Drogi Krzyżowej w Królestwie Polskim oraz w Księstwie Litewskim wprowadzały różne klasztory zakonne oraz bractwa. Jednymi z pierwszych były: Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej utworzone w 1595 roku przy kościele św. Franciszkal9 oraz działające w Wilnie w 1634 roku Bractwo św. Józefa z Arymatei20. Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej praktykowało nabożeństwo Drogi Krzyżowej, opierając się na listach M. K. Radziwiłła "Sierotki", które dotarły do Krakowa około 1607 roku21. Te bractwa razem z bernardyńskimi zakonnikami prowadziły procesje z kościoła do kościoła, śpiewając pieśni pokutne, litanie i psalmy22. Bernardyn z Kalwarii Zebrzydowskiej dla wzbudzenia większej pobożności w tej miejscowości w 1791 roku wydał książeczkę modlitewną Uwagi stosowne. W 1831 roku modlitewnik ten został przez księdza Jonasa Mikasa przerobiony i przystosowany do obchodzenia Kalwarii z modlitwą za zmarłych. Dopiero od 1831 roku w Drodze Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej przyjmują się i zakorzeniają zwyczaje obrzędowe charakterystyczne dla tej miejscowości23. Dążąc do bardziej szczegółowego przedstawienia postawionego wyżej problemu, będę posługiwał się swym już opublikowanym artykułem Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach: ich zbieżności i różnice, w którym opisałem pochodzenie pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, oraz śpiewnikiem ks. A. Chadama Śpiewnik kalwaryjski, przeznaczonym do obchodzenia Drogi Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej. Pierwszą, inaczej wstępną pieśnią, jest Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Autorstwo jej przypisywane jest jezuicie Jakubowi Wujkowi w XVI wieku, a melodia pojawiła się po raz pierwszy w 1587 roku24• Pieśń Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie jest zaliczana do pieśni pokutnych i błagalnych śpiewanych w okresie Wielkiego Postu. " M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Kraków 1893, s. 254-262. 19 K. Rosenbeiger, Dzieje Kościola 00. Franciszkanów w Krakowie w wiekach średnich, "Biblioteka Krakowska" 1979, s. 82. 20 Droga Krzyżowa. jw., s. 31. 21 S. Grochowski, Hierozolimska processia w kościele chwalebnego Grobu Pana Jezusowego zwyczajna, Kraków 1607, s. 42. 22 Droga Krzyżowa,jw., s. 41-42. 23 A. Chadam,jw., s. 18. 24 A. Motuzas, temaićill Kalvarijos Kryźiaus kelill apvaikśćiojimo ir per śermenll apeigas giedamll Ka/nll ki/me: sąsajos ir skirtumai, w: 7iltai. Klaipooos universitetas, 1998, nr 2-3 (4-5), s.73. �91 Wariant żmudzki pieśni25: J=112 ~~CJ .~~fJ •. ~~.J :··.•• r..····~·J·-~l~~t~~E~:t~~(]~?~=:~=i=:~-t~~; ..~j:.:....:.:.J: ... J ~ ······c:: - •• - _, .-_. ,, • - •• . ._._---- _. •• __ • - -- •••• _ 0 ---'._-----,-- ••• 0 · -, .. _ _. f':\ ·····-~:l··.:..~·~-~::::·::::J·:~:=:::·:ll:.:..::.:--·-::=:==.:::::::..=:=::_==--=-=::.~:=~:.~.:.-:.:=::_:. •• ••.••.. ••• _ •• _ ••• ,' " __ _------- --- .• -------- ,' _ •• •.. ----_ .. __ _--_ ..• ---- ••••• __ _. ."_ _ __ •••••••• •• • __ _•. _,._. _._--------_. • • __ __ , __ ~ __ ._------_ ~ •• ." ._. __ •••. ~ •• ._._. ----------------------,-------_ _. __ ._ • __ • -.-_.'. Wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej26 : Po porównaniu polskiej i litewskiej melodii łatwo można zauważyć, że są to rodzaje tej samej melodii, różniące się pomiędzy sobą tylko nieznacznymi melodycznymi niuansami. Czyli można twierdzić, iż pieśń ta wywodzi się z polskiej kultury. Inną pieśń, również reprezentującą pieśni wielkopostne - Ojcze, Boże wszechmogący, datuje się na XVI wiek i wywodzi także z polskiej tradycji franciszkańskiej. 25 26 A. Motuzas,jw., s. 73. A. Chadam,jw., s. 516. �92 Wariant żmudzkF7: ~~¥=ff=t~s:Jr--~=-=I~f=it=¥Fr. ···i~l ~lrqj~=:¥·=~r--~~-r1l1ll~¥.•·•·.~I ~ ..•··- ••~rJ~.=i< •••·=.~··=.rj·•.•..•.J~•••. ~•• -•·j----:]~J-: ••• J ••=•:• J_ ••.~--~ll .- --- ······r=.7---f ~ ·rrr---Ef---r-- ~~fGr}Pf~c.;~r···r=fr·~=f.1~1 Polski wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej28: Porównując polski i żmudzki wariant, widzimy, że wyłącznie dla żmudzkiej melodii charakterystyczna jest tonacja durowa, natomiast dla polskiej - diatoniczna skala dorycka, wyróżniająca się podwyższonym stopniem VI zestrojenia (seksta doryczna), który nadaje harmonii pogodniejszy, minorowy charakter. Dlatego polska melodia ma nutkę żałobną, w odróżnieniu od majorycznie brzmiącej żmudzkiej melodii tej pieśni. Dokładniej spojrzawszy, zauważymy także, iż w żmudzkiej melodii synkopy kształtują specyficzny rytmiczno-metryczny model pieśni. Synkopa przydaje melodii pewnej chropowatości, podkreśla impulsywny ruch i jego rytm, podkreśla kulminację melodii i nasila podniosły nastrój. Podsumowując, można stwierdzić, że melodie pieśni Ojcze, 27 A. Motuzas,jw., s. 73. 28 A. Chadam,jw., s. 176. �93 Boże wszechmogący są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. Inna pieśń Zdrowaś Maryja jest zarazem i modlitwą. Omówiliśmy już ją, analizując modlitwy. Wariant litewski melodiF9: .~ ..'J-~-J--'-'--j'--"'--'-""--"-' -'-"'~---'---'~----=l ~- dI-:£:::-=-.C::if- ::.f'=~~ ~f!.~~f.:...:-:=t'~ -:"E.=. ':f::...-==E::=l-=--= - ..._-. ------.---.-- ··r-·----·----F=-·----I=·-·--=f~--l==.:....- - ····--·~==F=:~=f -:.,----====:3 _l:~bi--t..' -:J:.~..•'.'.-f':j.:~---~.:~~):.. '::::=1::=+::-:'::. :i':::~~:I.P::-_.:.p::==E:.:=:=p-::-::-=11 -.~.- .£1- .. F' .-":::.r·F···· -f:·:··:·::;.I:: ··::]:-:·f··::·r::'::T:::·:: ::t:':'-·:=·F:::_.:::~EF~'-:··::F·:·:':':::::] .:.~bb~·~.·:·r·.f::_:f: ·(~tf:::.::2~~r2tt=}f~~i~~rJ~·::W~~ Wariant polskiJo: :-~;~-~~t::.~-~f:~\:~~:~I~~~=:~ ~:b' ··jJ:····:·:.-.J!~..•~:(:~)::---:.:.~f:::~~:~:: .. :~I~:~~;~:~~:~~4~)~~:~==~=-WJJf~~~ ~~b...:j~~~_-_1:~~ .. 29 30 A. Motuzas,jw., s. 74. J. Siedlecki, Śpiewnik Kościelny, Kraków 1994, s. 748. �94 Przyglądając się melodiom tej pieśni widzimy, że żmudzka melodia niejako zachowuje strukturę i formę hymnu, pozostaje również linia melodyczna. Jednak melizmatyka, ekspresyjny śpiew, swobodne oddychanie, zwolnienie i przyśpieszenie tempa zamieniają hymn w swoistą piosenkę ludową. Z chorału gregoriańskiego pozostaje tylko struktura i linia melodyczna. Natomiast rytm i równa melodyka polskiej melodii wskazują, że jest ona przystosowana do śpiewania w kościele, a nie podczas wyprawy czy marszu. Po dokładniejszej obserwacji widać, że linie melodyczne są takie same, lecz jednocześnie różne (ze względu na charakter muzyki). Pieśń Jezusa Judasz sprzedał wywodzi się z kręgu franciszkańskiego, na Żmudź przywędrowała ona z Polski przez Wilno, Kowno, Kretyngę, oraz bernardyńskie Telsze. Wariant melodii żmudzkiejl': ~... .~. . .r'· ··f· ~ -r--·"·"·-···~ -·j···r· . -~~-·'I··f·'············r·_ ~.······d ..... .::~::.::l· ._._' : .. , .. ..::.. :.....::.-.=-:::::.::=~-.-J:- :,-:'.:.-.::..--.-:~' ..,-:.' . .- ..... :.--::..-:.:.-.-.. .--.-- .-.----.- :.:.- .-.-:::::.-.-:::.-: ..: : :'-::'-:-'-.: - --._- _.. .--- - ---_ - ~ .. - _ _--_ •••••• ••. _ ,-- ._ •• - -_.. .____ _ ••••.••• •• ._--- • __ ._ ._ ••••• _--- --------~-- •• .' ._- - •• __ --• -- , __ •••••• __ __ 'o _ ••. __ - • •• - _ o •••• ••. __ __ •.• •• __ ~. ._ _ •• ,. r ':' ...••.....-:::----.: .. :::.::::-.: .:::.:: :: •.•-. . .-:: .....•.:•••...:' ..- :: :'- ' ' : .. : :.-'..::.: r .. ,-r .::..::...:.....j ~. ~~ "-"f ·::I·d:: r····.... :.::'..-:':'-~I'':fJ··---~: :.:....~-···:·1:···-::·:.--:::::_:·-· "'-"b: :J...-.--.._:: ..:~:. ---- Wariant Kalwarii Zebrzydowskiejl2 : 'J'.=-.:~.--::-:~·1·::iJ:-'-':.'::~:=-::~=::·=-~'-=·:.:-.a==:~='-=3 l' ··t··-····---\····· -'~=J ···~···I··l ~ ~. ··p~C:~ ..~:. ..-::: •.~i.-~~-----:::.-.:•.' •.::-=:::'-'.- ." -- .. - --.------_.-._----------------- :)1 ~.b.~ ... li J2 . J _ _ .•... j . ._. . A. Motuzas, jW., s. 74. A. Chadam,jw., s. 501. -------_.- . __ - ... ------_ ...... __ ···I·····j····· ······.··W·· . ". _.- -, ~ .. _ .. ...__ .. _ ... - -.--- ..-.----------------_. ---_.------"_.--- ····1 , ... �95 Widzimy, że melodie tej pieśni pod względem miarowej, wyraźnej rytmiki są zbliżone, co wpływa na ich specyfikę (przeznaczone do wykonywania w marszu). Dominującą cechą charakterystyczną melodyki żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia harmonii na piąty, co jest bardzo podobne do litewskiej piosenki ludowej Gysta gaideliai ry/iuoja. A oto jej melodia33; .. , ._.__... -_ '-'-----f----._--------] . ---- --- -O----··::-D·::~::::-:D-···-~~~~-~::-::-~--=-..:.:._-._.~::.----- -'D--'.. ------. •• ..--. .-- _... -_ •• - - - • -, • --- --_... ..-- ----- ,---.-- -- -- o _ .. _-- ".-_. •• • - •••• __ • - Jj--_ ... '---1'-·-"'---" '--"-_··_'·_---'·_·· __ ·"---1"·---. :.:.::~= -_ ..-..--_.... __.. ---~'. ] . - . -.:: ~.: --~:"-'_-:-._-.::-..::::.... :_-::-J~::_.::::.._-_::._.=~.::_.. :.:..._ ._...._..::-:'. ._.. __ ••• •. __ •• .0'0- • ,_. ._ •• " ._ •• _. •• • __ •• _ •• _ ..••• _ •• _"_ • __ • ._., ••• , ._. '.,. .. - ------~. --ł~:'·-.~_._-----_._--_._..-V~---_·~--t-:----_·_---..-- Kolejna poddana badaniu pieśń to słynna sentencja - Stabet Mater do lorosa. Pieśń ta trafiła na Litwę przez Polskę jako Stała Matka Boleściwa z mnóstwem wariantów melodii. W śpiewnikach wchodzi ona w skład "Pieśni na Wielki Post", jednak nie ma jej w śpiewniku z Kalwarii Zebrzydowskiej. JJ A. Motuzas, temaićilł 1997, nr 2, s. 51. Kalvarijos Kalnlł giesmilł ki/me, w: TIltai, Klaipedos universitetas, �96 Do zbadania przedstawiamy żmudzki wariant melodii tej pieśni34: Wariant polskj35: Malowniczości obu pieśni przydaje falująca linia melodyczna. Dla żmudzkiej linii melodycznej pieśni charakterystyczne jest podnoszenie się o kwartę w górę, opuszczenie się i znów zgrabnymi falami lekko wznosząca się linia. Polska melodia jest sekwencyjnego typu, znacznie spokojniejsza, mniej w niej napięcia. To dwie różniące się charakterem, lecz zbliżone tonalnie i formalnie melodie. Pieśń O duszo wszelka nabożna Kalwarii Żmudzkiej w Gordachjest odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej na Litwie. Zalicza się ją do pieśni wielkopostnych. 34Tenże, Źemaićil/ Kalvarijos Kryźiaus ..., jw .. s. 74. Siedlecki,jw. S., 142. 35 J. �97 Wariant żmudzki pieśnP6 : _~ 1 ~ ----~------1t----j---------J-------------~~----§F--------=- -- --~------- -.:.~: ::---J---:-::~:--~::: ~:.-:::-~--::: --::.:::-::. -e---:- ", . - •. - __. _... o.. ••• 0> _ •. .. ._" ,...... 0_._ . ._.•....• ' .,_, .•' •• _ ••• •••• ___ , .__ _ __ .__....__ ..."._ ...,.. __ '_"_0 :=:=::::::--:~::.-=:~-:::'::-::f--'::-:~~-::::::.::=--------=:::::- ..~----::-::-.-~_ "." _ __. ,.•• ,•.• ~_. .•.. _.. _. __._____ .. ...._,~ ••. __ • ••,_".' __ . ., •••• ' ••. --------:I---:l-::--------------l--------J::..-~-- -o:\, -C-~------iiE.--------------- ---:,;._~ .... ----- •. _~_ •• _ ••.• , __ ••• ~3g~.--~. _-:= __ _-- -~:::.f~-----:--:=f~-==f::~:=.--·-·- -.::.-.:: --=-- -::-: -.::~ ~ Wariant polski3? : lłcj------------j-----'!'--~~~--~----~~-~rgł)~---·:.----=--F--.-.--::::. -----. --._~::--=t=------=-- ==. ~ -: ._._----_. -'--' -- _ ------ :::: ----.--- :-::--:--F--::: ~ -- ._ •• ---_.- _. ._. __ ,_,. o •• •• __ __ __ .. ._". __ .__ _-_._------- - _. __ •• Po przeanalizowaniu melodii, widzimy, że pieśń żmudzka rozpoczyna się i kończy drugim stopniem, jednak zamiast zwykle charakterystycznej w pieśniach występującej tonacji minorowej jest tonacja majorowa, natomiast polska pieśń - pierwszym stopniem. Są to więc dwie różne melodie, odzwierciedlające meliczne utwory danego kraju. 36 37 A. Motuzas,jw. A. Chadam,jw., 75. s. 175. S., �98 Inna pieśń - Któryś za nas cierpiał rany jest pieśnią wielkopostną, która w XVI wieku była przetłumaczona z języka polskiego i śpiewana w bernardyńskich kościołach Litwy38. Żmudzka melodia tej pieśni39: lF'c =-J=~---=;J=~=c=I j:~---r~~FT------~--~~~-t--r-~--=I=r-==-I--==U :Jc~~-.J==± -~ff!~--------__--~-.:__ .~~.--=~_: --~~...-==~_:::-==~_:: ~-~----..------- ..~.-::===:::==--..:: ·--··~--··-·----~----~--F-------·--------~ ~r·····--_-------..----1~-----.---------~::-::--- =:-::==_::=---:_::::~-:_-=:::_:::--=:-:::=~-~-::-:~~o::: - - __ o __ •• ~ __ •• •• • __ ••••• ----- --_._---- ----------_._-----~_._-_. ---------~---_.- ----------- ~------• .~ • • ~_. - ------ --..--------------.--------------r------------ ------ i:...-.-;.1-..:. ..._-_.-.---_---...-..-....J_ -.---.-·--------·-1'-- - :-:~=:-.- -~- :---.---.=. t------J..·:--···--··.-E.~·-_.-...--~-- --- .. -~ ..--.. --::31 ~~~--:-:r:::::::=~=:::~::{::-~:::::-=:==:: =::-~~::-=:---=r=---=:~I= -- -:~=~:= :=='::-"':~:=:~3 .-~- ..-.-·f--- =~:: -.--.---.-r=-... -4_--.-. --~--.-.-. --~-- ~-=::--..---------F·::'-..:----~. ~-----::ł~---------~--------. ~-...----.----=] :-~-==~iJ=--~~-::=:: =::::~====-3--:- ..:: -:::~~==-=:---=.-3 - • __ • __ • •. _ •.• •••••• _ •.• r .••• 0. _~ ._. • • •• • •••• _ ._, __ ~ __ ._ •• •. ~'. _ =---==F-~-=: :-3='-::=::-':::-=:-==:;i~~ t:\ ::::1~:~-:::::::----~--..::----- - ----.--. ~---.----~-,.----_ ..,--.--.~-----,._ ..=-=ł=~~-----._e= :==t.I .-._~------------...-.-----~----.------.-.-. - .-.-.--------r-----·-------------·-·--·-~~ Polskie melodie pieśni Któryś za nas cierpiał rany40, I melodia: 38 Joanes de Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, w: Monumenta Poloniae, t. V, Warszawa 1961, s. 258. 39 A. Motuzas,jw., s. 75. 401. Siedlecki,jw., s. 124. �99 II melodia: Cechą dominującą w melodyce żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia skali na stopień piąty. Uważa się, że praktykując te modlitwy, powstała "Litania do Wszystkich Świętych", według wzoru której powstały późniejsze, obecnie znane litanie. W Rzymie tę litanię śpiewali pielgrzymi w czasie procesji. Tak działo się w Wigilię Świąt Wielkanocnych, podczas obrzędów chrztu, święceń diakonów i księży, obrzędów poświęcenia kościoła, oraz podczas uroczystych ślubów zakonnych41 • ~apież Pius V (1566-1572) ustalił ostatni jej wariant i wskazał, kiedy należy ją śpiewać42• Można sądzić, że na Litwie była ona znana już w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, a ta tradycja nabożeństwa przywędrowała wraz z jednym z działających w Polsce zakonów. Tego mogli dokonać franciszkanie i dominikanie, którzy na Litwie propagowali szczególnie kult świętych. Melodia Litanii do Wszystkich Świętych w Kalwarii w Gordach43: Polska melodia44: A. Motuzas, 2emaićilłKalvarijos Kalnlł giesmi/ł. .. ,jw., s. 54. Lexikonfiir Theologie und Kirche, Bd. 1. Verlag Herder, Freiburg 1957, s. 350. 43 A. Motuzas, 2emaićill Kalvarijos Kryźiaus kelilJ...,jw., s. 77. 441. Siedlecki,jw., s. SIO. 41 42 �100 Obie są zaliczane do melodii starych, które przeszły z tradycji śpiewów chorału gregoriańskiego. Cechują się one szczególną strukturą metrorytmiczną· Rytm żmudzkiej melodii jest swobodny, ponieważ regulowany jest on według tempa procesji i charakteru wykonania. Dla rytmu polskiej melodii charakterystyczne są stałe złożone wzory rytmiczne. Jest tutaj obecne swobodne połączenie ze swoistą figurą rytmiczną. Wzór metrum i rytmu melodyki polskiej nie występuje w melodyce litewskiej. Po przyjrzeniu się tekstom modlitw i pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej widzimy, że wszystkie one są polskiego pochodzenia. Wszystkie te modlitwy i pieśni (z wyjątkiem kilku) zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, były związane z jakimś konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego. Większość z nich śpiewano podczas Wielkiego Postu i Wigilii Świąt Wielkanocnych, co potwierdza postawioną tezę, że wspomniane modlitwy i pieśni nie powstały specjalnie dla Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej, lecz zostały zaczerpnięte z różnych modlitewników oraz śpiewników i przystosowane lub po prostu przeniesione do tradycji nabożeństw Drogi Krzyżowej. Zauważamy, że spośród wspomnianych ośmiu pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej pięć z nich łączy wspólny tekst: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze. Boże wszechmogący, Zdrowaś Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, O duszo wszelka nabożna. Pozostałe trzy pieśni (Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany oraz Litania do Wszystkich Świętych) są spotykane tylko w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i nie ma ich w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajdujemy je jednak w polskich śpiewnikach liturgicznych. Po przeanalizowaniu linii melodycznych tych modlitw i pieśni widzimy, że obie Kalwarie łączy tylko jedna melodia. Jest to melodia pieśni: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Melodie pozostałych pieśni oraz Litanii do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje własny kraj. Potwierdza to wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach została zapożyczona od Polaków. Większa ich część nie jest dziełem kompozytorów czy znawców muzyki, lecz ma charakter "ludowy", o swoistym, żmudzkim charakterze, z motywami wziętymi z piosenek ludowych. Muzyka instrumentalna Konkretne obrzędy oraz zwyczaje religijne, szczególnie podczas odpustów, zawsze są związane z dźwiękowym ich wyrażaniem, tj. pieśniami i muzyką instrumentalną. Zawojowały one wszystko: kościoły, kaplice, Drogi Męki Pańskiej, wzgórza i lasy. W Kalwarii Zebrzydowskiej już od 1630 roku przy ob- �101 dchodzeniu Dróg Krzyżowych pątnikom wtórowała kapela muzyczna, natomiast porządku procesji doglądał oddział wojskowy, który przy kaplicach za pomocą dział dawał sygnały. W 1846 roku w Kalwarii Zebrzydowskiej zwiększyła się liczba kapel. Opiekę nad nimi sprawowało wyższej rangi duchowieństwo, zaś od 1939 roku założone tam Seminarium Duchowne45. Analizując muzykę instrumentalną Kalwarii Zebrzydowskiej, staje się jasne, że ona także przywędrowała na Litwę z Polski. W 1525 roku bernardyni wileńscy pierwsi zaczęli prowadzić procesje z katedry (lub któregoś innego kościoła w mieście) do kościoła bernardyńskiego, przy wtórze instrumentów muzycznych. Później to najpopularniejsze święto zaczęli organizować również jezuici. O szczególnej popularności tych procesji mówi także fakt, że w 1614 roku jezuita wileński W. Bartoszewski wydał nawet oddzielną publikację, podobną do scenariusza, przeznaczoną na te święta. W publikacji przedstawiona jest wielka różnorodność instrumentów: puzony, kornety, bombardy, cytry, lutnie, przenośne organki, miedziane bębny46. Kościół za pomocą muzyki dążył do wzbudzenia u ludzi silniejszych uczuć religijnych. O tej tendencji świadczy przewaga dętych instrumentów muzycznych, powodujących silniejsze efekty i swoistą egzotykę. Poszukiwano także innych efektów dźwiękowych, zwracając uwagę na umiejscowienie kapel. Zwołujący trąbił ze schodów ratusza, a później przy każdej bramie murów miasta. Poszczególne cechy rzemieślnicze i bractwa kościelne posiadały własnych trębaczy i grających na bębnach. Wszyscy uczestniczyli w uroczystościach miejskich, uroczystych procesjach Drogi Krzyżowej oraz pogrzebach itp. Głośne dźwięki trąbek i bębnów były tolerowane przez prefektów różnych kongregacji; nawet nakazywano grać na tych instrumentach. Zastosowanie głośnych, efektownych dętych instrumentów muzycznych nie było dziełem przypadku czy zachcianką jezuitów. Było to znakiem ówczesnej epoki. Mieszczanie za pomocą trąbki byli wzywani do wysłuchania postanowień, przepisów wydanych przez magistra czy wyroków sądowych. Na przykład wykonawców kapeli rozdzielano i rozsyłano na wzgórza czy inne wzniesienia, natomiast kapela Wileńskiej Akademii w czasie największych świąt grała najczęściej we wznoszącej się nad Starówką dzwonnicy kościoła św. Jana47. To wskazuje, iż tradycja ta poszczególnym zakonom nie była obca i mogła wywodzić się z biblijnych źródeł. Pierwsze źródła pisane świadczą, że w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach już w1644 roku podczas procesji brzmiały instrumenty muzyczne48. A. Chadam,jw., s. 23-24. W. Bartoszewski, Pobudka na obchodzenie nabożne (...), Wilno 1614, s. 614. 47 A. Motuzas, temaićil{ Kalvarijos Kryźiaus kelil{...,jw., s. 66. 4" A. Motuzas, Liaudies muzikos instrumentai temaićil{ Kalvarijos Kalnl{ giesmese, w: Liaudies kultura, 1991, nr 3, s. 28. 4S 46 �102 W książce jezuickiej Annuae Literra S. Iesu z 1618 roku znajdujemy wzmiankę, że "Ochrzczeni Żmudzini, stawszy się chrześcijanami, przejęli przez wajdelotów stosowane instrumenty muzyczne: gęśle, cymbały, trąbki i trąby drewniane. W czasie pierwszych procesji podczas nabożeństw grali gęślarze i trębacze''49. Wąska amplituda melodyczna pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz prymitywne możliwości techniczne litewskich ludowych instrumentów muzycznych, których naturalny ciąg dźwiękowy nie przewyższa ambitusu, pozwoliły ładnie wzajemnie współbrzmieć. Za pomocą muzyki wspomnianych instrumentów starano się wzbogacić i urozmaicić także inne uroczystości. Opis jednej z takich uroczystości jest znany z Kolegium Jezuickiego w Paszauszach. Mówi się tam o tym, że w 1728 roku podczas uroczystych procesji uczestniczyła orkiestra z czterema parami bębnów. Wśród grających instrumentów muzycznych w czasie procesji wymienia się klarnety (litus)50. Trudno określić, co w tym okresie oznaczała wspomniana nazwa instrumentu muzycznego "litus". Mógł to być nie klarnet, lecz podobny do niego wojskowy czy sygnalizujący myśliwski instrument dęty, przypominający róg51. Bardzo możliwe jest zastosowanie takiego dziwacznego instrumentu, ponieważ w tym okresie litewscy bojarzy, szlachta, wzorując się na polskiej szlachcie, zaczęła zakładać kapele wojskowe, inaczej nazywane janczarskimi (myśliwskimi), które charakteryzowała niezwykłość, egzotyczność. Często nawet ubiór i instrumenty takich muzykantów odzwierciedlały cechy kultury ludowej. To wskazuje, że już pod koniec XVIII i na początku XIX wieku dawne instrumenty muzyczne regionu żmudzkiego wymieniane były przez miedziane dęte instrumenty muzyczne, które stanowiły podstawę pierwszych tworzących się orkiestr trębaczy i kapeli: "Wchodzący do miasteczka (Kalwarii Żmudzkiej w Gordach - uwaga autora) młodzieńcy grali na liściach paproci, bili w bębny, dęli w trąby i strzelali ze strzelb, starcy wraz z kobietami śpiewali i pokrzykiwali, ponieważ im głośniej i hałaśliwiej która gromada do miasteczka weszła, tym większy szacunek zyskiwała"52. tym, iż w Żmudzkiej Kalwarii w Gordach brzmią instrumenty muzyczne podczas Drogi Krzyżowej na dworze oraz w tamtejszym kościele, świadczą również po polsku napisane źródła historyczne: "Grzmią trąby, bębny, i organ w kościele Żmudzi ..."53. Przedstawione informacje o używaniu instrumentów muzycznych podczas procesji drogi Krzyżowej w kościele i na dworze w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ° 49 A. Matuzas, ŹemaiCiIl Ka/varijos Kryziaus ... , s. 64. so Tamże, s. 67. SI S2 S] C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Warszawa 1975, s. 304-305. A. Matuzas,jw., s. 64. Festyna Wie/kie Ka/waryi na Żmudzi. Opoviadnies Karoliny Proniewskiej, Wilno 1856, s. 15. �103 dach pozwalają potwierdzić założenie, iż wtórowanie pieśniom za pomocą instrumentów w kulturze żmudzkiej jest odzwierciedleniem kultury polskiej. Przeprowadzone badanie wykazało, że tradycja chrześcijaństwa, która przywędrowała z Polski razem z wtórującą pieśniom muzyką instrumentalną, nie była obca Żmudzi z okresu przedchrześcijańskiego, ponieważ istniała już w pogańskiej kulturze religijnej. W odróżnieniu od innych biskupstw na Litwie, hierarchowie biskupstwa żmudzkiego nie byli kategorycznie uprzedzeni do żmudzkich instrumentów sprzed okresu chrześcijańskiego, które powoli zaczęły ustępować miejsce akademickiemu instrumentarium miedzianych trąb. Nie udało się odnaleźć materiałów o polskich ludowych instrumentach muzycznych występujących w muzycznej kulturze Kalwarii Zebrzydowskiej. Wnioski Uogólniając spostrzeżenia poczynione podczas badań, można wysunąć wnioski, które przedstawiają wzajemne podobieństwa i różnice Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Podobieństwa: l. Praktyka muzykowania podczas Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gardach przywędrowała na Litwę z Polski. 2. Po przeanalizowaniu wspólnych dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej modlitw i pieśni widzimy, że wszystkie teksty literackie posiadają konkretnych autorów, tj. są napisane przez jezuitów, dominikanów i oczywiście, najczęściej przez zakony franciszkańskie, ponieważ one chroniły Drogę Męki Chrystusowej w Jerozolimie i były twórcami oraz wielbicielami kultu Męki. Wspólne są modlitwy z tych obrzędów: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu", aklamacje i odpowiedzi. 3. Linie melodyczne aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam się Tobie"; "Zmiłuj się nad nami, Boże", lub "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" i "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się", pieśni Zdrowaś, Maryja i Litanii do Wszystkich Świętych są pokrewne łacińskiemu gregoriańskiemu stylowi muzyki kościelnej. 4. Teksty następujących pieśni są wspólne dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał i O duszo wszelka nabożna. 5. Teksty pieśni Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany, oraz Litania do Wszystkich Świętych są wspólne z polskimi śpiewnikami liturgicznymi. 6. Wspólną melodię z polskimi ma pieśń: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. �104 7. Miedziane dęte instrumenty brzmiące w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach są odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej. 8. Jednym z podstawowych wspólnych cech tych pieśni jest to, że wszystkie one spełniają następujące kryteria ludowości, mianowicie: ustna forma przekazu, anonimowość, warianty, związek z obrzędami i kultem, który wpłynął na ich długowieczność. Badanie także wykazało, że wszystkie pieśni, z wyjątkiem Zdrowaś, Maryja, zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, najpierw były związane z konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego (większość z nich z Wielkim Postem i Wigilią Świąt Wielkanocnych). To także potwierdza wysuniętą przez nas tezę, że pieśni te nie powstały specjalnie dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, lecz zaczerpnięte zostały z różnych polskich śpiewników, przeznaczonych do wykonywania w okresie Wielkiego Postu, i zostały przystosowane do obrzędów obchodzenia Kalwarii Drogi Krzyżowej. Różnice: 1. Kalwaria Żmudzka w Gordach od początku swego istnienia była pod pieczą dominikanów, natomiast Kalwaria Zebrzydowska - bernardynów. 2. Ważne miejsce w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach zajmują instrumenty ludowe. Pieśń Jezusa Judasz sprzedał śpiewana w Gordach posiada motywy litewskiej ludowej piosenki Gysta gaideliai. 3. Melodie pieśni Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, Stała Matka Boleściwa, O duszo wszelka nabożna, Któryś za nas cierpiał rany, Litania do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. 4. Pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach nie były specjalnie tworzone, lecz przystosowane do tradycji obchodzenia 19 stacji kaplicznych, w Kalwarii Zebrzydowskiej do tradycji obchodzenia 50 stacji kaplicznych. To potwierdza wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni śpiewanych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach jest zapożyczona od Polaków. Większa ich część jest "ludowa", ze swoistymi, typowo żmudzkimi motywami piosenek ludowych. Pieśni są typowe dla kultury polskiej. Najprawdopodobniej wpływ na to mieli działający w Polsce franciszkanie i dominikanie, którzy dla tych obrzędów obchodzenia stacji postawili następujące wymagania, "by było więcej pieśni, aniżeli ciszy". Dlatego praktyka tych nabożeństw była realizowana tylko razem z pieśniami. Jak wskazuje badanie, zarówno w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, jak i w Kalwarii Zebrzydowskiej większość melodii pieśni została skomponowana przez anonimowych twórców ludowych. Są to autentyczne religijne, związane z pewnym okresem utwory ludowe, stanowiące wyraz osobistych przeżyć. Pieśni i melodyka w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz w Kalwarii Zebrzydow- �105 skiej są starsze niż same Kalwarie. Zupełnie nic nie wiemy o większości autorów melodii tych pieśni i naj prawdopodobniej nigdy się nie dowiemy. Praca ta wskazuje, jak bogata i malownicza była gama melodyczna pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Młodsze pokolenie powinno zrozumieć, co kiedyś pojęli stojący przy źródłach Kalwarii, że oni również powinni stare pieśni chronić, kultywować i przekazywać następnym pokoleniom nie tylko poprzez ustny przekaz, jak to czynili nasi dziadowie i ojcowie, ale także poprzez badania i różnorodne formy ich propagowania. Alfonsas Motuzas THE MUSIC OF THE SAMOGITIAN CALVARY AND ZEBRZYDOWSKA CALVARY. SIMILARITIES AND DIFFERENCES (Summary) The article aims to reveal the connections and differences in the music of Samogitian Calvary and that of Zebrzydowska Calvary, on the basis of published Catholic religious ethnomusical materials collected during various expeditions. The objects of the research are: l) Samogitian Calvary prayers, songs, and the musical instruments used in the rituals, 2) Zebrzydowska Calvary prayers, religious songs and the rituals. Casting ethnomusicologicallight on the piety rituals we must compare them with the rituals existing in the neighbouring countries, where the tradition was alive or perhaps it could have originated from there. This is why present day research is new and original in the European religious ethnomusicology. This article is like a mirror, showing the richness and colourfulness of the melodical scale of the religious songs of Samogitian and Zebrzydowska Calvaries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b939064b7400965fe493482507d7c11.pdf 606b9e5de8770632695238381084decd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne Małopolska - religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4814 Title A name given to the resource Tradycja"ziela"w Ślęzanach / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Pabian 294 Barbara Pabian THE T R A D I T I O N OF „ H E R B " (ZIELE) I N ŚLĘZANY (CZĘSTOCHOWA REGION) (Summary) The Częstochowa Region is an eclectic region with respect to culture. The cult of St. Mary, connected with the shrine on Jasna Górna, affects the cultural specificity of the region. It also affects the customs and tradition. Studies conducted by the author in the region of Częstochowa have confirmed the hypothesis about the existence of the „folk type culture". One of its manifestations is the custom of „herb elevation" practiced in the village of Ślęzany. Although very interesting, the custom is little known. It is based in the folk religious tradition, however it can be related to the cult of St. Mary. Every year, on August 14, on the eve of the Mother of God of Herbs celebrations, the inhabitants of the village gather in the afternoon at a designated place. Together, they put up a spruce pole, several metres high. Atop the pole there is a special wooden structure with field crops - the so-called „herb". The height of the pole and the abundance of the „herb" are indications that the harvest was very good. It is an expression of gratitude and a tribute paid to the Mother of God. This articles not only describes the „herb" tradition in the cultural context of the region, but also interprets and describes the transformations of this custom. Key words: Częstochowa region, folk type culture, folk religious tradition, the cult of St. Mary, the Mother of God of Herbs celebrations � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abd71730f8b79e7107f6433e42bedf31.pdf 7a414d25b0b4523d5175615f8852828a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1850 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.389-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 389 Sprawy muzealne Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce Polska nigdy nie była krajem muzeów. Stan naszych mu­ zeów etnograficznych przed wojną, tak pod względem ilościowym jak też pod względem rzeczowym pozostawiał wiele do życzenia. Muzea nasze powstawały często zupełnie przypadkowo a rzadko były organizowane planowo i przejrzyście, dlatego też większość muzeów Regionalnych nie dawała rzeczywistego obrazu naszej ziemi. Muzeów i zbiorów ściśle etnograficznych było bardzo mało, na wysokości zaś wymagań naukowych stały tylko dwa muzea centralne, a to Muzeum Etnograficzne przy Muzeum Rol­ nictwa i Przemysłu w Warszawie, otwarte w roku 1888, oraz Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, otwarte w roku 1911. Wszystkie nasze muzea etnograficzne są oczywiście młode, bowiem nauka etnografii i rzeczowe zainteresowanie się kulturą ludową, jak też powołanie katedr uniwersyteckich o tym charak­ terze zaistniało dopiero w naszym stuleciu i wiązało się oczywiś­ cie z odzyskaniem niepodległości. Nasze polityczne stosunki dzie­ jowe nabrzmiałe ciągłymi powstaniami, pożogami wojennymi, uko­ ronowane rozdarciem kraju i falą powtarzających się wojen, nie sprzyjały zupełnie rozwojowi muzeów, wymagających normalnych warunków pokojowych, jednakże ostatnia wojna zadała najgłęb­ sze rany osiągnięciom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Niektóre ośrodki zostały zupełnie zniszczone, inne muszą od no­ wa rozpoczynać. Jeśli nawet ocalały poszczególne eksponaty, to przeważnie zaginęły księgi inwentarzowe i nie sposób dziś usta­ lić metrykę przedmiotu, bez której przedmiot traci swoją war­ tość naukową i muzealną. Z dymem poszło Warszawskie Muzeum Etnograficzne w roku 1939 wraz z całym gmachem, przestały istnieć i inne pomniejsze zbiory etnograficzne, jak np. zbiory �390 sztuki ludowej Tow. Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1), zbiory Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Jedyne w swoim rodzaju muzeum skansenowskie w Nowogrodzie nad Narwią, obrazujące kulturę Kurpiowszczyzny — spalone. Muzea regionalne; Podlaskie i m . Asłanowicza w Siedlcach, muzeum w Tucholi, w Golubiu i we Wdzydzach-zniszczone. Część cennych muzeów i zbiorów zostało poza naszą granicą wschodnią, do tych należą: Muzeum i m . Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Pokuckie w Stanisławowie, Muzeum Huculskie w Żabiem, Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, oraz szereg pomniejszych w Grodnie, Baranowiczach, Tarnopolu, Krze­ mieńcu i innych miejscowościach. Reszta muzeów polskich oca­ lała t y l k o częściowo, większość nie jest jeszcze wciąż uporząd­ kowana, nie posiada też własnych gmachów, funduszów n i facho­ wej o p i e k i . Rekonstruowanie i uzupełnienie naszych zbiorów etnogra­ ficznych niezawsre jest dziś możliwe, jeśli się zważy, że już przed wojną rozmaite regiony Polski ulegały urbanizacji, a w dziedzinę kultury ludowej wtargnął przemysł fabryczny, który zasadniczo zmienił jej dawne oblicze, wojna zaś i jej skutki proces ten po­ głębiły. Ze zrozumiałych względów pierwsza faza działalności M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki a ściślej Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków ograniczyła się do zabezpieczenia ocalałych i rozgrabionych muzeów oraz do odszukania eksponatów i zbio­ rów wywiezionych przez okupanta. Część muzeów o mniejszym znaczeniu, posiadająca lepsze warunki lokalowe jest już uporząd­ kowana i udostępniona społeczeństwu. Część jest zabezpieczona i pozostaje bądŻ w stadium organizacji, bądź przechowuje się pod opieką czynników urzędowych. W nieustabilizowanym stadium znajdują się muzea i punkty zborne na Ziemiach Odzyskanych, ulegną one częściowo likwi­ dacji lub uzupełnią muzea już istniejące, bądź też zostaną upo­ rządkowane na miejscu. W świetle danych Naczelnej D y r e k c j i Muzeów i Ochrony Zabytków, sieć muzeów i zbiorów etnogra­ ficznych w Polsce wraz z Ziemiami Odzyskanymi przedstawiać się będzie następująco: 1 �391 Wykaz muzeów etnograficznych, etnograficzny lab przyczynki muzeów dotyczące posiadających dział kultury ludowej: Woj. Lubelskie 1 . L u b l i n , Narutowicza 4, Miejskie Muzeum w Lublinie, dyr. W i k t o r Ziółkowski, etnografia, historia, sztuka, przyroda. 2. Zamość, Oszmiańska 2 6 , Muzeum Miejskie, p. o. k u ­ stosza Kabat Władysław, etnografia (700), historia (600), arche­ ologia (300), sztuka kośc. (200), przyroda (100), przem. art. (200), malarstwo (100). Woj. Kieleckie 3. Kielce, A l . Partyzantów 2, Muzeum Świętokrzyskie, dyr. dr Juliusz DłuŻewski, etnografia, prehistoria, geologia. 4. Radom, Piłsudskiego 12, Muzeum m. Radomia, p.o. dy­ rektora Jerzy Majewski, etnografia, archeologia, przem. artyst., malarstwo, prehistoria, przyroda, biblioteka. �Woj. Rzeszowskie 5. Rzeszów, Rynek 8, Muzeum m. Rzeszowa, kust. Katula Franciszek, etnografia, sztuka cerkiewna i k o ś ć , prehistoria, ma­ larstwo, broń, przemysł artystyczny, numizmatyka. 6. Przemyśl, Władycze 7, Muzeum Ziemi Przemyskiej, kust. Roman Leśniak, etnografia, archeologia, sztuka k o ś ć , przemysł art. i historia miasta. 7. Jarosław, Rynek 5, Muzeum Miejskie, kust. mgr. Got­ tfried Kazimierz, etnografia, historia region., przyroda. 8. Sanok, Zamek, Muzeum Ziemi Sanockiej, dyr. Stefan Stefański, etnografia, malarstwo kośc. i cerkiewne, tkaniny, ceramika, prehistoria, biblioteka. i ] i ] Woj. Warszawskie | 9. Płock, p l . Narutowicza 8, Muz. T o w . Naukowego, pre­ zes T . N . , sędzia Jędrzejewski, etnografia, prehistoria, historia, sztuka, przyroda. j j Woj. Łódzkie 10. Łódź, P l . Wolności 14, Miejskie Muzeum Etnograficzne, dr Krajewska Janina, etnografia ogólnoświatowa i polska z przewagą etnografii w o j . łódzkiego. 11. Łowicz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu, historia miasta. 12. Sieradz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia regionu, prehistoria, malarstwo, numizmatyka, przyroda. 13. Tomaszów Maz., Św. Antoniego 24, Muzeum Regio­ nalne, kustosz Dekowski Jan, etnografia, archeologia, przemysł, górnictwo, przyroda. 14. Piotrków, Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, Opieka, W y d z . Kultury i Sztuki, zbiory charakteru regionalnego. Krakowskie 15. Kraków, Karmelicka 10-3, Muzeum Etnogr. i m . Seweryna Udzieli, d y r . dr Seweryn Tadeusz, etnografia europejska, dział pozaeuropejski ( A * j a , A f r y k a , Australia, W y s p y Pacyfiku i inne). Kraków, Smoleńska 9, Muzeum Rzem.-Art. i m . dr Bara- i j j j A \ i ' i Woj. j J " i I 'Ą �393 nieckiego, d y r . Witkiewicz Kazimierz, sztuka ludowa, przemysł art. europejski, wyroby ludów egzot. 20 działów technologicznych. 16. Zakopane, Krupówki, Muzeum Tatrzańskie im. Chału­ bińskiego, dyr. dr Zborowski Juliusz, etnografia, przyroda. 17. Nowy Sącz, Muzeum Ziemi Sądeckiej, p . o. kustosz Szkaradek Roman, etnografia, sztuka k o ś ć , historia miasta, nu­ mizmatyka. 18. Rabka, Muzeum Region, i m . Orkana, kust. Justyn Bularda, etnografia regionu. 19. Miechów, Muzeum Regionalne, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu. 20. Tarnów, Muzeum Ziemi Tarnowskiej, dyr. dr Józef Dutkiewicz, malarstwo, rzeźba, przemysł artyst., archiwum, ga­ binet rycin, biblioteka. Woj. Pomorskie 2 1 . Toruń, Stary Rynek, Muzeum Miejskie, kust. Załęska Halina, etnografia, prehistoria, rzeźba, malarstwo i grafika, rze­ miosło artystyczne, zbiór pieczęci, przyroda. 22. Bydgoszcz, Pocztowa, Muzeum Miejskie, kust. Boritcki Kazimierz, prehistoria okręgu nadnoteck., malarstwo i rzeźba X I X i X X w. numizmatyka, pamiątki cechowe bydgoskie, 23. Grudziądz, Muzeum Miejskie, kust. Błachnia J ó z e f , brak bliższych danych. 24. Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawskiej, kierownik Kró­ likowska Henryka, etnografia, archeologia, historia sztuki, gór­ nictwo-przemysł, grafika, archiwalia. Woj. Mazurskie 25. Olsztyn, Zamek, Muzeum Mazurskie, kust, H e n r y k Skorupski, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., malarstwo i rzeźba, przyroda. Woj. Gdańskie 26. Kartuzy, Gdańska 15, Muzeum Kaszubskie, kust. Leo­ pold Kosiński, sztuka ludowa, prehistoria, plastyka, martyrologia polska. 27. Słupsk, Muzeum-Zbiornica, Opieka, ref. Kult. i Sztuki etnografia, prehistoria. �394 28. Derłów (Dyrłowo), Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Łęczyńska Amelia, etnografia, historia, archeologia, przyroda, biblioteka. Woj. Poznańskie 29. Poznań, A l . Marcinkowskiego 9, Muzeum W i e l k o p o l ­ skie, dyr. dr G w i d o Chmarzyński, etnografia, archeologia, h i ­ storia, kult. wschód., instrumenty muzyczne. 30. Kruszwica, Muzeum Nadgoplańskie, kust. Knoll Maks. A l b i n , prehistoria, wczesna historia. 31. Gorzów, Muzeum Ziemi Lubuskiej, p.o. kustosza Pokornowa Walentyna, przemysł artystyczny, archeologia, malar­ stwo polskie. 32. Leszno, Muz. Ziemi Płd. Wielkopolsk., dr Rajewski Zdzisław, etnografia, prehistoria, zbiory regionalne. 33. Międzyrzecze, u l . Kościelna, Pow. Muzeum Ziemi Mię­ dzyrzeckiej, Opieka, referat Kultury i Sztuki, prehistoria regio­ nu, rzeźba, meble, archiwalia. 34. Kórnik, Zamek, Dział Muzealny Biblioteki Kórnickiej, dr Orańska Józefa, etnografia australijska, malarstwo, przemysł art., prehistoria regionu, militaria, numizmatyka. 35. Gubin, P I . Matejki 2, Muzeum Miejskie, Opieka, re­ ferat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przemył artystyczny. 36. Zielona Góra, Szkolna 2, Muzeum Miejske, kier. Łychowska Stefania, etnografia, historia miasta i regionu, cechy i rzemiosło, uprawa winogradu. 37. Koło, Muzeum Regionalne, brak danych. 38. Kępno, Muzeum w Kępnie, Opieka, ref. Kultury 1 Sztuki, zbiory regionalne. Woj. Zachód. Pom. 39. Koszalin, A r m i i Czerw. 53, Muzeum Miejskie, kustosz Rokicki J a k ó b , etnografia, prehistoria, sztuka k o ś ć , mineralogia, meble, zbiory myśliwskie egzotyczne, sztychy, archiwalia. 40. Białogród, brak bliższych danych. 4 1 . Drawsko brak bliższych danych. Woj. Śląsko-Dąbr. 42. Bytom, PI. Sobieskiego 2, Muzeum Śląskie, p. o. dyr. mgr. Longin Malicki, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., I �395 sztuka k o ś ć , malarstwo i rzeźba, pamiątki powstańczo - ple­ biscytowe. 43. Gliwice, Dolnych Wałów 8a, Muzeum Miejskie, kier. mgr. Gładysz Mieczysław, etnografia i etnologia, przemysł arty­ styczny, prehistoria, przyroda. 44. Opole, Pl. K r a k o w s k i 9, Muzeum Miejskie, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przyroda, b i ­ blioteka. 45. Cieszyn, Regera 6, Muzeum Miejskie, kustosz Brożek Ludwik, etnografia, prehistoria, historia miasta, sztuka k o ś ć , biblioteka, archiwum, ryciny. 46. Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Kenarowa Halina, etnografia, historia, przyroda. Woj. Dolnośląskie 47. Brzeg n/Odrą, Pl. Zamkowy, Piastowskie Muzeum Miejskie, kier. Jacobini Edmund, etnografia, historia. 48. Jelenia Góra, Matejki 26, Muzeum i m . Matejki, d y r . Borkowski Borys, etnografia, archeologia, przemysł i przyroda. 49. Kożuchów, Muzeum Miejskie, Opieka, referat K u l t u r y i Sztuki, etnografia, prehistoria, rzeźba kościelna, meble zabyt­ kowe, f o r m y do pierników. 50. Wałbrzych, A l . 1-go Maja, Muzeum Miejskie, kier. Lieberman Fryderyka, etnografia, prehistoria, przemysł artystycz­ ny, przyroda. 51. Białobrzezie, P l . Szpitalny, Muzeum Miejskie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, stare d r u k i , przyroda (około 1000 egzempl.). 52. Kamieniogóra, Rynek 24, Muzeum Regionalne, kier. Klimecki Zygmunt, meble ludowe, prehistoria, pamiątki histo­ ryczne, przemysł artystyczny. 53. Kładzko, Czeska 30, Muzeum Miejskie, Ciechalski W a ­ cław, ref. Kultury i Sztuki, resztki zbiorów historyczno-etnograficznych, biblioteka i archiwum. 54. Kuźnica, Muzeum Etnograficzne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia. 55. Lubań, ul. Zgorzelicka, Muzeum w Lubaniu, dr O r l i c z , etnografia, tkactwo, broń, meble, biblioteka. �396 56. Nowa Sól, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria łużycka, rzeźba, przyroda. 57. Szprotawa, Muzeum w Szprotawie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, rzeźba, broń, przyroda. 58. Świdnica, Muzeum-Zbiornica, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia. Cyfry oznaczają kolejną liczbę wykazu. Wykaz powyższy, jak też mapka nie roszczą pretensji do całkowitej ścisłości i wyczerpania tematu. Szczególnie dotyczy to muzeów na Ziemiach Odzyskanych. Choć liczba muzeów wykazanych jest pokaźna, niemniej niewiele da sie. powiedzieć w świetle posiadanych materiałów, co do ich bogactwa i treści. W każdym razie omówienie niniej­ sze jest wskazówką, gdzie można szukać materiałów do badań naukowych, które podejmuje etnografia polska we wspólnym dziele odbudowy kraju. I tylko w ten sposób należy niniejsze dane traktować. Właściwej oceny muzeów jako źródeł nauko­ wych oczekiwać należy od naukowców, którzy je spenetrują. Kazimierz Pietkiewicz Warszawa, 10. V . 1946 r. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi za okres wojenny i z działalności Muzeum od 20.1V 1945 r. do 1.V 1946 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi zostało przez Nie­ mców zlikwidowane, tylko z działu prehistorycznego utworzono Muzeum Prehistoryczne, które Niemcy utrzymywali. Eksponaty etnograficzne drewniane, jak stepy, przyrządy tkackie, a nawet narzędzia rybackie zostały popalone. Stroje włożone do skrzyń brudnych i nieszczelnych zostały mocno zniszczone przez mole, Część przedmiotów etnograficznych rozkradziono. Zbiory egzo­ tyczne z A f r y k i i A m e r y k i zostały sprzedane za sumę 750 Rm. Grassi Muzeum w Lipsku w 1942 r. Wysłane one były przez �397 dr Frenzla, kierownika Muzeum w Łodzi w 1941 r. Ostatecznie kupno zostało zrealizowane w 1942 r. między dr Grfinbergiem, późniejszym kierownikiem Muzeum w Łodzi, a dyrektorem Mu¬ zeum w Lipsku Prof, dr Fritzem Krauze. / tych zbiorów miało być odsprzedanych Muzeum w Kolonii i H a m b u r g u . Grassi M u ­ zeum zostało zbombardowane, więc zbiory tam będące uległy prawdopodobnie zniszczeniu. 2 3 Po wojnie z dwóch działów przedwojennego Muzeum Etno­ graficznego zostały utworzone dwa Muzea Etnograficzne i Pre­ historyczne pod oddzielnym kierownictwem. Prace nad reorgani­ zacją Muzeum zostały rozpoczęte 20 kwietnia 1945 r. z chwilą zaangażowania kierownika Muzeum. Zbiory zostały posegrego­ wane, oczyszczone, zakonserwowane l u b zabezpieczone przed dalszym niszczeniem. Część z nich wymagająca dłuższych zabie­ gów konserwatorskich, jak np. skrzynie, została narazie odłożona. Następnie wszystkie zabytki zostały zainwentaryzowane i opa­ trzone trwałymi metrykami. Niektóre przedmioty, nie posiadające metryk zostały zidentyfikowane, część jednak została wysegregowzględu na niemożność wykazania ich pochodzenia. Zostało z i n w e n t a r y z o w a n y c h 1109 przedmiotów l u b zespo­ łów. Pozostało do zainwentaryzowania około 300 przedmiotów. Zakupiono 120 zabytków i otrzymano w darze 5 przedmiotów, razem przybyło 125 przedmiotów. Pozostało z dawnego Muzeum 7 ilustracyj, wykonano nowych 33 i 4 mapy. Klisze i przeźrocza pozostałe z dawnego Muzeum nie posiadają proweniencji, wobec tego są bezużyteczne. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17-go listopada 1945 r o k u . Zbiory wystawione są w 10 salach działami. Uwzględniono następujące działy: budownictwo, sztuka ludowa (obrazy na szkle, papierze i płótnie, wycinanki, pająki i meble ludowe, rzeźby), garncarstwo, tkactwo i stroje ludowe, rybactwo, łowiec­ two, plecionkarstwo, narzędzia rolnicze i pasterskie, przyrządy gospodarcze przedmioty obrzędowe i jedna sala, obrazująca kulturę ludów prymitywnych. Najwięcej zabytków Muzeum zgromadziło z terenu woje­ wództwa łódzkiego. Muzeum posiada magazyny, pracownię labo­ ratoryjną i stolarnię. Biblioteka podręczna składa się z 348 pozycyj. �398 Muzeum prowadzi wspólnie z Zakładem Etnografii, którego kierownikiem jest dr Kazimiera Zawistowicz, A r c h i w u m Etno­ graficzne, dla którego materiał będzie gromadzony drogą badań terenowych lub przy pomocy korespondentów. Dotychczasowe wyjazdy w teren miały charakter informa­ cyjny dla zorientowania sie. w stanie kultury ludowej na wsi lub były wykonane doraźnie dla uzupełnienia zbiorów muzealnych. Personel muzealny składa się z 12 osób, w tym 3 pracow­ ników naukowych, dyrektor, asystentka i praktykantka. Personel administracyjny: sekretarka, personel techniczny: grafik, laborant, .stolarz. Personel niższy; 3 woźnych i 2 sprzątaczki. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi przed wojną miały zasięg ogólnoświatowy, ze szczególnym uwzględnieniem województwa łódzkiego. Program ten utrzymuje obecnie Muzeum, z t y m , że rozsze­ rzony zostanie dział ogólnopolski. Polska winna posiadać więcej niż jedno Muzeum ogólnopolskie dla wzajemnej asekuracji w ra¬ zie jakiejś klęski żywiołowej. Poza t y m Muzeum obecnie posiada głębsze uzasadnienie jako placówka naukowa ze względu na ist­ nienie katedr etnografii i etnologii na Uniwersytecie Łódzkim. Janina Krajewska Muzeum ziemi Sanockiej Muzeum Ziemi Sanockiej istnieje od roku 1934. Powstało dzięki inicjatywie dr Jadwigi Przeworskiej, referentki M i n . W . R. i О. P., oraz dr B. Skwarczyńskiego, duże też zasługi przy założeniu, organizowaniu, gromadzeniu zbiorów i rozwoju tej instytucji położył Aleksander Rybicki, kustosz tego muzeum, oraz sanoczanie prof, dr Tadeusz Sulimirski, mgr. Fastnacht, bi­ bliotekarz muzeum oraz Stefan Stefański dyrektor muzeum. Je­ dynym celem ich uciążliwej i zupełnie bezinteresownej pracy było kulturalne dźwignięcie tutejszego społeczeństwa oraz ochrona i zabezpieczenie zabytków Ziemi Sanockiej. Muzeum zdobyło odrazu pełne zrozumienie i poparcie w tutejszym społeczeństwie �399 które licznymi darami i depozytami zasiliło zbiory muzealne a także niosło pomoc malerialną. Okupacyjne władze niemieckie utrzymały początkowo mu­ zeum przy Życiu, nadając mu nazwę „Kreismuseum in Sanok", jednakże w czasie swej ucieczki w lecie 1914 roku wywiozły przeszło 350 najcenniejszych eksponatów. Były to dyplomy kró­ lewskie, stara broń, obrazy, rzeźby, stroje ludowe, pamiątki ce­ chowe i inne. Niezależnie od tego, poniosło Muzeum Ziemi Sa­ nockiej straly jeszcze w roku 1939, kiedyto stroje ludowe rozgrabiła miejscowa i okoliczna ludność, oraz pod koniec 1943 г., kiedy dyrekcja muzeum musiała wskutek chwilowego zajęcia zamku sanockiego przez Czerwoną Armię, przenosić zbiory do innych budynków wśród niekorzystnych warunków atmosferycz­ nych. Wiele przedmiotów zostało wówczas zniszczonych lub za­ ginęło, w rezultacie ilość eksponatów sięgająca przed wojną cyfry 10.000 sztuk znacznie się zmniejszyła, nawet dokład­ nej cyfry strat nie da się zrekonstruować, wobec równoczesnego zaginięcia księgi inwentarzowej, kartotek i spisów. Za wywiezio­ nymi okupanta eksponatami czyni dyrekcja poszukiwania od roku 1944, wedle otrzymanej niedawno informacji (delegata Ministerstwa Oświaty), dra Sierotwińskiego zbiory sanockie mają się znajdować w mieście Jawor na Śląsku. Istnieje więc nadzieja częściowego choć ich odzyskania. Muzeum Ziemi Sanockiej posiada charakter regionalny przedstawiający dorobek kulturalny Sanoka i Ziemi Sanockiej po dzień dzisiejszy. Zasięg terenowy działalności tego muzeum obej­ muje oprócz powiatu sanockiego, powiaty: leski, krośnieński i brzozowski. Muzeum posiada następujące działy: etnograficzny, archeo­ logiczny, malarstwa i rzeźby kościelnej, historii miasta i zamku sanockiego w t y m stare portrety, wyroby starego rzemiosła, dział numizmatyczny i sfragistyczny, fotografika, biblioteka, dział ręko­ pisów. Dział etnograficzna liczy obecnie około 200 pozycyj, w t y m wiele przedmiotów codziennego użytku z zakresu rybołóstwa, garncarstwa, tkactwa. Dział strojów ludowych został zupełnie zdekompletowany; nieco eksponatów z zakresu sztuki ludo- �400 wej, takie iak obrazy, rzeźby i kapliczki. Dział prehistoryczny obejmuje około 100 pozycyj, na dział ten składa się w przeważ­ nej części wykopalisko prehistoryczne z Bachorza k. Dynowa. Z wymienionych poprzednio działów wystawiono dotąd koło 75°/ eksponatów, reszta oczekuje konserwacji w magazy­ nach. Obecnie dokonuje się inwentaryzacji oraz porządkuje b i ­ bliotekę i rękopisy. Mimo częściowego uruchomienia muzeum zwiedza je już obecnie znaczna ilość młodzieży szkolnej. Sie­ dzibą muzeum jest stary zamek królowej Волу, który został w roku 1945 odremontowany wewnątrz i stanowi piękne pomiesz­ czenie dla zbiorów muzealnych. Jan Misiewicz 0 Sanok, w maju 1946 r. Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 1! i; jS ji; " 1 We wrześniu" 1939 roku lokal w którym znajdowały się zbiory muzealne został zajęty przez pierwszą czołówkę Wehr­ machtu, który oczywiście z miejsca rozpoczął swą niszczyciel­ ską działalność. Ofiarą padła w pierwszym rzędzie kolekcja stro­ jów ludowych i samodziałów ludowych, z których znaczną część obrócono na onucze, ścierki i zasłony samochodowe. Wszelkiego rodzaju meble drewniane oraz przedmioty ze słomy zostały spa­ lone, okazy zaś przemysłu ludowego rozgrabione. Cudem prawie udało się ocalić część naukowej biblioteki, trochę sprzętów i mniej cennych eksponatów. Po przesunięciu się frontu zabrałem się wraz z artystą Stefanem Justą do uporządkowania muzeum, udało m i się też odbyć pożyteczną wycieczkę w Opoczyńskie, by zrekonstruować stroje ludowe. Wykonaliśmy 28 rysunków typów ludowych, 400 szki­ ców z zakresu budownictwa sztuki ludowej, zebraliśmy około 200 próbek tkanin i haftów oraz kilka sztuk oryginalnych oka­ zów tkactwa ludowego. Wyprawa ta pozwoliła jednocześnie na �**** ta— 401 dokładniejsze zorientowanie się w terenie i poznanie zwyczajów i tradycyj ludowych, które znajdą swoje odzwierciedlenie w muzeum. Po uzyskaniu budynku postanowiliśmy zorganizować w pierwszym rzędzie dział etnograficzny, obecnie są już uporząd­ kowane - stroje opoczyńskie i wnętrze chałupy opoczyńskiej. W obszernej, dużej sali znalazły pomieszczenie szkice przedsta­ wiające t y p y ludowe w miejscowym stroju: w białej sukmanie, „przyjaciółce", żupaniku i „wangierce". Wystawiono tu również kolekcję haftów i tkanin lnianych, wełnianych z podkreśleniem doboru barw, techniki i użytku. Udane również są tablice sta­ rych bursztynów, guzików, kamionek, siekanek i korali. W szafie znalazły pomieszczenie męskie i kobiece nakrycia głowy, z któ­ rych szczególnie ciekawe są tiulowe czepce bogato przystrojone szychem i kwiatami. W sali tej znajdą pomieszczenie figury w strojach regionalnych, wykonane przez Stefana Justę, z zazna­ czeniem różnic stroju dawnego i dzisiejszego, oraz codziennego i Świątecznego. Osobną całość przedstawia wnętrze izby ludowej wypełnione autentykami, jest więc: łóżko, piec, skrzynia malo­ wana w kwiaty, szafa z wyrzeźbioną górną nastawą na talerze, stół, ława, liczne obrazy, oryginalny „podłaźnik" ze słomy i b i ­ buły, różnobarwne wycinanki o motywach roślinnych i geome­ trycznych. Jest też ołtarzyk wykonany w drzewie przez artystę ludowego w Drzewicy, Karola Szczepanika. W zbiorach znajduje się kolekcja około 150 kraszanek, na­ czyń glinianych z głośnego niegdyś ośrodka ceramicznego w Dąbrowie nad rzeką Czarną oraz szereg innych eksponatów ludo­ wego pochodzenia. W sumie w kwietniu 1946 roku inwentarz przedstawiał się następująco: dział etnograficzny 573 eksponatów „ historyczny 136 „ przyrodniczy 364 „ archeologiczny 47 U najbliższym czasie prace muzeum obejmować będą nietylko uporządkowanie istniejącego zbioru, ale powiększenie ilości posiadanych przedmiotów. Jan Piotr Lad, T. XXXVI Dekowski 26* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04df94b9154b1e4f3aa2f0b111f2983f.pdf e42a853fe03bc7af00fdb2aaadbeea4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1851 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.402-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 402 K r o n i k a Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga W kronice X I rocz. „Wierchów" (1933) na str. 249 zamie­ ściłem notatkę p t . „Rrzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu". Obecnie prostuję tę informację, ponieważ cenną tekę odnaleziono. Kolberg był sześć tygodni pod Tatrami i Pieninami w r. 1857 o czym sam pisał w warszawskim Ruchu Muzycznym (korespon- , dencja z Wiednia, 1857, 1, str. 203 — 206). j e g o Życiorysy po- j dawały, że w spuściźnie po nim pozostały wśród niewydanych i tek materiały do etnografii Podhala, Nowotaiszczyzny i Spiszą ! (por. Hieronim Łopaciński w Albumie biograficznym zasłużo­ nych Polaków i Polek wieku XIX, t . I , str. 480, Warszawa 1901; A d a m Fischer w Ziemi, 1914, V , nr 8). Za tymi góral- ! skimi materiałami na prośbę prof. Chybińskiego i moją rozpo­ czął poszukiwania ś. p . Seweryn Udziela, zmarły w 1937 r . dy­ rektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Poszukiwania nie dały wyników,, interesującej nas teki w zbiorach Komisji Etno- * graficznej Pol. A k a d e m i i Umiejętności nie znaleziono. Udziela ; zawiadomił nas o ujemnym wyniku i wyraził przypuszczenie, że f ten dział spuścizny Kolbergowskiej bezpowrotnie zaginął, że 1 jednak napewno istniał. Na podstawie tej informacji podałem Ą wówczas wiadomość o rzekomo istniejących tekach. j Tymczasem do porządkowania papierów Komisji Etnogra- J ficznej zabrał się dr Tadeusz Seweryn - i tę tekę odszukał! 1 Informuje o t y m szczęśliwym znalezieniu Karol Hławiczka w arty-., 1 kule Niewydane zbiory Oskara Kolberga („Pion" 1936, nr 47), j j Hławiczka podaje przegląd całej spuścizny Kolberga, a co do j teki; Górale — Podhalanie Beskidowi, mającej nr 1 1 , w y r a ż a j słusznie zdziwienie, że leżała tak długo w zapomnieniu. Bo oka- i �403 żuje się, że Już w 1905 r. przygotowywał ją do druku Stanisław Zdziarski. Przygotowany przez niego manuskrypt czeka od co najmniej 30 lat na wydanie. Juliusz Zborowski Na m a r g i n e s i e na programu badań Ziemiach etnograficznych O d z y s k a n y c h Odzyskane ziemie zachodnie, leżące między granicą z r o ­ ku 1939 a Odrą i Nysą stanowią dla etnografów niesłychanie ciekawy i trudny problem do rozwiązania. Powstaje pytanie co, i jak należy badać na tych ziemiach, które na skutek działań ostatniej wojny uległy zupełnemu przeobrażeniu etnicznemu. Struktura kulturowa tych ziem składa się z k i l k u warstw, nie sięgając czasów prehistorycznych, już w czasach historycznych . zalegały te ziemie plemiona słowiańskie, na które nasuwały się z biegiem czasu formacje saskie, turyńskie i frankońskie, jed­ nakże ślady kultury słowiańskiej nie znikły całkowicie, stanowią raczej stare podłoże zachowane t u i ówdzie w pewnych formach kultury społecznej i duchowej a także materialnej. Zmiany ludnościowe na tych ziemiach, jakie się dokonują w chwili obecnej spowodowały osobliwe dla etnografa zjawisko, ludność polska migrująca na północne ziemie przede wszystkim z północnego wschodu, a na p o ł u d n i o w e - z południowego wscho­ du niesie г sobą kulturę społeczną i duchową a niewątpliwie i elementy kultury materialnej sobie właściwe. Jakimi drogami kroczyć będzie synteza, jak wyglądać będzie krystalizacja sto­ sunków etno-socjologicznych na tych obszarach.trudno przewidzieć. Problem ten, tak ważny dla Polski, znalazł swój wyraz w wydanym przez Instytut Bałtycki komunikacie Działu Informacji Naukowej nr 12, w którym Bożena Stelmachowska omawia w artykule „Pomorze w programie badań etnograficznych" program przyszłych badań. A u t o r k a ujęła zagadnienie bardzo trafnie, przyszłe badania terenowe na tych ziemiach muszą dać odpowiedź jakie mieszczą się tam r e l i k t y dawnej kultury polskiej lub słowiańskiej, jakie j j j t ; �404 zarysowują się formy i kierunki dokonywującej się ewolucji et­ nicznej, oraz jakie są zadatki przyszłego rozwoju. Jeśli idzie o terytorialne wyznaczenie pewnych szlaków dla zamierzonych badań etnograficznych, wysuwa jako osobne całości: badania Prus Wschodnich z Ziemią Malborską, Warmią i Mazurami, w których zachowały się i są do dziś żywotne etniczne g r u p y polskie; badanie Pomorza zachodniego z Ziemią Lubuską po Odrę a nawet z jej przekroczeniem, po Ł a b ę aż do Wezery z jednej, a w y s p y Rugię, Uznam, Wołyń z drugiej strony, jako terenu zasięgu Słowian, L u c k ó w , Wotinian, Obodrytów, Połabian oraz Łużyczan i wreszcie badania na Dolnym Śląsku, na którym znowu zwłaszcza w dawnym pasie granicznym znajdą się zjawiska rdzennie polskie, l u b nawiązujące do Czechów i Słowaków. T y m terenowym badaniom etnograficznym muszą towarzyszyć równoległe badania etnograficzno-historyczne na całym obszarże Polski, wiadomości bowiem o kulturze ludowej z ubiegłych wieków są dotąd skąpe, byłoby zaś rzeczą wielce niebez­ pieczną operowanie analogiami występującymi w przestrzeni nie zbadawszy ich historycznego aspektu. Ramowo t y l k o nakreślony plan olbrzymich badań etnogra­ ficznych których przeprowadzenia winny się podjąć przede wszystkim katedry etnografii, instytuty: Bałtycki, Ziem Zachódnich i Śląski oraz muzea regionalne i centralne, muszą obudzić żywy oddźwięk, następstwem czego mogłaby być zwołana k o n ferencja dla przedyskutowania tych problemów oraz opracowania bardziej szczegółowych planów. Są to niezwykle ważne postulaty nietylko etnografii polskiej, ale i obecnej chwili dziejowej. Józef Gafek j j \ j i j ! : i : ' j j ' i j i ''i Sprawozdanie Etnograficznej z działalności Instytutu Śląskiego Komisji w Bytomiu W zrozumieniu doniosłych zadań, jakie ma do spełnienia nauka polska na Śląsku w zakresie etnografii, w grudniu 1945 г. (14.XH) została powołana do Życia Komisja Etnograficzna Instytutu Śląskiego. 1 i Щ Щ J Щ �405 Zadaniem nowopowstałej Komisji Etnograficznej jest stwo­ rzenie na Śląsku stałego ośrodka pracy naukowej w zakresie etnografii, oraz pozyskanie do współpracy nad t y m i zagadnienia­ mi uczonych z innych środowisk Polski. Plan prac określony na zebraniu przewiduje: I) stworzenie w Instytucie Śląskim pracowni etnogra­ ficznej, II) inwentaryzacje, etnograficznych zbiorów muzealnych, rycin, klisz fotograficznych i bibliotek etnograficznych, III) opracowanie bibliografii etnografii śląskiej, I V ) opracowanie i wydanie zbiorowej pracy etnograficznej „Lud Śląski", V ) przygotowanie i przeprowadzenie latem w r. 1946 ba­ dań terenowych, V I ) nawiązanie kontaktu i współpracy z ośrodkami uniwer­ syteckimi, V I I ) uruchomienie sieci korespondentów terenowych, V I I I ) reaktywowanie śląskiego oddziału Towarzystwa Ludo­ znawczego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Pracami Komisji Etnograficznej kieruje przewodniczący mgr. Mieczysław Gładysz, wiceprzewodniczący mgr. Józef Ligęza, sekretarz mgr. Maria Suboczowa. Zebrania Komisji Etnograficznej odbywają się raz w mie­ siącu. Przedmiotem ich są referaty i dyskusje poświęcone zagad­ nieniom etnografii i etnologii. M. S. Etnografia bułgarska po 1944 roku Koniec wojny zastał etnografię bułgarską w stanie o wiele gorszym w porównaniu z jej stanem przedwojennym, mimo że Bułgaria nie brała udziału w samej wojnie, jak inne kraje sło­ wiańskie. Wprawdzie personalnie nie było strat w tej dziedzinie nauki, ale też nie dokonano niczego pozytywnego, a przeciwnie lakres jej i znaczenie się skurczyły. Wydawnictwa: „Izwiestija na Narodnija Etnografeki M u z e i " oraz „Bułgarski naród" przestały �406 wychodzić jeszcze w roku 1942 i nie wznowiono ich dotąd. N o ­ wa era historyczna zastała etnografię bułgarską dosłownie w rozb i c i u - s a m o muzeum etnograficzne zostało spalone podczas bom­ bardowania w dniu 30 marca 1944. Zaczęło się ono organizować na nowo w styczniu 1945 r. pod kierownictwem Vakarelskiego Chr. Z inwentarza Muzeum Etnograficznego ocalały po pożarze: tylko / eksponatów, a to przeważnie kostiumy i metalowe ozdoby kobiece. Ocalało również archiwum muzykologiczne (rę­ kopisy i diskoteka). Reszta zbiorów, t j . ok. 5000 eksponatów (całkowite kolekcje kilimów, rzeźb w drzewie, grawiury i sztampy, ceramika, naczynia miedziane, dwa domy ludowe, oręż turecki i kaukaski, chleby obrzędowe, tkactwo, obróbka drzewa, rolnic­ two, pasterstwo, łowiectwo, rzemiosło itd.) uległo zupełnemu znisz­ czeniu. Pożar zniszczył nadto doszczętnie bibliotekę, laborato­ rium fotograficzne, archiwum folklorystyczne oraz umeblowanie. 2 3 Po pokonaniu — połowicznym zresztą - najpierwszych prze­ szkód, przede wszystkim lokalowych, Muzeum zdołało zorga­ nizować: 1) Oddział odzieży i ozdoby—z 1 kustoszem i 1 asystentem, 2) „ kultury materialnej — (bez odzieży i ozdób) z 1 kustoszem i 1 asystentem, 3) „ f o l k l o r y s t y c z n y - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 4) „ muzyki i t a ń c a - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 5) służba artystyczna — z 5 artystami-malarzami i 1 rzeź­ biarzem, 6) służba dla architektury l u d o w e j - z 1 architektem, i 7) odpowiednia liczba technicznego i niższego personelu, • Ze względu na to, że żyjemy w czasach zaniku tradycyj1 nych zwyczajów ludu, Muzeum skierowało swoją działalność przel ważnie na teren. Praca terenowa (zbieranie, opis, szkicowanie, 4 rozsyłanie ankiet) jest dlatego choćby teraz szczególnie ważna, | że Muzeum musi uzupełnić swoje braki. j Równolegle z Muzeum działa i Towarzystwo Ludoznawcze Л (Bułgarsko Narodouczno Drużestwo), które mieści się na razie j w gmachu Muzeum. Skupia ono w s z y s t k i c h - n i e l i c z n y c h zresztą— i l �407 specjalistów etnografów oraz miłośników tej dziedziny. Zadanie Towarzystwa polega na zorganizowaniu sieci korespondentów w całym kraju, których liczba dochodzi w tej chwili do 1800 osób. Są to przeważnie nauczyciele i profesorowie gimnazjum, którzy pod kierownictwem zarządu Towarzystwa oraz dyrekcji Muzeum zbierają materiał monograficzny i eksponaty. Te właśnie ekspo­ naty mają wejść w skład inwentarza Muzeum. W ciągu l * / r o k u zebrano w ten sposób 2200 eksponatów z zakresu kultury ma­ terialnej oraz zgromadzono materiał opisowy objętości 5000 stron rękopisu. Niezależnie od tego są gotowe do druku: X V t o m „Izwiestija na Narodnija Etnografski M u z e j " , U tom „Bułgarski naród", 4 zeszyty większego tomu pt. „Odzież ludowa bułgar­ ska". A k c j a wydawnicza walczy z dużymi trudnościami, mimo to jest nadzieja ostatecznego ich pokonania. Liczbowo etnografia bułgarska przedstawia się na razie całkiem niedostatecznie. Oprócz piszącego, który zajęty jest przeważnie organizowaniem Muzeum Etnograficznego, jako jego dyrektor, oraz pełni funkcję prezesa Towarzystwa Ludoznawcze­ go, na polu etnografii pracują: R. D . K a c a r o v a - m u z y k a ludowa, M. Veleva ( M . Todorowa-Veleva) — kroje ludowe, V . Venedyk o w a - k u l t u r a materialna, E. Lepavcowa — k r o j e ludowe. Reszta nadziei, to młodzi asystenci, angażujący się z entuzjazmem do pracy na polu etnografii i folkloru. Studentom etnografii uniwersytet daje — tak jak i przed­ tem — tylko historyczno-etnograficzne wiadomości. Ostatnio jed­ nak przyjmuje się jako seminaryjne prace materiały zebrane w terenie na podstawie instrukcji Chr. Vakarelskiego. Dzięki temu zakład uniwersytecki zebrał pokaźne już archiwum, które stanowi ładną podstawę do prac syntetyczno-porównawczych. Etnografia bułgarska pragnie nawiązać ścisły i stały kon­ takt ogólny i personalny z etnografią słowiańską, szczególnie z polską. W Bułgarii jest dużo na polu etnografii do zrobienia, istnieje jeszcze żywy materiał i stosunki z polską etnografią mogą mieć dla naszych poczynań duże znaczenie. a Chr. Vakarelski �408 Polski Atlas Etnograficzny X X I walne zebranie Towarzystwa Ludoznawczego, odbyte w Lublinie dnia 22 listopada 1945 roku poleciło Zarządowi zor­ ganizować pracę badawczą i wydawniczą nad Polskim Atlasem Etnograficznym, który ma być podstawą syntezy etnografii p o l ­ skiej, tak jak jest nią dla etnografii francuskiej atlas Gillerona i dla etnografii niemieckiej „Atlas der deutschen V o l k s k u n d e " . W Polsce jedynym poważnym osiągnięciem tego rodzaju jest Atlas Kultury Ludowej opracowany przez prof. Kazimierza Mo­ szyńskiego i J. Klimaszewską, wydany przez Komisję Etnogra­ ficzną Akademii Umiejętności w Krakowie, w roku 1936. T r z y zeszyty wymienionego atlasu obejmujące 22 karty, uwzględniają w szerokim zakresie zasięg zjawisk kultury duchowej oraz zwią­ zany z nią materiał językowy. T o niezwykle ważne osiągnięcie etnografii polskiej nie obejmuje jednak całokształtu zjawisk, nie opracowana jest kultura materialna i społeczna, a także niektóre dziedziny zjawisk kultury duchowej, to też inicjatywa Towarzy­ stwa Ludoznawczego będzie j a k g d y b y przedłużeniem rozpoczę¬ tego dzieła. Kartograficzne ujęcia zagadnień etnograficznych znaleźć można tylko w niektórych dziełach i opracowaniach polskich z ważniejszych na uwagę zasługują 21 mapek odnoszących się do zasięgu zjawisk kultury materialnej w dziele „Kultura ludo­ wa Słowian" K. Moszyńskiego oraz dwie mapki tegoż autora w części I I , odnoszące się do zjawisk kultury duchowej; obejmują one jednak teren daleko szerszy, mianowicie całą Słowiańszczy­ znę. Poza dorobkiem prof. Moszyńskiego zasługują na uwagę mapki: A . Bachmanna, mapa nazw uroczystości pożniwnej w P o l ­ sce, oparta na pracy J. S. Bystronia, a zamieszczona przez A d a ­ ma Fischera w Ludzie Polskim (str. 145); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia pazdurów i śparogów w pracy tegoż autora Dach w słowiańskim budownictwie ludowym (Lwów 1929); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia materiałów używa- J nych do pokrycia dachów, oraz mapka typów ustawiania krokwi; �409 Jana Fałkowskiego, mapka zasięgu sochy dwupolicowej i łopatkowej, w pracy Narzędzia rolnicze typu rylcowego, (Lwów 1931), oraz Leona Popiela 26 mapek w pracy Stępa w Polsce (Lwów 1937). Do opracowań tych dodać należy pracę prof. Kazimierza Nitscha, Z geografii wyrazów polskich, Rocznik Slawistyczny 1918 T. VJII, gdyż praca ta przedstawia zasięgi nazw rozmai­ tych wytworów kultury ludowej. Oprócz tego istnieje cały sze­ reg kartograficznych ujęć rozmaitych zagadnień etnograficznych, związanych z poszczególnymi grupami etnicznymi, ale ujmujących zagadnienie na zbyt wąskim obszarze. Ujęcia te stanowią do­ skonały gotowy już materiał dla przyszłego Atlasu Etnograficz­ nego, musi być on jednak opracowany i rzutowany na cały obszar Polski i dlatego wymaga jeszcze rozszerzenia. Z przeglądu kartograficznego dorobku etnografii polskiej wynika więc, że nie przedstawia się on dostatecznie zadawala­ jąco, i wymaga poważnego wkładu pracy. O konieczności na­ tychmiastowego podjęcia akcji świadczy stanowisko prof. К. M o ­ szyńskiego, prezesa Towarzystwa Ludoznawczego, który nietylko ustosunkował się przychylnie do tego przedsięwzięcia, ale oddał do dyspozycji swoje własne archiwum materiałów, gromadzone od lat z myślą o atlasie. Doświadczenia badawcze prof. К. M o ­ szyńskiego oraz współpracownicy jego J. Klimaszewskiej staną się równie realnym wkładem w pracach nad atlasem, co i ma­ teriały. Okres pracy przygotowawczej, to jest okres gromadzenia materiałów do atlasu pójść musi dwiema drogami, wyznaczenie zasięgu poszczególnych zjawisk oprzeć się musi na bogatej, choć nierównomiernej literaturze dotychczasowej, której dane dostar­ czą kilkudziesięciu punktów informacyjnych dla poszczególnych zagadnień, oraz na zebraniu ankiet z całego obszaru etnogra­ ficznego Polski. Korzystanie z publikowanych materiałów wyma­ ga dużej ostrożności, gdyż nie wszystkie dane zasługują na wiarygodność i tu krytyka źródeł jest zagadnieniem niezwykle ważnym i p i l n y m . Trzecią grupę materiałów stanowi archiwum Towarzystwa �410 Ludoznawczego, w którym znajduje się wiełe niewyzyskanych dotychczas ankiet przeprowadzonych jeszcze za czasów A n t o ­ niego Kaliny, oraz kompletny słownik roślin, zwierząt i niektó¬ r y c h zjawisk zebrany p o d redakcją prof. A d a m a Fischera. Wszystkie te dane są niewystarczające dla stworzenia atlasu, nie reprezentują bowiem dostatecznej ilości miejscowości, wykazują pewne luki, pochodzą z różnych czasów i nie obejmują cało­ kształtu materiału etnograficznego, pozwalają jednak zorientować się w zagadnieniach i dają zasięgi pewnych zjawisk. Podstawowym źródłem materiałów dla atlasu będą odpo­ wiedzi na ankiety przeprowadzone przez stałych członków kore­ spondentów. A n k i e t y te szczegółowo opracowane, zostaną rozesła­ ne jeszcze w tym roku przez redakcję atlasu. Pewne opóźnienie w pracy tej jest usprawiedliwione tym, że rozesłanie samych ankiet musi być poprzedzone zorganizowaniem członków kore­ spondentów, przy czym postanowiono zwrócić się przede wszyst­ kim do osób znanych z zainteresowań zagadnieniami ludoznaw­ czymi, dawnych korespondentów i członków Towarzystwa. W akcji tej wezmą udział katedry etnografii, muzea regionalne i centralne, instytuty oraz szerokie rzesze nauczycielstwa, chodzi bowiem o zagadnienie pierwszorzędnej wagi. Rzecz zrozumiała, że udział w akcji ankietowej jest dobrowolny, dobrowolność bo­ wiem jest warunkiem wartości odpowiedzi, jest selekcjonującym alembikiem wszystkich tych, którzy mają bodaj amatorskie zami­ łowanie do kultury ludowej. Dotychczasowe wyniki zorganizo­ wania takiej sieci doprowadziły do liczby 234 członków k o ­ respondentów z obszarów głównie wschodnich a mianowicie w o ­ jewództwa lubelskiego, białostockiego i rzeszowskiego, w naj­ bliższym czasie zostaną zorganizowane dla akcji atlasu tereny południowe, zachodnie i północne. Osobne zagadnienie stanowi konstrukcja ankiet; wady i za­ lety akcji ankietowej są dostatecznie znane, t o też byłoby bez­ celowe rozpatrywanie tych zagadnień na t y m miejscu, idzie o t o , aby treść ankiety pozwoliła na trafne sformułowanie odpowiedzi. Ankieta obejmie obok opisu formy zjawiska i jego funkcji rów­ nież materiał językowy, dlatego też stanowić będzie materiał dla językoznawców. D o pracy nad zredagowaniem ankiet zostaną za- �4U proszeni wszyscy polscy etnografowie, z uwzględnieniem ich specjalizacji. Opracowane przez nich projekty, po zrecenzowaniu przez osobną komisję zostaną ostatecznie rozesłane w teren. Zebrany następnie materiał ankietowy zostanie opracowa­ ny i porównany z literaturą, będzie to moment podwójnej kontroli, z jednej strony zostanie skontrolowana literatura etno­ graficzna, z drugiej ankieta, w wypadkach zaś wątpliwych należy się liczyć z koniecznością wysłania w teren wyszkolonych etno­ grafów, dla całkowitego ustalenia zjawiska. Układ całego atlasu będzie się trzymał tradycyjnego po­ działu monografii etnograficznych, gdyż gwarantuje to przejrzy­ stość dzieła i planowość w pracy. Ma to jeszcze i tę dobrą stro­ nę, że na pierwszy ogień pójdzie kultura materialna, która nie sprawi członkom korespondentom takich trudności, jak inne dzie­ dziny. Konkretność realiów, konieczność jasnego i ścisłego w y ­ powiadania się będą dobrym przeszkoleniem dla szerokich rzesz współpracowników atlasu. Jeśli idzie o stronę graficzną atlasu, t o za najkorzystniej­ szy format należy uznać kontur w podziałce 1:200.000. Cięcia należy wykonać wzdłuż południków 13 i 27 oraz wzdłuż równo­ leżników 44 i 55, a więc tak, jak na mapie Szaflarskiego: Pol­ ska i obszary przyległe. Tereny leżące za granicami państwa oraz Ziemie Odzyskane zostaną opracowane na podstawie lite­ ratury, ograniczenie do obszarów ściśle etnograficznych nie da­ łoby w wielu wypadkach żadnego obrazu, a wprowadzenie stanu obecnego wprowadziłoby niesłychany chaos. Pozostaje sprawa nadająca się do szerokiej dyskusji, czy i jak należy traktować materiał z ziem zachodnich, które weszły w stadium krystalizacji nowej struktury etnicznej. Zjawiska migracyjne związane z przesiedleniem ludności są niesłychanie ciekawe i uderzające. Rejestracja tych faktów na marginesie atlasu byłaby może rzeczpożądaną, łączy się to zresztą z zagadnieniem przeprowadzenia badań tych ziem, zakrojonych na szeroką skalę a proponowanych przez Instytut Bałtycki (Dział Informacji N a u k o w e j , Л» 12, Bo­ żena Stelmachowska, Pomorze w programie badań etnogra­ ficznych). N a zakończenie dodać musie, że ogromny trud przygoto- �412 wania i przeprowadzenia prac nad atlasem etnograficznym, p o d ­ jęty przez Towarzystwo Ludoznawcze oraz przez czołowych etno­ grafów polskich wymagać będzie finansowego poparcia ze strony czynników państwowych, fundusze bowiem jakimi rozporządza Towarzystwo Ludoznawcze są o wiele za skromne do wykonania tak wielkiego dzieła, to też należy oczekiwać zainteresowania się ze strony urzędowych czynników polskich tak poważnym wydawnictwem, jakim zapowiada się Polski Atlas Etnograficzny. Józef Sprawozdania Towarzystwa XX z Walnych Gajek Zebrań Ludoznawczego Walne Zebranie T. L X X Walne Zgromadzenie Towarzystwa Ludoznawczego o d ­ było się we Lwowie, dnia 4.1V 1939, w pracowni Zakładu Etno­ logicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza i miało przebieg na­ stępujący: Po zagajeniu zebrania przez prezesa Towarzystwa, prof, dr Jana Czekanowskiego i po wysłuchaniu sprawozdania kasowego (doc. Falkowski), na wniosek dr Poratyńskiego udzieliło Walne Zebranie ustępującemu Zarządowi pełnego absolutorium. Następnie przyjęło przez aklamację Zgłoszoną przez F. Jednoroga listę członków nowego Zarządu i Komisji Rewizyjnej. W skład nowego Zarządu weszli: prof, dr J . Czekanowski w charakterze prezesa, prof, dr Fr. Bujak i prof, dr L . Kozłówski jako wiceprezesi, prof, dr A . Fischer jako sekretarz, doc. J. Falkowski — skarbnik, mgr. W . Jagiełło - zastępca skarbnika. Członkami Wydziału wybrani zostali: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z . Jakubowski, ks. dr F . Konieczny, prof. J. Kuryłowicz, ks. prof. В . Rosiński. Do Komisji Rewizyjnej weszii: dr J. Rolny, W . Włodzimirski. Poratyóski, dr W - �413 W skład Komitetu Redakcyjnego weszli: prof. A . Chyblński, prof. J. Czekanowski, doc. J. Falkowski, prof. A . Fischer, prof. E. Frankowski, prof. L . Kozłowski. Zebranie zamknęła dyskusja na temat X X X V I tomu „Ludu" i proponowanych „Prac Etnograficznych". Przebieg X X Walnego Zebrania, nie umieszczony w „Księdze Protokółów" Towarzystwa, odtworzono na podstawie zachowanych odręcznych zapisek protokulanta oraz notatki w „Wieku N o w y m " z dnia 7.1V 1939, którą reprodukujemy: „Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie na swym walnym zgromadzeniu, po udzieleniu absolutorium ustępującemu Zarzą­ dowi, wybrało nowy Zarząd w nast. składzie: prezes prof. J. Czekanowski, wiceprezesi: prof. Fr. Bujak i prof. L . Kozłowski, sekretarz: prof. A . Fischer, skarbnik: doc. J. Falkowski, zast. skarbnika: mgr W . Jagiełło, członkowie: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z. Jakubowski, ks. dr F. Konieczny, prof, J. Kuryłowicz, ks. prof. В- Rosiński. XXI Walne Zebranie T. j j ! I L. X X I Wałne Zebranie Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się dnia 22 listopada 1945 roku w Zakładzie A n t r o p o l o g i i i Soc­ jologii K . U , L . w Lublinie. Na zebraniu b y l i obecni członkowie: prof. Jan Czekanowski, Józef Gajek, Leon Hatban, A . Jahn, Juliusz Kleiner, Stefan Kawyn, Tadeusz Milewski, Jan Mydlarski, Mieczysław Popławski, Czesław Strzeszewski, oraz o. E. Bulanda (T. J.), 1. Badaszkówna, T . Delimat, W . Goliszewska, H . Hołdys, E. Konik, J. K o l tun, J. K u b i c k i , ; M . Kwiatkowska, Z. Lorenowicz, ks. T . M i i i k , J. PleŚniarowicz, Z. Przybylska, T . Dzierży kraj-Rogalski, M . Bechczyc-Rudnicka, H . Syska, Z. Todys, M . Żywirska. L . W o j tasińska. Przedmiotem obrad X X I walnego zebrania było wznowienie działalności Towarzystwa Ludoznawczego, ustalenie zakresu i metod pracy, omówienie środków finansowych oraz zatwierdzenie nowej siedziby, wybór nowego zarządu i uchwalenie pełnomoc­ nictw w celu usprawnienia pracy. -I i 'i j .f i i '? �414 Posiedzenie zagaił prof, dr J. Czekanowski przemówieniem w którym przedstawił w krótkim zarysie dzieje Towarzystwa L u ­ doznawczego od momentu jego założenia do chwili obecnej. Pre­ legent podkreślił, że właśnie w roku 1944 upływa 50 lat istnie­ nia Towarzystwa Ludoznawczego, przypomniał zasługi pierwszego prezesa Antoniego Kaliny, zobrazował trudy i poczynania zało­ życieli Towarzystwa oraz ich chlubne osiągnięcia, wśród których osobne zasługi ma zmarły w czasie wojny sekretarz i redaktor prof. A d a m Fischer. Profesor Czekanowski stwierdził, że j a k k o l ­ wiek chwila dzisiejsza bardzo różni się od czasów założenia T o ­ warzystwa, to jednak postawienie prac na przedwojennym pozio­ mie wymagać będzie od członków Towarzystwa dużego zapału i wytężonego wysiłku. Konieczność wzmożenia energii potęguje jeszcze fakt utraty co najlepszych członków oraz szeregu uczo­ nych polskich w czasie tak niedawno zakończonej wojny. W związku z t y m odczytał prof. Czekanowski listę zabitych, zmar­ łych lub zaginionych członków Towarzystwa Ludoznawczego, która przedstawia się następująco: prof, dr Maurycy AUerhand, 1943, obóz koncentracyjny, Jędrzej Cierniak, Palmiry, prof, dr Stanisław Głąbiński, 1944, obóz koncentracyjny, doc. dr Stanisław Klimek, 1939, w wal«e pod Umiastowero, prof, dr Leon Kozłowski, prof, dr Franciszek N o w i c k i , rozstrzelany, dr Henryk Perls, 1943, obóz koncentra­ cyjny, prof, dr Stanisław Poniatowski, 1945, obóz koncentracyjny, dr Stanisław Badeni, Kraków 1943, prof, dr A d a m Fischer Lwów 1943, ks. dr Franciszek Konieczny. Lwów 1943, dr Andrzej Lubomirski, 1945, d r Jan Poratyński, Lwów 1941, Marian Wawrzeniecki. Pamięć ich uczcili zebrani przez powstanie. Po przemówieniu prof. Czekanowskiego przeczytał prof. Józef Gajek sprawozdanie z X I X i X X walnego zebrania, po­ czerń przedstawił projekt planu pracy Towarzystwa Ludoznaw­ czego na najbliższy okres. Prace Towarzystwa pójść muszą nadal w kierunku wytkniętym przez poprzednie lata, będą one polegać na dalszym wydawnictwie „Ludu", którego ostatni t j . X X X V I tom został całkowicie w roku 1939 zniszczony. Nawiązując do słów prof. Czekanowskiego o przełomie, jaki się dokonał w redakcji �415 „Ludu" po pierwszej wojnie światowej w związku z nadaniem czasopismu ściśle etnograficznego charakteru, stwierdził, że da]szym rozwinięciem tej myśli będzie publikowanie „Prac i mate­ riałów etnograficznych", oraz przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego. Uzasadniając wybór Lublina na nową siedzibę Towarzys­ twa Ludoznawczego podkreślił, że skupienie specjalnej uwagi na Lubelszczyźnie, uważanej za ostro wyodrębniający się teren r u ­ bieży wschodniej zjawisk kulturowych, może korzystnie się o d ­ bić na badaniach i wynikach prac słowianoznawczych. W zakończeniu przedstawił dotychczasowy przebieg prac Komitetu Reaktywującego, które poprzedziły zwołanie X X I wal­ nego zebrania. Sprawozdanie swoje zamknął wnioskiem o udzie­ lenie Komitetowi absolutorium. Wniosek ten został jednogłośnie przyjęty, poczym odczytano listę nowego zarządu, redakcji „Lu­ d u " i Komisji Rewizyjnej. Po dokonaniu wyboru skład nowego Zarządu przedstawia się następująco: Z A R Z Ą D P r e z e s - p r o f . dr Kazimierz Moszyński, Kraków, V.-prezesi: prof, dr Jan Czekanowski, L u b l i n , prof, dr Leon Halban, L u b ­ lin, Sekretarz - prof, dr Józef Gajek, Lublin, Zast. sekr. — dr Roman Reinfuss, Kraków. CZŁONKOWSE ZARZĄDU Prof, dr J. St. Bystroń, Warszawa, prof, dr K. Dobrowol­ ski, Kraków, prof, dr E. Frankowski, Poznań, nacz. J. N . Kło­ sowski, Lublin, dr J. Zolna-Manugiewicz, Warszawa, prof, dr j . Mydlarski, Lublin, doc dr J. Obrębski, Łódź, doc. dr B. Stel­ machowska, Toruń, dyr. J. Świeży, Lublin, prof, dr L . Węgrzy­ nowicz, Kraków, mgr K . Zawistowicz, Lódź, d y r . dr J. Zboro­ wski, Zakopane. KOMITET REDAKCYJNY D r Е- Bulanda, dr W . Dynowski, prof, dr J. Gajek, mgr. M . Gładysz, mgr. J. Klimaszewska, mgr. A . Kutrzebianka, dr R. Reinfuss, prof, dr T . Seweryn, dyr. T. Szeligowski, dr M . Znamierowska-Prufferowa. �416 KOMISJA REWIZYJNA Dr M . Letki, Lublin, mgr W . Ziółkowski, Lublin. prof, d r A . M a l i c k i , Lublin, d y r . Następnie prof. L e o n Halban postawił wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictw w sprawie ustalenia wysokości i płat­ ności składek, w sprawach dotyczących majątku Towarzystwa, podejmowania przedsięwzięć w y d a w n i c z y c h i naukowych, ewen­ tualnego angażowania płatnych pracowników, dokooptowania członków do Zarządu, gdyby tego zaszła potrzeba, oraz ustale­ nia przewodniczących Zarządów prowincjonalnych. W n i o s k i te należycie umotywowane przez prof, Halbana przyjęto jedno­ myślnie. Prof. Halban w dalszym ciągu omówi! szereg poprawek w Statucie T . L . , które muszą być dokonane, Statut bowiem zatwierdzony jeszcze w roku 1894 reskryptem b. Namiestnictwa Galicyjskiego obowiązywał do r. 1939. Wobec zasadniczych zmian warunków, jakie zaszły o d tego czasu zmiany w Statucie są k o ­ niecznością a realizacja ich będzie zarazem spełnieniem postu­ latów wysuniętych na X I X walnym zebraniu w roku 1934. Szczegółową propozycję zmian i przeróbek zatwierdzono jedno­ myślnie. W wolnych wnioskach zabrał głos prof. Juliusz Kleiner proponując, aby walne zebranie złożyło podziękowanie t y m wszy­ stkim, którzy dołożyli starań nad wznowieniem działalności sta¬ rego i zasłużonego Towarzystwa. Wniosek został przyjęty przez aklamację. W dyskusji nad działalnością T. L . w najbliższym czasie ustalono, że zostaną podjęte prace wydawnicze a mianowicje: 1) zostanie wznowiona publikacja periodyku T . L . „Lud", który będzie obejmował rozprawy z zakresu przede wszystkim etnografii i etnologii oraz nauk pokrewnych antropologii, prehistorii i językoznawstwa. 2) Zostaną wydane „Prace i materiały etnografic7ne" obej­ mujące materiał etnograficzny z terenu całej Polski. 3) Projektuje się założenie Centralnego A r c h i w u m Materia­ łów Etnograficznych w Lublinie, które w oparciu o an- �417 kietę - stworzy podstawy dla Atlasu Etnograficznego Polski. 4) Przygotowanie i wydanie „Etnograficznego Atlasu Polski". Ostatni punkt należy uważać za najbardziej istotną pracę w powojennych zamierzeniach T . L . W dyskusji nad programem zabrali głos: prof. Czekanów, ski, Kleiner, Halban, Mydlarski, Stelmachowska. Ze szczegól­ nym uznaniem przyjęto wniosek dyr. T . Szelmowskiego o ko­ nieczności wszczęcia badań nad melodyką ludową, która repre­ zentuje stary, rodzimy element w duchowej kulturze ludowej. Na tym zamknięto X X I walne zebranie T. L . Odpis z protokółu. Statut Towarzystwa I. Ludoznawczego Nazwa ( sledilba. § *• „Towarzystwo Ludoznawcze- z siedzibą w Lublinie. I I . cel i trodhl. § 2. Celem Towarzystwa, obejmującego swoim działaniem cały obszar Rzeczypospolitej Polskiej, jest naukowe badanie ludu polskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości. § 3. > Środki do osiągnięcia tego celu są: 1 . zgromadzenia, odczyty, wykłady . pogadanki; 2. zbieranie wszelkich wiadomości, dotyczących ludu; 3. rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i innych wydawnictwach, tudzież za pośrednictwem wła­ snego organu i własnych wydawnictw; 4. wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud, oraz wszelkich innych na tym polu przedsięwzięć; 5. zakładanie księgozbiorów i muzeów; 6. ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy potrzebnych wiadomości; Led, T. XXXVI 27* �418 7. zawiązywanie w powiatach oddziałów Towarzystwa; 8. tworzenie sekcyj naukowych w swym łonie. HI. Cliortkowle. § 4. Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 5. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, niepo­ szlakowanego charakteru-bez różnicy płci, oraz osoby prawne. Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 6. Każdy, zajmujący się ludoznawstwem, może być członkiem czynnym, jeżeli Zarząd przyjmie jego zgłoszenie. § 7Członkiem założycielem zostaje ten, kto na cele Towarzy­ stwa złoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgromadzenie, § 8. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu z pośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 9. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa, a) Prawa członków. % 10. I: II! Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa; 2. brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu; 3. wyboru i wybieralności; 4. wprowadzania gości do lokalu; 5. podawania wniosków na piśmie Zarządowi; 6. otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych; Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienio¬ nych pod 1 i 5. �419 Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. b) Obowiązki § członków. 11. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa, tudzież do przestrzegania postanowień tego statutu. § 12. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zobowiązani der wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie § członków. 13. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 14. Członkowie którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani za występujących z Towarzystwa; winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 15. Wykroczenie plamiące dobre imię członka, lub działanie tegoż na szkodę Towarzystwa, wystarcza do wykluczenia go z Towarzystwa. § 16. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd; wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia prawa człon­ ka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �420 IV, Hafotck. § 17. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. z wkładek członków założycieli; 2. z wpisowego; 3. z rocznych wkładek członków czynnych, 4. z rozsprzedaży wydawnictw; 5. z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towa­ rzystwa; 6. z darów i zapisów; 7. z dochodów nadzwyczajnych. § 18. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko n * statutern przewidziane cele i administracje Towarzystwa. v . Władca, Sprawami i Zarząd. § 19. Towarzystwa zawiaduje a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie. § 20. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajnej zwo­ łuje je Zarząd. Zwyczajne odbywa się raz w roku, mianowicie w s t y c z n i u nadzwyczajne zaś, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 członków Towarzystwa, lub Zarząd uzna tego potrzebę. § 2i. j Zarząd zawiadamia członków pisemnie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu dziennikach, przynajmniej na 8 dni naprzód. § 22. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes, lub jego zastępca. § 23. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. wybór prezesa, dwóch zastępców prezesa i członków Zarządu, oraz komisji kontrolującej, złożonej z 3 człon- , * ' I i i 1 g I I �421 2. 3. 4. 5. 6. 7. ków, a mającej po zbadaniu ksiąg kasowych Towarzy­ stwa przedkładać odpowiednie wnioski na dorocznym Walnym Zgromadzeniu; mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu; załatwienie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny; załatwienie wniosków Zarządu, komisji kontrolującej i członków, o ile te ostatnie przynajmniej 7 dni przed­ tem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość; zmiana statutu; załatwienie zażaleń członków na Zarząd; rozwiązanie Towarzystwa. § 24. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po. trzebna obecność przynajmniej 10% członków Towarzystwa, do uchwały jednak rozwiązania Towarzystwa 2/3 wszystkich członków. Jeżeli na pierwszym Walnym Zgromadzeniu nie zbierze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwoła najdalej w ciągu 15 dni ponownie Walne Zgromadzenie, którego uchwały będą prawo­ mocne bez względu na ilość obecnych członków. % 25. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwał co do zmian statutu, do któ¬ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych członków. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd. § 26. Zarząd składa się z prezesa, z 1 zastępców prezesa i najwy­ żej 12-tu członków Zarządu, którzy wybierają ze swego grona pierwszego i drugiego sekretarza, skarbnika, redaktora „Ludu" i w miarę potrzeby innych. § 27. Walne Zgromadzenie wybiera z pomiędzy członków czyn­ nych prezesa i 2 zastępców, prezesa na rok jeden, zaś członków Zarządu na lat trzy. �422 Co roku ustępuje 1/3 członkonków Zarządu. W pierwszym r o k u po obecnym wznowieniu działalności Towarzystwa, człon­ ków ustępujących oznacza się przez losowanie. Podobnie los rozstrzyga w r o k u drugim, co do pozostałych członków. W d a l ­ szych latach ustępują co roku ci członkowie Zarządu, którzy już trzy lata w Zarządzie zasiadali. Oprócz w y b o r u ustępujących z turnusu członków Zarządu, Walne Zgromadzenie wybiera no­ wych w miejsce tych, których mandaty z jakiegokolwiek powodu wygasły poza turnusem. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym a drugim Walnym Zgromadzeniem opróżnione, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooptacja musi być przedstawiona najbliższemu Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. Oprócz wyboru ustępujących z turnusu 4 członków Zarzą­ d u , Walne Zgromadzenie przedsiębierze co roku wybór uzupeł­ niający tych członków, którzy w inny sposób z Zarządu występują. § 28. Posiedzenia miesiącu. Zarządu odbywają się przynajmniej raz w § 29, Do zakresu działania Zarządu należy: 1 . wykonywanie uchwał Walnego Zgromadzenia; 2. załatwianie bieżących spraw Towarzystwa; 3. przyjmowanie i wykluczanie członków; oraz wnioski w sprawie mianowania członków honorowych; 4. przyjmowanie darów i Zapisów, Towarzystwu poczy­ nionych; 5. postanowienia w sprawie umieszczania kapitałów; 6. zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa; 7. układanie regulaminów i instrukcji; 8. przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia; 9. mianowanie członków korespondentów; 10. mianowanie przewodniczących sekcji naukowych; 11. mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem; �423 12. obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże; 13. zawiązywanie oddziałów Towarzystwa; 14. wszelkie zarządzenia potrzebne do osiągnięcia celów Towarzystwa; 15. przyjmuje i zwalnia płatnych pracowników Towarzystwa, określa ich obowiązki i pobory. § 30. Do ważności uchwał Zarządu potrzebna jest obecność 3-ch członków i prezesa, lub jego zastępcy. § 31. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością gło­ sów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. Prawa i obowiązki Prezesa. § 32. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz_ Dokumenty, zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa, podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz; inne pis­ ma, z Towarzystwa wychodzące, prezes i sekretarz. § 33. Prezes czuwa nad wykonaniem statutu i regulaminu, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 34. W razie przeszkody lub nieobecności prezesa, zastępuje go we wszystkich czynnościach zastępca prezesa. VI. Spory. § 35. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towa­ rzystwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwoła­ nia Zarząd, spory zaś między członkami a Zarządem Walne Zgromadzenie. O d orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia, nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem, a osobami, do Towarzystwa nie należącymi wynikłe, należą do sądów cywilnych. �424 VII. Postano wlania końcowe. § 36. W razie rozwiązania Towarzystwa, majątek/jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na własność Komisji Antropologicznej, ustanowionej przy P. A . U . w Krakowie. N a mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 15 stycz­ nia 1946 r. L . S. P. H/2321/45, wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach z dnia 27.X 1932 r. (Dz. U . R. P., № 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związ­ ków Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego К 21 Stowarzyszenie p n . „Towarzystwo Ludoznawcze w L u b l i n i e " . Lublin dnia 15 stycz­ nia 1946. Pieczęć okrągła: godło państwowe, Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę: Naczelnik Wydziału Społeczno-Polity cznego St. Wojtowicz. Odpis niniejszy Statutu i treść decyzji Wojewody L u b e l ­ skiego są zgodne z oryginałem, który znajduje się w aktach Towarzystwa. | I ] i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd3879e575c3005f8924cdc592dbba4.pdf 1b99b3ad98929970544c92dd56a4734f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1852 Title A name given to the resource Summary / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.425-470 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 425 SUMMARY A la memoire du Prof. Dr. Adam Fischer I Redacteur en chef du „Lud" (Peuple) secretaire de „La Societe etnographique", professeur d'ethnographie et d'ethnologie a l'uniwersite de Jean Casimir a Lwów, membre de Г Admini­ stration centrale de la „Commission internat!ocalę des Arts Populaires" et de beaucoup d'autres soeietes scientifiques et d'utilite publique en Pologne. Le 22 deeembre 1943, mouirut prematurement a Lwów, le prof. Adam Fischer, ne en 133S a Przemyśl, La cause de за mort etait l'epuisement general occasionne par les : е т р э si durs depuis 1'eclat de la guerre en 1939, ainsi que le manque de nouiriture et т е т е la famine, supplee aux souffrances moraoix pendant les aamees d' occupation aliemande. Malgrć les temps durs et les conditions penibles, le prof. Adam Fischer eu le talent de sauver du Г orage de la guerre — la plus grandę partie de la bibliotheque et les archives e n t i ­ res de la „Societe ethnographique". Gagnant son pain pendant ce temps, comme teneur de livres, dans un magasin de bois, i l avait acheve une serie des travaux scie-ntifique.s et d'esquisses biographiques, commences avantla guerre. A ce cycle appartient la monograph i e de Zorian Dołęga Chodakowski, "le premier ethnographe polonais (imprimee dans le t. X X X V I du „Peuple"). ', I I La productivrte scientifique d' Adam Fischer oontenait tous les domaines d'ethnographie et d'ethnologie. Elle comprenait aussi les problemes d'histoire au point de vue de la civilisation. L"ef£et de son travail assidu comtierat plus de 160 positions bibliographique et plus de 700 articles, critiques et rapports. Parmi les grands travaux d'Adam Fischer, meri'tent иле consideration sp6ciale, les monographies. i & �426 „Les usages funeraires du peuple polonais" — etude comparce, bwów. 1921. „Les Ruthens" ebauche ethnographique des Ruthens. Lwów. 1928. . „L'ethnograpbie Slave" 1. partie - Pclabianie, Lwów. 19.41. 2. partie - les Lusaiiens. Lwów. — Warszawa. 1932. „Uethnopraphie de ia busse ance..ne\ Gdynia. 1937. En anglais: „A reconstruction of ar.ehnt Pm>s.en Ethnography" (Baltic and' Scandinavian Countri.es. I I I . 441 — 449). „The Cassubia-n C i v ; L , a i i '. Pari if. Ca.subian and Polish Etnography, a comparative Study, London, 1935, avec la preface de Bronisław Malinowski, prof, d'astrophologie a l'umversite de Londres. Avec le prof. Adam Fischer la science polonaise a perdu non seulement un ethnographe eminent t un organisateur des travaux oollectifs de premiere oroLre, mais avant tout un Homme, dont le trait dominant c'etait HUMANITAS. № e Joseph Gajek In memory of an eminent Polish ethnologist Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the losses which Polish culture suffered through German extermination the destruction of what is called i n l e l l i gents-La comes in the first place. One of the many victims of this hecatomb was the eminent Polish ethnologist Prof. St. Paniatowski wtho died i n a concentration camp in 1945. ' ">. ' '! 3 He was arrested in his flat m Warsaw, in November 1942, detained for several months- in the Pawiak prison, transferred to the hard work camp at Majdanek, finally, in the spring of 1944, he was sent off to a camp i n Sudetenland. Here, after a half year's stay, he died in his 61st year at the end of January 1945, a' few weeks only before the allied forces relieved the camp. j 1 J 1 J | �427 He was born on October 6th, 1884. After finishing his srecm.dary school in Warsaw he studied from 1902—1905 mathematics, physi.cs and technics at the Warsaw School of Politechnics. As the school strike and the boycott :zi Russian schools didn't allow him to continue these studies he completed his knowledge of languages, ancient :and modem. "political disturbances preventing further studies in his own country, he joined in 1906 the philosophical faculty at the Zu­ rich University, Here he undertook the study of anthropology, his work being guided mainly by Martin, the anthropologist, the ethnologist Stoli and the piehistorian Heierli. I n summer of 1911 he received a degree of a Philosophy. Doctor w i t h honours at the Zurich University. Being back in Poland he begins in 1912/13 his scientific career as an assistant in the anthropological laboratory of the Warsaw Society of Sciences. Early in 1914 he established an efthnalogica't laboratory dependant on the ethnographical colle­ ctions of the Warsaw Industrial and Agricultural Museum. In May of 1914 the U. S. National Museum of Washington D, C. asked him to join the scientific expedition charged' w i t h anthro­ pological and ethnographical studies in the Amur land, Eastern Siberia. The tribes on the lower Amur and on the Humgari were the particular Object of his studies. The war stopped his work awl became back to Warsaw in the autumn of 1914. When the Russians left Warsaw in 1915 the Central Social Commitee and the Warsaw Society of Sciences charged him to take care of the library which was to be the University's. The University having beaa established he became this library's di­ rector. As this job did not leave him time enough for his scienti­ fic work, he resigned of his position in autumn of 1919 and undertook i n the Anthropological Institute of the Warsaw Scien­ tific Society to manage the technological division, also after it had grown into an independent institute. In July 1920 he joined the ammy and took part i-rv the cam­ paign as private i n the 3d cavalry wire company. After this brief war interruption he returned to his chair of ethno- �428 graphy which he had taken i n 1916 at the Universite libre of Warsaw. He remained its professor until in 1934 he was appoin­ ted professor extraordinary at the Warsaw (state) University. ' I n 1914 he became a collaborating member t the (Polish) Academy of Sciences i n 1915 actual member to the Warsaw Society, i n 1915 active member to the Polish Oriental istic So­ ciety. 0 r Since 1921 he publishes with prof. Stolyhwc- the Archives of the Anthropological Sciences and is there chief editor in the ethnological section. Besides popular articles, critics and translations which appeared in different periodicals he published 27 works, six of them in German, one i n English, two in French. He has left plenty of materials for further works and very rich card indexes. Two works are almost ready for pi ail: the first about methods proper in ethnology lor the study of creation investigated to its origins; the second about experiments taken, during seances w i t h Ossowiecki and concerning prehistoric*! cultures. His fellow professors acknowledged hiim to be the best specia­ list i n the field of general ethnology. A historian of culture has left us who among his colleagues and students w i l l always be remembered as a man of high i n ­ terior culture, as a true Christian humanist. This is the greatest loss for our times wchich for culture's sake need creative minds so badly. Fr. Edward Bulanda S. J . The fifty years of the Ethnographical Society by Prof. Dr. Jan Czekanowski On Nov. 22, 1945, at the 50th anniversary of its existence, the Ethnographical Society, after the war catastrophe, started anew its activity. The Lublin Catholic University was for this i ' • �429 time chosen as the Society's seat. The 21st general meeting was held there and decided to take up again the Sociey's scien­ tific researches and publications. The programme accepted by the new board includes: the resuming of the publication „Lud" (The People) counting 25 volumes printed before the war; of the „Prace Etnograficzne" {Ethnographical Treatises) with 5 vol. printed up to now; moreover the publication of „Prace Etnolcgiczne" (Ethnological Treatises) and the preparation of a new Polish ethnographical atlas. On. starting a new period of the Ethnographical Society's activity let's go back and see what it achieved t i l l now. As far back as 1891 Seweryn Udziela (1) had the idea of founding an Ethnographical Society, but it came to life only on Febr, 9, 1895. I n the same year appears the 1st vol. of the „Lud". A t almost the same time all over Europe different ethnographical periodicals are founded like the „Zeitschrift des Vereins fur Volkerkunde" (1891). „Dania tidsknift for folkemal og folkeminder" (1890), „Сошку Folklore" (1890), „Bulletin de Folk-lore" (1891) and others. Despite the lack of independence Polish science didn't allow itself to be left behind i n that field. Although a teacher, first of all, has had the idea of founding an Ethnographical Society, he was sup¬ ported with much favour and activity by Polish scientific cir­ cles. Antoni Kalina (2), Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Hen­ ryk Biegeleisen (3) were the pioneers who at once raised to a high level the new founded Society. The Ethnographical Society found a special support in the Lwów University and this collaboration gave good results mainly as for publications; i t allowed the Society to survive many a crisis and difficulty. The Society's first president and editor of the „Lud", A n ­ toni Kalina, a philologist of great merit, applied to the perio( i ) Tadeusz Seweryn „ S e w e r y n U d z i e l a " 24. ХГГ. t 3 5 7 - 16. I X . 1537, „ L u d " X X V , p. J — 17. (2) J. Leciejewski, „ Ś p . A n t o n i K a l i n a " , „ L u d " , v o l . X I I . (3) Józef Gajek, „ H . Bicgelciserrs ethnographical a c t i v i t y " , i n the collective p u b l i ­ cation „ H . Biegeleisen", L w ó w 1 9 3 Й. �430 dical a method and a strictness proper to philology. He set up the Society w i t h iron energy and cared for its organization so well that during his presidency the Society reckoned 825 members. By hie enthusiasm he afforded to stimulate the zeal of his friends, to arise the interest of the public, to secure the collaboration of scientists of different specialities. He sent about questionnaires in Polish and Ruthenian and lifted the periodical „Lud" to a level corresponding to his eminent men­ tality. With A. Raima's illness began the first difficulties of the Society. The next president, Józef Kallenbach, professor of literature at the Lwów University, had not ail the qualities of his great predecessor. As editor of the „Lud" he filled it with too much literary stuff, so his five years long presidency wasn't very fortunate for the Societv. , ] •! j -i The same can be said of Adam Kryński, the third pre¬ sident, professor of Slav languages who wasn't able, either. I to suggest new ideas to the Society, still young at that time. ! This gap, however, was filled by somebody else, since it was '! just the moment when the then very young Adam Fischer \ began his activity for the Society's sake' Although during the 1 33 years of his membership he always was the Society's sccre1 tary never its. president, the Society owes him in the first 1 place its greatest later achievements" Since Adarr. Fischer was i elected the Society's secretary the president's functions becaJ me a mere honour as in fact the leadership was in the hands of .1 the new secretary. He brought order into the Society's Щ finances, he succeeded in publishing the „Lud" regularly; Jj this helped to exchange it w i t h advantage. Being for Jj long the periodical's editor he raised it to a high scien- щ tj.fic level and gathered a library. I t so happened that the ele- - И с lion of э. new president became for the Society a matter of Ш less importance. Nothing special can be said, either, about the -JB new president, Wilhelm Bruchnalski, besides the fact that he let Jfl the periodical be filled w i t h literary �431 ever, the years of the first world war, but the energetic se­ cretary, despite various difficulties, succeeded in publishing the X X t h vol. of the „Lud" i n the besieged and bombed city of Lwów. After this began the 19 years long presidency of Jan CzekanowsH, professor of anthropology. He supported Adam Fischer's activity, guided him in his endeavour to ob­ tain the right of lecturing and by so doing he helped the man of so much merit in the field of ethnography t j become professor of ethnography and ethnology at the University of Lwów. In this peiiod Adam Fischer -set up vast scientific inter­ national relations, supplied the library with a gieat many of books, gave the „Lud" a distinctly shaped physiognomy the essays and treatises holding on strictly to ethnographical and ethnological subjects; inasmuch method is concerned the h i ­ storical and migrational was applied, The Society's prosperous development was hampered by world war I I . I n the storm it brought abcut many of its emi­ nent members were missed or lost their lives, among them the so very distinguished professor Adam Fischer who was, how­ ever, able to save the Society's whTe archives and the bigger part of its library. As soon as the conditions became favourable foi starting anew the Society's activity, its former president, prof. Jan Czekancwski, got in touch with the living members of the •Society and summoned them for the 21st general meeting on Nov, 22, 1945, this time to the Lublin Catholic University. The change of the Society's seat was v:ted. The members of the new board are: president, Kazimierz Moszyński, professor of ethnography and ethnology at the Jagiellon University (Kraków), the m e t eminent of the living P.tlkh ethnologists vicepresidents.. Prof. Jan Czekanowski and Prof. Leon Halban; secretary, Prof. Józef Gajek. After-a six years break the pre-war activity was renew­ ed and the Ethnographical Societv entered a new 50 vears period. �432 . 2orian Dołęga Chodakowski. Dec. 24. 1774 — Nov, 17. 1825 by Prof. Dr. Adam Fischer The second part of the X V I I I t h century brings about the downfall of ideals proper to early modern times. Ста this back­ ground there appears with much distinctness and beauty the f i ­ gure of Adam Czarnocki, known by the pseudonym of Zorian Dołęga Chodakowski ,the forerunner of studies i n the prehistory of Slav peoples. His youth, „proud and gloomy", marked by the spell of Napleon's matme, was full of adventures. He spent i t on roamings through the immense spaces of tsarist Russia and through his own country and brought thus to maturity his interest for ethno­ logy. Herder, mf-y be, has had his part here and also Rousseau who imagined pi;, history to have been a period of the most per. feet liberty and equality. These were, besides, the times of ro­ manticism reaching for new spheres of feelings, the sphere, mainly, cf what the people's experiences are. Such factors for­ med the tastes of the prisoner, the soldier, the exile. The need for reaching , synthesis and for setting limits to problems by way of comparisons placed on a largo scale commanded a vast study considering the whole of the Slav area and dealing with pro­ blems as far as is concerned their extent in time and space. Thus had ',0 be discovered whatever had been preserved from the ancient Slav wot Id as well as the currents bv which its life was moved. These interests owe their rise to chains of slaverv and to the necessity these chains commanded to take refuge in merry and surmy times. a Even his first written work, without being based on large scale studies and researches, stresses the idea of Slav unity in prehistorical times. The conviction of this unity tunas into evi­ dence after the author had covered five (Russian) governement districts from the Livish and Filrmish coasts as far as Twer and �433 Moscow. It's here the fstowing adea gets hold of him: „one has to go and to enter humbly the peasant's thatched house i n vari­ ous distant countrysides, .cne has to share his feasts, his ga­ mes, his various adventures. There, in the smoke overclouding the heads, ancient rites may still take shape, old airs may be sung and among native dances names of ancient gods may be overheard." He sets himself about the research of these for­ gotten gods with obstinacy and passion, he takes delight m po­ pular songs; his collection, reckoning exactly 1017 items, is i n those" times one of the largest and one, we must remember, the Russian science took advantage cf as well as, though indirectly, writers of the size of Pousbkin and Gogol. The dynamics of his undertakings may be shown most di­ stinctly by the plan he set at work on March 18, 1820 to gather materials by visiting Slav countries. The journey was planned to begin from the Neva, upwards to the Old Ladoga Lake and should continue through Great Novgorod, the Wołga, the Divna, the Dnieper, the Moskva, the Protva sources and then southwards to the farthest Taurique castle. I t should guide him further through the Azov coastal country to the D o n estuary, back northwards to the WhAe Lake and the N u n n t m Dvina, then through the Wolga aid Kostroma to Tambow and eastwards as far as the Silver Bulgarians and the Oural Mountains. The next stage iwias to cover the area between the Lithuanian bonder region and Rajgród in the Kingdom of Poland, Stare Dorchy in the Bobruisk district, the estuaries of the Dniepr, the Dniestr, t h Pruth and of the Danube, the latter inhabited by the Black Bulgarians. I n the area thus traced he was i.o gather as well ethnographical materials as typonomastical and archeologioal. e •He was able to visit only five government districts. Like his fellows, pioneers of a new scientific path, he gathered his materials with very much intuition and has founded, in fact, the science of Slav antiquities. Those most distinguished In this field, Lubor Niederle for instance, work i n the limits of his conceptions. We must emphasize here the fact that Chodakowski'e �434 method in working .out typancmiasttcal materials, being quite mo­ dern, is applied with much, -zeal t i l l our days and is apt, even now, to bear many a bold hypothesis; those may be subject, alas, to mamy doubts and easy mistakes. Still mare interesting is his originality in putting forward the supposition that culture, spi­ ritual and social, preserves most durably traditions of bygone' and .ancient times. It's jusst on that way that modem ethnology tries to solve its most fundamental problems. His publications weren't many, i n all about seven, essays and treatises. Papers left as manuscripts are, in return, too volu­ minous to have been possibly worked out by a single man. Just out of this arose his tragedy, the tragedy of a pioneer building new roads for future scientific generations and falling on that very road exhausted by a superhuman strain. I The moral judgment about Chodakowski must also be fa­ vourable. As Poland in -those days lacked an institution able to support his huge plans, he was dependent, as for his financial means, on the scientific centre of St. Petersburg; he wrote, ho­ wever, to his country т е л : „as I'm always longing for you, I ne­ ver ought b have left you, but my honour requires that .sacrifice that, I'd say, is boundless. To have parted with you gave me, for many a time, much sorrow and I felt the full pleasure of what it means to be in the bosom of one's -own people". [ I i j t jj • ; jj l| j|i [!! Carved all of a piece he didn't know compromises nor d i d he indulge in any deviations from the end proposed. To this he terabd ^ i t h zeal, dreading no sacrifices of his own self от of his people. There were mistakes in his works, there was a onesided sysfematizatioo. Nevertheless, even his first treatise, called a poem for the young genera-ion, exercised a gieat influence on his con temporaries. Although the Vi Ina University reproached him the lack of a solid scientific preparation, his works had a more lasting value than many others whose authors possessed that preparation. Science, indeed, like the artistic genius, has an urgent need of new ideas, of a substance always new and living. Those alone may produce a rich seed and a manifold harvest. �435 Methods for the study in origins of cultural creations in ethnology by Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the papers which the late Prof. Stanisław Poniatow­ ski proposed to complete and to publish, we find a detailed sche­ me for a large scale work entitled „Mahavrata". This s the name of a great Hindu feast and the explanation of its ori­ gins is the author's starting point for the study cf many "other cultural creations. He begins, therefore, his Mahavrata by a methodological chapter pointing to the importance due to the question of origins of different cultural creations for ether ethnological problems; he shows then how this particular question is to be solved. : Chapter I I : Chapter I I I : Chapter I V ; Chapter V : Chapter V I : Chapter V I I : Chapter V I I I : Chapter I X : Main types of building and the pala building. Mam types of burying and the burying on pales. Technics of capital punishment as deri­ ved from burial ceremonies. Buildings derived from burial ceremo­ nies and from clubs: 1. the altar, 2. the chapel, 3. the worship gate, 4. the tem­ ple, 5. the tavern. Worship places connected w i t h burials: 1. tomb and cemetery, 2. little squares, 3. crossroads and boundaries, 4. sacred woods and trees, 5. hills, 6. the bridge, the road beyond. Mahavrata. Vratya (burial masters and their diffe­ rencial). Petty things derived from burials, burial masters and dead people: 1. bille bille, the drum, the bell, 2. the worship boat, �436 3. the worship car (hearse), 4. the puppet, 5. tomb monuments, 6. the dpvecot, 7. painted eggs, 8. stilts. Chapter X : Gods derived from burials, burial mas­ ters and dead people. Chapter X I : Points i n annual burials. Chapter X I I : Points in the worship and magic of the sun and moon as derived from ' burials. Names derived from burials, burial masters and dead people: 1. materials, 2. links, 3. linguistic layers and cultural layers. Chapter X I I I : Chapter XIV: rites as derived from Conclusions: 1. Critique in fundamental cultures, 2. Prospects of a new concep­ tion of cultural development. PART I: METHODS F O B THE STUDY IN ORIGINS OF CUL­ TURAL CREATIONS IN ETHNOLOGY. Introduction. The question as to how different cultural creations arose and developed was, till the beginnings of our century, the main point of interest. Lacking proper and uni­ versally applied methods modern ethnologists, however, took a different attitude on their behalf. Extreme stands were ta­ ken by functionalists and, on the other side, by followers of historism. Functionalists take interest in different cultural creations only as in components of major cultural complexes; they don't see any necessity to study the origins and the development of a single cultural creation by investigating the various forms it had in different cultures. Representatives of the historical school looked on this problem in a different way. They understood the necessity to work out methods proper for solving the question of origins and development of single cultural creations. They started' with �m 437 the test of form due to Ratael. First off all, however, they were busy to work out, by means of methodology, the problem of d e v e l o p m e n t leaving in the background that of origins. The latter is treated in quite an incidental and unsatisfactory way by three handbooks of ethnological methodology, those of Graebner's, van Bulck's and W. Schmidt's. There's no mat­ ter for surprise, as ethnology in this period just laid its me­ thodological foundations. Author wants first to help a rational amplification of ethnological methods,so as to make them serve all principal parts of ethnology and not only a few of them, those especially which are an object of interest for one school or another. Then he tends to emphasize the importance due to the problem uf origins of different cultural creations. That's why he deals at first w i t h the division of ethnology's sphere and w i t h the mutual relations existing between its chief parts. By so doing he makes easier the discernment of gaps which the ethno­ logical method showed t i l l now. D i v i s i o n o f e t h n o l o g i c a l facts. The partition, generally accepted by the end of the X I X century, in ethnology w i t h material, spiritual and social cul­ ture on the one hand and in ethnography on the other proved to be too narrow for historians and functionalists as well. A l l the facts studied by humanistic sciences in their lar­ gest conception which comprehends also social sciences, can be divided into: statical facts: objects, their relations to their milieus; dynamical facts: changes i n objects, changes i n the relations of objects to their milieus. ' This distinction between objects and processes is not al¬ ways correct i n humanistic sciences; many sociologists, for instance, and ethnological functionalists as well deal w i t h relations between objects, e. g. social groups, as i f they were bare dynamical facts; this method, however, is not the best �438 to explain those relations exactly. Not before we have con. ceived statically a complex of objects and relations, 'can we understand the dynamical processes arising between them. • Objects. Objects of humanistic sciences are either human societies as composed by groups and individuals or cultures particular to such societies and composed by cultural creations linked together into most various complexes. Hence the d i ­ vision into: cultural objects: creations, complexes of creations, cultures, i . e. creations linked together into larger units like cultures of tribes, peoples, territories; social objects: individuals, groups, societies, i . e. social groups linked together into larger units like tribes, peoples, nations. The link between objects cultural and social is as tight as between statics and dynamics. Cultural objects owe their being to social objects only and can be understood only on their ground; social objects, inversely, can't exist without cultural cnes. Structure, function, ideology. Objects of physical scien­ ces have only structures, those of biological sciences also factions connected w i t h the structure; objects of humanistic sciences, and. only theirs, have, moreover, ideologies, that is explanations and valuations of structures and functions. Thus the objects of humanistic sciences have the following pro­ prieties: a structure composed by elements forming a system; a function having a definite efficiency and finality; an ideology involving an explanation and valuation. Functionalists aibout function and ideology. The great merit of functionalists consists i n the stress they laid on the �i 1 439 importance due to functions and i n the thorough study of the latter on the spot. Their ideas, however, aren't clear; they extend the meaning of the term J unction" understanding by i t not only an act accomplished by the object but also its relation to the milieu and sometimes even its ideology. Graebner and W. Schmidt about function and idewlogy. The methodologists in the historical school didn't feel any need to define function strictly, nor did they write anything .about ideology understood as a category equivalent to struc­ ture and function. Only the „direktc Interpretation" corres­ ponds in part to what author calls the object's ideology and What he says to be the explanation and valuation of structure and function not on the inquirer's part, however, but on that of people who bear the object or of the same object's social milieu. The fact of not considering or not separating sufficiently structures, functions and ideologies is accountable for the neglecting of important differences between the main cate­ gories of objects. Cultural creations. Despite the many works concerning the most varied cultural creations ethnologists didn't fix t i l l now a general naming for them. Among many possible divi­ sions one of the most, widely spread is that which taking into account the main components of structures discerns: material, spiritual, organic and lingual creations. Inasmuch methodo­ logy is concerned, this division may be useful for researches which—owing to an insufficient knowledge of functions and ide­ ologies particular to ancient creations — have i о use mainly structures. The classification of cultural creations after func­ tions and ideologies wasn't applied till now in ethnology, nor do I think such classifications to have major importance for the study of crea-tiois. For we must bear i n mind that a crea­ tion's ideology and in part also its function is to be found outside the creation itself. Classification is served the best by structures as being less changeable and besides more open to strict research. �44TJ ~ Modifications, types, kinds. Like creations themselves different forms of one and the same creation are still lacking a terminology accepted universally. To prevent confusions author calls modifications: all the forms taken not only by a creation whatsoever but, generally speaking, by every ethno­ logical object, inasmuch these forms differ from each other by structure: structural modifications, by function: functional modifications, by ideology: ideological modifications; types: main groups of modifications undergone object and possibly distinguished by structure: structural types, by function: functional types, by ideology: ideological types; by an kinds; groupings of modifications w i t h i n the types and distinguished possibly by structure: structural kinds, by function: functional kinds, •by ideology: ideological kinds. Cultural units. Every single cultural creation appears in practice always jointly with certain other creations which make possible or at least more easy either its structure or its ideology. Creations playing such an important role w i t h refe­ rence to the creation studied are called by author complexes presupposed to that particular creation; he discerns therefore: the creating complex, the collaborating complex, the supporting complex. Ь all the a a a a above complexes we find complex centre, complex structure, complex function, complex ideology. �441 Culture. As one and the same cultural creation is the cen­ tre of at least three complexes presupposed, to it, it can, for its own part, be the component of an indefinite number Of com­ plexes presupposed to other creations. A creation, therefore, presupposes other creations and, on the other hand, i t is by itself presupposed to others; this fact explains the twofold re­ lation of one creation to others, i . e. its dependence on and its role for other creations. These dependences and roles link together all cultural creations owned by a society into a unit which belongs to a higher rank than the complexes and is called culture. Author doesn't oppose culture to civilisation as did for­ mer French writers. While cultural complexes satisfy only a certain group of human needs, culture, for its part, satisfies the whole of them. The structure proper to the culture of a human group can be delt w i t h only if placed in a strictly limited lapse of time. I f such structures are taken from dif­ ferent time periods, one may treat them like kinds and fix different structural types of cultures by comparing to each other structural kinds of different cultures. With the present state of ethnology this task is a very remote one. The question as to how cultures ought U be divided is worked out as poorly as their typology. The historical school made a great progress in establishing the derived character of manv culture, and in discovering, by way of analysis fun­ damental cultures. As much ethnologic.V, methods develop., there must come a correction in opinions concerning funda­ mental cultures, their number, their mutual relations. For the time being the most important thing is not the critique of fundamental cultures, a task not hard at all. but the analysis of methodological bases on which the reconstruction of these cultures has to rest. Bornemann's very valuable work may serve here as example. Social individuals. It's not long since the study of single individuals was made an object of ethnology. The ethnologist, of course, can't take interest in every single individual of the �people studied, but to know the biographies of leading as well as >ci average representatives of such a people helps a deeper understanding of itself .and of its culture. The study of social individuals, as well as that of otherobjects, has to begin by learning their structure, function and ideology. A n individual's structure consists i n his knowledge of cultural and social objects and the skill of using them. His function is expressed by. his' cultural and .social activity. As for ideology one has to consider the individual's ideology concerning himself as well as that his social milieu bears on his account. Social groups. Just as every cultural creation belongs to different cultural complexes, every social individual belongs to different social groups. These groups are presupposed either to him or to oher social individuals. There is an analogy between the division of complexes presupposed to cultural creations and the division of social groups presupposed to social individuals; thus we discern: creating or forming groups, collaborating and supporting groups. The society. A l l the social groups living together form an object of higher rank i . e. the society. The societies ethnology is interested in are tribes and peoples. Nations or civilised peoples fall within the scope of ethnology only as far as their popular character is concerned, not the national. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 1 | -1 '\ % I J % J 1 J | Щ .Ą De importance des recherches ethno-sociologiques de la rćtigiositć du Prof. Dr. Leon Halban Dans cot travail i l s'agit de: 1. constater la necessite des recherches de la •rćligiosite, s'il s'agit du temps passe, ainsi qu' au temps actuel. �443 Cette necessite outre sa grandę importance pour elargir et approfondiT notre connaissance, comme l'avait deja demontre clairement aux temps derniers — prof. Le Bras, possede aussi un cóte purement pratique et actuel. 2. Sans rorientation — meme partiel dans 1'etat reel de la religiosity el son influence aux domaines particulieres de la vie, dans les differentes groupes soeiales, - i i est difficile de trouver une reponse a une serie des questions importantes. 11 est presque impossible deja de trouver une reponse po­ sitive a cette question considerable, si la religiosite dans la societe grandi, reste immuable ou diminue. Sans 1'accomplissement des recherches necessaires i l est impossible de dormer une reponse d'une valeur scientiifique sur l'influence reel de la religion dans la vie individuel et social. lei se pose aussi la question si l'influence de la religion, admetlani la religiosite identique, sur les differentes domaines de la vie, reste immuable, ou si cette influence selon les dif­ ferentes conditions, se fortifie ou s'affaiblie. A un mót i l a'agit de constater, est- ce que la fonction social et individuel de la religion reste la meme ou est- ce qu'elle subit des changements et pour quelles raisons? 3. La limitation des recherches sur les religions diffe­ rentes, meme a un fondament bien large, mais exclusivement au point de vue des religions officieles, et de la l i t e r a t u r e theologique, est insuffisante. Ceci ont demontres d'ailleurs et des historiens eminents entre autres p. ex. un si profond connaisseur de la Revolution francaise, comme feu Aullard. Des travaux pareilles -quoique leurs valeur est naturelement tres importante et indispensable- ne sont pas euffisantes. lis ne demontrent pas, comment se presentent, les croyances religieuses dans les particulieres groupes sociales et quelle est leurs influence reel sur la vie individuele et commune. 4. Outre cela montrant la religion seulemet en son aspect �444 officiel on ne prete pas I'attention aux elements des croyances inofficieles. Ces elements designee ordinairement comme superstitions sont de tres differente nature et orilgine et jouent dans la vie un role important quoique non identique. Ce problems „de superstition" reste en relation etroite avec la question des influences sur les differentes parties des la vie social. Une appreciation juste du role de l'element religieux est impossible si on limite les recherches a l'enseigment offidele des diverses croyances sans avoir egard a cette religiosite accesoire. ' ! I i ! La conduite des croyants dans leurs vie individuel et social reste souvent sous une influence serieuse de cette re­ ligiosite inofficiele. Nous connaisons aussi bien dans le passe comme dans le present des cas ou on peut parler de sa preponderance. ) .1 1 5. I I est bien difficile dans nótre саз d'arriver a une documentation necessaire, meme s'il s'agit du present de la religiosite. Ceux difficultes grandissent quand i l sagit de l'histoire. La statistique de la religion mitiee reclement au X V I I I siecle, malgre son grand progres, ne peut pas nous aider dans les solutions des toutes les questions. I I faut recou'rir aux sources bien divers. Elles existent pour le passe dans les documents et le i n formations bien differentes et dans une quantite vraiment imposante. II s'agit seulement de les rassembler et d'utiliser. Outre cela 1'ethnographie actuel et ses riches materiaux nous rend des services vraiment considerables etc. Ainsi done s'il s'agit du passe et du present, des recherches de la religiosite ont un champs de travail vraiment riche et interessant, au point de vue pratique et theoritique. j | I J 1 J j | | 1 Ą ' 'l \ Ą \ \ 1 Si jusqu'au present on na pas fait assez dans cette domaine, la faute retombe en grandę partie sur le fait que longtemps nous manquions de donnes suffisantes. * ,1 Ш �445 Les informations que nous possedons aujourd' hui, dans une si grande quantite et quality nous ont ouvert les yeux sur beaucoup des problemes meconnues auparavant et ont attires nótre attention sur beaucoup des questions autrefois non soupssonnes. Les sources de la genese du l'art populaire du Prof. Dr. Bożena Stelmachowska La clasification et 1'appreciation du Tart populaire, ainsi que la definition du style populaire est en Pologne. la domains des ethnographes et des historiens de l'art. Parmi les historiens de l'art contemporains, les plus scrupuleux sont: Xawer Piwocki et Thaclee Dobrowolski. Tous les deux personnifient le point de vue subjectif, mais la difference est celle, que Dobrowolski prend la methode des thestes immediats tandis que Piwocki travaille avec la methode experimentale. I I faut aussi nwrnner Chwistek et sa methode du prirnitiivisme. Parmi les ethnographes, Mieczysław Gładysz prend comme point du depart — la psychologie e f ayant pour base de l'analise, l'artiste populaire — fait des tableux statistiques de valeur. Dune manierę tres etendu et avec une grande penetrabilite prend la question Thadee Seweryn qui a egard aux mo¬ ments e.sthetiques, psychologiques et sociales. Jean Stanislas Bystroń souligne la valeur emotionnele de Tart populaire et montre la quality du primitivbme de cette art. Resument les travaux theoretiques actuels-des nos ethno­ graphes, aussi que des historiens de l'art, on voit evidemment, que le problem* de l'art populaire, occupe vivement la science polonaise, qui penetre tous ses domaines: la sculpture, la peinture et la graphique. �446 La psychologie de I'artiste populaire est etudiee metho^ diquemeni. Voulant etablir la theorie complete de l'art populaire, nous prenons aussi l'architecture populaire, 1'onxeroentation et l'ustensile ceremonial. Quand au systheme methodique, la psychologie n'est pas notre unique objet de consideration. Pour theoriser le probleme de l'art populaire, nous avons egard a la diversite de cette art, lasquelle vient des materiels divers, ainsi que de 1'evolution au point de vue du temps et. de teritoire. La ceremique et l'architecture ont en Pologne, un passe d'une anciennete immemoriale. La sculpture, la peinture et la graphique, montrent des reminiscences des styles historiques. Le probleme de l'art populaire exige des recherches serieuses- historiques et genetiques et a cóte des solutions esthetiques, aussi la consideration du cóte sooiale. L'art populaire est un produit coUectif, quoique I'artiste populaire, introduit dans ses oeuvres ses propres conceptions creatrices. L'art populaire tend vers 1'equilibre et l'apaisement, s'opposant a 1'iquietance inconstance de la nature. Les marques caracteristiques du style populaire sont: l'effort vers le typique, l traditionnalisme d'omement, une riche decoration, le fragmerataósme, la symetrie, la rytaiisation et l'utilite magique. Le moment esthetique introduit la distinction entre 1'artisan et l'artiste- car dans l'art populaire, ainsi que dans l'art cfficiele i l v a des hommes inhabiles a cóte des bien-doues. L'analise de la methode du travail des observateurs de l'art populaire montre que pour appreci&r l'oeuvre artistique du peuple, i l faut prendre des regies des recherches scientifiques et les regies des recherches ethnografiques, sociales et psychologiques. Ces appreciations peuvent souvent influence* le jugement artistique. Quand au domaine de genese, les historiens de e j i •' 1 ! j 1 i ' \ i i 1 ] [ ' I j j | I Ą 4 | | �447 Les ethnographies qui entreprennent l'analise du probleme de l'art populaire et du style populaire, doivent avoir non seulement des etudes apprcfondies de l'histoire de l'art, mais aussi des aptitudes personnels, necessaires pour donner un j u gement d'autorite, dans les matiers de l'art en general. . The animals — man's teachers by Prof. Dr. Tadeusz Seweryn To use materials supplied by nature is a proceeding not new in ethnology. I t was limited, however, to the study of man himself, taken as a biological unit, or to the results given by crossing influences of the natural milieu. The present treatise is an attempt for extending the scope of that proceeding on the animal world, for stating the exis­ tence of l i n b between the acts of „the creatures' king" and those- of „his servants", an attempt, therefore, to throw some light on the sources of several cultural pheno­ mena. The object studied here is hunting, an activity supplying an a large scale the need to keep the kind, alive, tending, to acquire food, clothes, lodging, to secure defence and the like. The problem delt with has arisen from an observation and a reasoning as follows: if M many ways proper to man, e. g in tracking, approaching, chasing, trapping, in tactics of figh­ ting game and of defence against it, we recognize the ways of foxes, wolves, lynxes, hawks, falcons and the like, we may reconstruct man's primitive cultural work and conclude that animals have helped man in creating the hunting culture. Hun­ ting being a part of man's technical culture, that part is not, therefore, a system of activities borne by his intelligence only, invented by him alone. If we t r y to find the origins of different ways of satisfying man's physical needs, we come, by observing animals, on phe- �448 nomena we may consider as patterns of the first moves of man's analogous activities, the former being, no doubt, chro­ nologically earlier than the latter. On this basis we form a new test for researches, the test of ancientness. Once we have fixed the pattern of human activities, we may, through that test, separate from the whole of material culture a system of forms bearing an animal character. Owing to materials supplied by nature and ethnology we are bound to see in some ways pro­ per to animal, instincts patterns ready for imitation and i m i ­ tated by man. The bent to imitate (the reproducing instinct according to Colwin and Bagley) is highly developed w i t h men living in a close contact w i t h nature. I t lets them take hold of these patterns at first by impulse, later on only by intention. I n this way arose the skill In hunting and the fi'ro-r phenomena of culture. As man alone took advantage of these links, they w e r onesided and didn't allow of a symmetrical functionality. e Author doesn't endeavour to fix a development by grades, that is to prove that man's most ancient hunting forms con­ sisted merely in a system of animal elements and that the sy­ stem of forms invented exclusively by himself was subsequent to the former. For hunting is the crossing point of trends ta­ ken over and such as were borne to life by man's creative mind. Searching into the origins of hunting author reaches for the manifestations of instincts, for activities, therefore, emerging from bounds of consciousness, of historical time and of space. I n Chapter I I „Skill primitive and acquired" are treated the elements composing man's and the animal's hunting skill, the harmony existing between instinctive and intelligent acti­ vities, Wundt's hypothesis explaining the instinct by prememo-ry, Watson's and Pawlow's theories (impulse chains), the sphere of the animal's aptitude taken as its specific proprie­ ties, the individual aptitudes of animals, the apparatus of senses ,as a factor controlling instincts. I n Chapter' I I I „Sbruggle between man's sight and the animal's scent" are discussed �449 -the proportions of human and animal senses, the power of the animal's scent and the disadvantage of man, the appara­ tus of the human eye, the tracing of game by sight, samples of the lynx' and the hawk's ways of tracing, the construction on trees of gangways serving the hunter's purpose to avoid the reach of amimal scent, the help, at last, drawn by man from dogs. Those compensated his deficiencies, worked along with h i m serving him by their scent. I n Chapter I V „Animal forms of hunting culture" are compared matters supplied by nature with the ethnological ones. Thus is shewn the similarity of animal and many human hun­ ting methods. The follwing animal forms of hunting culture are treated separately: 1. the watching and the approaching, 2. the hunting with degs, 3. the trap and the chasing by bea­ ters, 4. the chasing into a precipice, unto ice, snow or marshes, ?. the sapping, 6. the eneirling, 7. the hunting by lure, 3. the sca­ ring away from hiding places, 9. the paralysing through fright, ю ! the fighting tactics, 11. the use of mechanical wea­ pons, 12. the carrying off of booty. I n Chapter V „A system of defence means" following items are treated: The flight and the hiding. The simulation of being dead or wounded. Plight stratagems. The part played by the instinct-of protecting the offspring. Guards in the animal world. Defensive attitudes of wolves and men. The shielding Defence tactics of steppe bulls. The defence ring of boars. Defence stratagems cf herons, pricks and needles used by hunters against hawks. The material above can't be subordinated t any of the characteristical marks that P. W. Schmidt took such pains to work out for different cultural spheres. I t can't be delt with, either, by mcai.-s of the historical apparatus belie­ ved in by F. Raizel as to its universal possibilities and help­ ful only i n detecting migrations, removals and cultural i n ­ fluences. One may see in its light how frail is the basis of A. Bastian's ideas about peoples living in determined geo­ graphical provinces and of his belief m the importance of i n 0 �450 ventive talents proper to certain individuals an tribes. This mate­ rial has nothing i n common w i t h realism availing itself of historism and registering facts i n a chronological order. I t has, nevertheless, objective values important for ethnology if their character allows of explaining the most ancient substances of culture. The results obtained by means of the test applied by author have, indeed, certain deficiencies as far as is concerned the biological way of seeing things (they give only matters general, typical, equivalent, specific, they view life as a u n i i and as subject to one general law) — they let us, nevertheless, understand the object studied, they have their specific weight and w i t h i n the very narrow scope of our knowledge of primi­ tive man they take the character of documents. The representative of the historical school, F. Grabner, disregarded attempts of interpreting ancient matters, even if the regularity of the facts interpreted was as obvious as a pattern. Science, however, couldn't exist without a certain amount of speculation about probability. I f we make use of speculation i n constructing supposed patterns of human acti­ vities, we may obtain a system of facts characterized by even historical probability. The Kraków — Góral*) - Porder Region in the light of former and most recent ethnographical studies by Koman Keinfuss Ы the introduction author discusses the benders of the Góral area as determined by W. Pol, S. Udziola, Fr. Bujak and M . Cholewa; a map is joined hereto (fig. 1). Differences exi­ sting between those authors make necessary a closer study of *) G ó r a ! ( p i . G ó r a l e of the Polish people which Mountains. mountain f o l k ) is the name given to that portion lives o n the northern slopes o f the Carpathian �г 451 the northern reach of the Górals. Materials are supplied by the most recent researches conducted on the spot i n 1946 by the Ethnographical Museum of Kraków. Passing over to theoretical questions author endeavours to define the notion of an ethno­ graphical group. An ethnographical group, he says, is a body of people living on a determined geographical territory, differ­ i n g from their neighbours by certain cultural proprieties, con­ scious of these proprieties and, therefore, of their —the peop1 ' _ belonging to that group. Following this definition author treats i n the first Chapter the differences i n the dressing of Górals and the foothills population. He determines their, the borders of the Góral dress reach. I n the second Chapter aire treated differences in the popular building of the two neigh­ bour groups, i n the third the question of group consciousness and of the relations between groups along the border. In accord w i t h the material above author makes the statement that the border region population have a group consciousness, they know their own name and that of their neighbours. In the relations between Górals and their neighbours an antagonism has been preserved t i l l now that formerly was much sharper. The more disappears popular culture, the more dwindles away the group oonsc io us ness. C S In the conclusion author points to the conformity existing between the reach of popular dressing and building and the group borders as indicated by the people themselves. On this basis is fixed the northern reach of the Góral area (fig. 7, II). To the north cf this border lies am intermediate zone (fig. 7. I l l ) which was formerly a purely Góral area. Owing to the Górals receding it was pervaded, however, w i t h influences coming from their i-.eighbours. The existence of evident cultural p e c u l a t e s is followed, as a rule, by the rising of a group consciousness. Having put this principle author proposes that on areas being under a strong influence of town culture the border of ethnographical groups be fixed following either cultural differences or the reach of the group name itself. �452 Les costumes nationals de la contrie de Sącz (Soncz) era Mieczysław Czcibor Cholewa Le terrain de la contree de Sącz est habits par deux groupes ethnique polonais: ,,góralska" (les Gar ales) et „lacka" (les Lachis). Du cote oriental ceux deux groupes avoisinent avec le groupe ethnique ruthin „Lemki". L'analise du costume des Gorałeś et des Lachis, conduit au detachement des plus petits rassemblements, parmi lesqucls on peut distinguer d'assez grandes differences: particulierement, on detache jusqu'a six rassemblements suivants: 1. Łącko-kamienickie (de Łąck et Kamienica). 2. Obidzko-jazowskie (de Obida e'. Jazowsk). 3. Rytersko-piwniczańskie (de Rytro et Piwniczna). 4. Przysietnicko-barcickie (de Przysietnica et Barcice). 5. Nawojowskie. 6. Ptaszkowskie. Ces six aassembłements aux limit es particulieres, que m a n t r ę la carte jointe, component rensemble d'un plus grand groupe ethnique, celui des Gorałeś de la contree de Sącz et du burd du Poprad. Quand au terrain des Lachis de la contree de Sącz, on peut detacher deux rassemblements particuliers: ceux de Podegrodzie, Łukowica et Pisarzowo. Les relations entre les Gorałeś et les Lachis-comme on peut observer souvent et sur d'autres exemples-sont pleines d'aver. sion et d'anta*onisme reciprcque. Les Gorałoś repiochent aux Lachis le manque du caractere et de probite, et les Lachis reprochent aux Gorałeś leurs pauvrete et 1'mferioritć au point de vue de la culture. La difference fondamental qui s'impese en observant les costumes des Gorałeś et des Lachis est celle, que les premiers portent des pantalons chiffres, des eouveirture grossieres („gu­ nia"), et les chaussures de cuir (kierpce). Quand aux Lachis, ils portent des pantalons et des couvertures grossieres (tout en �453 laine), seulement en hiver et au lieu de „kierpce", ils emploient des bottes plus solides: „karbiaki". Tres typique pour leurs costumes sont les casaquins et les pantalons bleu- fonces, d i t „błękicia". lis portent aussi des „górnice" en toile. Les differences nommees panmi les rassemblements particuliers, ne sont pas seulement celles des costumes, mais se caracterisent aussi d'une multitude des details d'ornementation. Tous ceux costumes d'ailleurs ne sont pas constents, ils changent au cours de temps. Ces changements s'accelerent particulievement depuis 1860. I I s'agit surtout d'ornementation. A peu pres depuis cs temps se manifeste la tendance de parer le-costume-des brcderies, des ornements, et des boutons metalliques. Ce proces des changements est accompagne par Г import des costumes tous fais et de.s produits culturales, fabriques dans les grandes villes. Cost la cause que dernierement les beaux costumes typ;-, ques des Gcrales et des Lachis devicnnent plus rares et le ter­ rain est envahit par les produits a bon marche. confectionnes dans les villes. Etude sur I'ancienneri de quelques- uns des produits de la culture du pcuplc polonais du Prof. Dr. Józef Kostrzewski L'auteur voulait constater, jusqu'a quel temps touchent quelques- uns dcs produits de la culture mateiiele actuel du peuple polonais. On pourrait alors voir clair, que p. ex. les rateaux de bois (des. 2) les briquets doublemnt arques de fer (des. 4. nr. 1—2} et en forme de chainon (des. 4 nr. 3—4), les petrins d'argile pour le grillage du ble (des. 6), „les bras" pour les passes-cuillers (des. 5) des pelles de bois pour le pain, les moulins �454 a foulon a jambe (des. 8), les pilous doubles (des. 7), les battoirs en forme de pelle (des. 9), les roues radieux avec le moyeu (des. 10), les fuseaux de bois avec la travee d'argile (des. 13), les metiers a tisser horisontals, les pinces (des. 14), les chaussures de cuk (des. 15), les selles de bois garnies de cuir (des. 17), et les traineaux, on peut trouver en Pologne encore vers le commencement de 1'histoire. Les autres produits ont une genealogie encore plus ancienne: p. ex. les socs de fer (des. 1), les faucilles avec les aiguillons pour le manche, les clefs crochus (des. 3), les b r i quets en barres (des. 4 nr. 5—6), et les seaux avec les douves (des. 12), etaient connus en Pologne depuis le I I — I I I s. apres J. Christ, quand aux moulins a bras et les ciseaux avec le saisissement circulaire (des. 16), — memo avant J. Christ (depuis le dernier siecle). Encore plus anciens sont les commencements de l'architeciure „a angle", tres divulgee en Pologne, puis la connaissance de la martelage avec la bobeche et les filets des р е cheurs, traines avec des ailes d'ecorce, qui sont connus depuis le commencement de l'epoque de fer. Quand au crochets pour les hamecons avec les crocs et les emousses -on les dattent meme de l'epoque de bronze. Les decouvertes nouvelles peuvent evidemment, faire passer, encore plus en arriere, l'age des differentes phenomenes de nótre culture materiele, mais meme aujourd' hui, nous savons que le gros des produits de la culture du peuple polo­ nais, c'est l'heritage du passe pre-historique, souvent bien lointain. Les decouvertes a Biskupin et la culture populaire actuel des Slaves du Stefan Nosek Cet travail est un essai sur les recherches comparatifs des quelques — unes des decouvertes de la premiere epoque de fer (700—400), faites a Biskupin, ancien cites de la culture 1 1 1 i 1 j ' ,1 1 j 1 j I J \ 1 : i :i �455 lusasienne, et les phenomenes semblables dans la culture populaire actuel des Slaves. L'accomplissement des .recherches comparatifs completes, n'est pas possible pour Ie moment, car les recherches a Biskupin ne sont pas finies ainsi que la culture actuel des Slaves n'est pas encore śtudiee dans fccus ses details. En rapport avec la decouverta a Biskupin des restes des fortifications defensifs construites a „angle", ainsi, que des restes des cabanes construites avec le systeme „sumikcwo-lątkow y m " ainsi que des restes des cabanes aux facades larges, c'est a dire avec l'entree dans le mur plus large, au double - i n terieur (le corridor et la piece), et meme souvent au triple -interieur (Ic corridor, la piece et le bouge), - i l est evident, que beaucoup des conseptions et des hypotheses de nos ethnographes et de nos prehisloriens, sont trop enclins, et doivent etre reviser, a cause des decouvertes nouvelles. Par exemple la conception ethnographique, de l'apparition tardife du technique „sumikowo-łątkowa" est fausse. I I est difficile de soutenir l'oppmion. des prehistoriens, s'il s'agit, de la preponderance dans Гаг chit ecture prehistorique de la technique „de pilier -et de tresse". Injuste est aussi la supposition, que la plupart dcs cabanes prehistoriques, avaient des abris, que les cabanes etaient aux lacades-etroiles. enfin est faux Ie jugement qu'un typ de la maison, est lie avec une unique culture et que ce type dominait une longue periode. Difficile a soutenir est la typologie, introduce par les ethnographies, qui montre que le dcveloppment de l'interieur de la cabane, commence d'un batiment primittf, a une seule piece et conduit aux batimcnts plus larges. Une serie des exemples des cabanes prehistoriques (tabl. I — V I ) , de Tepoque neolitique vers le debut du moyenage, trouvees dans les differents terrains de la Pologne, nous montre, que de le commencement de l'epoque de pierre, nous avens des cabanes amplement construites, cóte des cabanes toutafait primitifes. �Ties souvent meme les cabanes au l'interieur largement construit, sont beaucoup plus anciennes, que les cabanes p r i mitifs a une seule*piece. I I est evident alors que la typologie actuel, peut nous aider seulement a ordonner les materiaux, mais ne donne rien a la chronologie des types des cabanes. III. A Biskupin outre les constructions de bois, defensifs et habitables, outre les ustensiles, les instruments et les outils de bois, se sont aussi conserves des semences du Ыё et des plantes cultives par 1'homme, et aussi les semences et les fruits des plantes sauvages, mais ramasser et utilise*' par Thomme. Parmi les especes du Ыё, les habitants de Biskupin, c u l tivaient: le millet, (Paniculum miliaceum), les froments divers (Triticum dicoccum, Tr. spelta, Tr. Vulgare i Tr.compactum), et 1'orge (Hordeum polystichum). On trouve pour la premiere fois le millet simple, au nord du Danube, au commencement de l'epoque de fer, et depuis ce temps on le trouve en quaiites de plus en plus conside­ rables. Lapparition du millet est probablement en rapport avec 1'augmentation des influences illyriques, que montre d'ailleurs et d'autres trouvailles archeologiques. Le millet simple est trouve abondamment dans les decou­ vertes aux premiers temps historiques (Gniezno, Santok, Opole). Maintenant i l est connu dans tout le pays Slave, sauf ses limites du nord. Quand a une autre espece du millet, dit „ber" (setaria italica), cultivee auparavant par les Slaves, aujourad' hui, elle est presque inconnue. Aux temps prehistoriques au nord du Danube, cette espece n'etait pas connue non plus. L'apparition devait avoir lieu dans les temps historiques plus tardifs. �457 Quand aux froments; Тт. dicoocum et Spelta ne sont pas connus aujourd' hui en Pologne. On ne trouve pas non plus cettes especes dans les decouvertes aux premiers temps historiques. Evidemment deja aux premiers temps historiques la cul­ ture des cettes especes, commencait a disparaitre. L'espece d'orge, trouvee a Biskupin, a cause de mauvais etat de conservation ne peut pas etre classee. Probablement c'etait l'orge de quatre-rangs (H. vulgare), aujourd' hui generalement cultive. On voit alors que cette espece d'orge etait connue aux terrains polonais deja au commencement de l'epoque de fer. Parmi les plantes siliqueuses, les habitants de Biskupin cultivaient la lentille (Lens culinaris), les pois (Pisum sati­ vum), et la feve (Vicia Faba), qui sont repandus et cultivaient actuelement par tous les Slaves, sauf la lentille qui disparait. Du meme est avec la culture des plantes oleagineuses comme: le pavot (Papaver somniferum), et le navet oleagineux (Brassica Rapa). Pour la production de l'huile, on utilisait aussi: la cameline cultivee Camelina sativa), et la cournouille (cornus sanguinea). Parmi les plantes fibreuses on cultivait le lin ordinaire (Linum usitatisimum). Outre cela on cueillait et on utilisait les plantes sauvages, comme la persicaire (poligonum), Chenopodium, et I'arroche (atriplex). On utilisait les pousses des ses plantes comme 1'epinard, les feuilles comme salade, les fruits pour le produit de gruau, ou comme le supplement au farine. Les soupes a la farine aigres on faisait d'accanthe (Heracleum sphondilium), et d'oseille (Rumex). Tous ces plantes sont ou etaient utilises il n'y a pas longtemps dans tous les pays Slaves. Comme les plantes colorantes on utilisait a Biskupin com­ me d'ailleurs dans tous les pays Slaves, le caille — lait ( G a , �438 lium), qui donnait la couleur rouge, ainsi que le lilas noir et l'ebenier, qui dcnnaient les contours noir et bleu. Les re.stes des plantes, trouves a Biskupin, qui donnaient la couleur bleu, montrent que ce couleur etait connu depuis longtemps, depuis la communantć des Staves, car meme le nom de cette couleur est commune a tous les Slaves. On voit alors que cette couleur n'etait pas invents derrnierment, com­ me disent quelques uns des ethnographes. IV. L a comparaison des ceux plusieurs phenomen.es de la cul­ ture materiel ainsi que d'autres — assembles auparavant, nous permait de constater que la culture populaire des Slaves d'aujourd' hui, a un fcndament bien ancien, archaique et que cette culture est bien concervatrice. De l'un des signes magiques finlandais du S*ulo Haltsonen Parmi les signes magiques utilises en Finlande, le signe poiigone, dit tursaansydan, et devenu tres rare. Son origine derive de la svastica et il est l'un de plus in­ ter essant, parmi les signes de ce genre. Son nom le plus populaire est-comme nous l'avons deja dit. tursaansydan qui sigaifit „le coeur du Toursas"! Les autres noms comme: „turskansydan", „korskansydan" et ,,tapionkanta" sont moins coimus. E n Laponie finlandaise, on le nomme le dodecagone, car il ressemble a une figure a douze angles. * On trouve aussi le nom „jertta", du mot suedois „hjarta" (le „coeur"). Cet signe est rependu en Finlande dans les limites tres bornees. On ne le trouve pas p. ex. en Finlande de sud. En Finlande du nord, il est lie etroitement avec les signes magiques qui defendent les bailments, des forces mal dispo- �459 sees envers 1'homme. K. A. Pfaler, le eollectionneur des sin.gularites ethnographiques, ecriU que „Toursa" — dans les tra­ ditions populaires- persoruiitfit un etre etrangement mysterieux, Dans une partie du Finlande du nord, le peuple croit, que c'est une phoque au gueule en forme de croix, qui a impregnee son image sur beaucoup des vieux objets, arfores et ba­ ilments. Ce signe est connu aux Lapons, qui lui donnent le nom de „tursaansydan", ou „tursaanturpa", que aignifit „la gueule du Tourpa"! E n effet, on trouve facilement ce signe sur les ba­ ilments. Dans la paroisse Hyrynsalmi, d'apres la relation d'ethnographe evident Samuli Paulahariu, cet signe est grave sur les portables d'un grenier, ou on place auparavant les morts. Sur les meme portailles est grave le pentagone, et la da­ te 1827. Ce batiment doit etre encore plus ancien. On rencontre ce signe aux mures des moulins, des greniers de moulin et sur des greniers en general. Quelques -chose de cette espece est dessine au coupole de 1'eglise a Halsoua, qui datte de 1825. Au Musee National de Helsinki on garde un morceau du pin, qui est pouse pres de 1'eglise au Nourmes. Sur ce morceau on trouve la date 1829, ce signe rare et la figure du labyrinth*. Dans les notes d'un scrupuleux observateur des anciennetes, C. A. Guttlund, nous trouvons une men­ tion de 1859, d'apres lasquelle le meme signe devait etre gra­ ve sur le roc de la paroisse Spantlahti. Outre les ustensiles domestiques ,on trouve ce signe grave sur d'autres outils, comme: le metier a tisser, le rabot etc. On le trouve sur la planchette a calandrer de 1695 d'AlaVeteli. Dans ce travail on a prit egard aux quelques exemples seulement de Finlande. L a chose est bien caracteristique, qu* on trouve notre signe magique et en autres pays voisins, �460 * corame P. ex. en Esthonie. D'ailleurs U est assez rare en ce pays. On le trouve p. ex, sur le hangar pour les filets des р ё cheurs a Tostama, outre cela au Tonninvaka (coffre de Tonni), a Vandra. Enfin, nous avons de courtes mentions de Tostama et Maaria - Magdaleena ou on nomme ce signe juudi -lukk, que signifit — la serrure juife. On trouve aussi les traces de ce signe en Scandinavie, p. ex. a Dalekarlie on garde la plancheOe a calandrer, avec beaucoup des dessins de cette espece. Ainsi, i l est sur les anciens ornements suspendus, sur les pierres paiens avec de runes, outre cela sur les fonts baptismaux deads. Dans ce cas il porte le nom de „marteau de Torse". Comme le suppose Reinhold Mejborg dans ce pays on donne rare-ment a notre signe une qualite magique. Sa vraie patrie est done le Nord. E t quoique il est difficile encore de preciser la question, la these de Mejborg nous semble bien vraisemblable. Dans „KaIevala" parait le monstre au nom de Toursas ou Toursa. Beaucoup des observateurs s'occupent de I'ethymobgie de cet mot. Dernierement feu E . N . Setala -le celebrę linguiste finois. Outre cela, il faut souligner, que d'apres le grand ethnologue suedois Kaale Krohn, le „Hrugners hjarta" suedois, (ou hjarta signifit le coeur) est simplement le n«m de triangle. Son type quadrilatere est justement en finois „tursaansydiin". Ca montre, que „sydan", -la deusieme partie du mot, (qui designe aussi le coeur) est facile a expliquer. A 1'Esthonie ce signe est venu des pays du Nord, car les terrains, ou on le trouve, c'est sont les terrains du bord de la mer. Enfin quelle-que ne sont les conseptions, Tun est sur, que ce signe represente l'ancienne culture nordique. Les rares traces et traditions, lies avec ce signe, montrent que c signe etait tres repandu aux temps passes et que c'est seulement apres qu'il sort d'usage. e �461 Peut -etre la cause de cet oublie, c'etait un autre signe semblable, pćntagone, aujourd' hui le plus repandu de tous les signes magiques. Bibliographic: S u b Haltsonen: Sutomalaisistia taikamerkeista (uber d. finnischen Zauberzeichen. Eine etnografische Monographic. 1936. (Kansatieteellinen Arkisto I I : 1). (Helsinki). Regional ethnographical museums in Poland by Maria Frankowska There are three distinctly traced aims for which regio­ nal museums exist: scientific, social and educational. Their system, therefore, has to reflect the whole of popular culture of a definite region, its ethnical structure i n time and space. Besides reflecting the region's culture ethnographical mu­ seums ought to demonstrate the region's function in a larger whole. Those aims can be reached, if the museum complies w i t h the following requirements: 1. Instead of being a mechanical compilation of facte i t must be a living image of the whole cultural structure. 2. Its contents must be such as t develop the taste for learning to know one's own country. 3. Its character .must not be statical but dynamical. 0 A museum correctly organized, living and dynamical ma­ kes collections, conducts studies on the spot, works out mo­ nograph ies of territorial units, studies cultural facts, under­ takes the drawing of maps, cares for exact inventories con­ formed wiith modern scientific requirements. Archives gathe­ ring pictures, drawings, maps, phonographical collections and a library with a properly 'managed bibliographical section are other factors helpful i n carrying out the museum's plans. To reach its social aim thus traced the museum must assemble all the active elements of the region, i* must act on �the whole milieu and work along w i t h social institutions and associations. Ocassions for such a collaboration may be fur­ nished by circular questionnaires. Other factors stimulating the museum's activities are ever changing shows giving people the opportunity of exhibiting their various specialities and interests. Every regional museum, therefore, must be directed by the slogan written on the entrance of the Base Museum at Bayonne: Who enters here is at home. The tasks assigned to a regional museum are accompli­ shed by its acting cn life itself, on handicraft, on popular art, literature, spectacles, on building even and decorative art. Other means to that end, besides the arranging of shows, con­ sist i n excursions, lectures, courses and publications. To work continuously w i t h schools and youth is a further way of rea­ lizing educational purposes. The most perfect form of museum work is a „skansen" conceived as a working school. A large scale activity of the regional museum must go along w i t h the correct gathering cf collections, their storing and inventorizing — all this smoothing the way for later work. The disposition of different exhibits in the museum must also be subject to special care so as to fulfil requirements not only professional but also esthetical and those referring to propa­ ganda. This important matter brings us to the question as to how the museum is lodged. Wherever this may be, either i n a building specially constructed for the museum or i n one only adapted or i n „skansen" it must have: exhibition halls, stores (also a library store), a library, archives, a black ca­ mera, a technical and scientific laboratory, a reading room, a club room even and a guest room. a A regional museum must demonstrate certain accompli­ shed units, e. g. interiors of houses, farm buildings of a cer­ tain region and period. These are the means to arrange a „skansen" reflecting i n the best way the full image of a cul­ ture and making quite easy its knowledge. �г к. K- - 463 The museum manager ought to have ethnographical stu­ dies and a museum practice. I t is the best, if he comes from the region itself or knows at least thoroughly the milieu and the culture represented by the museum. The chief duties o£ a manager are: the making cf collections, their preservation, cataloguing, exhibiting, storing; scientific researches, sending about of questionnaires, the survey of the .museum's manage­ ment and book keeping. Besides those many duties it must also be the manager's, care to let the museum attain all the aims specified above. Having a l l these responsilities he ought to be quite free in his decicions. I f the activity of the museum has to be efficient and on a high level, it must have well trained and responsible emp­ loyees. Up to now, unfortunately, neither England, nor Fran­ ce, nor America, have solved this problem, nor even Germany inspite of Friedlaender's system. MuseologisU are generally men who having finished their studies went through a mu­ seum practice a,d a special course. Special stress is laid upon practising in a bigger centre. The only possibility е х ^ п ц now in Poland of organizing museological courses is given by the chairs of ethnology and ethnography or by the Central Ethnographi­ cal Museum. The only place where such lectures and excretes, are made is presently the Poznań University. To give ihe mu­ seologists a more thorough education special annual meetings are necessary. A very urgent matter is the working out of suitable museological manuals. As the aims proposed may be attained only w i t h i n a fixed budget, a museum can't work efficiently without fixed financiaf bases. This regards also custodians who shouldn't be en­ gaged periodically under contracts made for a fixed time only. Such a way of proceeding doesn't allow people to take a real interest for their work or to make plans for a longer period. The organization of museums all over the country requi­ res the competencies of regional museums со be fixed as well as their dealings with the central museum. Regional museums keeping their- own autonomy ought to help each other, define �464 ' the scope of their activity and forward the gathering and completing of materials. Regional ethnographical museums must be controlled by competent offices and linked into a common and free association. The central ethnographical museum must be a reflected picture of the regional museums the latter being limited to their own region and taking into account only the necessary comparative moments. A central museum, thus" conceived, will become for regional cells a centre of direction, information and training. An efficient activity of regional museums is dependent on an exact definition of their territorial reaches. An attempt for such a regional division was made in 1933 by prof. Anto­ niewicz who set out a plan for a museum network: I. Provincional museums in university towns. I I . District museums with one or serveral sections. III. Subsidiary and local museums. Prof. Antoniewicz came to the conclusion that considering various division bases Poland ought to have 27 museal districts. Results reached up to now and changing ethnical conditions in after-war Poland command the follo­ wing plan: a Central Ethnographical Museum in Warsaw, Ethnographical Museums" in Kraków, Katowice, Poznań, Gdy­ nia, Łódź and Lublin and Regional Museums for lesser regio­ nal groups: for the Podhalans in Zakopane, for the Lachs in Nowy Sącz and moreover in Żywiec and Cieszyn. For the groups of Central Poland in Sandomierz, Rzeszów or Przemyśl, in Kielce, Sieradz and Łęczyca, in Kalisz, Wieluń, Leszno, Ło­ wicz, in Włocławek or Toruń, in Płock, Nowogród on the Narew and in Białystok. Summing up what was said about the organization of re­ gional museums we have to state that, first of all, conditions should be secured for the development of existing museums; new ones may be established gradually and collections gathe­ red, for the time being, in bigger centres. The ethnographical division should determine the areas assigned to the activity of different regional museums. �£V 465 WUh. Muhlmann „Methodik der Volkerkunde" by Dr. Edward Bulanda As ethnology, despite the large progress it made since Grabner, is a science lacking any method, the author intends to fill this gap. He announces an original opinion concerning its history and reaches the conclusion there is no reason wha­ tever to oppose, as scientists did till now, natural and histo­ rical sciences. Biology and history are an inseparable unit. By ethnology he understands the study in whatever create not only primitive peoples but all those we call civili­ sed living on the globe. The phenomena either of social and psychical contacts or of the ethnos group taken as a whole don't fall under the term culture, says the author. According to the book's most fundamental assertion man's activity, his deeds and his creations can be conceived only as a structure intervowen with the mutual relations between him and his milieu. Thus we take as granted a definite formation for people as well as for their milieu; both are subordinated to each other in a proper way. Ethnology is defined as a science concerned with func­ tions depending and structures resting on man's relations to his historical milieu. This relation finds its highest historical form in the „ethnos" — the people. Every creation of human activity is considered from two points: the intentional refers to problems of. ideology, finality and meaning particular to a given creation, form, expression of social life and activity; the functional point views the adaptive task inherent to activities, evolution and history. Author distin­ guishes functional unions of different order like .society, culture, people. The last aim of ethnology consists in forming an „ethnos" theory. Following author the term ..culture" doesn't apply to ma­ terial culture, called by author civilisatory equipment. The term cultural creation may conduct to the concept of an atomtstk conglomerate of cultural phenomena. Author proposes �466 to use instead the word „cultural feature" or ..cultural phe­ nomenon". In the second part he undertakes to trace the history of scientific ethnology. Here his originality appears i n the choice of forerunners of modern ethnology. The greatest, he thinks, among ancient ethnologists is Poseidonios who found that „blood" was the main source of differences between the civilization of barbarians .and that of Mediterranean peoples, I n the MiddQe Ages he didn't find anybody with any merits i n the field of ethnology. The spirit of medieval Christianity didn't allow to develop the understanding of or the interest for the religion of primitive peoples. The decisive moment for ethnology comes, following Muhlmann, with the spiritual revolution brought about h i Europe by the era of what he calls historism. Because of the method applied in his studies he recognizes the French Jesuit Lafitau to be the founder of ethnoLgical sociology and ethno­ logical studies i n religion; he sees i n h i m the forerunner of two later theories: the cyclical course of cultures (Vico) and the second primitivity (Meiners). The first place i n ethnology belonging t i l l then to France is now taken by Germany. The names of J. R. Forster and Ge.-rge Forster his son, of Meiners and Herder mark a new epoch between 1787 and 181.0. Author bears interest for Meiners rather and chiefly because of his opinions about races. He agrees, however, his properly ethno­ logical works to be of no value. J. R. Forster is superior to Meiners i n exactitude. He laid great, stress on considering the milieu i n ethnology. The romantic Herder holds his place i n ethnology having discovered what marks the cultural work of the people. Muhlmann sees in Herder the founder of spi­ ritual sciences as distinguished from the natural Despite Her­ der's merits this partition of sciences meant a certain paraIv.sis and delay in the development of ethnological thinking. The link established by Edwards between the concepts of race and history was the proper starting point for the works of the Paris Ethnological Society. Gobineau's wctrk �467 about „the inequality of human races" was the last and, says the author, the most important result of these studies. ' Darwin's discoveries which „marked a new epoch", put i n the foreground the anthropological sciences leaving ethno­ logy behind. The ethnological material was nevertheless gathered i n museums. The highest summit is reached by ethnology w i t h the appearance of Bastian's who made i t independent of other sciences. Darwin's theory helped ethnologists t establish the test of selection and of individual prominency among primitive peoples. E. Tylor is among ethnologists the real classic of evo­ lutionism. The evolutionist idea was applied mainly t the sociological construction concerning the rise and develop­ ment of matrimony and family (Bachofen). The young Frobenius expresses the same idea in a new form, when he treats societies like organic bodies. 0 0 Ratzel is taxed rather unfavourably. Muhlman reproaches him to disregard the biological moment in ethnology. Author makes a show of originality by treating with con­ tempt the school of history and culture. We explain ihis criticism „cum ira et studio" by author's aversion for ,cleri­ cal hands" into which ethnology passed from Cologne to Vienna. He contends that Ratzei's and Grabner's historism, stamped in the style of the Viennese schol, is in ethnology an epoch which has'ended for ever. This assertion is too bold. Hardly two years after Muhlmann's book there appeared in Germaimy an ethnological description of Africa. I t wns drawn up by Baumann for colonial aims and based on hf> principle of cultural circles. Following Miihlmann we could deem the only legitimate way i n ethnology was functionalism and the American theory of cultural areas. : ; The third part is systematical and based on the principle that the d i s t i n c t i o n between natural and spiritual sciences is a metaphor with no methodological importance. Dealing w i t h the problem cf objectivity he declares himself i n favour �468 not only w i t h Vaihimger's theory .of fictitious objectivity but also, what doesn't seem adequate, w i t h Heidegger's existencial philosophy. Thus dwindles again the difference between ontology and cognition. Following Muhlmann's conception objectivity is not a state but a process involving the change of both the pereeivfog subject and the object perceived. We wouldn't expect a biological functionalist to have any sym­ pathy for this life distant fictionism. Author finds his delight in dialectical paradoxes and i n a way of thinking bare of a l l discipline. He then endeavours to expound the methodical princi­ ples serving to reach the so called ethnological report. In so doing he marks the difference between understanding, explai­ ning and causality. After these observations of a general na­ ture referring to the theory of cognition Muhlmann gives us some practical tests for the choice of ethnological facts. He divides them in two categories. As ethnology, following his definition, is the science of the ethnos' historical life invol­ ving the study in the historical relation between human orga­ nism and the historical milieu, he distinguishes aspects of this historical life first as conciousness, then as activity. The first, called intentional, are selected by the ethnologist by means of the historical test of w e i g h i n g i m p o r t a n ¬ ce; in reaching the others, called functional data, the ethno­ logist uses' the test of r e i t e r a t i o n . A t the beginning of all things stands the logos, the idea, the knowledge, the thought, the notion of things. These are precisely the intentional data which the ethnologist must inve­ stigate. He has to discover their centre, the spot of their utmost intensity. This is to be found w i h the leading individuals, those who are weighing factors. By the knowledge of this logos we just may understand the emotional value of an idea in a community's life and perceive the hierarchy of values par¬ ticular to a given people. We deem the test above subject to certain reservations. It is right in the form the author gives it, when we have to do �469 with an ideology predominant in a given time. But ethnolo­ gists must also ask whether such ideology is properly worked out by that people, whether it results from its traditions or is merely one imposed upon it. To know that, needs there'll be to use often the test of lacking weight and turn to classes the least influential in the current period. The knowledge, the thought, the concept of worship, art, technics and the like are not to be identified with technic, worshipping or similar activities. For an ethnologist impor­ tant are those which „reappeair" in different expressions of life. Follows then a long paragraph concerning the formation of types; author exposes there with other words the same ideas which the historical and cultural school had about ^cultural circles". In the following Chapters we are given detailed hints аз to how ought to be gathered intentional data concerning dif­ ferent expressions of life like society, religion, economy, art etc. Many observations we find here are fins. Author then deals in detail with functional data. Func­ tions of ethnical life are divided into three groups: of first, second and third rate. The first refer to activities of indivi­ dual persons; the second to those raised by customs, manners and institutions; the third are concerned with activities of the highest social form i. e. of the people. In a distinct Chapter Muhlmann gives methodical notices for an ethnological study of historical changes. Another chap­ ter deals with the psychology of peoples, the last one with tasks and aims of ethnology. The book's chief merit consists in its being the first me­ thodology of functional ethnology. Its way of thinking, ho­ wever, isn't marked by strict discipline, unless we should call so a meticulous putting of things into different pigeonholes. Much patience too is required to have the book entirely read. Author shows at any rate a good deal of ethnological expe­ rience, he gives many fine hints, has gathered an abundant �1 - 470 ethnological material. Out of this he could have composed a good synthesis, if only he had stuck by the principle which having put forward he forgot: „wer nicht liebt, dem zeigt sich nichts" (p. 210). He didn't try for instance t follow and to - study closely the principles and methods of the historical and cultu­ ral school. Had he learned, -understood and explained them, they'd have helped him to more discipline of though*. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8db2085edab6433cbd1e1c06aa62d2f9.pdf 16d6f8b3af33453b64ceaa1fac9dcf89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1997 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1853 Title A name given to the resource Indeksy i errata / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.471-494 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 471 Indeks A Allerhand M. 5 Ankermann B. 129 Aulard 157 Antoniewicz W. 20 21 180 341—42 Apuchtin A . 56 В Bachmann A. 74 7S 78 408 Bachofea J. J . 355 Badecki K. 66 75 Badeni 5. 5 Bagley 187 Bal S. 51 53 Baranowski A . 35, 38 Baraniecki A . 34 Bartys j . 299 Bateson G . 367 Baudouin de Courteoay J. 35 40 46 Baumann O. 357 Baomyarten A. 139 Bastian А. Ш 218 354 Bebel A . 355 Beiza W. 66 Benedict R. 128 Bernheim E . 135—6 156 Berwiński R. W. 8, 12 Bieg-eleiseo H . 35 Bielenstein A . 200 Błachnia J . 394 Boas F . 113 nazwisk Boczarówna B. 84 Bodin J . 185 Bogusławski Б. 102 Bogusławski W. 102 Borkowski B. 396 Barnemann 129 Borowy W. 22 Borucki K. 394 Both 149 Boogie С. 146 Le Bras G . 154—5 157 Broca P. 71 Brodziński K. 89 Brożek L,, 396 Braun RadclHfe A . R 111, 117 Brucbnalski W. 11 40 53 60 62 66—7 69 73—5 Bujak F . 7478 223 2 2 5 - 6 228 242 246 250 378 Bulanda E (T.J.) 32 107 368 Bularda J. 394 Van Bulek G . 112 120 Bystroń J. S. 52 72 82 88 175 342 408 С De Carpini J. 351 Champion E . 135 Chmanyński G . 395 Chodakowski Z. D . 8 12 89 9 2 - 9 4 96—106 Cholewa M. 225 250 256 Chwistek L . 173—4 Chybiński A. 7 4 - 5 78 402 �472 CiehaUki W. 396 Cierniak J . 5 Cisiewiki S. 12 5 8 - 6 0 Colviti 187 Comte A . 140 183 354 Crot du Charmer 199 Ciacki T . 101 Czarnocki A . 89 Czarnocki J . 89—90 Czarnecki K. 90 104 Czartoryski A . 93 Czekanowski 'J. 9 20 33 66 68 75 78 82 367 382 Czerwiński L . 9 12 D Darwin K. 186 354 Dąbkowski P. 78 Dekowski J. P. 393, 401 Delimat T . 84 381 Dilthey W, 359 Długosz J. 213 Dlużewski J . 392 Dobrowolski K. 82 Dobrowolski T . 164—7 172 Drews P. 152 Duglai H . 204 Durklieim E . 153 Dutkiewicz J. 394 Dybowski B. 40 76 Dyboski R. 88 Dzieduszycki W. 34 50 Dziekoński T 377 E Edwards W. F. 185—6 354 Eisler R. 149 Engels Г. 355 F Falkowski J . 4 7 9 78 409 Fischer A. 6---18 37 41 56—61 63—6 68—70 73_5 77—8 83-5 89 381 402 408 Flemiojr K. 95 Focilion 180 Forrer R, 181 Forster J. R. 352—3 358 Forster J. 352 Foy W. 129 Franko 1. 35 38 40 Frankowski E . 75 180 Frankowska M. 316 Frazer J. G . 8 148-50 Friderici 355 Friedlander M. 336 Frobenius L. 355 Fryderyk I 63 Fustel de Coulange G Gaertner H. 74 Gajek J. 13 80 - 2 84 373 404 412 Gargas Z. 42 53 Gawroński A. 74—5 Gawroński-Rawita F. 40 GilHe.on J. 84, 408 Gloger Z. 9 12 23 Gładysz M. 166-8 170 288 396 405 Gławnap gen. 91 Głąbiński S. 5 Gnatowski J . ks. 40 Gobinoau J. A . 353, 354 Gogol M. 101 Gołębiowski Ł. 8 93 Gorzyeki K. 53 Gottfried К. 393 Gottltmd E . A . 314 Gratiati 146 Graebner F. 13 112 117 118-120 129 218 348 3 5 5 - 6 366 Grey O. 208 Gródecki R. 88 Groźkonow I. 62 Gubrynowici Br. 66 �473 Guntherowa.Mayerow* A. 369 Gustawicz В. 34 4 5 - 7 226 242 H Haberlandt W. 181 Habura F. 43 Halban L. 79 81—2 135 Haltsonen S. 313 Hankiewicz 35 Heieriie J. 26 Helvetius E. A. 144 Hensel W. 374 377 Herder J. 89 352—3 358 Hirsćhler M. 43 Hławiczka K. 402 Hnatiuk W. 12 Hobbes T. 185 Hoffding H . 146 Hubert H 158 I Ickstatt v. 145 Inglot B. 378 Innocenty Ш 146 J Jacbimecki Z. 88 Jacobini E . 396 Jagiełło W. 4 7 78 Jakóbiec J . 223 226, 242 244 246 Jakubowski Z. 78 Janik M. 5 3 - 4 Janota E . 226 242 Janów J. 78 Jaroń B. 302 306 377 К Kaale Krohn 315 Kabat W. 392 Kacarova D. 407 Kadłubek W. 213 Kalina A . 10 33—42 4 4 ¬ 46 48—9 51—5 58 60 66—7 69 71 410 Kallenbach J. 11 37 52—5 57 66—7 88 Kalwin J . 148 Karłowicz J . 35—6 38 44 51 — 2 64 Katula F, 393 Kenarowa H. 395 Kielisiński K. W. 3 7 1 - 2 Klich E . 211 Klimaszewska J.241 408-9 Klimek S. 5 367 Kliraecki Z. 396 Kluk K.. 210 Kłosowski J. N. 82 KDOII M . 395 Kocka W. 3 7 4 - 5 377 Koczy L. 375 Kolberg O. 8 9 12 402 Kolbuszowski E . 35 Koller J. 66 Kołłątaj H . 9 12 101 Kolessa A. 40 Konieczny F . ks. 5 78 Kopernicki I. 34 52 Koperski F. 88 Kosiński Z. 394 Kosiński W. 224 Koskowski B. 40 Kostrzewski B, 377 Kostrzewski J . 280 2 9 3 - 8 301 374 376 377 382 Kościuszko T . 89 Kowalcryk J . 84 �474 Koiłowski L . 5 74—5 78 291 294 297 382 Krajewska J . 393 399 Kraszewski J . {. 9 12 Krezek F. 35 38 Kropiński gen, 93. Królikowska H. 394 Kryński А.П 37 55 57—9 62 67 Kulczyński I. 94 Kulczyńska J . 94 Kuraszkiewicz W. 386 388 Kurylowici J . 74 78 Kutrzebianka A. 239 378 Ł Lafiteau J. F. 352 355 Landefeld H . 369 Lasocki 76 Lecie je wski J . 51 Van der Leeuw 140 Lehmann A . 158 Lelewel J. 101 Lepavcova E . 407 Leszczycki S. 239 Leśniak R. 393 Letki M. 82 Leunan T. 185 Lieberraan F . 396 Ligęza J. 405 Lindblum A. 325 Lubecka Z 22 Lowie R 113 Lubomirski A 5 Luter M 148 Lynd R S 154 Lynd H M 154 Ł Łęczyńska A. 395 Łopaciński H . 402 Lowmiański H . 381 Łoziński W. 40 * Łukasiewicz K. 376 łlychowska S. 395 M Maciejowski W. A. 102 Majewski J. 392 Majewski W. 102 Maksymowicz M. 97 100-1 Malewski F. 94 Malicki A. 82 Malicki L . 395 ' Malina J. 244, Malinowski B. 20 110 117 125 Manninen I. 374 Manngiewicz p. Żotna 82 Martin R. 26 Matlakowski W. 239 Malusiak S. 11 45 53 66 Maarizio A. 66 68 Mauss M. 158 Mazzini J. 148 Mazur J . 43 Mehofer J . 222 Meiners 3 5 2 - 3 356 Meisen K . 153 Mickiewicz A . 97 Michalski S. 69 72 Mirabeau H. 141 Młynek J. 49 Młynek S. 43—4 47 223 242—4 246 248 Montesquieu С. L . 141 Morwitz Z. 4 Morgan L . H . 185 355 Mornet 157 Moskau A. 355 Moszyński K. 19 82 84 150 151 153 158 285 288 303—6318 382 408—9 Muhlmann W. 111—2 117-8 120127348—59 362-3 365-8 Mora wiew M. 63 Mydlarski J. 82 �475 N Napoleon В. 91 Naumenko 101 Netolitzky F. 300 Nestor 96 Niederle L. 102 382 Niemiłowicz Wl. 35 38 Niesiołowski J. 91 Niezabitowski L . E . 377 Nietxsche F . 146 Nitach K. 55 62 6 4 - 7 0 82 378 409 Norwid C . 31 Nosek S. 289 377 Nowicki F. 5 O Obrebski J. 82 Oderic i Pordenone 351 Ołpiński K . 371—2 Orońska J. 395 Osowiecki S. 22 P Papini G . 357 Parfanowic* 48 Paulaharju S. 314 Pawlikowski J. G. 7 4 - 5 Pawłów 1. 188 190 Pawłowski S. 66 Perls H . 5 7 Pessler W. 64 Petersen E . 295 Pfaler K. A . 314 Pbget J . 165 Piekarski A, 20 Pietkiewicz C . 23 Pietkiewicz K. 397 Pinard de la Boulaye H 138, 148, 153 Piwarski A . 371—2 Piwoeki K. 164—5 167 172—5 179-80 Plisehke H . 351 Pogodin M. 99 100 Pokornowa W. 395 Pokorny R. 384 Pol W. 2 2 3 - 6 250 Polaczek S. 47 Polewoj M. 97 9? Polewoj Ks. 97 Polewoj K. 105 Poniatowski S. 5 1 9 - 2 3 29 32 35 10' 108 115 Poniatowski J . 92 Popiel L-. 7 409 Poratyński J. 5 66 75 Porębowicz E . 8 56 Posejdonios 350—1 Potkański K. 40—1 45—6 53 Prażak W. 369 Prek K. 3 7 1 - 2 Von Pufendorf S. 185 Puszkin A. 101 Pypin A. 100 Q Quetelet L . A. J . 354 R Radzikowski E . 223 Radziszewski B. 76 Rajewski W. 395 Rajewski Z. A . 376 Rakowiecki I. 102 Ramułt S. 35 Ratzel F. 111 218 355—6 Rehraan A. 40 Reinfuss R. 82 222 370 Reinhold M. 315 Richthofen B. 351 Robespierre M. 141 Rolny W. 66 75 �476 Rokicki J . 395 Romer Б. 40 69 Rosiński В. 78 Ross E . А. 147 Rostafiński J . 34 382 RorjsseauJ.J 89 141 185 352 Rozwadowski J. M. 382 Róhrer J . 8 RudnUki M. 382 Ruisbrock 351 Rybowski M. 35 38 51 Rzączyński 211 Stołyhwo R. 26—7 30 32 Strzygo wski J. 180 Stadynśkyj K. 40 Suboczowa M. 405 Sulimirski T. 291 Surowiecki W. 8 102 Szkaradek R. 394 Swchmatow A. 382 Szafarzyk J. ? . 101—2 Szafer W. 76 Szyszków B. 95 Ś S Schleiermacher F.E.D. 156 Schmidt W. 112—3 118 129 217356363 366—7 Sejgnobos C . 156 Semkowicz W. 88 Setal5 E . N. 315 Seweryn T . 170 172 238 370 393 402 Shirokogoroff 365 Siedlecki M. 83 Siemiradzki J . 40 Sienkiewicz K, 93 Sikorski M. 43 Skorupski H . 394 Sochaniewicz K. 68 Soderblom 149 Sołtys M. 40 Sorel G. 147 Soureka K. 368 Spamer A. 181 Spann O. 150 Spencer H . 140 Spławiński-Lehr T. 74 378 381—2 Sta szyc S. 8 89 Stand lin 156 Stefański S. 393 Stelmachowska B. 82 163 403 Stoli O. 26 Świątkowska J. 22 32 Świeży J. 32 370 Świnek J. 45 47 49 Świstka J. 322 Sztech V. V . 369 T Thurnwald R. 127 Tiele К. P. 149 Todorowa R. 407 Treter M, 11 Troeltsch E . 153 Tylor E . B. 185 354—5 Twarecki T. 7 U Udziela S. 12 34 40—1 4 4 - 7 53 223—6 242 248 250 402 V Vaclavik A. 369 Vaihinyer H . 359 Vakarelski С. 406—7 Vasraer M. 381 Veleva М. 407 Venedykova V . 407 Vico С . 185 352 W Wach J. 153 Walczyński S. 43 �1 Walde A. 384 Wałecki A. 198 Wabjga L . 40 Wasilewski Z. 35 Wasylewski S. 37 54 Watson 188 190 Wawr żeniec ki M. 5 Webb С. J. 148 Weber M. 145 Wells С. 210 Węgrzynowicz L . 82 327 Wieciofowaki T.376 Wierciyriski S. 66 7i Wijrgere J. 156 Wiktor J. 347 Witkiewicz K. 394 Wolska M. 40 Wójcik A. 370 372 —3 Wójcicki K. 210 Wójcikowski К W 97 Wrzosek A 73 477 Wundt W. 198 190 Wysłouch B. 75 Z Zakrzewski A. 64 Zakrzewski S. 66 Żarska H. 394 Zawiliriski R, 46 Zawistowicz K. 22 82 Zborowski J. 82 399 403 Zdziarski S. 53 403 Ziółkowski W. 82 392 Znamicrowska-PriiHerewa M. 373 Ż Żejrota P. 39 Żołna-Mamigiewicz J. 82 Żarek J. 377 �t 478 Indeks nazw etno-geograiicznych A Aarhus 333 Ala-Vetela 314 Alpera 197 Ameryka 23 336 Amur 27 Andrychów 224 229 236 243-5 Australia 23 361 Azja 23 351 В Babiogórcy 222 Baczyn 223 229 250 Bajkał 40 Bałtowie 82 3 8 3 - 4 Bałtyk 384 Barcice 225 229 261 269 276—8 Barcice Dolne 261—2 Barcice Górne 261 Bayonne 324 Bączarka 245 Bącza 270 Berlin 38 60 157 Bersity 285 288 Beskid Wyspowy 256 261 Beskid Śląski 282 288 Biała 222 243 Białe Jezioro 95 Białobrzezie 395 Bialogród 395 Białoruś 287 Biskupin 176 281—2 289 290—2 294 296 300-304 306—8 Bizancjum 286 Biegonice 273 278 Bieńkówka 223—5 2 4 4 - 5 248 —250 Bieńkowice 244 249 Bierna 245 250 Bobowa 371 Bochnia 24 3 263 Bojkowie 222 «51 Borzęta 245 Borzęcinek 370 Borowa 224 229 Brenna 223—4 229 .250 283 285 Bresnowsk 91 Bryjoki 258 260 Brzeg n/Odrą 396 Brześć Kujawski 285 Brzezinka 224 250 Przezowa 245 Brzeźna 264 Brzyna 274 Buch 290 295 380 Buczkowice 245 250 Budzów 223* 224 229 232 245 2 S0 Bugaj 224 229 Bulowice 244 249 251 Buczacz 43 47 49 Bułgarzy Czarni,95 Bułgarzy Srebrni'95 Bydgoszcz 394 Bysina 232 244 249 250 Bystra 223 224 250 �479 Byszyce 245 Bytom 395 С Cahors 146 Carolath 295-6 Celtowie 282 383 - 4 Ceranów 26 Chęciny 93 Chinocz 285 Chmiel 370 Cbodyń <góra) 225 Ch obrzyn 239 Cbomranice 223 273 Chorwacja 303 Chyżówki 223 229 250 Cichori (góra) 225 Cieszyn 250 396 Cyganowice 262 Czarnogórze 303 Czarny Potok 223 261 273-4 Czechów 262 Czechy 12 283 Czernichów 223 - 4 229 Czeremosz 222 Częstochowa 93 D Dalekarlien 315 Dania 333 Dąbrowa 401 Dąbrówka 250 Derłów 395 Długołęka 263—4 274 Dniepr 95 Dniestr 222 383 Dobra 223 244—5 249—50 Dobrocierz 224 Dobrzyce 244 246 Don 95 Dorohy 95 Drawsko 395 Drzewica 401 Dubne 258 Dunaj 95 301—2 Dunajec 2*2 278 Diwina 95 E Egipcjanie 150 Eskimosi 188 Estonia 3 1 4 - 5 Europa 23 F Faleza 244 Feldkirch 69 Filipowice 224 Finlandia 183 313 Finowie 96 Florencja 146 Francja 146 156 183 232 318 Frycowa 223—4 Frydrychowice 244 249 G Gabon 225 2 6 1 - 2 Galicja 38 48 62 Gardłaki 258 Genua 146 Germanie 383—4 GlichÓw 246 Gliwice 396 Głogoczów 245 249 Głógczyce 285 Gniezno 281—3 285—6 302 304—7 375 3 7 7 Goldowie 22—3 27 Goliady 96 Gołkowice Niem. 262 Gorce 238 Gorlice 34 372 Gorzeri Górna 249 Gorzków 245 �r 480 Gorzów 395 Gostków 2 8 5 - 6 Górale 222 2 2 5 - 6 230—1 236—8 2 4 1 - 2 244 2 4 6 - 8 256 260 262—4 273 278, beskidowi 224 286, nadpopradicy 260 264 269-70 277, sądeccy 223 225 247 260—2 264 271 273—4 277 279, „twardzi" 244 Góralszczyzna 224—6 232 234 236 239-41 249 —51 Grecy 384 Grodno 91 Grossrosen 21 Gródek 93 278 Grudziądz 394 Gruszowiec 223 225 245 250 Grybów 226 244 276 372 Gubin 395 Gwinea N. 367 H Habanowie 369 Hallstatt 302 Halstia 314 Harbutowice 224 229 234 244—5 249—50 Heczmarowice 245 Helsinki 3 1 3 - 4 Hindusi 150 Hiszpanie 183 Hocznia 244 249 Holihrady 292 Homrzyska 223 Hucisko 245 Huculi 251 Hyrynsalmi 314 I lllirowie 383 Indie 146 Indonezja 351 Inwałd 244 249 Irańczycy 383-4 Irlandia 281 Istebna 223 Iwkowa 224 229 249 251 Izdelnik 245 J Jebłockowianie 222 Jachówka 2 4 4 - 5 249—50 Jadźwingowie 213 Jaik 95 Janków 285 Jankowka 245 Japonia 143 Jarosław 393 Jesienna 224 229 Jasienica 244 249—50 Jasło 244 372 Jasna 223 Jastrzębie 224 273 Jastrząbik 245 258 Jaszczurowa 224 245 250 Jstmulowio 367 Jawornik 245 Jaworzynka 223 Jazowsko 225 250 268 273 - 4 278 Jelenia Góra 396 Jeleśnia 229 Jodłownik 245 Jugosławia 10 12 282 285 288 Jurków 224 245 250 Jutlandia 281 383 �481 К Kaczyiia 245 250 Kadcza 261 273 Kalwaria 244 Kałdus 285 Kamienica 244 256 261—2 2 6 8 - 9 272 274 276 Kamieniogóra 396 Kamionka 223 229 Kaoina 223 264 277 Karlstad 324 Karpaty 222 Kartuzy 394 Kasina Wielka 223 244-5 249-50 Kasinka 225 245 250 Kasinka Maja 234 Kaszuby 379—80 Kazań 91 Kępno 395 K<tly 233 2 4 3 - 4 249 2S1 Kiczna 225 250 272 Kielce 392 Kliszczacy 222 224 Kladzko 396 Kocierz 223—4 229 232 244—5 250 Kocoń 245 Kokuszka 264 278 Kolonia 157 Koło 395 Konopnica 25 Kornatka 245 Kosarzyska 264 Kostroana 95 Koszalin 395 Koszary 224 229 Koziniec 224 229 231 250 Kożuchów 396 Kórnik 395 Krakowiacy 222 226 236 Krakowskie 232 Kraków 5 34 41 49 50 52 69 81 88 93 183 225 - 6 242 248 393 Krogulecka 278 Krościenko 222 Kruszwica 395 Krzeczów 242 249 Krzemieniec 92—3 Krzepin 285 Krzesławice 245 Krzeszowice 47 Krzeszów 223—4 244- 5 248 250 Krzyszkowice 245 Kbiąinice Wielkie 303 Księstwo Warszawskie 91 Kszczonów 234 245 370 Kurów ?32 245 Kuźnica 396 Kwapinka 245 Ł Lachowice 229 245 Lachy 223 2 2 5 - 6 230 241 —2 244 2 4 6 - 9 251 2 5 6 - 8 2 6 0 - 4 273 275 277—8, sądeckie 239 258 260 262—5 268 271 Lanckorona 236 245 Las 223 250 Lecieszyn 90 Lelów 93 Leluchów 258 Leszno 395 Leśnica 245 250 Libratowa 224 278 Lichwin 243 Limanowa 225 236 244 25J Lipnik 224 229 249 251 Lipowa 229 LiUcz 264 �482 Litomierzyce 21 Litwa 90 95 183 Litwini 213 Liwowie 9 5 - 6 Lodomeria 38 62 Lombardia 146 Lubań 396 Lnbogoszcz 225 Lublin 79 80 82—3 392 Luehaczowice 63 Lutycy 404 Lwów 5 9 35 - 8 41 50 52 56 58—60 62—3 69 70 75 81 93 243 Ł Łaba 301 382—4 Ladoga 95—6 Łącko 222 225 238 250 26?—4 268—9 272-6 278 Łemkowie 222 224 251 258-60 270 Łemkowszczyzna 239 Łękawica 224 229 245 250 Łętownią 234 Łodygowice 223—4 245 250 Łomnica 278 Łopień 225 Łososina Dolna 278 Łotwa 183 Łotysze 95 Łowicz 393 Łódź 393 Łukowica 223 273 276 Łusk 92 Łużyczanie 401 Łysa Góra 239 M Maaria Magdalena 314 Majdanek 21 Majdan Mokwiński 291 M»ków 224 250 Małopolska 224 283 Marcówlca 223—4 250 • Maszkowice 225 250 278 Mazowsze 90 281 Melanezja 20 Meszna 223—4 250 Męcina 223 229 Miechów 394 Mieszańcy 243 Mieszczera 96 Międzyrzecze 395 Mikuszowice 223 245 Mikronezja 20 Milik 258 Miłkowa 278 Mińsk 90 1 Młynczyska 225 250 261 273 Mogilnu 223 229 Mogiła 240 Mohilew 95 Mongolia 143 Morawy 63 283 369 Moskwa 91 95—7 Moszczenica 224 261 277 Mszana Dolna 234 245 Mszana Górna 245 Mucharz 224 244 245 249—50 Midltown 154 Murom 96 Muszyna 258 276 Mutne 245 Myślenice 222 225 236 244 248 Mystków 223-4 278 Myszyniec 300 N Nawojowa 225 Niemen 383 Niemcy 153 156 238 281 318 336 �483 N Niestronno 281 -3 285—6 Nieśwież 89 Nieźwiska 291 294 296—7 Nitkowa 264 Norwegia 332 Nowa Sól 397 Nowogród 91 95 Nowogródek 91 Nowotarżanie 222 Nowy Sącz 262 276 394 Nowy Targ 402 Nurmes 314 O Obidza 268 273-4 Oceania 23 Oczków 224 Odra 383—4 Obodryci 404 Ojców 303 Oka 383 Olszowa '224 Olszanka 264 370 Olsztyn 394 Omsk 91 Opole 283 286 3 0 4 - 5 396 Orawa 223 Oroczoni 23 Oroczoni—udike 27 Osleczany 244 245 Oslo 333 Ossolineum 5 73 Ostrawica 222 Ostrów Tumski 282 303 Oświęcim 242 Г p I'I Ł Ł. W P a k i a 224 245 249—50 Pale.nica 224 Palmiry 5 Paryi 327 Paszyn 224 229 Pcim 233—4 229 232 234 245 249-50 Peredil 94 Petersburg 38 60 75 91 95 104 Pewel Ślemieńska 245 Piekary 240 Pieniny 222 Pietrzykowice 250 Pigmeje 188 Pilica 93 Piotrków 370 393 Pisarzowa 223 268 273 Piwniczna 229 258 270 274 276 278 Plemieri 285 Płock 393 Podegrodzie 257 2 7 4 - 6 Podegrodiianie 263 266 274 PoHgórze 4 3 - 4 , Grybowskie 256, Rożnowskie 256, Sądeckie 256 Podhajna 89 92 Podhalanie 222 224 251 Podhale 238 247 402 Podkarpacie 183 Podlasie 26 68 Podlopień 223 250 Podobin 245 Podole 224 278 383 Podrzecze 262 Pokucie 282 Polanka 245 Polesie 295 Połabianie 404 Połock 95 Pomorze 183, Azowskie 95 Ponikiew 224 245 250 Popczyce 305 Popowice 225 261 273 277 �484 Poprad 222—3 278 Porąbka 223 245 Poręba 224 245, Mała 273, Świnna 250 Poryck 93 Potyliez 93 Powroźnik 258 Poinachowioe 224, Górne 246 Poznań 282 285 296—7 302 304 307 336 342 395 Półrzeczki 223 245 250 Praga 38 Protwa 95 Prusy 379-80 Prut 95 222 Przemyśl 7 93 393 Przydonica 278 Przysietnica 223 225 269 274 276 278 Przyszowa 223 2 7 3 - 4 276—7 Psków 95 Pszczyna 396 Ptaszkowa 223 229 Puławy 92 Pytoce 267 R Raba 225 247, Wyżna 238 Rabka 238 394 Raciborsko 245 Raciechowice 245 Radom 69 392 Rajgród 95 Ren 383 Repecko 293 295 Roczyny 224 Rojówka 278 Rosja 23 Rozdzielę 236 249 251 Roztoka 261, Ryterska 264 Równiacy 2 2 3 - 4 238 258 260 Rumunia 84 183 Ruś 244, Kijowska 286 Rusini Szlachtowscy 224 Ruśnioki 243 Rybarowke 245 250 Rybna Kolonia 296—7 Rychwałd 245 250 Rytro 225 264 270 274 276 278 Rze.zów 393 Rzyki 224 229 244—5 249 Rzymianie 384 S San 222 Sandomierz 93 Sanok 393 Santok 285 302 304 Sarmaci 384 Stary Sącz 224—5 244 258 260 262 276 Sądeczczyzna 258 Scytowie 306 384 Siedlce 278 Siekierczyna 225 229 261 Sieniawa 93—4 Sieradz 393 Sieraków 245 Siewier 96 Sidzina 249 Skeła 93 Skandynawia 315 383 Skansen 326—7 Skawce 224 245 250 Skawa 225 Skawhki 224 245 250 Skomielna 243 Skrudzina 225 278 �485 Skrzydlne 224 24S Skrzynka 245—7 249 Słopnice 225 229 250 Słotwina 242 246 249—50 Słowacja 12 363 Słowenia 303 Słowianie 23 384 Stuck 90 Stupsk 394 Soanłahti 314 Spisz 223 247 260 402 Spiszacy 251 Stadła 262 Stany Zjednoczone Am. Półn. 327 Stary Bielsk 298 Stare Bielsko 299 Stockholm 326 Straconka 223 229 Stronie 224 245 250 Stróża 223 229 249—50 Stryszawa 232 219—50 Stryszów 224 245 250 Stuttgart 348 Sucha 224 245 250 Sudety 21 Sułkowice 224 245 250 Syberia 22 27 Syrynia 298—9 Szczawa 223 250 261 Szczawnica 224, Niżna 223, Wyżna 223 Szczawnik 258 Szczyrk 223- 4 245 Szlachtowa 229 Szpota 95 Szprotawa 397 Szwajcaria 24 26 69 Szwecja 281 332 Szwedzi 266 Ś Śląsk 183 281 283 Cieszyński 223—4 Ślemień 223 Śleszowice 223—4 244—5 Śnieżnica 225 Świdnica 397 Świdnik 223 Świerkla 274 T * Taczany 224 Tambów 95 Targanica 224 229 244 249—250 Targo«zów 248 Tarnawa 224 293 295, Dolna 223—4 244 249-50, Górna 223-4 250 Tarnów 43 47 50 243 394 Tatarów 48 Tenczyn 234 245 Tenczynek 249 Tęgoborze 223 Tokarnia 245 2 4 8 - 9 Tomaszów Maz. 393 Toruń 394 Tostama 314 Trakowie 3 8 3 - 4 Trąbka 249 Tresna 223—4 Trzebunia 223 225 244 249—50 Trzemeśna 245 Trzetrzewina 264 277 Tuchów 256 Turbacz 256 Turkiestan 382 Twer 9 6 - 7 Tylicz 258 Tylmanowa 272 5 �486 Tylmanowiacy 262 Tymbark 223 225 244 250 Tyniec 240 a Ujanowice 224 Umłastów 5 Ural 95 W Wadowice 222 225 233 244 Wałbnych 396 Warszawa 20 2 6 - 7 36 62 69 71 Wenecja 146 Wengriny 251 Wałówka 223 229 Wągry 10 183 Wiatycze 96 Wieliczka 43 49 50 Wieńcierza 248 Wielkopolska 176 Wieprz 245 Wierchomla 258 Wierzbanowa 244 249 Wieś 96 Wiewiórka 224 245 Wilkowice 229 2 4 4 - 5 250 Wiikowiska 224 245 Wisła 224 239 250 3 8 3 - 4 Wiśniowa 224 245 249 Witebsk 95 Włochy 148 183 Włocławek 394 Wojakowa 224 Wola Brzezińska 264, Kosnowa ?50 272, Krogulecka 269 278, Radziszowska 245, Piakulina 223 229 Wolinianie 404 Wołga 92 ^62 384 Wołyń 94 383, W. nad Odra. 283, na Pomona 285 Woroneża 91 Worończyna 92 Wrocław 38 Wysokie 264 V Vandra 314 Z Zabrzei 272 Zachełmna 223 245 250 Zagórnik 224 229 249—50 Zagórów 264 Zagórzanie 222 Zakopane 394 Zakrzów 224 Zalesie 223 250 261—2 Zamość 392 Zarzecze 272 Zasadne 261 Zawada 223 Zawadka 223—4 244—5 249 Zbludza 223 261—2 Zbyszyce 223 229 278 Zembrzyce 2 2 3 - 5 245 250 Zielona Góra 395 Zielonka 239 285 Ziemia Krakowska 226, Nowogródzka 90, Sądecka 256 Złota 303 Zreczyce 245 Zurych 26 Ż Żeleźnikowa 225 261 273 277—8, Mała 261 Żero.ławice 245 Żmiąca 224 229 Żółkiew 93 Żuków 370 Żywiec 226 246 Żywczaki 222 �487 Indeks A Akademia Górnicza 378, Nauk w Petersburgu 95, 97, Umiejętności 37 39 45 48 76 Amt, Statistieches Amtdes deutichen evangelischen Kircheuausschusses 157 Amlliche Zentralstelle fur kirebl. Statistik 157 animlzm 140 В bacigera 233 (baćgera 234, bazgiera 233) baja 234 bęben 109 bednarstwo 283 Berliner Gesellschaft fur Aothropologie, Ethnologie und Urges chiehte 7 bezbożnictwo 139 Biblioteka Narodowa 22, Publiczna w Petersbur­ gu 100, Puławska 99 biologiim 357 błękicia 257—8 266 273—4 brama kultowa 108 braminiim 149 rzeczowy braclik 232 235 brusek 274 bruślok 260 buddaizm 143 149 budownictwo 22 96 108 176 182 2 2 7 - 8 242 281 bukiet 267 Bureau fur Statistik der Juden 157 С celender 234 ceramika 176 283 369 Cesarska Akademia Nauk, o r . AUderoia cha'upa 238 241, biskupińska 296 charakterologia 131 chata 292, o b . megaron chłopomański ruch 35 chusteczka drużbacka 268 ciasnocha 236 ciosek 257 259 265 cmentarz 109 Commission Internationale des Arte Populaires 7 cucha 234 259 (cuga 234, czocha 258) cułka 276 cuwa 372 czepiec 236 257 266 270 279 401 �488 cyfrowanie 272 сугка 269 cywilizacja 127 czurynga 109 O dach, ob. konstrukcja droga w zaświaty 109 drzewa święte 109 drzeworyty ludowe 172 174 Dziennik Wileński 99 dzwon 109 E Ecole de Louvre 336 Elementargedanken 111 etnografia 72 112 157, bułgarska 405—7 etnologia 72 112 113 186 349 350 360 etnopsychologia, 130 ewolucjonizm 110 112 140 186 355 367 ewolucjonistyczna szkoła 185 F fakty dynamiczne 113—4, etnobgiczne 112, funkcjonalne 361, statyczne 1 1 3 - 4 fenomenologizm 140 181 Fundusz Kultury Narodo­ wej 81 funkcja wytw. kult. 115 —7 119-24, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 funkcjonalizm 107 110—1 113 116 118 120 124-6 348 357 368 funkcjonalne dane 364, odmiany 122 123,typy 122—3 128 131 G gaje święte 109 Gazeta Lwowska 37 gnbstyeyzm 139 gont 240 gorset 279 górnica 233—4 258 2 6 4 - 5 268 grób 109 grupa etniczna 115 227—8 252, kulturowa 115, podtrzy­ mująca 132-3, ura¬ biająca 133, współ­ działająca 132-3, wy¬ twarzająca 132, społeczna 115 126 133 227-8, ustrojowa 133, zawodowa 133 gunia 234 237—8 251 257 258 270 gunioki 232 274 gurmana 234 237 257 272 273—4 276 gurmanka 270 279 H hazucha 234 higiena 282 hille.bille 109 historyzm 107110-11 352 356—7 historyczna szkoła 113 118 125 128—9 holośniaki 274 (hotośnie 258 270) �489 ideologia 115—9 121-5, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 ideologiczne modyfikacje 122, odmiany 122 123, typy 1 2 2 - 3 128 131 ideoplastyka 174 illiryjski krąg kulturowy 302 Instytut Bałtycki 7 12 403, Słowiański w Pradze 6, Śląski 404—5, Współpracy Intelektual­ nej (Paryż) 7 intencjonalne dane 363—4 К kabat 270 kadłubek 266 269 kaftan 232 235 273 kania 268 2 7 3 - 4 kapelusz góralski 269 karbiaki 257 259 261 karpie 200 2 6 4 - 5 274 277 Katolicki Uniwersytet Lu­ belski, ob. Uniwersytet katolicyzm 135 kierpce 238 257 kikle 233 knutle 211 kocioł 201 203 Koło Nauk Antropologicz­ nych we Lwowie 6 76, Koło Przyjaciół Hucułszczyzny 7 Komandorski Order O d ­ rodzenia Polski 7 Komisja Antropologiczna Polskie] Akademii Umiejętności. 6, Kom. Etnograficzna Pol­ skiej Akademii Umie­ jętności 6, Fizjologiczna Warszaw­ skiego Towarzystwa Nauk 6, Swojszczyzny Związku Ziem Górskich 370, Sztuki Ludowej 7, 10 Komitet Narodowy Polski 69 komunikacja 286 konstrukcja dachu pod stolec 239, krokwiowa 239, na sochę 291, na ślemię 291 ściany: węalowa 239, 290, 375, słupowo-plecionkowa 290, 296, 375 sumikowo łątkowa 281, 290 konwergencja 366 korona ślubna 17ó koszar 251 kowalstwo 286 kręsfi kultirowe 129 363 367 kryterium formy 111 366, ilości 363 366, jakości 366, ważkości 3 o 0 - l , ogólnego prawdopoJobieństwa 366 Krzyż Komandorskiego Or­ deru Św. Sawy 7, Złoty Zasługi 7 к utt 109 150 158 kul tufa 126 7 110 130 219 345 50 365 materialna 112 126 ciuchowfl 112 126 ч �490 społeczna 126, ceramiki grzebykowej 385, malowanej 291 294, sznurowej 291 295 385, wstęgowej 384, lipicka 296—7, łużycka 2 9 3 - 4 302 385, mustieryjska 212, oryniacka 212, szelska 212 kulturowe zespoły, ob. ze­ społy maszkary 176 matriarchat 140 megaron 294 metodologia etnologii 112 miejsca kultowe 109 Ministerstwo Oświaty 226, WyzDań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego 81 mitologia 22 100 mity 150 mit apokaliptyczny 147 „Kulturelement" 120 kultury zasadnicze 23 109 113 128—9 kurpiele 276 Monarchia Austro-Wegierska 59 69 monoteizm 140-1 most w zaświaty Ю9 muzea ludoznawcze 48, 316, 392 L lak 246 lejbik 232 literatura ludowa 13 89 ludozuawslwo 47 7 1 - 2 75 152 159, czeskie 13, polskie 50, religijne 1 5 2 - 3 Lwowskie Towarzystwo Naukowe, ob. Towarzy. stwo Ł loktusie 236 łowiectwo 187—9 1 9 2 - 3 195—8 2 0 1 - 3 281 łódź kultowa 109 M macherzyna 270 magia 22 148 150—1 158 170, księżycowa 109, słoneczna 109 magierka 234 maik 176 modlitwa 158 « г ' ' О п в Ь е 31S, 321, skansenowskie 333, 237 371—2, Etnograficzne U. S. B. 373, Etnograficzne w War­ szawie 7, Nordiska Museet 326 Norsk Folken 333 Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie 27, im. Szewczenki 48, Sztuk i Tradycji Ludo¬ wych w Paryżu 318, United Staates National 27 N narzędzia rolnicze 96 280 rybackie 280 nawołok 276 neobuddaizm 139 neopogenizm 139 Nordiska Museet, ob. Muzeum Norsk Folken, ob. Muzeum �491 Ó obiekty kulturowe 114-6 134, społeczne 114-6 134 obrzędy 90 103 109 odzież 23 ofiary 158 ołtarz 108 opryma 264 ości rybackie 374 P paleolit 212 parzenica 258 Patronat Polskiego Przemystu Ludowego 7 pazdur 408 pieśni ludowe 90 pisanki 109 176 plóciennice 233 pochodzenie Słowian 84 386-8 pochówek 22, 108, p. paIowy 108117, pochówkarze 109 podaqia 90 podcień 290 podłaźniki 176 401 polidemonizm 140 Polska Komisja Sztuki Lu­ dowej, ob. Komisja Polski Atlas Etnograficz­ ny 408—12 Polski Związek Zachodni 379, Komitet Narodowy, ob. Komitet Polskie Towarzystwo Etno­ graficzne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Etnologiczne, ob. Towarzystwo Towarzystwo Oriental!, styczno, ob. Towarzy­ stwo Polskie Towarzystwo Pre­ historyczne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Przyrod­ ników im. Kopernika, ob. Towarzystwo polatka 194 portki, ob. spodnie potrzeby 232 protestantyzm 145 przesądy i zabobony 141 155 psychologia rasowa 130 przygotowanie żywności 281 R rańtuch 267 religia 22 135 137 144—8 150 152-3 religioznawstwo 157 Rosyjska Akademia Nauk, ob. Akademia rośliny jadalne 305 307, przemysłowe 306—7 rozstaje 109 ryjek 234 rzemiosło 282 rzeźba anaturalistyczna 165 S schizmogeneza 367 sercówka 271—3 serdak 266 263 sieć łowiecka 214 siutaź 266 sobótka 103 socha—zasięg 409 SocietĆ d'Anthropologic de Paris 71 spancyr 266 spodnie „bukowe" 232, „fuzyjkowe" 232, wałaskie 232, 238, 274-75 �492 społeczeństwo 134 eros 2 5 8 - 9 263 265 Statistisches Amtdesdeutschen evangdischen Kirchenausschusses, ob. Amt statyka 115—6 statystyka kościelna 156—7, T Tow. Historii i Starożyt­ ności Rosyjskich 99, Historyczne we Lwowie • 6, Krajoznawcze 49, Literackie im. Adama Mickiewicza 6, Ludoznawca 9—11 33 - 4 1 43 45 49—54 60 6 4 - 5 70 72 7 5 - 7 79 81—3, prezydium 36, zarząd 36 40,- bi¬ blioteka 8 9 50—1 61 7 6 - 7 80 85, archi­ wum naukowe 85, sta­ tut 417-24, oddziały Buczacz 50, Chrzanów 46—7 50, Kraków 46 49 50, Łańcut 50, Pil­ zno 50, Podgórski 46 50, Rzeszów 50, Ta­ tarów 49—50, Wieli­ czka 44. Wykaz człon­ ków prezydium 8 5 - 7 , członków zarządu 86 88 415, walnych ze­ brań 412—5, Ludoznawcze Bułgar­ skie 406—7, Naukowe im. Szewczen­ ki 101, Naukowe Lwowskie 43, Muzeum Etnograficzne- testy 1 6 5 - 7 tkactwo 176 283 totemizm 117 Towarzystwo Etnograficz­ ne Polskie 73, Etnologiczne Polskie 11, 71, Etnologiczne w Paryżu 354, Geograficzne we Lwo­ wie 6, Krakowie 6, Naukowe we Lwowie 6, Naukowe Warszawskie 27, Orientalistyczne Polskie 27, Przyrodników im. K o ­ pernika 34—5, 70, 73—6, 81, Prehistoryczne Polskie 374, wyznaniowa 156 stępa 409 strój 96 227—8 245—6 256, weselny 372 struktura kultury 127, osobnika 130, 132 wytw. kult. 115-7, U9-25 zespołu 124, 132 strukturalne odmiany 122-3, typy 122-3 128 131 sukmana 234 237 suknioki 232 274 siczudła 109 szewstwo 286 szintoizm 143 sztuka ludowa 13 163—5, 168 171—6 179-83 368 ściana, ob. konstrukcja ś ślakownicy 198 śparogi 408 Święta huśtawkowe 22 �493 Prehistoryczne w Рок naniu 6, Przyjaciół Nauk w L u ­ blinie 370, Przyjaciół Ossolineum we Lwowie 6, Tatriańskie w Zakopa­ nem 7, Warszawskie Przyjaciół Nauk 94 transport 23 turoń 103 tursaansydao 313 typy budownictwa 108 (go¬ spodarki 227) U United Staates National, ob. Muzeum Uniwersytet Jagielloński 378, Jana Kazimierza 9 (Za­ kład Antropologiczny 61, Zakład Etnologi­ czny 61), Katolicki Lubelski 83, Marii Curie Skłodow­ skiej 83 ustrój, yruntowy 227, społeczny 23 112 W wafenrok 266 wangierka 401 wątki zdobnicze 174 westki 232 wetuła 251 węzeł rycerski 269 271 273 wieczerza wigilijna 171 wierzenia 13 141 145—7 150 wóz kaltowy 109 wróżbiarstwo 150 wytwory kulturowe 119-21 123 125—7, geneza w. k. 107-8 110 112 wywijoki 232 wzgórza 109 V Vratya 109 Z talatace 266 zasięgi bałtyckie 34, fińskie 84, trackie 84 zaślubiny 171 cawijaki 265 zespoły kulturowe 113 123 130, podtrzymujące 124, współdziałające 124 126, wytwarzają­ ce 123, warunkujące 126, zawodowe 126 zwyczaje ludowe 90, 385 Ż iupan 268 �1' 494 E R R A T A str. wiersz 39 45 49 55 96 103 111 121 141 142 144 146 149 159 160 174 191 194 198 199 200 204 221 229 233 234 240 304 318 352 355 359 370 402 i L 22 32 18 23 3 14 4 17 9 36 17 15 2 11 17 23 32 27 19 9 31 5 30 22 5 1 35 5 24 27 16 11 17 1 10 18 15 3 j e s t 1990 zniechęceniem organizacyjnym odziału restykcyj miać co meteriai zwolennnik ne reformatorowi?. dokrynaloą m.jętności. Graviana Odpadnięciem mniemam, nabal Gold n sktoność d£wieków .» 1-УЙ chmuchnięc.ach ckych yego ze wików. karlpe u pomoże.23 a Jasiona sukmany. mapa 6Д' krakowskim krakowskie hordednm wie. samkramentów -owie wczucie, się •kami „Rrzekome p o w i n n o b y ć 1900 zniechęceniem organu асу jnym oddziała restrykcyj miał usunięte materiały zwolennik na reformatorowte, doktrynalną majętności". Gratiana Odpadnięcie mniema nadal Golden skłonność dźwięków." lekkich muśnięciach czyhającego usunięte wilków. karpie pomoże"." ra Jesienna i sukmany. mapa 2 . » Krakowskim Krakowskie hordeum więc sakramentów -łowię wczucie się -mi „Rsekome � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa6825ff4fe2c155b70b195431777b.pdf c7c59546d3205009b0e38b2ab70c0133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3841 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.1; s.60-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „PRZEMYSŁ LUDOWY I ARTYSTYCZNY" w y d . C e n t r a l n y Z w . Spółdzielczości P r a c y , ( K w a r t a l n i k , n r 1—3) G d y w r o k u u b i e g ł y m ukazał się długo p r z y g o t o ­ w y w a n y n u m e r „Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego", zdania na jego t e m a t były podzielone. J e d n i przyjęli nowe czasopismo z zadowoleniem, wielu j e d n a k spośród l u d z i interesujących się sztuką z a ­ stanawiało się n a d słusznością w y d a w a n i a k w a r t a l ­ n i k a zawieszonego j a k b y w połowie d r o g i między w y c h o d z ą c ą o d s z e r e g u l a t „ P o l s k ą Sztuką L u d o w ą " a r ó w n i e ż ś w i e ż o n a r o d z o n y m „ P r o j e k t e m " . P o co dublować? — p y t a l i . Oprócz w ą t p l i w o ś c i nurtowała i c h t r o s k a o p o z i o m , szatę ilustracyjną n o w e g o p i s m a ; m a r t w i l i się z góry, czy z n a j d z i e o n o w ł a ś c i w y d l a siebie krąg o d b i o r c ó w . Próba czasu częściowo r o z ­ w i a ł a t e w ą t p l i w o ś c i . Publiczność z a r e a g o w a ł a b a r d z o ż y w o — „ P r z e m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " znikał po k i l k u d n i a c h z k i o s k ó w i księgarń. P r o f i l zaś czasopisma — zarysowany już dosyć w y r a ź n i e w p i e r w s z y m n u m e r z e — coraz wyraźniej krystalizował się w d w u następnych. k r e t n y c h przykładów (nr I I ) narasta t e n d e n c j a do o d b y c i a d y s k u s j i g e n e r a l n e j , która już w I I I n u m e r z e doprowadza do polemicznego spięcia. Szybkość, z jaką p o t o c z y ł y się s p r a w y , wskazuje n a j l e p i e j , że z a g a d n i e n i a o m a w i a n e n a łamach „ P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " są ż y w o t n e i w a ż ­ ne, a n a w e t często t a k palące, że a u t o r z y n i e są w s t a n i e utrzymać s w y c h w y p o w i e d z i w atmosferze nie podbarwionego emocjonalnie „akademickiego" o b i e k t y w i z m u . N i c d z i w n e g o . Dotyczą o n e przecież p o d n i e s i e n i a e s t e t y c z n e j wartości chałupniczej i spół­ dzielczej p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , u t r z y m a n i a p r z y ży­ ciu zamierającej l u b wypaczonej sztuki ludowej, s p r a w b y t o w y c h s z e r o k i c h rzesz d r o b n y c h w y t w ó r ­ c ó w z r z e s z o n y c h i i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r y c h los p o ­ średnio l u b bezpośrednio z w i ą z a n y j e s t z działalnością C e p e l i i , będącej najpoważniejszą i w zasadzie m o n o ­ polistyczną instytucją zajmującą się o d s t r o n y g o s p o ­ d a r c z e j drobną w y t w ó r c z o ś c i ą artystyczną. A r t y k u ł y S. Stroińskiego ( P r z e m y s ł l u d o w y i a r t y ­ styczny w u b i e g ł y m dziesięcioleciu), T . Seweryna (Niebezpieczeństwo ps*udoludowości w adaptacji s z t u k i l u d o w e j ) , E. W o l s k i e j ( K i e r o w n i c t w o a r t y s t y c z ­ ne w p r z e m y ś l e l u d o w y m i a r t y s t y c z n y m ) , u m i e s z c z o ­ ne w p i e r w s z y m n u m e r z e — s y g n a l i z o w a ł y już k i e ­ r u n e k c z a s o p i s m a ; miało być o n o p o ś w i ę c o n e n i e z a ­ g a d n i e n i o m s z t u k i h i s t o r y c z n e j czy rozważaniom na t e m a t s z t u k i współczesnej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m b i e ­ ż ą c y m p o t r z e b o m ż y c i a ; p o t r z e b o m , k t ó r e r o d z i ł y się w k r ę g u t r u d n e j i o d p o w i e d z i a l n e j działalności p r o ­ wadzonej na o d c i n k u przemysłu l u d o w e g o i arty­ s t y c z n e g o , g ł ó w n i e p r z e z Z w i ą z e k Spółdzielni „ C e ­ p e l i a " . O t y m , że z działalnością tą w i ą ż e się długi szereg zagadnień w y m a g a j ą c y c h s z c z e g ó ł o w e g o i p u ­ blicznego omówienia, świadczy d r u g i z k o l e i n u m e r c z a s o p i s m a , w k t ó r y m — o b o k ogólniejszego artykułu J . O r y n ż y n y o g o s p o d a r c z e j s t r o n i e o p i e k i n a d sztuką l u d o w ą — z n a j d u j e m y aż t r z y a r t y k u ł y poświęcone działalności poszczególnych komórek cepeliowskiej m a c h i n y . M a m n a myśli a r t y k u ł y ; J . L o e f f l e r a ( B o ­ lesławiecka k a m i o n k a a r t y s t y c z n a ) , J . A . Zaremby ( K r y z y s c e r a m i k i regionalnej) oraz B. K a w a l c a , k t S r y pokazał b l a s k i i nędze ispółdzielni p r z e m y s ł u l u d o w e g o „Opocznianka". W t r z e c i m — i o s t a t n i m zarazem — numerze „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " znaj­ d u j e m y n i e z w y k l e interesujący a r t y k u ł d y s k u s y j n y n a p i s a n y p r z e z Z. L o e f f l e r a i M . N o w a k a ( A k t u a l n e p r o b l e m y wytwórczości artystycznej), w którym a u t o ­ r z y o m a w i a j ą k r y t y c z n i e działalność C e p e l i i i usiłują wskazać d r o g i wiodące k u p o p r a w i e . W t y m s a m y m n u m e r z e w y d r u k o w a n o również pierwszą wypowiedź w zapoczątkowanej d y s k u s j i — w obronie Cepelii głos z a b r a l i M . S i m b i e r o w i c z i J . W r e d e . C z y C e p e l i a s w o j e niesłychanie t r u d n e i o d p o w i e ­ d z i a l n e z a d a n i a spełnia w sposób należyty? W i e m y , że z d a n i a n a t e n t e m a t są b a r d z o p o d z i e ­ l o n e . Często z r ó ż n y c h s t r o n słyszy się słowa o s t r e j k r y t y k i . C e p e l i a ulegała l i c z n y m r e o r g a n i z a c j o m — o s t a t n i a odbyła się bodajże w m a j u 1955 r . C z y r e ­ organizacje te przyczyniły się do zasadniczego u s p r a w n i e n i a działalności C e p e l i i ? Wiemy, że n i e . Przeprowadzone b o w i e m zostały w sposób b i u r o k r a ­ t y c z n y , odgórny, bez w z g l ę d u n a i n t e r e s y r o z r z u c o ­ n y c h w t e r e n i e spółdzielni. P o r o b i o n o p r z y t e j o k a z j i s p o r o różnego r o d z a j u nonsensów. D l a c z e g o t a k się stało? D l a c z e g o p r z e z t y l e l a t C e p e l i a n i e umiała w y ­ krystalizować swego „profilu", r a c j o n a l n i e z o r g a n i ­ zować p r o d u k c j i i d y s t r y b u c j i ? Dzisiaj niesłusznie zasiania się Cepelia dyktatorskimi poczynaniami P K P G i i n n y c h p o d o b n y c h i n s t y t u c j i . N i e każd;' błąd, k t ó r y został p r z e z Cepelię w ciągu t y c h k i l k u l a t popełniony, b y ł w y n i k i e m zarządzenia P K P G . Czyż P K P G w p ł y w a ł a n a Cepelię, a ż e b y p r o d u k c j ę w i e l k i c h wytwórni c e r a m i c z n y c h (np. „Kamionki") prowadziła w takim k i e r u n k u , który konkurował i wypierał z r y n k u w y r o b y z r z e s z o n y c h w c e p e l i o w s k i c h spół­ dzielniach garncarzy l u d o w y c h ? Czy P K P G nakazy­ wała C e p e l i i produkować t r u m n y (w Ż y w c u ) , w y ­ syłać w t e r e n n i e d o u c z o n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy mącili w g ł o w i e t w ó r c o m l u d o w y m p o d s u w a j ą c i m obce w z o r y d o p r o d u k c j i ( B i e l a n y ) , l u b urządzać k u r s y , n a które s p r o w a d z a ł o się t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h s t r o n P o l s k i i szczepiło obce t e c h n i k i ze szkodą d l a r e g i o n a l n y c h odrębności i t r a d y c j i ? P r z e ­ cież za te i t y m p o d o b n e r z e c z y , k t ó r y c h litanię można b y d o w o l n i e przedłużać, n i e j e s t odpowie­ dzialna P K P G . Obok w s p o m n i a n y c h wyżej artykułów w t r z e c h n u ­ m e r a c h „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " u k a ­ zało się w i e l e i n n y c h o m a w i a j ą c y c h czy t o t w ó r ­ czość p o s z c z e g ó l n y c h p l a s t y k ó w ( W ł a d y s ł a w a Wołk o w s k i e g o , W a n d y K o s s e c k i e j , J . J . Z a r e m s k i c h ) , czy spółdzielni ( O r n o ) , r e c e n z j i z w y s t a w i książek. N i e b ę d z i e m y się n i m i j e d n a k n a t y m m i e j s c u z a j m o w a l i , gdyż nie one decydowały o s p e c y f i c z n y m c h a r a k t e r z e „ P r z e m y s ł u " — n a p i s a n e zostały w t e n sposób, że m o g ł y b y r ó w n i e d o b r z e znaleźć się n a łamach k a ż ­ dego p i s m a p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m p l a s t y c z n y m . N a czoło w y b i j a ł y się n i e w ą t p l i w i e a r t y k u ł y o m a ­ w i a j ą c e a k t u a l n e z a g a d n i e n i a i bolączki w d z i e d z i n i e p r o d u k c j i w y r o b ó w przemysłu artystycznego. W i d z i m y t u , j a k o d zagadnień ogólnych — p o r u s z a ­ n y c h r a c z e j w sposób dość ostrożny i beznamiętny ( n r I ) — p o p r z e z sumienną i krytyczną analizę k o n ­ A j e ż e l i t e g o r o d z a j u w y p a d k i zdarzały się i dziś jeszcze zdarzają — t o jedną z w a ż n y c h i c h p r z y c z y n był b r a k odpowiedniej p l a t f o r m y d y s k u s y j n e j . Plat­ f o r m y , która n i e b y ł a b y w y k o r z y s t y w a n a d l a j a ł o w e g o k r y t y k a n c t w a , a l e dawała f a c h o w c o m z różnych d z i e ­ dzin, p r a c o w n i k o m Cepelii i odbiorcom możność szczerego w y p o w i a d a n i a s ą d ó w o działalności C e p e l i i i i n n y c h mniejszych i n s t y t u c j i o p o d o b n y m zakresie działania, która wreszcie umożliwiałaby odważne i t w ó r c z e o m a w i a n i e popełnionych b ł ę d ó w i n i e d o ­ ciągnięć i s z u k a n i e sposobów i c h n a p r a w y . W t y m właśnie k i e r u n k u k r y s t a l i z o w a ł s w ó j p r o f i l „Prze­ m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " , p i s m o znajdujące się w wyjątkowo k o r z y s t n e j s y t u a c j i , gdyż — w y d a w a n e p r z e z C e n t r a l n y Z w i ą z e k Spółdzielczości P r a c y — b y ł o zależne o d c z y n n i k ó w bezpośrednio kierujących Cepelią. M o g ł o w i ę c o n o stanowić n a p r a w d ę w o l n ą 60 I Warszawa, �trybunę d l a o m a w i a n i a a k t u a l n y c h s p r a w cepeliow­ s k i c h , bez o b a w y zepchnięcia c z a s o p i s m a n a ślepe t o r y mdłego l a k i e r n i c t w a д w y g o d n e j p o l i t y k i polega­ jącej na c h o w a n i u głowy w piasek. Gdyby „Przemysł L u d o w y i Artystyczny" miał możność k o n t y n u o w a n i a s w o j e j działalności p r z e z czas dłuższy, o d e g r a ł b y n i e w ą t p l i w i e ogromną r o l ę w p r o ­ cesie p r z e s t a w i e n i a C e p e l i i n a n o w e t o r y o r a z w r a ­ cjonalnej j e j reorganizacji, zmobilizowałby do a k t y w ­ n i e j s z e g o działania z b i u r o k r a t y z o w a n y a p a r a t a d m i ­ n i s t r a c y j n y . Słowem — odegrałby rolę owego s z c z u ­ p a k a , k t ó r e g o p o d o b n o d o b r z e j e s t wpuścić d o s t a w u z karpiami. N i e w i e m , d l a c z e g o p o t r z e c i m n u m e r z e zapaćUa decyzja zawieszająca d a l s z e w y c h o d z e n i e „Przemy­ słu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " . M o ż e w c h o d z i ł y t u w g r ę m o m e n t y f i n a n s o w e ( p i s m o było kosztowne JÓZEF MARKOV: SLOVENSKY LUDOWY s t r o n 77 -{- 18 i 183 i l u s t r . ( V y d a v a t e l s t w o L i t e r a t u r y — B r a t i s l a v a 1955) ODEV W i przynosiło d e f i c y t ) , może zadecydowały o t y m inne c z y n n i k i (każdy p r z e c i e w o l a ł b y spać s p o k o j n i e ! ) . J e d ­ n o j e s t p e w n e , że a k t u a l n e j p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z produkcją w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u l u d o w e g o i a r t y ­ stycznego, a stanowiącej zasadniczy trzon i sens istnienia zlikwidowanego czasopisma nie podejmie z równym rozmachem żadne z istniejących pism a r t y s t y c z n y c h , a n a i n n e w ogóle w t e j s p r a w i e n i e m a co liczyć. Dookoła p e w n e j g r u p y zagadnień w a ż n y c h z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r a l n e g o i ekonomicznego zalegnie głu­ cha cisza. O p ó ź n i o n a , a m o ż e i w ogóle u n i e m o ż l i w i wyjście Cepelii z obecnego i m p a s u , a szkody, j a k i e z t e g o p o w o d u w y n i k n ą , choćby t y l k o m a t e r i a l n e — będą większe niż zyski spowodowane likwidacją pisma. Rss MINIULOSTI Krasnej P r z e d p a r u l a t y recenzując w „ P o l s k i e j S z t u c e L u ­ d o w e j " j e d n o z w y d a w n i c t w czeskich poświęconych twórczości J o s e f a M a n e s a z w r ó c i ł e m u w a g ę n a k o ­ nieczność z g r o m a d z e n i a i w y d a n i a materiałów i k o ­ n o g r a f i c z n y c h dotyczących s t r o j u ludowego, jakich dostarczają n a m p r a c e d a w n y c h s z t y c h a r z y i m a l a r z y . Hasła t e g o o c z y w i ś c i e n i e podjęto, a że b y ł o o n o słuszne, ś w i a d c z y n a j l e p i e j interesujące w y d a w n i c t w o , które ukazało się n i e d a w n o p o d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t w o p r a c o w a n i u Josefa M a r k o v a . N a t e r e n i e Słowacji p r o w a d z o n e są z i n i c j a t y w y i p o d opieką S ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k w B r a t y s ł a ­ w i e i n t e n s y w n e badania nad s t r o j e m l u d o w y m , któ­ r y c h r e z u l t a t e m będzie s e r i a m o n o g r a f i c z n y c h o p r a ­ c o w a ń s t r o j ó w r e g i o n a l n y c h zbliżona w s w y m o g ó l ­ n y m c h a r a k t e r z e d o w y d a w a n e g o u nas p r z e z P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e „ A t l a s u p o l s k i c h strojów ludowych". W s t ę p e m d o z a m i e r z o n e j s e r i i (której d w a p i e r w s z e t o m y ukazały się r ó w n o c z e ś n i e n a r y n k u księgarskim) j e s t dzieło J . M a r k o v a , z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y ź r ó d ł o ­ w e i i k o n o g r a f i c z n e d o h i s t o r i i u b i o r ó w l u d u sło­ w a c k i e g o . W p r a c y t e j a u t o r zgromadził i omówił w sposób b a r d z o s k r u p u l a t n y w s z e l k i e w y d a w n i c t w a o d X V I d o poł. X I X w i e k u , w k t ó r y c h z a w a r t e są t e k s t o w e l u b i l u s t r a c y j n e materiały do d a w n y c h u b i o ­ rów ludowych. Wykorzystał on zarówno opisy i w y d a w n i c t w a i l u ­ s t r o w a n e poświęcone specjalnie z a g a d n i e n i o m s t r o ­ j ó w , n a t e r e n i e E u r o p y Z a c h o d n i e j w y s t ę p u j ą c y m już w czasach r e n e s a n s u , j a k i literaturę historyczną, geograficzną c z y podróżniczą, a w końcu t w ó r c z o ś ć plastyczną w i e l u k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h a r t y s t ó w , którzy zetknęli się z l u d e m s ł o w a c k i m i u t r w a l i l i j e g o ubiory w swoich pracach. Jak w y n i k a z badań a u t o r a , w najdawniejszych p u b l i k a c j a c h poświęconych z a g a d n i e n i o m s t r o j u z a j ­ m o w a n o się g ł ó w n i e u b i o r a m i w y ż s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa, a w i ę c s z l a c h t y i mieszczaństwa, p o m i ­ j a n o n a t o m i a s t c a ł k o w i c i e u b i o r y włościan. D o p i e r o w w i e k u X V I I I z a c z y n a się w z m a g a ć z a i n t e r e s o w a n i e ż y c i e m l u d u i j e g o odzieżą, co z n a j d u j e r ó w n i e ż w y ­ r a z w l i t e r a t u r z e dotyczącej u b i o r ó w o r a z w p r a c a c h p l a s t y k ó w , którzy Coraz częściej szukają n a w s i t e ­ m a t y k i do s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h . Znacznie wcześniej opisy ubiorów l u d o w y c h , a t a k ­ że i c h w y o b r a ż e n i a p o j a w i a j ą się w o p r a c o w a n i a c h t y p u h i s t o r y c z n e g o , g e o g r a f i c z n e g o i podróżniczego, g d z i e już w X V I w . zdarzają się w z m i a n k i i n f o r m u ­ jące o w y g l ą d z i e l u d o w y c h u b i o r ó w n a t e r e n i e S ł o ­ w a c j i . M a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h z t e g o czasu d o ­ starczają r ó ż n e g o r o d z a j u i l u s t r a c j e k s i ą ż k o w e z i n i ­ cjałami w ł ą c z n i e , s c e n y r o d z a j o w e p r z e d s t a w i a n e n a r y s u n k a c h zamków i m i a s t czy w y k o r z y s t y w a n e d l a * przyozdobienia w y d a w n i c t w o charakterze kartogra­ ficznym. J a k k o l w i e k w założeniu s w y m o m ó w i e n i e b i b l i o ­ g r a f i i m a t e r i a ł ó w d o s t r o j u m i a ł o sięgać d o p o l o w y w. X I X , wybiega o n o p o z a tę g r a n i c ę , obejmując r ó w n i e ż p r a c e i m a t e r i a ł y późniejsze, j a k n p . o b s z e r n e o p r a c o w a n i e F. H o t t e n r o t h a , M . T i l k e g o , H a b e r l a n d a , m a t e r i a ł y f o t o g r a f i c z n e P. S o c h e n a czy K . P l i c k i . Z e ­ s t a w i a też a u t o r nowszą literaturę p o r ó w n a w c z ą d o t y ­ czącą s t r o j ó w l u d o w y c h c z e s k i c h , p o l s k i c h (niektóre z e s z y t y „ A t l a s u p o l s k i c h strojów l u d o w y c h " ) , j u g o ­ słowiańskich, węgierskich, rosyjskich, rumuńskich o r a z odnośne b i b l i o g r a f i e . Rozdział poświęcony omówieniu l i t e r a t u r y i i k o n o ­ g r a f i i s t r o j ó w l u d o w y c h uzupełniają o b s z e r n e przy­ p i s y , z a w i e r a j ą c e bliższe szczegóły dotyczące p o s z c z e ­ gólnych p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , i n f o r m a c j e o w y ­ m i e n i a n y c h w tekście a r t y s t a c h , o r a z szczegółowa bibliografia prac odnoszących się d o s ł o w a c k i e g o stroju ludowego. R o z d z i a ł d r u g i z a w i e r a w y p i s y ź r ó d ł o w e odnoszące się d o u b i o r ó w słowackich o d r o k u 1542 d o 1844. Uzupełnia go, p o d o b n i e j a k rozdział p i e r w s z y , szereg p r z y p i s ó w o r a z u ł a t w i a j ą c y l e k t u r ę tekstów s ł o w n i ­ c z e k t e r m i n ó w d o t y c z ą c y c h strojów. Obszerna (licząca 183 p o z y c j e ) część i l u s t r a c y j n a z a w i e r a m a t e r i a ł y d o i k o n o g r a f i i strojów l u d o w y c h poczynając o d w i e k u X V . W g r u p i e i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiających s t r o j e n a j s t a r s z e z w r a c a j ą u w a g ę t r z y doskonałe i n i e w ą t p l i w i e d o k u m e n t a r n i e ścisłe r y ­ c i n y z r o k u 1600 zaczerpnięte z W . DMuicha ( U n g a rische C h r o n i c a ) , a przedstawiające dwie postacie męskie i jedną kobiecą. N i e dorównują i m już c z y ­ telnością s z c z e g ó ł ó w późniejsze o d n i c h o l a t p r z e ­ szło 80 s c e n k i r o d z a j o w e w y p e ł n i a j ą c e p r z e d p o l a r y ­ c i n ilustrujących m i a s t a i z a m k i z dzieła B u r k h a r d a v o n P u r k e n s t e i n , a n i dość u m o w n i e t r a k t o w a n e p o ­ stacie z inicjałów zdobiących r ę k o p i ś m i e n n y k a n c j o ­ nał A . S t r e z e n i c k e h o z r o k u 1692. Wśród materiałów z połowy X V I I w . z n a j d u j e m y również z n a n y c y k l obrazów przedstawiających dzie­ sięcioro p r z y k a z a ń z kościoła w O r a w c e ( p o w . N o w y T a r g ) . W e d ł u g przypuszczeń H . P i e ń k o w s k i e j cykl ten p o c h o d z i raczej z przełomu X V I I i X V I I I w . P o c z ą w s z y o d końca w i e k u X V I I I m a t e r i a ł i k o n o ­ g r a f i c z n y s t a j e się c o r a z óbfitszy i b o g a t s z y w szcze­ góły. D a j e o n n i e t y l k o ogólny o b r a z p r z e d s t a w i a n e g o s t r o j u , a l e r ó w n i e ż i j e g o dekorację. Składają się nań m. i n . reprodukcje a k w a r e l i litografii kolorowa­ n y c h T . V a l e r i a , F r . K o i l a r a , P. B o h u n a , k o l o r o w a n e r y s u n k i piórkiem J . Manesa. W o p i s i e u m i e s z c z o n y m n a końcu z n a j d u j e m y m e t r y k i oraz i n f o r m a c j e odnoszące się d o każdej i l u s t r a c j i . wydawnictwa bibliograficzne 61 �D o p r a c y J . M a r k o v a , która — j a k w i d a ć z p o ­ wyższego — jest c e n n y m z b i o r e m materiałów t e k s t o ­ w y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h , d o d a n y został w formie o d d z i e l n e j 1 8 - s t r o n i c o w e j w k ł a d k i d o d a t e k p t . ..Roz­ w ó j s ł o w a c k i e g o l u d o w e g o u b i o r u " pióra S o n i K o v a cevicovej, a u t o r k i niedawno wydanej pracy o l u d o ­ w y c h ubiorach w górnym L i p t o w i e . W d o d a t k u t y m , u j ę t y m w sposób p o p u l a r n y , a u t o r k a s t a r a się p r z e d ­ stawić r o z w ó j słowackich ubiorów l u d o w y c h p o ­ cząwszy o d czasów państwa w i e l k o m o r a w s k i e g o . U b i o r y noszone na Słowacczyźnie — początkowo w y k o n y w a n e głównie z materiałów samodziałowych— różnicują się w sposób w y r a ź n i e j s z y w początkach f e u d a l i z m u , k i e d y w a r s t w y w y ż s z e zaczęły ulegać obcej modzie promieniującej z B i z a n c j u m . Różnice te p o g ł ę b i ł y się z n a c z n i e w w i e k u X I I I , g d y p o n a ­ p a d a c h t a t a r s k i c h n a t e r e n S ł o w a c j i n a p ł y w a ć zaczęli zagraniczni k u p c y z cudzoziemskimi t o w a r a m i i gdy r o z w i n ę ł o się rzemiosło, pracujące g ł ó w n i e n a p o ­ trzeby w a r s t w uprzywilejowanych. W w i e k u X V I z o k o l i c z n y c h k r a j ó w i m p o r t o w a n e są różne t e k s t y l i a i części s k ł a d o w e u b i o r ó w . Z P o l s k i n p . p r z y w o z i się skóry i kożuchy, k o s z u l e , p a s y , w s t ę g i , r ę k a w i c e , pończochy, k o b i e r c e , o b r u s y i t p . I m p o r t o w a n e t o w a r y ze w z g l ę d u n a s w ą w y s o k ą cenę u ż y t k o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z w a r s t w y zamożniejsze, p o d c z a s g d y uciskany i ubogi l u d w i e j s k i nadal poprzestaje prze­ w a ż n i e n a samodziałach. W X V I i X V I I w i e k u w u b i o r a c h w a r s t w wyższych r o z w i j a się b o g a t e z d o b n i c t w o , g ł ó w n i e h a f c i a r s k i e . N o w o ś c i p o j a w i a j ą c e się w s t r o j u s z l a c h t y i b o g a t y c h m i e s z c z a n z t r u d e m przedostają się d o u b i o r u l u d o ­ w e g o . N a p r z e s z k o d z i e s t o i ubóstwo c h ł o p ó w i z a k a ­ z y zabraniające chłopom naśladować w u b i o r z e w a r ­ s t w y wyższe. D o p i e r o w X V I I I w i e k u wieś wyłamuje się z z a k a z ó w , w p r o w a d z a j ą c n p . d o s t r o j u k o b i e ­ cego r ó ż n e n o w e części s k ł a d o w e ( j a k n p . ż y w o t k i ) i k u p o w a n e n a t a r g a c h m a t e r i a ł y , które zmieniają wygląd kobiecego u b i o r u świątecznego. B a r d z o w a ż ­ n y m m o m e n t e m w r o z w o j u s t r o j u ludowego na Sło­ w a c j i b y ł o z n i e s i e n i e p a ń s z c z y z n y i uwłaszczenie c h ł o ­ p ó w . W s t r o j u l u d o w y m zaczęły w ó w c z a s p o j a w i a ć się k o s z t o w n i e j s z e t k a n i n y f a b r y c z n e , d r u k o w a n e płótna, które d o c i e r a ł y n a w i e ś za p o ś r e d n i c t w e m t a r g ó w i h a n d l u d o m o k r ą ż n e g o . W t y m s a m y m czasie z a c z y ­ nają r o z w i j a ć się różne rzemiosła pracujące dila l u ­ KAZIMIERZ SAYSSE-TOBICZYK: (Wyd. Księgarnia, Nasza Warszawa POD W I E R C H A M I I TATR 1956) P o d h a l e i j e g o b o g a t a k u l t u r a z n a n e są w P o l s c e s z e r o k o , a l e dość j e d n o s t r o n n i e . D l a t z w . „ s z a r e g o obywatela" symbolem tradycyjnej kultury Podhala j e s t niosący d r e s z c z y k e m o c j i t a n i e c zbójnicki, w k t ó ­ r y m krąg g i b k i c h „Janosików" w y k o n u j e a k r o b a t y c z ­ ne p o d s k o k i dokoła stojącej pośrodku dziewczyny, potrząsając ciupagą, i t z w . s z t u k a l u d o w a , którą r e p r e z e n t u j e najczęściej szkatułka z r z e ź b i o n y m n a w i e k u o s t e m l u b o r l i m p r o f i l e m górala n a t l e r y ­ z o w a n e j s y l w e t k i T a t r . O t y m , że i s t n i e j e jeszcze j a ­ kaś i n n a , d a l e k o c i e k a w s z a i w a r t o ś c i o w s z a k u l t u r a P o d h a l a , m a ł o k t o w i e p r ó c z specjalistów. T r u d n o się t e m u zresztą dziwić, s k o r o dzieła M a t l a k o w s k i e g o i B a r a b a s z a d a w n o już znikły z półek księgarskich, a j e d y n y m dostępnym źródłem d o poznania „skarbów P o d h a l a " była n i e w i e l k a „ b r o s z u r k a " w y d a n a p o d t a k i m właśnie t y t u ł e m , p r z e d s t a w i a j ą c a piękno s z t u k i góralskiej w sposób p o w i e r z c h o w n y , a n a w e t f a ł ­ s z y w y . O b e c n i e s y t u a c j a n i e w ą t p l i w i e z m i e n i się n a korzyść i s z e r o k i e rzesze społeczeństwa będą m o g ł y poznać bogatą kulturę j e d n e g o z n a j c i e k a w s z y c h z a ­ kątków Polski. Przyczyni się d o t e g o książka K . Saysse-Tobiczyka p t . „Pod w i e r c h a m i T a t r " — bardzo s t a r a n n i e o p r a c o w a n a , z przystępnie, a jednocześnie dobrze n a p i s a n y m t e k s t e m , bogato i l u s t r o w a n a , sto­ 62 d o w e g o s t r o j u ; j e d n y m z n i c h był n p . szeroko na Słowacji rozwinięty w X I X w i e k u w y r ó b o z d o b n y c h c z e p k ó w . Z m i e n i o n e w a r u n k i b y t u p o w o d u j ą , że d a w ­ n y strój l u d o w y u l e g a z a n i k o w i , w y p i e r a n y p r z e z f o r m y nowsze i praktyczniejsze. D a w n e stroje t r a d y ­ c y j n e stają się j e d n a k ź r ó d ł e m i n s p i r a c j i d l a a r t y ­ stów p r o j e k t u j ą c y c h u b i o r y współczesne. Poza t y m tradycje dawnych strojów ludowych podtrzymują l i c z n e z a w o d o w e i a m a t o r s k i e zespoły pieśni i tańca. D o d a t e k K o v a c e v i c o v e j dzięki s w e m u p o p u l a r n e m u ujęciu spełnia b a r d z o pożyteczną rolę. P r z y c z y n i a się o n d o t e g o , że książka M a r k o v a , która b y ł a b y d z i e ł e m przeznaczonym przede w s z y s t k i m dla nielicznej g r u ­ p y specjalistów, s t a j e się dostępna i interesująca d l a szerokiego kręgu odbiorców. Z p u n k t u w i d z e n i a n a u k o w e g o p r a c a M a r k o v a jest n i e z w y k l e w a r t o ś c i o w a . S t a n o w i o n a bezcenną p o m o c d l a słowackich e t n o g r a f ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h m o n o ­ g r a f i c z n e o p r a c o w a n i e poszczególnych s t r o j ó w r e g i o ­ nalnych. Problem ustawienia stroju ludowego w per­ s p e k t y w i e h i s t o r y c z n e j , k t ó r y u nas w y m a g a długich i m o z o l n y c h studiów p o d e j m o w a n y c h i n d y w i d u a l n i e p r z e z poszczególnych a u t o r ó w „ A t l a s u " , w S ł o w a c j i dzięki p r a c y M a r k o v a s t a j e się w z n a c z n y m s t o p n i u ułatwiony. A ż e b y zapoznać się ogólnie z przeszłością l u d o ­ w e g o u b i o r u , w y s t a r c z y t a m n i e m a l uważnie o b e j ­ rzeć z a w a r t e w n i e j i l u s t r a c j e . N i e k t ó r e szczegóły s t r o j u , j a k n p . częstą n a Z a k a r p a c i u i W ę g r a c h białą sukmanę z p r o s t o k ą t n y m s p a d a j ą c y m n a p l e c y k o ł ­ n i e r z e m , śledzić m o ż e m y w j e j r o z w o j u o d w i e ­ ku X V I . Znaczenie pracy Markova nie ogranicza się d o t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h n a południe o d K a r p a t . Z r ó w n ą korzyścią p r z e s t u d i u j e ją k a ż d y b a d a c z p o l s k i c h s t r o ­ j ó w l u d o w y c h , zwłaszcza zaś t e n , k t ó r y i n t e r e s u j e się K a r p a t a m i i P o d k a r p a c i e m . Z n a j d z i e o n n i e t y l k o ciekawe materiały i k o n o g r a f i c z n e dotyczące obsza­ r ó w Spiszą i O r a w y c z y rzucające s p o r o światła n a u b i o r y P o d h a l a n , a l e także i m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e d o b a d a n i a s t r o j ó w n i e k t ó r y c h g r u p podgórskich, j a k n p . P o g ó r z a n z o k o l i c G o r l i c , Jasła i K r o s n a , w k t ó ­ r y c h u b i o r z e występują pewne elementy (biała „ c u w a " ) o f o r m a c h b a r d z o zbliżonych d o t y c h , j a k i e spotykamy po drugiej stronie K a r p a t . Rss jąca n a w y s o k i m nym. poziomie artystycznym i technicz­ „ P o d w i e r c h a m i T a t r " n i e jest dziełem o charaKterze e t n o g r a f i c z n y m . C e l e m j e g o jest d a n i e c z y t e l n i ­ k o w i w l e k k i e j i czytelnej f o r m i e pewnej trafnie wyważonej s u m y wiadomości o T a t r a c h — i to za­ równo od strony przyrodniczej, historycznej, etnogra­ f i c z n e j , j a k i n a j b a r d z i e j współczesnych i a k t u a l n y c h zagadnień g o s p o d a r c z y c h . м S p e c y f i k a t e r e n u , a z a p e w n e i osobiste zaintereso­ w a n i e a u t o r a , k t ó r y należy d o g r o n a gorących m i ł o ś ­ n i k ó w P o d h a l a , z ł o ż y ł y się n a t o , że w książce na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wspaniała p r z y r o d a t a ­ trzańska i t r a d y c y j n a góralska k u l t u r a . W ł a ś c i w i e k o ­ lejność w y m i e n i o n y c h t u zagadnień należałoby o d ­ w r ó c i ć , w całości dzieła b o w i e m d o m i n u j e przede w s z y s t k i m góral — jego życie i s z t u k a . Widać to chociażby z p r o s t e g o z e s t a w i e n i a s t a t y s t y c z n e g o ; n a b l i s k o 350 i l u s t r a c j i 67°/o stanowią zdjęcia i r y s u n k i o treści e t n o g r a f i c z n e j , 17°/o zdjęcia krajobrazowe, a w pozostałych 1 6 % mieści się r e s z t a , na którą składają się i l u s t r a c j e o t e m a t y c e s p o r t o w e j , h i s t o ­ rycznej (dawny p r z e m y s ł podhalański), pokazujące s z k o l n i c t w o a r t y s t y c z n e , działalność C e p e l i i , p o r t r e t y osób z w i ą z a n y c h z przeszłością P o d h a l a i t p . �K s i ą ż k a p o d z i e l o n a j e s t n a 8 r o z d z i a ł ó w , z których p i e r w s z y ( „ K u w y ż y n o m " ) poświęcony jest p r z y r o d z i e tatrzańskiej, d r u g i ( „ P o d w i e r c h a m i T a t r " ) — h i ­ s t o r i i , t r z e c i ( „ W s k a l e i śniegu") — t u r y s t y c e , c z w a r ­ t y ( „ N a tatrzańskiej h a l i " ) — p a s t e r s t w u , piąty ( „ P o d s t a r y m isosrębem") — a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j i j e j p r z e n i k a n i u d o współczesnej z a b u d o w y Zakopanego, szósty ( „ L u d -Skalnego P o d h a l a " ) •— codziennemu życiu górali i i c h t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , siódmy zaś („Na ozwodną nutę") — f o l k l o r o w i góralskiemu, a w i ę c m u z y c e , tańcom i z w y c z a j o m . Całość z a m y k a rozdział ósmy ( „ D o l i n a m i r z e k " ) , w k t ó r y m a u t o r d a j e krótki o p i s p r z y r o d y i k u l t u r y l u d o w e j k r a i n p r z y ­ legających do P o d h a l a o d w s c h o d u , z a c h o d u i północy. P o s z c z e g ó l n e rozdziały ujęte są w perspektywie h i s t o r y c z n e j i choć o p a r t e n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , n i e przytłaczają c z y t e l n i k a n a d m i a r e m z b ę d n e g o w t y m w y p a d k u m a t e r i a ł u e r u d y c y j n e g o . Ciężar g a . t u n k o w y p r a c y S a y s s e - T o b i c z y k a n i e leży j e d n a k w s u ­ m i e n n i e o p r a c o w a n y m i p o p u l a r n i e p o d a n y m tekście, lecz w i l u s t r a c j a c h . „ P o d w i e r c h a m i T a t r " — to p r z e d e w s z y s t k i m a l b u m , n a k t ó r y składają się doskonałe zdjęcia, w s z e c h s t r o n n i e ilustrujące rozległą proble­ matykę T a t r i przyległego Podtatrza. E t n o g r a f z n a j ­ dzie t u cały szereg interesujących zdjęć p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h p a s t e r z y n a h a l i , pracę n a r o l i , o b r ó b k ę l n u , góralską architekturę d r e w n i a n ą . Słabiej n i e c o w y ­ padła p l a s t y k a l u d o w a . Dość j e d n o s t r o n n i e p o k a z a n e zostało m a l a r s t w o n a s z k l e ( j e d e n o b r a z o t e m a t y c e ARCHITEKTURA POLSKA DO POŁOWY W y d . I I W a r s z a w a 1956 r . T e k s t J a n a s t r . 5—30, i l u s t r a c j i 499, 1 m a p a . XIX zbójnickiej i d w a o b r a z y współczesne H . R o j K o z ł o w ­ skiej z s e r i i poświęconej K o s t c e N a p i e r s k i e m u ) i f i ­ g u r a l n a rzeźba w d r z e w i e (mało d o b r y c h s t a r y c h ś w i ą t k ó w ) ; s k r o m n i e też r e p r e z e n t o w a n a jest p o d ­ halańska s n y c e r k a . D o b r z e n a t o m i a s t wyeksponowane zostało z d o b n i c t w o w m e t a l u ( s p i n k i , f a j k i ) , a przecie w s z y s t k i m w żelazie — p o r a z p i e r w s z y b o d a j p o k a ­ z a n e zostało w sposób p r z e k o n y w a j ą c y piękno w y ­ robów k o w a l s k i c h na P o d h a l u i terenach o k o l i c z n y c h . C z y h a j ą c e n a l u d z k i e potknięcia c h o c h l i k i — d r u ­ k a r s k i i r e d a k c y j n y — p r z y c z y n i ł y się do tego, że n a w e t w t a k s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n y m d z i e l e znalazły się p e w n e u s t e r k i . N a r a c h u n e k p i e r w s z e g o zapisać można o d w r ó c e n i e „ d o g ó r y n o g a m i " i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiającej przęślicę ( s t r . 118), n a r z e c z d r u g i e g o p o d ­ p i s d o i l u s t r a c j i n a s t r . 141, g d z i e g l i n i a n e d z b a n k i s ł o w a c k i e i współczesna c e r a m i k a a r t y s t y c z n a ( K e ­ n a r a ) określone zostały m i a n e m „ a r t y s t y c z n y c h w y ­ robów c e r a m i k i podhalańskiej". D r o b n e t e potknięcia n i e w ą t p l i w i e zostaną usunięte w przyszłych w y d a n i a c h . Można b y p r z y tej sposob­ ności w y m i e n i ć m a ł o c z y t e l n e zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e olejarnię w Zębie ( s t r . 119). O c z y w i ś c i e w s k a z a n e t u z r e c e n z e n o k i e g o o b o w i ą z k u u s t e r k i n i e umniejszają wartości dzieła, które n i e w ą t p l i w i e należy d o n a j b a r ­ dziej u d a n y c h opracowań w naszej współczesnej l i t e ­ raturze krajoznawczej. Rss WIEKU. Zachwatowicza, M i n ę ł o już c z t e r y l a t a o d c h w i l i , g d y n a półkach księgarskich p o j a w i ł o się i r ó w n i e s z y b k o zniknęło pierwsze wydanie „Architektury". Obecnie ukazało się w y d a n i e I I , stanowiące w w i e l u w y p a d k a c h p o ­ w a ż n y k r o k naprzód, jeśli c h o d z i o sposób w y e k s p o ­ n o w a n i a skarbów architektury murowanej. Sporo obiektów, k t ó r e w p i e r w s z y m w y d a n i u i l u s t r o w a n e b y ł y słabszymi zdjęciami, p o k a z a n o o b e c n i e w n o w y m ciekawszym ujęciu fotograficznym, wprowadzono wiele pominiętych poprzednio zabytków, przybyło m n ó s t w o zdjęć d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h i p o m n o ż y ł a się w y d a t n i e ilość zdjęć ilustrujących w n ę t r z a p o ­ szczególnych z a b y t k ó w . P o z i o m szaty i l u s t r a c y j n e j j a k n a nasze m o ż l i w o ś c i t e c h n i c z n e j e s t b a r d z o d o ­ b r y , można w i ę c bez p r z e s a d y p o w i e d z i e ć , iż poznan"s k i e Z a k ł a d y G r a f i c z n e i m i e n i a M . K a s p r z a k a zdały w t y m w y p a d k u e g z a m i n n a piątkę. N i e poszczęściło się t y l k o w o m a w i a n y m wydaw­ n i c t w i e a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j . Pisząc p r z e d t r z e m a l a t y recenzję p i e r w s z e g o w y d a n i a ( P o l . Szt. L u d , r . 1953, s t r . 189) w y r a z i ł e m n a i w n e p r z e k o n a n i e , że w związku z p r z e w i d y w a n y m wkrótce I I w y d a n i e m „ ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć p e w n e k o r e k t y w d o b o ­ rze zdjęć, usunąć u s t e r k i , t a k b y część wstępna, p o ­ święcona a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j , stanęła n a r ó w n i e wysokim poziomie j a k dalsze p a r t i e omawianego dzieła". T r u d n o było o c z y w i ś c i e w ó w c z a s p r z e w i d z i e ć , że „ p e w n e k o r e k t y " pójdą w t y m k i e r u n k u , iż l u d o w a a r c h i t e k t u r a z o s t a n i e w następnym w y d a n i u c a ł k o ­ w i c i e i s r o m o t n i e w y r z u c o n a . C z e m u t a k się stało, t r u d n o wyjaśnić, n i e m n i e j j e d n a k k o r e k t y w y m a g a ł b y o b e c n i e tytuł r e c e n z o w a n e g o dzieła: „Architektura p o l s k a d o p o ł o w y X I X w . " . Jeśli p i s z e się o a r c h i ­ t e k t u r z e „ p o l s k i e j " , m a się c h y b a n a m y ś l i r ó w n o ­ cześnie „ l u d o w ą " , t r u d n o b o w i e m d o r o b e k w d z i e d z i ­ n i e a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , stanowiącej własność i osiągnięcie s z e r o k i c h w a r s t w l u d o w y c h t w o r z ą c y c h 80"/o całego n a r o d u u w a ż a ć za... n i e p o l s k i , a w i ę c nie wchodzący do h i s t o r i i p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y . J e s t rzeczą w i a d o m ą , że w społeczeństwach k l a s o w o zróżnicowanych j e d y n i e k u l t u r a k l a s e l i t a r n y c h m a p r a w o i z a s z c z y t r e p r e z e n t o w a ć kulturę całego n a r o ­ d u . O d t e g o j e d n a k odeszliśmy, z d a j e się, dosyć d a ­ l e k o . Dziś w i e m y już, że n a kulturę n a r o d u p o l s k i e g o j a k o całości składa się z a r ó w n o t o , c o zostało w P o l ­ sce w y k o n a n e za pieniądze m o ż n y c h , j a k i t o , co s t w o r z y ł s a m l u d d l a s i e b i e , w ł a s n y m i ciężkim w y ­ siłkiem. Słuszne t o s t a n o w i s k o z n a l a z i o s w ó j w y r a z w w i e ­ l u p r a c a c h n a u k o w y c h , które się u nas w o k r e s i e o s t a t n i e g o dziesięciolecia ukazały. D o r o b e k a r t y s t y c z ­ n y l u d u p o l s k i e g o u w z g l ę d n i o n y został z a r ó w n o w skryptowych opracowaniach historii sztuki, j a k i w specjalnych rozprawach z zakresu architektury, j . np. „Historia a r c h i t e k t u r y " T. B r o n i e w s k i e g o czy p o p u ­ l a r n i e o p r a c o w a n e j książce F . Piaścika. Na t y m s a m y m słusznym s t a n o w i s k u stała p o ­ przednio redakcja recenzowanej t u „Architektury p o l ­ s k i e j " dając w I w y d a n i u z w i ę z ł e o m ó w i e n i e a r c h i ­ t e k t u r y l u d o w e j oraz przegląd występujących w n i e j form architektonicznych. Jeżeli j e d n a k z p o w o d u jakichś trudności n i e można było t e g o działu w d r u g i m w y d a n i u u w z g l ę d n i ć , n a ­ leżało d l a uniknięcia nieporozumień podkreślić t o p r z e z odpowiednią zmianę tytułu. N i e można b o w i e m cofać się z r a z zajętych p o s t ę p o w y c h p o z y c j i i m ó w i ć 0 „ p o l s k i e j " a r c h i t e k t u r z e t a k , j a k b y istniała o n a wyłącznie w postaci a r c h i t e k t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h . W s w e j szacie o b e c n e j I I w y d a n i e „ A r c h i t e k t u r y " jest bardzo c h a r a k t r y s t y c z n y m d o k u m e n t e m w s k a z u ­ jącym na b r a k j a s n y c h kryteriów, którymi k i e r o w a n o się w p r a c a c h r e d a k c y j n y c h . W p i e r w s z e j c h w i l i m o ż n a b y sądzić, że usuwając architekturę l u d o w ą , g ł ó w n i e — j a k w i e m y — d r e w ­ nianą, o g r a n i c z a Redakcja celowo zakres wydaw­ n i c t w a do „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j " . O k a ­ z u j e się j e d n a k , że t a k n i e j e s t , g d y ż p r z e z w ą s k i e „ u c h o i g i e l n e " przedostało się n a k a r t y książki k i l ­ kanaście zdjęć architektury d r e w n i a n e j , głównie kościółków, j e d n a bożnica, parę d w o r s k i c h s p i c h r z ó w 1 d w a mieszczańskie d o m k i . J a k i e b y ł y k r y t e r i a w y ­ b o r u t y c h o b i e k t ó w , t r u d n o odgadnąć. B y ć m o ż e R e ­ d a k c j i chodziło n i e o usunięcie a r c h i t e k t u r y „ d r e w - 63 �n i a n e j " a l e „ l u d o w e j " . W i e m y p r z e c i e , że n i e w s z y s t ­ k o , co zostało z b u d o w a n e z d r e w n a , m u s i b y ć k o ­ n i e c z n i e l u d o w e . K o ś c i o ł y czy s y n a g o g i drewniane u w a ż a n e b y w a j ą n i e k i e d y za z a b y t k i n i e w c h o d z ą c e w z a k r e s l u d o w e j a r c h i t e k t u r y . Jeśli t a k i e było z a ­ łożenie R e d a k c j i , t o r e a l i z a c j a j e g o n i e w y p a d ł a n a j szczęśliwiej, gdyż o b o k i l u s t r a c j i kościołów i s y n a ­ gog t r z e b a b y ł o b y też dać p r z y k ł a d y d r e w n i a n y c h ratuszów, d w o r ó w czy z a j a z d ó w , a n i e należało umieszczać d o m ó w małomiejskich, w t y m s a m y m s t o p n i u „ l u d o w y c h " co i w i e j s k i e , czy d r e w n i a n y c h s p i c h l e r z y , c h y b a że już s a m f a k t przynależności d o k o m p l e k s u zabudowań d w o r s k i c h k a n o n i z u j e je n i e ­ jako i podnosi w h i e r a r c h i i zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h d o k a t e g o r i i „sztuki w y ż s z e j " . B y ć m o ż e j e d n a k , że c e l w p r o w a d z e n i a w s p o m n i a n y c h w y ż e j z a b y t k ó w d r e w n i a n y c h d o a l b u m u b y ł zgoła i n n y . B y ć m o ż e chodziło o p o k a z a n i e , w j a k i sposób w z o r y a r c h i t e k ­ t u r y m u r o w a n e j znajdują o d b i c i e w b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m ? Jeśli t e n d e n c j a została odgadnięta t r a f ­ n i e , t o c i e k a w y ó w z a m i a r r ó w n i e ż n i e został n a l e ­ życie p r z e p r o w a d z o n y , b o w ó w c z a s kościoły drew­ n i a n e o s y l w e t c e g o t y c k i e j należałoby zestawić z i c h murowanymi pierwowzorami, obok renesansowego p o r t a l u k a m i e n n e g o p o k a z a ć podhalańskie odrzwia z zastrzałami, o b o k r e n e s a n s o w y c h s z c z y t ó w k a m i e n i c mieszczańskich p o d o b n y w kształcie s z c z y t kościoła w Szymbarku, obok budynków klasycystycznyćh z wnękami ozdobionymi k o l u m n a m i — podobnie z b u ­ dowaną chałupę podlaską i t d . , i t d . M o ż l i w e j e d n a k , że decyzję usunięcia większości zabytków a r c h i t e k t u r y spowodowały m o t y w y este­ t y c z n e . M o ż e p r y m i t y w n e chałupy w i e j s k i e n i e w y ­ t r z y m a ł y p o p r o s t u z e s t a w i e n i a z n a j w y ż s z y m i osiąg­ nięciami naszej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j ? A l e w t a ­ k i m r a z i e czemuż w I I w y d a n i u „ A r c h i t e k t u r y " z n a ­ lazła się n p . m u r o w a n a h a l a f a b r y c z n a z S i e l p i W i e l ­ k i e j , której e s t e t y c z n e w a l o r y b y ł o b y b a r d z o t r u d n o w y k a z a ć , czy d w o r s k i b u d y n e k g o s p o d a r c z y z W r z ą c y nie wytrzymujący z k o l e i zestawienia z jakąkolwiek 64 I chałupą cienie? wiejską zaopatrzoną w narożnikowe pod­ T a k w i ę c o w y c h kilkanaście i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h z a b y t k i b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o znalazło się w ś r ó d a r c y d z i e ł p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j bez j a k i e g o k o l w i e k u z a s a d n i e n i a i n i e w i a d o m o p o co. F a k t , że zostały o n e w t ł o c z o n e w r a m a c h o g ó l n e g o układu c h r o n o l o g i c z n e g o p o m i ę d z y z a b y t k i m u r o w a n e n i e k i e d y z p o m i n i ę c i e m jakiegoś s e n s u w e w n ę t r z n e g o ( d r e w n i a n e kościółki z Dębna, G r y w a ł d u , S ę k o w e j i L a s z e w a znalazły się m i ę d z y s p i c h l e r z e m toruńskim i gdańskim ż u r a w i e m z j e d n e j s t r o n y a kościołem w P a c z k o w i e i c e r k w i ą - w a r o w n i ą w Supraślu — z d r u g i e j ) , t y m b a r d z i e j podkreśla, j a k b a r d z o są one tam przypadkowe i niepotrzebne. Mimo ogromnej szczupłości z a k r e s u , w j a k i m a r c h i t e k t u r a d r e w n i a n a reprezentowana jest w recenzowanym w y d a w n i c t w i e , poszczególne zdjęcia n i e stoją na n a l e ż y t y m p o z i o m i e a i wybór obiektów b u d z i czasem wątpliwości. P o ­ w t ó r z o n o nip. za p i e r w s z y m w y d a n i e m zdjęcie k o ś ­ cioła w S ę k o w e j , mało m ó w i ą c e o i s t o t n y m p i ę k n i e t e g o c e n n e g o z a b y t k u , w y m i e n i o n o n a g o r s z e zdjęcie c e r k w i z P o w r o ź n i k a dając n a m i e j s c e s t a r s z e g o , g d y w s z y s t k i e d a c h y b y ł y jeszcze k r y t e g o n t e m , zdjęcie nowe. z b l a s z a n y m d a c h e m n a d p r e z b i t e r i u m . Na m a r g i n e s i e należałoby dodać, że c e r k i e w w P o w r o ź n i k u ze w z g l ę d u na częściową zmianę b r y ł y d a c h u w ogóle n i e p o w i n n a b y ć użyta j a k o przykład r e p r e ­ z e n t a t y w n y . O w i e l e czystsza p o d w z g l ę d e m s t y l o ­ w y m i bardziej t y p o w a jest np. c e r k i e w w K w i a t o ­ niu, pow. Gorlice. W y d a j e m i się, że w p r z y s z ł y m I I I w y d a n i u „ A r c h i ­ t e k t u r y " s p r a w ę tytułu i treści należałoby jeszcze r a z b a r d z o g r u n t o w n i e p r z e m y ś l e ć i pójść bądź k o n ­ s e k w e n t n i e po l i n i i „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a ­ n e j " , bądź „ a r c h i t e k t u r y p o l s k i e j " , a l e o c z y w i ś c i e ze s t a r a n n i e o p r a c o w a n y m działem l u d o w e j a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j . Osobiście w y p o w i e d z i a ł b y m się za t y m drugim. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66155102ba48a3b5c6fdf76daf828dee.pdf fce22bd512f9aa803f959820d5c26db7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2001 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1856 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXV ZA ROt<. 2001 �Zespół Redakcyjny serdecznie dziękuje Pani mgr Monice Leonowicz. pełniącej przez wiele lat funkcję Sekretarza Redakcji ••Ludu H. za współpracę i udział w przygotowaniu kilkunastu, od tomu LXXIII za lata 1989-1990 do tomu LXXXIV z roku 2000. roczników czasopisma. ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • • • IBZ - CD-ROM, Intemationale Volkskundliche Bibliographie, "DEMOS - Intemationale Ethnographische und Folkloristische Infonnation" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGAN E DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXV ZA ROK 2001 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2001 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Wojciech Burszta, Wanda Paprocka, Danuta Penkala-Gawęcka, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Tomicki, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Projekt okładki EwaWą,c;owska ISSN 0076~1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2001 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78, TEL. (0-61) 8294817, FAX (0-61) 82947 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �Lud, t. 85, 200\ SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Agnieszka J a n k o w s k a - M a n n, Ludowość w twórczości malarzy Młodopolskich. Na przykładzie tematyki huculskiej. Urszula L e h r, Pamięć pokoleń. Z badań nad problematyką starości we wsiach karpackich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ArIeta N a w r o c k a - Wy s o c k a, Śpiewy protestanckie na Mazurach. Geneza i proces przemian . Alfonsas M o t u z a s, Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej: Zbieżności i różnice. . . . . Agnieszka P o kro p e k, Elementy wyobrażenia monasteru jako "świętego miejsca". Na przykładzie macedońskich legend lokalnych. Rafał Beszterda, Działalność Braci Morawskich w północnych Indiach . Jacek D ę b i e c, Opętanie. Społeczne znaczenia i funkcje fenomenu w perspektywie transkulturowej - zarys problematyki . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu. .... Paweł J e s s a, Współczesny szaman kazachski. Baksy Ajtkurman. . . . ks. Jacek Jan P a w l i k, Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliżniąt . Lucjan B u c h a l i k, Narodziny u Kurumbów. . . . . . . . . . . Zygmunt K ł o d n i c k i, Polski Atlas Etnograficzny - Historia, stan obecny i perspektywy Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymilrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. POGLĄDY I OPINIE Waldemar K u I i g o w s k i, Wokół codzienności . Katarzyna H o Ic, Adam. P o m i e c i ń s k i, Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem . Tarzycjusz B u I i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Między gnozą a niedouczeniem. O Psychologii mitu Andrzeja PankaIIi . Agnieszka O I e ś k o w i c z - P o p i e I, Uwagi o etnologii azjatyckiej z perspektywy Tajwanu i innych krajów Azji Południowo-Wschodniej. III. ROZMOWY 289 297 305 313 I WSPOMNIENIA Witold A r m o n, "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza. . . . . . . . . . . . . . 323 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikrrrdeskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński) . Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Iwona Kabzińska) . . . . .. ...........: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, giczne i Antropologiczne t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu 335 339 341 Studia EtnoloŚląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak) . Śląsk, Schlesien, Slesko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia /lad Łemkowszczyzną, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki) Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Be/iaeva) . The Sma/llndigenous Nations ofNorthern Russia. A Guide/or Researchers, ed. by 347 351 353 356 358 D. A. Funk, L. Sillanpaa, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29, Vaasa 1999; Korie/lnyje małoczisliennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla issliedowatielej, red. D. A. Funk, L. Sillanpaa, Uniwersitet Akademii Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela) . Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulture/len Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Ku/lzig-Instituts flir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) Alice G a b o r j li n, Cifraszurok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, ZemaiCiu,liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, red. nauk. A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej, red. H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyński) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) . Monika S z n a j d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kajar) . Dominika Jaź w i e c k a - B u j a I s k a, Między magią a religią,czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnejPolsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parajialne na Górnym Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne t. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) PRL z pamięci, red. Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 36, Kraków 200 I (Dorota Skotarczak) . 361 365 374 376 377 379 380 381 382 383 �7 Ludwik S t o m m a, Słownik polskich wyzwisk. inwektyw i określeń pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka). Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (Piotr Polewski) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie, seria: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukrailiskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne nr 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 384 384 385 386 387 387 V. KRONIKA 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Ciechanów, 24 września 1999 (Anna Brzozowska-Krajka. Małgorzata Galicka-Jabłońska). Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie wrzesień 1999 - wrzesień 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 22 września 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Danuta Tylkowa) Z prac Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (Danuta Tylkowa. Krystyna Hermanowicz-Nowak) . Zebranie Komisji do Badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Przemysław Hinca). "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje" - Interkongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Pekin, 24-28 lipca 2000 (Alicja Pasek) . 7. Konferencja Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru (SIEF) "Times, Places, Passages", Budapeszt, 23-28 kwietnia 2001 (Zbigniew Jasiewicz) . X Międzynarodowa konferencja naukowa "Tradycje śląskiej kultury muzycznej" w ramach obchodów 100. rocznicy śmierci Rafała Ludwika Maszkowskiego, Wrocław, 16-17 marca 200 I(Tomasz Michalewski) . "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" - konferencja naukowa i wystawa w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Anna Styczyńska) . Wystawa etnograficzna "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Ewa Nowina-Sroczyńska) . 5th International Astra Film Festival w Sibiu, 25-29 października 2000 (Michał Bucho;'ski). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 392 396 400 401 402 403 405 408 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (TeresaDunin-Karwicka). 421 �Lud, t. 85, 2001 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Agnieszka J a n k ow s k a-M a n n, Elements offolk culture in the works ofYoung Poland artists. As exemplified by East Carpathian highlanders. . Urszula L e h r, Remembrance of generations. Research into problems of age in Carpathian vil1ages. . Arieta N a w r o c k a - W Y s o c k a, Protestant songs in Mazury. Genesis and process of change. . . . . . . . . . . . . . . . . Alfonsas M o t u z a s, The music of the Samogitian Calvary and Zebrzydowska Calvary. Similarities and differences. . Agnieszka P o kro p e k, A monastery as a "holy place" in Macedonian legends. Rafał B e s z t e r d a, The activity ofMoravian Brethren in Northern India. . Jacek D ę b i e c, Demonical possession. Its social significance and functions from the transcultural perspective. An outline ofproblems. . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Chosen by spirits or how to become a shaman. The example of an Uighur shaman woman from Kazakhstan. . Paweł J e s s a, Baksy Ajtkurman: a modem Kazakh shaman. . Jacek Jan P a w l i k, Cloning ofhumans in light ofthe African symbolism oftwins . Lucjan B u c h a l i k, The birth of a Kurumba Zygmunt K ł o d n i c k i, Polish Etnographic Atlas - history, present status and prospects. . Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Correspondence between Kazimierz Moszyński and Dmitri K. Zelenin. From the archives of the Russian Academy of Sciences in Sankt Petersburg. . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. VIEWS AND OPINIONS Waldemar K u l i g o w s k i, On everyday life. . Katarzyna H o l c, Adam Pomieciński, Advertising. Between hyperreality and a document. . Tarzycjusz B u l i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Between gnosis and under education. About Andrzej Pankal1a 's The Psychology of Myth. . Agnieszka O l e ś k o w i c z - P o p i e l, Remarks on Asiatic ethnology from the perspective ofTaiwan and other South-East Asian countries. . III. CONVERSATIONS 289 297 305 313 AND RECOLLECTIONS Witold A r m o n, "Independent and critical reading of old texts". An answer to questions posed by Zbigniew Jasiewicz. . 323 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro-deskryptywne (Polish peasants in the 20th century. A micro-descriptive approach), WydawnictwQ. Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (To understand the poor. About the old and present poverty in Poland), ed. by E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński). Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych (A place isolated from the world. Tenement houses in Łódż), "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 38, Łódż 2000 (Iwona Kabzińska). Przestrzeń kulturowego współistnienia (The space of cultural coexistence), ed. by I. Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne vol. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak).. Śląsk, Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur (Śląsk, Schlesien, Slesko. Penetration of cultures), ed. by Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną (Studies of the Rusnak culture), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki). Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie (Hope and the philosophy ofhistory. Romantic Slavophilism in Poland), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Beliaeva) . The SmallIndigenous Nations of Northern Russia. A Guide for Researchers, ed. by D. A. Funk, L. SiJlanpiiii, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29,Vaasa 1999; Koriennyje małoczis/iennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla iss/iedowatielej. red. D. A. Funk, L. SiJlanpaa, Uniwersitet Akademij Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela). Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts jUr ostdeutsche Volkskunde vom 718November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) . Alice G a b o r j ci n, Cifrasziirok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, temaiCitl liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, ed. by A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej (Religions in the modem world. An outline of the study of religions), ed. by H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyńskl) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną (The diversity fair. A look at modem culture), Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa2001 (Anna Torobińska). Monika S z n a j d e r ID a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Modem pauperum Bible. Remarks on video and popular culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kafar) . 335 339 341 347 351 353 356 358 361 365 374 376 377 379 380 �11 Dominika Jaź w i e c k a - B uj a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnej Polsce (Between magic and religion. Superstitions ofCatholic clergy in modern Poland), Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Uniwersitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (A holiday and play. Church fairs in Upper SiJesia), Prace i Materiały Etnograficzne vol. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) . PRL z pamięci (Polish People's Republic as she is remembered), ed. by Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 36, Kraków200l (DorotaSkotarczak). . Ludwik S t o m m a, Słownik polskich »yzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych (A dictionary of Polish invectives, curses and pejorative expressions), Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety (Motherhood as the turning point in the woman 's life), Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka) . Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce (Sexuality in medieval Poland), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (piotr PolewskI) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie (The inhabitants ofŁódź), series: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej (Education and assimilation processes among Ukrainian minority), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior". Pismo Muzealno-Humanistyczne No 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 381 382 383 384 384 385 386 387 387 V. CHRONICLE 75th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Ciechanów, 24 September 1999 (A/lnaBrzozowska-Krajka, Małgorzata Golicka-Jabłońska) . Report on the activity of the Main Board of the Polish Ethnographic Society from September 1999 to September 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Toruń, 22 September 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska - an honorary member ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Danuta Tylkowa) . The works of the Research Committee on Folk Culture in the Carpathians (Danuta TYlkowa,Krystyna Herma/lowicz-Nowak) . A meeting ofthe Research Committee on the Orient; Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Przemysław Hinca) . "Metropolitan Ethnic Cultures: Maintenance and Interaction" - Inter-Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, Peking, 24-28 July 2000 (Alicja Pasek) . 71h Conference International Society for Ethnology and Folklore (SIEF) - "Times, Places, Passages", Budapest, 23-28 April200 l (Zbigniew Jasiewicz) . 10th International conference "Traditions of Silesian musical culture" as part of the celebrations ofthe centennial anniversary ofRafał Ludwik Maszkowski's death, Wrocław, 16-17 March 200 l (Tomasz Michalewski) . 389 392 396 400 40 l 402 403 405 408 �12 "Surrounded by deserts, bush, forests and gardens. Meetings with aboriginal and Papuan culture" - a conference and exhibition at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Anna Styczyńska). . Ethnographic exhibition "Grey as soil, colourful as memory" at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Ewa Nowina-Sroczyńska). . 5th International Astra Film Festival, Sibiu, 25-29 October 2000 (Michał Buchowski) 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (Teresa Dunin-Karwicka) 421 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc1c25c5273153010354255eda3ffaa6.pdf 4351196478a646b9fdec112e237cba96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura społeczna starość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1857 Title A name given to the resource Pamięć pokoleń / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.45-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN Kraków PAMIĘĆ POKOLEŃ. Z BADAŃ NAD PROBLEMATYKĄ STAROŚCI WE WSIACH KARPACKICH' Starość jako zagadnienie kulturowe jest tematem o wieloaspektowym wymiarze, któremu w literaturze etnologicznej przydzielono miejsce marginalne. Ze złożonej tematyki starości wybrano do przedstawienia kwestię koncentrującą się na funkcji pamięci ludzi starych w zachowywaniu tradycji. Wyłaniający się z prezentowanych materiałów wizerunek człowieka starego stanowi niewątpliwie pewien stereotyp o cechach w przeważającej mierze pozytywnych. Jest to obraz wyidealizowany przez upływ czasu, w związku z czym postawy ludzi starych nie zawsze są wyrazem rzeczywistych zachowań. Nie umniejsza to jednak faktu, iż rola, jaką odgrywało pokolenie ludzi starych w procesie kształtowania, przekazywania i zachowywania dziedzictwa kulturowego, pozostaje nadal znacząca, szczególnie teraz, na początku nowego wieku i tysiąclecia. W tradycyjnej społeczności wiejskiej okres starości, z bogactwem praktycznej wiedzy i lokalnych zasad moralnych, na których opierał się cały tradycyjny system wartości, cieszył się szczególną estymą. Hierarchiczna struktura rodziny wielopokoleniowej wyznaczała zadania jej członkom. Ludzie starzy wykonywali w gospodarstwie prace na miarę ich możliwości fizycznych, przede wszystkim jednak zajmowali się opieką i wychowywaniem wnuków, ale też posiadali głos doradczy w rodzinie. Tego rodzaju status w rodzinie, obok posiadanego autorytetu, wynikał z silnej ekonomicznie pozycji, zdeterminowanej prawem własności. Starzy byli źródłem lokalnych zasad moralnych, wiary religijnej, reguł zachowania, mediatorami w sprawach spomych, jak również strażnikami dawnej hierarchii wartości. Oprócz wiedzy ściśle łączącej się z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, starość charakteryzowała dogłębna znajomość 1 Podstawą opracowania są w głównej mierze materiały faktograficzne, pochodzące z prowadzonych przeze mnie od 1998 roku prac terenowych nad problematyką starości. Obszarem badań objęto wsie góralskie usytuowane w zróżnicowanych etnograficznie regionach karpackich, którymi są: Istebna (Beskid Śląski) i Małe Ciche (Podhale). Zamieszczone cytaty opatrzono metryczką podającą kolejno: rok urodzenia informatora, a w formie skróconej nazwę wsi (I - Istebna; M. C. - Małe Ciche) oraz rok, w którym przytaczana wypowiedź została zarejestrowana. W tym miejscu naleźy dodać, iż język wypowiedzi zawartych w cytatach nie jest już czystą gwarą, prezentuje natomiast brzmienie języka współczesnego mieszkańców badanych wsi góralskich. �46 zjawisk zachodzących w przyrodzie oraz ich wpływu na urodzaj i pogodę, jak też wynikająca z tego praktyka prognozowania. Jak pisała mieszkanka Istebnej A. Bury, we fragmencie swojego nie publikowanego wiersza pt. Ojcowizna: "chociaż się nie mogli uczyć, bo down i nie było tu oświaty, umieli czytać ze znaków przyrody"2. Tak na przykład deszczu można się było spodziewać, gdy "nów był w kole (...) skrzyżale3 zwilgły, aż zczerniały", natomiast mróz zwiastował kierunek dymu wydobywającego się z komina: ,Jak dym prosto z komina do góry, to będzie mróz" (ur. 1925, I. 2000). Ponadto szczególnie starsze kobiety posiadały umiejętności lecznicze, związane z wiedzą na temat między innymi terapeutycznych właściwości ziół, jak również praktykę kulinarną. Wszelkie tego rodzaju wiadomości dziedziczone były w rodzinie i opierały się na bogatym doświadczeniu pokoleń. W tradycyjnej rodzinie wiejskiej, posiadającej cechy patriarchatu, we wsiach góralskich Małego Cichego, przede wszystkim jednak Śląska Cieszyńskiego (Beskid Śląski) i Górnego, co należy w tym miejscu podkreślić, obok matki istotną rolę pełniła w rodzinie babcia (Dubiel, 1969, s. 106-107; Rusek, 1995, s. 42). W sferze obyczajowości starość dawała prawo dyscyplinowania zachowań niezgodnych z miejscowym prawem niepisanym, ale przyjętym w danej rodzinie i grupie społecznej. Sankcjom społecznym podlegały panny spodziewające się dziecka: "jak zezowiciła się\ to żeby był ten wstyd, to ją wyczepili i z przetaczkiem stała przed kościołem w niedzielę i ludzie spoglądali. To taką gańbę straszną musiała przeżyć" (ur. 1928, I. 2000). Natomiast ich nieślubnym dzieciom na chrzcie nadawano imiona nie występujące w rejestrze aktualnych imion wiejskich. Pewne zakazy dotyczyły również brzemiennej panny zawierającej związek małżeński, która idąc do ślubu, nie mogła założyć wianka na głowę; także jej nie "czepiono". Starców charakteryzowała głęboka religijnośćS, a słowa modlitwy, śpiewane "godzinki", towarzyszyły im w ciągu całego dnia ciężkiej pracy, przerywanej posiłkiem, poprzedzanym modlitwą. Niemałą rolę w utrzymywaniu się tradycyjnych wartości kultury odgrywały wierzenia religijne, których podstawą 2 Udostępniony mi fragment rękopisu cytuję za zgodą autorki pani Anny Bury, za co w tym miejscu składam podziękowanie. J Skrzyżale to płaskie, duże rzeczne kamienie układane w sieni domu. 4 Określenie oznaczające złe prowadzenie się panny, którego konsekwencją była ciąża. s Tego rodzaju cecha charakteryzuje zazwyczaj ludzi starych, którzy mając świadomość zbliżającego się końca swego życia, starają się przygotować do niego zgodnie z duchem religii, w jakiej zostali wychowani; poza tym jest to rodzaj wypełnienia czasu (udział w codziennych mszach, modlitwa) szczególnie w przypadku osób niesprawnych fizycznie, które nie mogą już aktywnie uczestniczyć w życiu rodziny. Religijność górali była przynajmniej w ubiegłych wiekach - jak wynika chociażby z lektury dziennika ks. Stolarczyka, opracowania F. Hoesicka czy L. Kamińskiego odnośnie do parafian podhalańskich - dosyć specyficzna (Stolarczyk, 1915; Hoesick, 1922, s. 94; Kamiński, 1992, s. 14). Z pewnością też miała wpływ na uksztahowanie się współczesnego modelu religijności, który podlegał również przeobrażeniom, związanym chociażby ze zmianami ustrojowymi po II wojnie światowej, ale też w ostatnich dekadach XX wieku. �47 było przeświadczenie o "wszechmocy boskiej", "woli boskiej", kierującej życiem ludzkim. Zasady życia wedle przykazań zawartych w Dekalogu dotyczyły rodziny, a tych, którzy je łamali, miała spotkać "kara boska": "Kie ja byłam dzieckiem, to było grzych powiedzieć co na mame i tate, a rękę podnieść to by uschła" (ur. 1910, I. 1998). Dziadkowie uczyli swoje wnuki od maleńkości pacierza: "dziadkowie, babcie uczyli klęknąć na ławie pospołu i z dziadkami rzykali (modlili się - U.L.)" (ur. 1910, I. 2000), pilnowali, aby dzieci uczęszczały do kościoła. Wiara w Boga nie wykluczała wiary w magię i świat nadprzyrodzony, towarzysząc wielu zachowaniom i praktykom, jak również stanowiąc kanwę opowieści, przekazywanych wnukom. Wynikało to z reprezentowanej przez ludzi starych swoistej filozofii ludowej, łączącej oba systemy wierzeniowe w jedną przenikającą się wzajemnie całość, jaką jest synkretyzm chrześcijańsko-magiczny. Ze starością wiązał się także stosowny do wieku wiejski konwenans towarzyski, obejmujący formy zwracania się do starszych, formuły słowne powitań, rytuał rozmów przygodnych. Do starszych zwracano się zawsze w drugiej osobie liczby mnogiej tj. przez "wy", a dzieci używały w tym celu trzeciej osoby liczby mnogiej "oni", co było wyrazem najwyższego uszanowania (Szromba-Rysiowa, 1981, s. 159). Nadto stosowały zwroty będące określeniem krewnych (ciotka. ujek - Istebna, wujek - Małe Ciche) pomimo nieistnienia więzów pokrewieństwa: "dla dziecka każdo starszo kobieta to była ciotka, a starszy mężczyzna to ujec" (ur. 1910, I. 1998). Taka forma była wyrazem szacunku dla starszego człowieka. Obowiązywał zachowany przez ludzi starych do dzisiaj zwyczaj pozdrawiania pracujących w polu imieniem boskim wraz z życzeniem pomyślności podczas wykonywanej pracy: "Szczęść Boże", na co odpowiadano "Daj Boże", lub "Boże usłysz". Natomiast przy wchodzeniu do domu, jak i przy jego opuszczaniu, obowiązywało powitanie i pożegnanie imieniem boskim: "Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oraz "Zostańcie z Bogiem", domownicy nadto dodawali: "Boże prowadź". Starzy spotykając się na drodze, witali się, używając zastrzeżonej dla nich formuły. Wiejski obyczaj nakazywał rozpoczęcie rozmowy od zapytania o zdrowie, a następnie przechodzono do wzajemnego informowania się o sprawach domowych i gospodarczych. Dla ludzi starych ten rodzaj komunikacji, obok bardzo częstych wzajemnych i nie zapowiadanych odwiedzin, czy uczestnictwa we wspólnych zwyczajowych pracach (darcie pierza - skubaczki, przędzenie), był jedynym źródłem wiadomości o sprawach wsi i świata: "Wieczorem to się zbierały sąsiadki w jednej chałupie. Każdo se przyniosła ze sobą kołowrotek z kądzielą, siadały na ławach i przędły, śpiewały. Jak baby przędły, to przy przędzeniu i dziecka były też i to stary dziadek, babcia lub dwóch dziadków, ci, co nie przędli, nie robili, siadali na piecu. (...) Wtedy ci dziadkowie, to była ich godzina i oni opowiadali pogodki, czyli bajki o straszydłach, ło łutopcach, ło nocnicach, ale też opowiadali insze rzecy o życiu, co kto przeżył, historie rozmaite" (ur. 1910, I. 2000). �48 Podobne opowieści towarzyszyły skubaczkom szczególnie na Śląsku, odgrywając ważną rolę w "utrzymywaniu tradycji ludowych i polskości", jak pisał J. Pośpiech (1987, s. 39). Charakter tego rodzaju spotkań zwyczajowych rozwijał, co z kolei podkreślał S. Wallis, "tradycje ustne przenoszone z ojca na syna, dziada na wnuka. Dzięki opowiadaniom przy szkubkach nie poszły w zapomnienie zdarzenia z czasów przeszłych i wiadomości o kulturze duchowej naszych przodków" (1946). Starcy z racji swego bogatego doświadczenia życiowego i związanej z tym mądrości wielekroć występowali także w roli mediatorów w sporach rodzinnych czy sąsiedzkich. Odwoływano się do ich pośrednictwa i tak cenionej przez nich zgody. Twierdzili oni zawsze, iż "Iepszo chuda zgoda, jako tłusty sónd" (ur. 1939, I. 2000). To właśnie oni przypominali także o szacunku należnym sąsiadom i poprawności stosunków z nimi, które wynikały ze wspólnoty bliskiego zamieszkiwania na tym samym terenie, tworzącym - jak w przypadku śląskiej wsi Istebna - kręgi krewniaczo-sąsiedzkie, określane nazwą dwory, 6 a obecnie place . Fakt ten narzucał wzajemne zobowiązania sąsiedzkie, polegające na świadczeniu usług w zakresie prac gospodarskich, budowlanych, czy w postaci świadczeń obrzędowych (dary dla położnicy i noworodka, dostarczanie produktów spożywczych przy organizowaniu uczty weselnej itp.). Więź sąsiedzka uwidaczniała się również w opiece nad starymi, samotnymi osobami, jak i w oddawaniu ostatniej posługi, jaką było czuwanie przy zwłokach, modlitwa będąca pożegnaniem ze zmarłym oraz wyprowadzenie z domu trumny i towarzyszenie jej aż do miejsca wiecznego spoczynku. Pamięć o wzajemnych zobowiązaniach i świadczeniach przechodziła z pokolenia na pokolenie, a ich realizacja niekiedy spadała na wnuki, o czym zawsze przypominali dziadkowie: "Nojważniejszy jest somsiad i somsiadka. Trzeba szanować, tak starzy przekazywali dzieciom. Jak ci się krowa ocieli, to nie idziesz po brata, co ożeniony w drugiej dziedzinie, ale idziesz po sąsiada. A jak umrzesz, to gdóż cie wyniesie - somsiedzi. Jak kto się budował ze sąsiadów, to tacikowie (dziadkowie) przypominali wnukom: musicie iść pomóc, bo uni nam też kiedyś pomagali. Tyle lat się pamiętało i ci wnukowie tak robili" (ur. 1910, I. 1998) . Najbardziej cenionym dobrem dla starych była ziemia, nazywana matką i sakralizowana. Stanowiła podstawowe źródło dochodu, a człowiek był z nią związany od wczesnych lat dzieciństwa aż po ostatnie dni swego życia. Charakteryzujący kulturę tradycyjną system własności i wynikający z niego mechanizm spadkobrania, wianowania i dziedziczenia, bywał wielokrotnie przyczyną konfliktów międzypokoleniowych. Niekiedy bowiem dopiero na łożu śmierci stary gazda przenosił najednego z synów, najczęściej naj starszego, pra• Pojęciem tym nazywano w Istebnej i wsiach sąsiednich Beskidu Śląskiego "kilka domów skupionych wokół jednego placu: Kubale to só cały plac" (Krop, 1995, s. 209). Zobacz też K. Zawistowicz-Adamska 1950/51, s. 68-69. Taki układ gospodarstw powodował, iż stosunki sąsiedzkie były znacznie bliższe niż w Małym Cichym, a ponadto obejmowały większą liczbę rodzin. �49 wo własności do ziemi, na której praca umożliwiała egzystencję wielopokoleniowej rodzinie. Dla starych praca i prawo do niej było równoznaczne z życiem; bezczynność oznaczała - śmierć. Z drugiej strony tego rodzaju postawy były źródłem niejednokrotnie poważy ch nieporozumień w rodzinie, w której dorosłe, żonate dzieci, posiadające już nawet własne potomstwo, musiały nadal pracować na wszystkich członków rodziny, nie mając niekiedy aż do śmierci rodziców prawa do ziemi: "Kiedy ojciec i matka żyją jeszcze, bardzo rzadko trafia się, by na rzecz swoich dzieci pozbywali się majątku, ale gospodarują tak długo, póki siły starczą, starość nie przygniecie, lub jeśli jedno czy drugie odejdzie" (Kamiński, 1992, s. 29). Praca aż do śmierci na własnym kawałku ziemi związana była z obawą utraty władzy w rodzinie, autorytetu czy nawet wyrzucenia z domu starego, niedołężnego starca. Jakkolwiek nie były to przypadki częste, przynajmniej w małych wsiach, a taką jest Małe Ciche, lub jak podał mieszkaniec tej wsi - w ogóle nie miały miejsca, ponieważ jest to: "mała społeczność i wszyscy się znają, i opinia wioski czuwała nad tym, aby nie obchodzić się źle ze starymi ludźmi, boby ich opluli" (ur. 1931, M.C. 1999). Odpowiednią pozycję ludziom starym gwarantowały zatem tzw. wymowa czy "opieka". Taka regulacja prawna pozwalała na częściowe oddanie gospodarstwa w ręce młodych, z zastrzeżeniem dla siebie prawa do osobnej izby, dożywotniego utrzymania starych rodziców, względnie wydzielenia kawałka gruntu, jeśli rodzice byli w stanie go jeszcze uprawiać (Simonides, 1988, s. Ill). Tego rodzaju zobowiązania dzieci wobec starych gwarantowały do pewnego stopnia względnie spokojną starość: "ziemniaki, drzewo dostarczyć cały czas, mleko podać, opieka była oczywista i zapewniona dla starszych" (ur. 1928, I. 2000). Starzy z szacunkiem odnosili się do chleba, którego nigdy nie było dosyć, a przed rozkrojeniem bochenka żegnali go znakiem krzyża. Upuszczony na ziemię, jak uczono wnuki, należało podnieść i pocałować: "Spadł kawałek chleba, to my musieli podnieść i pocałować" (ur. 1925, I. 2000). Podobnie względami cieszył się ogień - symbol życia, ogniska domowego, skupiający całą rodzinę wokół swego ciepła i blasku. Dlatego też nie można go było znieważać np. poprzez plucie nań. Do dnia dzisiejszego ogień ma szczególne znaczenie dla ludzi starych jako środek odstraszający złe moce, symbol oczyszczenia, poświęcany w Wielką Sobotę7. Powszechnie uważa się, że starcy byli autorytetem dla członków rodziny, społeczności wiejskiej, zachowując w pamięci wydarzenia, które były istotą ich życia. Stanowiły one także przedmiot rozmów podczas zwyczajowych spotkań w gronie rodzinnym, poszerzonym o sąsiadów. Były to obok relacji wspomnieniowych z wędrówek za chlebem do Francji, Niemiec, Ameryki, także dawne wierzenia w istoty świata nadprzyrodzonego. Słuchano ich z uwagą, bo 7 Ten pogański zwyczaj został wprowadzony w Polsce do liturgii wielkosobotniego stwa dopiero w XV wieku (Pośpiech, 1987, s. 185). nabożeń- �50 był to świat ciekawy, choć dla młodych obcy: "Dziadkowie to były autorytety w rodzinie, bo starzy ludzie mieli doświadczenie, powiadali, że kupa w życiu przeszli" (ur. 1910, I. 2000). Wraz z przemianami społeczno-gospodarczymi i kulturalnymi na wsi polskiej, z którymi mamy do czynienia zwłaszcza po II wojnie światowej, ale i obecnie, bogata wiedza nabywana przez lata pracy i doświadczeń traciła na znaczeniu, w wielu przypadkach stając się dla młodego pokolenia archaiczną lub wręcz zacofaną, a dotychczasowy system wartości ulegał przewartościowaniu. Ludzie starzy do wszelkich zmian podchodzili z rezerwą i stąd często żyją oni raczej pamięcią niż rzeczywistością. Wyrazem tego jest odwoływanie się do wspomnień z okresu młodości: "My żyjemy starymi czasami, często wspominamy, tylko na te stare czasy. Ta szkubaczka (darcie pierza) jaka to radość była, (...) na muzyki się chodziło (...), a na wiosne, jak chłopcy rozwozili gnój, a dziewczyny roztrzepywały przy miesiączku, to my później siedziały na miedzy i spiwały (...). Inny świat był. Życie wesołe, rodzinne" (ur. 1928, I. 2000). Pamięć czasów minionych wiąże się także z potrawami, które kiedyś jadano, a do których smaku często powracają: "Ciągnie do starego jedzenia, gałuszki, kubuś u nas się piecze (...). My som już tak przyzwyczajone, że nam to bardzi odpowiada niż to nowe. Taki bachor, a krew to najlepsze co może być" (ur. 1928, I. 2000). Także pewne zachowania ludzi starych wskazują na brak akceptacji nowych wzorów zachowań na przykład w zakresie pozdrowień. Niektórzy spośród nich wręcz domagają się od młodych, aby nadal witano ich w formie tradycyjnej. Kilkanaś.cie lat temu weszła na wieś moda pozdrawiania się na sposób miejski, zaakceptowana szybko przez młodych, ale nie tolerowana przez starych. Przywitany w ten sposób przez młode dziewczyny sąsiad zareagował gwałtownie, wyrażając tym samym dezaprobatę dla nowych zwyczajów: "nie mówcie do mnie dzień dobry, bo jo stary i chce żebyście mówili: witom wos" (ur. 1966, I. 2000). Starcy odsunięci od czynnego życia, zachowali bowiem swój własny świat, a wraz z nim dawne nawyki, zasady i wartości. Egzemplifikacją jest charakterystyczny dla tradycyjnej obyczajowości utrzymujący się rytuał wzajemnego powitania, czy zachowanego jeszcze wzorca dialogu, który usłyszeć można, idąc przez istebniańską wieś: ,,«Witom wos. Boże zapłać, też jo was. Coż też tam kan y nowego u was słychać. Zdrowiście? Na chwała Bogu zdrowi my, nie narzekamy. (...) Już mocie porobione w polu, posiote, poorane itd.». To nawet dzisiaj się słyszy takie rozpoczęcie rozmowy na drodze, ale to raczej starsi tak rozmawiają między sobą, gazdowie starzy" (ur. 1925, I. 2000). Podobnie dla zatrzymania fragmentów przeszłości, w niektórych rodzinach dziadkowie wymagają od swoich wnuków nazywania ich określeniami dawnymi (matka, tacik - Istebna): "babcia nie chciała, żeby mówić do niej babciu, ale tylko matka" (ur. 1966, I. 2000). Wymowa ich zdaje się w istocie bardziej oddawać ścisły charakter więzów łączących pokolenie dziadków z wnukami. W rodzinie tradycyjnej to właśnie dziadkowie zastępo- �51 wali w procesie wychowawczym rodziców, zajętych pracami gospodarskimi, ucząc między innymi zasad współżycia społecznego, etykiety, przekazując własną wiedzę o świecie i doświadczenie. Ich funkcja w rodzinie była istotna, ponieważ wprowadzała wnuki w życie i w świat; obecnie pełni ją przedszkole, a następnie szkoła. Z wypowiedzi mieszkańców wsi na temat zachowań i rytuałów związanych z obrzędowością rodzinną wynika, iż starcy przywiązują nadal niezwykłą wagę do ceremoniału pogrzebowego, w tym do wyposażania zmarłego w stosowne akcesoria magiczne, między innymi roślinne, a do takich należy bylica (Artemisia abrotanum L.), którą wkładano do rąk nieboszczyka. Jak wierzono, miała ona chronić zmarłego przed ogniem piekielnym. Brak odpowiednich rekwizytów, spowodowany niewiedzą lub ignorancją młodych, wywołuje oburzenie starych, którzy starają się uzupełnić tego rodzaju niedopatrzenie. Jedna z mieszkanek wsi podhalańskiej nie dopełniła tego zwyczaju, przygotowując swoją matkę do pochówku. Brak tego ziela wywołał negatywną reakcję starszych kobiet, które wedle zwyczaju przyszły do domu pożegnać zmarłą. W rezultacie jedna z nich przyniosła z domu pęk bylicy i włożyła do trumny (ur. 1954, Z. 1999). Starzy ludzie na ogół mają przygotowane ubranie (w tym element bielizny lub garderoby uszyty z tzw. krzcielnego płótna - Podhale)8 na wypadek śmierci, co stanowi przykład kontynuacji zachowań właściwych kulturze tradycyjnej. Starość jest postrzegana jako czas miniony, znany, a więc nie budzący niepokoju, jaki niesie przyszłość. Nowość budziła zawsze obawę, burzyła dawny porządek życia. Podchodzono więc do niej z rezerwą i stąd często ludzie starsi żyją raczej pamięcią niż rzeczywistością. Czas miniony oceniany przez ludzi starych ze współczesnej perspektywy niewątpliwie zawsze wywołuje wrażenia pozytywne, bo obraz przeszłości bywa na ogół zmieniony. Jednakże w tym przypadku podstawą takiej oceny są fakty, potwierdzające dokonane przeobrażenia. Ich rezultatem są zmiany w obrębie hierarchicznej struktury rodziny, rozluźnienie więzi rodzinnych, zmniejszenie rangi autorytetu ludzi starych, stojących kiedyś na straży wartości norm moralnych i obyczajowych, upadek "ducha" wspólnoty wiejskiej, a zatem pogłębienie przestrzeni interpersonalnej i wynikająca z tego tęsknota za prostymi i autentycznymi więzami międzyludzkimi typu "twarzą w twarz", występującymi w społeczeństwie tradycyjnym. Starość jest pomostem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością. Natomiast pamięć o czasach minionych zdaje się być przywilejem starości. Odżywa ona w późnych latach. Jak pisze M. Halbwachs: "Jeśli starzy skłaniają się bardziej ku przeszłości niż ludzie dorośli, to nie dlatego, że w ich wieku pojawia się 8 Zwyczaj ten odnotowano tylko na Podhalu we wsi Ząb jako żywotny wśród starszych ludzi jeszcze w latach 90. XX wieku. Szerzej na ten temat zob. Lehr, 1995, s. 34. �52 jakby przypływ wspomnień - nie mają więcej wspomnień z dzieciństwa niż wtedy, gdy byli w sile wieku - ale rozumieją, że nie mają teraz nic lepszego do roboty w społeczeństwie jak odtworzyć przeszłość, używając wszystkich środków, którymi zawsze rozporządzali, ale nie mieli czasu, ani chęci, by z nich korzystać" (1969, s. 160). Późne lata życia są więc czasem, gdy pewne zdarzenia czy wartości uznane przez ludzi starych za istotne należy przekazać młodym. Ludzie starzy, którym z racji przeżycia długich lat i wiążących się z wiekiem doświadczeń, wiedzy i mądrości życiowej nadano status "nauczycieli tradycji" (Szynkiewicz, 1976, s. 495), zamknęli się do pewnego stopnia w swojej pamięci. Jest to wyrazem tradycjonalizmu, postaw właściwych kulturze postfiguratywnej, charakteryzującej się poczuciem niezmiennej ciągłości, jak pisze M. Mead, (1978, s. 26). Postawy tego rodzaju ułatwiły przetrwanie niektórych wzorów kulturowych, wartości czy zwyczajów, które starzy ludzie uznali za najbardziej wartościowe nie tylko dla nich samych, ale i dla następnych pokoleń. Izolacja i zamknięcie się ludzi starych nie posiada jednak cech absolutnej niezmienności dla żyjących współcześnie starców. Niektórzy z nich mają świadomość nieuchronnego przemijania tradycyjnej kultury z jednej strony, z drugiej natomiast poczucie misji w ratowaniu własnej tożsamości, która dla nich nierozerwalnie łączy się z dawną kulturą. Wynika to, jak uważa J. Burszta, z "immanentnej potrzeby życia tradycją i psychospołecznej jej akceptacji" (1974, s. 346). W tym względzie możemy obserwować pewną aktywność ludzi starych, za sprawą których odżywają - choć w sposób wybiórczy - treści tradycyjne. Społeczeństwo, które przyznało starcom funkcję zachowywania śladów przeszłości, korzysta z zasobów ich pamięci przy rekonstrukcji zwyczajów już zapomnianych, a przeznaczonych dla masowego odbiorcy9, podczas organizowania spektakli folklorystycznych czy konkursów na tradycyjne potrawy ludowelO• Starsi ludzie, głównie jednak kobiety, pełnią rolę konsultantów, a nawet biorą czynny udział w takich formach przekazuli . Innym przejawem transmisji dokonywanej przez ludzi starych jest amatorska działalność literacka, której profil ukierunkowany jest na przeszłość. Zatrzymane jak w kadrze można znaleźć m.in. sekwencje zawierające opisy tra- 9 Jako przykład można tu podać udział starszych kobiet ze wsi Istebna w kręconym w 2000 roku przez pracowników telewizji polskiej (krakowskiej) filmie, dokumentującym tradycyjne zwyczaje związane z uprawą lnu. 10 W czerwcu 2000 roku "Tygodnik Gospodyni", Polskie Radio oraz "Agrolinia 2000" zorganizowały konkurs pod hasłem: "Nasze kulinarne dziedzictwo", w którym jedna z mieszkanek Istebnej (ur. 1939), otrzymała drugą nagrodę za ser klagany (wytwarzany z kwaśnego mleka) w kategorii "Produkty i przetwory zwierzęce - sery" (Mat. autorki). II W tym miejscu jako przykład można podać, iż we wsi Istebna tylko jedna jej mieszkanka p. Anna Bury (ur. 1925) potrafi w sposób prawidłowy zawiązać chustę na tzw. rożki (sposób wiązania chusty dla panny młodej, zakładanej podczas rytuału oczepin). �53 dycyjnych zwyczajów rodzinnych (głównie weselnych)'2, obrzędów dorocznych, zwyczajowych wspólnych prac, obok wspomnień z dzieciństwa, które nigdy nie było łatwe. Są wśród nich także strony poświęcone przodkom, żyjącym w specyficznym klimacie czasów minionych. Jak wspomina 75-letnia poetka ludowa: "Wielkim poszanowaniem i uwagą babki cieszył się ogień. Za swego życia zawsze trzymała żar w popiele. Ani w żar, ani w płomień nie wolno było uderzać (oo.). Przed babciną chałupą wisiał na żerdzi smolny powróz, chroniący od pożaru (...). Baśnie i legendy nosiła zawsze z sobą" (Bukowska 1989, s. 27-28). Przekaz wartości tradycyjnych, mający miejsce w rodzinie, nie należy obecnie do łatwych. Istota jego sprowadza się do sposobu, w jaki treść zostanie podana, aby zainteresować naj młodszych spuścizną przodków w bezpośrednim kontakcie. Niekiedy celem bywa także przekazanie im gromadzonych przez całe życie i troskliwie przechowywanych materialnych dowodów własnej tożsamości. Jako przykład może posłużyć działalność 87-letniej emerytowanej nauczycielki z Istebnej, która - w przystosowanym na ten cel pomieszczeniu piwnicznym własnego domu - zorganizowała ekspozycję, będącą dorobkiem własnym i jej rodziny. Są to elementy stroju ludowego, noszonego jeszcze przez jej matkę, a nawet babkę, dawne przedmioty codziennego użytku, jak również pamiątkowe zdjęcia rodzinne. Odwiedzające nauczycielkę wycieczki szkolne mogą skorzystać z wnikliwych informacji na temat przeznaczenia eksponatów, jak również usłyszeć starodawne śpiewki w jej wykonaniu. Ponadto potrafiła ona na tyle zainteresować spuścizną przodków swoją kilkunastoletnią wnuczkę, iż ta w wolnych chwilach zapisuje pod dyktando babci zapamiętane przez nią z czasów młodości dawne zwyczaje, obrzędy oraz pieśni. Odwiedziny wnuków są również pretekstem do zapoznania ich z tradycyjnymi potrawami, które poprzez swoją inność stają się łatwiej zapamiętywane, a niekiedy i atrakcyjniejsze od produktów współczesnych. Babcie podejmują więc trud przygotowywania nie tylko potraw obrzędowych (wigilijnych czy świątecznych), ale również codziennych, a więc takich, jakie towarzyszyły im przez całe nieomal życie. Szczególną okazją powrotu do przeszłości są święta, podczas których stare kobiety same przygotowują tradycyjne potrawy: "Jak przysła wilja, to musiałam piec jedzenie drugiemu dziecku, sąsiadkom. (...) Na mnie się spuscają, coby kapustę góralską ugotować. W tamtym roku jesce gotowałam" (ur. 1905, M.C. 1999), powiedziała 94-letnia góralka z Małego Cichego i dalej ,jak święta, to zawse ja musiałam stać przy tej kuchni, bo im smakowało. Teraz ona (wnuczka) gotuje, bo jo ni mogę stać, tylko mówie, jak trzeba robić" (ur. 1905, M.C. 1999). Starsze kobiety gotowe są służyć młodym gospodyniom swoją wiedzą i doświadczeniem kulinarnym. Obcowanie zaś 12 Podczas badań terenowych we wsi podhalańskiej Brzegi, jej mieszkaniec A. Karnafel (ur. 1949) dostarczył na moje ręce wierszowany opis tradycyjnego wesela, konsultowany z informacjami dostarczonymi mu przez matkę staruszkę (Lehr, 1996, s. 22 I -222; Karnafel, 1996, s. 222-223). �54 z wnukami daje możliwość powrotu do przeszłości z jednej strony, z drugiej natomiast jest szansą do przekazania im dawnych treści. Członkowie współczesnej rodziny, coraz częściej dwupokoleniowej, reprezentujący konsumpcyjny model życia,jak też inny system wartości, nastawieni są raczej na przyszłość. Przeszłość, której przedstawicielami są dziadkowie, nie jest łatwa do przekazania młodym, a tym bardziej wnukom, pokoleniu coraz bardziej fascynującemu się przygodami bohaterów z filmów science jiction. Starzy, podchodzący z dużym dystansem do wszelkich zmian, przekazują wnukom historię swojego życia, ciekawostki z dawnych lat, wplatając przy każdej nadarzającej się okazji lapidarnie sformułowane powiedzenia, będące ich esencją mądrości życiowej. Ich zwięzłość i trafność ma większą szansę pozostania w pamięci. Mówią one o uczciwości, posłuszeństwie wobec starszych i szacunku: "Jak bedzies szanował tatów, tak tebe bedom szanować" (ur. 1910, I. 2000); "rób jako chcesz, ale końca par13"; "kto ni mo nic na sumieniu, wyspi się i aj na kamieniu" (ur. 1925, I. 2000). Są one drogowskazami, którymi kierowali się starzy, idąc przez swoje długie życie. Wskazania tego rodzaju uważają nadal za cenne i godne przekazania, podobnie jak i inne wartości, wśród których za istotne uważają pracowitość i religijność. Wiedza starych ludzi należy do przeszłości, ale jej potencjał może niekiedy okazać się przydatny, czy to na przykład w przypadku nieskutecznej terapii medycyny konwencjonalnej, czy nie sprawdzających się komunikatów meteorologicznych, podawanych przez środki masowego przekazu. Wówczas to odżywają dawne sposoby leczenia, którym towarzyszą czasami praktyki magiczne, powraca się do tradycyjnych środków leczniczych 14 i sprawdzonej metody obserwacji zjawisk natury. Tak na przykład wśród hodowanych niekiedy do dzisiaj w przydomowych ogródkach ziół leczniczych, również obecnie stosowanych, należy wymienić: polej (Mentha piperita L.) którym leczono katar i przeziębienie, podbiał (Tussi/ago farfara L.) skuteczny na astmę, czy leczący schorzenia układu pokarmowego dziurawiec (Hypericum perforatum L., Istebna). Podobnie w sytuacjach zagrożenia i niepewności przede wszystkim ludzie starzy, ale także i młodsi, sięgają po gwarantowane środki i rekwizyty magiczne, mające odwrócić nieszczęście (np. sól i chleb święcone w dniu św. Agaty, 5 lutego, stosowane bywają w przypadku powodzi, pożaru). Kilka lat temu w Małym Cichym, podczas niezwykle intensywnych opadów deszczu, niebezpiecznie wylał miejscowy potok, grożąc podmyciem okolicznych domów. ZdeIJ Określenie to według śląskiego słownika gwarowego - jest trybem rozkazującym od słowa patrzeć, pilnować (Krop, Twardzik, Pilch, Wronicz, 1995, s. 12). 14 D. Tylkowa w części artykułu na temat lecznictwa ludowego na Podhalu pisze m.in., że "współcześnie w medycynie ludowej można wyróżnić dwa nurty - jeden z nich to lecznictwo "domowe", bazujące przede wszystkim na łatwo dostępnych środkach (leki ziołowe i inne, okłady, kąpiele, masaże) - stosowany jawnie, drugi to praktyki o charakterze magicznym, uprawiane zwykle potajemnie, niemniej z wiarą i przekonaniem" (2000, s. 416). �55 sperowani mieszkańcy za poradą i z udziałem starszych sięgnęli do niezawodnych w takiej sytuacji środków, wrzucając do wody sól poświęconą w dniu św. Agaty (M.C. 1999)15. Niekiedy też starzy narzucają młodym znane im z praktyki własnej irracjonalne zakazy (dotyczące np. okresu ciąży, nie ochrzczonego jeszcze dziecka czy wydawania produktów żywnościowych po zachodzie słońca itp.) w celach, jak uważają profilaktycznych. Na ogół rodzina podporządkowuje się takim działaniom, aby uniknąć konfliktów, ale też nieraz decyduje o tym posiadany przez starych autorytet i okazywany im szacunek. Młoda mieszkanka Podhala musiała - pod presją swojej babki - zaniechać wieszania pieluch na zewnątrz domu, ponieważ wiejący często w górach wiatr mógłby wywołać u dziecka wzdęcia, jak jej wyjaśniła (M.C. 2000). Wiedza ludzi starych służy również celom komercyjnym, co można zaobserwować w ostatnich latach odnośnie do rozpowszechniającej się mody na potrawy ludowe. Coraz częściej polecane i serwowane wczasowiczom oraz turystom, jak na przykład obok znanych już od wielu lat na Podhalu oszczypków czy bryndzy, także kwaśnica, mosko/e, a w Beskidzie Śląskim po/eśniki, kubusie. Jak pisze Z. Szromba-Rysiowa: "rozwinięty ruch turystyczny na Podhalu sprawił, iż rodzime potrawy stały się także atrakcją dla przyjeżdżających gości. Stąd zainteresowania góralek dawnymi przepisami, znanymi nieraz już tylko starszym kobietom" (2000, s. 239). Korzystanie przez młode pokolenie z treści zawartych w pamięci własnych dziadków, spowodowane jest także mniej lub bardziej uświadamianą sobie potrzebą zachowania własnego dziedzictwa, podkreśleniem odrębności na przykład poprzez strój, pieśni, taniec czy też podtrzymywaniem niektórych zwyczajów lub rytuałów (np. oczepiny, dary obrzędowe). Pamięć czasu minionego, jaką posiadają ludzie starzy, jest nie tylko historią własną, przeżytą przez każdego z nich, ale także historią, choć bardzo fragmentaryczną, poprzednich pokoleń. Stanowi ona część pamięci zbiorowej społeczności lokalnej, będąc elementem tożsamości kulturowej. BIBLIOGRAFIA Bukowska Z. 1989 O mojej babci, w: Snopek życia, Kraków, s. 27-28. Burszta J. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa. Dubiel L. IS Porównaj informacje na temat zwyczajów związanych z kultem świętej Agaty, utrwalonym w obrzędowości dorocznej także Śląska (Pośpiech, 1987, s. 123-124). �56 Dubiel L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., w: "Zeszyty Gliwickie" R.7, nr 7, Gliwice, s. 103-127. Halbwachs M. 1969 Społeczne ramy pamięci, Warszawa. Hoesick F. 1922 Legendowe postacie Zakopanego. Ksiądz Stolarczyk J (1847-1893), Warszawa, s. 93-173. Kamiński vel, Kamieński L. 1992 O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, opr. 1. Kolbuszewski, Kraków. Krop J., Twardzik, J. Pilch, J., Wronicz 1. 1995 Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, red. 1. Wronicz, Wisła. Kamafel A. 1996 Wesele góralskie, "Wierchy", nr 61 za 1995, s. 222-223. Lehr U. 1995 Magia czasu śmierci, "Zeszyty Interwencji Kryzysowej" nr 5/1995. 1996 O góralskim weselu (zapiski z terenu), "Wierchy", nr 61 za 1995, s. 221-222. Mead M. Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. 1978 Pośpiech J. Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole. 1987 Rusek H. Rola kobiety w procesie transmisji kultury regionalnej na przykładzie badań 1995 w rodzinach cieszYliskich, w: Kultura ludowa na pograniczu, red. D. Kadłubiec, Katowice "Prace Nukowe US w Katowicach" nr 1520, s. 41-45. Simonides D. 1988 Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku, Opole. Stolarczyk J. 1915 Kronika Parafii ZakopiOl;skiej 1848-1890, Kraków. Szromba-Rysiowa Z. 1981 Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i okolicznościowe, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław, s. 155-180. 2000 Pożywienie, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. "Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 55, s. 219. Szynkiewicz S. 1976 Rodzina, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury materialnej, t. I, Warszawa, s. 477-50\. Tylkowa D. Lecznictwo ludowe, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, "Bi2000 blioteka Etnografii Polskiej", nr 55, s. 385-416. Wallis S. 1946 Szkubki śląskie, "Nowiny Opolskie", nr 18. Zawistowicz-Adamska K. 1950/1951 Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 1-154. �57 ŹRÓDŁA - Materiały z badań terenowych na Podhalu i w Beskidzie Śląskim za lata 1998-2000 (Archiwum Pracowni Etnologii IAE PAN w Krakowie). Materiały własne. Rękopis A. Bury (własność autorki). Urszula Lehr REMEMBRANCE OF GENERATIONS. RESEARCH INTO PROBLEMS OF AGE IN CARPATHIAN VILLAGES (Summary) The author presents the image of an old man as described in the materials and observed during field research started in 1998 in two areas of Polish Carpathians: in Beskid Śląski and Podhale. She focuses on the problem of old men's remembrance of old traditions - old men often refer to memories, use the knowledge acquired during young age, demand that elements of old rituality, particularly that related to the burial ceremony, be preserved. Social and cultural changes in Polish villages led to the loss of the importance of knowledge acquired by old people in the past; this knowledge is often evaluated negatively by old people. Paradoxically, however, some of this knowledge has been given new forms of expression and new applications. The author discusses amateur literary attempts by some old people. She also describes the way in which old people pass on their knowledge about elements of local culture, alive when they were young, and important at present and of interest to tourists, such as rituals, medical care and traditional food. The author concludes saying that the memory of old people is part of the collective remembrance of the local community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1a22137199ddc10cf101e6f8245a53.pdf 4db5ea331197b7cf3d4003379351b99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource formy piernikarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3843 Title A name given to the resource Rzeźbione formy piernikarskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2;s.67-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dziewczyna. Klocek piernlkarsfcl z warsztatów Raciborza, Ze zbiorów Muzeu.n Śląskiego w By­ tomiu. M A R I A R Z E Z 2 Y W I R S K A BION E P I E R N F O R M Y I K A R S K I E A r t y k u ł niniejszy jest częścią większej pracy o zdobionych piernikach polskich, która miała się ukazać w wydawnictwie „Sztuka". Wobec likwidacji w wydawnictwie działu sztuki ludowej u w a ż a l i ś m y za wszech miar celowe opublikowanie podstawowych partii książki, zwłaszcza tych, które dotyczą prób wydzielenia e l e m e n t ó w rodzimych i ludowych z rzeźbionych w drzewie form piemikarskich. Pomijając niektóre skróty w tekście, opuszczono z całości trzy rozdziały, z ktćrych szczególnie istotny jest „Rys historyczny polskiego rzemiosła piernikarskiego". Autorka przedstawia w nim historię najważniejszych ośrodków piemikarskich w Polsce (Toruń, Kraków, Wrocław), wykazując wzajemną między nimi zależ­ ność oraz zakres oddziaływania na mniejsze warsztaty prowincjonalne. Omawia również normy cechowe, skład narodowościowy cechów, wreszcie rynki zbytu i ich organizację. l 67 �Ryc. 2. Dziewczyna z wiadra­ mi. Odcisk gipsowy z klocka piernikarskiego. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­ runiu. W pozostałych dwóch rozdziałach: „Wyrób pierników" oraz „Ciasto obrzędowe — w a ż n e źródło gene­ tyczne wyobrażeń na piernikach", autorka oprócz o m ó w i e n i a techniki wyrobu pierników próbuje wyka­ zać zbieżność całego szeregu e l e m e n t ó w w wypieku ciasta obrzędowego 1 pierników odciskanych na drewnianych klockach. Rysują się one w znamiennej roli miodu, doborze składników ciasta, okresie wy­ pieku związanym z rokiem obrzędowym, wymiarach, liczbach występujących w magii ludowej wreszcie symbolice m o t y w ó w i tematów rytych na klockach. Autorka podkreśla, że zasięg tych wszystkich czyn­ n i k ó w przekracza granice polityczne naszego państwa znajdując liczne powiązania w obyczajach i obrzę­ dach całe; niemal Europy, na co zresztą niejednokrotnie wskazuje i w drukowanych poniżej roz­ działach. Oczywiście w skróconej wersji pracy nie można było zamieścić całego materiału ilustracyjnego, pro­ ponowanego przez autorkę. Wyboru dokonała redakcja, kierując się głównie troską o uwypuklenie war­ tości plastycznych przedstawionych form. REDAKCJA 6$ �S ł a w a toruńskiego piernika była zawsze tak powszechna i niepodzielna, ż e zaćmiła niemal zupełnie inne ośrodki kunsztu piernikarskiego w Polsce. Począwszy od X V I wieku, piernik toruński zajmował miejsce niepoślednie w obyczajach ówczesnej Polski stanowej. Tymczasem w cieniu s ł a w y piernika toruńskiego istniało na terenie całej Polski wiele warsztatów piernikarskich, mających tradycje równie dawne. Nie dorównywały, b y ć może, swoją dobrocią i wytwor­ nym kształtem piernikom toruńskim, ale zaspokajały chłonny rynek pobliskich okolic. Każda bowiem apteczka dworu szlacheckiego, obok rozlicznych ziół czy owoców smażonych w miodzie, musiała posiadać pierniki. One były najbardziej pożądaną przekąską po starce lub syconym miodzie, a jak były cenione, świadczy najlepiej popularny dwuwiersz zanotowany przez Minasowicza przy końcu X V I I I wieku: „Kto nie pije gorzałki i od niej umyka, ten słodkiego nie godzien spróbować piernika" . 1 Tak w i ę c piernik, przez długie wieki cieszył się niezwykłą popularnością. W X V I I stuleciu sprzeda­ wano go w aptekach jako skuteczny lek na wiele chorób. Jednocześnie miał niemałe znaczenie w ówczesnych warunkach ekonomicznych, początkowo tylko w życiu sfer elitarnych, później szerokich mas społecznych. Rozpowszechnieniu jego sprzyjał fakt, że sprowadzony do Europy (już po odkryciu Ameryki) cukier czcinowy był niezmiernie drogi do połowy X I X wieku, dopóki nie zastąpił go cukier tłoczony z buraków: liczne zaś bory bartne i pasieki, pomimo obwarowań w y n i k ł y c h z prawa bartnego, dostarczały spore ilości miodu. Piernik b y ł w i ę c przez długie wieki jedynym niemal smakołykiem, jedna­ kowo upragnionym przez dzieci, młodzież i starszych. Dodanie egzotycznych, tak poszukiwanych w dawnej spiżarni „korzeni" podnosiło osobliwość smaku i wartość piernika. Poczynając od wczesnego średniowiecza aż po koniec X V I I I wieku służył on, jak już mówiliśmy, przede wszystkim warstwom elitarnym. Niektóre miasta jeszcze przy końcu X V I I I w. utrzymały zakaz sprzedaży pierników pospólstwu. Jednak od X I X wie­ ku, gdy drogi miód zastąpiono tanim syropem cukrowym, do pierwszej wojny ś w i a t o w e j , na każ­ dym jarmarku, odpuście czy kiermaszu można było znaleźć kram w a b i ą c y oko zdobionymi piernikami. / Ryc. 3. Snycerz przy pracy w XIV wieku. We­ K u p o w a ł y je matki dla dzieci, nie tylko aby je ucie-*~ dług Fünfhundert Selbstporträts L . Goldschneiszyć, ale wierząc, że zjedzenie liter wykonanych dera. Wien 1936. 2 piernikowego ciasta ułatwi dziecku n a u k ę czytania. Narzeczeni ofiarowywali piernikowe serca swoim wy­ branym jako dowód gorących uczuć; wnuki n a b y w a ł y je dla dziadków, którzy nie mogli wziąć udziału w ulubionych /jazdach i zabawach. Wracający Zaś z od­ p u s t ó w pątnicy nieśli wizerunki świętych wykonane w cieście piernikowym, aby powiesić je w domu na honorowym miejscu w ś r ó d świętych obrazów jako pamiątkę odbytej pielgrzymki (Piekary). W drugiej p o ł o w i e X I X wieku w niektórych miejscowościach imponująca rozmis.r3.mi clcinia lub rycerz z piernika, były w budzie' naibardziei cvinvch naeród 2i X l J L X PP!„ Sa^hArrt r*Z Z ZLL 4wi znów P t a J 1 P T i T Z I małp r Z n r W T * Z Xl !m7r J n™n n n ( braniach towarzystw śpiewaczych, które tak rozpow­ szechniły się na Śląsku w początkach naszego stule­ cia, ogromne serce piernikowe było jedną z najbar­ dziej ponętnych nagród za najlepiej odśpiewaną pieśń czy wyrecytowany wiersz (Chorzów, Bytom). Gospo­ dynie zaś spod Cieszyna, Istebnej czy Wisły posy­ p y w a ł y drobionym piernikiem wypiekane na święta kołacze, a w e d ł u g przepisów gospodyń krakowskich drobno tłuczony piernik dodawał smaku potrawom rybnym. Często nabywano pierniki jedynie dla ozdoby. Po­ czesne miejsce, jakie zyskał piernik wędrując przez stoły wszystkich warstw społecznych — od k r ó l e w ­ skiego po chłopską chatę — zawdzięczał nie tylko walorom wyszukanego smaku, ale także różnorodności swego kształtu. Kształt ten, z czasem obwarowany tradycją, uzyskiwano przez odciśnięcie ciasta pierni- �kowego w drewnianej formie, pokrytej w k l ę s ł ą rzeź­ bą o skomplikowanej niekiedy symbolice. Dzięki w a ­ lorom artystycznym tych rzeźb, słodki piernik z a ­ mieniał się w dzieło sztuki dekoracyjnej. W rozważaniach poniższych pragniemy o m ó w i ć pol-"""" ski p L r n i k w ł a ś n i e od strony jego artystycznego kształtu, zamykającego p e w n ą tradycyjną treść, i to tylko w tym okresie, kiedy odciskano go w drew­ nianych rzeźbionych klockach, gdy o wartości pla­ stycznej decydowała inwencja artysty-snycerza. We wszystkich krajach europejskich duże warszta­ ty cechowe czy późniejsze manufaktury piernikarskie> wielkich miast chlubiły się formami wykonanymi przez wytrawnych, biegłych w swoim kunszcie mi­ strzów; przy masowej zaś produkcji, obliczonej na „ szerokie rzesze odbiorców, korzystano z klocków rze­ zanych bądź przez samego majstra, bądź też powie- / rżano ich wykonanie snycerzom ludowym. Różnorod­ ność zaś interpretacji plastycznej uwarunkowana była nie tylko indywidualnością artystyczną twórcy rzeźby. ' Kładły na nich znamię miejscowe, uświęcone tradycją pierwiastki swoistej, narodowej tematyki ora2 od­ mienne i w ł a ś c i w e dla danego regionu środki wyrazu artystycznego, które w sumie odzwierciedlały i wy­ d o b y w a ł y istotne cechy rodzimej kultury. 1 Na ziemiach polskich, kiedy wyrabiano jeszcze od­ ciskane pierniki, a w i ę c i klocki do ich k s z t a ł t o w a ­ nia, odmiennie oddawało przejawy życia współczes­ nego dłuto szkolonego, ś w i a d o m e g o swoich m o ż l i w o ­ ści artysty, inaczej zaś twórcy ludowego, ściśle z w i ą ­ zanego ze środowiskiem, które go w y d a ł o i które miało niemały w p ł y w na wybór tematu oraz jego przedstawienie. Aby splot tych wszystkich czynników złożył się na obraz bardziej wyrazisty, niezbędne jest zarysowanie tła historycznego, ktćre by określiło genezę wyobra­ żeń ikonograficznych, spotykanych w tematyce kloc­ ków piernikarskich i wyznaczyło drogę, jaką p r z e b y ć piernik. Wyszedł on prawdopodobnie z prastarych ob­ rzędów ludowych i poprzez wszystkie odłamy spo­ łeczeństwa rozwarstwionego wrócił do ludu. Na sku­ tek swoistej drogi historycznej piernik nigdy nie n a ­ tężał w pełni do sztuki ludowej. W okrasie p r z e ł o ­ mowym dla wsi polskiej, po zniesieniu pańszczyzny w połowie X I X wieku manufaktury i warsztaty rze­ mieślnicze wytwarzają go dla ludu, będącego jedynie jego odbiorcą i konsumentem. T ą drogą w dużej mierze szła Ingerencja ludowego odbiorcy w kształto­ wanie się tematyki rzeźb na formach piernikarskich to wreszcie spowodowało i zdecydowało o po¬ wstaniu pewnego zespołu klocków, których wyko­ nawcami byli artyści ludowi * Ryc. 4. Dama w stroju z I połowy XVIII teleku. Klocek piernikarski, sygnowany C . K . , datowany 1719. Ze zbiorów Muzeum, Śląskiego we Wro­ cławiu. 70 Kunszt piernikarski — jak o tym świadczą źródła z późnego średniowiecza — rozwinął się niemal jed­ nocześnie w kilku ośrodkach Europy. Z uwagi na ob­ fitość puszcz bartnich najbujniej rozkwita w środ­ kowych Niemczech i Polsce, przy czym niemal do czasów współczesnych utrzymały się w tym rzemiośle diva g ł ó w n e ośrodki produkcji: Toruń i Norymberga. �Trudno jest w obecnym stanie badań ustalić, które z miast polskich najwcześniej rozwinęło u siebie rze­ miosło piernikarskie uwarunkowane tak położeniem geograficznym, jak i bliskością borów bartnich. Bo­ wiem zarówno w aktach miejskich Torunia*, jak i K r a k o w a natrafiamy na wzmianki o miejscowym wyrobie pierników już w__aoigwie . X i y wieku. Wzmianki te będą się pojawiać coraz częściej w aktach cechowych z X V i X V I wieku i mniejszych miast, jak np.-Pszczyna, osiągając swój punkt kulmi­ nacyjny na przestrzeni X V I I wieku, aby przygasnąć dopiero w I połowie ubiegłego stulecia, niemal jed­ nocześnie z rozluźnieniem się w i ę z ó w cechowych. 3 Na podstawie poznanego materiału archiwalnego, jak też inwentarzy naszych m u z e ó w okaże się, że j rzemiosło piernikarskie zgrupowane było przede wszystkim na terenach zachodniej Polski. Wprawdzie u mistrzów Krakowa i Torunia przebywali na nauce uczniowie z Polski środkowej czy wschodniej, jednak brak tam szerszych tradycji piernikarskich. Najdalej na wschód w y s u n i ę t y m miastem, gdzie przechowało się wspomnienie dawnego wyrobu pierników, jest Częstochowa i Warszawa, Dopiero na Litwie (Wilno) i Rusi (Lwów) istniały duże warsztaty, które nie¬ wątpliwi© miEiły swoicti sćit(?litóv/ \^ małych ośrod­ kach prowincjonalnych. Zasadniczo rysują się trzy g ł ó w n e ośrodki prze­ mysłu piernikarskiego w Polsce: w Toruniu, K r a k o ­ wie oraz na Dolnym Śląsku, gdzie przede wszystkim prym w i ó d ł Wrocław. Wokoło nich, na przestrzeni X V I , X V I I , X V I I I wieku zaczęły wyrastać p o m n i e j sze ośrodki piernikarskie, współzawodnicząc z miasta­ mi macierzystymi, jak: Poznań, Gdańsk, Nowy Dwór, Kwidzyn, Nysa, Jelenia Góra, Brzeg, Opole, Rybnik, Pszczyna, Racibórz, Wadowice czy Cieszyn. Najpóź­ niej z większych miast, gdyż dopiero przy końcu X V I I I wieku, rozwinie, a w ł a ś c i w i e wznowi ten kunszt Warszawa . Tyle koniecznych, wprowadzają­ cych uwag wstępnych. - 4 TWÓRCY KLOCKÓW P I E R N I K A R S K I C H WARSZTAT I ICH Siady istnienia zdobionych form do wypieku ciasta znajdujemy już w bardzo odległych czasach. W sta­ rożytnym Rzymie u ż y w a n o do tego celu naczyń gli­ nianych , a w średniowiecznych klasztorach wypie. kano nie tylko odciskane w formach opłatki, ale tak­ że zdobione chleby*. 5 Najstarszą jednak formę drewnianą do wypieku ozdobnych pierników spotykamy dopiero w wieku X V . Być może słuszna jest hipoteza T. Seweryna wiążąca narodziny klocków piernikarskich z wynalazkiem czcionki drukarskiej i drzeworytu'. Rzezana w drze­ wie forma do odciskania pierników staje się niezbęd­ nym narzędziem pracy w warsztacie ówczesnych piernikarzy zrzeszonych w cechy i w y k o n u j ą c y c h swoje rzemiosło jedynie na użytek: dworu, szlachty i bo­ gatego patrycjatu miejskiego . 8 Surowe przepisy cechowe, które ograniczały swo­ bodę działania, wkraczając niekiedy nawet w drobne Ryc. 5. Dama w stroju 2 czasów Dyrektoriatu. Klocek pierntJcarski. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 71 �Ryc. 6. Kobieta trzymająca w reku skrzyżowane loże. Klocek piernikarski sygnowany M.M.T., 1876. Na kancie sygnatura: Geschwister Ge­ sellenberg, Tiejenhof 1876. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Ryc. 7. Krakowiak. Klocek piernikarski. Ze .zbio­ rów? Muzeum Etnograficznego w Krakowie. szczegóły organizacji pracy warsztatowej 1 tutaj miały decydujący głos określając, ile klocków może posiadać każdy z mistrzów. Wyraźnie o tym m ó w i ustawa cechu piernikarzy krakowskich z 1630 roku: „aby żaden Brat nie śmiał wiencey form tak na pasy jako o miodowniki mieć, iedno po dwu, iakie mu się będą podobać, tylko żeby różne były od drugiey Braciey pod wina pułkamienia wosku"». Jak z tego wy­ nika, każdy warsztat posiadał zaledwie cztery klocki, przy czym motyw nie mógł być powtórzony w tym samym mieście. Czy liczbą tą objęto ilość tematów czy klocków — nie wiemy, bowiem większość kloc­ ków miała po obu stronach dwa różne motywy. W najlepszym razie każdy warsztat posiadał osiem róż­ nych kompozycji wyrzezanych w drewnianych klockach, ograniczonych ustaloną formą prostopadłościanu, z których połowa miała nie określony bliżej kształt „paska". Klocki te, najczęściej opatrzone haczykiem, wisiały na ścianach warsztatu i były pod opieką chłopców odbywających naukę u mistrza. Do Ich obo­ wiązków należało utrzymanie k l o c k ó w w należytym porządku. Zachodzi pytanie, kto b y ł autorem rzeźb na klockach? Wprawdzie opanowanie tej sztuki, umiejętność wyrzezania ustalonego tradycją motywu, należało do pełnego wykształcenia piernikarza i obowiązywało przy składaniu egzaminu c z e l a d n i c z e g o » , jednak dojrzałość artystyczna wielu klocków, wyraźna swobo- 72 J �Ryc. S. Mieszczanin. I.W.M.F. Ze zbiorów Klocek piernikarski. Muzeum Pomorskiego Sygnowany to Toruniu. K y , ze c 9 j , i piemikarskl zbiorów Muzeu.n Miejskiego w Cieszynie, P a a c K o c e k da w operowaniu narzędziem snycerskim, wreszcie bogactwo wyrazu artystycznego zdecydowanie wskażują na p e w n ą rękę znającego swoje rzemiosło mistrza. B y ć może autorami ich byli wspomniani już w dokumentach z X V I wieku wykwalifikowani w tym rzemiośle wykrawacze k l o c k ó w kołtryniarskich, posiadający własne cechy . Wreszcie, rzezaniem k l o c k ó w mogli się zająć coraz bardziej usuwani w cień przez sztycharzy drzeworytnicy i wykwalifikowani snycerze, którzy już w X V I wieku, nie wytrzymując konkurencji tłumnie napływających cudzoziemców, p o d e j m u j ą się prac mniejszych i przenoszą się często na p r o w i n c j ę . • ' \\ 11 18 Wysoki poziom artystyczny ówczesnych rzeźb na klockac i zawdzięczano nie tylko wykonawcom, ale i za­ pobiegliwości samych mistrzów piernikarskich. Ograniczeni bowiem cechowym rygorem w ilości posiada­ nych klocków usiłowali wyróżnić swoje wyroby najbardziej efektownym i p i ę k n y m kształtem, w s p ó ł z a ­ wodnicząc i na tym polu z innymi towarzyszami cechowymi. Przy końcu X V I I I wieku zniesiono nakaz posiadania w jednym warsztacie określonej ilości klocków. Poszczególni mistrzowie powodowani chęcią zdobycia jak najszerszych r y n k ó w przez podniesienie atrak­ cyjności swoich w y r o b ó w zwiększają s w ó j zasób klocków. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku największa 73 - ��w Polsce manufaktura Weesego w Toruniu posiadała przeszło 500 klocków; w Krakowie mistrz Rothe jesz­ cze w początkach naszego stulecia miał ich około 120, przeważnie dwustronnych. Nawet warsztaty w m a ­ łych miasteczkach posiadały przeciętnie kilkadziesiąt klocków, uzupełniając je od czasu do czasu, gdyż stare, na skutek częstego mycia, niszczały dość szyb­ ko. Niekiedy gruby klocek .pękał tworząc głęboką szczelinę w rysunku rzeźby i nie zawsze ściśnięcie żelazną obręczą czyniło go zdatnym do użytku. Nie tylko wielkie manufaktury, rozrastające s i ę w tym czasie, zwiększają swoje zapotrzebowanie na nowe formy, ale i coraz bardziej gęstniejąca sieć w a r s z t a t ó w prowincjonalnych, Wielkie manufaktury zaopatrywały się w najbardziej cenione klocki — z uwagi na hierarchię społeczną pewnej grupy od­ b i o r c ó w — u zawodowych snycerzy; większość jednak k l o c k ó w specjalnie dla masowego użytku, zwłaszcza w małych warsztatach, w y s z ł a z rak samych piernikarzy, wreszcie przygodnych rzeźbiarzy ludowych. 1 1 ' Bowiem, zdaniem starych mistrzów piernikarskich, rzezanie k l o c k ó w nie było rzeczą ani ważną, ani trudną. Rzeźbił je mistrz bądź w zimowe wieczory, bądź w okresie wczesnego lata, kiedy w warsztacie nie b y ł o jeszcze pracy. Zabawiali się ich robotą czeladnicy piernikarscy nawet w niedzielne p o p o ł u d ­ nia, siedząc gromadnie w gospodzie, co świadczy, że zajęcie to uważano raczej za rozrywkę, a nie za— żmudną p r a c ę . Wykonywali je również w ę d r o w n i ' snycerze przechodząc od warsztatu do warsztatu. { Piernikarze dawali im zniszczone klocki do reperacji i zamawiali nowe w s k a z u j ą c jakie chcą mieć moty­ wy czy tematy czasem nawet sami wykonywali szki­ ce lub rysunki na papierze Snycerz zaś przenosił ie na D ł a s z L z n e klocka N i e k t ó r a niernikarze z Cie „ Skoczowa zamawiali rzeźbione f o m v wnrost u ludowJ* w , I l 1 KnniaLwie" 1 3 v n a c z v h w r67ult£łcic Hicłtertcił który możn.3 podzielić n s trzy zasadnicze grupy: do jednej należeć będą samodzielne pozycji p o s i t d a j ą ^ Ryc. 11. Prządka. K l o c i k pisrnikarski, sygnowa­ ny M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. samodzSlną kon­ cepcję w rozwiązaniu ustalonego tradycją tematu.Do drugiej — najliczniejszej — w e j d ą kopie dokony­ wane przez całą plejadę n a ś l a d o w c ó w przenoszącycKopracowane" już wzory z jednych k l o c k ó w na drugie, później kopiujących wzory z ilustracji. Ale i w ichwyrobach dadzą się dostrzec pewne indywidualne cechy — w zmianie układu motywu, drobnych różnicach w szczegółach a nawet użyciu innej kreski sny­ cerskiej. Niezmiernie bowiem rzadko można spotkać dwie identyczne wersje tego samego motywu czy te­ matu. Wykonawcami tego rodzaju rzeźb, zwłaszcza replik, mogli być w ę d r o w n i czeladnicy, którzy w cza­ sie przymusowej pracy w warsztatach różnych mistrzów kopiowali na s w ó j użytek znajdujące się tam wzory. Starzy mistrzowie rysują w swoich wspomnieniach z początków naszego stulecia sylwetki czeladni­ ków, którzy z workiem p e ł n y m rzeźbionych klocków w ę d r o w a l i od warsztatu do warsztatu, czy to odbywa­ jąc praktykę, czy też poszukując pracy. Ilość posiadanych k l o c k ó w była do pewnego stopnia niezbitym dowodem należycie odbytej w ę d r ó w k i czeladniczej oraz znajomości kunsztu. Oddzielną wreszcie - ^ t r z e c i ą grupę,.stanowią snycerze ludowi, którzy nie posiadali k o n t a k t ó w z warszta­ tami i nie znali obowiązujących tam kanonów, tworzący swe klocki z dala od w i ę k s z y c h ośrodków miej­ skich. To prawdopodobnie oni dostarczali sprzętu piernikarskiego „przeszkodnikom", którzy po kryjo­ mu wyrabiali pierniki, starając się uniknąć prześladowania przez mistrza cechowego. Spośród nich za­ pewne rekrutowali się w ę d r o w n i wykrawacze form, obsługujący małe prowincjonalne warsztaty. Roznosicielami jednak różnorodnych t e m a t ó w i m o t y w ó w byli przede wszystkim w ę d r u j ą c y czeladnicy; i tu leży jedno ze źródeł niezmiernej fluktuacji m o t y w ó w , co gmatwa i zaciemnia możność ich zlokali­ zowania. 75 �Ryc. 12. Lew. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 76 ��Ryc. 16. Kogut. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu i Po.norskiego w Toruniu. 78 ��Antoni Rothe, otwierając w 1876 roku s w ó j warsztat w Krakowie, na Stradomiu, przywiózł na początek większość klocków z praktyki swej w Cieszynie i W a ­ dowicach, gdzie n a b y w a ł w i e d z ę fachową. Jak m ó w i tradycja rodzinna, Rothe nie miał zdolności do rzeź­ by i posługiwał się klockami rzezanymi przez innych Cytowany tutaj przykład świadczy, że klocki, na których odciskano przez szereg lat pierniki w danym warsztacie, nie musiały być dziełem miejscowym i nieraz na próżno staramy się znaleźć tu piętno lokalne. Trudność ustalenia metryk zwiększa jeszcze ano­ n i m o w o ś ć przeważającej większości klocków. Nawet znakowanie ich niewiele rzuca światła na ustalenie osoby twórcy. Niezmiernie rzadko jest to pełne imię i nazwisko autora; przeważnie natrafiamy jedynie na inicjały, które z kolei nie zawsze będą należały do twórców rzeźby. Często są jedynie stwierdzeniem przynależności klocka do danego warsztatu, jak to mogliśmy skonstatować w zbiorach pochodzących z manufaktury Weesego w Toruniu czy Rothego bądź Mikeski w Krakowie. Świadczyć o tym będą, oprócz początkowych liter imion i nazwisk, liczby porządko­ we klocków. Nazwisko Knittla z Nowego Dworu na charakterystycznych grubością klockach może w tym wypadku oznaczać zarówno właściciela warsztatu, jak i w y k o n a w c ę rzeźby. * Wreszcie niektóre klocki zaskakują nas jeszcze jedną niespodzianką: na bocznych ich powierzchniach spo­ strzegamy niekiedy dwa różne znakowania, a nawet dwie różne daty. Na jednym z klocków w zbiorach wrocławskich widzimy z jednej strony S. 1794, na drugiej: C, S. D. 1813; znów w pracowni Rothego znajdujemy klocek, gdzie z jednej strony widnieje podpis: Johann Scholtz 1810, z drugiej: F . Hernich 1854. Który z tych podpisów będzie nazwiskiem w ł a ­ ściciela, który artysty, pozwoli ustalić dopiero anali­ za formalna rzeźby. Czasem rzeźby na obydwóch stronach klocka wvkazuia zasadnicze różnice stylowe odrębne traktowanie kreski snycerskiej, co pozwala nam. przypuszczać że na. tym samym klocku rzeźbiło dwóch r S n v r h » r t v « t ń w rwnw-n n k r ^ a r h W 'JLririU Ryc. 17. Dama z bukietem w stroju z XVIII wie­ ku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Dla n i w k h , * , J * m v M «* k r a k o w s k i e / M , , « , , m T W ^ f ^ n r t W., f t l l i ^ w Zr\rZTT ohLT^uizc cl ™ kanonów i k i s sztuiu tuki ! n v Vzarówno ^i^ ^ M y™ n 0 W , J8K • T T p , n . I P° y' ^ _ ™znorodną -n > u ^ ^ ™l* * * wieniec i w • „ « „ « ^y»• Z strony zas niezupełnie r ó w n o narysowane serce z prostym naiwnym ornamentem i parą całujących się gołąbków. Tuta] widzi­ my ze snycerz miał dużo uboższy asortyment narzędzi i rękę mniej wprawną ntz wykonawca awersu klocka. Z boku rzeźby l i t c r y _ F r . H. Litery te nasuwają przypuszczenie, ze jest to praca młodocianego Franciszka Hern.cha, k t ó r y w I I połowie X I X wieku posiadał warsztat piernikarski w Wadowicach. Gdybyśmy chcieli wziąć pod u w a g ę , ze Hernich w latach 70-tycn ub. stulecia był juz starcem, a jednocześnie przy­ pomnieli sobie, ze mógł pobierać naukę w Cieszynie, to z kolei moglibyśmy w y s n u ć wn.osek, ze klocek pochodzi z warsztatu Jozefa Bielszowickiego z Cieszyna który przy końcu X V I I I stulecia uczył się kunsztu piemikarskiego w Krakowie , prowadził potem warsztat w Cieszynie. Byc może Hernich od niego otrzy­ mał jednostronny klocek, aby na nim uczyć się rzeźby, kiedy terminował w jego warsztacie. Są to jedynie przypuszczenia, które, poza cytowanymi przesłankami, nie mają silniejszego poparcia; raczej tylko wskazują na piętrzące się trudności przy ustalaniu autorstwa klocków. 0 0 0 W r a C s ł U 2 n 0 T m i c m 80 g m i n i a s u tu sl �Z kolei nie m o ż e m y się poddawać sugestiom, że zespół k l o c k ó w znajdujących się w danym muzeum pochodzi z najbliższych mu regionów, Przeczą temu zarówno w ę d r ó w k i czeladnicze, jak i bliższe zapo­ znanie się z proweniencją poszczególnego zbioru. W y ­ jątkiem może być zbiór k l o c k ó w A . Halamy w R a c i ­ borzu czy legat Mirchuli w Cieszynie, wreszcie prze­ kazane do muzeum w R a c i ^ r z u klocki przez ostatnią właścicielkę miejscowego warsztatu. Niekiedy do­ piero analiza formalna pozwoli w y r ó ż n i ć dzieła jed­ nego mistrza czy warsztatu, jak też w y s z u k a ć piętno lokalne. Niemniejsze trudności nastręcza zapoznanie się z przebiegiem pracy warsztatowej rzezacza klocków. Nie m ó w i ą o tym poznane źródła archiwalne, nie żyją twórcy rzeźb. Pozostaje nam wyzyskanie relacji ostat­ nich, naocznych ^ w i a d k ó w pracy rzeźbiarzy, pewne analogie z ż y w y m jeszcze na terenach podgórskich w y ­ robem klocków do odciskania masła czy oszczypków, wreszcie znajdujące się w muzeach n i e w y k o ń c z o n e formy piernikarskie. Zarówno snycerz zawodowy, jak i ludowy drzewo na klocki p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. P r z e w a ż n i e uży­ w a ł na ten cel drzewa lipowego, gruszkowego, buko­ wego, czasem nawet cisowego, choć to ostatnie n!e bardzo nadaje się do rycia dłutem w k l ę s ł y m . Bardzo rzadko natrafiamy na klocki d ę b o w e a tylko dwukrot­ nie udało się nam spotkać for.ny rzezane w sosnowej cienkiej desce. W y j ą t k i e m jest mała forma w zbio­ rach krakowskich wykonana z szarego piaskowca — ! oprawiona w grubą deskę. »—^ Drzewo dobierano starannie, gdyż musiało być | twarde, zwarte, spoiste, bez s ę k ó w i szczelin, aby artysta mógł bez przeszkód wyprowadzić zawiły nie­ Ryc. 18. Da <;Q przy kołowrotku w stroju, kiedy rysunek kompozycji i otrzymać ostre linie kon­ z XVII witku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu.n Etnograficznego w Krakowie. turu. Przygotowując klocek cięto drzewo w z d ł u ż słoja, nadając mu jednocześnie formę prawidłowego prosto­ padłościanu. Rzadko odstępowano od tej reguły, w y ­ zyskując kawałek n i e r ó w n e j deski, gdzie tylko jedna powierzchnia nadawała się do zużycia. W większości pokrywano rzeźbą obydwie strony, dając na każdej odrgbjiy motyw. 1 / " W y m i a r y pierników, a więc i k l o c k ó w do ich odciskania, nie były objęte żadną regułą. Obok ma¬ , łych, niekiedy zaledwie parocentymetrowych k l o c k ó w widzimy imponujące swym okazałym w y g l ą d e m deski, '] przekraczające granice jednego metra. Te ostatnie to przeważnie majstersztyki wyrzezane na egzaminie Unistrzowskim; w I I połowie X I X wieku na dużych deskach wykonywano także drobną galanterię piernikarską, co pozwalało w z m ó c wydajność pracy warsztatowej. Na ogół poszczególne regiony miały swoje w tym zakresie normy. Klocki raciborskie czy wrocławskie przekraczające dość często metr wyso­ kości są w y c i ę t e z deski 3 4 cm grubej, podczas gdy twórca form dla warsztatu w Nowym Dworze nawet przy stosunkowo m a ł y m klocku (18 na 13 ern) brał drzewo bez mała 8-centymetrowej grubości. Nie było to społtfodowane chęcią obustronnego wykorzystania klocka, choć większość była pokryta rzeźbą z obu stron. / ' O d d z i e l n ą wreszcie grupę stanowią dwuczęściowe formy, gdzie na dwóch jednakowej w i e l k o ś c i deskach 4nycerz w y c i n a ł dwie p o ł o w y zaprojektowanego jako bryła piernika tak że po ich odciśnięciu i upiecze­ niu zlepione lukrem dały pełny obraz postaci czy przedmiotu. Przeznaczenie tych k l o c k ó w b y ł o k i e d y ś Inne. Odlewano w nich tzw. traganty czyli figurki z cukru bądź krochmalu do przybierania stołów w czasie uczt dworskich lub magnackich Gdy klocki te znalazły się w warsztacie Piernikarskim odcis­ —J kano z nich pierniki u ż y w a n e jako ozdoby na choinkę Rzezanie desek trasantowych wymaflsło zarówno dużei oreevzil i znajomości rzemiosła J v c e r - k i o 5 k M ndnowiednlrh narzędzi frvr 11 W y n o s a ż e n i e w a r w t a t u w v k r ™ ™ k l J L ń w hvtn rółnnrnrin,. 7aw w, , „ 1 , ™ wykwalifikować? w s w o i m rzeminilp J L » h r P J r 7 v n , i « r , 3 m n l r t t Z ^ h m i t n r L » I n ł w TC TV » J m , J r J L , „ _ ' Z ' n * ^ T ^ ^ * f i * t e « r ™ Z T v „ f r ź r Z n ^ Z ^ ^ a S n r t o v lali h f t t v tZrj n kościelnych ^c^jM^^^sTp^eA^^ii f t - n y ^ a w ^ ^ n ^ ^ ^ i T o b ^ 81 �Ryc. 19. Pracownia piernikarska z XVII wieku. gielnicy, cyrkla i drewnianego młota do pobijania wisi na ścianie aż siedem różnego rodzaju noży, dłut i rylców. Należy sądzić, że nie uboższy był warsztat wykrawacza klocków piernikarskieh, o czym ś w i a d ­ czy różnorodność cięć na rzeźbach. Obok ostrego noża posiadał zapewne parę dłut z łyżeczkowatym ostrzem, które pozwoliły mu wybrać owalne lub półokrągłe p ł a ­ szczyzny przyszłego ornamentu: rzeźbiarzowi zaś ludo­ wemu przeważnie zawsze wystarczał jeden zwykły, ostro zakończony nóż-kozik którym posługiwali się zarówno drzeworytnicy ludowi, jak kołtryniarze czy wykrawacze klocków do drukowania płócien, wreszcie twórcy świątków. Snycerze podbeskidzcy używali ta­ kże owalnych dłut i ostrych rylców. Wszyscy oni przy wykonywaniu swoich prac posługiwali się tech­ niką wybrania płaszczyzny tła, aby g ł ó w n y rysunek kompozycji wystąpił na powierzchne rzeźbionej deski bryły drzewnej. Inne natomiast było u ł o ż e n i e techniczne snycerza L ź b i a c e e o f o r ™ niernikarska Tutai oroces rzeźbienia nolesał na d r a ż e " niu w powierzchni klocka modelunku przyszłego piernika. Przy opracowaniu projektu rzeźby i usta­ laniu proporcji, zwłaszcza w kompozycji figuralnej, artysta musiał mieć na uwadze jej -przeznaczenie. Ciasto piernikowe bowiem, po odciśnięciu go w kloc­ ku, zmieniało nieco swoje kształty; rosnąc pod w p ł y ­ wem ciepła w piecu nie tylko traciło ostrość kon­ turu alp klirr7vłrk cip Map w oArp u iprlnrkpTpfinip rozpływało się na boki. Dlatego postacie wyrzezane na klockach były często nieproporcjonalnie w y d ł u ż o n e . J Brak nam, niestety, bezpośrednich relacji o przebiegu pracy wykrawacza form piernikarskich i jej poszczególnych etapach. Mamy zaledwie parę ustnych przekazów bezpośrednich obserwatorów pracy snycerskiej, które jednak nie są w stanie sprecyzować procesu powstawania rzeźby na klocku. Jedynie kryjące się dotychczas w zbiorach muzealnych niedokończone formy piernikarskie pozwalają nam za­ poznać się z tajnikami warsztatu snycerza i choć fragmentarycznie odtworzyć etapy jego pracy. Gdy klocek został starannie wygładzony, snycerz rylcem, bądź ostrzem noża zakreślał kontury przy­ szłego obrazu. Według relacji właścicielki warsztatu piernikarskiego w Raciborzu w ę d r o w n i rzezacze form przenosili na płaszczyznę klocka rysunek wykonany uprzednio na papierze, nakładając go na deskę i na­ kłuwając jego kontury. Po zarysowaniu wszystkich głównych linii obwodowych snycerz wybierał wierzch­ nią w a r s t w ę drzewa pozostawiając nietknięte jedynie te części, które w pierniku miały stanowić niezapełnione ciastem otwory. Jeśli kompozycja przewidywała powtarzający się motyw, gdzie z jednej des­ ki odbijano kilka jednakowych pierników, np. herby Torunia czy rząd ptaszków, wtedy snycerz oddzie­ lał wgłębioną kreską prostokąt na każdy poszczególny motyw. Czasem podzielenie całej płaszczyzny klocka na równe, mniejsze części ułatwiało rzeźbiarzowi przeniesienie kopiowanego wzoru czy przygotowanego uprzednio rysunku. Zdjęcie pierwszej warstwy drzewa w y d o b y ł o g ł ó w n e zarysy przyszłej rzeźby i od tego momentu za­ czynała się dopiero twórcza praca rzeźbiarza. Opracowywał on wtedy poszczególne elementy kompozycji, nadawał liniom i płaszczyznom ich przewidzianą funkję. Różnicując rodzaj stosowanej kreski zastana­ wiał się nad jej wyborem, czyniąc próby na wolnych przestrzeniach deski, bądź na jej bocznych ścia­ nach. Czasami w tym stadium wykańczał rzeźbę zdobiąc poszczególne partie ornamentem rytym, zmie­ niając jedynie rodzaje cięć. Piernik odciśnięty w tak rzeźbionej formie posiadał płaską powierzchnię, po­ krytą z lekka w y p u k ł y m i zarysami ornamentu. Bardziej jednak wytrawny i świadomy swoich możliwości artysta drążył rzeźbioną deskę a rozkładając założenia kompozycyjne na kilka poziomów uzyskiwał w rezultacie relief wgłębiony. Różnicując rodzaj cięcia posługiwał się kilkoma rodzajami dłut: półokrągłym — o szerszym i w ę ż s z y m wykroju, rozwidlo­ nym, zwanym na Śląsku „gęsią łapką", wreszcie ostrym rylcem. Umiejętne operowanie w i ę k s z y m zaso­ bem narzędzi pozwalało zdolnemu, pełnemu Inwencji artyście wzbogacić całość dekoracyjną rysunku, co w przyszłym pierniku dawało pożądaną grę światła i cienia. Wykończenie rzeźby w y m a g a ł o od snycerza dużej staranności, zwłaszcza w wyprowadzeniu ostrego kon­ turu, aby po wyrośnięciu w piecu nie zatracił piernik wyrazistości rysunku. Wnętrze formy pociągano po­ kostem, co ułatwiało później w y j ę c i e piernika. 82 ����Ryc. 23. Klocki piernikarskie złożo­ ne. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Bytomiu. i Ryc. 24. Serce. Klocek piernikarski Ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Cieszynie, 86 �Ryc. 25. Klocek piernikarski. Ze zbiorów prof. Fischera w Bochni (rewers deski dwustronnej). 87 �K;,c. 26. Chrystus upadający pod krzyżem. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Dla obeznanego ze swoim rzemiosłem snycerza, który szedł utartym szlakiem przyjętych z dawna mo­ tywów, wyrzezanie jednej formy o skomplikowanym nawet rysunku nie w y m a g a ł o wiele czasu. Wędrowny wykrawacz mógł w ciągu jednego letniego dnia wyrzeźbić kilka fcr.n licząc się przy tym z w o l ą przy­ szłego ich właściciela, który pilnował pracy, narzucając niekiedy swoje uwagi i dezyderaty. T E M A T Y K A KLOCKÓW ( PIERNIKARSKICH W rozważaniach, ktćre znalazły się w pominiętych rozdziałach, staraliśmy się zwrócić uwagę, na pewne zbieżności w stosowaniu m o t y w ó w w rzeźbie klocków pisrnikar^kich i pieczywie obrzędowym, choć przy­ znawaliśmy, że w obecnym stanie b a d a ń nie mamy możliwości wyprowadzenia nieprzerwanego ciągu roz­ wojowego, ktćry by w pełni uzasadnił nasze przypuszczenia. Zresztą, podobnie brak nam tego typu dokumentacji dla genezy i doboru tematów młodszych,wziętych ze współczesnego danej grupie klocków życia obyczajowego. Wciąż obracamy się jedynie w sferze przypuszczeń, porównań czy prawdopodobieństw, gdyż nie tylko materiał archiwalny przemilcza rodzaj stosowanej tematyki, ale i zabytkowy znajdujący się w zbiorach polskich nie przekracza wieku X V I I , co jeszcze bardziej utrudnia wykreślenie wyraźnych dróg historycznych. ^ P r z y analizie w ą t k ó w tematycznych należy niewątpliwie liczyć się z narastaniem tematyki 88 współczesnej Ann �1 ilikowskiej w Krakowie. każdemu okresowi i splatającej się. z elementami tra­ dycyjnymi. Tradycyjność zaś nie zawsze ma jedna­ kowo głębokie korzenie. Obok tych m o t y w ó w , które — być może — w y s z ł y z symboliki obrzędowej, inne każą szukać swoich początków w starych baśniach i klechdach zagubionych w kulturze średniowiecza, re­ nesansu czy baraku. W szeregu wyobrażeń na kloc­ kach kryje się częstokroć ówczesna popularność pew­ nego motywu wyrosłego z życia obyczajowego da­ nej grupy społecznej. Spotykamy go wtedy i na innych wytworach artystycznego rzemiosła, jak dru­ kowanych płótnach, haftach, koltrynach, ceramice czy tkactwie, których twórcy wyrastali w jednakowym klimacie społeczno-kulturalnym. Wreszcie nie można w y k l u c z y ć możliwości zapożyczeń m o t y w ó w z innych przedmiotów zdobionych a także z dawniejszych czv wsDółczesnvch rycin drzeworytów czv Dóżnieiszych litografowanych obrazków (zwłaszcza dewoeyj nych) pojawiających się na desce klocka nawet drogą &9 ��Ryc. 27. sztatów karski, 1821. Ze „Sztaba" —abecadło z war­ Raciborza. Klocek pternisygnowany A.E., datowanj zbiorów Muzeum. Śląskiego w Bytomiu. Ryc. 28. Krakowiak z psem. Klo­ cek piernikarski. Ze zbiorów Anny Pawlikowskiej w Krakowie, z w y k ł e g o przypadku. Niejednokrotnie przy przenoszeniu tematu wykrawać* zmieniał kompozycję samodzielną, co komplikuje wykrycie źródeł jego inspiracji, szczegóły, tworzatt Na ogół jednak, zarówno w środkach wyrazu artystycznego rzeźbionych klocków jak i tematyce ' „ , , dowala zawsze odzwierciedlenie współczesna epoka wraz ze swoimi upodobaniami i artystycznymi potrze­ bami. Spróbujmy skonfrontować nasze uwagi dróg,] analizy pozostałych zabytków. Najstarszy klocek w Europie znajduje sit; w zbiorach muzeum w Norymberdze pochodzi •/ X V winku i reprezentuje dojrzałą już formę artystyczną p o p r z e d z o n ą niewątpliwi.- szeregiem technicznych d o ś w i a d ­ czeń oraz długą drogą narastania m o t y w ó w . Kompozycja jego opiera się na rysunku kola zamy­ kającego swoim kręgiem postać fantastycznego gryfa i przypomina inicjały z poznogntyckich inkunabu­ łów. Zbiory polskie, choć obfite, wyrażające się liczba około 1000 znanych okazów«*, jak już m ó w i l i ś m y , sięgają zaledwie X V I I wieku. Najstarsze wio.c I I U S A klocki puenodzą z oKresu naibujnieiszeso rozkwitu sztuki piernikarskiej zarówno w Polsce jak i krajach sąsiednich, toteż motvwv ich oDieraia sic na kilkuwiekowej tradycji. Ustalenie drogi rozwoju określonych m o t y w ó w , ich p o p u l a r n o ś c i w dawnych czasach jest niezmiernie utrudnione, tym bardziej że z reguły trzymano su, z uporem traoycyjnycri wątków, tworząc z czasem jedynie ich kopie. Pewien wyraźny,' a jednocześnie mimowolny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w utrudnia zlokalizowanie szeregu klocków w o k r e ś l o n y m czasie, w y k l u c z a j ą c t y m samym możliwość usze­ regowania całego materiału w chronologicznym p o r z ą d k u . Dopiero nieliczne, datowane k l o c k i , pozwa­ lające zestroić datę ich powstania z cechami kostiumologlcznymi w przedstawieniu postaci ludzkich czy innymi motywami, prowadzą do wysunięcia w n i o s k ó w w ł a ś c i w y c h . 9J �Ryc. 29. Diabeł z dziećmi na ple­ cach. Klocek piermkarski. Ze zbio­ rów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 30. „Katarzynki". Klocek nikarski. Ze zbiorów Muzeum skiego w Kwidzyniu. pierMiej­ Ryc. 31. Jeździec. Klocek pternikar­ s k i Ze zbiorów Muzeu n Pomorskie­ go w Toruniu. ���Ryc. 34. Rząd ptaszków. Fragment dwustronnego klocka do wyrobu marcepanów czy tragantów, z któ­ rego w drugrtej połowie XIX wie­ ku odciskano także pierniki. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. �N i e w ą t p l i w i e kiedy klauzule cechowe uległy roz­ luźnieniu, dając możność poszczególnym warsztatom powiększyć zasób posiadanych klocków, wzbogaciły je nowe elementy wyrosłe z ówczesnych potrzeb artystycznych, Z kolei gdy piernik przerwał sztyw­ ne ramy konwenansu, a nawet prawnych zakazów i dzięki warunkom ekonomicznym już przy końcu X V I I I wieku zszedł do szerokiego ogółu mieszczań­ stwa, wreszcie w połowie X I X stulecia w p ł y n ą ł roz­ l e g ł y m nurtem w życie mas ludowych, nastąpiły wyraźne zmiany w ujęciu tradycyjnych tematów, dokumentując dobitnie ich społeczną proweniencję. Materiał zabytkowy w postaci zachowanych kloc­ ków nie jest w stanie zdradzić nam popularności przyjętych w danej epoce t e m a t ó w . Dobry stan za­ chowania większości z nich zdaje się w s k a z y w a ć , że były wykonywane na specjalne okoliczności i zapewne rzadko tłoczono na nich pierniki. Mało zniszczone, okazałe, starannie rzezane, imponujące rozmiarami klocki — to w wielu wypadkach majstersztyki wy­ konane na mistrzowskim egzaminie przez właściciela warsztatu lub dzieła cenionych mistrzów-snycerzy, z wielkim pietyzmem przechowywane i u ż y w a n e bar­ dzo rzadko. Tymczasem już w X V I I wieku istniała n i e w ą t p l i ­ wie masowa produkcja pierników, obliczona na oko­ licznościowego odbiorcę, którym był mniej wybredny, a jednocześnie biedniejszy bywalec wielkich odpu­ s t ó w czy jarmarków. Dla tego odbiorcy mistrz plernikarski przygotowywał większą ilość pierników tło­ cząc je na klockach, które — stale u ż y w a n e z uwagi ria ograniczoną przez statut cechowy ilość — mogły l u l e c szybkiemu zniszczeniu Obok cechowych warszta­ t ó w istniała także nieleg;ilna produkcja uprawiana przez tzw. przeszkodników, trudno uchwytna, a su­ rowo tępiona. Wykrycie nielegalnego warsztatu po­ ciągało za sobą surowe kary aż do zniszczenia całego [ sprzętu włącznie. P a s t w ą tych kar padały między in\ nymi i klocki. — Dlatego więc tematyka pozostałych z przeszłości klocków nie jest w żadnym wypadku w y k ł a d n i k i e m popularności danego motywu. Można twierdzić, że te właśnie klocki używane do masowej produkcji nisz­ czały w pierwszym rzędzie i większość ich mogła nie dochować się do naszych czasów. Dlatego trzeba zda­ w a ć sobie sprawę, że znany nam materiał sugeruje zawężony a nawet wręcz, fałszywy obraz ówczesnej tematyki, akcentując raczej dzieła o charakterze eli­ tarnym. Uderza to zwłaszcza w klockach z wyobrażeniem postaci ludzkich, dominujących w inwentarzach po­ zostałych z X V I I 1 X V I I I wieku. Przeważa wśród nich postać młodego, zastygłego w sztywnej i uro­ czystej pozie, okazałego mężczyzny we wspaniałym, barokowym stroju, zwróconego frontalnie do widza, oraz damy, kunsztownie ufryzowanej, w szacie z cięż­ kiej w misterne wzory tkanej materii, która prze­ sadnie maleńką rączką trzyma wachlarz lub kwiat. Do tej grupy należeć będą zaginione — niestety — klocki z wyobrażeniem królów polskich, będące przed 1939 rokiem w posiadaniu toruńskiej rodziny piernl- karskiej Weese ". B y ł y to cztery klocki przedstawia­ jąca króla Zygmunta I I I , i jego żonę Konstancję, króla Władysława I V i Cecylię Renatę, na których zaślubiny klocki powyższe zostały wykonane. C z a ­ sem u stóp postaci rycerskich widnieje tarcza her­ bowa, niekiedy pusta. To dowód, że odciśnięty w tej formie piernik mógł służyć każdemu rycsrzowi. jeśli pole tarczy można było wypełnić herbem dostojnika, dla którego b y ł przeznaczony. Kanon tak ustawionej postaci ludzkiej będzie obo­ w i ą z y w a ł i w następnych wiekach, gdzie napotykamy jedynie drobne odchylenia od przyjętej pozy, nato­ miast znaczniejsze różnice wystąpią w pozycji spo­ łecznej postaci, wyrażające się przede wszystkim w ubiorze. W X V I I 1 X V I I I wieku b y ł o to paniątko w n a j ­ bardziej wyszukanym stroju, urzekającym przepy­ chem ozdobnego kapelusza z piórem, misternych, koronkowych kołnierzy czy późniejszych osiemnastowiecznych, haftowanych f r a k ó w (ryc. 201. Jednak już w pnczatkach X I X stulecia k b d v piernik staje się bardziej popularny w kołach średniego mieszczaństwa, pojawia się postać z w y k ł e g o choć strojnego żołnierza czy m y ś l i w e g o . Wreszcie, około X I X wieku, z po­ czątku nieśmiało zaczyna wkraczać na płaszczyznę klocka piernikar?kiego człowiek codziennej pracy. Czasem będzie to chłop z koszykiem, czasem parobek prowadzący k r o w ę (ryc. 15), ubrani w regionalne stroje. ^ Analogiczną ewolucję uchwycimy w przedstawie­ niu postaci kobiecej. W X V I I wieku będzie to dama z barokowego pałacu, w bogatym złotogłowiu czy brokacie, z główką okrytą kunsztownie ułożonymi puklami w ł o s ć w fryc. 4. 5). przy ko*cu X V T H stu­ lecia często zastąpi ją bogata mieszczka z koszycz­ kiem k w i a t ó w czy kotkiem na ramieniu. Jednak już na klockach z p o ł o w y X I X wieku coraz częściej napotykamy pracowitą dziewczynę (czasem w ludo­ wym stroju), ktćra doi krowę, ubija masło (str. tyt. i ryc. 61, albo niesie na ramionach wiadra z w o d ą (ryc. 2). Nad r często występuje w starych klockach motyw prządki (ryc. 10, 11, 18). fl Czy jednak to, co przekazuje nam materiał zabytko­ wy, daje obraz rzeczywisty? Z całą p - w n o ś c i ą nie. Zwłaszcza w materiale starszym, z X V I I i X V I I I wieku, brak nam e l e m e n t ó w odzwierciedlających te­ matykę wziętą z życia szerokiego ogółu, przedstawia­ jącą ludzi z najbliższego otoczenia snycerza t w o r z ą ­ cego kompozycie, a spotykanych w tematyce stoso­ wanej na innych przedmiotach artystycznego rzemio­ sła. Jedyny klocek z wyobrażeniem krawca na kozie z nożycami w ręku, zresztą nie datowany, jest ś w i a ­ dectwem zabłąkanego motywu z czasów średnio­ wiecznych. Tematyka postaci ludzkich nie zamyka się jednak na podanych przykładach. Sądząc z istniejącego ma­ teriału zabytkowego w y s t ę p u j e jeszcze u nas postać mężczyzny na koniu, pojawiająca się nieco później. W naszych zbiorach spotykamy ją przy końcu X V I I I wieku, a w ł a ś c i w i e na początku X I X , zawsze w tym samym układzie. Jeździec w y s t ę p u j e prze- 96 1 �może mieć pewien określony związek ze znanym l u ­ dowym obyczajem z okolic Szczebrzeszyna, gdzie wy­ piekano w okresie Godów ptaszki z ciasta, zwane szczodrakami, ""Odległe reminiscencje obrzędowego znaczenia zwierząt w wymowie symbolicznej piernika jeszcze bardziej umacniają nas w przekonaniu, że obok pro­ dukcji dla pewnego odłamu elitarnej klienteli, gdzie Tendencja do łączenia w pary rzezanych postaci tematykę czerpano z otoczenia dworskiego, istniała zdaje się przebijać dopiero w klockach z końca inna, bardziej bliska szerszemu ogółowi, wyrastają­ X V I I I wieku. Będą to dwie odrębne postacie m ę ż ­ ca z miejskiego czy wiejskiego folkloru tematyka czyzny i kobiety utrzymane w tym samym charakte­ pewnych umownych symboli, mających w danym rze, umieszczone na dwóch stronach klocka, czy też okresie, w obrębie danej grupy społecznej, para młodych stojąca obok siebie często zamknięta misterną linią serca, często trzymająca się za ręce n a i swoją w y m o w ę i znaczenie. Poświadczą to klocki rozpowszechnione w X I X stuleciu, których umowna tle drzewa (reminiscencja raju?). W tej wersji w i ­ treść jest dla nas bardziej czytelna. Widzimy tam dzimy ją na dużym starannie opracowanym klocku psa jako posłańca niosącego koszyczek z kwiatami służącym do odciskania piernika wręczanego państwu młodym w czasie obrzędu weselnego. Zwyczaj ten I czy list ptaka z listem sercem czv kwiatem w dzio­ istniał na terenie wschodnich Niemiec, a do Polski*f bie niedźwiedzia z kagańcem wreszcie pare całuia. przywędrował jedynie szlakiem w ę d r ó w e k czeladni-\ cych się gołąbków niezmiernie charakterystyczny czych tracąc na naszym gruncie swoje zwyczajowe/ emblemat symboliki romantycznej. Czasem zresztą znaczenie. ^ i tutaj kryją się wątki baśni i legend, jak w wy­ ważnie w mundurze z okresu walk napoleońskich, w stosowanym kapeluszu lub wysokiej czapie ułana czy huzara (ryc. 22, 31). Wśród okazów znaj­ dujących się w zbiorach polskich mamy liczne wersje tego samego typu z małymi odchyleniami w szczegó­ łach stroju. Np. trzy wersje wojaka ze zbiorów toruń­ skich, koszalińskich, krakowskich i śląskich. W y m o w ę tego motywu podnosiło umieszczenie w obrębie kompozycji niemowlęcia w ozdobnym powijaku. I znowu jak w wersji pary młodzieńczej, częstokroć spotykamy na tym samym klocku z jednej strony postać dziewczyny czy chłopaka — z drugiej niemowlę. Czasem spotykamy połączenie postaci ko­ biecej, niemowlęcia i raka, czasem mężczyzny, ko­ biety, niemowlęcia i ryby (ryc. 371. co w obyczaju obrażeniu niedźwiedzia wdrapującego się na żerdź, lub wilka grającego na dudach. Celom swoistej dydaktyki służyły klocki z wy­ obrażeniem diabła, który niósł na plecach worek z niegrzecznymi dziećmi (ryc. 29); odrębną w y m o w ę miał wizerunek kominiarza z drabiną na ramieniu, będący symbolem szczęścia. T a grupa w ą t k ó w zdaje się najsilniej podkreślać rolę piernika jako daru. Oddzielną wreszcie dziedzinę stanowią k l o c k T z 1, wyobrażeniem przedmiotów martwych. Jednym z najstarszych wśród nich zdaje się być tarcza herbo­ wa, niekiedy opatrzona insygniami królewskimi czy książęcymi. W zbiorach toruńskich znajdujemy klocki z herbami szlachty wielkopolskiej. Już w X V I I wie- ' ku spotykamy na tarczach emblematy zawodu bo­ gatych przedstawicieli miejskiego patrycjatu. Np. najstarszy datowany klocek ze zbiorów polskich jest prostokątną „sztabą", zamkniętą w i e ń c e m stereoty­ Dość licznie występuje w ikonografii klocków pier- | powo splecionych liści lauru czy wawrzynu, z orłem nikarskich świat zwierzęcy, ptaki, ryba i rak, Spo- / cesarskim, pod którym widnieje symbol cechu pie­ karzy i piernikarzy duży obwarzanek podtrzymy­ śród zwierząt ulubionym motywem był koń, jeleń, wany przez dwa lwy. W całość wkomponowane zo­ dzik, niedźwiedź, biegnący zając, nieco później kro­ stały: imię, nazwisko mistrza i data. wa. Tak popularne w tematyce przemysłu artystycz­ nego końca X V I I wieku elementy „zamorskie" wy­ Podobne rozwiązanie ikonograficzne znajdujemy stąpią na klockach w postaci wyobrażeń zwierząt we współczesnych im klockach wyobrażających "Kerb egzotycznych, jak: wielbłąda, słonia, lwa (ryc. 12, miasta. Wśród naszych zabytków najczęściej spoty­ 33) czy tygrysa, jednocześnie z pojawieniem się na kamy herb Torunia i to nie tylko w zbiorach tego klockach wizerunku Turka czy Indianina. \ miasta, ale nawet na obszarze Dolnego Śląska. Fakt ten da się łatwo w y t ł u m a c z y ć ż y w y m i kontak­ Wśród ptaków specjalnie często spotyka się kogu­ tami środowisk piernikarskich obu regionów. Herb ta w rozlicznych wersjach (ryc 14 16) rzadziej orła Torunia sądząc po naszych zbiorach — przewijał sępa czy bociana. W zbiorach się w rzeźbie klocków niemal przez trzy wieki, nie­ ' u z e u m toruńskiego odmiennie w tym samym konwencjonalnym układzie: a także etnograficznego w Krakowi^ natrafiamy na anioł trzymający tarczę herbową. Jest to powszechne postać mężczyzny na kogucie co riasij\va wyraźnie rozwiązanie ikonograficzne szeregu herbów, znane analoeie z l e W d a o nanu Twardnwskim frvr ^ już w X V I w i e k u , a spotykane zarówno na kaf­ Słynęły z ich produkcji warsztatv częstochowskie. lach jak i na rżniętych, kryształowych pucharach, Popularność wyobrażenia koguta, jelenia, dzika haftach czy gobelinach. Piernik odciśnięty na tym czy zająca każe doszukiwać się w tym obrzędów l u ­ klocku mógł być początkowo darem piernikarzy dla dowych. To przypuszczenie potwierdza — między innymi — klocek z szeregiem ptaszków (ryc. 34), co y n e l T SlaTku w e r s i f tkwiące i d ^ ^ M ^ J T ™ ^ " nieniach starych ludzi, wręczony czy przesłany piernile w postaci n i e m o w l ę c i a j**ko samodzielnego mo¬ tywu bądź w w y ż e j wspomnianym zespole, był złośli­ wym żartem, podobnie jak bocian z n i e m o w l ę c i e m w dziobie. Wreszcie n i e m o w l ę w powijaku i czepeczku na głowie występuje często we wszystkich zbiorach polskich, gdyż był to dość powszechnie stosowany dar chrzestnych dla chrzestniaka fryc. 25). a t m 97 �burmistrza czy rajców miasta; jednak już w X I X Wśród klocków o treści religijnej wiele miejsca wieku standartowo rzezane mniejsze i większe kloczajmują postacie świętych, a przede wszystkim ś w i ę ki z herbem Torunia służyły piernikarzom do maso- ' tego Mikołaja, niezmiernie popularnego w kulturze wej produkcji pierników, która nabywali turyści I ludowej, opiekuna zwierząt, a także znanego w całej jako pamiątkę ze s ł a w n e g o grodu. I niemal Europie jako przyjaciel dzieci, przynoszący d a r w d z i s ń s w Symboliczną w y m o w ę miała dość często spotykana 1 ™ y e g o święta. Nieraz spotykamy rękawiczka występująca już na klockach z końca 'i również wizerunki patronów dawnych kościołów czy X V I I I wieku, będąca być może echem jej zna¬ : miejscowości, gdzie odbywały się doroczne odpusty; stosunkowo rzadko występuje postać Madonny. W dworskim obyczaju średniowiecza, zyczenia tej grupie klocków przejawia się najbardziej wy­ skując n o w ą rolę w kulturze mieszczańskiej X I X raźnie brak samodzielnej koncepcji twórczej snyce­ wieku. rza. Uderza wręcz ślepe naśladownictwo dewocyjnych Większość jednak symboli, zawartych w przed mio-f obrazków rozpowszechnianych w kramach odpusto­ tach martwych wyrzezanych na klockach, jest pocho-J wych. Podobnie mało samodzielności w interpretacji dzenia znacznie późniejszego i zdaje się obracać w 'Tematycznej w y k a z u j ą spotykane sceny religijne, z granicach X I X wieku. Motyw serca, którego trady-i których najczęstszym jest motyw szopki, hołdu Trzech cje w pieczywie obrzędowym sięgają czasów dawnych) Króli (ryc. 35), wreszcie ucieczka do Egiptu. To za­ przeszedł do wyrobu pierników jako nosiciel UCZUŁ; w ę ż e n i e tematyki lokalizuje popularność odciska­ i był niezmiernie popularny w warsztatach nych na nich pierników w okraślonych granicach XIX-wiecznych, panując niemal wszechwładnie w czasowych. Ze scen biblijnych występuje Dawid gra­ kramach, „szragach" odpustowych i jarmarcznych jący na harfie, następnie Jozue i Kaleb niosący na (ryc. 24). Częstokroć o jego roli m ó w i ł y symbole drągu winne grono. Ten ostatni, niezmiernie popu­ wyryte na powierzchni. Kryptonim I . H . S. opleciony larny motyw, spotykany był także na klockach do niekiedy w i e ń c e m cierniowym przenosił znaczenie drukowania płócien i malowanych kaflach, głownia jego w sferę kultu, czyniąc zeń przypuszczalnie pa­ w północno-zachodnich rejonach Polski. Zdaniem miątkę odbytego odpustu. Umieszczona tak para no­ niektórych badaczy wiąże się on z kultem prote­ wożeńców mówiła o jego weselnym przeznaczeniu stanckim, podczas gdy motyw szopki jest bliższy o¬ Obdarowywano sercem piernikowym najbliższych środkom z przewagą ludności katolickiej. przy składaniu życzeń noworocznych, najczęściej Własną drogę rozwojową mają sceny rodzajowe jednak zastępowało ono wyznanie uczuć wśród m ł o ­ spotykane na klockach. Tutaj najwyraźniej rysują dzieży Inn przerzynana piła zazdrość umieszczo¬ się motywy wzięte z bajek czy legend. Spotykana na tam para całujących sie gołąbków zgodę i mi­ niejednokrotnie wersja domku z piernika ma s w o j ą " ' łość) Spścjalna w y m o w ę miał koszyczek pusty któ¬ genezę w popularnej na terenie całej Europy bajce ry symbolizował o d m o w ę dziewczyny na nronózycie o Jasiu i Małgosi, czy tajemniczej krainie — Kukanii. małżeńska kawalera inna n a ^ ł n i o n y kwiatami D O Czasem mogła to być ilustracja do bajki albo wprost dobnie jak bukiet "czy wieniec Niekiedy mógł kopia z ilustracji, wzięta z książki. Wreszcie t w ó r ­ być uzupełnieniem stroju np.' krzyżyk z uszkiem wy ca kompozycji mógł podchwycić jakiś moment z po­ konanyrn Hasta p i e r n i k ó w ! ™ okulary zaś r y faika tocznego życia, utrwalić go na klocku, bądź wyko­ , „ „ ^ L i e r i n l m ^ ś r i ń r m dla starców nać określony temat na specjalne zamówienie. Taką pozostających w domu, gdy reszta rodziny bawiła na zapewne proweniencję ma para weselna, gdzie pan kl€iriTlcl.SZLL ! młody jest tak niskiego wzrostu, że chcąc dorównać Znamienne miejsce w ikonografii piernikarskiej , pannie m ł o d e j stoi na m a ł y m stołeczku. Piernik odcizajmuje motyw geometryczny — przypuszczalnie . śnięty na tym klocku mógł być darem weselnym, Z!Dnajstarszy ze wszystkich. Utwierdza nas w tym często [ ś l i w y m i może anonimowo przesłanym przez odrzupowtarzający się rysunek koła, kolistej rozety, wre- ' conego konkurenta. Spotykamy również karetę ciągszcie kilka kół w kompozycji utartego tradycją „pa- • nioną przez parę rosłych i strojnych koni, w k t ó ska". Nasuwają się tu wyraźne skojarzenia ze zna^f rej siedzą sztywne postacie; woltyżerkę wykonującą czeniem koła w pieczywie obrzędowym, łączące się , trudną ewolucję na grzbiecie konia; karła myjącego z kultem słońca. Słynne, niezmiernie popularne „kanogi damie; kobietę zbierającą winogrona; zastawiotarzynki" toruńskie to sześć kół ułożonych w dwa ny stół; wreszcie pędzący pociąg, z którego wyehyszeregi, czasami powiązane zawiłą linią ornamentu łają się podróżni. Sceny tego typu rzadko w y s t ę (ryc. 30). W zbiorach polskich spotykamy ich liczne pują pojedynczo na jednej desce. Najczęściej rzezawersje nie tylko w kręgu Torunia, ale i na Śląsku, " ne były grupami na długich, wąskich klockach i to Osobny dział stanowią „sztaby". Ich układ zamyka przeważnie dwuczęściowych, dających w efekcie p e ł 7 h v i v a w 7 p P linia prostokąta oplecionego girlandą liści; środek zajmują emblematy p a ń s t w o w e czy cechowe, herby miast, wreszcie kompozycje splecione z m o t y w ó w kwietnych i linii geometrycznych (ryc. 2.1). Te ostatnie zdają się być późniejsze. Kształt ten nadawano pier­ nikom cieszącym się dużym powodzeniem jako prze­ kąska po miodzie. 9H ną bryłę piernika. B y ć może klocki te służyły do wykonania wspominanych już tragantów, zdobiących stoły w czasie uczt. Do młodszych m o t y w ó w należy abecadło, mające spełniać specjalną rolę dydaktyczną. Niekiedy były to luźne litery, najczęściej jednak alfabet uszerego­ wany na tabliczce w parę rzędów. Tabliczka ople- �w rozwarstwionym społeczeństwie p o ł o w y X I X wie­ ku jedyną drogą było bogactwo, uzewnętrzniające się okazałością stroju, w y p i e l ę g n o w a n ą rączką, drob­ ną stopą czy nawet kunsztowną fryzurą. T y m bowiem moglibyśmy także usprawiedliwić ich popularność > równą popularności pierników o tematyce wyrosłej W końcu należy jeszcze wspomnieć o r ó ż n o r o d n e j " i z bezpośredniego otoczenia ludowego odbiorcy. galanterii piernikarskiej, rzezanej zazwyczaj na je­ Pozostało nam jeszcze poczynić próbę zlokalizowa­ dnym w i ę k s z y m klocku. Wykonywano tu szereg drob­ nych m o t y w ó w , przeznaczonych jako ozdoby na cho- ' nia omówionych t e m a t ó w czy m o t y w ó w rozpowszech­ inkę. Są to serduszka, obwarzanki, niekiedy o bar- / nionych na ziemiach polskich, częstokroć przekracza­ dziej skomplikowanym układzie; zamknięty obwo •/ jących nawet nasze granice etniczne. Każdy z nich dem koła motyw ptaka, serca, czasem emblemat! ma w pewnym zakresie swoją w ł a s n ą historię, okres największej popularności czy miejsce, gdzie najbar­ określonego zawodu czy wiązanka k w i a t ó w . i dziej się przyjął i przetrwał najdłużej. Ograniczymy W bogatej tematyce rzeźb na klockach było zawsię na tym miejscu do kilku najbardziej typowych | sze świadome bądź podświadome zamówienie spoprzykładów. \ łeczne odbiorców. Dlatego też generalizując możemy! Postacie ludzkie i świat zwierzęcy przewijają się ^ p r z y p u s z c z a ć , że w średniowieczu przewagę miałJ w rzeźbie klocków przez parę w i e k ó w i jedynie róż­ motywy religijne, następnie w okresie renesansu, a;; nice w szczegółach stanowią sprawdzian okresu ich po koniec X V I I I wieku tematyka rzeźb miała cha­ powstania: inne natomiast miały żywot znacznie rakter dworski, w pierwszej połowie X I X stulecii krótszy iak nn zeearek tabliczka z abecadłem czv była wyrazicielką upodobań zamożnej warstwy mie­ nnieriynrw. l i t r v ™ „ ' , nnriae któro n ^ a u r i ł , Z szczańskiej, potem wreszcie odpowiadała szerokim rzeszom ludowym. Owo niepisane zamówienie spo­ na KiocKu w polowie A U Ł wieKu. Jesn cnodzi o po­ łeczne kazało rzezaczom klocków szukać tematów stacie ludzkie, to jedynie ubtór ludowy nie tylko we wspólnych upodobaniach odbiorców; na pewnym podkreśli przynależność klasową przedstawianej oso­ jednak odcinku zmiana w a r u n k ó w ekonomicznych by, ale pozwoli określić teren swego pochodzenia narzuciła masom ludowym nie dla nich przeznaczo-i i popularności. Strojna dama z kwiatem czy wachla­ ne motywy, rzezane w okresach dawniejszych. ) rzem w ręku mieszkać może tak samo w pałacu ma­ gnata polskiego, jak węgierskiego, czy w którymś Wiele warsztatów wielkomiejskich, przechodząc na z zamków nadreńskich; podobnie charakter o g ó l n o ­ produkcję zmechanizowaną albo pozbywało się swo­ europejski ma dziewczyna w biedermayerowskiej ich klocków, oddając je warsztatom prowincjonal­ budce na głowie, trzymająca koszyczek z kwiatami. nym, albo też produkowało nadal pierniki odciskane Natomiast ubrana w rozbardzki strój dziewczyna na tych klockach, lecz już dla nowego odbiorcy: wiejska czy wąsaty krakowiak to klocki wyrze­ chłopa, mieszkańca przedmieść, g w a ł t o w n i e się roz­ zane na lokalny użytek miejscowej ludności, na wy­ rastających ośrodków przemysłowych, a w i ę c dla raźne zlecenie mistrza piernikarskiego który zdawał drobnego rzemieślnika lub robotnika. się znać swoich odbiorców i wiedział, co zapewni Obok pierników tłoczonych na klockach tematycz­ pokupność jego wyrobu. Dlatego możemy śmiało nie bliskich nowemu odbiorcy, odciskano nadal pier­ wiązać postacie krakowiaków z obszarem południo­ niki na starych klockach, rozwożąc po jarmarkach wej Polski, a chłopca w wysokim kapeluszu i usia­ i odpustach wizerunki wytwornych rycerzy i dam. nej drobnymi guziczkami kamizeli umiejscowić w Zachodzi tu niezmiernie interesujący fakt adaptacji którejś wsi z okolic Brzegu, gdzie klocek dotychczas treści w pewnym stopniu narzuconych i swoistego ich jest przechowywany. przyjęcia przez nowy typ odbiorcy. Jak możemy wno­ Występowanie poszczególnych m o t y w ó w nie ma sić z nielicznych, niestety, przekazów ustnych, jednakowego nasilenia na obszarze całej Polski, z wy­ pierniki odciskane na tych klockach cieszyły się jątkiem może motywu serca, które opanowało całko­ wielkim powodzeniem. Okazała postać strojnego aż wicie wszystkie ośrodki piernikarskie w I I p o ł o w i e do przesady rycerza, w otoczeniu bogatej architek­ X I X wieku. Pomimo dużej fluktuacji klocków r y ­ tury, to przecież najbardziej upragniona wśród R a sują się jeszcze w poszczególnych zbiorach różnice ciborzan nagroda za strzelanie do celu. Strojna da­ w częstotliwości stosowania danego tematu, jak też ma z piernika ofiarowana przez chłopca, z ludij. swo^ jego lokalnej interpretacji. jej dziewczynie czy też ozciobria. kareta były vvy razem życzeń i marzeń. Różnica ta uderza przede wszystkim w ilości ciona była wieńcem, czasem trzymana przez anioła jak gdyby żywcem przeniesionego z klocków z her­ bem Torunia. I tu przejawia się. charakterystyczny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w , pomieszani.' starych form z nową, aktualną treścią (ryc. 27). P P i 1 Łatwość, z jaką przyjęło nowe grono odbiorców tę grupę, znajduje swoje pełne uzasadnienie. Świat ba­ jek tak bliski masom ludowym zapełniał zawsze jego wyobraźnię t ł u m e m bohaterskich, strojnych kró­ lewiczów, czy pełnych słodyczy wspaniale wystro­ jonych króle wien. A może w nowej roli tych w y o b r a ż e ń krył się symbol pragnienia awansu społecznego, do którego klocków o tematyce religijnej. W zbiorach m u z e ó w miast leżących na południu Polski mamy ich dużo więcej, zwłaszcza w Krakowie i na terenie Górnego Śląska. Tutaj w ł a ś n i e spotykamy motyw szopki czy postać Madonny w różnych wersjach; duża ilość w i ­ zerunków świętych rzezanych w e d ł u g w z o r ó w z wy­ dawnictw dewocyjnych łączy się z r o z w i n i ę t y m na tym terenie ruchem pątniczym (Częstochowa, Pieka- ,93 �ry Śląskie, Kalwaria Zebrzydowska). Natomiast w zbiorach Torunia, Nowego Dworu czy Kwidzynia mamy zaledwie kilka k l o c k ó w poświęconych tematyce religijnej, przy czym występuje tu popularna scena biblijna, przedstawiająca Jozuego i Kaleba niosących winne grono, Chrystusa na krzyżu, Adama i E w y w raju, Dawida grającego na harfie (Nowy Dwór, Kwidzyn). Z terenami północnymi łączyć się będzie postać syreny, której nie spotykamy w zbiorach po­ łudniowej Polski. Inwencja, pozwalająca wprowadzić na płaszczyznę klocka poszczególne motywy, wychodziła zawsze z głównych ośrodków piernikarskich. Dla prowincjo­ nalnych warsztatów Polski północnej rolę inspira­ tora odgrywał zawsze Toruń. Nawet w niewielkiej ilości k l o c k ó w pozostałych z w a r s z t a t ó w Koszalina odnajdujemy zdecydowaną zależność od Torunia, co w i d a ć np. w wiernej niemal kopii dwóch wersji żołnierza na koniu. Wyraźny ślad odbywanej w T o ­ runiu nauki rzemiosła czy praktyki czeladniczej emanuje ze zbioru k l o c k ó w pochodzących z Elbląga czy Kwidzynia. Nie jest rzeczą przypadku, że zbiory muzeum kwidzyńskiego posiadają osiem wersji her­ bu Torunia, które można było w X I X wieku zamówić w warsztacie snycerskim bądź skopiować samemu i potem skutecznie konkurować z piernikami toruń­ skimi, kiedy nie trzeba już było bać się potężnego niegdyś cechu toruńskiego, a s ł a w a ich wyrobóv. wciąż jeszcze była żywa Zależność ta w y s t ę p u j e nawet w stosowaniu po­ jedynczych m o t y w ó w . „Sztaby" Kwidzynia mają te same proporcje co toruńskie z herbami miasta, przy czym opasuje je ten sam wieniec z liści przewiąza­ nych wstęgą; jedynie zamiast herbu miasta mamy kompozycję k w i a t o w ą lub alfabet. Ten sam wieniec będzie stanowił rączkę rokokowego koszyczka n a ­ pełnionego kwiatami, Podobną rolę, jaką spełniał Toruń dla północnych obszarów Polski, dla Dolnego Śląska odgrywał Wrocław, a Dyć może i Brzeg, mający również stare tradycje rzemieślnicze. Dowodzą tego klocki zebrane po ostatniej wojnie w wielu miejscowościach Dolne­ go Śląska i przechowywane obecnie w zbiorach mu­ z e ó w Wrocławia, Jeleniej Góry czy Brzegu. Brak metryk na tych klockach nie pozwala określić ty­ powych dla danego ośrodka m o t y w ó w , pozwalających jedynie na ogólną charakterystykę i podkreślenie ich wybitnych cech rzemieślniczych. Odrębnym życiem tętniły warsztaty południowych rubieży Polski z Krakowem i Cieszynem na czele. Tędy, poprzez 2ywiec i Wadowice, płynęła żywa wy­ miana w ą t k ó w tematycznych bardziej bliska trady­ cjom i upodobaniom ludowym. Poza tym Cieszyn był bramą, przez którą przychodziły w p ł y w y z war­ sztatów Czechosłowacji. Przykładem może być po­ stać cyrkowca w obręczy, którego spotykamy zarówno w zbiorach czeskich, jak i muzeum cieszyńskiego. Podobne związki formalne noszą klocki warsztatów Cieszyna, Krakowa i Wadowic, co znajduje swoje uzasadnienie w żywych niegdyś kontaktach mistrzów piernikarskich tych ośrodków. 100 P R Ó B A WYODRĘBNIENIA F O R M R O D Z I M Y C H I LUDOWYCH Choć tak różnorodne są drogi historyczne zespo­ ł ó w polskich klocków, spróbujmy jednak uporząd­ kować i wydzielić przez analizę cech formalnych i n ­ dywidualne prace poszczególnych artystów a także w y s z u k a ć w ś r ó d nich dzieła sztuki rodzimej. _^ Dojrzała forma artystyczna XVII-wiecznych kloc- I k ó w polskich prowadzi nas do wielkich, s ł y n n y c h ) warsztatów snycerskich owego czasu. Tutaj zapewne j w i n n i ś m y szukać genezy rzeźb na toruńskich klockach \ z wyobrażeniami królów polskich. Pewne szczególne I cechy warsztatowe, jak: wymiary, układ postaci^rodzaj stosowanej kreski snycsrskiej, wreszcie poszcze­ gólne elementy zdobnicze, jak np.- motyw w i j ą c e j się gałązki na szatach królewskich, w i ą ż ą je z wyobra­ żeniami rycerzy i dam rzezanych na współczesnych im klockach w zasięgu przekraczającym granice P o l ­ ski. Wszystkie podlegają tym samym okrzepłym już kanonom Odnajdujemy je nie tylko w polskich zbio­ rach ale i na k l o c a c h rzezatwch moteusza Prunara m a J c e J w notawt- X V I I wieku , w ó i war-rf.it w N o r Z h P r d 7 P k«ntitv ł l L ' ' nasze ośrodki Pieraikarskie z Zachodem pozwalałyby tam szukać kolebki naszych klocków k r ó l e w s k i c h ? . , Z drugiej zaś strony w i ę z y handlowe i kulturalno Torunia z Gdańskiem, gdzie istniał duży ośrodek snycerski, sugerują niektórym badaczom, że w ł a ś n i e warsztaty gdańskie były źródłem, z którego wyszjy klocki z wizerunkami królów. 8 „ I l r r L w l^L7It J ^ ł S n L r . t o m o w a 7 IZ «- X łła gate elementy zdobnicze, z dominantą wijącej się spiralnie gałązki roślinnej, uzupełniają całość tycn niezwykle okazałych rzeźb. Wyszły one niewątpliwie z warsztatu wytrawnego znawcy artystycznego rze­ miosła: świadczą o tym doskonale utrzymane pro­ porcje, łagodny modelunek twarzy i rąk, miękkość z a w i ł e j kreski snycerskie, w opracowaniu poszczegól­ nych partu postaci i kunsztownego ornamentu. Tę samą artystyczną doskonałość mają klocki nie­ liczne wprawdzie, noszące wyraźnie znamiona jed­ nego kanonu i rozrzucone obecnie w zbiorach Toru­ nia, Wrocławia, Gliwic, Bytomia i Krakowa. W ukła­ dzie postaci, w jej pozie, ułożeniu rąk czy ustawie­ niu nóg przebija pewien schematyzm, uproszczony nieruchomą i niemal symetrycznie narysowaną po­ stawą. Urocze damy prawą ręką przytulają do twa­ rzy kwiat bądź wachlarz, l e w ą zaś opuszczają swo­ bodnie ku dołowi podtrzymując niekiedy fałdy cięż­ kiej sukni; wytworni kawalerowie obie ręce opuszcza­ ją ku dołowi trzymając w jednej z nich kapelusz lub laskę. Twarze ich, rzadko zindywidualizowane, noszą piętno zadowolenia, dosytu i pewności siebie. Nad całą zaś przedstawioną postacią góruje założenie de- �koracyjne kompozycji odbierając częstokroć poszcze­ gólnym liniom ich funkcjonalne znaczenie. P i e c z o ł o ­ wicie wypracowany, jak gdyby wycyzelowany orna­ ment materii szaty, koronki rozłożystego kołnierza czy mankietów, w y m y ś l n a linia fałdów i zagięć wy­ sokiego buta, wyszukana fryzura dam, wreszcie kwia­ ty u stóp przytłaczają i zasłaniają postać ludzką tak, że wreszcie twarz czy stopy, niezmiernie ograniczone w wymiarach, stają się jednym z elementów kom­ pozycji. Zdecydowanie dekoracyjny charakter rzeźb z tego okresu potęguje i umacnia bogactwo użytej kreski snycerskiej. Bowiem piernik musiał być okazały; mu­ siał ucieszyć oko kunsztowną i misterną linią orna­ mentu, w którym gubiła się istotna treść rzeźby ma­ jąca niegdyś znaczenie zasadnicze. Elementy dekoracyjne przeważają nie tylko w przedstawieniach postaci ludzkich. Znajdujemy je również w motywach zwierząt, w stylizowanych ob­ razach ptaków: majestatycznych orłów, sępów czy zadzierżystych kogutów, których liczne wersje kryją dotychczas zbiory naszych muzeów. Znajdujemy je w geometrycznych kompozycjach „pasków" i „sztab" oplecionych bujnym w i e ń c e m , a nawet w drobnej ga­ lanterii piernikarskiej, gdzie stylizowane przedstawie­ nia ptaków, zwierząt czy serc splatają się z motywa­ mi kwiatów, liści i misternie splątanych linii. Dla wydobycia bogactwa walorów zdobniczych rzeź­ biarz posługiwał się szeregiem rozlicznych cięć sny­ cerskich, podobnie jak hafciarka różnorodnymi ście­ gami oddaje motywy hafciarskie. Obok linii prostych przeważnie stosowanych w zespole równolegle biegną­ cych kresek, rytych krótkim, ukośnie ściętym nożem, wyprowadza nim sierpowate małe łuki, oddające za­ rysy oczu, nosa, ust, w ł o s ó w , runa owiec czy pióra ptaków. T y m samym nożem mógł także w y k o n a ć zstępujące w głąb deski spiralne linie kwiatów i ga łązek, półokrągłym dłutem ciął zarysy rybich łusek, ostrym rylcem znaczył drobne rządki zygzakowatych linii zapełniając płaszczyzny szat bądź tła. W pląta­ ninie drobnych cięć jedynie obnażone ramiona ko­ biet, czasem rondo kapelusza, to znów na innym klocku głowa ptaka czy zwierzęcia świeciła większą gładką płaszczyzną. będzie zarówno interpretacja tematyki, jej ujęcie plastyczne, wreszcie środki wyrazu artystycznego. Rozpatrując to zagadnienie, trudno jest określić czas ukazania się pierwszych k l o c k ó w wykonanych przez twórcę ludowego; napotykamy je dużo w c z e ś ­ niej niż oficjalne rzemiosło piernikarskie przejdzie na służbę szerokich mas. Pierwszy klocek wykonany niewątpliwie przez twórcę ludowego datowany jest w 1752 roku. Nie świadczy to bynajmniej, aby klocki rzezane przez twórców ludowych miały się dopiero wtedy ukazać. Raczej należy przypuszczać, że r ó w n o ­ legle z istnieniem dwóch nurtów w rozwoju piernikarstwa: rzemieślniczego oraz nielegalnego, uprawia­ nego przez wspomnianych p o w y ż e j „przeszkodników", istniały także różne źródła zaopatrywania się w klocki. Znane są nam już różnorodne, zagwarantowane pra wem możliwości nabywania przez mistrza cechowego potrzebnego mu do pracy sprzętu, a w i ę c i form do odciskania pierników; z całą pewnością nie korzystał z nich tępiony przez cechy „przeszkodnik", którego ścigały władze miejskie zabierając mu i wyproduko­ wany towar, i narzędzia pracy. Materiał źródłowy zdradza nam rozliczne drogi, jakimi szedł mistrz ce­ chowy w walce ze swoim wrogiem zawodowym. D l a ­ tego „przeszkodnicy" zmuszeni byli gdzie indziej szu­ kać nie tylko odbiorców na swoje wyroby, ale także potrzebnego sprzętu — między innymi rzezanych klocków. I tutaj zapewne t k w i ć będzie geneza ludo­ wych rzeźb klockowych wykonanych przez snycerzy, którym niekiedy obce były kanony rzemieślniczych warsztatów. Oni więc byli prekursorami ludowego nurtu w rzeźbie klocków, gdyż jednocześnie bliżsi byli środowiska, dla którego „przeszkodnik" wyrabiał swoje pierniki. Oni zapoczątkowują szereg przyszłych rzezaczy klocków dla drobnych warsztatów rozrzuco­ nych w połowie X I X wieku w wielu małych polskich miasteczkach. Mając to na uwadze, zajmijmy się klockiem wyko nanym w połowie X V I I I stulecia, który zarówno treś­ cią, jak i techniką wykonania daleko odbiega od ka nonów ustalonych przez rzemiosło. Anonimowy arty­ sta na niewielkiej desce przedstawił chłopa w krótkiej katance i wysokim kapeluszu, który niesie pad pachą gęś, zaś w drugiej ręce trzyma napełniony koszyk. Kreska snycerska świadczy, że wykrawacz tego klocka posługiwał się jedynie z w y k ł y m , ostrym nożem, r y ­ sując nim nieudolnie wszystkie szczegóły kompozycji. Odciśnięty w połowie X V I I I wieku na tym klocku piernik był niewątpliwie przeznaczony dla mało wy­ brednej klienteli, której jednocześnie bliska była treść na nim wyrażona. Podobną proweniencję będzie po­ siadać także X V I I I - w i e c z n y klocek z w y o b r a ż e n i e m krowy Kiedy jednak w X I X wieku rzezacze form-przejdą na wierne kopiowanie dewocyjnych wizerunków ś w i ę ­ tych, pojawią się w rzeźbach duże płaszczyzny w ł a ś ­ ciwe oleodrukom czy litografiom, a tak przecież obce tradycjom dawnej rzeźby na klockach. Jednocześ­ nie pocznie zanikać własna, twórcza inwencja arty­ sty. Odnajdujemy ją wtedy w klockach snycerzy re­ gionalnych, którzy przedłużą tradycje warsztatowe dawnych rzezaczy. Tworząc w oparciu o dorobek Pierwiastki ludowe w tematyce k l o c k ó w piernikarartystyczny swego regionu, zwiążą je ze sztuką ro-J- s iskich najsilniej ujawniają się w regionalizacji typów dzimą. przez wprowadzenie stroju ludowego oraz pokazanie pracy rzemieślnika czy chłopa. Podobnie jak w in­ Spróbujmy wyodrębnić je z bogatych zespołów znaj­ nych przedmiotach ludowej sztuki dekoracyjnej, dość dujących się w naszych zbiorach i ustalić przesłanki, często w y s t ę p u j e na klockach świat zwierzęcy i ptaki, które pozwalają nam zaliczyć dane rzeźby do zabyt­ zwłaszcza motyw koguta; wśród przedmiotów martków ludowej sztuki dekoracyjnej. Decydować o tym 101 �wych naczelne miejsce zajmuje zawsze serce. W kom­ pozycjach twórców ludowych silniej występują upo­ dobania dekoracyjne niż w rzeźbach snycerzy zawo­ dowych. Przemawiająca do wyobraźni twórcy ludo­ wego bujność sztuki baroku, która promieniuj ' z XVII-wiecznych klocków, stanie się dla nich obfi­ tym źródłem przeżyć artystycznych, oddanych następ­ nie prostymi i ł a t w y m i środkami, bliskimi i zrozu­ miałymi tak dla niego, jak i szerokich rzesz od­ biorców. W opracowaniu kompozycji artysta ludowy sprowa­ dził ją do płaszczyznowego rozwiązania, pominął rea­ listyczną prawdę na rzecz bogactwa ornamentu; jedr nak uprościł zawiłe i w y m y ś l n e linie rysunku kieru­ jąc się typową dla twórcy ludowego intuicją. W materiale zabytkowym zdołamy wyśledzić ogniwa pośrednie, wykazujące zależność twórców ludowych od wzorów warsztatowych, zmierzających jednocześnie do własnych, indywidualnych rozwiązań narzuconych nie­ kiedy tematów. W e ź m y np. dwie postacie kobiece wy­ rzezane na niewielkich klockach pochodzących z te­ renów śląskich. W rzeźbach tych nie tylko przysa­ dzista postać, grube rysy, niezdarne ruchy, pretensjo­ nalnie nałożony kapelusz znamionują mieszczańskie środowisko przedstawionej postaci, ale środki wyrazu zdradzają twórcę zamkniętego w ograniczonym kręgu możliwości artystycznych. Symetryczne ustawienie po­ staci ornamentacy jne rozwiązanie sukni wreszci" prostota e l e m e n t ó w zdobniczych wyrażona prostymi cięciami ostrego noża sygnalizuje nam twórcę, któ­ remu obce były precyzyjne narzędzia snycerza zawo dowego, chociaż na pewno znany ustalony kanon (ryc 6 i 10) Te same założenia będą przyświecać twórcy dwu­ stronnego klocka z wyobrażeniem mężczyzny i ko­ biety w strojach ludowych, budującego s w ą kompo­ zycję w konkretnej zależności od rzeźb warsztato­ wych. Tutaj postacie zostały narysowane prawidłowo: dziewczyna ubrana w ozdobny kaftanik, wzorzystą kieckę i obrzeżony haftem fartuszek, w weselnym wieńcu na głowie, trzyma w prawym ręku wachlarz wiernie naśladując wytworną damę z XVII-wiecznego klocka. Chłopiec — b y ć może starosta weselny — dzierży laskę jak rycerz kopię. Strona dekoracyjna — zarówno rysunek szlaku spódnicy czy fartuszka dziew­ czyny, jak zdobin w kształcie parzenic na spodniach chłopca — wykonana czysto, p e w n ą ręką snycerza trzymającego się dawnych tradycji. A jednak całość jest bez porównania uboższa niż na klockach z wize­ runkami dam i kawalerów; artysta operował mniej­ szym zasobem elementów, upraszczał misterną daw­ niej spiralę gałązki, oddając zdecydowaną przewagę liniom prostym. Analogiczny poziom sprawności snycerskiej zdradza niewielka grupa klocków wykonana przez anonimo­ wego rzeźbiarza, wyróżniająca się natomiast tematyką ściśle związaną z regionem krakowskim. Będą to: dwie wersje stojącego krakowiaczka w maglerce (ryc. 7), krakowiak na kogucie (ryc. 32), wreszcie le­ żący krakowiaczek z psem (ryc. 28). Wszystkie te rzeź­ 102 by cechuje poprawne ujęcie proporcji, swobodny ruch postaci, oryginalność kompozycji przy dość umiarko­ wanym zasobie e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Rzeźbiarz pozostawiał duże płaszczyzny puste, uzyskując w ten sposób przejrzystość i jasność. Uderza to zwłaszcza w okrągłej formie przedstawiającej spoczywającego krakowiaczka na pagórku, gładzącego psa. Pod nim został umieszczony napis: Wadowice. Całość ujęta r a ­ czej po malarsku jak obraz. Krakowiaczek na kogu­ cie, choć wykazuje analogiczne ujęcie ubioru, jednak przewyższa poprzednią rzeźbę różnorodnością cięć sto­ sowanych w Oddaniu upierzenia koguta. Dwie zaś nie^ wielkie wersje postaci stojącego krakowiaczka stano¬ w i ą dalsze ogniwa tego samego kręgu, prowadzą nas niespodziewanie do większego klocka znajdującego się w zbiorach cieszyńskich, który zdaje się być pierwo­ wzorem dla obu tych wersji.' Zupełnie ta sama poza ten sam układ rak wreszcie wyraźne nodobieństwo nakrycia fflowv dowodzi n i e w ą t p l i w y c h za­ leżności Śmielszy rv,unek dużn boeatsza ornamen tyka na polach sukmany, zbliżonej jeszcze w swoim kroju do surduta, staje się niezmiernie interesującym przykładem przeobrażeń stosowanych przy przenosze­ niu na nowy klocek starych wzorów. Cała ta grupa klocków nazwijmy ją krakowską należy do w y t w o r ó w tych snycerzy którzy nie po­ siadali Dełnei erudvcii artystów obdarzonych samo¬ dzielna boeata inwencia twórcza iednak znali do brze kanonyją o b oWw iĄ ą zU uJ 4jVeC rzezaeza form do odciska­ nia nierników Nanis umieszczony na iednvm z nich wskazuie na n r z y n a l e L o ś T nil w L y T k i c h to tego wiasme Kioetta co Kioregos z warsztatów waao- tow dekoracyjnych u SKazyw atyny na swwaome w y ł a ­ manie się z obowiązujących szablonów, w y r a ź n e ana­ logie układu ^ p o d o b i e ń s t w a w stosowaniu jednako­ wej gamy cięc umieszczenie napisu pozwala przy­ puszczać ze zostały wykonane przez wędrownych sny­ cerzy, którzy przy końcu X I X i na początku X X stu­ lecia me tylko rzezali formy piernikarskie, jak wspo­ mina Antonina Halama z Raciborza, ale wykonywali także drewniane talerze do chleba, noże do przeci­ nania papieru i mne przedmioty domowego użytku. Dlatego tez nie możemy wiązać tych klocków z oso­ b ą B a n a s z k a Hernicha, znanego mistrza piermkarskiego z Wadowic, który - sądząc z ustnej trady­ cji - b y ł zdolnym snycerzem i sam w wolnych chwi­ lach rzezał klocki dla swego warsztatu, kopiując r a ­ czej dawno, tradycyjne wzory. P o n i e w a ż wymieniony Antoni Rothe odbywał praktykę zarówno w Cieszy­ nie jak Wadowicach, staje się dla nas zrozumiałe, dlaczego klocki z wyobrażeniem krakowiaków zna­ lazły się w jego warsztacie, choć łączy je tak wy­ raźne pokrewieństwo zarówno z krakowiaczkiem z Wadowic jak i prawzorem ich, znajdującym się w zbiorach cieszyńskich. Dużo większą śmiałość w założeniach dekoracyjnych wykazują nieliczne klocki pochodzące z warsztatu w Nowym Dworze, niewielkim miasteczku leżącym �w delcie Wisły. S ą one dziełem snycerza, który ko­ piując dawno przyjęte motywy daje im w ł a s n ą i n ­ terpretację formalną. Przyjrzyjmy się choćby prządce (ryc. 10), gdzie twórca stopił linię kołowrotka i sukni prządki w jedną całość dekoracyjną, zaś dłoń jej w b u d o w a ł jako element wzorzystej tkaniny kaftana. Tak samo potraktował postać stojącej kobiety (ryc. 6), zaś noga jeźdźca na koniu stanowi fragment wzoru na czapraku (ryc. 31). We wszystkich rzeźbach figuralnych tego artysty wyczuwa się brak dyscyp­ liny, która by pozwoliła przedstawić realistycznie całą postać; udaje się to jedynie w górnych partiach rzeźby; w dolnych zaś zwyciężają walory zdobnicze, pozbawiające poszczególne elementy ich funkcjonal­ nego znaczenia. T a grupa rzeźb jest jednym z naj­ bardziej typowych przykładów indywidualnego odtwa­ rzania tradycyjnej tematyki klocków, wyrażonej pro­ stymi środkami twórcy bliskiego ludowym środo¬ wiskom artystycznym Niezaprzeczalnym natomiast dziełem rąk snycerzy ludowych będzie mała, ale niezmiernie ciekawa grup­ ka klocków związanych z regionem Śląska, gdzie tech­ nika wykonania zdecydowanie przenosi nas w krąg prymitywu (ryc. 9, 15). Inaczej podchodzi do swojego dzieła twórca grupy rzeźb, znajdujących się w zbiorach cieszyńskich. Cie­ szyn, abstrahując od bliskości podbeskidzkich trady­ cji snycerskich, miał w latach 80-tych ubiegłego stu­ lecia dwóch zdolnych rzezaczy klocków piernikarskich: Franciszka Fizię i Leopolda Bielszowickiego. Ten ostatni, spadkobierca warsztatu, który od końca X V I I I wieku był w ręku jego rodziny, zdradził nam swoje uzdolnienia rzeźbiarskie klockiem sygnowanym pierwszymi literami swego imienia i nazwiska. Jest to rzeźba przemawiająca znajomością kanonów przy­ jętych w rzezaniu form piernikarskich oraz walorami, którymi mógł operować wytrawny snycerz. To samo m ó w i ą nam nieliczne i uboższe w formie, z piętnem szablonu klocki, które moglibyśmy przypisać F r a n ­ ciszkowi Fizi. Szukając potwierdzenia ludowej proweniencji tej grupy rzeźb na klockach, spóbujmy parównać ich rozwiązanie plastyczne z góralskimi formami do od­ ciskania serków. W swym technicznym założeniu po­ zostają najbliżej składanym formom, które pozwalały uzyskać pełnowartościowy piernik złożony z dwóch części. Forma na redykałki jest tak samo d w u c z ę ś c i o ­ wa, zamknięta na kołeczki; tą samą technikę stosuje snycerz drążąc w desce obraz przyszłej kompozycji. Najsilniej jednak przemawia do nas podobne uprosz­ czenie środków formalnych, gdzie artysta zwłaszcza w przedstawieniach zwierząt czy m o t y w ó w serca zbli­ żonych do beskidzkich serków w kształcie parzenic — operuje gamą prostych cięć. Taką samą, grubą kreskę stosuje pasterz rzeźbiący redykałkę z Nowego Targu czy Zakopanego, jak twórca klocka piernikarskiego ze zbiorów cieszyńskich ryjąc koguta czy kozę. Po­ równajmy jeszcze np. serce rzezane na klocku z W a ­ dowic z góralskimi formami „na syrek". Przyczynę tych zbieżności tłumaczy w tym wypadku pochodze­ nie zarówno klocków jak redykałek czy form na serek z terenów podgórskich. Wiele zbieżności wy­ każe porównanie niektórych „sztab" piernikarskich z rozpowszechnionymi na obszarze Górnego Śląska formami na masło. Niekiedy może się zdawać, że wystarczy spłycić taką formę, a już moglibyśmy od­ cisnąć w niej tradycyjną „sztabę". Podobieństwa te uzasadnią nam przekazy ustne niektórych piernikarzy z Cieszyna i Skoczowa, którzy pamiętają żywe kontakty łączące właścicieli warsztatów piernikarskich ze snycerzami ludowymi z Istebnej, Koniako­ wa czy Brennej. Niemniej silnie od w y ż e j o m ó w i o ­ nych rzeźb przemówi do nas prostota ludowego dzie­ ła sztuki z klocków o tematyce religijnej. W zasa­ dzie ta grupa k l o c k ó w posiada koncepcję ikonogra­ ficzną mało oryginalną. Bez w z g l ę d u na mniej lub więcej dojrzałą formę, staranność wykonania, stwier­ dzamy tu w y r a ź n i e naśladownictwo czy wręcz kopio­ wanie dewocyjnych obrazków, niekiedy tak wierne, że została nawet oddana ramka okalająca obraz. /"~W przeciwstawieniu do innych rzeźb na klockach kompozycja scen religijnych została oparta o trzy wvmiarv WysteDuie to naibardziei iaskrawo w DOpularnej scenie szopki czy hołdu Trzech Króli T a ostatnia iest treścią klocka oznaczoneso data 1689 „ j ! „ a i s t a r - z e e o datowaneeo w c a ' L " «, « , t ukrywaiaev n r 7 V D U C 2 a ] n i p ( f v p w i A n n n i m o w v a r t v a X nnrt inirtałami T B dał sobi doskonale radl w I L ł n w ™ rorwia^nin k n m J L n wr^anei Z E I l W W * , l a k tp* « , S n P r J k f U P Zy^^ prz&J^c^ay w głębi fragmentustajen¬ ki i grupę drzew. Stłoczone w o k o ł o Dzieciątka posta­ cie: Marii, Józefa, trzech magów, wreszcie pasterza oddane zostały poprawnie, a jednocześnie odmiennie niż w innych klockach. Z uwagi na ich znaczenie kultowe, treść wybija się ponad formę. Drugorzędne szczegóły w rysunku zostały wprowadzone jedynie dla oddania pełni akcji rozgrywającej się na obrazie. O ile klocki z portretami monarchów czy Kościuszki, herbami szlachty wielkopolskiej, herbami miast pol­ skich, wreszcie tarczą herbową Władysława I V dzięki swej tematyce wchodzą w krąg polskiego dorobku kulturalnego, to klocki naszych artystów ludowych łączy swoista interpretacja tematu, w y r a ż o n e g o jej tylko w ł a ś c i w y m i środkami, co pozwala wyodrębnić je ze wszystkich zespołów klocków. Klocki zaś, które i w y s z ł y z warsztatów rzemieślniczych, niemal na ca- ' ł y m obszarze środkowej Europy miały piętno tych samych kanonów. W poprzednich rozdziałach stara-, liśmy się to wyjaśnić charakterem caehowym rze­ miosła piernikarskiego oraz w ę d r ó w k a m i rzemieślni­ czymi które zwłaszcza na terenie polskich ziem za¬ chodnich były w dużej mierze ułatwione przynależ­ nością Dolityczna tvch obszarów do uaństw zabor­ czych a w i ę c Niemiec i monarchii austro w ę g i e r s k i e j Dlatego bez żadnych przeszkód piernikarze krakow­ scy ieżdzili na doroczne zjazdy do Oławy "Mikeska odbywał swa nraktyke rzemieślnicza w Wiedniu zaś Marchula krńrv w latach 80 tych u h W W o stulecia mvvhvł ^ 1 ™ L „ W s p i n a W a r e l n na Mora ZZ* Jv«ł»T Z n v m n a n » . ! v 7 ™ m i n * . do Drezna Nie b y ł ^ t a k ż e i s t o t n y c h przeszkód do zawo 103 �dowych kontaktów Wrocławia, Torunia, Gdańska czy Kwidzyn ia z Norymbergą, co niewątpliwie musiało zdecydować o wzajemnych infiltracjach i pozostawiło ślad w doborze m o t y w ó w na klockach czy technice produkcji pierników. Najlepiej zresztą umocnią nasze sugestie zacho­ wane w muzeach Drezna, Debreczyna , Budapesztu, Pragi czy Norymberg! klocki do odciskania pierników. Te same damy odziane w barokowe czy rokokowe stroje, tych samych w o j a k ó w w stosowanych kape­ luszach widzimy na piernikach węgierskich, czeskich, słowackich, bawarskich i saskich, co na pochodzących z warsztatów Wrocławia, Krakowa czy Torunia. 81 Odchylenia od kanonu rzemieślniczego nastąpiły w krajach sąsiednich z tych samych co u nas przy­ czyn ekonomiczno-obyczajowych. T a k w i ę c akcenty narodowe wyróżniły klocki poszczególnych krajów od chwili, gdy tematyka ich została zaczerpnięta z cha­ rakterystycznych obyczajów danego regionu. Dlatego n i e m o w l ę wyrzezane na klocku z Debreczyna (Węgry) zostało zawinięte w paski powijaka zupełnie inaczej niż to widzimy na klockach polskich. Mężczyzna na klocku pochodzącym ze zbiorów muzeum w Dreźnie ubrany jest w strój górnika saskiego; niewątpliwie został wyrzezany dla któregoś z warsztatów saskich terenów górniczych. Ryc. 36. Klocek pierniłcarsłci dwustronny. Sygn. M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 104 Podobnych przykładów znajdziemy w doborze te­ matyki w i ę c e j i one będą rysować sieć geograficzną piernikarstwa danego kraju. Różni je także użycie narzędzi, odmiennych w po­ szczególnych regionach. W ornamencie serca na kloc­ ku węgierskim zwraca naszą uwagę niespotykane na klockach polskich punktowanie zarysu kompozycji, zdradzające stosowanie pewnego typu rylca, nieuży­ wanego przez snycerzy polskich. Zbyt mały materiał porównawczy nie pozwala nam tutaj w y s n u ć jakich­ kolwiek ostatecznych wniosków, co n a j w y ż e j w s k a ­ zuje na szerokie zasięgi poszczególnych m o t y w ó w i techniki wytwarzania klocków. W klockach o tematyce religijnej, których wiele spotyka się w zbiorach południowo-niemieckich, zwłaszcza w Bawarii, przeważa motyw Adama i E w y w raju, Chrystusa na krzyżu, rzadko Madonny czy szopki, interpretacja plastyczna t e m a t ó w uderza dużą surowością, pozbawioną pierwiastka emocjonalnego, tak typowego dla polskiego twórcy scen religijnych. Najbardziej bliskie polskim rzeźbom klockowym, za­ równo w stosowaniu tematyki, jak jej rozwiązaniu, są niewątpliwie klocki pochodzące z terenu Słowacji a zwłaszcza z Moraw, co dostatecznie tłumaczy się o ż y w i o n y m i kontaktami naszych ośrodków piernikarskich z Czechosłowacją. Natomiast niewielki wprawdzie materiał znany nam z krajów Związku Radzieckiego zaskakuje odmien­ nym charakterem®. Wprawdzie i tutaj mamy ślady pewnej umownej konwencji w opracowaniu np. „szta­ by", gdzie mamy godło p a ń s t w o w e w otoczeniu ele­ m e n t ó w linearnych czy roślinnych; a jednak rysuje się wyraźna różnica przede wszystkim w głębokości klocka, następnie w rodzajach cięć snycerskich, które są bardzo drobne, tak że linie robią wrażenie punkto- �t watiych. Szlak obiegający kompozycją został zupełnie inaczej rozwiązany niż to widzimy na klockach pol­ skich czy saskich. Natomiast na klocku, gdzie sny­ cerz rozwinął motyw roślinny, odnajdujemy tradycję bogatej, szeroko rozpracowanej rzeźby drzewnej, tak typowej dla sztuki dekoracyjnej dawnej Rosji. 4 U W A G I KOŃCOWE 4 Wysnute na podstawie omówionych tutaj materia­ łów wnioski prowadziłyby nas w rezultacie do stwier­ dzenia, że polski piernik ludowy odciśnięty w drew­ nianym klocku — zwłaszcza jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę jego stronę ikonograficzną — wyrósł z po­ dłoża o różnorodnym składzie. W przeciwieństwie do niektórych przedmiotów polskiej sztuki ludowej np. wycinanki, która powstała i rozwinęła się wyłącznie R^c. 37. Klocek piernikorski z XVIII wieku. na naszym gruncie, jako samoistne zjawisko estetycz­ ne, polski piernik przeszedł drogę skomplikowaną przemianami ekonomicznymi i kulturowymi i b y ł silnie związany z kulturą krajów sąsiednich. Często poszczególne motywy rzezane w klocku piemikarskim, przeniesionym na nasz teren z innych krajów w torbie wędrującego rzemieślnika, nie zdą­ żyły przejść powolnej drogi adaptacji, która by po­ zwoliła wypracować własne, oryginalne formy, a już odciśnięte na nich pierniki szły do polskiego od­ biorcy. Niektóre z nich zdobywały sobie takie samprawo obywatelstwa, jak pierniki wytwarzane na klockach rzezanych przez polskich twórców, którzy mniej czy bardziej samodzielnie interpretowali zapo­ życzone wzory bądź też wprowadzali oryginalną tema­ tykę regionalną, kładąc na nich piętno rodzime. Trudno byłoby tutaj w y j a ś n i ć przyczyny czy po­ znać bliżej przesłanki, które decydowały o mniejszej Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. 105 �lub większej popularności poszczególnych m o t y w ó w . Podobnie bowiem, jak inne przedmioty z zakresu sztuki wytwarzanej dla ludu, rzeźby na klockach przeszły im tylko w ł a ś c i w ą drogę asymilacji uzależ­ nioną od szeregu czynników natury ekonomicznej i zwyczajowej, wreszcie od upodobań polskiego od­ biorcy. Droga rozwojowa polskiego rzemiosła plernikarskiego, jak i rzezania klocków do ich wyrobu, nie była odosobniona. Łączyła się w jeden szeroki nurt z dro­ gami innych przedmiotów sztuki przechodzących od sfer elitarnych do szerokich mas, wypieranych do warsztatów prowincjonalnych przez mechanizację wielkich manufaktur. Obserwujemy ten proces w l u ­ dowym tkactwie, meblarstwie, ceramice wreszcie w w y t w ć r s t w i e klocków do drukowania płócien, które ulegały tym samym prawom rozwojowym, co klocki piernikarskie. Niektóre z nich, np. tkactwo ludowe, wchłonęło umiejętności techniczne przeniesione przez rzemieśl­ ników, którzy rozproszyli się po Polsce, opuszczając wielkie manufaktury; zapożyczając od nich wzory, tkacze ludowi wzbogacili zakres swoich środków twórczych; przeobrazili widziane wzory splatając f e z własną inwencją twórczą i dotychczasowym do­ robkiem, A jednak tkactwo ludowe pozostało nadal sztuką zamkniętą w obrębie jednej warstwy spo­ łecznej, gdzie lud był jej twórcą i odbiorcą. Tymczasem piernikarstwo, związane z plastyką ludową przez rzeźbę potrzebnych dla jego produkcji klocków, zatrzymało się na progu małych osad miej­ skich, przywarło na przedmieściach dużych miast i pozostało na uboczu, gdy manufaktury przekształ­ cały się w duże zakłady przemysłowe, zalewając rynki miejskie s w o j ą produkcją masową. Wtedy piernik odciśnięty w drewnianym klocku przysto­ sował się do potrzeb artystycznych ludu, stając się przedmiotem sztuki dla niego przeznaczonej, a na­ wet, w pewnych okresach historycznych, nieodzow­ nym w jego życiu obyczajowym. / PRZYPISY 1. J. Minasowicz: Zbiór rytmów, Warszawa 1755, tom I I I , s. 262. 2. A. Ssmrau: Die Thorner Pfefferküchler, Mittei­ lungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1938, Heft 46, S. 121. 3. S. Udziela: Pierniki w Polsce, Rzeczy Piękne, Rok V I , s. 166. 4. F r . Reinstein: Dzieje cechu piemikarzy i woskarzy miast st. Warizawy, Warszawa 1916. \ T. Seweryn: Pierniki krakowskie, Dodatek do Ilustrowanego Kuriera Codziennego z dn. 25 grud­ nia 1931 r. Nr 356. 6. T. Seweryn: tamże. 7. K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. 8. Piernikarze we wszystkich ośrodkach produkcji należeli do cechu piekarzy, jedynie Kraków zrze­ szał ich od 1570 roku w odrębnym cechu. W A P Krakow A. D. 188, s. 74. 9. W A P Kraków A. D. 188, s. 75. 10. H . Karlingers: Deutsche Volkskunst, Bayern, s. 40. 11. I . Baranowski: Przemysł polski w X V I wieku, Warszawa 1939, s. 92. 12. K . Piwocki; O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953, s. 35. 13. W. Lindner: Deutsche Volkskunst, Mark B r a n ­ denburg, s. 26. Potwierdza to ustna relacja A. Halamy z Raciborza z 1954 roku. 14. Informacja uzyskana od żyjących jeszcze piernikarzy w Cieszynie. 15. Informacja uzyskana od żony Antoniego w Krakowie. 16. Wł. Skoczylas: Drzeworyt Warszawa 1932. ludowy Polsce. 17. M. Gładysz: Góralskie zdobnictwo drzewne Śląsku, Kraków 1935, s. 5. na 18. Zbiory polskie, zarówno prywatne jak zgroma­ dzone w muzeach, zawierają ledwie cząstkę in­ wentarza istniejących niegdyś warsztatów w P o l ­ sce. W czasie ostatniej wojny uległy one rozpro­ szeniu, zwłaszcza na terenie Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego. Z bogatych zbiorów T o ­ runia ocalała zaledwie część; zginęły najbardziej wartościowe między innymi słynne klocki z wyobrażeniem królów polskich. 19. H . Bosch: Die Sammlung von hölzernen Kuchen­ formen in Germanischen Museum, Mitteilungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1924, Heft 32, S. 259. 20. St. Dąbrowski: Dawne pierniki toruńskie, Toruń 1926, s. 11. 21. J . Szabadfalvi: A Debreceni Mezeskalacs, D e b r ę cen 1954, s. 67. 22. N. Sobolew: Russkij Ornamient, Moskwa 1948. Fotografowali: Stefan Deptuszewski — ryciny: 1, 5, 15, 20, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 34, 35. Andrzej Rokicki —ryciny: 4, 13, 14, 16, 33, 36. Jan Swiderski — ryciny: 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 17, 18, 19, 21: 22; 25; 30; 31; 32. 106 Rothe � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0834a1e039680593d84c4ae9c4039ea9.pdf 79c342816a1aeea737c1249cb92e24e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:285 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.356-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895' PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU T()M LI ZA ROK 196'7 CZ. II WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196" �LUD TOM LI cZĘŚĆ II �L u D ORC;AN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD OZN AWCZEGO ()RGi\NI~ DE LA SOCIf:TI~ POLONAISE ZAł,OŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG()LNEGO ZBIOHU TOM LI ZA ROK 1967 Cz. II p o J. S K I E T O W A R Z Y S T W O W R O C ł, A W ], U D O Z N A W C Z E 1968 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. BURSZTA, M. J. GAJEK, W. ANTONIEWICZ A. L. GODLEWSKI ZNAMIEROWSKA-PRVFFEROWA I / ,~. t ~ I REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, LUDOZNAWCZE WROCŁAW, - WROCŁAW NANKERA 1968 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 21,75, druk. 22. Papier ilustr. kI. III. 70 g, 70;<100. Oddano do składania 19 XII W66 r. Druk ukończono w kwietniu 1968 r. Cena zł 40. z.am. 1010/67 D - 12 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, WROCł,AW, UL. LELEWELA 2a �SPIS TREŚCI CZ. II. ---==- I. Rozprawy Sh'. Ksawery P i w o c k i, Sztuka ludowa w nauce o sztuce Juliusz W i s ł o c k i, Problematyka badań nad współczesnym prawem zwyczajowym polskich środowisk wiejskich i ze wsi ~ pochodnych . Roderyk L a n g e, Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce . Tadeusz W rób l e w s k i, Zarys historii badań nad duchową kuliurą ludową w Polsce Wacław O l s z e w i c z, Życie i prace Zygmunta Glogera , Antoni K u c z y ń s k i, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą Jerzy S t a r n a IV s k i, Pięćdziesiąt trzy listy Jana Karłowicza do Hieronima Łopacińskiego 1888-1903 Józef B u r s z t a, Region i regionalne monografie etnograficzne . II. R e c e n z j e StęśLicka) Kur Neopublikovannyje statji, i dniewniki. Irkuck in njegov evropski (JuLian Krzyżanowski) okvir. Ljubljana (Rade ryk 599 615 1963 619 i życie spoleczne . wsi. 6')1 Warszawa 1964 Jasiewicz) 624 Maria C a b a l s k a, Zagadnienie obrządku ciałopalnego. Wiadomości Archeologiczne 1964 (Zygmunt Klodnicki) . Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połuwy XVI w,). Poznań 1963 (Roderyk Lange) . A. G u m i e n i uk, Narodne choreograficzne mistectvo Ukrainy. 1963 Izwestija 585 1956 MakuLski) bajki jugosłowiańskiej G o ł C; b i o w s k i, Kultura (Zbigniew 503 618 stehvanje \'T krainie B. pisma KuczyiLski) e t, Ziljske (Krzysztof 453· 485 616 I. D. Ć e r s kij, (!lntoni 391 415 sprawozdania Pierre Teilhard de C II a r d i n, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda StęśLicka) Man. A Monthly Record of Anthropological Science,. Umdon Hl63 (Wanda Nike 359 Lange) na Etncgrafskija 626 628 . 630 Institut i Muzej. Sofij a 1963 (KoLe Si.miczijew) 632 �358 Str. Łatyszskije narodnyje aniekdoty. Riga 1963 (Kazimierz Pietkiewicz). P. W. L i n t u r, Narodnyje ballady Zakarpatija i ich zapadnoslavjanskije svjazi. Kijev 1963 (Hemyka Romańska) . V. W. S o k o l o v <l, O pewnych prawidłowościach w rozwoju pieśni historycznych w folklorze ludów słowiańskich. Sofia 1963 (Hemyka Romańska) (Konrad Crete. London 1962 (Zofia Gansiniec) Methods of Fire-Making. Upsala 638 1954 Wypych) 646 Dietrich T r e i d e, Die Organisierung des indianischen Lachsfangs im westlichen Nordamerika. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa 1961 (Krystyna 635 637 R. W. H u t c h i n s o n, Prehistoric Sture L a g e r c r a n t z, African Ein 634 Swierczyńska) Jahrzehnt volkskundliche 647 649 Forschung in Mecklenburg (Siegfried Neu- mann) 649 III. Muzea Edward P a s s e n d o r f e r, O Muzeum lubińskiego IV. Tatrzańskim im. dra Tytusa Cha659 . K r'O n i k a Ze wspomnień o Tadeuszu Lehr-Spławińskim (StanisŁaw Bqk) . Międzynarodow,a Unia Nauk Antr-opologicznych i Etnol;ogic.znych Z. K. 665 673 V. Va r i a Indeks t. LI, cz. I i II CO. G.) Spis rycin Contens of part II . 675 686 687 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc76b9895cec27db2e07b8e79a1ce5c.pdf 4c4f7c519191da916261205e9cf4a417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Ajnowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1883 Title A name given to the resource Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piłsudski, Bronisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 II. PRZED lOO-LECIEM PTL BRONISŁA W PIŁSUDSKI PROJEKT ZASAD ZARZĄDZANIA AJNAMI Z WYSpy SACHALlN, Z KRÓTKIMI KOMENTARZAMI DO POSZCZEGÓLNYCH PUNKTÓW 1. Każde osiedle posiada sołtysa obieralnego, zaś poszczególne gminy również obieralnych wójta i dwóch pomocników. (Pożądane jest, by osiedla Ajnów były bardziej liczebne, niż obecnie. Byłoby rzeczą konieczną, jeżeli to możliwe, bez przymusu, wprost przeciwnie, przy wszelakim poparciu i zachęcie, zgrupować kilka osiedli mniejszych w jedno, tak by warunki naturalne zezwoliły na rozwój łowiectwa morskiego, hodowli zwierząt i ogrodnictwa. Gdyby brzegi wyspy zasiedlano kolonistami o profesji rybackiej, dobrze by było przydzielać im działki nie zajęte uprzednio przez tubylców pozwalając, by ci ostatni sami zezwalali przesiedleńcom na instalowanie się w tym samym miejscu. Co zaś tyczy nadrzędnej jednostki administracyjnej, jaką jest gmina, to proponuję następujący podział terytorialny ziemi zajętej przez Ajnów: dwie na brzegu zachodnim, z granicami nieco bardziej na północ od osady Notosin, na przykład koło przylądka Cikai, i dwie na brzegu wschodnim: od południa na osadzie Hunup kończąc i na północ od niego (razem 4). Do tej gminy należałoby zaliczyć wszystkich Oroków i Gilaków zamieszkujących okolice osiedla Tichmieniewskiego w pobliżu zatoki Tierpienija (Cierpliwości). W takiej sytuacji każde z plemion wybierałoby po jednym przedstawicielu, przy czym każdy z nich kolejno pełniłby funkcję wójta, zaś pozostali dwaj - jego pomocników (zastępców). 2. Wszyscy wójtowie oraz ich pomocnicy, zjeżdżając się w jednym miejscu, w określonych terminach, stanowią samorząd tubylczy. 3. Samorząd tubylczy działa przy specjalnym naczelniku tubylczym (posiadającym prawa podobne jak naczelnik chłopski). (Sądząc, że w najbliższym czasie zesłania na Sachalin zostaną wstrzymane, uważam, że również tutaj, podobnie jak to się stało na sąsiednich tenmach, winny być wyłączone obowiązki ogólnej policji od służby ziemskiej, że zostaną utworzone stanowiska isprawników (naczelników policji powiatowej), pl'zystawów (naczelników policji) oraz naczelników chłopskich. W takich przypadkach mianowanie specjalnych tubylczych naczelników na tych terenach, zasiedlonych całkowicie przez ludnd{~ tu- �96 bylczą, byłoby rzeczą niezwykle pożądaną. Wyznaczenie zaś tylko jednego urzędnika odpowiedzialnego za sprawy tubylców na Sachalinie, ze względu na wielkość obszaru i trudności komunikacyjne, byłoby rzeczą bezskuteczną. Z korzyścią dla sprawy można pozostawić pod opieką tubylczych zwierzchników owe niewielkie osiedla rosyjskie rozrzucone pomiędzy terenami zajętymi przez ludność tubylczą. Południe wyspy na przykład mogłoby być podzielone na dwa obszary tubylcze: wybrzeże zachodnie oraz wschodnie. Uważam za konieczne włączenie do tytułu sprawowanego urzędu określenie "tubylczy", by osoba urząd ów sprawująca orientowała się jak i z jakim środowiskiem będzie mieć do czynienia przede wszystkim oraz, by powstrzymać tych, którzy z pogardą i wstrętem traktują przedstawicieli ras niższych, są nietolerancyj ni wobec innowierców. Za obowiązkowe należałoby uważać znajomość lub wyuczenie się języka tubylców przez osoby stanowiska takowe zajmujące. Jest to niezbędny warunek, by strony rozumiały się wzajemnie; bez owego porozumienia, wzajemnego zaufania, nie do pomyślenia byłoby skuteczne kierowanie, gospodarowanie i polepszanie bytu owego tak oryginalnego środowiska, jakie stanowią ludy pierwotne, gdzie każde plemię reprezentuje specyfikę, z którą należy się liczyć. Najpraktyczniej byłoby powoływać na funkcję naczelnika ds. tubylców ludzi szczególnie interesujących się nimi z racji swoich zainteresowań naukowych i zwracać się z prośbą o zaopiniowanie ich kandydatur do antropologicznych i etnograficznych sekcji towarzystw naukowych. Pożałowania godny problem wymierania plemion piervvotnych znalazł się, być może, w nowej fazie; prócz konstatacji faktu stopniowego zaniku tych plemion mogą pojawić się nowe doświadczenia z dziedziny systematycznej walki ze zjawiskiem planowego krzewienia wśród tych ludzi wyższej kultury. Co się zaś tyczy Ajnów, to w niektórych miejscach na wyspie Hokkaido prawie wyłącznie zajmują się oni rolnictwem i hodowlą zwierząt i właśnie na owych terenach Ajnowie, jak to sami stwierdzają, nie tylko nie wymierają, lecz powiększają swą populację. Oczywiście, nie wystarcza jedynie rozporządzać ludźmi, którzy będą z zamiłowaniem, a nie wyłącznie formalnie spełniać swe obowiązki. Potrzebne są środki materialne, potrzebna jest pomoc ze strony państwa; godziwa zapłata za produktywną pracę, a nie nędzna jałmużna w nieszczęśliwych wypadkach czy w latach głodu). 4. Wszyscy wójtowie i sołtysi pełnią swe funkcje bezpłatnie. Są wybierani na podstawie określonego prawa wyborczego na okres trzech lat. 5. Zatwierdzenie wybranych wójtów i sołtysów leży w gestii naczelnika do spraw tubylców. 6. Wójtowie posiadają opłacanych kancelistów, rekrutujących się, w miarę możliwości, spośród tubylców. (Wymóg posiadania własnych pisarzy do prowadzenia niezbyt skomplikowanej kancelarii wójtowskiej stwarza okazję do praktycznego stosowania znajomości pisma, ponieważ dążenie do opanowania tej umiejętności daje się wśród Ajnów zauważyć). �97 7. Aczkolwiek obowiązki wójtowskie są określone w zasadzie jako funkcja społeczna, to jednak jeżeli tak postanowi gmina, mogą one być opłacane, przy czym wysokość poborów i sposób uzyskiwania funduszy na nie określa sama gmina. Ona też wyznacza wysokość pensji dla kancelisty. 8. Wszyscy wójtowie są bezpośrednio podporządkowani naczelnikowi do spraw różnoplemieńców. Wójtowie i sołtysi posiadają określone pieczęcie, którymi sygnują wychodzące od nich pisma. 9. Oto obowiązki wójtów i sołtysów: l) Ogłaszanie i wykonywanie wszystkich rozporządzeń władz zwierzchnich; 2) przedsięwzięcie odpowiednich środków zapobiegawczych przeciwko epidemiom, pomorowi bydła, pożarom lasów; 3) dostarczanie informacji o wypadkach; 4) rejestracja zgonów i narodzin ludności; 5) kontrola przestrzegania higieny sanitarnej podczas zbiorowych połowów; 6) egzekwowanie powinności; 7) zarządzanie społecznymi rezerwami magazynowymi i sumami pieniężnymi; 8) dostarczanie informacji o stanie materialnym i potrzebach ludności; 9) piecza nad rozwojem ogrodnictwa, hodowli zwierząt, rolnictwa i rybołówstwa; 10) współdziałanie z władzami sądowymi, personelem lekarskim, urzędnikami policji, przechodzącymi wojskami i nauczycielami. 10. Samorząd tubylców, będąc zgromadzeniem społecznym, zajmuje się następującymi sprawami: l) Wyznaczaniem i rozdziałem powinności ziemskich oraz, o ile to będzie niezbędne, również i państwowych; 2) prowadzi ewidencję społecznego majątku i pieniędzy; 3) troszczy się o byt materialny plemienia; 4) sporządza podania do instancji nadrzędnych odnośnie korzyści i potrzeb; 5) rozpatruje spory i takie sprawy, które wyłączone z zakresu ogólnego kodeksu karnego i cywilnego, są rozstrzygane na podstawie prawa zwyczajowego. 11. Wszyscy Ajnowie są zwolnieni od służby wojskowej. (Kontynuacja tej ulgi dla Ajnów jest ważna ze względu na fakt, że obowiązek ten stanowi okrutny straszak, powstrzymujący wielu z nich, o czym miałem możność się przekonać osobiście, od posyłania dzieci do szkoły. W przeszłości Ajnowie byli niezwykle wojowniczym plemieniem i prowadzili krwawe wojny z Japończykami oraz pomiędzy sobą. Jednak pięć pokoleń wstecz przerazili się następstw walk bratobójczych, grożących całkowitym wyludnieniem i zdecydowali, że wszystkie spory rozstrzygać będą pokojowymi rokowaniami i grzywnami nakładanymi na winnych. Pozbawienie kogokolwiek życia było uważane za naj cięższy grzech i jak wspomniałem wyżej, było odkupywane dopiero okrutnym wyrokiem śmierci. Pogłoski o okropieństwach krwawej współczesnej wojny spotęgowały jedynie przerażenie wobec ewentualności odbycia służby 7 Lud t. LXXIV �98 wojskowej. W ubiegłym roku brak wypraw na połów ryb, tak znaczneg0 dla budżetu Ajnów dopływu pieniędzy i olbrzymia drożyzna przedmiotów użytku domowego, u schyłku zimy spowodowały nędzę. Ale n~e było jednomyślnej zgody by zwrócić się do administracji o pomoc. Wielu nalegało, by nędzę tę znosić cierpliwie, ponieważ za okazaną pomoc administracja zażąda zgłoszenia się do oddziałów, by życiem zapłacić za par;~ pudów żywności). 12. Powinności spłacane w naturze mogą być wyznaczane jedynie przez samych Ajnów dla swych własnych potrzeb społecznych. (Powinności takie zwykle jest bardzo trudno regulować: spadają na ludność nierównomiernie i wzbudzają zazwyczaj całą masę słusznych na ogół narzekań, stąd też daje się zauważyć powszechne dążenie, by obowiązek ten, na przykład dostarczenia podwody, towarzyszenia w podróży, zamienić na opłatę pieniężną). 13. Ajnowie płacą podatki wymierzone przez władze nadrzędne. (Aczkolwiek dotąd tubylcza ludność Sachalin u była zwolniona od płacenia jasaku i w ogóle podatków, to uważam jednak, że bogactwa naturalne wyspy zezwalają na to, by obciążyć jej mieszkańców pewnymi ciężarami ogólnopaństwowymi. Płacenie prostych podatków, niezbyt uciążliwych, oczywiście będzie miało na względzie również cel wychowawczy. Swiadomość tubylca, polegająca na uznaniu faktu, że on również wnosi swój wkład na potrzeby państwa, zapewniającego jego ludowi bezpieczeństwo i dobrobyt, może w niewielkim stopniu, ale zawsze w sensie dodatnim, sprzyjać umacnianiu związków tubylców z państwem, więzi która w chwili obecnej nie jest zbyt mocna. Nie należy się jednak ograniczać jedynie do wdrażania tubylczej ludności do spełniania określonych obowiązków. Jest rzeczą niezbędną stworzenie takich warunków, by mogła ona korzystać z pewnych dóbr kulturalnych, takich, jak na przykład szkoły, opieka zdrowotna, tani kredyt. Poszerzenie praw i obowiązkćw przyczyni się niewątpliwie do wyrobienia prawie nie istniejącej dot,!d postawy obywatelskiej. Podatki najlepiej byłoby ściągać z działalności produkcyjnej przynoszącej dochód na przykład z łowiectwa morskiego. Często zdarzało mi się słyszeć od niektórych przedstawicieli plemienia, że chętnie zgodziliby się na potrącenie podatku od dochodu ze sprzedaży morskich produktów na fundusz szkolny). 14. Ajnowie mają uczestniczyć we wzajemnym ubezpieczaniu budowli mieszkalnych od pożaru, póżniej zaś, w miarę rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt, w ubezpieczaniu bydła od pomoru i zasiewów od !1ieurodzaju. (Wszelkie opłaty należy nakładać stopniowo, by nie było sprzeciwu; jednakże sama idea wzajemnej pomocy bynajmniej nie leży poza zasięgiem pojmowania przedstawicieli niższej kulL:ry, toteż nie tłumić jej. lecz rozwijać by należało. W pierwszym okresie wydawania zapomóg, po nieszczęśliwych wypadkach, w przeważającej mierze winno podjąć się �99 państwo, czyli nastąpiłaby kontynuacja już ustanowionych zwyczajów. Należy jedynie zadbać, by okazywanie pomocy było obowiązkowe i nie zależało od widzimisię urzędnika. Pożary w osiedlach ajnoskich, ze wzglc;du na powszechne wypalanie lasu na ogromnych obszarach, zdarzają się dość często. Ale pomocy materialnej pogorzelcy nie otrzymywali zaw~;ze, chociaż zwracali siE~o nią do administracji. Taki stan rzeczy wywabje li tubylców zdumienie połączone z przeświadczeniem, że władze nadrzędne pieniądze dla nich przeznaczyły, lecz władza miejscowa bn dusze te zatrzymała). 15. W każdej gminie jest przynajmniej jeden społeczny sklep, w którym znajdują się produkty pierwszej potrzeby takie, jak mąka, ryż, ryby. Zamiast składek żywnościowych gmina może uchwalić daninę pienię~:ną i utworzyć fundusze społeczne, które następnie mogą być wypłacane jako pożyczki zwrotne i bezzwrotne dla potrzebujących. Przechowywanie produktów i zawiadywanie żywnością lub środkami pieniężnymi leży w gestii wójtów i ich zastępców, zaś kontrolę sprawuje naczelnik tubylców. (Kolejność wydawania zapomóg oraz zbierania danin winna być ustalona przez władze w porozumieniu z ludnością, Być może na początku taki rodzaj wzajemnej pomocy musiałby istnieć w zarodku, lecz zastąpienie dobroczynności przychodzącej z zewnątrz przez organizowaną wśród społeczeństwa samopomoc należy uznać za sprawę najważniejszą. Beztroskę właściwą ludności tubylczej nal,eży zastąpić zdolnością przewidywania, bez tej bowiem cechy życie w nowych warunkach stanie się znacznie trudniejsze, kiedy to w związku z powiększeniem się liczby ludności walka o byt znacznie się zaostrzy). 16. Każde osiedle Ajnów posiada dokładnie określony przydział ziemi. lecz rodziny mają prawo przesiedlać się do innych wiosek po uprzednim uzyskaniu zgody mieszkańców tych ostatnich, zaś kilka rodzin łącznie ma prawo przenosić się, po uzyskaniu zezwolenia odpowiednich władz, na wolne dotąd działki. (Dotychczas Ajowie korzystali ze swobody w przenosz€niu się z miejsca na miejsce bez specjalnych trudności. Częstokroć po szeregu zachorowań, wzmożonej śmiertelności w jakimś osiedlu część jego mieszkańców, czasami wszyscy, przenosili się do innej wioski, którą ominął gniew bogów. Po kilku zaś latach, gdy bogowie zapomną o winie, kara zostaje darowana, Ajnowie znów podążają ku ojczystym stronom. Porzucić całkiem miejsce spoczynku przodków obserwujących z zaświatów życie swych potomków jest uważane przez Ajnów za zbrodnię. Nawet wspomnianych przenosin dokonuje się do osiedli, gdzie mieszkają krewni w linii męskiej lub żeńskiej. Ostatecznie porzucane są tylko te wioski, których mieszkańców dotknęło najstraszniejsze dla Ajnów wydarzenie - śmierć hldzi na morzu. Zresztą nawet i wtedy opuszcza się wioskę jedynie w przypadku, gdy jest ona niewielka. W przeciwnym razie niszczy się jedynie domy tych, ;·;tórzy zatonęli. Ostatnio w miejscach wspólnych wy;)raw �100 łowieckich pojawIają się nowe osiedla: Komosiroro, Cirauhnai, Notosan, kilka w miejscowości Ussoro. Osobiście uważam, że nie ma potrzeby, przynajmniej obecnie, ograniczać swobody Ajnów w przemieszczaniu się z miejsca na miejsce, lecz jeżeli brzegi wyspy będą obrastać w przesiedleńsów rybackich, należałoby uprzednio przygotować do tego Ajnów: 1) zapl'Oponovi<'(;,by utworzyli bardziej liczebne osiedla w miejscach, które uznają Z3 najcdpowiedniejsze i przydzielić im tam działki; 2) udzielić im prawa przeniesienia się na nowe tereny, nie zajęte dotąd przez przesiedleńców, uprzedzając jednocześnie, że jeżeli w danym miejscu nie powstanie osada ajnoska (przynajmniej o 5-6 chatach), to pierwszeństwo przydziału zostanie udzielone przesiedleńcom. Stopniowy rozwój ogrodnictwa i rolnictwa, do których należy zachęcać Ajnów, budowa chatek rosyjskich i domków, takich jak w osiedlach Ai, Rure, czynią w wielu wypadkach Ajnów mniej chętnych do przenosin. O licznych niewygodach i trudnościach wynikających z faktu, że Ajnowie dotąd nie posiadają określonych wymierzonych działek ziemi wspominałem już wyżej). 17. Dopóki będzie istnieć łowienie soboli przy pomocy wnyków rozstawionych w górnym biegu rzek i strumieni, konieczne byłoby okazanie pomocy Ajnom i w ogóle tubylcom poprzez przyznanie im tych strumieni, które każda rodzina otrzymała w spadku po przodkach. (W chwili obecnej polowanie na sobole jest utrzymane w stanie przyznającym wszelkie przywileje myśliwym rosyjskim. Nie istnieje kontrola przestrzegania zakazu poławiania przy pomocy wnyków, zresztą jest to nierealne. Tubylcy zaś, którzy zwracają się do władz a zezwolenie na odłów soboli na rzeczkach, uważanych za własność rodową, otrzymują odpowiedź odmowną. Dlatego rosyjscy myśliwi nie uznają praw różnoplemieńców do rzeczek, wyprawiają się gdzie chcą, a ponieważ idą w góry i tam oczyszczają strumienie z gałęzi i chrustu, to zwykle wyprzedzają tubylca, który idzie na polowanie dopiero, kiedy w górach spadnie pierwszy śnieg. Jakież bywa jego rozczarowanie, gdy pojawiając się nad swym strumieniem zastaje tam gospodarujących białych myśliwych. Takie spotkanie sam na sam w tajdze nie zawsze bywa przyjemne. Myśliwi-przesiedleńcy to przeważnie ludzie zuchwali, mający wiele wspólnego z poszukiwaczami złota. Tubylcy nie czyszczą strumieni, zastawiają znacznie mniej wnyków, dlatego każdy z nich łowi trzykroć mniej soboli, niż przeciętny myśliwy rosyjski. Ci ostatni często wyprawiają się na łów wiosną po raz drugi. Tubylcy są głęboko oburzeni owym rabunkowym stosunkiem do bogactw leśnych. Wiosna jest przecież porą przychodzenia na świat młodych. Od pewnych myśliwych słyszałem, że wiosną we wnyki trafiają przeważnie samice. W ostatnich latach myśliwi-przesiedleńcy (w okręgu korsakowskim) pocz·ęli się dodatkowo powoływać na autorytet "papierów urzędowych". Uzyskują zwykle od admistratora lub inspektora rolnego nic nie znaczące zezwolenie na polowanie z bronią i psem, byle była na nim pieczątka i znaczek skarbowy, następnie, pokazując ten papier niepiśmiennemu tubylcowi, zapewniają go, że otrzymali prawo do odłowu na tym właśnie strumieniu, gdzie przedtem łowił tubylec. W ten sposób tubylec, który potrafi cenić b02actwa na- �101 turalne i dbać o nie aby zachować je dla potomnych, musi ustąpić przed wulgarnym drapieżcą, czasowo tylko luźno związanym z wyspą i post<;pującym wedle znanego przysłowia "apres nous Ie deluge". Rozporządzenie o odlowie soboli przy pomocy wnyków nie pozostaje wyłącznie na papierze. Zmuszając administrację do braku rea)n::ji na prośby tubylców, dotyczące konieczności uregulowania sprawy strumieni, wywołuje się w umyśle tych ostatnich, nawykłych do szanowania prawa, przypuszczenie o istnieniu praw nie nadających się do przestrzegania, a kłamstwie i bezczelności jako najprzydatniejszych sposobach osiągania dobrobytu. Jeżeli już trzeba walczyć z samowolą łowców zwierząt futerkowych nawet na tak rzadko zaludnionym terenie jak Sachalin, to lepiej przeprowadzać to przy pomocy innych, bardziej realnych środków. NToże skuteczniejsze by było pobieranie, przy wydawaniu zaświadczeń o p:Jsiadaniu prawa łowienia przy pomocy wnyków, specjalnego - co rok wyższego - podatku, zależnie od aktualnej ceny soboli i czasu łowienia (lata lub jesieni). 18. W koczowiskach tubylczych nie należy otwierać sklepów z alkoholem, powinno być zakazane używanie spirytusu jako środka płatniczego. W celu walki z alkoholizmem wśród tubylców powołane zostają towarzystwa trzeźwości podlegające opiece podobnych towarzystw centralnych lub specjalnej organizacji opieki nad tubylcami, tworzonymi w celu walki z przedwczesną umieralnością. (Być może w niedalekiej przyszłości na Sachalinie wódka będzie sprzedawana w wolnym handlu. W takim wypadku pożądane by było, aby sklepy sprzedające napoje alkoholowe nie mieściły się w wioskach tubylczych lub też w ich pobliżu. Niejednokrotnie słyszałem od tubylców, że kiedy nie ma wódki, to nie mają na nią ochoty, dopiero gdy w pobliżu pojawia się ten napój, momentalnie odczuwają niepowstrzymane pragnienie. Do walki z wyzyskiem tubylców przez wieLl handlarzy zajmujących się skupem skórek zwierząt futerkowych lub ryby, którzy albo płacą spirytusem, albo chcą przy jego pomocy pozyskać względy tubylców (Japończycy robią to przy pomocy sake), należałoby włączyć również czlonków towarzystw trzeźwości. Poprzestanie na istniejącym obecnie pozornym nadzorze strażników i inspektorów znaczyłoby rezygnację z dążenia do zmiany istniejącej sytuacji. Utworzenie towarzystw trzeźwości, w każdym razie wśród społeczności ajnoskiej, jest zupełnie moż.liwe. Obecnie istnieją również Ajnowie niepijący, n;eliczni co prawda. Są również inni, którzy bardzo się krępuj=l wobec ludzi nie pochwalających pijailstwa. Spotkałem również i takich młodych Ajnów, którzy, dowiedziav\iszy się, że lekarze mogą zasugerować \vstręt do alkoholu, zapragnęli poddać się hipnozie, by odciąć się od pociąg'.! do wódki i owych szkód przez nią powodowanych. Członkowie towarzystwa trzeźwości winni mieć pierwszeństwo w otrzymywaniu zasiłków; pożądane byłyby premie i upominki w nagrodę za wytrwałość w trzeźwości, wręczane przez opiekunów owych towarzystw. Dochód ze sprzedaży skonfiskowanego spirytusu i kar pieniężnych za awantury i ukazywanie się publicznie po pijanemu można by przezna~zyć �102 na cele społeczne i kulturalne: na zakup instrumentów muzycznych, latarni magicznych, obrazów itp. Kadry towarzystw trzeźwości wzbogaciłyby się o absolwentów szkół, wychowanych w duchu walki z pijaństwem, posiadających rozwinięte zamiłowanie do korzystania z rozrywek kulturalnych na wyższym poziomie. Członkom wspomnianych towarzystw należałoby umożliwić odbywanie kształcących podróży chociażby do pobliskich miast syberyjskich. Ajnowie z dawnych jeszcze czasów zachowali pasję do dalekich podróży. Obecnie również jest wielu chętnych do zwiedzania miast rosyjskich, lecz niepożądane byłyby podróże bez opieki instytucji oświatowych czy osób zaangażowanych w podniesienie kulturalnego poziomu tubylców. Odbywający wycieczki pod opieką drobnych przemysłowców lub zatrudnionych na łowif:kach Japończyków, po zwiedzeniu Hakodate, powracają bogatsi o znajomość obyczajów panujących w domach publicznych, wykazują szczególne zamiłowanie do hulanek oraz beztroski stosunek do powierzonych sobie pieniędzy współplemieńców. Oczywiście miasta rosyjskie posiadają nie mniej pokus i kusicieli. A jednak wycieczki na kontynent syberyjski byłyby niezwykle korzystne pod. względem podniesienia poziomu kulturalnego i pogłębienia więzi ducllowej rdzennych mieszkańców z Rosjanami). 19. Wszystkie kary, nakładane na tubylców z tytułu nieprzestrzeganie przez nich praw i rozporządzeń, mają być przeznaczone na uzupełnienie specjalnego funduszu tubylczego, z którego czerpie się na zapomogi i pożyczki właśnie dla ludności miejscowej. (Srodek taki jest słuszny ze względu na fakt, że ludzie ci są na takim stopniu rozwoju, że żądania ustępstw mających na celu korzyść pa11stwa czy dobro ogólne nie są dla nich w pełni zrozumiałe). 20. Dla uzupełnienia funduszu tubylczego korzysta si(~ z dochodów państwowej sprzedaży prochu, ołowiu, mąki, ryżu, soli, broni itp. Sprzedaż tych towarów pierwszej potrzeby realizuje się przez osoby urzędowe w kilku wygodnych punktach. W normalnych czasach nalicza się marżę w wysokości 10°/0<. Połowa tego dochodu zasila lundusz tubylców, pozostała zaś idzie do skarbu państwa oraz na koszta administracyjne. W wypadku głodu ceny się obniża, otwiera się sprzedaż na kredyt, dla biednych wydaje bezpłatnie. (Przestrzeganie artykułów 208-216 Ustawy o tubylcach ma dla Sachalinu duże znaczenie, ponieważ niewystarczająca produkcja chleba na miejscu, przerwanie komunikacji z lądem na dłuższy czas, może wywolać w wypadku wolnego handlu wzrost cen, szczególnie wobec grożącej nędzy. Byłoby rzeczą słuszną, by z funduszu sachalii1skiego, który przez wiele lat u.zyskiwał znaczne wpływy ponadnormatywne (art. 210 Ustawy ...) ze sprzedaży mąki, soli, prochu, ołowiu, przeznaczono znaczną sumq na założenie podwalin kapitału tubylczego). �103 21. Z kapitału tego mogą być wydawane pożyczki i zasiłki dla poparcia rozwoju hodowli bydła, ogrodnictwa, rolnictwa, łowiectwa morskiego, rękodzielnictwa i oświaty, jak również coroczne nagrody za aktywność i starania w tym kierunku. (Przepisy zarządzania opracowane oddzielnie). wydawania kwot tego kapitału wmny zostGlĆ 22. W pasmie wyspy zajmowanej przez Ajnów istnieją dwa rejony służby medycznej wraz z niewielkimi szpitalikami dla tubylców. (W chwili obecnej również nie odmawia si(~ udzielenia tym ludziom pomocy lekarskiej. W wielu sytuacjach ustosunkowują się oni do niej z ograniczonym, najczęściej powierzchownym zaufaniem. Sytuacja obecna 'N zakresie opieki zdrowotnej dla tubylców pozostawia jednak wiele do życzenia. Lekarze badają chorych tubylców pobieżnie i przypadkowo, będąc w podróży służbowej przeważnie z okazji jakiejś sprawy sądowej. :Nie widzą efektów okazywania im pomocy ze względu na antysanitarne warunki życia tych ludzi; nie znają specyfiki ich bytu, cech fizycznych plemienia, widząc pacjenta po raz pierwszy nie rozumieją się wzajemnie, n:e mają możliwości poznania przyczyn i charakteru zachorowaIi.; przeważnie nie są w stanie obserwować przebiegu choroby i funkcjonowania zaleconych środków, nie wiedzą nic o wynikach leczenia. Dlatego liczba zarejestrowanych leków zaordynowanych tubylcom nie daje pełnego obrazu udzielonej pomocy lekarskiej. Zazwyczaj doktorzy żądają przewiezienia chorego do szpitala znajdującego się w odległości stu lub więcej wiorst. Choremu, wymagającemu troskliwej i serdecznej opieki proponuje się wyjazd do miejsca, gdzie będzie daleko od swoich, mało tego, w środowisku które nim gardzi, ponieważ uważa za istotę brudną i niższą od siebie. Na szpital decydują się jedynie wyjątki, bar-o dziej odważni, prawie wyłącznie mężczyźni. Wśród Ajnów krąży pogłoska o tym, jak to z lecznicy w Korsakowie kobiety aj noski e wywo,żono na kontynent. Rzecz w tym, że jedna z kobiet, która na początku lat 90, leczyła się w lazarecie, znalazła się następnie we Władywostoku ze swym konkubinem-zesłańcem, pochodzenia chłopskiego. Krewnym, którzy poszukiwali jej w owym lazarecie powiedziano, że kobieta Ul<larła, Fakty podobne czynią pobyt w okręgowym szpitalu rzeczą dla i-\jnów straszną. Niezbędni sq specjalni tubylczy lekarze z grona osób interesujących :'li,:; antropologią, którzy będą zachęceni nie zaletami pracy na odległych krailcach, nie zamiłowaniami myśliwskimi, lecz ciekawością naukową· Potrzebne Sel również niewielkie, zaopatrzone w niezbędne środki lecznice, rołożcn? w o:=iedlach t 1bylczycb, w miarę możliwości z obsługą dla tych bói. Kiedy nawiążemy bezpośrednie, bliskie stosunki, pojawi się wzaj2mne zro:'J;mienie i szczere z~lufanie. Znacznie większe zaufanie do japo:~skjE:.i lnedycyny Ajnowie żywią nie z powodu stawi,ania wyżej niż n::>s"::a ja:.Jo!1.skiejkultury, lecz przcde wszystkim ze względu na prostotę i dmtr,:pność japoi;skich lekarzy. Na wyspie Hokkaido widziałem w wioskach o.,jr'.oskichpunkty medyczne m~sjon:1Tzynngielskieh, kiero\'.'ane CZ::l1 �104 sem przez kobiety, obserwowałem popularność tych ostatnich oraz wpływ, jaki posiadają. Takie niewielkie szpitaliki są nie tylko rozsadnikami nawyków higienicznych i współczesnych pojęć o rzeczach pożytecznych czy szkodliwych dla ludzkiego zdrowia, lecz również obok szkół, są one świetnymi pomocnikami w szerzeniu wśród Ajnów religii chrześcijańskiej. Do pomocy lekarzom należałoby wyznaczyć grupę felczerek i akuszerek, które mogłyby wpłynąć na najbardziej konserwatywny pod tym względem element tubylczy - na kobiety). 23. W każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elementarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa. (Środki na zaopatrzenie i utrzymanie tych szkół winno dać państwo; sami tubylcy są jeszcze zbyt ubodzy, by pokrywać wydatki na utrzymanie budynków szkolnych, zakup pomocy naukowych, opłacanie nauczycieli. Szkoły stanowić będą mocny ośrodek szybszego scalenia ludności tubylczej z Rosjanami. Trzeba tylko pozostawić świecki charakter szkół i skierować pracę w nich na kierunki praktyczne. Chodzi o to, by dzieci nie wyobcowywały się ze środowiska rodzinnego, czego niekiedy obawiają się dorośli Ajnowie i wprost przeciwnie, starać się zaopatrzyć tę młodzież w taką wiedzę, która by dawała im przewagę w zajęciach, którymi zajmują się ich rodzice. Co się zaś tyczy nauki czytania i pisania, to konieczne jest oddzielenie dzieci tubylczych od rosyjskich. Wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nieznajomość języka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli ją uznać za własną). 24. Nauczanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga. (W zasadzie należałoby postawić żądanie obowiązkowego nauczania dzieci w określonym wieku. Wtedy rozwój kulturalny plemienia następowałby szybciej i bardziej miarowo, nie zaznaczałaby się mogąca powstać różnica między piśmiennymi i analfabetami. Lecz jeśli w początkowym okresie nie będzie można osiągnąć wystarczającej liczby szkół dla przyjęcia wszystkich dzieci w wieku szkolnym, to obowiązkowe nauczanie może być wprowadzone dopiero w okresie późniejszym. Umil:jętność czytania i pisania większość Ajnów uważa za wielką zaletę i nie będą się oni sprzeciwiać edukacji chłopców, jeśli się ogłosi, że po UkOl'lczeniu szkoły nie nastąpi powołanie do wojska. Przeciwko nauczaniu (dziewcząt - W. Ł.) występować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połoVJą rodzaju ludz~jego, wcdczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zach(;tą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich na~iczycielek. Nie należy przypominać, że szkoły dla tubylców, przynajmniej w po- �105 czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność. Szkoły, szpitaliki, towarzystwo trzeźwości, podźwigną zacofane duchowo plemiona i stworzą trwałe podwaliny dla różnych przedsięwzięć o charakterze ekonomicznym, mające na celu jego dobrobyt). 25. Wszystkie sprawy sądowe, karne i cywilne, które na podstawie przepisów prawnych są rozpatrywane wedle obyczajów różnoplemiennych, pozostawione są do ustnej decyzji administracji tubylczej. Naczelnik ds. tubylców zbiera co roku informacje o sprawach rozpatrzonych przez Ajnów i stara się wpłynąć moralnie na zmianę takich decyzji, w których z naszego punktu widzenia doszło do strzywdzenia strony słabszej przez silniejszą. (Podobne krzywdy zdarzają się przeważnie w odniesieniu do kobiet. W takich okolicznościach określona przez obyczaj sytuacja kobiety zawsze jest mniej korzystna aniżeli położenie mężczyzny. Małżeństwa zawierane pod przymusem jeszcze istnieją jako przeżytki, lecz ustępują miejsca nowej formie małżeństw zawieranych dobrowolnie. Pod tym względem na korzyść kobiety ajnoskiej przemawiają stosunki, jakie wytworzyły się na Sachalinie: a mianowicie znaczna przewaga liczebna ludności męskiej nad żeńską, pojawienie się rasy białej, której stosunek do kobiet jest znacznie sprawiedliwszy aniżeli Mongołów. Byłoby rzeczą pożądaną, by zapisywano wszystkie sprawy rozstrzygane przez tubylców w celu poczynienia obserwacji nad stopniową zmianą obyczajów, których wpływ będzie stopniowo słabnąć, a to po to, by uchwycić moment, w którym możliwe będzie zastosowanie wobec tubylców przepisów prawnych wspólnych dla wszystkich obywateli Imperium Rosyjskiego). 26. Tubylcy skazani na karę aresztu lub więzienia odbywają tę karę w oddzielnych pomieszczeniach, osobno od innych więźniów, w specjalnie określonych warunkach po to, by uwięzienie nie wywarło na nich swych zgubnych skutków. (pozbawienie wolności, więzienie, to dla tubylca pojęcie zupełnie nowe i niewątpliwie przerażające. Uciążliwość podobnej kary jest tu w porównaniu z przedstawicielem rasy o wyższej kulturze znacznie spotęgowana przez pełne udręki i niejasności oczekiwanie na nieznaną przyszłość. Człowiek taki, który nie zna pojęcia kary i ograniczel1 w swobodnym poruszaniu się, nawykły od dziecka do wolności i przestrzeni, zacznie tęsknić zamknięty w czterech ścianach posępnego więzienia. Jak ciężko będzie przeżywać brak możliwości porozumiewania się w języku ojczystym, \V otoczeniu nowym, które albo nie zna jego języka zupełnie, lub rozumie go z trudem. Tryb życia tubylców stwarza przyzwyczajenia do obracania się w kręgu krewniaków lub znajomych. I'Tawet w warunkach sprzyjających towarzystwo obcych wywołuje w nim cht~Ćodc:jścia do swej rodziny. Przygnębiający nastrój, niemożnoM~ zaspokojenia potrzeby ruchu na świeżym powietrzu, jadło, do którego nie przywykł wszystko to bardzo szybko zrujnuje organizm h:Lylca �106 w więzieniu. Na WY3pie Hokkaido Ajnowie odsiadywali wyroki więzienia i jak dowiedziałem się z ich oświadczeń, składanych na me ręce już po wyjściu na wolność, po upływie lat kilku, ci nieszczęśnicy szybko umierali lub tracili rozsądek. Na Sachalinie zdarzyły się przypadki zasądzenia Ajnów na karę więzienia. Ajn Ciukaranki otrzymał 7 dni aresztu za zabójstwo przesiedleńca, który zgwałcił i następnie zamordował jego żonę. Widziałem tego Ajna, jak wybierał się do Korsakowska, by odsiedzieć karę. Był w takim nastroju, jak gdyby oczekiwały go tam tortury i niechybna śmierć. Na szczęście administracja potraktowała go wyrozumiale, zamknęła go w oddzielnym pomieszczeniu, nie dopuszczając doń innych przestępców. Jednakże byłoby pożądane, by podobne traktowanie nie zależało od uznania poszczególnych funkcjonariuszy, lecz było obowiązkowe dzięki literze prawa. Sześciu Ajnów zostało skazanych na dwa lata więzienia za zabójstwo 9 włóczęgów, których konwojowli i którzy próbowali ucieczki. Co się stanie z tymi Ajnami, jeśli wyrok Sądu Okręgowego zostanie zatwierdzony przez instancję nadrzędną, dokąd sprawa trafiła ze względu na odwołanie oskarżonych. Jeżeli nawet zostaną zesłani na Sybir dla odbycia kary, to czy nie spotka ich tam zemsta innych przestępców? D\va lata spędzone za więziennym murem, bliższa znajomość ze światem przestępczym, jakie piętno zostawi na ich światopoglądzie, jeżeli owe dwa lata przetrwają). 27. Kontrakty i umowy zawierane nie z poszczególnymi osobamilecz z całą społecznością, lub jej przedstawicielami, winny być zatwierdzane przez naczelnika ds. tubylców. (Zorganizowanie ochrony prawnej interesów tubylczych jest niezbędne ze względu na ich niski poziom rozwojowy, brak umiejętności by dokładnie wyłożyć swoje żądania, których zapis jest powierzany zwykle przedstawiecielowi drugiej, ubijającej z nim interes, strony. Miałem okazję widzieć warunki umów rybaków ze społecznością ajnoską. Zawsze było w nich mniej korzystnych dla Ajnów punktów, niż posiadała strona druga. Niepiśmienność tubylców może stwarzać okazję do różnych nadużyć przy sporządzaniu dokumentów, czemu zapobiec można by było przez ustanowienie pewnego rodzaju kurateli nad umowami handlowymi owych społeczności. Pożyteczną byłaby również kontrola rozliczeń finansowych po zrealizowaniu zatw'ierdzonej umowy. Trzeba pomóc Ajnom w uniknięciu nadużyć dokonywanych przez osobników korzystających z ciemnoty tubylców. Rzeczą rÓ'Nnie ważną będzie wychowanie tych ostatnich w duchu uczciwości w kontaktach handlowych. Doświadczając na sobie od stuleci okrutnego wyzysku od Olczów i japońskich właścicieli przedsiębiorstw rybackich, tonąc u nich po uszy w długach (Ajnowie mają zwyczaj zaciągać długi i zwlekać z ich zwrotem), wielu z nich przejawia niezwykłą zręczność w unikaniu ostatecznego finansowego rozliczenia. Znajomość obyczajów i niesłowność. Z tymi wszystkimi ujemnymi wpływami trzeba walczyć długo i sysytema tycznie). �107 28. Gubernator sprawuje ogólny nadzór nad administracją tubylczą. Podlegają mu naczelnicy ds. tubylców, on ponosi odpowiedzialność za pomyślną sytuację materialną tubylców. Podczas objazdów wyspy gubernator wizytuje instytucje tubylcze i przyjmuje delegacje tubylców, jeżeli ci ostatni zechcą osobiście przedłożyć mu swe prośby i potrzeby. 12. kwietnia 1905 roku Tłumaczyła Janina Sidorska • Władysław Łatyszew Okręgowe Muzeum Krajoznawcze J użno-Sachalińsk Rosja KOMENTARZ DO "PROJEKTU ZASAD ZARZĄDZANIA SACHALIN ...". AJNAMI Z WYSpy Rękopis Projektu znajduje się w Centralnym Archiwum Państwowym RSFRR Dalekiego Wschodu w Tomsku, w zbiorach kancelarii gubernatora obwodu sachalińskiego, nr 2031 ,,0 opracowaniu ustawy dotyczącej tubylców". Jakże więc trafił rękopis uczonego do materiałów administracyjnych kancelarii gubernatora Sachalinu? Otóż w 1899 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poczęło czynić zabiegi w celu realizacji "Rozkazów Najjaśniejszego Pana z dnia 13 maja 1896 roku i 8 lipca 1898 roku", dotyczących ponownego przejrzenia wszystkich praw mających do tubylców zastosowanie". Stare prawa zostały uznane za beznadziejnie przestarzałe, zresztą nie wszędzie, w tym i na Sachalinie, były one stosowane. W 1900 roku Nadamurski (Priamurskij) generał gubernator otrzymał rozporządzenie polecenia miejscowym urzędom by przystąpiły do przygotowania wstępnego projektu ustawo tubylcach (różnoplemieńcach). Wkrótce podobne rozporządzenie otrzymał również gubernator Sachalinu, który z kolei rozesłał analogiczne pisma do naczelników okręgów. Do roku 1901, w którym władze petersburskie zażądały sprawozdań z wykonania poleceń, nic jeszcze nie zrobiono, wobec czego nastąpiło surowe zalecenie, by prace przyspieszyć. Na początku 1902 roku naczelnicy okręgów nadesłali do sachalińskiego gubernatora wojskowego M. L Łapunowa niezbyt pomyślne sprawozdania, że nie ma kto zbierać, a tym bardziej uogólniać zasad nowego projektu, ponieważ w okręgach brak specjalistów wystarczająco przygotowanych do podobnej pracy. Naczelnik okręgu tymowskiego podawał, że w kalendarzach sachalińskich zostały opublikowane �108 na ten temat prace Sternberga i Piłsudskiego, i że według niego, problem został w nich naświetlony prawidłowo. Kierownik muzeum sachalińskiego również nie mógł w niczym pomóc, zasłaniając się brakiem kompetencji. Tymczasem z Petersburga i Chabarowska nadchodziły monity domagające się odpowiedzi. Będąc we wrześniu 1903 roku w podróży na południu wyspy Łapunow dowiaduje się o przyjeździe Piłsudskiego, spotyka się z nim i prosi, by ten wykonał pracę, której nie podołali jego urzędnicy. Piłsudski zgadza się na wykonanie tej pracy w nadziei, że dzięki temu wpłynie w ja!-:iś sposób na ulżenie doli Ajnów. Gubernator wydaje rozkazy, by uczoner.l'J udzielono pomocy, zezwala na korzystanie z rządowej, konnej lokomocji tam gdzie istnieją trakty pocztowe. I kiedy B. Piłsudski przedłożył próbny projekt zorganizowania pierwszej szkoły dla dzieci ajnoskich, gubernator poparł go od razu i nawet wyasygnował 150 rubli na pomoce szkolne, nie chciał zmarnować jedynej okazji wystąpienia wobec Petersburga. Uczony znakomicie wykonał powierzone mu zadanie. Zebrał dokładne dane statystyczne dotyczące Ajnów, przeprowadził analizę porównawczcl z danymi spisu powszechnego z 1897 roku, opracował projekt składający się z 28 punktów wraz ze szczegółowym komentarzem do nich. Do materiałów B. Piłsudski załączył dwa sprawozdania o organizowaniu szkół dla ludności miejscowej. Przestudiowanie "Projektu" uzupełni wiele znanych już faktów o różnych dziedzinach życia i kultury Ajnów. Dokument ten wymaga jeszcze dokładnego przeanalizowania i zinterpretowania. Zostal opracowany przez człowieka, dla którego sytuacja tego ludu nie była obojętna; uczony był głęboko zatroskany jego losem. Z tekstu dokumentu wyziera serdeczny niepokój i ból człowieka, nie brak w nim również idealizmu tak charakterystycznego dla "narodników", oraz dążenia do poprawy sytuacji drogą reform. Cała działalność B. Piłsudskiego, skierowana na polepszenie sytuacji małych liczebnie ludów, wywoływała głęboki szacunek wśród współczesnych uczonych oraz postępowej inteligencji. Ajnowie ufali mu bezgranicznie, słusznie widząc w nim swego obroilcę. Dowiódl tego po wielekroć angażując się w rozwikłanie wielu trudnych dla nich spraw. Publiko\Va~lY b dokument potwierdza to raz jeszcze. Tekst "Projektu" przytoczono bez skrótów. Publikowany on jest po raz pierwszy w języku polskim, dzięki staraniom podjętym przed laty przez Pana Antoniego Kuczyńskiego, biografa Bronisława Piłsudskiego. * Tłumaczyła Uwaga: Publikowane wersje tłumaczeń przygotowała Monika Janina SidOTS;~(l Leonowicz �109 Bronislaw Piłsudski A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT EXPLANATIONS ON PARTICNLAR POINTS (Summary) B. Piłsudski (1866-1918) discusses proposals concerning administrative division and formation of regions inhabited by native population. The division is proposed so that traditional occupations could be more easily practised. Furthermore, it should help govern and assist local population, territorial and communal administration (self-government) through the formulation of the scope, rights, obligations, and duties of village administrators or chief officers of villages. The author's rroposals are also meant to promote the development of self-governments and to stimulate native population to participate in the formation of civilizational values and in their use. He proposes solutions to the protection of the natural environment, economy, education, sanitary awareness, economics and jurisdiction. B. Piłsudski favours the formation of conditions which prevent alcoholism that accounts for numerous deaths among the native population. He is also for conditions that help shape conscious civic attitudes among the native population. Władysław Łatyszew A COMMENTARY TO THE "A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT A COMMENTARY TO THE OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT Ex,pLANATIONS ON PARTICULARE POINTS" (Summary) The article discusses the origin of the "Project on the governing of the; Ainu people from the island of Sakhalin ..." prepared by Bronisław Piłsudski. The idea to write the project was born at the end of the 19th century at the Russian Ministry of Interior Affairs following the tsar's order to make effective the legislation on the native inhabitants of the eastern territories of the Russian empire. The local administration could not manage the task. Thus, the governor of Sakhalin approached Bronisław Piłsudski. The latter, interested especially in the peoples inhabiting the territories in question, accepted the proposal and prepared the "Project on the governing of the Ainu people from the island of Sakhalin .•". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81f530b57910380cfd69bc19485e21.pdf 08a694ab7f883f5343e767114a42bca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2026 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Wielkopolska - folklor ludowy Wielkopolska - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1880 Title A name given to the resource Powstanie 1848 roku w folklorze mieszkańców Wielkopolski / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 WOJCIECH ŁYSIAK Imtytut Etnologii UAM, Poznań POWSTANIE 1848 ROKU W FOLKLORZE MIESZKAŃCOW WIELKOPOLSKI Ujawniające się coraz wyraźniej tendencje współczesnej etnologii wskazują na próby szerokiego objęcia sposobów funkcjonowania kultury typu ludowego oraz mechanizmy funkcjonowania dziedzictwa tej kultury. Spośród wielu jej elementów wybrałem przykład nietypowy. Dotyczy mianowicie myślenia o przeszłości i jej wyobrażenia w społeczeństwach wiejskich i małomiasteczkowych. Poniższe rozważania sprowadzę do epizodu w dziejach Wielkopolski - zrywu powstańczego 1848 roku, utrwalonego i zinterpretowanego w szeroko rozumianym folklorze, bowiem folklor uznaję za najważniejszy nośnik treści historycznych doś\'liadczonych przez lokalną społeczność. Oczywiście w folklorze funkcjonowały równocześnie treści "historyczne" nie mające żadnego związku 7. procesem dziejowym, aczkolwiek uznawane były przez grupę za prawdziwe, wszakże cała tradycja historyczna grupy wykazywała tendencję do odczytywania jej w kategoriach faktu. Powstanie wielkopolskie 1848 roku zdaniem obserwatora i uczestnika niepodległościowego zrywu, Jędrzeja Moraczewskiego, "daje wskazówkę jaka myśl spoczywa w całym narodzie, jak się rozwija masa ludu, jak na jej rozwijaniu się można budować nadzieję" I. Natomiast wydarzenia te zinterpretowane folklorem pozwalają z jednej strony na głęboki wgląd w sferę powikłanych stosunków sytuujących się na płaszczyźnie antagonizmów narodowych, w sferę myślenia o państwowości polskiej, z drugiej zaś strony w sferę myślenia wielkopolskich Niemców o tym zrywie, o potrzebie zachowania dotychczasowego stanu rzeczy. Jednak wgląd ów odnosić się może jedynie do kwestii świadomościowych obu nacji. Wojny, powstania, wielkie ruchy narodowe zinterpretowane folklorem, mają przede wszystkim wymiar realny. Manifestują się w nich prywatne sprawy bohaterów, indywidualne losy jednostek narażonych na skutki działań zbrojnych 2. Wyobrażenie ich nosi charakter irracjon~lny J J. Moraczewski, Wypadki poznańskie z roku 1848 opisane przez ..., Poznań 1850, s. III. iI por. Z. Lempicki, Studia z teorii Literatury, Warszawa 1966, s. 95; J. Hajduk- �56 jednocześnie, pozwalający na zinterpretowanie doświadczonej rzeczywistości oraz jej przewidywanie. W kulturze typu ludowego bardzo często da się obserwować informacje, w których swoista interpretcja wyprzedzała bieg wypadków. Pojawiały się bowiem symptomy pozwalające przewidzieć najazd szwedzki, wejście do Wielkopolski wojsk francuskich, czy też wojnę niemiecko-francuską. Jednak na ogół opowiadano o nich w trakcie lub częściej po zakończeniu działań wojennych. Twierdzono, że "ilekroć Gnieznu zagraża jakieJ niebezpieczeństwo, tylekroć niektórzy ludzie widzą znaki w powietrzu lub na drodze. [...] Wielu widziało na niebie krwawy miecz, rózgę i łailCuchy przed rewolucją 1848 rolm" 3. Przeszłość folklorem pisana sprowadzała się zwykle do realizacji treści lokalnych. Jan Stanisław Bystroń podkreślał, iż w "pamięci ludu zachowały się zdarzenia, które były sensacją całej okolicy" 4. Właśnie najbliższa okolica była tym elementem przestrzeni poznanej i przyswojonej, w której ogniskowały się wszelkie wydarzenia. A jeśliby dodać do tego, że także czas ma wymiar lokalny, okaże się, że "dzianie się" w wiecznym trwaniu, i tylko na lokalnej scenie, pozwalało grupie bezpośrednio uczestniczyć w przeszłości. To otoczenie w pierwszym rzędzie było podstawowym "magazynem" treści historycznych. Ono bowiem materialnymi śladami przywołując refleksję nad czasami minionymi, nie tylko o nich zaświadczało, ale było ich kontynuacją. Tym samym legitymizujące przeszłość trwałe obiekty łączyły lokalną społeczność miejscem wspólnego początku i losów. Także pamięć powstania wielkopolskiego 1848 roku reanimowały różne elementy wpisane w krajobraz. Mogła to być samotna mogiła, cmentarz, "Bożamęka", kamienny obelisk i szereg innych obiektów. Przypominało zatem otoczenie o licznych bitwach i potyczkach stoczonych przez powstańców z wojskami pruskimi. W folklorystycznych realizacjach znamy je z wielu miejscowości. Losy powstańców i powstania przedstawione są w nich zazwyczaj tragicznie. Twierdzono, iż w bitwie pod Trzemesznem zupełnie rozbito polski regiment jazdy, a ostatnim, który w niej zginął był trębacz 5. Według innego przekazu powstaócy ponieśli klęskę w potyczce pod Książem, gdzie ocalał podobno jedynie polski generał 6. W IvInichowie koło Gniezna po przegranej potyczce, -Nijakowska, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podanie historyczne, Warsz::wa 1983, s. 27. 3 O. Knoop, Sagen und Erz<ihlungen aus der Provinz Posen, Pozna!'l 1893, s. 1213, :nr VI.3, Vorzeichen in Gnesen. 4 J. S. Bystroń, Historia w pieśni ludu polskiego, Kraków 1925, s. 9. 6 O. Knoop, Sagen und Erziihlunge;t ..., s. 58, nr XX.ID, Der Polnische Trompeter. s. Tamże, s. 68, nr XX.Il, Der polnische FeldheTr. �57 powstańcy pochowani zostali w zbiorowej mogile na pagórku, "a po, kilku latach na tym wzniesieniu ustawiono figurę św. Józefa z dziecięciem Jezus" 7. Według podania potyczka miała mieć miejsce w Sędzinach koło Buku, podczas której po\vstańcy schronili się w kaplicy 8. Także w Kościelnym Podlesiu koło Mieściska, jak chce tego lokalna tradycja, powstańcy ponieśli klęskę w potyczce z Prusakami 9. Z podobną informacją spotykamy się w zapisie z Sokoława 10. Podania historyczne niewiele mówiły a zwycięstwach powstaJ'1ców. Informację tego typu zawiera przekaz z Krzyżownik koło Poznania 11, zaś pokonane 30 kwietnia 1848 roku pod Miłosławiem wojska pruskie uciekły do Pierzchna koło Środy, gdzie "w obawie pogoni zabarykadowały się w podwórzu zastawiając wszelkie przystępy, czem tylko mogły: brony, pługi, wozy, koryta i drabki ze stajen, a nawet blągi ze stodół służyły za zasieki" 12. Lakoniczne informacje sygnalizowane w podaniach historycznych nie zawierają opisu sytuacji walki, czy też okoliczności im towarzyszących. Niekiedy tylko spotykamy się w nich z konkretnymi postaciami. Jedną z nich był major Kazimierz Duszycki walczący w szeregach powstańczych. "Pewnej nocy jego oddział został pobity i musiał uciekać. Na moście w Obornikach dogonili go nieprzyjaciele i zastrzelili. Ciało wrzucili do rzeki. Wezbrane wody Warty zabrały je do Bąblina, gdzie zostały wyłowione i pochowane w tamtejszym parku" 13. W Ludomach koło Obornik twierdzono, że poważną rolę w powstaniu odegrał znany okrutnik, Ignacy Lipski zwany tu powszechnie LipiJ'1skim14. Natomiast w Szamotułach opowiadano, iż poważną rolę w powstaniu odegrał tamtejszy Tamże, s. 70-71, nr XXI.4, Der weisse Frau zu Mnichowo. Tamże, s. 141-142, nr XLV.6, Der Spuk zu Sendzin. g Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 43-44, nr 63, Wiedererscheinende Koschiniere. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen ..., s. 68, nr XX.12, Das Grab bei Sokołowo. 11 Tamże, s. 68-69, nr XX.13, Die spukenden Solda ten bei Krzyżownild. 12 Wielkopolskie nazwy polne zebrane zbiorowemi siłami, Poznań 1901, s. 91. 18 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, s. 151, nr 228, Der ObeLisk im Parke zu Bomblin; tenże, Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 4 grudnia 1904, r. VIII, nr 5, s. 18, Der Obelisk im Parke zu Bom7 8 blin. 14 Der Graf von Ludom, "Hogasener Familienblatt", 14 stycznia 1905, r. IX, nr l, s. 3; O. Knoop, Posener Schlosssagen, "Aus dem Posene'T Lande", 1910, r. V. nr 8, s. 391-392, Der grausame Graf von Ludom Dombrówka; tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 24-25, nr 41, Das schwarze Kreuz. Udział Ignacego Lipskiego w tymże powstaniu potwierdza Stefan Kieniewicz, Społeczeństwo polskie w powstaniu 1848 roku, Warszawa 1960, s. 1!lO. Nie traktuję tu jednak przekazu folklorystycznego, czy też wiedzy tradycyjnej w kategoriach źródła historycznego. Jest to bowiem temat na zupełnie inne opracowanie. �58 stolarz, Antoni Śramkiewicz 1:;. Powstańcze losy zwykłych ludzi z pewnością były przedmiotem niezliczonych opowieści o czym przekonuje np. wspomnienie o Kasprze Klupsiu z Kosowa zawarte w pamiętniku Tomasza Skorupki 16. Historyczno-toponomastyczne podanie z Połajewa wpisane w rzeczywistość dziejową powstania interpretuje okoliczności nadania nazwy pobliskiemu stawowi "Pobudzisko". W przekazie, niewątpliwie niemieckiego żródła, czytamy między innymi, "gdy w polskim powstaniu 1848 roku wzięło udział kilku mieszkańców Połajewa, posłano tam jeźdźców, którzy mieli zaprowadzić porządek. Ponieważ niezadowoleni łatwo zostali pokonani przez Prusaków, mieszkańcy wsi uciekli w pobliże stawu, który zewsząd otoczony był lasem. Tam położyli się na trawie i zasnęli. Gdy Prusacy rankiem ruszyli z powrotem, przybył do stawu bardzo szanowany w tej miejscowości Żyd, który z powodu swojej starości nazywany był »wiecznym Żydem«, obudził śpiących i zaprowadził ich do domu. Na cześć tego człowieka potem staw otrzymał tę nazwę" 17. W realia wydarzeń 1848 roku wpisane zostały też ludzkie zachowania wywołane stanem niepewności, bądź zagrożenia. W Kurowie koło Grodziska Wielkopolskiego opowiadano o szlachcicu tamtej:3zym, który podczas tegoż powstania ukrył wszystkie swoje kosztowności pod Bożąmęką lR. O skarbie ukrytym w podobnych okolicznościach opowiadano w Wyszanowie koło Kępna 19. Wspomnieć tu w końcu należy, iż tradycja miejscowa, z powstaniem 1848 roku łączyła zniszczenie tzw. "słupa alarmowego" ustawionego na Górze Młyńskiej pod Wronkami, który ongiś informować miał mieszczan wroneckich o zbliżających się wojskach francuskich 20. W folklorze, obok przekazów wyrażających treści historyczne sięgające głębokiej przeszłości, funkcjonowały równocześnie opo\viadania o teraźniejszości pozostające jakby w zgodności ze swoistym kręgiem bieżącej dokumentacji. Reagował bowieIll folklor na wszystkie niemal wydarze- "i s. Powstaiicy szamotulscy z XIX wiekll, "Z Grodu Halszki", 1931, r. II, nr 3, la. T. Skorupka, Kto przy Obl'ze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wielkopol1862-1935), Warszawa 1980, wyd. III, s. 115. 11 O. Knoop, Sagen aus del' Umgegend Rogasen, "Rogasener Familienblatt", 27 lipca 1913, r. XII, nr 9, s. 34, Pobudziski. 18 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 25 stycznia H)03, r. VII, nr 1, s. 3, Der Schatz bei Griitz; tenże, Posener GeLd und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 13, nr 46, Der Schatz bei Griiz. 19 J. Janiszewski, Powia.t Kępiński z mapkq na podstaw/,c różnych .źródd opraCOteca ... , Kępno 1928, s.60. i!1l O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus del' Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen", 1886, r. II, nr 1, s. 27, Die Liirmstange. lU skiego �59 nia przynoszone przez zmiemaJącą się codzienność. Dokonywała się tu bO','liem ciągła wymienność treści. "Folklor -- pisał Józef Burszta - nie jest czymś niezmiennym, raz na zawsze uformowanym. Trwałe okazują Sil; jego gatunki i formy, treści zaś są często wymienne, powstają w syt'Jacjach szczególnych. Takie były na przykład podania historyczne. W nich utrwaliły się ważne postacie historyczne, jakieś niesamowite wydarzenia lokalne, zwłaszcza wojny" 21. W przekazach tej grupy społeczność lokalna nie tylko potwierdzała swoje estetyczne ideały, ale również za pomocą e:;;tetycznej krytyki negowała te zjawiska zastanej rzeczywistości, które nie były zgodne z jej wyobrażeniami o prawdzie, dobrze, pięknie, wzniosłości i tragizmie 22. W folklorze bowiem eksponowane było wszystko to co szczególnie poruszało grupę, co nie pozwalało jej pozostać w milczeniu wobec przeżywanych zdarzeń. Dynamiczny charakter tradycji, w tym tradycji historycznej, sprawiał, iż ta podlegała i podlega ciągłemu rozwojowi, zachowując jednak ciągłość w czasie. Grupa mogła oczywiście rewidować pogląd na swoje początki historyczne oraz dostosowywać się do nowych okoliczności i nowych problemów. Stąd też w obrębie tradycji było miejsce zarówno na różnorodność, jak i na elementy nowości, wprowadzane w miarę jak coraz to nowe pokolen ia spoglądały na swoją teraźniejszość i przyszłość w świetle przeszłości 23. Wspomnienia jednak przeobrażały przeszłość do tego stopnia, że każdy w niej "uczestniczący" człowiek, stawał się zarazem twórcą swojej pl'zeszłości. Odnajdywał w niej sploty zdarzeii, osób, podobieństwa ich zachowań. Swoją historię w każdym wypadku wyjaśniał na podstawie przeszłości podporządkowanej czasom teraźniejszym. Wyobrażenie obcego czy też moralność musiał pojmować w kategoriach odpowiedzialności zarówno wobec Boga, jak i bliźniego. W interpretacji przeszlości jednostka posługiwała się różnorodnymi modelami, jednakże dominująca tu tradycja ograniczała zakres dopuszczalnych modeli i kładła nacisk na te przeżycia, które uważał za najistotniejsze. Tutaj chciałbym zwrócić uwagę na kilka opowieści wspomnieniowych niemieckiego i polskiego źródła, w których głqboko ukryty został obrazowy model obcej nacji. W tym wypadku informatorzy posługiwali się zazwyczaj prostym językiem wyrażającym niepokoje podstawowe. Zacznijmy od relacji Niemców i ich interpretacji omawianego powstani.a. Wydarzenia spod Rogozna charakteryzowano w następujący sposób: "Było to w marcu 1848 roku. Polska insurekcja weszła w swoje najwyższe stadium. Wszędzie w polskich wsiach, szczególnie w siedliskach pols',iej bogatej ~zlachty tworzyły się już grupy zapalonych powstańców, ~l J. Eurs;:t«. ChlOpJkie źródła ~! W. E. G Lsi,:\';, EstCtiJdl ~3 I. G. Barbl:l'. ,"'f'it;;. modele, 'Warszawa 1985, s. 114. Leningrad 1967, s. 30l. kuU1tr1l, joiklora, paradygmaty, Kraków 1984, s. 194. �60 którzy w połowie marca pokazywali się również w pobliż~l mi;:':ta z groźną postawą. Podczas, gdy wśród tutejszej ludności polskiej nacjonalistyczny fanatyzm potajemnie, ale tym intensywniej się żarzył i tyl!:o czekano na wsparcie z zewnątrz by uderzyć, to po niemieckiej stronie też nie próżnowano. Spośród niemieckiego mieszczaństwa db ochrony miasta przed napadem ludzi z kosami utworzono dobrze uzbrojoną obronę, która wystawiła swoje stanowiska, przy najbardziej zagrożonych punktach miasta. Ponieważ NiemcoI"!1w tajemnicy zostało zdradzone, że z Siernik planowany był napad kosynierów, most jeziorny przy ko:!;· ciele katolickim, szczególnie nocą był pilnowany i tam zawsze stały naJbardziej godne zaufania oddziały mieszczańskie. Była ciemna deszczowa noc. Właśnie wybiła północ i odbywające straż posterunki wsłuchiwały się z największą uwagą. Wtedy trzykrotnie zabrzmiał niesamowity krzyk nocnego puszczyka. Tak, to było to. Z ciągle rosnącą grozą trzymający straż mieszczanin zobaczył zbliżające się od strony katolickiego cmentarza jasno palące się światło. Na posterunku trzymało go jeszcze poczucie obowiązku, ale światło podchodziło coraz bliżej, a jego oko wyraźnie rozpoznawało powiewające szaty odziane) w biel postaci kroczącej powoli ku niemu. Wtedy opanowuje go groza, szybko obraca się do ucieczki i pełen strachu i zdenerwowania dochodzi do kolegów, którzy właśnie mieli go zmienić. Nie chcą mu wierzyi:, a ponieważ obowiązek warty musi być wykonany, to dwóch mężczyzn idzie z tej mieszczańskiej straży, by na moście jeziornym trzymać straż. Również oni przychodzą drżąc, gdyż zobaczyli tę samą postać stojącą bez ruchu na moście. Dwóch innych odchodzi. Wtedy zegar na wieży ogłasza godzinę pierwszą i widzą jak postać na moście zawraca, światło gaśnie, wszędzie jest cicho i ciemno, tylko jeszcze raz rozbrzmiewa przerażające wołanie puszczyka. Następnego dnia rano mężczyznom nie chciano wierzyć iN to opowiadanie, lecz nabijano się z powodu obawy przed duchem. Jednak om trwali przy swoim i za żadną cenę nie chcieli kolejny raz stanąć na tym posterunku. »JesteEcie ciury, tchórzliwe niańki« mówi się na odprawie »przed światłem uciekacie!« »Tak, ale wyra:;;nie widzieliśmy białą postać z trupią czaszką« »Trzeba stać na warcie« powiedział na to mistrz R, dowódca komendy straży, »gdyż w tym z pewnością jest jakiś podstc;p polskich kosynierów. Jeżeli wy nie chcecie przyjąć warty, to ja pójdę,· I tak się stało. Znowu była ciemna noc. Z uderzeniem jedenastej godziny, do\\'6dc:a posterunku w towarzystwie tylko swojego wielkiego psa z lampą i nabitym pistoletem rozpoczął wartę. Towarzyszy odprawił mówiąc: )··zupiorem to sam sobie poradzę, ale gdy usłyszycie mój strzał, to wiedzc:C', że potrzebuję waszej pomocy«. �61 ~"linęło dobre pół godziny. Mistrz R. stał na swoim posterunku, mocny owczarek leżał u jego stóp, gdy nagle znowu rozbrzmiało groźne wołanie puszczyka. Mocniej ujął swoją lampkę i nadsłuchując rozglądał się· Wtedy znowu usłyszał skarżące się zawołanie i jeszcze raz, a równocześnie wybiła godzina dwunasta. Wtem, co to jest, czyżby koledzy mieli rację. Mistrz R. widzi najpierw wahającą się, niepewnie, a potem stającą się coraz jaśniejszą białą postać, która bezgłośnie podąża ku niemu. Bliżej i bliżej podchodzi i już może rozpoznać trupie rysy jej oblicza. Cofnął się trochę, jego pies z groźnym mruczeniem koło niego. Postać zatrzymuje się na środku mostu jakby się wahała. To dodaje mistrzowi przytomności, wysoko podnosi swoją lancę, szybki skok i ze słowami jedź do piekła wykonuje uderzenie w postać. Wtedy rozbrzmiewa krzyk bólu. Wydaje go duch i biała postać wije się jęcząc na ziemi. »Jezus, Maria« rozbrzmiewa po polsku »zawołaj swego psa. Ty przecież mnie tak mocno przykłułeś«. Światło zgasło, wszędzie głęboka ciemność. Wtedy równocześnie rozbrzmiało uderzenie pierwszej godziny. Strzał pana R. w powietrze przywołał kolegów. W świetle przyniesionej latarni zobaczyli leżącego na ziemi domniemanego upiora i psa, który zgrzytając zębami pilnował jego każdego ruchu. Ostra lanca przebiła jedną stopę i przygwodździła ją na dobre do drewnianego mostu, tak że z trudem można było uwolnić biednego upiora. Po usunięciu szat i trupiej maski ukazało się brodate oblicze starego znanego, polskiego szewca, który zrozpaczony usiłował wyrwać się z mocnego uchwytu mistrza R. »Acha śmiał się - tak to nie będzie, choź ty tylko ze mną. Takiego ptaszka to musimy jeszcze dalej pokazać« i triumfalnie jeniec został wprowadzony do miasta. Z jego wypowiedzi wynikało, że posterunek na moście przez straszenie miał być onieśmielony i że na następną noc przez Polaków planowany był napad. Gdy biedny "upiór" został opatrzony przez lekarza, pozwolono mu odejść. Wartownicy radzi byli z tego, że upiór został zdemaskowany, a nieszczęście oddalone. Jednak podczas wesołych zebrań w następnych tygodniach jeszcze często opowiadano sobie o kuszeniu na moście jeziornym" 24. W innej relacji o przebiegu powstania w okolicy Rogoźna i w samych Obornikach czytamy między innymi: "Gdy w okolicy zaczęli zbierać się Polacy, ojciec posłał nas do Piły, gdzie mieliśmy być bezpieczni, ponieważ samo miasto i okolica zupełnie były niemieckie. W tym czasie kosynierzy w swoich wyprawach dotarli także do Rogoźna. Wezwane do pomocy wojsko jeszcze nie nadeszło. Ludność miasta była zupełnie !4 O. Knoop, Kleine Beitrćige zur Rogasener Geschichte, "Rogasener Familienblatt", 28 kwietnia 1901, r. V, nr 4, s. 13-15, Der Spuk aUf der Seebrii.cke. �62 bezbronna i ówczesny burmistrz Zemerek, wprawdzie katolik, ale jedna!, sprzyjający rządowi, został zmuszony przez trzy dni gościć w mie:Ó2:c Polaków i dać im wszystko czego żądali. Gdy zbliżyło siG wojsko, pospiesznie opuścili miasto. Gdy przybyła Pomorskn Landwera, była bardzo zła, że ptaszki już wyfrunęły. Przybyli tak jak stali pozostawiając 8\\'Oj;" prace polowe i teraz chętnie by z powstańcami stoczyli bitwę i dali lm nauczkę. Wyprowadzeni w pole przez tych, którzy nie znali się na rzeczy, w gniewie wywlekli burmistrza na Nowy Rynek, gdzie wlaśnie znajdował się wielki stos zarekwirowanej słomy, rzucili go na nią i źle się z nim obchodzili tłukąc go kolbami, tak że wkrótce po tym umarł. Oczywiście nikt nie spieszył się, by objąć urząd. Obywatele potem przyszli do mojego ojca i prosili, ażeby wysłuchał biednych mieszczan i przyjął urząd. W końcu nasz ojciec zrobił to w swoim patriotycznym odruchu, ale jego życie było w wielkim niebezpieczeilstwic. Gdy Polacy po odEjściu wojska, drugi raz, w większej jeszcze gromadz:e weszli do Rogo,~na, a nasz ojciec nie chciał nosić polskiej kokardy, wówczas stary Derpa szybko zabrał go do swego domu i przez trzy dni tam ukrywał, poniEważ obawiał się ataku Polaków na życie naszego ojca. W Rogożnie nie było większych zajść, które mogłyby mieć wpływ na bieg wydarze11. Natomiast w Obornikach, głównym mieście powiaLI, doszło do poważnych zaburzeń. Starosta ze strażnikiem musiał uciekać. Kasa powiatowa została splądrowana, a powołana przez Polakóvl Rada Powiatowa zbierała się wówczas w domu Lanowskiego. Przywódca tych. niepokojów wszedł na wysokie schody donIU i zawołał: »Już nie ma żadnego króla pruskiego i żadnego pruskiego rządu! Niech żyje Polska! •• Wtedy nasz stary wujek z Bukowca, Jan, który zebrał z sobą około 300 niemieckich chłopów z tej i sąsiednich wsi, wszedł na drugą stronę schodów i zawołał głośno: »Panowie, wszyscy, którzy należycie do pruskiego króla, przyjdźcie do mnie!« Chłopi wyciągnGli spod swoich ubraó ukrytq dotąd broń. Powstało wielkie zamieszanie i Polacy tym nieoczekiwanym wydarzeniem poirytowani, zmuszeni zostali do ucieczki. Chorągwie zostały zdarte i regiment pruski w powiecie znowu został zabezpieczony. Nie pozostawało nic innego, by ten odważny czyn sołtysa z Bukowca zgłosić wyższym władzom i wynagrodzić przyznaniem orderu czerwonego orła. Gdy temu patriocie zostało przyznane to odznaczenie przez deputowanego powiatowego, urządził na własny koszt wielkie święto, na które zaprosił wszystkich biorących wówczas udział w akcji" 25. Natomiast informator z wspomnianego wyżej Bukowca w taki oto sposób przedstawił wydarzenia: "W roku 1848 Polacy uzbrojeni w strzel25 blatt", Tenże, Beitrii.ge 30 paźdz.iernika ZUT 1900, Geschichte der StarH Rogasen, .,Rogasener r. IV, nr 8, s. 31-32, Aus dem Jahre 1848. Familien- �63 by, kosy i noże zebrali się, by napaść~ na Prusy. Wtedy to jakaś gf'.ipa przybyła do Bukowca i dokonała rozmaitych okropnych czynów. W koóCli wzięli również dzwony z kościoła ev,/angelickiego, załadowali je na wóz i odjechali. Jednak nie zajechali daleko, poniewa:~ na bagnistej drodze między Bukowcem a Ryczywolem zapadł się nagle wóz, dzv,Tony i konie. Polacy uciekli, gdyż w głębi usłyszeni nagle grzmiące głosy i gdy się obejrzeli zobaczyli za sobą pruskich żołnierzy, którzy zabili wielu z: tych m&ruderów. Jeden dzwon potem znaleziono i wisi teraz w katolickim kościele w Ryczywole" 21;. W relacjach Polaków obraz powstania t:1alowany jest nieco inaczej, mniej tu zapamiętania, złości i nienawiści, wszak cele i nastawienie powstańców było inne. Otto Knoop o wydarzeniach tych w okolicach Rogoźna zapisał: "stary polski robotnik opovviedział mi co następuje: W czasach kosynierów mieszkałem w Grudnej. Kiedy wielka kupa kosynieróvl zebrała się w r·.Iokrzu, z kilkoma mężczyznami uzbrojonymi vv widły i I~osy udaliśmy się do nich. Spotkaliśmy się z nimi w Garbatce, gdzie dostaliśmy się od strony majątku. Cala wieś została zupełnie splądrowana. Potem poszliśmy na Gościejewo, gdzie zrobiliśmy to samo. Następnie ruszyliśmy do lasu pod Owieczkami, tam rozbiliśmy obóz na noc. Otrzymaliśmy furę słomy i beczkę brantweinu. Tam przyszedł do nas grający na rogu, o nazwisku Uliczny. Następnego dnia udaliśmy się do Wełny. My Grudnianie poszliśmy potem znów do naszej roboty, ale reszta tej grupy pozostała przez kilka tygodni w Wełnie na wsi, tam wzniosła budy, plądrowała w okolicy i zabijała różne bydło. Podczas zabawy zastrzelili jednego ze swoich, który nie chciał ich słuchać. Kazał go pochować właściciel Wełny. Urządzili również ćwiczenia w strzelaniu do dębu w parku. Ślady tego widać jeszcze dzisiaj, a później ruszyli dalej" 27. udziale Józefa Ciążyńskiego z Gostynia w powstaniu 1848 roku opowiadał jego syn, Józef między innymi: "Ojciec mój [...] do wojska pruskiego wstąpił jako 19-1etni młodzieniec i to do 7 pułku grenadieróv" stacjonującego wówczas w Rawiczu, to jest w roku 1846. W 1848 z powodu powstania został wraz z innymi, już jako podoficer odkomenderowany do Śremu. Pewnej nocy - stojąc na straży przy moście na Warcie - wraz z 12 ludźmi opuścił posterunek i udał się z tymi do obozu powstańców pod Książem. Tam wyznaczono mu placówkę na cmentarzu. Na zajmowanym stanowisku trzymali się tak długo jak im ° 23 Tenże, Sagen und Erzii.hlungen ...• s. 252, nr LIX.IO, Die GLocken '-,on GTams- dorf· 't7 Tenże. BeitTii(J;> ZtlT VOLkskunde cler Provinz Posen. ,.Rogasener bj;~t:". 3 lipca 1904. r. VIII, nr 2. s. 7-8. Aus der Zeit Koschiniere. FamUien- �64 przyniesiona ze sobą amumcJa starczyła. Nosił mundur podoficera pruskiego przez cały czas kampanii" 28. Tomasz Skorupka zaś w swoim niezwykłym pamiętniku tak scharakteryzował powstanie i udział w nim Kaspra Klupsia. "Kiedy wiosną roku 1848 wybuchła ruchawka przeciw Prusakom, wsadził kosę na sztorc, podążył do obozu powstańców pod Książem i bił się, aż został wzięty w niewolę. I został osadzony za karę w twierdzy w Toruniu" 29, a dodaje przy tym Skorupka, że "podczas samej kosinierki żołnierze pruscy często pojawiali się w zagrodach powstańców, poszukując broni w każdym nieledwie snopku ułożonym w sąsiekach stodoły" 30. Drobne sprawy małych ludzi, jak już wspominałem, przede wszystkim eksponowały się w folklorze. To ich losy były przecież w nieskończoność powtarzane w sprzyjających narracji warunkach. Wielokrotność powtórzeń zamazywała pierwotny obraz, na relację nakładały się inne opowiadania, a ich ewentualna wypadkowa w dalszym ciągu ulegała przetworzeniom. Przekaz folklorystyczny, w trakcie swego żywota, niosąc treści wyrastające z tradycji przechodzi zmiany, które się w nim odkładają i utwierdzają 31. W podaniach historycznych, czy też w opowieściach wspomnieniowych realizujących treści historyczne, daje się obserwować konkretne schematy budowy narracji o wydarzeniach mniej czy bardziej typowych. Toteż wszelkie zmagania z najeźdźcą wyglądały w folklorze podobnie, podobne też były losy bohaterów tych opowiadań. Dlatego uznać je wypada za utwory artystyczne, wyrażające na ogół nie samą historyczną rzeczywistość, lecz ludowe do niej odniesienie 32, będące zarazem sądem grupy na dany temat, który musiał być przez nią przyjęty skoro w niej funkcjonował. Treści historyczne, jak widać, wpisały się przede wszystkim w prozę ludową. Wielkopolska bowiem należała do tych regionów, w których nie wykształciła się pieśń historyczna, aczkolwiek znana tu była pieśń o bitwie powstańców 1848 roku pod Wrześnią zaczynająca się od słów: r...] "Prostą drogą z Sokołowa Jest pod Wrześnią wieś, Tam biliśmy razem wroga Za tę polską cześć" 83. 28 W. Stachowski, Rok 1848 w Gostyniu i w okoLicy, "Kronika Gostyńska", października 1931, r. III, nr 5, s. 98-99. 29 F. Skorupka, Kto przy Obrze..., s. 115. 80 Tamże, s. 115. Sl K. W. Czistow, Folklor i istorija, w: tegoż, Narodnyje tradicyi i folklor, Leningrad 1985, s. 182. 82 Tenże, Folklor i etnografij a, w: Folklor i etnografija, Leningrad 1970, s. 8. ss W. Trąpczyński, Nad Wartą i Notecią. Krótki opis Ziemi Wielkopolskiej, Zachodnio i Wschodniopruskiej, Warszawa 1911, s. 61. �65 Znalazły też wyraz w folklorze następstwa omawianego powstania. Podobnie jak w wielu innych wypadkach opowiadano o prześladowaniach powstańców po wygaśnięciu działań zbrojnych, czy też w ich trakcie. I tutaj na plan pierwszy wysuwają się losy zwykłych ludzi. Oto bowiem o wspomnianym wyżej powstańcu z Kosowa, Tomasz Skorupka zanotował, iż "zachowała się poufna wiadomość w domu, że Kasper Klupś i jego towarzysz, Filip Gogół odsiadujący karę w Toruniu, uciekli pewnej burzliwej nocy, przełażąc przez siekańce na murze, ślizgając się krwawymi dłońmi po cegłach i kamieniach i przedostając się na tratwy stojące na Wi:ile. Choć przewoźnik padł podczas przeprawy, umknęli w lasy i powrócili do Kosowa. Przez kilka miesięcy ukrywali się po oborach i strychach za dnia, po nocy zaś wyjeżdżali z robotą w pole. W kOJ1cUzgłosili się do władz gostYJ1skichi odsiedzieli resztę kary" 34. Także wspomnianego wyżej Antoniego Śramkiewicza z Szamotuł losy popowstańcze znalazły wyraz w folklorze. Oto "po stłumieniu powstania, Śramkiewicz, jako ruchliwy działacz znalazł się w bardzo trudnym położeniu. Kiedy ścigany przez zbirów niemieckich musiał uciekać, skrył się w parku gałgowskim na drzewie. Niemcy chodzili i szukali, lecz go nie znaleźli. Z wdzięczności później poprosił dziedzica o to drzewo i z niego zrobił krzyż" 35, który ongiś stał w Szamotułach niedaleko wylotu ulicy Poznańskiej. Legitymizowane otoczeniem ludowe wyobrażenie przeszłości odwoływało się i uzupełniane było obszarem wierzeń, wyobrażel1 demonicznych i magii. Posiłkowanie się w narracji o przeszłości elementami irracjonalnymi służyło interpretacji relacjonowanych wydarzeń historycznych 36. Pozwalało przybliżyć historyczne realia. Dwa światy - wierzeń i rzeczywistości obiektywnej (rozbijane najczęściej w opracowaniach ludoznawczych) stanowiły niepodzielną jedność. Jedność ta sprawiała, iż na przebieg procesu myślenia o przeszłości w masach patrzeć należy kompleksowo. Demonologia, magia, doroczne zwyczaje były stałymi komponentami tego myślenia, co oczywiście można uznać za przejaw myślenia ahistorycznego, ale tylko z pozycji zawodowego historyka. Wszak w świadomości grupy stosunek do przeszłości i samej historii nie musiał polegać na znajomości prawdziwych faktów. Ludowa wizja przeszłości jako samouzupełniająca się wiedza grupowa zakłada, iż historią jest wszystko to co odnosi się do przeszłości, zatem na gruncie folkloru jesteśmy w stanie stwierdzić co grupa aktualnie uważała za swoją przeszłość, nie zaś tego jaka ta przeszłość była. Jest zatem ludowa wizja przeszłości F. Skorupka, Kto przy Obrze ..., s. 115. Powstańcy Szamotulscy ..., s. 18. u J. Hajduk-Nijakowska, Nie wszystko bajka ..., s. 20-21. li-! 35 5 Lud t. LXXIV �66 raczej informacją o zasadach myślenia na temat społeczeństwa i otaczającego świata, o wrażliwości na czas, o granicach temporalnej wyobraźni, nie zaś o tym co się w otoczeniu grupy rzeczywiście działo. Rzeczywistość jest przecież dana człO\viekowi w postaci ostatecznie ukształtowanej, dane mu są wszystki2 realia i wszystkie możliwości, tak że nie jest on w stanie wnieść do świata czego.ś prawdziwie nowego, aczkolwiek może ją dowolnie przetwarzać. Funkcje intelektualne, przy pomocy których dokonuje się uj;::c:e i przetworzenie w naszym umyśle rzeczywistości i"1istorycznej, bard?o często podporządkowane są czynnikom irracjonalnym takim jak dogmat:,,', przesądy, wierzenia, uczucia i pragnienia :37. W ln~lturze typu ludowego zdecydowanie dominuje silnie zakorzeniona struktna myślenia magic;~nego, toteż "wypadki ubarwia się i przedstavJia je w pełniejszym ś\vietle, normalnie wplata się tu jakieś elementy ponadnaturalne, aby opisywanym zdarzeniom dodać poezji i prozy" - pisał Jan Stanisław BystroIl3S• To stałe posiłkowanie się motywami irracjonalnymi spowodowane jest zwykle brakiem danych z opisywanej rzeczywistości, a im ich mniej, tym więcej dopowiedzeń, tym więcej miejsca na treści fantastyczne uzupełniające relację określonych wydarzeń historycznych. W końcu pamięć grupy o zdarzeniach rzeczywiście kiedyś istniejqcych przekształca się w mit, który "pozbawia te wydarzenia ich indywidualnych cech i pozostawia tylko to, co odpowiada przyjętemu w micie wzorowi" 39. Myślenie kategoriami mitu było stałą strukturą myślenia społeczności chłopskiej. Chłop chciał i potrafił, był wyczulony na wyczuwanie współzależności zjawisk, na ujmowanie człowieka w jego związku ze światem, a nawet z kosmosem. Tu też prawdopodobnie należy szukać źródeł myślenia mitycznego tak charakterystycznego dla chłopskiej kultury, ujmującego człowieka w związku z tym całym otaczaj'icym światem i zakładającego, że los człowieka zależny jest nie tylko od jego woli i działania. Jednak w przypadku przekazów o powstaniu wielkopolskim 1848 roku przetworzenie rzeczywistości nic posunęło się tak daleko. Uznaję tu, że posiłkowanie się w interpretacji rzeczywistości historycznej sferą świata irracjonalnego jest charakterystyczną cechą ludowej wizji przeszłości. Spójrzmy zatem jak w przypadku treści o wspomnianym powstaniu przeszłości ożywała wskutek kontaktu człowieka z obszarem tzw. rzeczywistości wierzeniowej. Oto w miejscu potyczki koło Krzyżownik, tamtejsza społeczność sły17 18 19 Z. Łempicki, Studia z teorii literatury, s. 94-95. J. S. Bystroń, Historia ..., s. 8. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976, s. 100. �67 szała w lesie "o północy często komendy i bębnienie" 40. Polegli pod Kościelnym Podlesiem powstańcy "po śmierci ukazywali się ponownie. Kiedyś zobaczył ich pewien chłop wracający późną nocą z Mieściska. Chciał ich zabrać na swój wóz, ale gdy tylko powiedział słowo, oni zniknęli, a konie zaczęły tak pędzić, że ledwo mógł je utrzymać. Innym razem jakiś człowiek z Kościelnego Podlesia szedł tą drogą. Było to w środku nocy. Nagle zobaczył wielu mężczyzn uzbrojonych w widły, kosy i inne narzędzia. Szli w tym samym co on kierunku, ale po przeciwnej stronie drogi. Wierząc, że są to prawdziwi mężczyźni przemówił do nich, ale w tym momencie zniknęli" 41. Trębacz, który zginął pod Trzemesznem pochowany został na "polskim cmentarzu, ale jeszcze dzisiaj co roku ukazuje się w dniu swojej śmierci. Chwilę trąbi i potem znika" 4~ twierdziła lokalna społeczność. Także zabity przez Prusaków major KClzimierz Duszycki, a pochowany w parku w Bąblinie, nie znalazł spokoju w grobie. "W niektóre burzliwe noce ludzie podobno widzieli go tam wędrującego. Miał się także pokazywać w pałacu, zawsze gdy majątek zmieniał właściciela" 43. Niekiedy wspomnienia kontaktu z poległymi powstańcami przybierały formę zbliżoną do tematu "śpiącego wojska", wszak podania historyczne najchętniej odwołują się do konkretnych wydarzeń dziejowych wpisanych w tzw. "pamięć zbiorową". Dla Polaków, jak twierdził Lutz Mackensen stała się śpiąca armia "symbolem powstań, do których dążyli, stała się niezmordowanie używanym miechem kowalskim nabrzmiewających niepokojów" H. Przecież to właśnie w okresie zagrożenia bytu grupy, w okresie dramatycznych sytuacji wojennych, czy też tak charakterystycznych dla ówczesnej Wielkopolski akcji wynarodowiania, odwoływanie się do różnych, aczkolwiek "swoich" elementów folkloru wzmagało w grupie tendencje konsolidacyjne, pozwalało jej łatwiej znosić represje pruskiej administracji. Wzmagała się w takich sytuacjach jawność funkcji przekazów folklorystycznych, ponieważ pojawiała się tendencja do projekcji całokształtu życia kulturalnego w obszar obiegu przekazów. W Sokołowie o grobie kosynierów opowiadano, że przy nim było "niesamowicie. Pewnego wieczoru przechodził tam jakiś rolnik. Nagle poczuł jak odbiera mu mowę i został zatrzymany przez mężczyznę, który wyszedł z grobu, ale rolnik bardzo się wysilił i zaśpiewał pobożną piosenkę i mężczyzna zniknął. Do tego samego rolnika przyszło kiedyś dwóch mężczyzn i powiedziało, że musi przynieść pieniądze dla wszystkich, któ•• O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68-69. ł1 Tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 43-44. 41 Tenże, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68. u Tenże, Beitriige Zltr Volkskunde der Provinz Posen, s. 18. ł4 L. MackenseJl, Sagen der Deutschen im Wartheland, Poznań Hl43, s. v. �6B rzy zginęli w powstaniu. Były to dwa duchy z tego grobu. Ażeby dać mu to wyraźnie do zrozumienia, dwoma palcami wycisnęli znak na jego czole i ten znak musiał nosić aż zbierze dostateczną ilość pieniędzy i ofiaruje w kościele dla umarłych" 45. Niezwykle interesująca jest informacja spod Książa, gdzie w bitwie, jak wspominałem, ocalał tylko polski generał. "Pozostali zabici zostali wrzuceni w dwa groby, ich generał jednak, ponieważ nie został ułaskawiony przez króla, uciekł do podziemnej jamy, w której mieszka także po swojej śmierci" 46. Przeżywanie wartości uznawanych przez grupę za swoją historię odbywało się w wymiarach sakralnych, bowiem na tej między innymi drodze mogła grupa uczestniczyć w obcowaniu z czasem minionym, z wielkimi i małymi wydarzeniami historii lokalnej. Aron Guriewicz twierdzi, że "życie człowieka w tradycyjnym społeczeństwie polega na systematycznym powtarzaniu czynów kiedyś już dokonanych przez kogoś innego. W tych warunkach nieuniknione jest wytworzenie się szablonu, wzorca postępowania przypisywanego pierwszym ludziom, bóstwom, bohaterowi kulturowemu" 47. Uogólnienie to znajduje zastosowanie w myśleniu o przeszołści społeczeństw skazanych na ustny obieg informacji. Ludowe pojmowanie dziejów zawsze lokowane było w schematach nie tylko folklorystycznych, ale przede wszystkim w schematach podsuwających gotowy obraz minionego czasu bez względu na stopień uczestnictwa w nim grupy. Przeszłość zmityzowana, przetworzona i wpisana w stereotypy była właściwa grupom nieznającym pisma lub tym, które sztukę tę poznały w stopniu minimalnym. Przetworzoną, zmityzowaną przeszłość określały emocje. Była bowiem bliska, bezpośrednia i nie potrzebująca racjonalnych uzasadnień. Tradycja historyczna grupy nadawała sens elementom przeszłości w sobie tylko właściwy sposób, właściwymi sobie środkami artystycznego przetworzenia, układając je w logiczny dla grupy schemat. Wszystko to· nadawało sens działaniom i trwałość wartościom. Tworzyła się tą drogą skumulowana wizja przeszłości, gdzie to co istniało, istnieje w wartościach mimo przemijania zdarzeń 4B. 46 46 ł7 48 O. Knoop, Sagen und Erzii.hlungen ..., s. 68. Tamże, s. 68. A. Guriewicz, Kategorie ..., s. 99. L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1971, s. 128-130. �69 Wojciech Łysiak THE INSURRECTION OF 1848 IN THE FOLKLORE OF THE INHABITANTS OF WIELKOPOLSKA «Summary) The insurrection of 1848, although short, turbulent and defeated, made part of the folklore of the inhabitants of Wielkopolska and became the subject of many memoirs. Its story was told by those who took part in: it as well as by, inhabitants of places in which battles were fought. Subject to a continuous process of transformation, the memory of the insurrection for independence changed into a myth which partly obscured the real dimension of reality. There is nothing exceptional about this as such a process occurs when the entire historical context is substantiated. Stories about the Wielkopolska insurrection of 1848, found in Polish and German sources, although pertaining to reality experienced by the narrator, did not free themselves from the magical interpretation of the subject of narration. IVl:\gic or thinking in its categories is constantly present in stories about the past. Problems close to the local population were mentioned in these s~ories as they remained in the focus of interest. Hence, local legends retained the memory of major Kazimierz Duszycki of Bąblin, count Ignacy Lipski of Ludomy, Józef Ciążyński of Gostyń and others. These stories introduces us to the dramatic atmosphere of the insurrection, recall battles and skirmishes and, first of all are subjective evaluation of the events, evaluation with which the group identified themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc8e0575791ab29d2138b7024c32208f.pdf eca66c141cc33c7828e7b88632efd11d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1887 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.176-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 III. POGLĄDY I DYSKUSJE Od redaktora. Formułowanie poglądów w istotnych i aktualnych sprawach, wymiana opinii, polemika, to niezwykle ważne elementy życia naukowego. Przez wiele ostatnich lat były one nieobecne, nie tylkozresztą wśród etnologów - profesjonalistów i ludzi zainteresowanych etnologią ale również w innych środowiskach naukowych w kraju, lub też przenoszono je do wąskich, zamkniętych kręgów. Przyczyny polityczne, które powodowały, że zaniechanie ich traktowano przez wiele lat jako zabezpieczenie własnego, jednostkowego bezpieczeństwa lub formę samoobrony całego środowiska, już zanikły. Pozostał nawyk nie wypowiadania się na temat zagadnień istotnych i aktualnych oraz niechęć przed podejmowaniem dyskusji, które powodują z kolei dalszą nieobecność krytyki naukowej a także brak umiejętności prowadzenia polemiki. Stworzenie warunków wymiany i ścierania się poglądów to ważne zadanie czasopisma naukowego. "Lud", w trakcie swojej wieloletniej historii, zadanie to spełnił w ograni.czonym tylko zakresie. Rzecz to interesująca i godna zastanowienia. Zapewne wpłynął na to charakter pisma - organu towarzystwa naukowego, stawiającego sobie za cel raczej integrację środowiska ludzi zainteresowanych zagadnieniami etnologicznymi. Inną przyczyną mógł być długi cykl produkcyjny i nieregularność ukazywania się. Dział "Polemika" pojawia się co prawda już w trzecim tomie pisma z roku 1897 a później w latach dwudziestych i ostatnio w roku 1965. Stosunkowo niedawno, bo w roku 1984, wyróżniono, w jednym tylko tomie, dział "Materiały i dyskusje". Polemiki jednakże były wywoływane na ogół sporami na tematy szczegółowe, inicjowanymi często nie przez etnologów. Zabrakło zachęty ze strony pisma do wypowiadania poglądów w formie innej niż artykuły i recenzje i podejmowania dyskusji, ktĆ)re uznano by za ważne. Powołując dział "Poglądy i dyskusje", z silnym postanowieniem utrzymania go na stałe, pragniemy wyostrzyć uwagę w sprawach związanych z naszą dyscypliną i naszym środowiskiem i przyspieszyć wymianę poglądów. Liczymy na zainteresowanie tym działem i prosimy o udział w jego tworzeniu. Oczekujemy wypowiedzi raczej krótkich, nie przekraczających czterech stron maszynopisu. Jednym ze sposobów ujawniania poglądów jest ankieta. Z dobrym skutkiem ankietę wykorzystała Redakcja "Polskiej Sztuki Ludowej" rozsyłając w roku 1980 pytania w sprawach podstawowych: co to jest etnografia, jakie miejsce zajmuje w etnografii problematyka badań nad kulturą artystyczną ludu, jaka jest przyszłość etnografii? Ankieta wzbudziła duże zainteresowanie a opublikowane w rokn 1981 odpO\vi.edzi pozostaną cennym świadectwem ówczesnego myślenia. Postanowiliśmy powtórzyć procedurę i w roku 1989 rozesłaliśmy ankietę z pytaniami na �176 temat "kultury ludowej". Uznaliśmy, że właśnie ten termin odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w polskiej etnologii. Ankieta zawierała trzy pytania: 1. Jak rozumiesz pojęcie "kultura ludowa"; 2. Jak oceniasz rozumienie i zastosowanie tego terminu w etnografii, etnologii, folklorystyce, antropologii kulturowej i społecznej innych krajów; 3. Jakie widzisz możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii/etnologii? Odpowiedzi uzyskaliśmy niewiele. Przyczyną tego może być niewiara w możliwość zadowalającej konceptualizacji tego pojęcia i zdefiniowania terminu, obarczonego tak wieloma zaszłościami i obciążeniami. Vlszystkie wypowiedzi wskazują jednak na żywotność terminu, który zapewne będzie przedmiotem wielu dalszych studiów. Z myślą o owych dalszych rozważaniach publikujemy materiał uzyskany w wyniku ankiety. Zabierających głos przepraszam za tak długie przetrzymywanie ich odpowiedzi spowodowane trudnościami w terminO'.vym wydawaniu "Ludu". Zapraszam do zabierania głosu na łamach nowo utworzonego działu "Poglądy i dyskusje". Zbigniew Jasiewicz * A. DYSKUSJA BARBARA WOKÓŁ POJĘCIA "KULTURA LUDOWA". ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ BAZIELICH KULTURA LUDOWA Wszyscy zdajemy sobie sprawę, że pojęcie kultury ludowej na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci ulega przewartościowaniu zarówno pod względem treści jak i zakresu. Wzbogaciło się i poszerzyło pojęcie samej kultury i jej definicje, jak też rozumienie ludu już nie tylko w kontekście warstwy chłopskiej i zamieszkiwanego przez nią obszaru wsi. Grupuje on bowiem obecnie ludzi żyjących tu z rolnictwa, czy innego typu gospodarki, na przykład hodowlanej, ale także chłopów-robotników i robotników, a nawet ludzi z wyższym wykształceniem - inteligentów, szukających na wsi możliwości egzystencji z racjonalnie prowadzonej gospodarki lub traktujących wieś jako miejsce zamieszkania. Tym sposobem znacznie szybciej niż w okresie gospodarki pańszczyźnianej i pouwłaszczeniowej przenikają tutaj, wraz z ogólnodostępnymi środkami masowego przekazu (radio, prasa, książka, tv), wszelkie nowości, innowacje, możliwości udoskonaleń technicznych oraz wiadomości wpływające na rozwój świadomości i światopoglądu. Dokonuje się śmielsza i szybsza ocena krytyczna dotychczasowego i starego porządku panują- �177 cego na wsi, jaki istniał w wielu rejonach kraju jeszcze w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. Stąd w tym pierwszym okresie otwartości na zmiany i nowoczesność negatywny stosunek do tradycji danego ludu (w tradycyjnym rozumieniu) zachwiał także pojęciami przyjętymi w nauce i skłonił do nowego spojrzenia i oceny dokonujących się przemian oraz podjęcia próby nowych interpretacji i definicji. W tym kontekście pojmowanie takich określeń jak sztuka ludowa, strój ludowy zdają się anachroniczne, bo życie maluje ich obraz w zupełnie innym świetle, niż do tej pory. Dlatego słuszne, przynajmniej na razie, wydaje się rozgraniczenie w tych pojęciach przeszłości od teraźniejszości, czyli posługiwanie się na przykład terminami "tradycyjna" i "współczesna" kultura, sztuka, strój, muzyka, budownictwo itp. ludowe, przez co zespół treści związanych z pojęciem lud w kontekście określonego czasu będzie bardziej czytelny. Wiąże się z tym jednak jeszcze jedno, bardzo istotne zagadnienie, a mianowicie pojęcie tradycji i jej miejsce oraz rola i stosunek "ludu" do jej wartości i znaczenia w życiu. W przypadku absolutnej jej negacji, wszelkie novum będzie miało charakter zjawiska, czy fenomenu, które dopiero w perspektywie czasu zasłużyły sobie na odpowiednią ocenę. Dopóki więc funkcjonuje przekaz jako dziedzictwo pokoleń, przetrwałe w mniejszym bądź większym stopniu, ale się uzewnętrzniające i wyodrębniające jakąś grupę czy region, można mówić o kulturze ludowej, stroju, sztuce, tańcu i o ich autentyzmie, w przeciwieństwie do takich zjawisk jak folkloryzm, styl ludowy itp. Pragnę tutaj dodać, że kulturę ludową pojmuję nie jako minioną przeszłość, ale łącznie z tradycją ciągle żywą i zmieniającą się, to znaczy, wzbogacaną o nowe treści i formy, stosownie do istniejących warunków i potrzeb życiowych. Należy przy tym rozgraniczyć to, co rozumie się przez pojęcie "kultura ludowa" od tego czym ona jest w istocie, o czym zasygnalizowano częściowo w toku powyższego wywodu. Myślę też, że w tym świetle utrzymanie i stosowanie pojęcia "kultura ludowa" i jej pochodnych zarówno w odniesieniu do naszego kraju, jak też krajów europejskich i innych ma rację bytu w nauce na przyszłość. SIedząc literaturę etnograficzną dotyczącą kultury ludowej krajów europejskich, zwłaszcza w zakresie sztuki i strojów ludowych, odnoszę wrażenie, że rozumienie i zastosowanie tych terminów uzależnione jest od zjawisk opisanych poprzednio. Wiele zależy od tego, w jakim stopniu tradycyjna kultura funkcjonuje w danym kraju i jaką odgrywa rolę w życiu społecznym. W Jugosławii, gdzie na przykład w Macedonii, Czarnogórze, Bośni-Hercegowinie, Serbii, Chorwacji, pomimo rozwijającego się przemysłu i turystyki na europejską skalę, przeciętny mieszkaniec wsi niewiele się wychyla poza dotychczasowe normy zachowań, obyczaje i formy pracy, główna uwaga badaczy koncentruje się wokół 12 Lud t. LXXIV �178 kultury tradycyjnej. W związku z tym zarówno samo pojęcie kultury, jak i ludu, nie budzą tylu wątpliwości i dyskusji, co na przykład w naszym kraju. Natomiast w Słowenii, gdzie stare formy życia (lecz nie we wszystkich dziedzinach) częściowo się przeżywają, więcej uwagi poświęca się badaniom kultury duchowej i społecznej oraz zjawisk z pogranicza zainteresowań etnografii i socjologii, przy czym pojęcie lud rozumie się tutaj w kontekście współczesnych przemian społecznych (oprócz chłopów-robotników jest tutaj duży procent gastarbeiterów). W krajach skandynawskich, zwłaszcza w Norwegii, pomimo wysokiej stopy życiowej, oddalone od siebie farmy i osady żyją często w głęboko zakorzenionej rodzinnej tradycji i pojęcie "lud", nie tylko w odniesieniu do mieszkańców prowincji, funkcjonuje tutaj nadal, do czego przyznają się nawet mieszkańcy miast, akcentując to brzmieniem języka, elementami w wystroju wnętrza mieszkalnego, uprawianym rękodziełem, strojami noszonymi podczas uroczystości państwowych, grupowych czy rodzinnych. Lud ma tutaj wymiar w rozumieniu tradycyjnym i współczesnym. Innym przykładem jeszcze mogą być Austriacy i Niemcy. Patrząc na nich przez pryzmat stroju, pomimo wysokiej technizacji produkcji rolnej i całego życia w obrębie gospodarstwa wiejskiego, widać daleko- i głębokosiężne macki kultury chłopskiej, tradycji, regionalnej odrębności itp. Wprawdzie wynika to z wielu specyficznych przyczyn, niemniej jednak kultura ludowa, jako Volkskunde, Volkskunst, Volkstracht itd. żyje i funkcjonuje. * MICHAL BUCHOWSKI KULTURA LUDOWA - MIT CZY RZECZYWISTOSC? W swej krótkiej wypowiedzi chciałbym jedynie zwrócić uwagę na pewien nie do kOlka uświadamiany aspekt dotyczący statusu pojęcia "kultura ludowa". Za wyrażanym przeze mnie poglądem przemawiają zarówno argumenty natury historycznej, jak również niektóre ustalenia z dziedziny szer(\ko pojmowanej filozofii poznania naukowego. Moja odpowiedż na ankietę odnosi się pośrednio - jak będzie można się przekonać - do jej pytań: pierwszego i trzeciego. Termin "kultura ludowa" uchodzi w powszechnej opinii za jeden z podstawowych elementów wyznaczających przedmiot badań etnografii, w szczególności tego jej nurtu, który utożsamiać można z niemieckir) Volkskunde, a więc dysLypliny zajmującej się ..., ano właśnie: kulturą ludową społeczeństw nowożytnoeuropejskich (cywilizowanych). Ow przed- �179 miot badań decyduje w znacznej mierze o osobliwości naszej dyscypliny. Nietrudno zauważyć, że określając przedmiot owych zainteresowań pozostajemy więźniami wypracowanego i dopracowywanego przez samą tę dyscyplinę pojęcia. Pojęcie to nie stanowiło wszakże nigdy jednolicie zdefiniowanej i rozumianej całości. Przyglądając się jego historii dojść można do wniosku, iż mówić tu raczej trzeba, parafrazując tytuł jednego z artykułów Jacka Goody'ego na temat obrzędów, o luźno zdefiniowanych przemyśleniach na luźno określony temat. Stosunkowo najbardziej klarowną sytuację mieli badacze, których dziś uznajemy za pionierów etnografii. Oni sami bowiem, swoimi pracami poniekąd, wyznaczali przedmiot swych zainteresowal1, a tym samym "definiowali" pojęcie kultury ludowej. Prostym jej kryterium było miejsce i środowisko jej funkcjonowania, nieelitarna proweniencja jej nosicieli. To co ludovv'e było przede wszystkim tym, co wiejskie i chłopskie. Z ukutym w warunkach romantyzmu i pozytywizmu oraz we właściwy dla ubiegłego wieku sposób pojęciem, będącym jednocześnie wyznacznikiem przedmiotowym, dryfuje etnografia przez kilkanaście już dziesięcioleci. Rzecz jasna lata te nie oznaczały, bo oznaczać nie mogły, całkowitej stagnacji pojęcia. Pierwsze dekady naszego stulecia charakteryzują wszak podejmowane z różnych stanowisk teoretycznych próby dookreślenia pojęcia kultury ludowej oraz jej cech charakterystycznych (por. chociażby prace Bystronia, Poniatowskiego, Moszyńskiego, Fischera, Czarnowskiego). Niemniej, w warstwie deskrypcyjnej, nieodmiennie sięgano do elementów kultury przynależnych z tych punktów widzenia do środowiska wiejskiego, zwłaszcza kultury chłopskiej, jako pewnej instancji odwoławczej dla proponowanych wizji "kultury ludowej". W miarę upływu czasu podkreślano również palący problem dostrzeganych gołym okiem przekształceń kontekstu społeczno-ekonomicznego, który pojmowaną w klasyczny jeszcze sposób kulturę wytwarzał. Stąd pojawiające się apele o rejestrację ginącego świata. Dalszy rozwój doprowadził w konsekwencji do sytuacji, kiedy to etnografowie ratowali jakby swój obszar zainteresowań poprzez zabieg porównywania zmieniającej się "rzeczywistości". Efektem tego typu podejścia były(są) wszelkie studia nad procesami przeobrażeń, zmian, przekształceń, przemian itp. W swej uproszczonej postaci jest to zresztą podejście bardzo wygodne w stosowaniu - wystarczy bowiem zestawienie dwóch obrazów, tradycyjnego i współczesnego (uzyskiwanego w wyniku własnych obserwacji), by odszukać różnice między nimi a następnie próbować zinterpretować ich zaistnienie. Lecz nie jest to, rzecz pros b, ostatni etap rozwoju studiów etnograficznych nad tzw. kulturą ludową. Następnej ich fazy upatrywać można w pracach autoróv\' kwestionu jących adeklvatność wyohrażeń na temat �180 treści wiązanych z tą kategorią. Badacze tej generacji wykazują między innymi, że samo w sobie pojęcie jest wytworem pewnej iluzji budowanej ze zdarzeń i zjawisk pochodzących w gruncie rzeczy z różnych regionów, kontekstów społecznych a nawet i epok. Co więcej, błędne jest wyobrażanie sobie tradycyjnej kultury ludowej jako pewnego utrwalonego w klatce filmowej nieruchomego obrazu. "Zdjęcie" takie przedstawia sobą bowiem jedynie postulowaną przez badaczy martwą "rzeczywistość", która podlega przecież nieustającej ewolucji. Obowiązujące do czasów nam współczesnych pojęcie kultury ludowej to - zdaniem tych badaczy - pewien mit, Który należy zdpmaskowaf:. Do wysunif,'tych przez nich obiekcji w stosunku do stanowisk zastanych dodać by można, że uzyskiwane w ramach tych ostatnich obrazy kultury, to nie tylko swego rodzaju collage wynikły z pomieszania terytorialno-czasowego, ale również imputacji kategorii badawczych podzielanych przez etnografów kulturze badanej. W swych poszukiwaniach etnografowie ci skierowują się ku odnajdywaniu mechanizmów funkcjonowania kultury typu ludowego, w szczególności myślenia typu ludowego. Zreinterpretowane przez nich pojęcie kultury ludowej służy jako pewien punkt odniesienia dla analizy zjawisk występujących w kontekstach, które przedtem żadną miarą nie mieściły się w parametrach ludowości. Zakres przedmiotowy etnografii poszerzony zostaje tym samym na kulturę masową, ruchy społeczne i kontestatorskie, manifestacje, strajki itd. Aktualizacja problematyki stanowi zapewne jedno z wyjść ze ślepej uliczki, w jakiej znalazła się dyskutowana dyscyplina sterowana klasycznym jeszcze paradygmatem badawczym oraz pojęciem "ludowości". Ostatnie z omówionych podejść do problematyki kultury ludowej przyczyniło się zarazem pośrednio do podważenia panujących wciąż jeszcze pozytywistycznych w swym duchu przekonań, że istnieje prosta relacja łącząca nasze pojęcia z wydarzeniami lub przedmiotami w świecie zewnętrznym, iż wcale nie musi to być relacja odzwierciedlania. Już sama sugestia, iż dotychczasowe przedstawienie kultury ludowej nie jest wcale adekwatne, skłaniać może do tego typu konkluzji. Spróbujmy zatem poniżej w pełni wykorzystać tę przesłankę po to, by móc wszystkim piszącym na temat "kultury ludowej" uświadomić status wyrażanych przez nich sądów. Otóż ten krótki zarys ewolucji sposobów traktowania naszego pojęcia pokazuje wyraźnie, że wiązane z nim treści zmieniają się historycznie, a nie są żadną raz na zawsze ustanowioną konstelacją cech bądź zjawisk. Nie można więc mówić, na przykład, o kategoriach tradycyjnej kultury ludowej, która miałaby swoje jednoznaczne i na trwałe zidentyfikowane odniesienie przedmiotowe. Innymi słowy, jest to dla nas jedynie pewna kategoria badawcza, z której pomocą usiłujemy dokonać �131 konceptualizacji świata takiego, jaki postrzegamy (jaki on nam się jawi). Wiązane z tą kategorią wartości ulegają przekształceniu wraz ze zmiar:ą naszych zapatrywań badawczych. Zmi.any w rozumieniu tego heurystycznego narzędzia analitycznego i konceptualnego zarazem to jakby rez'lltat ciągłej konfrontacji formujących się nowych prób ujęcia przedmiotu badań (wycinka "rzeczywistości") z wyobrażeniami zastanymi, to jakby efekt dialogu bądź uzgadniania sensów, by użyć tego hermeneutycznego i postmodernistycznego wyrażenia, między naszymi "obserwacjami" i wyobrażeniami a przedmiotem naszych badarl. W skład tego przedmiotu wchodzą także uprzednie teorie i obrazy "kultury (ludowej)". Nie możemy tym samym uznać pojęcia owej kultury za korespondującego wprost ze zbiorem "nagich faktów" mających składać się w swej surnie na osobliwą jakość społeczno-kulturowej "rzeczywistości", ale o naszych wyobrażeniach na temat treści wiązanych z pojęciem określanym mianem "kultury ludowej". W ten sposób, odpowiadając na pytanie o rozumienie pojęcia "kultury ludowej" powiedzieć można, że każdorazowo będzie to rozumienie właściwe odpowiedniej formacji intelektualno-teoretycznej, kształtującej się w ten swoiście "dialektyczny" sposób i zawsze w nawiązaniu do pojęć zastanych. Odpowiadając na pytanie a możliwość utrzymania tego pojęcia w przyszłości zaznaczę tylko, że będzie ono możliwe wówczas, gdy w następnej fazie swego rozwoju etnografia uzna to pojęcie za niezbędne dla konceptualizacji przedmiotu badań; zapewne jednak będzie to już rozumienie "ludowości" ("kultury ludowej") odmienne od współczesnych, przetransformowane odpowiednio do potrzeb teoretycznych swych czasów. Na koniec wreszcie odpowiedzieć można na pytanie postawione w tytule tej wypowiedzi. "Kultura ludowa" nie jest ani mitem, ani rzeczywistością. Mitem jest tylko wyobrażanie sobie, iż nasze pojęcie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, podczas gdy jest ono abstrakcyjnym sposobem porządkowania postrzeganego przez nas świata. Rzeczywistością jest właśnie jedynie to, iż pojęcie "kultura ludowa" stanowi sposób konceptualizacji postrzeganej przez nas "rzeczywistości". * JAN GRAD KULTURA LUDOWA -- KULTURA CHŁOPSKA - KULTURA WSI Umieszczone w tytule niniejszych rozważań pojęcia w takim właśnie zestawieniu wyrażać mają problem przedmiotu badań współczesnej etnografii. Zastanawiając się nad sposobami ich użycia w praktyce badaw- �182 czej naszej dyscypliny chciałbym dojść do sformułowania wniosków, co do aktualnych zainteresowań poznawczych nauki etnograficznej, a w szczególności określić "możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii (etnologii)". Zauważyć już w tym miejscu należy, że sposób rozumienia kultury ludowej rozstrzyga już właściwie tę ostatnią kwestię. Wielce interesujące i instruktywne byłoby prześledzenie obecnych zasto::-owań pojęcia "kultura ludowa" na terenie etnologii w innych krajach i dokonanie analizy porównawczej. Nie podejmuję jednak tego zadania z braku dostatecznej wiedzy w tym zakresie. Opracowanie tego zagadnienia pozostawiam badaczom posiadającym odpowiednie rozeznanie w tym względzie. Przejdźmy zatem do rozpatrzenia rzeczonego pojęcia na gruncie etnografii polskiej. "Kultura ludowa" jest podstawowym pojęciem etnografii określającym jej ustalony historycznie przedmiot badań. Sposób rozumienia obu członów tego złożonego terminu wyznacza zarówno zakres zjawisk społecznych włączanych do sfery kultury, jak i typy (typ) zbiorowości ludzkich, w których ramach zjawiska te poddaje się penetracji poznawczej. Tocząca się od wielu lat dyskusja nad nim koncentrowała się wokół problemu, czy stosować go należy do pewnej historycznej już rzeczywistości kulturowej społeczności obejmowanych mianem "ludu" czy też można go traktować jako nazwę ponadczasowo określającą system kulturowy zrelatywizowany do odnośnych zbiorowości analogicznie jak terminy "kultura narodowa", "kultura polska", "kultura robotnicza". W tym przypadku istotne jest tylko to, że jest to zawsze określenie kultury tych właśnie a nie innych społeczności. Jakościowe zmiany zachodzące w jej obrębie, nawet takie, które całkowicie ją przeobrażają nie mogą być powodem zmiany terminu ją oznaczającego. Co najwyżej można tu używać różnych wyrażeń charakteryzujących dane stadium rozwojowe rzeczonego systemu kulturowego. Taki sens właśnie ma funkcjonujący w etnografii zwrot "tradycyjna kultura ludowa". Badacze kwestionujący zasadność stosowania terminu "kultura ludowa" do badanej postaci kultury zbiorowości wiejskich rezerwują go wyłącznie do tego tradycyjnego, "zamkniętego" stadium kultury ludowej. Chcieliby aby była to nazwa tylko pewnego t y P u k u l t u r y, wyraźnie się wyodrębniającego, posiadającego inne cechy. Argumentują, że radykalna zmiana tych cech prowadzi do ukonstytuowania się o d m i e n n e g o typu kultury, o innych "parametrach" chociaż będącego w pewnym zakresie kontynuacją kultury zastanej (poprzedzającego ją stanu kultury). Chociaż zbiorowy podmiot obu typów kultur pozostaje ten sam, "współczesna kultura ludowa" różni się zdecydowanie od "tradycyjnej kultury ludowej". Wynika stąd konieczność znalezienia dlań oddzielnego określenia i odpowied- �183 niego jego zdefiniowania. Nie proponuje się tu modyfikacji funkcjonującej definicji kultury ludowej, tak aby odnosiła się ona do nowej, aktualnej rzeczywistości kulturowej wsi polskiej. Myślę, że słusznie, ponieważ z terminem "kultura ludowa" łączą się utrwalone w świadomości potocznej i praktyce badawczej etnografii intuicje znaczeniowe i skojarzenia, które należy respektować, aby nie wprowadzać niepożądanego zamieszania pojęciowego i niepotrzebnych nieporozumień utrudniających efektywną działalność poznawczą. Nie ulega jednak wątpliwości, że szereg kryjących się za dotychczasową definicją kultury ludowej założeń teoriokulturowych i rozstrzygnięć merytorycznych należałoby poddać daleko idącej rewizji. Argumentem na rzecz powyższego stanowiska jest ta okoliczność, że sam termin "lud" wychodzi już z powszechnego użycia i uważany jest za przestarzały, anachroniczny i "zużyty" poprzez jego ideologiczno-propagandowe i sloganowe wykorzystywanie. Jest to zresztą pojęcie potoczne i jako takie niedookreślone. Zbiorowości obejmowane mianem "ludu" to zarówno ogół mieszkańców danego terytorium (lud polski), społeczności lokalne (grupy etnograficzne) i plemienne (ludy łowieckie, ludy Afryki) oraz różne grupy ludności wchodzące w skład tzw. warstw niższych, inaczej "upośledzonych". Te ostatnie od czasów feudalnych tworzyli chłopi i mieszczaństwo. Wszelako spośród ludności miejskiej bierze się pod uwagę jedynie jej część najuboższą, zwaną niegdyś plebsem (miejskim), a reprezentowaną głównie przez zbiorowość drobnych wytwórców (rzemieślnicy) i najemnych pracowników. Praktycznie jednak etnografia koncentrowała swoje badania na kulturze chłopskiej, uzupełniając je fragmentarycznymi analizami kultury społeczności miasteczek mających jednak rolniczy charakter, oraz pewnych zjawisk rozgrywających się w sferze kultury robotniczej. Za swój zasadniczy przedmiot badań uważa się wszelako kulturę klasy chłopskiej. Kultura chłopska pozostaje do dziś niezmiennym przedmiotem bada!l etnografii. Określa ona specyfikę badawczą tej dyscypliny. Kultura ludowa - sądzę - jest to historycznie konieczne stadium rozwojowe kultury chłopskiej, zdeterminowane przez obiektywne warunki opartej na rolnictwie gospodarki naturalnej. Zależność od przyrody, od zjawisk w niej występujących, znajduje swoje odzwierciedlenie w światopoglądowych i magicznych wyobrażeniach dotyczących związków człowieka z przyrodą. Magiczne przekonania uzupełnione zostają przekazami religijnymi, współwystępując z nimi, bądź ulegając kontaminacji. Ludowy światopogląd ma więc charakter niejednorodny, magiczno-religijny. Wiąże on chłopskie czynności realizujące wartości praktyczne (techniczno-użytkowe) z określonymi wartościami światopoglądowymi nadając nadprzyrodzony, "mistyczny" sens chłopskiej dzia- �184 łalności gospodarczej (chłopskiej pracy). Innymi słowy waloryzuje ją światopoglądowo. Nie miejsce tu na szczegółowsze rozpatrywanie ludowego światopoglądu (kultury ludowej). Jest to notabene zadanie do zrealizowania przez etnografię, która nagromadziła wiele materiału empirycznego z tego zakresu, wykorzystując go jedynie do objawowej, powierzchownej charakterystyki kultury ludowej. Myślę tu o tego rodzaju analizach jakich dokonali w pewnej mierze L. Stomma, J. i R. Tomiccy, H. i W. BUl'sztowie. Wracając do kwestii rozumienia kultury ludowej podkreślić chciałbym, iż opowiadam się za stanowiskiem, uznającym kulturę ludow<l za "twór historyczny". Zdefiniowałbym ją następująco: Kultura ludowa to rustykalny system kulturowy (typ kultury) oparty na naturalnej gospodarce rolniczej i określony merytorycznie przez synkretyczny światopogląd magiczno-religijny, zorganizowany wokół przekonania o jedności świata przyrody i człowieka. "Zmierzch" ("rozpad") tej kultury polega w sferze światopoglądowej na, jak to nazywa M. Weber - "odczarowaniu" świata determinowanym przez zmieniające się obiektywne warunki społeczno-ekonomiczne. Jest to proces stopniowy, jeszcze trwający. Elementy tej pierwotnej wizji świata egzystują we współczesnym chłopskim światopoglądzie współistniejąc ze świeckimi przekazami wyznaczając wspólnie widzenie rzeczywistości. Siłą rzeczy cechuje je d'.lża niespójność. Ten właśnie współcześnie funkcjonujący społecznie (nie zaś deklarowany) światopogląd chłopów, szerzej chłopska świadomość społeczna, powinna być aktualnie głównym terenem eksploracji etnologicznej. Ona stanowi istotę kultury tej klasy społecznej, źródło respektowanych w niej norm i reguł kulturowych, ujawniających się w zachowaniach mieszkańców wsi. Tak ukierunkowane badania wymagają rzecz jasna innej perspektywy teoriokulturowej, odmiennego aparatu pojęciowego niż ten wypracowany przez tradycyjną etnografię. Ale jest to "koszt" modernizacji, jeśli nie chce być tylko dyscypliną muzealną, nauką o zabytkach, wytworach kultury ludowej. Jej unowocześnienie wymaga zmiany "współczynnika teoretyczno-metodologicznego". Konieczność tę uświadomić sobie łatwo, jeśli zważyć, że zmiany w rolniczej praktyce "materialnej" wykluczyły w znacznym zakresie z obszaru zainteresowań badawczych etnografii wytwory chłopskiej kultury techniczno-użytkowej, która stała się "nietradycyjna". Badania etnograficzne musiały się ograniczyć do sfery kultury symbolicznej (plastyka, literatura ludowa, muzyka, język, obyczaj, światopogląd). Jeśli wziąć pod uwagę fakty, że badania folkloru, tj. literatury ludowej, muzyki ludowej, tatlca, a także dialektów, gwar wymagają specjalnego rodzaju kompetencji (literaturoznawczych, muzykologicznych, choreograficznych, językoznawczych (dia- �185 lektologicznych) i że prowadzą je nie tyle etnografowie, co przedstawiciele innych dyscyplin humanistycznych, to dla tradycyjnie wykształconych adeptów nauki etnograficznej pozostaje obyczaj i światopogląd. Są to dwie sfery kultury odpowiedzialne za styl życia każdej grupy społecznej, a współczesną kulturę chłopską tak właśnie się ujmuje (por. "Słownik Etnologiczny"). Adekwatne wyjaśnianie ukształtowania się takiego a nie innego stylu życia (i wyjaśnianie zjawisk obyczajowych) wymaga uwzględnienia dwojakiego rodzaju czynników: (1) obiektywnych, tkwiących w sposobie produkcji i (2) światopoglądowych, których analiza potrzebuje innych pojęć, niż używane dotychczas w prostym opisie chłopskiego sposobu gospodarowania i wierzeń ludowych. Do odmiennego aparatu pojęciowego muszą także sięgać badacze zaj:mujący siG uczestnictwem w kulturze "wyższej" (narodówej, uniwersalnej) mieszkańców wsi. Jest to także ważny dla współczesnej etnografii obszar badań. Na tej płaszczyźnie spotyka się etnografia z socjologią kultury i socjologią wsi. Notabene sferę partycypacji w kulturze ludności wiejskiej najczęściej opatruje się terminem "kultura wsi", jakby dla odróżnienia autentycznej kultury chłopskiej regulującej "życie społeczne" chłopów od ich aktywności kulturalnej polegającej na udziale w zinstytucjonalizowanej praktyce upowszechniania kultury (uczestnictwa w kulutrze). Ujmując kulturę chłopską jako klasową odmianę kultury narodowej, składającą się z elementów ogólnonarodowych i specyficznych dla klasy chłopskiej, empirycznego określenia wymaga udział w niej elementów ogólnonarodowych, co nie było przedmiotem systematycznych analiz. Zajmowano się raczej relacjami "kultura ludowa - kultura narodowa". Jest to także istotna problematyka badawcza. Równocześnie można tropić wątki ludowe, chłopskie, (ludowe, chłopskie "wzory myślenia i czucia") w kulturach innych grup społecznych, ich asymilację i przetworzenie (np. u plebsu miejskiego i klasy robotniczej wywodzących się w pierwszym pokoleniu w całości z mieszkańców wsi). Podsumowując: w polu zainteresowań etnografii współczesnej winna się znaleźć: (1) kultura ludowa rozumiana jako historyczne (tradycyjne) stadium rozwojowe kultury chłopskiej, (2) współczesna kultura chłopska rozumiana ideacyjnie jako zespół faktycznie respektowanych norm i reguł kulturowych, a więc identyfikowana ze świadomością społeczną klasy chłopskiej biorącą udział w regulowaniu całokształtu jej praktyki społecznej, (3) uczestnictwo w kulturze ludności wiejskiej (nie tylko chłopów-rolników, ale i innych kategorii społeczno-zawodowych), ponadto (4) elementy ogólnonarodowe w kulturze chłopskiej (od kultury ludowej począwszy) i (5) tradycje ludowe (chłopskie) w kulturze innych zbio1'o-· wości społecznych. * �186 ALEKSANDER JACKOWSKI KULTURA LUDOWA - SZTUKA LUDOWA Stanisław Vincenz pisał: "Folk-lore, Volkskultur, civilisation, traditionelle, kultura wsi, oto częściowo przypadkowe, częściowo dowolne nazwy, które raczej wskazują nam okres, w którym powstały, niż istotę samej rzeczy. Cóż mówią one właściwie? Kierują nas ku treściom kulturalnym, które same w sobie trwają od wielu tysiącleci, ale pod wpływem podbojów, wszelkiej komunikacji, oświaty racjonalistycznej i szeroko stosowanej nauki wegetują zaledwie, zepchnięte do tzw. najniższych warstw społecznych, nie znających pisma i tradycji pisemnej [...]". Vincenz ma rację wskazując na związek między nazywającym a tym, co nazwane. Pojęcie kultury ludowej definiowane jest bowiem "z zewnątrz", z pozycji obserwatora. Jego wrażliwość i krąg widzenia wpływa na to, co dostrzega i czyni przedmiotem obserwacji, co opisuje, na co zwraca uwagę, czego zaś nie jest w stanie zauważyć. Historia pojęcia "kultura ludowa", to przede wszystkim historia tych, którzy patrzyli i nazywali. Nie mogło być inaczej. Warunkiem opisu odrębności jakiejś grupy jest uświadomienie sobie tej odrębności, a więc dystans. Z dystansu kultury alfabetycznej postrzegano ludową, analfabetyczną. Uogólniano jej cechy, zakres nadawany pojęciu, które - z kolei - zdefiniowane i wartościowane ideologicznie, zaczęło wpływać na postawę badającego, sterować jego zainteresowaniem. Relacje między nazywającym a nazywanym mogą stanowić interesujący przedmiot zainteresowań etnologa, jednak kiedy opisujemy wieś i jej kulturę, ważne jest, by stosować kategorie opisu w miarę możności adekwatne wobec rzeczywistości, a więc by termin uogólniający nie był zbyt ogólny. Mamy bowiem do czynienia z dwiema płaszczyznami odniesienia. Jedną jest wyabstrahowanie pewnych cech dystynktywnych, które mogą, ale nie muszą występować w określonym czasie, na określonej przestrzeni i w określonych społecznościach, drugą opis konkretnych społeczności i ich kultur. W pierwszym przypadku możemy mówić (jak to czyni Ludwik Stomma) o kulturach typu ludowego, w drugim konkretnie, np. o kulturze wsi polskich w XIX wieku czy o kulturze wsi wielkopolskich początku XX wieku. Kulturę typu ludowego możemy dostrzec zarówno na wsi, jak też badając społeczności miast i miasteczek, osady robotnicze, środowiska rybaków kaszubskich, górników, cyrkowców itp. Pojęcie to może się natomiast okazać malo, lub zupełnie nieprzydatne w badaniu i opisie konkretnych (przestrzennie i czasowo) regionów i wsi. �187 Cóż więc zrobić z określeniem kultura ludowa? Pojęcie raz stworzone, może istnieć niezależnie od tego, czy jest adekwatne, czy nie, wobec rzeczywistości. Funkcjonuje w sferze intuicji na oznaczenie tego, co się powszechnie przez nie rozumie. Nieprzydatne w nauce, występuje w publicystyce. Dziś zapewne nie wymyślilibyśmy ani "kultury ludowej", ani "sztuki ludowej", skoro jednak terminy te są w obiegu potocznym należy dążyć do tego, by były w nim stosowane względnie jednoznacznie. Popularne w dziennikarstwie, wplątywane we frazeologię publicystyki (i polityki) kulturalnej - w etnografii więcej zaciemniają niż rozjaśniają, generalizując tam, gdzie należy konkretyzować. Wprowadzają do opisu to, co Florian Znaniecki nazywał "współczynnikiem humanistycznym", a co się wiąże z ideologicznymi konotacjami tego pojęcia. Kultury ludowej "jako takiej", poza czasem i przestrzenią nie ma, a posługiwanie się w praktyce naukowej tym terminem sprzyja stereotypizacji i mityzacji badanej społeczności. W publicystyce odwołując się do terminu kultura ludowa komunikujemy w istocie to tylko, że chodzi o kulturę odmienną od etalitarnej czy masowej, społeczności, która ma (miała) świadomość swej odrębności i tożsamości poświadczoną wspólnotą tradycji i form ekspresji. I tylko tyle. Nie określamy przy tym ani pierwszego ani drugiego członu terminu kultura ludowa, pozostawiając to intuicji czytelnika, odwołując się do potocznej "wiedzy" o tym, co się w danym czasie i środowisku za taką kulturę uważa. Kierujemy więc uwagę ku treściom, o których pisał w przytoczonym cytacie Vincenz. Słuszne wydaje się, idąc śladem Ludwika Stommy, zwrócenie uwagi na zespół szczególnych sytuacji, które sprzyjają (a nawet powodują) kształtowanie się kultury typu ludowego i posługiwanie się w pracach naukowych tym właśnie terminem. Kulturę typu ludowego rodziła przede wszystkim: izolacja przestrzenna, świadomościowa i kulturowa. Wpływała ona na kształtowanie się więzi lokalnych, na poczucie tożsamości (np. wsi, parafii), a tym samym odrębności od innych grup, zarówno w przekroju "poziomym" (sąsiadów, innych grup etnicznych, narodowościowych, religijnych), jak i "pionowym" (ziemiaństwo, mieszczaństwo, inteligencja itp.). Kulturę taką cechuje przede wszystkim autocentryzm, nastawienie na istniejące w grupie wzorce zachowań, form ekspresji; wysokie wartościowanie tradycji (lokalnej, rodzinnej) pojmowanej jako wzorzec postępowania. Na światopogląd grupy wywiera wpływ charakter religijności "obrazowo-konkretnej", a także symbolika zakodowana w obrzędach, zwyczajach i pieśniach. Analfabetyzm, a co za tym idzie pamięciowy przekaz kanonu wiedzy i żywej tradycji, a także przekaz umiejętności z pokolenia w pokole- �188 nie - prowadzą do formowania się podobnego obrazu świata, wierzeń, zachowań, zwyczajów, obrzędów, upodobań estetycznych, hierarchii ocen, stosunku do czasu, pracy, pieniądza itd. Nastawienie na ciągłość treści kulturowych i poczucie, iż decydującą rolę we wszystkich poczynaniach odgrywa własna społeczność, wiąże się ze szczególną rolą ludzi starszych, lokalnych autorytetów. Brak przekazu pisemnego zwir;kszał ich rolę w społeczności. Byli nauczycielami i strażnikami tradycji, pielęgnując treści, których wyrazem jest zwłaszcza folklor, we wszystkich jego formach. W kulturach typu ludowego folklor jest pamięcią 5[;0łeczności przekazywaną z pokolenia w pokolenie, dopelnioną, przekształcaną ale tożsamą w swych zasadniczych ramach. Organizuje zachO\vania społeczności, podporządkowane kalendarzowi obrzędowemu i rodzinnemu. Własna społeczność stanowi "centrum", ona kształtuje oceny, w tj'"ffi i estetyczne. Filtruje i asymiluje wpływy z zewnątrz. Wszystko to sprzyja postawom zachowawczym, ograniczając inwencję jednostek, które są bardziej podporządkowane swojej społeczności, niż to ma miejsce w kulturze alfabetycznej. W społecznościach chłopskich wpływ na światopogląd i formy ekspresji wywiera charakter pracy na roli sprzyjając zachowaniom i wierzeniom zmierzającym do powodzenia w gospodarce, wpływając na stosunek do czasu, pracy, pieniądza; sprzyjający posiadaniu wielu umiejętności, niezbędnych w gospodarce samowystarczalnej. Sumując: kultura różnych społeczności, nawet tylko chłopskich, wyklucza stosowanie jednolitego terminu, określającego jej cechy. Z\'.'łaszcza, gdy weźmiemy pod uwagę różne okresy historyczne. Inny będzie więc obraz kultury wsi krańców południowo-wschodnich Polski w końcu XIX wieku, inny zaś wsi wielkopolskiej czy Sląska Cieszyl'ls!'iego. Wspólne mogą być elementy, właściwe typowi kultury ludowej, ale warto mieć na uwadze, że jest to konstrukt wynikający z uogólnienia, pomocy w opisie badanej rzeczywistości, ale zawsze wymagający konkretyzacji, weryfikacji. Konstrukt zbudowany na opisie kultury wsi,. przede wszystkim dawnej Kongresówki, i to do I wojny świato'Nej. Sztuka ludowa to termin wprowadzony "z zewnątrz", z pozycji badaczy i miłośników ludu, na oznaczenie tych dziedzin i form, które uznali oni za ludowe i artystyczne. To zaś uznanie zależało od stopnia rozpoznania kultury chłopskiej w różnych regionach; od przemian, które zachodziły w tych kulturach; a wreszcie - od świadomości badających, od jch poglądów na lud, sztukę. Historia "sztuki ludowej", gdyby chcieć ją napisać, musiałaby w znacznym stopniu być historią poznania i rozumienia zjawisk, dostrzeganych w kulturaach chłopskich typu ludowego, historią złudzeń i mitów. Nie będzie więc wykrętem, gdy pytani "co to jest sztuka ludowa" - odpowiemy: Te dziedziny i formy, które w da- �189 nym czasie ogół badaczy i miłośników sztuki ludowej do tej sztuki zalicza. Oczywiście mowa tu tylko o ogólnym consensusie: poglądy badaczy różniły się bowiem i różnią, w zależności od ich zainteresowań i kompetencji. Etnologa interesować może na przykład kontekst kulturowy, etnografa funkcje sztuki ludowej i jej recepcje w macierzystym środowisku, historyka sztuki - zasięg form, ich geneza, walor artystyczny. To, co zainteresuje etnografa, historyk sztuki może pominąć i odwrotnie. Dodajmy, że ten sam termin s z t u k a będzie miał inny sens znaczeniowy w kontekście kultury chłopskiej, inny - w reprezentacyjnej. Wiążąc pojęcie sztuki z muzeami, galeriami, dziełem Wyspiańskiego, Nachta, Hasiora, Fijałkowskiego, Abakanowicz - nie nazwiemy "sztuką" bukietów z bibuły, wycinanek, tkanin odzieżowych, okuć i zawiasów nawet zdobionych ornamentem. Nie powiemy "twórca" czy "artysta" o kimś, kto maluje kwiatki na ścianach domu, haftuje, plecie ze słomy naczynia zasobowe, czy kapelusze. Ale w opisie kultur chłopskich takie określenia pojawiają się nagminnie. Sztuka może oznaczać zarówno kategorię przedmiotów jak i efekt wartościowania, gdy mówimy, że coś jest, a coś nie jest sztuką. Te same podtarzańskie obrazy na szkle, dyskryminowane w osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia, po doświadczeniach awangardy artystycznej początku wieku, stają się cenioną, poszukiwaną dziedziną sztuki ludowej. Rzeźba w kamieniu, zwłaszcza nagrobna, nie była przez lata dostrzegana w kategorii sztuki, i to ludowej, zbyt mało bowiem różniła się od rzeźby oficjalnej, akademickiej, prowincjonalnej. Z kolei pomijano malowidła strzelnic, karuzel, wyroby jarmarczne, dewocjonalia - ponieważ nie odpowiadały przyjętym wówczas kryteriom artystycznym. Wprowadzenie pojęcia stylu do sztuki ludowej w trzydziestych latach przez Piwockiego zgodne było z intuicją wielu obserwatorów kultury chłopskiej, wyodrębniało bowiem formy doskonałe artystycznie, a przy tym odrębne od tych, które występowały w kulturze mieszczańskiej, w sztuce reprezentacyjnej. Sztuka ludowa stawała się w ten sposób partnerem "wielkiej" sztuki, dopełniając ją wartościami, które dawały się dostrzec i ocenić właśnie z pozycji tej sztuki. Z pojęciem stylu wiązała się świadomość dystansu, wyróżniającego sztukę ludową od nie-ludowej. Kierowało to uwagę badających na analizę dzieł, ornamentu, zasięg form itp. Takie widzenie sztuki ludowej w kategoriach formy, odrębności cech regionalnych, znalazło dodatkowe uzasadnienie w okresie dezintegracji dawnej kultury chłopskiej i wyizolowania się z niej tzw. współczesnej sztuki ludowej. Powodowało to zawężenie pola zainteresowań kulturą wsi, a co za tym idzie, wątpliwą przydatność określenia "sztuka ludowa" w badaniach nad kultura za- �190 równo dawnej wsi, jak i współczesnej. Użyteczność pojęcia jest więc: w badaniach naukowych ograniczona. Popularne w publicystyce, w literaturze etnograficznej może występować jedynie jako hasło, znak w1:kazujący na tematykę, którą podejmuje piszący. Ale nawet wówczas pożądane jest, aby konkretyzując to pojęcie miano na uwadze cechy, charakterystyczne dla wytworów kultur chłopskich typu ludowego, jak: - bezpośredni związek z kulturą regionu, w obrębie którego dany wytwór powstał, bądź został adaptowany; - funkcjonowanie w ramach kultury środowiska, w którym wytwór zaspokajał zarówno potrzeby estetyczne jak też inne: kultowe, prestiżowe, wyróżniające grupę, podkreślające więź z przeszłością, pobożność, pracowitość, walory twórców bądź posiadaczy; - zgodność z upodobaniami estetycznymi środowiska (tam gdzie może ono wybierać); - powszechność występowania form, przesądzająca o ich typowości; - zgodność z tradycją lokalną, przekazywaną w drodze praktyki, z pokolenia w pokolenie, co sprzyjało istnieniu ciągłości podstawowych schematów, przekształcanych w licznych wariantach; Na związek z konkretną społecznością wskazuje posługiwanie się określeniami, które odwołują się do specyfiki form, charakterystycznych dla regionu: sztuka ludowa kurpiowska, łowicka, kaszubska, góralska itd. W odróżnieniu od sztuki ludowej społeczności chłopskich, o silnym jeszcze poczuciu własnej tożsamości i odrębności kulturowej, tak zwanaw s pół c z e s n a s z t u k a l u d o w a jest zjawiskiem jakościowo różnym, podobnie jak różny jest folkloryzm od folkloru. Wyznacznikiem jej jest styl. Ma ona bowiem być rozpoznawalna jako rodzima, polska. Podtrzymywanie przy życiu tej sztuki wynika zarówno z faktu istnienia znacznej liczby tzw. twórców, znających jeszcze z bezpośredniego przekazu dawne formy i sposoby wytwarzania, jak też i z opieki nad nią, sprawowaną przez różne instytucje. Jednym z argumentów po wojnie na rzecz tej opieki było traktowanie jej w kontekście ideologicznym, początkowo w procesie legitymizacji władzy, później jako formę aktywności kulturalnej opartej o tradycję. Obecnie tzw. współczesna sztuka ludowa funkcjonuje przede wszystkim w sferze turystyki, jako pamiątka z Kraju. Określeniem współczesna sztuka ludowa obejmuje się: - wyroby o cechach ludowych, spotykane w sklepach "Cepelii", na konkursach i wystawach, tworzone zgodnie z tradycyjnymi schematami (np. hafty, pisanki), - wyroby "ludowo-podobne", o charakterze pamiątkarskim, wytwarzane przez chałupników, w zakładach "Cepelii", przez amatorów, - rzeźby i obrazy pochodzące z ośrodków, których styl został uznanv -.-, ludowy, akceptowane przez etnografów, wyróżniane. znajdujące �191 podtrzymanie w pracach innych twórców w danym regionie (np. rzeź,ba ośrodków paszyńskiego, łukowskiego, konińskiego, obrazy na szkle z Podhala). Charakteryzując współczesną sztukę ludową należy zwrócić uwagę na to, iż jest ona podtrzymywana przy życiu bodźcami z zewnątrz. Bez nich przestałaby raczej istnieć. Sztuka ta tworzona jest na marginesie kultury wsi, często nie aprobowana przez środowisko, nie odpowiada bowiem jego upodobaniom estetycznym. Tworzona jest dla odbiorcy nieznanego, z miast, kolekcjonerów i turystów z zagranicy. Nawet gdy jest wytwarzana przez ludzi ze wsi, zgodnie z miejscowymi tradycjami, z tych samych, bądź podobnych materiałów, bywa kontrolowana przez "nadzór etnograficzny", który stoi "na straży" czystości form, pomaga w adaptacjach dawnych form (ornamentów) do nowych zastosowań. Wciąż jeszcze znaczną rolę w wytwarzaniu tej sztuki odgrywają ludzie pamiętający tę sztukę z lat dzieciństwa, przejmujący tradycje jej wytwarzania od starszych pokoleń. Wciąż jeszcze istnieją dziedziny, w których tradycja jest bezpośrednia i silna (np. tkactwo, tkaniny dwuosnowowe). Pojęcie współczesnej sztuki ludowej ma niewielkie znaczenie w opisie kultury obecnie istniejącej wsi. Wydziela z rzeczywistego obrazu tej kultury tylko wycinek, zazwyczaj nie będący już dla tego obrazu charakterystyczny. * ZBIGNIEW JASIEWICZ KULTURA LUDOWA A LUDOWOŚĆ KULTURY W moich pracach rzadko posługiwałem się terminami "kultura ludowa" i "ludowość". Do stosowania tych terminów nie zachęcała mnie problematyka uprawianych przeze mnie badań. Były to bowiem studia nad dziejami wybranych dziedzin kultury wsi albo nad współczesnością, ujmowaną w kategoriach procesu przeobrażeń kulturowych, zarówno w Polsce jak i w Azji Środkowej. W badaniach tych bardziej przydatne były takie terminy jak "kultura wsi", "kultura etniczna" i "kultura tradycyjna". Przed użytkowaniem terminów "kultura ludowa" i "ludowość" powstrzymywała mnie także ich wieloznaczność, a ponadto stosowane przy ich pomocy wartościowanie. Związany młodością z małym miastem w Wielkopolsce, terenem z tradycjami raczej funkcjonalnych niż stanowych podziałów społecznych, odczuwałem fizyczną wręcz niemożność posługiwania się łatwymi wyróżnieniami społecznymi i kulturowymi. Zna- �192 czenie terminów "lud", "ludowość" i "kultura ludowa" zmieniało się jednak nie tylko w odbiorze społecznym ale także w nauce. Dyskusje poszerzające i precyzujące zakres znaczeniowy pojęcia "kultura ludowa" mogą umożliwić jego stosowanie również w badaniach społeczności współczesnych. W etnologii polskiej rozumienie terminów "kultura ludowa" i "ludowość" sytuuje się dzisiaj wzdłuż dwóch krzyżujących się osi. Pierwsza z nich, nazwijmy ją osią "epistemologiczną", wskazuje na sposób badania rzeczywistości. Na jednym z jej biegunów znajduje się przedstawienie kultury ludowej i ludowości jako zjawiska rzeczywistości, przez badacza jedynie rejestrowanego i interpretowanego, na drugim natomiast ich wyobrażenie jako abstrakcji, niekiedy w postaci modelu. Druga oś, "ontologiczna", informuje z kolei o przyjętym obrazie świata kultury i wyznaczonym w nim miejscu dla kultury ludowej i ludowości. Tutaj na jednym biegunie mamy koncepcję kultury ludowej i ludowości jako kategorii socjologicznej, związanej z nie elitarnymi warstwami społecznymi, głównie chłopstwem, oraz kategorii historycznej jako formacji ukształtowanej w okresie feudalizmu, rozkwitłej w XIX wieku po zniesieniu pańszczyzny i zanikającej na początku XX wieku w związku z impaktern kultury społeczeństwa industrialnego. Na drugim biegunie tejże osi znalazło się wyobrażenie kultury ludowej, a raczej ludowości, jako zjawiska interspołecznego, właściwego różnym klasom i warstwom, i ahistorycznego, nie związanego z czasem. Tak rozumiana ludowość nie jest kulturą lub subkulturą pewnej grupy ludzi, nie jest subkulturą, ani też kulturą określonego czasu a aspektem kultury, zawsze w niej obecnym. Pragnę podkreślić znaczenie rozróżnienia między "kulturą ludową" a "ludowością w kulturze" ujawniającego się w porządku ontologicznym ale ingerującego również w sferę poznania. "Kultura ludowa" to pewien system związany z określonymi warunkami społecznymi i historycznymi, pewna całość. Myśląc w ten sposób nie musimy być nieświadomi segmentarności, cząstkowości, otwartości, "miękkości" kultury ludowej, rozumianej najczęściej jako kultura chłopska, występującej w ramach wielowarstwowego społeczeństwa, obok i razem z innymi kulturami i subkulturami. Skłonni jednakże jesteśmy przyjąć, że odrębność warunków bytowania (tu nasz ekonomizm), nieprzenikalność barier społecznych (socjologizm), charakter "ludu" (tu psychologizm), tworzą system kulturowy zintegrowany, "twardy", mający siłę nie tylko utrzymywania swej odrębności ale i przekształcania elementów wdzierających się z zewnątrz, a także przekazywania treści na zewnątrz. W systemie kultury ludowej wszystko staje się ludowe, bez względu na to czy to będzie strój żołnierza, kształt monstrancji czy subtelna idea. Uzasadnienia dla takiego wyobrażenia kultury ludowej jako systemu najchętniej poszukujemy w �193 XIX wieku, po zniesieniu pańszczyzny. Wówczas to nadanie podmiotowości chłopom (ekonomicznej, prawnej, politycznej) i rozwój stosunków kapitalistycznych umożliwiły im wyrażanie uznanych przez nich wartości. Czyżby zatem tak budowany model "kultury ludowej" miał odpowiadać krótkiemu tylko okresowi, na granicy ustrojów? Co z okresem poprzednim, ustrojem folwarczno-pańszczyźnianym, który powodował, że chłop nie decydował nie tylko o sprawach gospodarczych lub przynależności religijnej ale również o założeniu przez siebie rodziny? Czy ustrój ten umożliwiał utrzymanie kultury ludowej jako systemu. A może tak rozumiana kultura, jeśli chcemy ją widzieć jako kulturę długiego czasu, przetrwała na terenach, do których nie dotarł, nie umocnił się ustrój folwarczno-pańszczyźniany, takich jak choćby Kurpie i Podhale bronione warunkami środowiska geograficznego i społecznego i rozproszone po Polsce wsie czynszowe, stanowiące enklawy innych stosunków społeczno-ekonomicznych? W modelu kultury ludowej jako systemu musimy uwzględnić jej zmienność, przekształcanie się w zależności od zmieniających się warunków. Model ten, ważny dla etnologii, wymaga nowego przemyślenia i zintegrowania wiedzy o chłopach, tej historycznej, ekonomicznej, socjologicznej i antropologicznej. W myśleniu o "ludowości w kulturze" przyjmujemy inną perspektywę. Umieszczamy bowiem elementy, treści, przejawy i aspekty "ludowe" i "ludowości" poza systemem kultury ludowej. Ten sposób myślenia kieruje uwagę nie na to, co jest całością, w której wszystko lub prawie wszystko jest lub staje się "ludowe", a na to co jest "ludowością", co jest częścią, cechą w systemie, który nie jest ludowy. W modelu "ludowości w kulturze", który musi uwzględniać kontekst "ludowości", jesteśmy jednocześnie zobowiązani wyróżnić dwa jej rodzaje. Z jednej strony są to elementy i przejawy genetycznie powiązane z kulturą ludową jako systemem, które z niego wyszły i oddzieliły się w przestrzeni społecznej lub w czasie, z drugiej takie, które takich genetycznych związków nie mają. W pierwszym przypadku mówimy o elementach ludowych, śledzimy ich genezę i sposób docierania do środowisk nieludowych, analizujemy ich przekształcenia i miejsce również we współczesnym społeczeństwie. W drugim stwierdzamy występowanie treści "ludowopodobnych" lub "typu ludowego" i mniej interesuje nas ich rodowód i perypetie historyczne a bardziej to, w jaki sposób wyróżniają się i różnicują kulturę. Wyżej napisałem o dwóch osiach, zgodnie z którymi uporządkować można poglądy na kulturę ludową i ludowość w kulturze. Napisałem tak dlatego, że w każdej w zasadzie wypowiedzi na temat tych pojęć odkryć można informacje zarówno o sposobie ich badania jak i przyjętym dla nich miejscu w obrazie kultury. Są to osie krzyżujące się a nie równo13 Luci t. LXXIV �194 ległe z tego z kolei powodu, że poglądy wzdłuż nich rozmieszczone nie muszą sobie towarzyszyć w porządku określonym przez linie równoległe. Układ par poglądów na kulturę ludową i ludowość jako odbicie rzeczywistości i system kulturowy z jednej strony, a jako model i aspekt kultury z drugiej, choć zapewne najbardziej prawdopodobny, nie jest jednak jedynie spotykanym. Pojawiła się możliwość łączenia stanowisk z różnych miejsc na osiach a również, w związku z wieloznacznością terminu, prezentowania przez jednego badacza poglądów z obu biegunów osi jednocześnie. W myśleniu o kulturze ludowej pozostaję pod silnym wpływem sposobów badania przyjmowanych przez J. Bursztę. W jego pracach właśnie znakomicie śledzić można nie tyle zresztą zmianę poglądów na kulturę ludową i ludowość co poszerzanie rozumienia pojęcia, włącznie z akceptacją dla nowych znaczeń terminu. Potrafił zarówno przedstawiać kulturę ludową i ludowość jako rzeczywistość bezpośrednią, przeżywaną w sposób indywidualny przez badacza, umiał bowiem żyć w jej galicyjskiej przede wszystkim odmianie, a jednocześnie wyróżniać dystynktywne jej cechy i tworzyć modele. Zajmował się nią głównie jako zjawiskiem związanym z chłopstwem, historycznym, przy czym granice dla tradycyjnych społeczności wiejskich wyznaczał na okres I wojny światowej, ale zarazem śledził jej trwanie reliktowe i przekształcenie w folkloryzm i gotów był przyjąć koncepcję folkloryczności, traktowanej jako bliska ludowości, jako uniwersalnego aspektu kultury. Myśl o pozasocjologicznym i pozahistorycznym wymiarze kultury ludowej i ludowości jako o specyficznych treściach i szczególnej formie przekazu pojawiła się już zresztą dawniej. Pierwszym, który ją w Polsce wyraźnie sformułował, był chyba J. S. Bystroń. Rozważania nad ludowością lub myśleniem "ludowym", jako aspektem obecnym także w kulturze społeczeństw nowoczesnych, wzbudzają moje zainteresowanie jako próba przerzucenia pomostu między dawnym a obecnYm przedmiotem badań etnologicznych. Od dawna bowiem nie godziłem się z ograniczeniem pola badawczego naszej dyscypliny do "tradycyjnej" kultury ludowej. Od dawna także zauważałem linię rozwoju historycznego etnologii wskaz'-.ljącą na stopniowe przechodzenie od badania obcych, poprzez badanie kultury chłopskiej - "swoich obcych", do studiów nad kulturą własnego społeczeństwa i kulturą ludzkości i przekształcania się etnologii z nauki o kulturach szczególnego tyP;] w naukę także o uniwersalnych aspektach i przejawach kultury. Tak pomyślaną ludowość kultury wyróżnić można przez v/skazanie na specyficzny sposób istnienia: spontaniczność, nieoficjalnc'';E:, tradycyjność, przekaz raczej bezpośredni, zaspokajanie okazjonalnych potrzeb współżycia i komunikacji, również w okresach napięć i nagłych prze- �195 mian społecznych. Nie jest to już kultura części społecznej ale sytuacji i nastroju. Współistnieje z kulturą masową, jak również z innymi typami kultury, ale równocześnie tworzy dla nich alternatywę i mechanizm przejścia w inną jakość kulturową. W żaden sposób nie stanowi jednakże jakiegokolwiek systemu kulturowego zamykającego człowieka ale mnożliwia wyjście poza ramy tego, który nas obowiązuje. Szczególnie wówczas, kiedy jesteśmy nim zmęczeni lub dostrzegamy niedostatki norm stanowiących ten system. Coś z tego wyrażają popularne powiedzenia Raz na ludowo - i - Ale folklor - kiedy wydaje się nam, że porzuciliśmy ustalony sposób myślenia i postępowanie lub obserwujemy kogoś, kto zachowuje się w sposób nieoczekiwany dla środowiska. Potoczne rozumienie "ludowości" i "folkloru" oczywiście zakłóca nasze usiłowania nadania terminom pożądanego przez nas znaczenia. Pojawia się bowiem również wartościowanie o kierunku przez nas nie zamierzonym. Tak użyte określenia, szczególnie wówczas, kiedy stosujemy je dla opisu sytuacji, w których nie uczestniczymy a tylko obserwujemy, mogą oznaczać również prostactwo, niedostosowanie, prymitywizm. Zobowiązani jesteśmy jednakże kontynuować próby wypracowania takiego pojęcia ludowości, które może stanowić narzędzie typologizacji uniwersalnych przejawów kultury. Piszę o kontynuacji dlatego, że pojawiły się już interesujące poszukiwania w tym zakresie dość licznej już grupy polskich etnologów i folklorystów, które godne są uwagi. Przegląd sposobów rozumienia terminu "kultura ludowa" w skali szerszej niż polska mógłby być interesujący i ważny. Nie mamy jednak, jak dotąd, takiego przeglądu. Wiadomo skądinąd, że podobnie jak w Polsce, również gdzie indziej zniechęca etnologów i antropologów do jego stosowania przede wszystkim wieloznaczność terminu a także, jak to miało miejsce głównie w Niemczech, związek z nacjonalizmem, przekształconym w ludobójstwo. Użycie terminu "kultura ludowa", tak łatwe w ustach etnologa polskiego, zawsze wywołuje w kontaktach z etnologami z innych krajów pytanie o przyjmowane jego znaczenie. Z róż·nych powodów, w Wielkiej Brytanii np. w związku z przekonaniem o wczesnym zaniku kultury chłopskiej, a nawet z powątpiewaniem, czy taka kultura w postaci kontynentalno-euroazjatyckiej kiedykohviek miała tam miejsce, chętnie sięga się po terminy zastępcze. Jednym z nich jest "kultura popularna", który jako opozycję nie ma już "kultury pańskiej", lub "kultury warstw wyższych" a pozbawioną już tak vlyraźr'ych odniesień do władzy i posiadania "kulturą elitarną" lub "kulturą oficjalną". "Kultura ludowa" zachowuje jednak swoją żywotność jako kć'.tegoria analityczna w nauce wielu krajów europejskich służąc albo '.vskazywaniu różnic w kulturze współczesnej (tu choćby dwukrotnie wydawana przez H. Bausingera Volkskaltur in der techni:;chen WeU) lub �196 też wyjaśnieniu procesu kształtowania się i funkcjonowania kultury narodowej (por. np. studia zawarte w t. XIX, z. 1, "Ethnologia Europea" z roku 1989 i wcześniejsze prace J. Burszty). Nadal także pomaga w różnicowaniu kultury współczesnej na dwa przeciwstawne sobie poziomy lub wyodrębnione segmenty, o czym mówi np. użyta przez E. Gellnera opozycja "folk world" i "world of the scholars". Znamienne jest jednak, że obecnie rzadziej mówi się o kulturze ludowej jako o systemie ("folk world", "folk life", "folk culture"), natomiast częściej o elemencie, nurcie, przejawie w ramach zróżnicowanej całości "folkways", "narodnoje tworczestwo", "tradition populaire" , "folk religion", "folk medicine" "narodna ja tiechnika", "folk art", "folk music", "folk tales" etc.). Czy terminy "kultura ludowa" i "ludowość" będą nadal stosowane? Pierwszy z nich jest nadal ważny w etnologii czy antropologii historycznej, w której pozwala na wydzielenie całości kulturowych, opartych na dawnych podziałach społecznych. W badaniach, w mniejszym stopniu nawiązujących do ujęć antropologicznych, bywa jednak zastępowany przez inne terminy, bądź to bardziej społecznie konkretne (kultura chłopska, kultura plebejska), bądź też środowiskowe (kultura wiejska). Drugi natomiast może znaleźć zastosowanie w kwestionowaniu jednorodności naszej współczesnej kultury i innym niż dotąd jej różnicowaniu. Musimy być jednak świadomi, że "ludowość" i jej przymiotnikowe formy, użyte dla określenia pewnych cech, przejawów czy aspektów kultury współczesnej mają konkurencję w innych terminach. Niekiedy łatwiej jest powiedzieć, że coś ma charakter lub należy do typu "magicznego", "mitycznego", "tradycyjnego" czy nawet "prymitywnego", w antropologicznym sensie tych określeń, niż "ludowego". Pojawia się pytanie o to, czy potrafimy opracować nową, logiczną i atrakcyjną koncepcję "ludowości" i a to, czy przywiązanie do tradycji zobowiązuje nas do obrony terminu za wszelką cenę. * JACEK KOLBUSZEWSKI KULTURA LUDOWA Kto wie, czy najtrudniejsze nie jest nia dotyczące tzw. spraw oczywistych ... polskiej i literatur zachodniosłowiańskich rej związki literatury wysokiego obiegu nie bardzo ważne), a także różnorakimi się na różnych pograniczach literatury udzielanie odpowiedzi na pytaZajmując się historią literatury (najczę5ciej słowackiej, w któz folklorem stanowią zagadniezjawiskami, nieraz sytuującymi (ergo tzw. literatury pięknej), �197 takimi więc, jak wierszowane epitafia, gazetowe horoskopy, ludowe wierszowane listy bądź twórczość tak dziś zwanych poetów ludowych (czasem oficjalnie zarejestrowanych w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych), a siłą rzeczy próbując w związku z nimi czy to badać, czy choćby tylko charakteryzować związane (na różne sposoby) z nimi szersze teksty kultury, nieraz przybierające postać fenomenów przestrzennych, takich jak cmentarz bądź (nawet) jakiś region (np. Tatry, Podhale, Zaolzie), s i ł ą r z e c z y, nawet gdybym tego chciał uniknąć (prawda, bywało i tak, że w związku z trudnościami terminologicznymi istotnie \lnikać czasem chciałem), musiałem nieraz operować zarówno pojęciem "kultury ludowej", jak implikowanymi przez nie pojęciami "literatury ludowej", "ludowej religijności" etc. etc. I prawdą jest, że niemal zawsze operowanie tymi pojęciami sprawiało jakieś kłopoty, wiązało się z przezwyciężaniem, czasem dziwnych, trudności - a sądzę, że los taki jest udziałem niemal każdego badacza literatury, który, dobrowolnie czy poniewolnie, niezwykle często musi odbywać wycieczki na szlaki, po jakich chadzają inne - prawie zawsze bliskie sercu historyka literatury nauki, takie jak etnografia i etnologia, folklorystyka, antropologia kulturowa. Bywa zresztą i tak, że historyk literatury poniewolnie m u s i przyjmować na siebie rolę nie tyle może etnografa i etnologa, co folklorysty, bardzo bowiem często zjawiska badanej przez niego literatury artystycznej tak głęboko i mocno zakorzenione są w folklorze bądź tym, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, że bez pojęcia i wyjaśnienia sposobu ich istnienia w pierwotnym, macierzystym kontekście, niemożliwe jest rozwiązanie własnych problemów literackich. Wówczas to mocniej dają a sobie znać problemy i trudności terminologiczne, świadomość zaś, że są one także udziałem owych "innych" dyscyplin naukowych, właśnie etnografia, etnologia etc., ani trudności, wobec których staje wówczas badacz literatury, ani też jego zakłopotania nie umniejszaja. Bywa zresztą i tak, że badacz literatury musi - niejako - "brać odpowiedzialność" za sposób definiowania pewnych pojęć, np. w wypadku pojęcia (współczesna) "literatura ludowa". Tu zaś z doświadczeń własnych przypominam sobie te długie i trudne medytacje, gdy w 1983 roku wydawałem, tj. opracowywałem, przygotowywałem do druku i opatrywałem posłowiem - na zlecenie STL - zbiorek wierszy Tadeusza Sieraja z Bielawy, którego ostatecznie określiłem mianem "niefolklorystycznego poety ludowego", mając pełną świadomość, że Sieraj wprawdzie pochodzi ze wsi, ale w gruncie rzeczy przez większość życia był - w sensie źródeł utrzymania - robotnikiem, tym zaś, co sprawia, że trzeba go uważać za "poetę ludowego" (Tadeusz Staich nie przypadkiem od tego określenia wolał inne: poeta chłopski), jest specyficzny, właśnie chłopski, jego związek emocjonalny z z i e m i ą. W tG\kim rozumieniu �198 rzeczy kategoria "ludowości" nie ma już wiele wspólnego z jej tradycyjnym pojmowaniem jako pewnej pochodnej "wiejskości". Dzisiaj już nie ma poetów ludowych (znów: Staich by rzekł: chłopskich) - analfabetów, nie znaczy to jednak, że nie ma zjawiska, dla którego nazwaniem najlepszym jest określenie "poezja ludowa". Fakt, że ktoś te wiersze pisze, nieraz na maszynie, dziwić nie może, jak w gruncie rzeczy dziwić też nie może fakt, że takim poetą - wiejskim, chłopskim, a w takim sensie ludowym, jest np. absolwent technikum rolniczego. Ujmując rzecz trochę żartobliwie, rzec by można, że jedną z siedmiu plag egipskich współczesej humanistyki jest ogromny rozrost metodologii i wiąże się z nią w nieunikniony sposób, absorbująca i nieraz męcząca, konieczność metodologicznej autokontroli. To ona zmusza do czujności i ostrożności w operowaniu różnymi pojęciami, ona też trochę paradoksalnie - zmusza badaczy różnych zjawisk do wprowadzania "definicji operacyjnych", wskazujących na przyjęty w danej pracy i do potrzeb zbadania danego, konkretnego zjawiska, sposób rozumienia pewnych terminów i pojęć, w tym także tych wielkich pojęć zbiorowych, takich właśnie, jak "kultura ludowa" i jego pochodne (np. "literatura ludowa"). Z drugiej jednocześnie strony coraz częściej w licznych, coraz liczniejszych, a wcale nie pozbawionych prawdziwie istotnych wartości, pracach (i to z różnych dziedzin wiedzy, obserwuję to nie tylko w literaturoznawstwie, także w folklorystyce, najczęściej jednak w najszerzej pojmowanej antropologii kulturowej) mamy do czynienia ze swoistą ucieczką od owej presji metodologii. Rzekłbym, że jest to ucieczka w dyskursywne rozumienie terminów i pojęć, czasem bardzo tradycyjne, czasem polegające na jakby udawaniu, że owych problemów i trudności po prostu nie ma. Przypomina to trochę myślenie typu: "Koń, jaki jest, każdy widzi", nie sądzę jednak, by musiało to zaraz być przedmiotem kpin, gdy rezultatem pracy jest rzetelne opisanie jakiegoś zjawiska. Mógłbym tu wymienić wiele takich właśnie prac, nie uczynię tego jednak świadomie, po prostu, by kogoś nie urazić, by nie zostać zrozumianym opacznie. Faktem atoli jest, że ta, wyżej scharakteryzowana sytuacja, powoduje ogromne skomplikowanie. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z sukcesywnym wzrostem liczby definicji podstawowych pojęć (ile jest definicji pojęcia "kultura"?), z drugiej z jakimś racjonalnie irracjonalnym pomijaniem owych definicji, co siłą rzeczy jednak ogromnie komplikuje ogólny stan wiedzy o pewnych zjawiskach ... Nauki humanistyczne to mają do siebie, że częściej niż w innych działach nauki wyniki badań realizowanych kiedyś - kiedyś, przy zastosowaniu zupełnie innej niż dzisiejsza metodologii i zupełnie innego aparatu pojęciowego, zachowują aktualność i trwałą wartość. Tradycja �199 własnej dyscypliny bywa dla humanisty niejednokrotnie obligacją (prawda, bywa i balastem), fakt ten zaś w sporym zakresie dotyczy właśnie aparatu pojęciowego. Historyk literatury czy folklorysta musi się zatem bardzo poważnie liczyć ze sposobem pojmowania pojęcia "kultura ludowa" np. przez Henryka Biegeleisena, co oczywiście znów nie znaczy, że ma się bezkrytycznie godzić na dawne definicje i dawne sposoby stosowania różnych pojęć. Zarazem jednak widząc dzisiaj różne zjawiska kultury ostrzej, godzić się chyba trzeba z tym, że stworzenie jednoznacznie ostrych definicji pewnych pojęć zbiorowych jest już prawie niemożliwe, zwłaszcza wobec faktu, że w polu naszego widzenia pojawiają się liczne fenomeny sytuujące się na pograniczach np. ("tradycyjnie rozumianej") kultury ludowej, masowej i popularnej. Jakże zatem rozumiem dzisiaj pojęcie "kultura ludowa", jak widzę jego rozumienie i zastosowanie w nauce współczesnej i jakie widzę możliwości jego zastosowania w przyszłym rozwoju nauki (ale nie powiem: etnografii i etnologii, powiem natomiast: w badaniach nad literaturą i w folklorystyce)? Zacznę od korlca, od kwestii trzeciej. Sądzę oto, iż utrzymanie i zastosowanie pojęcia "kultura ludowa" jest tu tyleż celowe i pożądane, ile konieczne, po prostu dlatego, że nic na to nie wskazuje, by w obrębie interesujących mnie nauk miał się dokonać taki monstrualny przewrót metodologiczny, który by uwolnił je od konieczności zajmowania się zjawiskami w zakres tego pojęcia wchodzącymi. Utrzymanie i stosowanie tego terminu, przy całej zmienności jego znaczenia, o czym za chwilę, jest celowe także i ze względu na konieczność utrzymania tradycji, to znaczy harmonijnej, płynnej linii rozwoju owych dyscyplin nauki. Operując przykładem pewnie trochę przesadnym powiem, że gdybyśmy chcieli z tego pojęcia ("kultura ludowa" - "literatura ludowa") zrezygnować, przypominać by to musiało sytuację chęci zrezygnowania w nauce o literaturze np. z pojęcia "literatura romantyczna" albo "romantyzm" (obserwując współczesne literaturoznawstwo słowackie widzę, do jakich absurdów doprowadziło ono sposób widzenia literatury przełomu XIX i XX wieku oraz początków XX wieku tylko przez niechęć do wprowadzenia w ramy zjawiska "modernizmu" kategorii "dekadentyzmu"). Jeśli się jakiegoś bytu nie nazywa, to wcale nie znaczy, że on nie istnieje, że nie istniał, że jego obecność nie determinowała kształtu myślenia w przeszłości. Sądzę wreszcie, iż rozważna świadomość, iż badając pewne zjawiska dotykamy spraw, które mogą ontologicznie sytuować się na wspomnianych pograniczach kultury masowej, popularnej i "ludowej", powinna naukę i badacza uchronić przed rażącymi błędami i zmyleniem szlaku na drodze do poznania prawdy o człowieku i kulturze. Wydaje mi się nadto (tu już rzecz dotyczy ściślej �200 drugiego pytania), iż tak we współczesnej nauce o literaturze, jak we współczesnej folklorystyce rozumienie interesujących nas pojęć wyzwolone zostało z jakiejś dogmatycznej ortodoksyjności, że rozumie się je elastycznie, czego miarą i dowodem jest na przykład profil tematyczny czasopisma "Literatura Ludowa", na którego łamach sam miałem przyjemność ogłaszania drukiem prac dotyczących wierszowanych nagrobków (przecież nie tylko "wiejskich", bo w większości "miejskich", ba faktycznie drobnomieszczańskich) czy gazetowych horoskopów. Sądzę zatem, że rozsądną i zdrową tendencją współczesną jest elastyczne poszerzanie pojemności terminów "kultura ludowa" i "literatura ludowa", co - powiem wprost - piszącemu te słowa po prostu odpowiada. Idzie tu o ten kierunek poszerzania i zmiany zakresu, który wiąże się z modyfikacjami, historycznymi przemianami kultury w XIX i XX (choć nie tylko, procesy wcześniejsze także w jakiejś mierze wchodzą tu w rachubę) wieku, o ten zatem kierunek przemian, który sprawił, że obok tradycyjnego pojęcia folkloru wiejskiego pojawiła się w badaniach kategoria folkloru miejskiego czy folklorów różnych grup zawodowych. Rzecz w tym, iż szeregu wchodzących tu w rachubę zjawisk nie da się zdefiniować i określić w ramach takich pojęć, jak "kultura popularna" czy "kultura masowa", faktycznie będąca często antytezą "kultury ludowej". Wreszcie pytanie pierwsze, chyba najważniejsze. Prawdą jest, że piszący te słowa chętnie by się wykręcił od udzielania na nie odpowiedzi, tak, jak faktycznie nie dał jawnej deklaracji metodologicznej w książce "Wiersze z cmentarza" (notabene wydanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze). Definiując pojęcie "kultura ludowa" trzeba by się zdeklarować co do sposobu rozumienia pojęcia "kultura". Ryzykując tylko formalnie, bo nie merytorycznie, żartobliwe ujęcie sprawy powiem zatem, iż za Selmą Lagerloff rozumiejąc kulturę jako to coś, co zostało po tym, co było, pojęcie "kultury ludowej" rozumiem jako historycznie zmienne i o nieostrych granicach, w zgodzie ze zmiennością tego rozległego kompleksu zjawisk, który stanowi o kulturalnej aktywności i kulturotwórczych zdolnościach różnorakich, a więc nie tylko wiejskich, społeczności. Mając tu na myśli - by użyć słów Antoniny Kłoskowskiej "symboliczną kulturę realizacyjną dominujących mas społeczeństwa" myślę wszelako, iż jednym z podstawowych wyróżników (siłą rzeczy wraz z przemianami społecznymi również wydatnie się zmieniającej) kultury ludowej jest to, że podlegając oddziaływaniu infrastruktury instytucjonalnej, nie jest ona jednak wytworem tej infrastruktury w przeciwieństwie do "sterowanej" kultury masowej czy kultury popularnej. Sądzę, iż "kultura ludowa" do własnych potrzeb adaptuje pewne zjawiska w infrastrukturze, wykorzystuje je, wyposaża w znaczenia �201 i wartości (casus kościół, jarmark, wesele, izba, szałas pasterski ale nie: wydawnictwo, dom kultury etc.). Godząc się zatem, iż tzw. folkloryzm jest jednym z godnych uwagi zjawisk w kulturze współczesnej, sądzę, że w klasyfikacjach właściwym dla jego przejawów miejscem są obszary kultury masowej czy popularnej, nie zaś - ludowej. Niemodne to dzisiaj w nauce słowo, przecież jednak go użyję, twierdząc, iż w moim najlepszym przekonaniu istotnym wyróżnikiem kultury ludowej (teraz już b e z cudzysłowu) jest jej autentyczna spontaniczność. Wymyka się ona zatem statutom i regulacjom instytucjonalnym, ideologicznym programom. Dlatego wbrew krytycznym opiniom wybitnych autorytetów (na przykład prof. Kłoskowska) skłonny jestem doceniać rolę indywidualizmu i autonomii kultury ludowej jako czynników ustawiających ją opozycyjnie wobec konformizmu i standaryzacji kultury masowej. Nie oznacza to oczywiście niedoceniania na przykład roli integracyjnej kultury masowej - znaczy tylko tyle, że integracyjna funkcja kultury ludowej skuteczność swą zawdzięcza temu przede wszystkim, że nigdy przez nikogo nie była dekretowana, gdy folkloryzm w kulturze masowej i popularnej z identycznej funkcji wywiązuje się kiepsko tylko dlatego, że jest zjawiskiem niejako po patronacku programowanym. W ten zaś sposób kultura ludowa w codziennym życiu kultury jest najbliższą sąsiadką tak kultury masowej, jak popularnej, wchodzi z nią w nieuniknione filiacje, konwergencje i związki, nieraz tak ścisłe, że przeprowadzenie między nimi linii podziału bywa arcytrudne jeśli nie wręcz niemożliwe. Jestem zatem przekonany, że kultura ludowa ani całkowicie dziś nie zanikła, ani też jej zakres wcale się nie skurczył, sądzę natomiast, że wraz z procesem przemian cywilizacyjnych, politycznych, ekonomicznych, społecznych etc., uległa ona istotnym przesunięciom i dzisiaj szukać jej trzeba nie w tradycyjnych społecznościach wiejskich (bo dzisiaj takich już prawie nie ma), ale na części tego samego obszaru społecznego, na którym rządzi kultura masowa wespół z kulturą popularną, z tym tylko, że kultura masowa i popularna niejako z zewnątrz, instytucjonalnie na ów obszar wchodzą, gdy kultura ludowa na nim powstaje - właśnie spontanicznie. Idzie mi zatem o te fakty i zjawiska, z jakimi badacz współczesności spotka się na odpuście, na cmentarzu, w czasie strajku, na politycznej manifestacji (tak - ale manifestacji dzisiejszej), w życiu różnych środowisk. I na takiej zasadzie prześlicznym przejawem współczesnej kultury ludowej jest dla mnie tzw. chusta rezerwisty i żałuję bardzo, że już nie zrealizuję jednego ze swoich dawnych marzeń i nie napiszę pracy o takiej chuście chłopaka idącego do cywila i śpiewającego "z kamieniem w ręku, z dzieckiem na ręku", troszkę pijanego - wódką i wolnością, a na ramionach z dumą noszącego ową chustę, na której współtowarzysze służby położyli swe autografy �202 i wymalowane są naj różniejsze symbole i znaki (nie napiszę tej pracy po prostu dlatego, że już ktoś inny pod kierunkiem prof. Rocha Sulimy taką pracę napisał!) ... * KRYSTYNA PIĄTKOWSKA KULTURA LUDOWA - KULTURA TYPU LUDOWEGO 1. Sądzę, że jeśli dziś kieruje się uwagę na "obrachunki definicyjne", tak istotne dla współczesnej praktyki etnograficznej, należy wypowiadać się z punktu widzenia przyjętego przez badacza paradygmatu etnologii. Postawię od razu pytanie: "kultura ludowa" czy "kultura typu ludowego"? Niektórzy etnografowie (ja także) używają obecnie określenia "kultura typu ludowego" jako oczywistego, adekwatnego do przyjętej przez nich koncepcji etnologii. Inni traktują "kulturę ludową" i "kulturę typu ludowego" jako synonimy, lub też zastrzegają sobie wymienność tych pojęć z powodów wyłącznie stylistycznych, podkreślając, iż każdorazowo chodzi o typ kultury i praktyki społecznej, w którym dominuje określony rodzaj waloryzacji światopoglądowej. Można postawić pytanie o sens takich uzasadnień, a także o przyczyny polaryzowania się opinii na ten temat - od pełnej akceptacji do negacji, wspartej twierdzeniem, że to "problem pozorny", że "wyważa się otwarte drzwi" itp. Jednakże opinie często arbitralnie odrzucające potrzebę jakichkolwiek modyfikacji terminologicznych - jednocześnie także sygnalizują występowanie problemu i jego wagę. Sam problem, jak się wydaje, ma istotne znaczenie dla współczesnej i zajmującej się współczesnością etnologii. Podstawowe są dwie sprawy: 1) zagadnienie ontologii (realności istnienia) "kultury ludowej" i swoistej epistemologii (stosunku modeli teoretycznych tworzonych w etnologii do rzeczywistości), które wiąże się z określoną refleksją filozoficzno-metodologiczną; 2) postulat "kultury typu ludowego" zamiast "kultury ludowej", zmieniający w efekcie optykę badania kultury wsi. Powyższe problemy łączą się w swoistą całość i w pewien sposób z siebie wynikają. Być może drugi z nich stanowi także konsekwencję konieczności zdefiniowania i dookreślenia na nowo pojęcia .•kultura lu- �203 dowa". W ujmowaniu tej kwestii zauwazyc można trzy główne tendencje: 1) przypisywanie kulturze ludowej tylko statusu historycznego, 2) wymienne stosowanie z terminami pokrewnymi w rodzaju: tradycyjna kultura chłopska, kultura wsi współczesnej, itp., 3) ujmowanie kultury ludowej jako zespołu zjawisk niekoniecznie związanych z realiami wiejskimi (tzw. ludowy kształt człowieka, kultura plebejska, nieoficjalna, kultura typu ludowego, itp.). Na usprawiedliwienie faktu pewnych różnic w rozumieniu tego pojęcia można powiedzieć, iż termin "kultura ludowa", wprowadzony do europejskiej myśli społecznej i naukowej w XIX wieku - od początku charakteryzował się wieloznacznością. Obciążony romantycznymi konotacjami "lud", był rozumiany jako naród, a zarazem jako synonim chłopstwa. Etiologia pojęć "sztuka ludowa", "twórczość ludowa" itp. - wywodzi się z określe11: "literatura ludowa", "idea ludowa", czy "słowo ludowe". Sam sposób, czyli figura myślenia o ludowości - jak twierdzi R. Sulima, bywa synkretyczna, wartościująca, stanowi wyraźne dziedzictwo romantyzmu. Dopóki kulturę ludową traktowano jako domenę ideologii społecznej, politycznej i artystycznej, nie powodowało to jakichś wewnętrznych perturbacji. Jednakże sytuacja zmieniła się, gdy uznano pojęcie "kultura ludowa" za podstawowe dla etnograficznej refleksji naukowej. Pojawił się bowiem problem, na początku raczej nie uświadamiany, potem bagatelizowany, a może tak trudny, że celowo nie podejmowany, a mianowicie: co stanowi przedmiot badań - czy ontologiczny aspekt zjawiska nazywanego kulturą ludową, czy jego model teoretyczny - czy mówi się o radykalnym konkrecie czy o radykalnej konstrukcji. Jeśli uwzględni się istotną rolę mechanizmu mityzacyjnego w refleksji etnograficznej - na plan pierwszy wybija się druga koncepcja. Skutkiem przenikania mechanizmów mitycznych do myśli naukowej jest m.in. integracja indywidualnego światopoglądu badacza z tezami o przedmiocie badań, interpretowanie faktów w imię określonych wartości i tworzenie hipostaz przy odwołaniu się do racjonalności nauki. A zatem można powiedzieć, że "kultura ludowa" czy "tradycyjna kultura ludowa" - to badawczy konstrukt teoretyczny, ukształtowany także pod wpływem wspomnianego mechanizmu mityzacyjnego. Kategorii tej nadaje się charakterystykę historyczną (w sensie ukonkretnienia czasowego, przestrzennego i społecznego) i przedmiotową. W konkretnych pracach etnograficznych "wypełnia się ją treścią" danych faktów etnograficznych. Wydaje się jednak, iż język radykalnego konkretyzmu nie pozwala na sformułowanie wielu podstawowych kwestii etnologicznych. Pojęcia w nim eksplikowane mają sens partykularny, ograniczony, często nie- �204 ostry. Z drugiej strony - prymat założeń metodologicznych w postępowaniu badawczym nasuwa rozwiązania modelowe; tzw. teoretyczny obraz świata nie ma bezpośrednich odniesień do konkretnej rzeczY'Nistości empirycznej - badacz odnosi się do niej poprzez zabiegi idealizacyjne. Można zatem wysnuć supozycję, iż etnolog akceptujący tezę o niemożliwej przekładalności "realnie istniejących" zjawisk kultury na jakikolwiek język opisu naukowego, musi przyjąć jako jedynie poprawne określenie - "kultura typu ludowego". Już samo pojęcie "typu" - sugeruje pewną k o n s t r u k c j ę myślową, a więc mającą charakter modelowy, służącą systematyzacji i naukowemu opisowi danej dziedziny rzeczywistości. Ale ta rzeczywista, potocznie odbierana rzeczywistość - jest zawsze w jakiś sposób \'.1 tym odbiorze zmityzowana, przepuszczona przez filtr określonej metody lub antymetody naukowej (czyli opowiedziana w pewnym języku teoretycznym), a więc stanowi jedynie "teoretyczną, naukową rzeczywistość", czyli radykalny konstrukt. Oczywiście w zależności od przyjętych założeń badawczych, twon~one konstrukcje nigdy nie będą prezentowały takiego samego stopnia "uteoretycznienia" konkretu. Zdaniem R. Sulimy postulat "kultury typu ludowego", a nie "kultury ludowej" zmienia zasadniczo optykę badania kultury wsi. Ujl11'..ljąC to zagadnienie szerzej można powiedzieć, że postulaty "typów kultur" wpisują się w swoisty kontekst współczesnej nauki, przełamującej dotychczasowe paradygmaty metodologiczne. "Typ kultury" ukazuje zatem jakby inny jej wymiar - wymiar głębokich znaczeń i tożsamości kultury przekraczającej temporalność i "historyczne uwarunkowania". W świetle takiego podejścia w innej perspektywie jawią się zasadnicze problemy etnologii - "kontakt kulturowy", "dialog", czy "zderzenie kultur". Podstawowe kryterium "typu ludowego" stanowi - podług Stommy - "izolacja świadomościowa" czyli "świadomość mityczna". Uogólniając zagadnienie można powiedzieć, iż kryterium dla sformułowania poszczególnych typów kultur będzie system waloryzacji światopoglądowej. Korespondują z tym stwierdzeniem także ustalenia poczynione przez M. Buchowskiego i W. Bursztę - odnoszące się do tzw. kultury pierwotnej, określonej przez badaczy mianem "kultury typu magicznego". W tym przypadku magia traktowana jest jako specyficzny sposób myślenia i działania, typ praktyki społecznej, jako kompleksowy układ cech tworzących całościową strukturę kultury. Przeto mówiąc: "kultura typu magicznego" - autorzy dokonują typologicznego zabiegu jej wyodrębnienia. I co również ważne - konstatują: ..Przyj- �205 mujemy też, że struktura owych cech daje się opisać w terminach teoretyczno-naukowych". W moim mniemaniu ta deklaracja jest zarazem manifestacją stanowiska radykalnej konstrukcji. 2. Analiza terminu "kultura ludowa" (czy pojęć adekwatnych) w etnologii innych krajów przekraczałaby ramy wypowiedzi w ankiecie. Spróbuję na ten problem spojrzeć wąsko, tylko w tym zakresie, w jakim wykorzystuję go we własnej pracy badawczej. Kryterium "typu kultury", które wykorzystał m.in. L. Stomma, proponowali wcześniej badacze radzieccy - np. J. Lotman, A. Piatigorski, B. Uspieński - traktujący kulturę jako zbiór tekstów, a ściślej jako mechanizm wytwarzający zbiór tekstów, będących z kolei realizacją kultury. Taka typologia ustanawia relacje i sensy jakościowe inne od tych, jakie kształtują się przy tradycyjnej dychotomii kultur - np. kultury ludowej i kultury oficjalnej. Podstawową dychotomią sformułowaną przez Piatigorskiego i ł..• otmana była "kultura typu zamkniętego" i "kultura typu niezamkniętego". Pierwsza z nich "rozumie samą siebie jako kontynuację tradycji od takiego momentu (...), w którym istniała pełnia prawdy, (...) natomiast historię rozumie jako historię stopniowego zatracania owej - niegdyś znajdującej się u źródeł kultury - pełni". Druga natomiast "rozumie samą siebie jako powstałą od zera, z niczego, i stopniowo gromadzącą elementy prawdy, a z kolei osiągnięcie pełni tej prawdy sytuuje tylko w przyszłości". To spojrzenie determinuje poprawność (właściwość) wszystkich ponadkonkretnych kryteriów typologii kultur. Zbędne staje się określanie i dookreślanie terminu "kultura typu" przez kryteria czasowe, przestrzenne, społeczne czy przedmiotowe - konstytuują się one wokół "typu", modelu czy struktury świata (stąd np. tak istotny staje się dyskurs mitologiczny w kulturze). Zakładają one pewną stałą "topologię" (jeśli można użyć takiego zwrotu metaforycznego) kategorii kulturowych. Określa to sposób rekonstrukcji tych kategorii. Taka formuła interpretacyjna uświadamia jednocześnie, iż stosowanie w analizach etnologicznych kodu kulturowego właściwego badaczowi, czyli inaczej przykładanie "miar" jednego typu kultury do innego typu, może spowodować powstanie "aberracyjnego" wizerunku struktury badanej kultury przez przemieszczanie nie-tekstów kulturowych w klasę tekstów i odwrotnie. Sądzę, że znakomitą egzemplifikację tej sytuacji stanowi kategoria tzw . ..sztuki ludowej" w "tradycyjnej kulturze ludowej". Wynika z tego, iż zarysowana przez Stommę propozycja posługiwania się "centralnymi determiantami", które nazywa za P. Lazarsfeldem formułami matkami, jak i wcześniejsza koncepcja A. Guriewicza - ka- �206 tegorii konstytuujących kulturę - umożliwiają w najszers/'cj mierze immanentne badanie kultury, pozwalające odkryć jej wewnętrzną, własną strukturę, w najmniejszym stopniu zakłóconą ocenami badacza. 3. Określenie "kultura ludowa" zapewne będzie się często pojawiać w pracach etnologicznych, zarówno w sensie opisowym, jak i typologicznym. Trudno wyrokować, czy w ogóle jest możliwe wyeliminowanie go ze słownika pojęć naszej dyscypliny. Symptomatyczne, iż często korzystają z niego zwolennicy pojęcia "typu kultury" czyniąc to z powodów wymogów stylistycznych (Buchowski, Burszta) lub "siłą inercji" (Stomma). Ponieważ puryzm terminologiczny jest raczej obcy polskiej etnologii - przeto przewiduję "długie trwanie" terminu "kultura ludowa", mimo wszelkich metodologicznych zastrzeżeń. Pewny jest również coraz szerszy zakres funkcjonowania "kultury typu ludowego", bowiem każdy etap nauki wytwarza nowe znaczenia, które stanowią podstawę do kolejnych interpretacji. * WOJCIECH SADOWSKI TWORCA LUDOWY - TWORCA NIEPROFESJONALNY Przedmiotem niniejszej wypowiedzi jest zasygnalizowanie trudności pojęciowych, jakie kryją się za sformułowaniami "twórca ludowy" i "twórca nieprofesjonalny". Wszelkie wyjaśnienia tych pojęć są bowiem mało zrozumiałe, mimo powszechnego ich stosowania i pozornie wyraźnego rozróżniania. Mozolne i mało użyteczne są też wyjaśnienia dotyczące stosunku między zjawiskami, jakie tają się za tymi pojęciami. Sytuacja jest więc osobliwa, nasuwająca szereg wątpliwości. Są to problemy zrodzone w czasie kontaktów z plastykami nie posiadającymi wykształcenia artystycznego. Przeobrażenia, jakie zachodzą w społeczeństwie polskim w ostatnich latach można określić jako przeobrażenia zacierające ostrość rozróżnień tak bardzo do niedawna oczywistych. Przeobrażenia te można określić jako zmiany społeczno-ekonomiczne, które pociągnęły za sobą przemiany w kulturze, szczególnie wiejskiej. Upowszechnienie się powyższych pojęć stosunkowo niedawno ma l~iewątpliwie swój związek z umasowieniem kultury, z możliwością powszechnego i aktywnego w niej uczestnictwa. Nazwy "twórca ludowy" lub "nieprofesjonalny" stały się nazwami zbiorowymi dla pewnych grup ludzi szczególnie aktywnie uczestniczących w życiu kultm·alnym. Eeprezentują oni określony kompleks kultury, swoiste sacrum VI odnie- �207 sieniu do otoczenia. Na tym podłożu ukształtowały się pojęcia, które wprowadzają pewien ład myślowy budząc jednocześnie szereg wątpliwości. Sprawiają one wiele kłopotu, a to dzięki możliwości różnorodnej ich interpretacji i rozmaitym możliwościom wartościowania. Ustawicznie powstają bowiem pytania: Co jest sztuką ludową? Co robić, aby kolekcjonując wytwory z tej dziedziny, nie popełnić błędu? Jak postępować z ludźmi mieniącymi się twórcami ludowymi? Kim oni naprawdę są? Jak postąpić, żeby się później nie wstydzić, ale i niczego co jest autentyczne nie uronić? Jak pogodzić "szyfrowane" wypowiedzi teoretyków z praktyką? Te i szereg innych pytań w codziennej pracy etnografa zatrudnionego w muzeum jest niezmiernie ważkich i trudnych. Są to pyania zagadnienia, rozwiązywane po prostu intuicyjnie, w oparciu o rozważania autorów licznych publikacji, które poza dywagacjami niczego nie wyjaśniają, niczego w sposób praktyczny nie rozwiązują. Proszę tego stwierdzenia nie traktować jako mądrzenia się, jako krytyki. Nikogo i niczego nie chcę krytykować. Chcę tylko powiedzieć, że brak jasnego pojęcia sztuki ludowej, współczesnego wyraźnego określenia twórcy ludowego, w poważny sposób utrudnia pracę etnografa - muzealnika przymuszonego z racji funkcji do gromadzenia wytworów z tej dziedziny. W sposób wyraźny odczuwa on brak teoretycznych i praktycznych rozstrzygnięć, brak w pełni kompetentnych i uzasadnionych rozwiązań. W charakterystyce twórców i twórczości ludowej, przynajmniej w odniesieniu do Gorzowskiego, tkwi wiele wad. Jest ona niedoskonala, bo taką aktualnie być musi. Różne można mieć spojrzenia i różne ambicje, ale zasygnalizowany problem pozostanie przypuszczalnie długo jeszcze nie rozwiązany. Bezustannie powstaje pytanie, kogo zaliczyć do grona twórców ludowych. Czy wyłącznie osobę mieszkającą na wsi i utrzymującą się z pracy w samowystarczalnym gospodarstwie chłopskim? Czy też osobę mieszkającą na wsi, a pracującą w mieście? Czy można uznać za twórcę ludowego osobę zamieszkałą i pracującą w mieście, lecz pochodzącą ze wsi, uprawiającą tematykę wiejską i posiadającą "mentalność" chłopską? A może jest nim plastyk-amator dostarczający swoistych wytworów ze względów merkantylnych? Posiadając tego typu wątpliwości trudno dać właściwą odpowiedź. Trudno też mieć jednoznacznie ukształtowany obraz. Niemożliwe jest precyzyjne odróżnianie twórczości ludowej od twórczości nieprofesjonalnej. Obie bowiem cechują się swoistą nieporadnością i naiwnością. Nie rozwiązują tego zagadnienia rozważania dotyczące stylu ludowego, a zwłaszcza takich jego cech jak linia, modelunek, płaszczyzna lub ornamentyka, ponieważ twórcy mieszkający w mieście po- �'208 stępują w tej sprawie podobnie jak osiadli we wsi. Jedni i drudzy od strony formalnej rozumieją go niemal identycznie. Wszystko to stwarza dokuczliwą sytuację trudności - czy niemożności - wyboru między istniejącymi określeniami. Z jednej strony na każdego z etnografów muzealników wywiera swą presję chęć gromadzenia wytworów sztuki ludowej, z drugiej zaś strony odruch samoobrony przed błędami, przed zbytnią idealizacją. Dopowiedzieć tu należy, że realia terenu rozciągającego się nad Odrą i Wartą różnią się bardzo od pozostałego terytorium kraju. Osiadła tu po 1945 roku ludność przyniosła ze sobą własną kulturę, własne wyobrażenie o sztuce. Istniały one najpierw równolegle i niezależnie, a później współistniały, wywierając wzajemnie wpływ na siebie. Refleksja nad tymi problemami zachęciła mnie do poszukiwania odpowiedzi wśród samych twórców zamieszkałych w Gorzowskiem oraz wśród ludności zamieszkującej wsie w gminie Słubice oraz w gminie Bogdaniec. Nie były to badania prowadzone z kwestionariuszem w ręku, lecz zwyczajne rozrr.owy prowadzone jak gdyby na marginesie pozyskiwania obiektów etnograficznych na rzecz Muzeum Okręgowego w Gorzowie. Generalnie moi rozmówcy wychodzili z założenia, że autentyczny gospodarz dba przede wszystkim o produkcję rolną, o wyniki ekonomiczne, a dopiero w następnej kolejności interesuje się pozostałymi sprawami. Ich zdaniem praca, ciężka prac, jest sztuką oraz aktem religijnym jednocześnie. Ludzi umiejących malować, rzeźbić lub pisać wiersze uważa się jednak za przypisanych Bogu, Zll obdarzonych przez Boga nadzwyczajnymi przywilejami. Twórczość ma największą oczywiście wartość gdy pełni. funkcję religijną. Jednocześnie sporo osób wytworom plastyki, literatury lub muzyki przypisywało drugorzędne znaczenie w codziennym życiu ludzkim. Niewielka liczba moich rozmówców, głównie twórcy, była jednak zdania, iż człowiek, aby mógł należycie żyć, powinien korzystać także z wytworów artystów i uczonych. Powinien słuchać księży, czytać gazety i oglądać telewizję. Ogólnie mówiąc potrzebne jest wszystko to, co jest niezbędne do sprawnego funkcjonowania człowieka, wszystko to sprzyja jego wszechstronnemu rozwojowi. Są to potrzeby poniekąd zakodowane w ludzkiej naturze. Są one równe prawom przyrody. Zwolennicy takiego poglądu uważają, że odsunięcie od siebie potrzeb wyższego rzędu wywołuje w nich niepokój, rodzaj pustki, wręcz uniemożliwia im funkcjonowanie w otaczającej ich społeczności. Twórcy niezależnie od takiego twierdzenia wychodzą z założenia, że przejawem zainteresowania się otoczenia ich osobą lub pracą są nagany lub pochwały, preferencje w życiu towarzyskim, sugestie dotyczące tematyki prac, opory przed ich nabywaniem, konflikty związane z ich osobą, �209 stronnicze interpretacje itd. Swiadomi są swoich wpływów estetycznych na najbliższe środowisko ludzkie i ochronę otoczenia przed degradacją. Pragną przy tym, aby rezultatem ich twórczości zainteresowała się szersza społeczność. Często chcą zysku materialnego oraz wygodnego warsztatu pracy. Skwapliwie w końcu wykorzystują kontakty "zawodowe" i społeczne, jakie im dają domy kultury szczebla wojewódzkiego lub gminnego, choć niemal wszyscy mniej lub bardziej jasno uświadamiają sobie, że przyczyniają się one do zmanierowania ich ambicji i stylu. Udają się tam, aby nauczyć się spraw formalnych gubiąc zarazem swą indywidualność. Zarówno wśród mieszkańców wsi jak wśród plastyków bez wykształcenia artystycznego przeważa opinia, że wyłączne zajmowanie się rzeźbą lub malarstwem jest przejawem próżniactwa. Nierzadko można spotkać ludzi wsi twierdzących, że "dobry artysta przyzwoicie pracuje na chleb, a w chwili wolnej zajmuje się swoim zamiłowaniem". Nie widzą oni także różnicy pomiędzy amatorami a twórcami zawodowymi. Uważają, że zadaniem twórcy nie powinno być wymyślanie lecz pokazywanie rzeczywistości. Ceni się realizm, a więc wierność w oddawaniu, niejako kopiowaniu tego co nas otacza, w odrysowywaniu przyrody. Dobry twórca naśladuje otaczającą go naturę, ale przeżywa ją w sobie, poprawia sercem. Jest to rodzaj odtwarzania, tyle że świata poprawionego we własnym wnętrzu. Pożądany jest tradycjonalizm twórczy, a ignorowana jest oryginalność polegająca na imaginacji. Rzeczywistość można upiększać, "cukierkować", lecz nigdy przeinaczać, wykonując "jakieś tam buły" lub "bohomazy". Twierdzi się, iż prawdziwy twórca ma być wrażliwy na przyrodę oraz na otoczenie fizyczne i społeczne, które kształtuje człowieka. Kryteria zależą nie od obiektywnego wyrazu artystycznego, od estetyki lub piękna a od stopnia zbliżenia do naturYI do J;zeczywistości. W ten sposób tradycjonalizm nadal zwycięż;:l, Niemniej nawet tradycyjni twórcy są niżęj stawiani w hięrarchii społecznej niż chłopi lub robotnicy. Rzeźbienie ani malowanie nie zapewnia, egzystencji, a pochłania czas. Wyżej więc może być ceniony tak zwany twórca ludowy niż "miastowy". Większym uznaniem, niż artysta plastyk może cieszyć się anonimowy wytwórca kolorowych ozdób gipsowych lub plastykowych ze względu na znaczniejszy stopień zbliżenia do stawianych przez mieszkańców wsi wymogów. Wiadomo też, że często właśnie ci ludzie zaspokajają wymagania estetyczne tak zwanych "wsiowych". W nich upatrują wieśniacy, głównie starsi wiekiem, możliwość zaspokojenia potrzeb plastycznych, a nawet kulturalnych. Zauważa się, przynajmniej w Gorzowskiem, iż wyroby tego typu stają się po prostu symbolem wszystkich innych potrzeb kulturalnych mieszkańców wsi notabene coraz mocniej zurbanizowanej; wsi dyktującej stereotypowe 14 Lud t. LXXIV �210 warunki uzyskania społecznej akceptacji. Nowe treści materialno-tEchniczne oceniane są przeto od strony funkcji, a nie od strony formalno-plastycznej. Gust współczesnego wieśniaka nie jest tak jak dawni0J kształtowany przez szlachetne materiały w postaci drewna lub gliny, a przez plastyk i gips. Zmiana ta powoduje również przesunięcia w hierarchii wartości. Wyżej są cenione wytwory "artystyczne" kupione w sklepie miejskim niż wytworzone we własnym zakresie albo przez twórcę wiejskiego. Oczywiście opinie te wypowiadają nabywcy, a nie twórcy. Dodać tu należy, że w pojęciu chłopów pod słowem artysta kryje się wyłącznie malarz lub rzeźbiarz. Prozaik lub poeta, hafciarka czy kowal traktowani są inaczej. Ludzie pióra są wysoko cenieni, a ich twórczość, bez względu na mistrzostwo, jest w większości przypadków traktowana jako prawdziwa, jako literatura faktu. Twórczość hafciarki lub kowala nie jest zaliczana do prac artystycznych, lecz typowo rzemieślniczych. Wymaga ona bowiem nie kunsztu, nie serca czy szczególnej umiejętności, lecz zwyczajnej pracy. Symbolem każdej działalności rzemieślniczej jest zarobek. Fachowiec, jak się nieraz określa we wsi rzemieślnika, nie wykonuje pracy dla własnej przyjemności, a artysta zaspokaja własne zamiary, pracuje zgodnie z zamiłowaniem, nie ulegając determinizmowi życiowemu. Naturalnie sami twórcy amatorzy traktują swoje wytwory wyłącznie komercjalnie, lub jako środek do zdobycia uznania, a być może i sławy. Twórcy zamieszkali na wsi 19ną więc do środowiska miejskiego, a zamieszkali w mieście orientują się w swej twórczości na wieś. Obie grupy skwapliwie podpatrują "Cepelię", choć znajdującymi się w jej sklepach wyrobami pogardzają dowodząc, że są mało udane, zarzucaji!C im cechę wytwórczości, a nie walor artystycznego wykonawstwa. ~ie przeszkadza to jednak chęci dostania się na sklepowe lady krytykowanej firmy w celu samourzeczywistnienia. Warunki życia twórców, praca zarobkowa, jaką wykonują na codzień, nie zezwala im na stałe admirowanie piękna, na uprawianie rzeczywistej twórczości artystycznej. To, co w tym zakresie robią, można określić jako obronę interesów, jako ucieczkę przed monotonią życia. Z drugiej strony, bez względu na otoczenie społeczne, uważani są za ludzi skrzywionych, nieprzystosowanych do życia, a mimo to chętnie widzianych. a czasem i naśladowanych. Chętnie, choć z pozorną negacją, przechowuje się ich prace, szczególnie w środowisku lokalnej inteligencji. Twierdzi ona, że w pracach tych można zauważyć przewagę myśli nad materią· Z tego powodu można im przypisać kulturotwórczą rolę mimo braku wyraźnego określenia ich pozycji twórczej i społecznej. Można w konsekwencji formułować dylemat czy jest to grupa twórcza wraz z wszystkimi jej zaletami i obciążeniami, czy też rodzaj hobby bez wif;kszyeh �211 możliwości kulturotwórczych. ~'rożna przy okazji postawić pyt~nje o wkład tych ludzi w rozwój szeroko pojmowanej kultury. Z obserwacji wynika, że twórcy zamieszkali w Gorzowskiem t\vorzą zbiorowość dynamiczną, w której dokonują się przemiany kulturowe, powstające na surowym gruncie wymieszanej tradycji. Reprezentują wiele regionów, odmienny folklor, różne właściwości społeczne. Są to jednak ludzie odporni na zjawiska niesprzyjające. Zróżnicowanie to może dać w przyszłości interesujący efekt w formie wyłonienia się swoistego stylu, bogatego ilościowo i jakościowo. Fakt istnienia na interesującym nas terenie twórców, i to obojętne czy ludO\'I)'ch czy t.zw. nieprofesjonalnych, integruje ten region z innymi dzielnicami Polski za pomocą folkloru. Znaczenie tej zbiorowości tym bardziej się uwydatni, gdy weźmiemy pod uwagę, że rozwinęła się ona po kilkuletnim pO\vojennym okresie uśpienia obserwowanego wśród przesiedleńców z Wileńskiego, Poleskiego, Wołyńskiego, Stanisławowskiego, Tarnopolskiego, Lwowskiego i t.zw. "centralaków". Miłośnik znajdzie w ich pracach szereg s\\'oilitych form i treści. Podczas prezentacji ich wyrobów w Muzeum przeciętny widz odnajdował w nich łączność z kulturą dawnych terenóv.' jak też cechy wynikające z nowego zasiedlenia. Rozwojem plastyki, powiedzmy amatorskiej (mam tu na myśli zarówno ludową jak i nieprofesjonalną), zaskoczeni też byli mieszkallcy Frankfurtu n/Odrą w czasie zwiedzania wystawy poświęconej twórczości ludowej województwa gorzowskiego. Miała ona miejsce w czerwcu i lipcu 1980 roku. Pokazano wówczas 42 rzeźby, 14 obrazów olejnych i 25 pisanek. Różne są zatem uczucia związane ze zbiorowością plastyków amatorów, mimo iż każdy z nich spełnia warunld autentycznego folkloru. Sądz~, że nie da się w tym przypadku rozdzielić twórców ludowych i nieprofesjonalnych tak jak trudno jest odłączyć uczucie przyjemności od piękna. Uważam, iż działania takie byłyby sztuką pozoru. Dla mieszkalka wsi ładna jest dana rzecz wówczas, gdy spełnia pożądaną przez niego funkcję praktyczną bez względu na osobę i miejsce gdzie ona zamieszkuje, ładne dla niego jest to, co oddziałuje na uczucie. Pozytywne jest to, co się podoba. Podoba się zaś to, co jest prawdziwe. Sami twórcy, zarówno ci ludowi jak i nieprofesjonalni, między sobą nie dokonują podziałów kierując się wyróżnikiem "ludowy" lub "amator". Rozróżniają się wzajemnie i dzielą jedynie na dobrych i złych, na takich, którzy mają coś osobistego do powiedzenia i na "pustych wewnętrznie". Od tego kryterium zależy pozycja każdego z nich. Kierują się więc naturalnymi uwarunkowaniami, a nie kryteriami formalnymi. Liczy się efekt pracy twórczej. Zrywają oni z tradycyjnymi pojęciami dotyczącymi ich zbiorowości jako obciążonymi implikacjami różnego rodzaju. Przedstawione wyżej uwagi dotyczące plastyki amatorskiej w wOJe- �212 wództwie gorzowskim mają na celu pobudzenie fachowej dyskusji,jaka powinna toczyć się wśród tych, którzy zajmują się nią z różnych powodów. Dotychczasowe ustalenia teoretyczne nie odpowiadają bowiem swoją treścią aktualnym zjawiskom zachodzącym zarówno w środowisku wiejskim jak i miejskim. Twórczość bowiem winna być tworzywem teorii, a nie znajdować się na usługach teorii powstałej lub wydumanej za biurkiem. W tym celu obok analizy obiektów zgromadzonych w muzeach należy badać opinie zarówno twórców jak i odbiorców. Analiza obiektów oraz wyniki sondażu społecznego pozwolą opracować konkretne wnioski praktyczne oczyszczone z różnych dotychczasowych naleciałości. Podjęcie próby skategoryzowania tych pojęć wydaje się być niezmiernie cenne i pożyteczne. * KAZIMIERA WOLDS KULTURA LUDOWA A ETNOLOGIA Przedmiotem zainteresowania etnografii jest "kultura ludowa". Termin ten, używany od początku pojawienia się tej dyscypliny, nie budził zastrzeżeń do czasu kiedy w miarę jasne było samo pojęcie "lud". Pojęcie to obecnie odnosi się raczej do przeszłości, bo cóż ono dziś znaczy? Badając i opisując kulturę ludową etnografia czyniła to głównie w odniesieniu do kultury wsi, która niegdyś była w dużej mierze kulturą chłopską. Także i pojęcie "lud" utożsamiano najczęściej z chłopstwem najliczniejszą warstwą społeczną tradycyjnej wsi. Kultura współczesnej wsi nie jest przecież jedną, wielką, chłopską kulturą, a składa się z wielu kultur: mikrokultur czy kultur środowiskowych będących pochodną zjawisk zaniku i unifikacji tej właśnie niegdyś dużej tradycyjnej kultury ludowej. Podobną strukturę mają środowiska miejskie, składające się również z wielu kultur środowiskowych w tym także i tych, które zawierają fragmenty lub wątki będące efektem wcześniejszego rozpadu tradycyjnej kultury ludowej. Etnografia jako nauka dotychczas badała i opisywała właśnie tę kulturę, która dziś jest czymś statycznym i dotyczy zamkniętych społeczności lokalnych istniejących w przeszłości. Dziś kultura ta jest często punktem odniesienia dla opisu współczesnych wytworów i zjawisk istniejących zarówno na wsi jak i w mieście. �213 Współczesna etnografia jako nauka, niestety, nie jest w stanie badać w pełni współczesnej różnicującej się rzeczywistości kulturowej gdyż, jak dotychczas, nie wypracowała właściwych metod badawczych. Dotyczy to między innymi tak zróżnicowanej rzeczywistości z jaką mamy do czynienia na ziemiach zachodnich. Przysparza to wielu trudności samej nauce jak i praktyce etnograficznej. Wprawdzie etnografia bada przyczyny zanikania lub trwania tradycyjnych elementów kultury we współczesności, ale w niewielkim stopniu zwraca uwagę na powstawanie nowych wytworów i zjawisk i ich funkcjonowanie w tejże współczesności. Podejmując badawczo również problem mechanizmów zmiany kulturowej, etnografia spotyka się z socjologią chociaż ta, badane przez siebie zagadnienia starała się, przynajmniej do niedawna, ujmować w skali makro gdy tymczasem etnografia - w skali mikro. Współczesną "kulturę ludową" pojmuję raczej jako wielość kultur środowiskowych czy mikrokultur powstałych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej będącej najstarszyrn nurtem naszej kultury narodowej. Zasięg tych mikrokultur czy kultur środowiskowych, obecnie, pokrywa się bądź to z grupą rodzin tego samego pochodzenia regionalnego, bądź też z mniejszą lub większą rodziną, grupą zawodową, grupą wieku czy grupą zamieszkującą jakiś określony teren, dzielnicę. Zasięg ten jest więc różny, zależnie od wytworu bądź zjawiska kultury powstałego z elementu lub jego fragmentu tradycyjnej kultury ludowej, zaistniałego we współczesności i funkcjonującego w potocznym rozumieniu jako "przeżytek". Etnografia, dla mnie, byłaby więc nauką nie tyle o kulturze ludowej ile o kulturach zrodzonych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej, chociaż nadal, powinna badać i opisywać również i tę kultur(;. Byłaby to nauka, która zajmowałaby się nie tylko genezą i historią kultury ludowej ale badałaby również proces dostosowywania się tradycyjnych wytworów i zjawisk kultury do współczesności i tworzenia się nowych kultur. Na ten proces można także spojrzeć z nieco innego punktu widzenia; z punktu widzenia człowieka jako twórcy kultury, i wówczas, byłaby to nauka o kulturowych efektach adaptacji człowieka do zmieniających się warunków życia. W pierwszym przypadku byłabym skłonna poprzeć niektórych badaczy próbujących określić taką dyscyplinę mianem kulturologii, w drugim - naukę tak postrzegającą kulturę i jej rozwój - nazwać etnologią· • �214 B. PERYPETIE FOLKLORYSTYKI W ramach nInIejSzego tekstu chciałbym podzielić się kilkoma generalnymi spostrzeżeniami, jakie nasunęła mi lektura niewątpliwie interesującej i niosącej wiele treści ogólnoteoretycznych pracy Piotra Kowalskiego pt. Współczesny folklor i folklorystyka. Podtytuł książki brzmi: a przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1990, ss. 148. Nie bez powodu, jak sądzę, pojawiają się tutaj określenia "współczesny" oraz "dzisiejszy". Ano właśnie Autor książki ambitnie zaheśla jej cele, choć jednocześnie podkreśla, iż jego propozycje mają "charakter polemiczno-postulatywny", a ich "lakoniczność wynika ze stann badań: ewolucja pokrewnych nauk oraz poszerzający się wciąż obszar oglądów dokonywanych przez folklorystykę współczesną, zmuszają do zasadniczych i głębokich przekształcel1 całego modelu, paradygmatu tej gałęzi humanistyki" (s. 124). Już na wstępie rozważań znajdujemy diagnozę dość szczególnej sytuacji, w jaką uwikłane były badania folklorystyczne - byłoby to "zakłócenie relacji między zmieniającym się historycznie i społecznie przedmiotem badania i osobliwym konserwatyzmem w konstruowaniu przedmiotu poznania" (s. 8). A zatem folklorystyka musiała znaleźć się w sytuacji kryzysowej. Zadajmy sobie jednak pytanie, czy ów kryzys postrzegać należy w sposób proponowany przez Piotra Kowalskiego? Rzecznicy "sytuacji kryzysowych" w nauce wymieniają wiele ich powodów, z których chyba najczęściej powtarzającymi się są takie oto: (1) światopoglądowe uprawianie wiedzy, (2) brak dostatecznej ogólności i mocy prewidystycznej formułowanych teorii naukowych, (3) wyczerpaIlie się możliwości logicznych przekształceil wewnątrz danego systemu (paradygmatu) wiedzy oraz (4) "nieprzystawanie" danego systemu pojęciowo-teoretycznego do zmienionej rzeczywistości badanej (to, co i\Tax Weber nazywał brakiem relacji zwrotnej pomiędzy rzeczywistością samą a jej unaocznieniem i zrozumieniem). Folklorystyka należy z pewnością do tych gałęzi wiedzy, które "trapi" ciągłe uwikłanie w kontekst pozapoznawczy i pozamerytoryczny. Wystarczy w tym względzie prześledzić dzieje samego pojęcia "folkloru", niejednokrotnie nadawano mu z góry pozytywny walor aksjologiczny, wykorzystywano w celach edukacyjnych, nie zawsze rozsądn~e pomyślanych. Autor omawianej pracy zakłada, że warunkiem umożliwiającym dokonanie wstępnych uporządkowań jest wyodrębnienie p l' Z e d m i o t u b a d a n i a i p r z e d m i o t u P o z n a n i a folklorystyki. Ten pierwszy to "określony fragment rzeczywistości życia codziennego", drugi zaś �215 oznacza "pewnego rodzaju konstrukt" związany z działaniem samego uczonego. Osobiście uważam, co postaram się dalej uzasadnić, że rozdzielenie obu powyższych aspektów nie jest możliwe; wręcz przeciwnie - teoria kultury i teoria poznania są ze sobą ściśle związane i wzajerr.nie się warunkują. Wspomniany już przeze mnie Weber powiadał, że "...w naukach o ludzkiej kulturze tworzenie pojęć zależy od sposobu posta\vienia problemów, zaś te ostatnie zmieniają się wraz z treścią kultury". Przy takim ujęciu siła dyscyplin humanistycznych w tym właśnie się objawia, że nieustanne przemiany stanów kultury dostarczają im stałych bodźców ku temu, aby zachowały one wieczną młodość w sensie teoretycznej prężności. W swej książce Wymiary antropologicznego poznania kultury staratem się zaprezentować pewien sposób uprawiania antropologii, który równie dobrze "przystaje" do realiów, w których poruszają się folkloryści mający ambicje orzekania o współczesnej kulturze. Nauka w takim ujęciu stanowi dziedzinę kultury zarówno autonomiczną, jak i współzależną od dziedzin pozostałych, żeby wymienić wyłącznie kwestię "nauka a język". Folklorystykę można potraktować jako system sądów tworzących społeczną świadomość metodologiczną praktyki naukowej zwanej folklorystycznymi badaniami nad zdefiniowanym odpowiednio fragmentem kultury. Wysuwane przez folklorystę (obojętne: "klasycznego" czy "postfilologicznego") sądy dotyczące dziedziny jego zainteresowań, są sądami zrelatywizowanymi społeczno-historycznie. Jeśli zatem załoŻy:l1Y,że poznanie jest określonym zbiorem sądów "produkowanych" w ramach praktyki naukowej w sposób kulturowo uregulowany, wówczas refleksję nad tym poznaniem powinniśmy rozpocząć konsekwentnie od przyjęcia ustaleń a charakterze ogólnym, należącym do zakresu teorii kultury. Tym samym założyć można, że odpowiednio scharakteryzowana teoretycznie kultura (lub jej fragment) oddziaływuje na poznawcze ideały wiedzy i współtworzy charakteryzujące poszczególne gałęzie hufl:anistyki "punkty widzenia" na samą kulturę, a także na naukę "mierl.ącą się" z kulturowymi stanami rzeczy. Wartości kulturowe ukonstytuowane pozanaukowo oddziałują na to, co konstruuje się jako teoretyczny obraz świata rekonstruow·anego z kolei przez praktykę badawczą· A zatem, akt wyboru kryteriów regulujących ideały poznawcze - tutaj - "starej" i "nowej" folklorystyki, ma zawsze charakter wyborów aksjologicznych, jest to niezbywalnie aksjologia naszej kultury i tylko jej. Relatywizacja pojęcia absolutnej racjonalności nauki komplikuje, rzecz jasna, oczywistość powyższych założeń. Teoria poznania zakładająca koncepcję kultury jako rzeczywistości ideacyjnej, twórczo i regularnie wpływającej na przyjmowane ideały \-'liedzy i sposoby ich osią- �216 gania, o tyle nie podpada pod pojęcie tradycyjnej epistemologii, iż zajmuje się między innymi badaniami nad dziejami nauki, w szczególności zaś nad dziejami naukowej refleksji nad kulturą. Tym samym może ona dostarczyć np. folklorystyce wielu dyrektyw umożliwiających poszerzenie "stanu posiadania" tej dyscypliny. Nie będzie już wówczas chodziło o - jak to nazwaliśmy swego czasu z Krzysztofem Piątkowskim - antropologizację humanistyki (antropologizację więc badań folklorystycznych), ale budowę spójnego programu badań nad kulturą widzianą poprzez "filtr" specyficznie dyscyplinarnie folklorystycznego oglądu kultury symbolicznej. To z kolei wymaga uwzględnienia faktu, że respektowane przez badaczy folkloru dyrektywy i osiągane rezultaty nie są prostą konsekwencją oddziaływania ogólnej kultury, ale zawsze w takich momentach zaznacza się interweniująca rola ustaleń epistemologicznych. Jawią się tedy dwa poziomy myślenia dotyczące możliwości pogodzenia ze sobą przekonania o kulturowym uwikłaniu nauki z przekonaniem o możliwości epistemologicznego wartościowania jej praktyki badawczej. Na poziomie pierwszym zobowiązani jesteśmy do respektowania odpowiednich norm i dyrektyw metodologicznych (epistemologicznych), na poziomie drugim uprawnieni jesteśmy do ich kwestionowania. Wpływowy nurt postmodernistycznej refleksji nad współczesną kulturą szczególnie mocno podkreśla fakt naszego uwikłania w nakładające się na siebie kolejno interpretacje stanów kultury. Sądzę, że jest to problematyka zalecająca się właśnie folklorystom, operującym prz.ecież nade wszystko na różnie definiowanych t e k s t a c h. Poszukiwania całkowicie oryginalnych przejawów folklorystycznego uczestnictwa w kulturze napotyka na pułapki, o których z wielkim znawstwem pisze Piotr Kowalski. Sposób tworzenia różnych interpretacji "podawanych" jako "autentyczne" stany kultury - to pasjonujący temat dla badacza. Folklorystykę od samego zarania jej dziejów charakteryzowało jednak, krępujące jej teoretyczny rozwój, poszukiwanie autentycznych i oryginalnych artefaktów kulturowych, które dodatkowo klasyfikowano pod względem estetyczno-artystycznym. Analizy folklorystyczne wikłają się w zasadniczą ambiwalencję, próbują bowiem pogodzić ze sobą spojrzenie na dany obiekt zarówno jako akt indywidualnej kreacji, jak i element szerszego kontekstu wchodzącej w grę kultury, gdzie w szczególności sens wytworu nie ma nic wspólnego ze sferą estetyki. W sposób oczywisty metody rodem z filologii skuteczne są tylko do momentu, gdy dany stan rzeczy analizowany jest w abstrakcji od owego kulturowego tła, w oderwaniu od kontekstu go warunkującego. Kiedy prag:1ie się jakoś ten kontekst wyinterpretować, sięga się "poza" folklorystykę filologiczną, między innymi do antropologii. �217 Lektura pracy Piotra Kowalskiego jest pouczająca także z tego punktu widzenia. Otóż widać wyrażnie, że folklorystyka pozostaje nadal dyscypliną o nieco hybrydalnym statusie: z jednej strony dopracowała się właściwego sobie aparatu badawczego, z drugiej zaś ciągle "spogląda" ona łakomie ku innym dyscyplinom humanistycznym, poszukując u nich modeli i paradygmatów o walorze dającym się uogólnić na jej potrzeby teoretyczno-metodologiczne. Folkloryści ciągle potrzebują zewnętrznych uprawomocnień własnych zabiegów. Niestety, efekt bywa właśnie hybrydą myślową; tworzy się niespójna melange koncepcji psychologicznych, socjologicznych, filologiczno-językoznawczych (zwłaszcza semiotyka) i antropologicznych. Na sytuację folklorystyki współczesnej spojrzeć można także podobnie, jak na sytuację humanistyki dzisiejszej jako takiej. W wielu opracowaniach powtarza się zdanie, iż c a ł a humanistyka przesiąknięta jest ideą tzw. kryzysu koncepcji przedstawiania. To bardzo rozległy temat, na którego podjęcie nie możemy sobie tutaj pozwolić. Tym bardziej jednak należy się cieszyć, że folklorystyka polska włącza się pracą Kowalskiego do dyskusji nad swą przyszłością. O tę przyszłość można byćmimo wszystkich problemów - spokojnym, o czym świadczą prace naszego autora z Parterowym Olimpem na czele. A fakt, iż nadal niejasna jest tożsamość samej folklorystyki? "Kłopoty z tożsamością" mają, może nawet w większym stopniu, także antropologowie dzisiejsi, którzy odrzucają większość ze swej tradycji teoretycznej. Nad "końcem filozofii" debatują Rorty, Lyotard, Serres i Derrida. Współczesna wiedza humanistyczna staje się coraz bardziej antymodelowa i antysystemowa, jest na równi wyjaśnianiem, jak kulturową partycypacją. Współczesność domaga się swoich b a d a c z y w s pół c z e s n O ś c i. I tu taj wielka rola folklorystyki o kształcie postulowanym przez Piotra Kowalskiego, choć osobiście, jako antropolog pozwoliłem sobie spojrzeć na pewne sprawy inaczej. Wojciech BUT5zta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62b6dd8c039b517cb5c8c0fe07a262a9.pdf cab75c39556575b1bd5f6b72275a6041 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3517 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Jerzy P i e t r u s i ń s k i Małopolskie (Materiały Roman Reinfuss Sztuka ludowa (notatki Vladimir Scheufler Franciszek Henryk bohomazy i u w a g i do z w Wincenty Świątkowski Starodawny Tadeusz S e w e r y n Z haft archiwum w na Jaskier — 1959 r.) ziemiach 155 czeskich rzeźbiarz . . . 163 zabawek . . 168 łowicki 172 historycznego: Garncarze i kaflarze w K r a k o w i e XIX Olga Mulkiewicz Franciszek List Bazielich I . P. do ludowej Pogórzan Gorlickich 179 redakcji: czy Podgórzanie Rabotnowa, W. Narodnaja Ja. 185 Jakowlewa: Wysziwka Russkaja 186 Kronika Summary of I I połowie 176 sztuki Pogórzanie Barbara w wieku Wystawa Kotula 131 Czechosłowacji podróży Czarna ceramika Kotula epilogu malarstwa ikon) 188 articles . , 190 Na okładce: Kobylica do strugania gontów. Wyk. Jakub Migacz. Gródek, pow. Gorlice. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: Fragment ikony: „Sw. Mi­ kołaj", II poł. XVII w. Muzeum Narodowe w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. osrć �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 3 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reimfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr J adwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K r u k o w ­ ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Doris Ronowicz. Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/476b3ff3d230293384477b2b98644c6b.pdf 5229b9c55d391976ef7a57ce37944f6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Czechosłowacja - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3518 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Czechosłowacji (notatki z podróży w 1959r.)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 155-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss S Z T U K A LUDOWA W C Z E C H O S Ł O W A C J I (notatki Mówiąc wyróżnić o sztuce l u d o w e j dwa twórczość jakiegoś kraju zagadnienia: jedno — to artystyczna oraz zabytki musimy żywa jeszcze sztuki ludowej, k t ó r e z a c h o w a ł y się w terenie, d r u g i e zaś — to teresowanie, społeczeństwo swej z sztuki jakim ludowej, co wyraża się zain­ odnosi się do między innymi W różnych formach opieki nad sztuką ludową i w li, jaką odgrywa ona w problematyce żywych wacja przedstawia mo, ny ośrodków że tradycyjna kultura nurt stanowiący społecznych, sztuki ludowej, aktyw­ Czechosło­ obraz bardzo niejednolity. ludowa, jako własność tzw. wykazuje swoją Wiado­ wyodrębnio­ „niższych" żywotność w bardzo i n t e r e s u j ą c e wienia może — postępu kraju. Im pierwotniejsze warstw stosunku są być wie w warunki okolicy X I X wieku zastąpione wą, formy, tych do domów po jest w Daleko i skrzyń, się i rozwija kultura i z przyczyn geograficznych cji od inne ludowa. oczywiście wpływów który, zależnie mian od na, w posunięty proces utrzymaniu treści — a etapy Gdy dową stają tradycyjnych, się często postępujących nie treści względem ekonomicznym okolice Pilzna na w ralizacji można — z ludowej nowią w działywanie zarówno z Łużyce), jak to i np. w murowanej, która genewyróż­ sztuki z nich uprzemysłowiony, południa, ludowej w to jest czy z Austrii. posunięty jest przeszłości zaś architekturze wsi, okazów odbywały w opóźnieniem wych osią­ od ubrane wystawio­ Czechach i <Valaśske zachowane, po ludowej prawie w proces dlatego, w Czech, krajobrazie Mezifići, się z dość zaś na np. powiato­ się również koło Rożnova, literaturze części M o r a w , (pogranicze M o r a w Karpat), lub spotyka ce We tu spotkać niekiedy polichromią, tzw. zachód gliniane, W po­ Slovacku od kryte zdobione na najczęściej wsi publiko­ o Białych strzechą wybie­ tematy­ ( i l . 5). wnętrzach, przeważa na na bu­ nie­ minionych etnograficznej. zwłaszcza chałupy dachówką, ścianach roślinnej się wielokrotnie i Słowacji występują częściej lonych pięk­ drewnianego „Fojstvo", t j . dworek sołtysi we czeskiej łudniowej ludowej północnych kiedy doskonałe przykłady budownictwa z czasów, jak jej znacznym miastach okazy nie sytuacja Rożnov), zdarzają pojedyncze wsiach dużo kultury szczególnie mniejszych wie­ potrzeb muzeów. niwelacji do do natomiast magazynach stosunku nawet downictwa, Widocz­ już się Czechach u k s z t a ł t o w a ł a Tu w Proces jednak w pewnych okolicach Morawach. na­ kobiety, wsi dostosowało zupełnie, się w Inaczej niż w wany obecnie Rzeźby znajduje Morawach, się niemal od przez przeważnie już Karkwice tu bezpośrednio, miejskiej. się Velke od­ to kultury sta­ szczególnie silne (czy na Jeden zobaczyć okolicznych i nie zachowania najdalej i d ą c e przemiany rozwojowe. jest mię­ dziś Domażlicach, muzeum. przekształciło przebiegał, na więk­ „Chods- ku pod np. z tzw. przełomie X I X i X X lub ze sprzyjał Z tym w L u d o w e rzemiosło artystyczne w na jak posuniętej miejscowym tra­ Sniny Czechosłowacji okręgi. w bez bogatych c a ł k o w i c i e z a m a r ł o j u ż na znacz­ zachodnich, p r z e n i k a j ą c y c h Czechach najbardziej, się tam ne i z kultury lu­ Radzieckiego. stanu wystawiony Niemiec kulturę odmiennych Czechach najsilniej wpływów sobą wyznaczający­ historycznym, obrębie teren szeregu w i e k ó w w w historycz­ się dziwić daleko widzenia nych prze­ Słowacji, wciśniętym terenie — trzy Czechy, niwelacji cyplu metodą by punktu i i Związku się razem dziewczynki można barwne stroje niewiele różniące widzi tak Chodska, w stanie zachowania zachodnich granice Polski Posługując w terenach północno-wschodnim nić możemy stosunkowo r ó ż n i c o m stolicą nie s i ę do rynku sprzyja k t ó r e , n i o s ą c za p e r s p e k t y w y na kobiecy utrzymuje nawet innym i odpływają ż e na a nowatorskich cezurami są barwnie Czechach — przemian. p o p a t r z y m y z tej dycyjnych dzy drogę raz wreszcie i przeszłość Czechosłowacji, nym ludowy które miej­ znajdują stopniowo ludowych. j a k o u b i ó r codzienny. Na izola­ strój ubiorów wet okoliczności, na barwnych niegdyś w ku" zamożności itp. urbanizacji się wynikający stopień stan rene­ muzealnych. współdziałają np. innych szczególności zaś wojny, zniszczenie, mi czy różnych przechodzenie i postępu Obok jak zewnętrznych, konserwowaniu ułatwia czynniki, cieka­ Urządzenie postaci które szym zdziwieniem n o t u j e m y fakt, utrzymuje poło­ zasadzie t y p u i dłużej ( i l . 2). strychach, komorach szaf zbiorów oczywiście „Blatach" bardzo s p e c j a l n e g o o p o r u ze s t r o n y w ł a ś c i c i e l i wsi uludo- czerpanych z miejskiej społecznego tym tzw. stanowi wzorów g o s p o d a r c z e , i m b a r d z i e j s t r o m o w z n o s z ą s i ę szczeble rozwarstwienia, na się resztki dawnego umeblowania w malowanych tle r.) Przykładem ( i l . 1), g d z i e w które architektury skiego, j e d n a k wsi 1959 budownictwo drewniane zaniknęło — transpozycję wewnętrzne w miejskiej. Sobeslava murowanym, ludową podróży p o w s t a ł e na architektury budownictwo kilku (Błotach) o d w r o t n y m do o g ó l n e g o — gospodarczego i s p o ł e c z n e ­ go wzorów sansowej naukowej. Z p u n k t u w i d z e n i a stanu z a c h o w a n i a oraz ności ro­ ga z podobnie urządzenie typu i na terenie Czech, miejskiego, jak jednak można malowane skrzynie, ławy z profilowany- 155 �II. 1. slav. slav. Borne dom. Domy murowane. Komarów, pow SobeII. 2. Renesansowe domy w rynku. SobiII. 3. Drewniany dom piętrowy z r. 1763. Jaseno, pow. Martin. II. 4. Drewniany Svośov, pow. Ruiomberok. �mi oparciami, na północy Śląsku od tego, po polskiej które okresie zwłaszcza we niemal spotyka zaś z urządzenie występuje stronie jeszcze w nie graniczącym dawne na Ubiory międzywojennym zupełnie wyszły dziś ubiorze w miast Uherski Brod Najgruntowniej nie różni Góralszczyźnie granicy. wsiach położonych się M o r a w a m i od izby z Polski, użycia. w one na ż y z n y c h i bogatych tzw. Hany (okolice O ł o m u ń c a ) , koniec X I X bogaty w. przedmiotem niezwykłej wyraz w ich okolicy i Uherske H r a d i ś t e na Slovacku. zaniknęły cze nawet się obec­ Resztki terenach pod które utrzymywały kobiecym gdzie strój jesz­ ludowy dumy Hanaków, zabawnej pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m o d m i e n n ą i w y r a ź n i e domą co był znalazło najbardziej utrzymywały To se Tim ma ćervenij intensywna życiowej Jich A paradę nosivajó, hoźivajó prąci gdzie zarówno związku w z ogólną czy przebudową Słowacji, i t a m widoczna do podniesienia i wydobywania ich jest stopy z atmo­ i zacofania. W rezultacie w s p o m n i a ­ ne t u okolice w s z y b k i m t e m p i e z m i e n i a j ą swoje o b l i ­ wyzbywając się bezpowrotnie O c z y w i ś c i e proces t y c h wyłącznie w do terenów sposób tradycyjnej przemian niż w Czechach działalność, wyraźne piętno równomierny czy n a kulturze dokonać to w i d z i e l i ś m y w kul­ ogranicza całej zapoczątkowany M o r a w a c h , jego n i ­ ludu tak lecz obszar mimo że wycisnęła na jeszcze nie północno-wschodnich, dosyć welująca jak —" niedawna Słowacji, materialnej, jak i duchowej w mieszkańców zdążyła Hanaci p f i svij Jich szczególnie reliktowe zjawiska akcja, z m i e r z a j ą c a sfery p r y m i t y w u później na część Słowacji. P o n i e w a ż jednak b y ł on t u verovnati Jeneralovi. Jenerali Dziś, obejmuje o nem vi, se m u ź e różne ż y c i a gospodarczego się gate się z dziedziny k u l t u r y tury. „Hanak konserwatywną społecznej. świa­ odrębności. p o ł o ż o n e n a w s c h ó d o d S n i n y , s t a n o w i ł y do cze, piosence: swej Wsie u k r a i ń s k i e na terenie Słowacji, a śląskiej ludowe, bliżej się już znacznych Czechach. bardzo słowackiego, nie spustoszeń, P r ó c z dobrze zacho­ wanego i bardzo z r ó ż n i c o w a n e g o b u d o w n i c t w a , o k t ó ­ r y m wspominano j u ż poprzednio, z a c h o w a ł y s i ę w Na terenie Moraw spotkać można jeszcze resztki dawnego ludowego r z e m i o s ł a artystycznego. W kim Mezirići znajduje bodaj w Czechach ski, w Strażnicy karska, na SIovacku — przez dzbanki „habańską", tj. czynny do dziś Hermana ludową garncar­ pracownia naśladujące Valaś(ostatni i na M o r a w a c h ) warsztat prowadzona rabiająca się dzban- Landsfelda, dawną mezzomajolikę bogatej, b a r w n e j d e k o r a c j i m a l a r s k i e j . Jeszcze w o k r e s i e dzywojennym ne były w okolicy siwaki. farbiarnia, konująca W Uherskiego Strażnicy a ściślej — r ę c z n a tzw. „modrotisk", mię­ Brodu wyrabia­ czynna jest również drukarnia płócien, w y ­ o białych lub jasnonie­ bieskich w z o r a c h na t l e g r a n a t o w y m . Morawy, bogatsze pod od względem Czech, trzeciego, k t ó r y m biedny, do niedawna wiący w porównaniu dziwe jest stanowią muzeum jednolity mało Obszar pod względem Słowacji części ś r o d k o w e j do okręgu kraj z natury uprzemysłowiony, skansenowskie. ani znacznie ani terenami górzyste okolice spotykamy ścianach W kominków domach ludowej bli jest (stoły t y p u i narzędzi (kilkanaście należącego stępach i datowane o zaś i północnej ogromnie zwykłej, i czerwonej, „habańskiej" rzają Współczesna uprawę Słowacji — zróżnicowanych for­ według mi mieszek Frankova obcych; począwszy etc), wzdłuż od Bardejova i dalej słowackim środkowej bez p o w a ż n i e j s z y c h zaś od Spiszą wpływom do­ (Osturnia, Beskidu Niskiego, na na wschód, północ w kierunku Strop- kova i Sniny — ludność ukraińską, ulegającą i silnie wprawdzie kulturowym, czasie od Bratislavy), znaleziono cztery maglownice, wykonane wspaniały okaz w dużej jednak malowanej bodaj od­ prasy XVIII, i Wszędzie glazurowanej, Czasem nawet produkcja utrzymała do produkcja snycerskim. czasów jak zda­ się na międzywojennych. ceramiczna jest wciąż garncarskim w Bardejowie, Frankowicza (którego jesz­ tradycji — przybyć tu przed k i l k u Preśovie. Wyroby wyrabiają nawiązujące w pokolenia­ czynny do d a w n e j jeszcze k i l k a , p o d o b n i e konujących ręczne druki na Stroje ludowe u t r z y m u j ą terenie jak i farbiarni w y ­ płótnie. się jedynie jako ubiory odświętne. Na codzień resztki stroju tradycyjnego chowują się głównie w jest majoliki Modrej koło Bratislavy, i t d . Czynnych o ś r o d k ó w l u d o w e j c e r a m i k i jest na Słowacji należą­ rodzina miała — z „ r u s k i e j " Polski). Podobny warsztat habańskiej zachodniej W cze d o s y ć u r o z m a i c o n a . W s p o m n i e ć t u n a l e ż y o c z y n ­ stwa w północ mezzomajoliki. Słowacji w wysokogórskiego; na się siwaki, których terenie m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h (dl. 3, 4) — i r e s z t k i p a s t e r ­ Słowacji — ludność słowacką me­ z wycinanymi do w i n a , p o c h o d z ą c e j z a p e w n e jeszcze z w i e k u warsztacie środkowej zabytków zarówno zdobionych. Moravca, 20—30 l a t , o r a z do Jana w rodzaju nialowane lub ryzowane skrzynie), artystycznie Michola cym drewniane różnego plastycznej, a w i ę c kilometrów do nym wioski tylnych ( i l . 7). zwiedzania jednego z d o m ó w w K r a l o v e j k o ł o M o d r e j rozległe wsie o bielonych domach, budowane z gliny, winorośli; do g o t o w a n i a południowych sieni, na renesansowego, k r z e s ł a zapieckami, ławy, jak sąsiednich głównie w trochę twórczości r o b i ą c e w r a ż e n i e s c h l u d n y c h miasteczek — i na s p o t k a ć jeszcze m o ż n a s p o r o s t a r e j c e r a m i k i , z a r ó w n o geograficznym, kontrastują jak stano­ nie i północnej. Na południu te­ stylu zdobionej bogatym ornamentem Słowacji i pagórkowatymi utrzymanych w raczej z Czechami i M o r a w a m i p r a w ­ etnicznym. Z r ó w n i n n y m i południowej przejście jest S ł o w a c j a , — podobnie Morawach — występują rzeźbione etnograficznym wnętrz, tradycyjnym, z bogatymi, w i e l o b a r w n y m i malaturami, które wy­ ceramikę o renie liczne p r z y k ł a d y za­ ubiorze kobiecym. 157 �łalność naukowa ogranicza Słowacji). W Akademii kresie kultury się wyłącznie do terenu praskiej prace badawcze w ludowej prowadzi Instytut za­ Etnogra­ f i c z n y ( N a r o d o p i s n y U s t a v ) , k t ó r y p o w s t a ł w 1954 r o k u z połączenia stwowym jeszcze od ficznym Jiri Gabinetu Etnograficznego Instytutem czasów kieruje Zadaniem jest Instytutu według 5. Polichromia na ścianie domu. ona planu szerszej, dziane Strażnice. w laty na we terenie Słowacji przed obrazy na ma zostać ukończona wielotomowej, jest w której terminie kilkudziesięciu szkle spotyka w s i a c h j u ż coraz rzadziej, i to g ł ó w n i e w się rejonie Zajmują resowań się pracownicy natomiast naukowi gdzie wanych domów. Warunki drewniane wnękowe figurki kapliczki ścianach historyczne złożyły się na społeczeństwa t o w a ł się na nawet świątków w terenie Czechosłowacji wy­ muro­ to, ż e stosunek do t r a d y c y j n e j k u l t u r y (architekturą), gotowywania cowań Vladimir roku 1965, przewi­ Instytut z Etno­ własnych Instytutu: Scheufler konspektu stycznej zostały Instytut Etnograficzny kształ­ w sposób wybit­ łecznych Brnie, Instytutu czasie ba­ przy­ wyżej opra­ zagadnienia sztuki w niepokojący. sposób CSAV współpracuje Brak planach wspomnianych ścieśnione Stan- Kramarik (ceramiką). oficjalnych gdzie zainte­ Idka odbił się ujemnie w syntetycznych, ludowej w do kova (tkactwem), Emanuel B a ł a ś i Jaroslav dawczych Instytutu w terenie d o s y ć dobrze. S p o t k a ć j ą m o ż n a małe cze­ która zakresie ludowej sztuki plastycz­ tym cze miastach, dr najbliższe ukończenie późniejszym. ludowej sztuki plastycznej w pełniają na etnografii redakcjach: węższej, S p i s z ą , n a t o m i a s t r z e ź b a f i g u r a l n a z a c h o w a ł a się jesz­ w prof, g r a f i c z n y C S A V n i e p o d e j m u j e w zasadzie p l a n o w y c h nej. jeszcze Pań­ Etnogra­ folkloru, syntetycznej dwu akcji badawczych w Rozpowszechnione z istniejącym Instytutem badacz Etnograficznego przygotowanie skiej. Wyjdzie II. austriackich. zasłużony ĆSAV Pieśni, Horak. lata i Ludowej posiada również Śląskiego swój z działem (Slesky pla­ oddział nauk spo­ Ustav) w Opa­ n i e p o z y t y w n y . W o k r e s i e k i e d y Czesi z t r u d e m p r z e ­ wie, w k t ó r y m r e p r e z e n t o w a n a jest r ó w n i e ż etnografia. ciwstawiali Akcja badawcza narażeni naciskowi byli na zację, lud ostoją, na do się i nie jego germanizacji, mniej k o n s e k w e n t n ą kultura której Słowacy stały załamywały się się zaś madziary­ jedyną niemal akcje zmierzające okresie odrodzenia w była szczególnie nie niezwykle na — w sunkowo kulturalnym wcześnie słowiańskie, doniosła i dlatego t e r e n i e Czech, n a u k o w e dorobkiem nie zainteresowań i ludu wyłączając właśnie, zainteresowa­ na Polski. w ludowa rozbudziło promieniowało powstała stronne badania gólnym uwzględnieniem kultury została roku się inne W sto­ narody wyniku 1894 akcja sztuki tych Narodopisna czasu Słowian Czechów, w rok Pradze wzięła w gromadzenia i kultury Od ludowej w etnograficzna, od k t ó r e j czątek w ze zaś wielka szcze­ później wystawa Czechach s w ó j muzeach wytworów pierwszych poczynań w zakresie Wełtawie. Etnografia czeska w ciągu p ó ł w i e c z a r o z w i n ę ł a się, jest w y k ł a d a n a na tetach, a w licznych W w jej chwili bogaty dorobek ficzny, sze zagadnienie i w venskej 158 w dwóch Ceskoslovenskej Akademii plastycznej. akademiach, Akademii Vied w Vied a w Bratislavie mianowicie: Pradze i (której Slodzia­ na terenie poważniej­ Słowacji. W chwili skupia się na dalszym ciągu monograficzne cowania i ubiorów Równolegle przez kom­ do instytuty ceramiki prac badawczych etnograficzne opra­ ludowej. organizowanych obydwu akademii, dania p r o w a d z ą ośrodki uniwersyteckie, jednak z nich nie specjalizuje styki. Działalność niekiedy jako w się w tym przejaw kierunku ludowej pla­ zakresie prowadzona osobistych pracowników bywa zainteresowań naukowych, np. ba­ żaden po­ badania dr V e r y Hasalovej, asystentki przy Katedrze Etnogra­ fii Uniwersytetu w ludową, Pradze, k t ó r a zajmuje czy badania podejmowane syteckich z a k ł a d ó w Prócz t e r e n i e Cze­ i prowadzi wszelkie badawcze cen­ Etnogra­ prowadzone są w plastyki, naukowych placówką p l e k s o w y c h b a d a n i a c h t z w . H o r e h r o n i a , obok tego z a ś uniwersy­ się Nauk, k t ó r a jest obecnej d z i a ł a l n o ś ć tego I n s t y t u t u rzeźbą książkach. badań zakresie etnografii koncentruje się na chosłowacji głównie pominię­ który inicjuje akcje ostatniego naukowy publikuje czasopismach f a c h o w y c h obecnej wody rozwija t r a l n y c h w Pradze, istnieje r ó w n i e ż I n s t y t u t szczególnych organizacji prac etnograficznych wiele u p ł y n ę ł o w po­ ludowej. tych placówki a u t o n o m i c z n ą , c a ł k o w i c i e n i e z a l e ż n ą od i n s t y t u c j i S p o l e ć n o s t Ceskoslovanska, k t ó r e j celem b y ł y wszech­ zorganizowana się materialnej, folkloru, z W Słowackiej Akademii X I X wieku narodowego Czechów i S ł o w a k ó w — odegrała kultura, tej kultury ciem sztuki wynarodowienia. Rola, j a k ą w kierunku instytutów w przez etnografii pracowników uniwer­ Brnie i i Bratislavie. ośrodków syteckich, pewne prace badawcze w terenie liczne na nak prace obszarze C z e c h o s ł o w a c j i podejmowane bądź swe prace uniwer­ prowadzą muzea. S ą z punktu potrzeb z b i o r ó w muzeum, b ą d ź p r a c o w n i k ó w przygotowujących czeską ludowej w akademickich się zakresie kandydackie. to jed­ widzenia muzeum W sumie �i 11. 6. Chrystus przy slupie, rzeźba w drze­ wie, wys. 51 cm. Okolice Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. 11. 7. Polichromia w sieni. Kralovy k. Bratysławy. II. 8. Pieta, rzeźba w drzewie, wys. 29 cm. Horni homma, koło Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. �Zbieraniem i publikowaniem grafii ludności ukraińskiej i północ od Ukraińskich Preśova materiałów zamieszkującej zajmuje Pracujućich w się do na Kulturni Preśovie, który do druku zaś ludności ukraińskiej przygotowuje na terenie Svez prowadzi badania terenowe z zakresu ludowego stroju tektury, etno­ wschód i archi­ album haftów Słowacji. Studia z zakresu ludowej sztuki u ł a t w i a j ą w Cze­ c h o s ł o w a c j i n i e z w y k l e zasobne z b i o r y muzealne. torskie sięga kolekcjonerstwo w Czechach Muzeum w Opawie około roku przedmiotów daleko w głąb posiada 1814), j e d n a k ż e sztuki XIX zbiory z to już wielką ku czątek zbiorom p r a s k i m , ale wówczas w w etnograficznym nie skalę, związku Pradze eksponaty r ó w n i e ż w licznych tylko już etno­ większą poprzednio, etnograficzną Zgromadzone (Sleske zbieranie z a b y t k ó w wspomniałem wystawą 1895. ludowej w. gromadzone graficznych z a p o c z ą t k o w a n e zostało na jak Ama­ w ro­ dały po­ w muzeach muzeum prowincjo­ nalnych. Obecnie na terenie Czech i M o r a w istnieje ponad 270 m u z e ó w , z k t ó r y c h 250 p o s i a d a m n i e j s z e l u b sze zbiory etnograficzne. sze zbiory muzealne p o w s t a ł y już w które zbiory. Ozdobny Rożnowie. ul kłodowy ze Stromberga. Skansen organizowanie interesujących plastyki, nie materiałów z zakresu są jednak prowadzone w ludowej sposób skoor­ roku „Narodnym dzisiejszemu 1890 Domu" połowa ok. Na terenie Czechosłowacji która byłaby ludowej plastyki, woduje duże nie powołana co w ma do naturalnej zaniedbania w instytucji badań w konsekwencji tej dziedzinie niepodporządkowane jakiemuś ogólniejszemu badania są uzależnione interesowań i możliwości pracowników Planowe twórczości w nau­ zakresie zasadzie o d badawczych planowi, kierunku za­ poszczególnych naukowych. badania terenowe plastycznej w prowadzi jedynie U L U V Vyroby), 1955, które czyli odpowiednik zbiorów stanowią świątki (il. (Ustfedi ko­ etnograficzne m u z e ó w cze­ większych ludowej kultury Czecho­ cie polskiej a Umelecke „Cepelii". Bada­ bowiem ludowego stroje, hafty, obrazy na Odbiło materialnej, się kresu sztuki, ale gromadzonych w sztuce plastycznej dość dziedzinie jest należy­ zbiorach z za­ jednostronność w dziale ceramiki, widoczna wy­ jest zwłaszcza gdzie np. zgromadzono rzemiosła artystycz­ ogromne ilości h a b a ń s k i e j mezzomajoliki, przy równo­ rzetelnie stanowi na na wszędzie na zdobione sposób możliwoś­ zebranego m a t e r i a ł u . U h e r s k e H r a d i ś t e , gdzie znajduje się w ULUV, tylko wy­ część malowana, ( i l . 10), eksponatów w archiwum nie mioty bardziej efektowne. Owa jeszcze zorganizowany ośrodek informacji ro­ Kunza gdzie zbierano przede w s z y s t k i m przed­ dały zasób nie nawet prawie zupełnym spory ceramika szkle to która reprezentowana, cześnie rezultacie Ludwika się w o zorientowanie produkcyjnych przez dra zniszczeń danych z meble. Zbiory te gromadzono dawniej w terenie Lidove 6), nego; p r o w a d z o n e systematycznie, p o w i a t po p o w i e c i e , 260 zbie­ swe się przede w s z y s t k i m sztuka ludowa. D u ż ą chodzi t u dowej prze­ W ś r ó d z a s o b ó w m u z e a l n y c h na p l a n p i e r w s z y bija borze chwili ciągu i ofiarności ponatów. zakresie na Sło­ bogate uniknęły opublikowanych w n a t e r e n i e C z e c h i M o r a w l i c z ą one p o n a d 264 000 e k s ­ nia te organizowane są w celach ściśle p r a k t y c z n y c h , w istniejących gromadzono w działy początek Narodowemu. etnograficzne. przekazujących muzeów, jednostronny. słowacji ciach zbiory kultury ludowej, prywatnych, chosłowackich, po­ badań; za­ pomieszczenie dając Muzeum muzeów posiada energii, z j a k ą l e k c j e do ku kowej, 30 one Martinie, Słowackiemu Obecnie s p o ś r ó d raczy w w o j e n n y c h , s ą b a r d z o zasobne. W e d ł u g dynowany. r. głównie gromadzonych przez A n d r e a Dzięki dużo 1887 znalazły w s z ł o 60 l a t z a b y t k i dostarczają od zbiorów, Kmeta; wacji akcje terenowe m u z e ó w s ą bardzo cenne i Dopiero nowych ta węgierskie, z zakresu sztuki ludowej, w 9. się pierw­ 1864 r . A k c j a 1875 r . p r z e z w ł a d z e skonfiskowały więk­ terenie Słowacji została przerwana w czyna II. w Na obecnie najlepiej o współczesnej terenie tej lu­ Czechosłowacji. na latach południowych Strona słowacji Wystarczy międzywojennych Morawach i w organizacyjna nie jest pominięciu podkreślić, że które wyrabiane były Słowacji. muzeów rozwiązana siwaków, w na terenie sposób Czechosłowacja Czecho­ korzystny. jest jedy- �nym obok A l b a n i i siada krajem specjalnych w muzeum etnograficzne muzeum wielodziałowego. Narodowego. stanowi Jak brak samodzielności który działów muzeum oddziałem zwykle w budynkach są bądź (Praga, wkomponowane Jeśli starszych Działy te w muzeach modernizacji) i w stołecznym Uherskym cząwszy na w od Widoczne Brodzie warunków ekspozycji to muzeum czy w Pilźnie, lokalowych, — narzuca z jest borze, w wielu niektórych mniej­ w o wojewódzkich i muzeów mat, typ z tych przyjęto, muzeum jako obowiązujący krajoznawczego rycznym. Wystawa w w t a k i c h muzeach układzie że na obrębie w przyszłości Na terenie zobrazowanie przede wszystkim zwiedzającemu stępny i licę. w podać biorąc Przyjęcie muzeum feudalizmu, tego rodzaju dydaktyczne. maksimum historii, okresu Założenia w Chodzi sposób wiadomości z dziedziny wyjścia jednolitego schematu stawia realizatorów Z jednej o to, interesujący jako punkt tych trudności. bardzo znacznie m o ż n o ś ć w p r o w a d z e n i a dla i przy­ przyrody oko­ wystawy założeń b o w i e m strony są ażeby najbliższą dużych ekspozycji kapitalizmu ekspozycji wobec ogranicza nowych kon­ cennych — wystaw np. na korektur się np. wielodziałowych etnografię specjalnych lub nawet jej Morawach ma po­ sztuki poświęcona ludowej regionowi w Wołosz­ V a l . Mezirići, szałaśnictwa Słowacji berok) p o s i a d a j ą reorganizacji socjalizmu. są Mówi obok kul­ niemal we Vsetinie, i t d . czło­ oraz pełne ekspozycja wystawa sze d z i a ł p r z y r o d n i c z y ( g e o l o g i a , z o o l o g i a , r o z w ó j i — wy­ kapita­ muzeów pewnych planów. tworzenia czyzny Morawskiej w sche­ archeologia wielu magazyny I tak okres przy pomocy konieczność poszczególne działy. wspomnianego się gdy jest wyłącznie zaw­ składa wystawach wzrasta ekspono­ szczupłym ilustrującego krajoznawczych obejmuje wieka) i historyczny, na k t ó r y specy­ liczba niesłychanie obowiązujących konieczności po­ histo­ w działu eksponowana obejmujących zakończony. reguły Fakt ekspozycji powiatowych indywi­ plastycznej. etnograficzny ludowa wstać oprawie materiał ramach Strażnicy, muzeach do schematu rys rokiem, jak konieczność własny których nasuwa prób się g w a ł t o w n a muzeom muzeach, podczas dzie­ — realizatorów jednolitego i pomysłowej okazów, (mimo skończywszy zmusza pomimo tu symboli, typu gdzie proces r e o r g a n i z a c j i e k s p o z y c j i z o s t a ł j u ż Dla lizmu. tura unowocześnienia. W każdym wany Pradze, a starannej opisywanych od się z jest poszczególnym bardzo rozwoju bądź aby fice s t o j ą c y c h do d y s p o z y c j i z b i o r ó w , c z ę ś c i o w o d z i ę k i W Brod), zaś strony dualny. C z ę ś c i o w o udaje s i ę to o s i ą g n ą ć d z i ę k i wszyst­ wielodziałowej. utrzymuje nadać oddzielnych szymi l u b w i ę k s z y m i z m i a n a m i ekspozycja więtnastowiecznego. Mu­ wypadkach, o w y s t a w i e n n i c t w o , to w i dużych część zależności Uhersky w całość ekspozycji chodzi wysiłków, etnogra­ a przede wyodrębnione w Pilzno, z drugiej Czeskiego takich organizacyjnej, etnograficznych. wielkości cepcji, dużych organizacyjnie Nawet k i m b u d ż e t o w e j , nie o d b i j a s i ę k o r z y s t n i e na swej po­ Każde nie etnograficznych. ficzne w Pradze jest t y l k o zeum Europie, muzeów Trud, w że muzea (np. Rużom- zorganizowaną wyżej schematu, (Kośice, Presov) inne są lub w według stadium unowocześniania (Martin). który podjęło związku szy, niektóre już wystawę muzealnictwo z reorganizacją czechosłowackie wystaw, obsada p e r s o n a l n a jest tamtejszych tym więk­ muzeów jest na ogół bardzo nieliczna. W e d ł u g danych z r o k u w dziale etnograficznym muzeum nik naukowy wypadał na czaj w muzeach w dziale w Brnie 1 pracow­ 37 000 e k s p o n a t ó w , w dze — n a 29 000, w M a r t i n i e szych z a ś na 14 000. W etnograficznym jeden pracownik, a są też muzea których jest dział opieki Pracownicy przeciążeni racji łączy właściwie prowadzonej naukowego oświatowej w cach społecznych, muzeach organizacji pozbawiony na są niezwykle wystaw, magazynu eksplo­ (z c z y m często inwentaryzacji czy u z u p e ł n i a n i a starej, pra­ prowadzenia akcji a poza t y m — u d z i a ł w roli, w a wreszcie za­ nie­ i n w e n t a r y z a c j i , spada na obowiązek muzeum, gadach p r a c u j ą c y c h zazwy­ wielodziałowe, ogóle konserwatorska), i rekonstrukcji cownika w prócz prowadzenia się praca w jest Pra­ mniej­ (Bardejov). naukowi pracą; terenu, bytków etnograficzny fachowca 1955, bry­ różnego rodzaju pra­ pozostaje w ł a s n a praca naukowa. M i m o m a ł e j liczby p r a c o w n i k ó w w muzeach mo przeciążenia ich r ó ż n y m i zajęciami, muzea stawiają s i ę (z n i e l i c z n y m i wyjątkami) i mi­ przed­ bardzo przy­ zwoicie, i to nie t y l k o o d strony w y s t a w y , ale i nie­ dostępnych czy kartotek dla osób zwiedzających naukowych. Jakkolwiek IZ. 10. „Sw. Barbara, patronka szkle, wys. 34 cm. Zb. Muzeum — magazynów magazyny górników", obraz w Ostravie. nie na 161 �zawsze m a j ą rzucone zbiory odpowiednie pomieszczenia, często są w kilku są u p o r z ą d k o w a n e , szkodliwych wpływów biologicznych. się praca W Gorzej dział wadzony d o s t ę p n e , zabezpieczone od profilaktyki kartotek wygląda organizacji wybija wybitnego muzeum zdaje tym Muzeum w W w Brnie, dra szczególną układzie jaki zdołali pierwsze pro­ Ludwika uwagę zasłu­ które w każdej się z o r i e n t o w a ć w stanie posiadania muzeum zarówno graficznym. na muzeologa, na magazynów się doskonale prowadzone kartoteki, chwili pozwalają natów sposób rzeczowym, jak przy tego d o k o n a ć — pozostanie na ilości i geo­ muzeum jest (jedyne niewielkiej na ciastymi, z roku 1770, z p o d c i e n i e m (1750 ku kilka mieszczańskiego, drewniany 1660, dwie Pozostałe we Velke Jaroniek Dookoła jest w s p a n i a ł a się kach" prymitywnie się tu ingerencję artystów plastyków, którzy narzucają swoje projekty rzemiosłu ludowemu, sprowadzają powielacza dostarczonych O ile sposób ingerencji U L U V czości ludowej dobnie jak budzić a o tyle może postawiona rozpoznania poprzednio) i terenu drewniany z zagrody kopiami sołtysiej zabytków budyn­ obiektów ze ozdobionych rzeźbionymi znaj­ nieco „ u p i ę k s z o ­ Dookoła ciowo maskami „ocz­ (il. 9). (o sztuki w tej czym opracowywania pisa­ posiadanych ULUV zgromadziło posiadających się sporo l u d z i , przygotowanie częś­ naukowe, częś­ pracy, a dziś osiągnęli już poświęcone a lide"), stało ludowej. w dużej które, później Dzięki nie części pismem jest „ T v a r " , ULUV artykuły czasopismami kowe jak z np. R. a nie w ULUV mógł ludowej czemu, („Veci zastąpione lepsze, a l e remesla". ludowej Bednarika zespołowi bardzo dobre pismo, sztuce zo­ za Drugim którym zakresu wydaje poświęcone Małych za­ przez b y n a j m n i e j „Umieni się to­ duże znawstwo w temu wiadomo efektowniejsze rzają w to czaso­ również zda­ sztuki ludowej. Poza również pozycje książ­ twórczości „Malowane artystycznej, ohniśtia v oblasti Karpat". Ogólnie biorąc, ilość słowacji publikacji znaczna. Nie z będę ukazujących zakresu jednak na się sztuki tym w Czecho­ ludowej miejscu jest omawiał W n ę t r z a b u d y n k ó w w y k o r z y s t y w a n e są do celów stawowych; ekspozycja w a ż n i e j s z e p o z y c j e k s i ą ż k o w e d o c h o d z ą do P o l s k i i s ą ilustrować naszym częściowo gablotowa, częściowo tradycyjne urządzenie Sprawa wobec słowacką, ma się dawne np. mające (izba jest w domu obecnie, sołtysim). szczególnie dyskutowana. Stało się kulturalnych, które opieki propagandy konserwatorskiej, wieści o najcenniejszych częściowo raz dotkliwych rozebrany i po dosyć raz ostatni utrzy­ tisky" czy drewnianego do rozbiórki skłoniły opracowania cennych o k a z ó w dyrekcję planu muzeum budowy gdy chomych znajdzie zealnym, opiekę ludu 262 problem swoje nad ochrony piętrowego w Martinie którego latach. zabytków w twórczością de­ budownictwa skansenu, rozwiązanie żywą składają się święcone realizacja przewidziana jest j u ż w najbliższych Podczas w ilustrowane został pionie nieru­ mu­ artystyczną sprawuje wspomniany poprzednio U L U V , insty­ na twu. praca pozycji muzeum graphischen Staaten". Z wspomnieć jedy­ pt. innych nich szcze­ zatytułowana „Male przez O d d z i a ł Etno­ L . Kunza. Na wydane i serię doskonale etnograficznym, ludowej plastyki oraz etnograficznemu druków" „Etnografia ukazała w krajoznawczego" Museen o wśród ujść wszystkim kilkudziesięciostronicowe, „Małych L. Kunza przede a zagadnieniom uwzględnieniem serii to redakcją starannie książeczki szkle, hafty) W seria wydawana bardzo różnym Są muzeów, poznania, Brnie pod szczególnym zy czytelnika. (Małe druki), które nie dobrze znane. P r a g n ą ł b y m niektórych warta graficzny zwłaszcza że wszystkie wydawnictwa, które łatwo mogłyby polskiego publikacje gólnie spręży­ Niedawno zabytek uwagi wydawnictw, etnografom nie w s k a z a ć nadchodzą stratach, zabytków. bibliografii tych wieś budownictwa w Cićmanach. Mnożące się wypadki wastacji na jasne, objęły b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e nie odpowiedniej alarmujące szczędzą zwykła długo. Mimo stej izby żywo przemian tam wyposażenie skansenów terenie Słowacji, że jest wy­ jest ciowo a m a t o r ó w , którzy swą wiedzę zdobywali Strom- przy po­ skle­ materiałów. przez k i l k a lat w y d a w a ć mianowicie wytwór­ zastrzeżeń, ogół m a ł o jest dobrej sztuki przeniesione w sprawy szereg umiejętnie sprawa już roli i asortyment sprzedawanych w jego instytucji łem j e do wzorów. ULUV ro­ ludo­ idącą kresie mieszczański produkcji wyrobów daleko bu­ dom obli­ odpowiedni niejednokrotnie ratusz pasterską. uli dopuszcza w ludowej uatrakcyjnienia obiektów mianowicie: pasieka k ł o d o w a z imię musi cennych k ó w tzw. wójtostwa. Jednym z ciekawszych składająca oczywiście kształtowanie ku nymi", jakby wynikało z porównania obydwu berga, wych Morawach. dzwonniczki są co na liś­ mieszkalny Karlovice zyski, artystycznej. W jed­ gospodarczą, wpływać drzewami d u j ą c y c h się w terenie, i to k o p i a m i skansenu na starymi piętrowy budynki, oraz b u d y n e k wsi na r.), b u d y n e k gospody p o n o ć z drewniane dwa Cze­ niewielkie miasteczka. a z D o l n e j B e c v y oraz k o l i b ę kościół kraju) Rożnowie otoczonej zgromadzono downictwa tym twórców zasadzie s p ó ł d z i e l ­ placówką ludowej, peryferiach polany, czoną wszystkim pach w y r o b ó w , gdzie na 1925 r. a r t y s t a m a l a r z B o h u m i l starym parku przede ekspo­ kierownictwa. indywidualnych czej. U L U V — p o d o b n i e j a k nasza C P L i A — j e s t nak nauko­ w w zarówno 79 000 zawsze t a j e m n i c ą skansenowskie Założył je w skupiająca trzej pracownicy J e d n ą z ciekawszych p l a c ó w e k muzealnych w chosłowacji w od szkodników tucja j a k i pracownie zorganizowane na sposób etnograficzny przez Kunza. W gują roz­ zgromadzone renowacyjna. opracowania miejsce miasta, atmosferycznych i dziedzinie w e w n ę t r z n e j oraz wi punktach der mittel wydawnictw oraz muzealnic­ się m. „Die in. eks­ ethno­ osteuropäischen muzealnych popularnonaukowych ze (obra­ historycznej und po­ należy opracowaniach etnograficznych m u z e u m w G o t t w a l d o v i e oraz o rocz­ niku pt. „Nove obzory" w y d a w a n y m przez muzeum w o j e w ó d z k i e w Presovie (pierwszy rocznik u k a z a ł się �w z 1959 r.). Rocznik wszystkich zawiera dziedzin wielodziałowym, m. in. artykuł święcony ludowej Z sztuce mniej należy zeum w dra Brnie, naukowy w Jana K o m y , po­ czasopism „Radostna poświęcone znaleźć można ludowej Zeme", mu­ wyd, przez interesujące twórczości tych artykuły p r z e z n a s z y c h s ą s i a d ó w zza K a r p a t i Fot. Vladimir Czechosłowackiej CZARNA Czarna a pod dzieli Ceramikę się względem mianowicie: dymioną W czą i Akademii który jest w ceramikę na na trzy że działania się ziemiach na późnolateńskim ją wśród powszechnie na w korzystną, nad z za­ Polsce. B y ł o b y gdyby nawiązana prowa­ się na rze­ tle wspól­ została bliższa współ­ sztuką ludową w Pol­ stronom na badawczej. Reinfuss. ZIEMIACH 0 wyroby i hutnictwie. grafitowane górniczych naczynia ośrodkach okolicach Kutnej Jachimova i cera­ współczesnej wy­ Morawy. w znajdujemy we Moraw, Hory, Czeskich południowe również północne Ceramika grafitowana występowała górnicze, podwiniętym kubki brzegiem względnie z (tygliki naczynia brzegiem trójkątnie do szego z a s t o s o w a n i a n i e i - dziobem, w śred­ płaskie kaganki uformowaną topienia) zasobowe i ( i l . 2), do byli czone dziej garnki szyjką (il. których jest znamy. W istocie chodzi więc w Hory. bardzo i drobnych ceramiki miejscowi garncarze, sporów także Ceramika sowań grafitowana etnograficznych wyrobów do z historii wtedy, nad wieku. nią należą w i i W Sawza­ ze skarg caslavskich. zaintere­ część powszechnie pozostałych działu nad stanowi używanych do bar­ Hory s i ę ze zakres gdy badań wypadkach z dziedziny techniki. Zupełnie inne problemy przynoszą ramiką ona Ledćy ledeckich wchodzi poświad­ szczególnie Kutnej garncarzami na garncarskich XIII—XVII studia między prak­ garncarze z np. garncarze garncarzy prostych grafitowanej pisanych, miejscowości, się ograni­ zajmowano co i z Caslava, o c z y m d o w i a d u j e m y kutnohorskich i medalionów nie Wytwórcami towar tech­ ( i l . 2), k t ó r y c h systematyką nimi z pojawiają rzadko linii poziomych, nalepiania Bywali swój związku do Formy hutnictwa. dokumentach oddalonych jemnych 1), bliż­ pory. większości z Kutnej w do w i grafitowanej względów lub tej w dostarczali Terenem ceramice znaczeniem zawą Budziejowic, w. górnictwa które przystosować i hutniczej technologii. szyjkach zasobowych n a c z y ń wszystkich niowieczu w trzech rodzajach f o r m : były n i m i z na zmian się j e d y n i e do r y t y c h 1 falistych szczególnie Moraw. wątpienia stopniu ceramiki średniowiecznym i skorupy b y ł y bez czają czasie z u p e ł n i e p o w s z e c h n e , XVII—XVIII zrozumiałych się na­ grafitowana w CZESKICH wielkich górniczej w Ozdoby ze używanych i mniejszym obficie znikają bez nicznym rozwojem tycznym rezultacie północy gra­ było „stradonickim"). Czech na wydobywania grafitu a W w swoim można mechaniczne charakter technicznej, k t ó r a b y ł a potrzebna w i jak nau­ są badań wiąże i C z e c h o s ł o w a c j i , co p o z w o l i ł o b y o b u użyt­ Ceramika ceramika posiada j e d n a k p r a w i e w y ł ą c z n i e miski krajów rozszerzenie p ł a s z c z y z n y bardziej czeskich (zwanym się górnictwie jest chemiczne, czasach h i s t o r y c z n y c h Czechy, obu skierowane problematyka opracowywanymi Su­ zasadnicze czerep, skorupa ogniotrwała. Spotyka w Czechach plastycznej. Czechosłowacji sce te charakteryzuje czyń. W Jihlavy, terenie nych zainteresowań NA grafitowaną, stopniu pojawia okresie całe sztuki pu­ czernioną. powoduje, dużym fitowana w zainteresowania wypadkach na w Nauk technologicznym i ceramikę grafitowaną wytrzymała i wielu dla to, ż e z a r ó w n o ludowej gadnieniami konany z masy glinianej z d o d a t k i e m sproszkowanego grafitu, których dzonych Roman CERAMIKA ceramika grupy, różne mikę kowych, na istnieje spora ilość p r a c o w n i k ó w Scheufler Instytut Etnograficzny — Praga kowym, wskazuje Słowacji praca badaczy p r a c u j ą c y c h artystycznej. Znaczna ilość prac z dziedziny sztuki ludowej blikowanych na wspomnieć przez I n s t y t u t Ś l ą s k i (Sleski Ustav) w Opawie. W o b u czasopismach detów i zagadnienia „Valaśsko", wydawany oraz muzeum Sarisa. Polsce z n a n y c h kwartalnik w dorobek reprezentowanych dymioną ( i l . 3—9). N a studia nad ziemiach czeskich powszechnie znana, a sposób jej p r o d u k c j i w ce­ była za- 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7142182932ee91d217d9b44726c8b821.pdf 9d30d40383b3e955700c267f7c2166b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:229 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.653-740 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 632 We wsiach ongiś szlacheckich jak: Sokóle, Huszcza, Wiski, Tuczna występuje gwara mazurska, obok gwary "tutejszej", Obie te gwary są w tych wsiach używane i rozumi.ane. Muszę jednak stwierdzić, że na całym rozległym obszarze "Litwaków" następuje powolny zanik gwary "tutejszej" ludu. Gwarę tę wypiera literacki język polski. Ogromny wpływ w tym względzie wywiera szkoła i radio, oraz stosunki z miastem (nauka w mieście, studia wyższe, praca zarobkowa). Kultura społeczna i materialna, podobnie jak język "Litwaków" wymagają dokładneeo zbadania, oraz odrębnego opracowania. Skromne ramy niniejszego <'.rtykułu nie pozwala,ią na szer.sze potraktowanie problematyki etnograficznej Rekunów, Bagnoszan i Litwaków. Każda z tych grup może być wdzięcznym temalem badań i etnograficznych opracowań. Myślę, że pracę tę warto .podjąć dla dobra polskiej nauki póki żywotne są jeszcz€ treści :kulturowe tych ,grup etnicznych. RECENZJEI SPRAWOZDANIA. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA ;Vloskwa, 1961 r., Z. 2, s. 137-140 Pamięci A n d r i e j a A l e k s a n d r o w i c z a P o p o w a -- zmarłego dnia 3 marca, 1960 r. w Leningradzie - grupa kolegów poświęca krótkie wspomnienie o życiu i działalności naukowej znakomitego historyka i etnografa. wybitnego specjalisty zagadnień Syberii, a w .szczególności w zakresie etnografii Jakutów, Dołganów i Ngansanów. Artykuł kończybibliografia prac naukowych A. A. Papowa. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 3, s. 110-115 Kronika. Praca Instytutu Etnografii AN ZSSR w 1960 r. W. A Alek-· sandrowa. Instytut Etnografii AN ZSRR skoncentrował swoje prace na IlustępUjących problemach: 1. Badanie procesu przemian społeczno-bytowych i kułturalnych narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2. Badanie procesów etnicznych, przede wszystkim zaś kształtowanie się narodów socjalistycznych i narodowości w warunkach ucisku kolonialnego i w warunkach nowopowstałych państw suwerennych; 3. Badania nad zagadnieniem pochodzenia człowieka i historii społeczeństwa pierwotnego. . Instytut badaniami swymi objął tereny: RSF SR i radzieckie republiki Srodkowej Azji. Opracowaniem zagadnień wynikających z ww probiemów za.jmowaly się następujące ekspzdycje kompłeksowe: Środkowo-azjatycka, Polnocna, Nadbałtycka, Tuwińska, Chorezmijska i dorzeczy Prutu i Dniestu. Prace zasadnicze ekspedycji były poświęcone w i 960 r. IJadaniom nad współczesnością. Z szeregu prac wydanych przez Instytut pracę L. N. T i e r e n t i e w y, KołcllOzowe w 1 c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki pCJd red. 1. A. K r i w i e l e w a, Religijne l " drogI Ich w 1960 roku należy wymienić 1. S· G u rokręg narodowościowy, ,zbiór przeżytki u narodów ZSRR chłopstwo ł~otwy, przezuyciężeniCl. W 1960 r. oddano szereg prac a charakterze kompleksowym .. (red. S. P. Tołstow, S. M. Abramwn, T. A. Zdanko N A K' r k . świata". ' . . 1S Ja O\V) 1 Narody Kaukazu z serii "Narody .varody Srodkow . Zebrane ej . do druku A ZJI.. l. Kazachstclllll i opracowane przez ekspedycje materialy ukaZ3ły się w 6-u. �655 654 księgach. "Materiały i badania nad etnografią rosyjskiej ludności europejskiej części ZSRR" zawierają nowe oświetlenie gospodarki i kultury materialnej rosyjskiego chłopstwa zachodnich i południowych \vielkorosyjskich dzielnic i Przyuralu. Tom I Prac Mordwińskiej ekspedycji poświęcony jest etnicznej historii narodu mordwińskiego. Zespołowa monografia pt. Doliny Amu Darii, Sarykamysza, Uzboj. Historia ukształtowania i zasiedlenia porusza temat nadal dyskusyjny historii starożytnych źródeł Amu-Darii, szczególnie żródła Uzboj. Materiały Chorezmijskiej ekspedycji zawierają wyniki prac terenowych z 1957 r. dot. zabytków archeologicznych okresu starożytnego, antycznego i średniowiecza. IV Tom Prac Kirgiskiej ekspedycji składa się z prac etnograficznych i archeologicznych, poświęconych etnogenezie kirgiskiego narodu. Pierwszy tom Prac Tuwińskiej ekspedycji jest pierwszym wydanym źródłem do historii narodu tuwińskiego. Należy też zwrócić uwagę na monografię B. O. D o ł g i c h Rodowy i plemienny skład narodów Syberii w XVII w. Ponad to Instytut wydał kilkanaście prac z zakresu folklorystyki. W sumie ukazało się 26 prac objętości ogólnej 550 ark. autorskich. Muzeum Antropologiczne i Etnograficzne rozpoczęło reor.Ęanizację swych działów. Z wystaw organizowanych przez Muzeum w pierwszym rzędzie należy wymienić wystawę pod hasłem "Kultura i byt narodów Afryki", budząca specjalne zainteresowanie zwiedzających. Pracownicy naukowi Instytutu wzięli udział w VI Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Etnologii w Paryżu (sierpień 1960 r.) oraz w Kongresie ugro-fińskim w Budapeszcie (wrzesień 1960 r.). Ponad to Instytut uczestniczył w dwóch sesjach naukowych, w maju 1960 r. w Kijowie, poświęconej wynikom prac tere:1owyeh w zakresie etnografii, antropologii i archeologii i w marcu w Nowosybirsku, Tomsku i Irkutsku, w pierwszej sesji poświęconej problemom historii archeologii i etnografii Syberii. Pracownicy Instytutu uczestniczyli r6wnież w drugiej Konferencji ;1aukowej poświęconej historii, archeologii i etnografii Dalekiego Wschodu zorganizowanej we Władywostoku. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa, 1961 r., Z. 4, s. 3-29. Wstępny artykuł Redakcji pt. "Radziecka etnografia w przeddzień XXII ~jazdu KPZR", zarysowuje program badań etnograficznych zgodnie z nowym okresem w życiu narodów ZSRR - okresem przejścia cd socjalizmu do komunizmu. Dwa następne artykuły, które mają charakter uogólniający, równocześnie są podsuIDowa'niem dotychczasowych osiąg:1ięć naukowych w zakresie badań etnicznych i walki z przeżytkami religijnymi. Artykuł W. K. G a l' d a n o w a, B. O. D o ł g i c h i T. A. Z d a n k o pt. Podstawol.ce kierunki etnicznych procesóu; wśród narodów ZSRR wska- zuje na dwa główne problemy, które powinny być przedmiotem intensywnych badań naukowych. Są to problemy: 1. Konsolidacja i rozwój socjalistycznych narodowości i narodów. 2. Proces wzra stającego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR \v oparciu o braterską współpracę i przyjazne międzynarodowe związki w zakresie ekonomiki, kultury i życia duchowego - proces, któremu towarzyszy tworzenie się nowych form kultury i bytu, wspólnych dla całego Związku Radzieckiego. Problem pierwszy był już przedmiotem szeroko rozwiniętych badań etnograficznych, prowadzonych przez ekspedycje terenowe, szczególnie jntensywnie pracujących na terenach Azji Środkowej, Kaukazu i innych narodów z pogranicza Rosji, gdzie proces konsolidacji był szczególnie długotrwały i skomplikowany z uwagi na przetrwałe aż do Rewolu~ji Pażdziernikowej przeżytk'i ustroju rodowego, podziału plemiennego i maIych grup plemiennych lub etnograficznych. Proces konsolidacji małych grup narodowościowych w narody socjalistyczne na terenie ZSRR zbliża się ku końcowi dzięki mądrej polityce władz rządowych i staraniom wyrównania poziomu ekonomicznego i kulturalnego poszczególnych republik. A utorzy nie pomijają zjawisk, które na pewnych terenach ZSRR mogą ten proces opóźniać, a w każdym razie nie są zjawiskami przyspieszającymi proces łączenia się małych grup etnograficznych. Do przyczyn takich należą: zbyt forsowne dążenia przyłączenia małych narodowości do ludności, która jest dla danego terenu podstawową, zbyt mało uwagi poświęca się świadomości narodowej małych ludów, m1mo że psychologiczne oddziaływanie może być w tych wypadkach czynnikiem bardzo ważnym; w końcu zaś - różnice wyznaniowe ~ także różnego rodzaju tradycyjne uprzedzenia i przesądy: ObYCzaj~ l obrzędy są czynnikiem niewątpliwie hamującym proces konsolidacji. Równolegle z procesem konsolidacji małych grup etnograficznych toczy się proces ogólnego zbliżania się narodowości i narodów ZSRR. który przebiega w dwóch kierunkach: . a) w kierunku coraz ściślejszego zbliżania się socjalistyczny<:h narodowości i narodów w granicach wielkich historyczno-etnograficznych dzielnic; b) w kierunku zbliżania się narodów w skali ogólnozwiązkowej, co sprzyja tworzeniu się ogólnoradzieckich tradycji, wspólnych form bytu i kultury. wyższych form współpracy i ścisłym, pn:yjaznym więzom narodów ZSRR. Proces tworzenia się ogólnozwiazkowych form kultury i bytu nie :noże być pozc>st. . . . I" aWlOny sam sobie; wymaga on wnikliwych b<:1dań: co na ezy zahChfowaćz kultury ludowej poszczególnych narodów które z trad YCYJnyc. orm ku:tu .. b t· ." ICJI l. przejęcia ~. '. . ry l y u godne są kontyr:u je prze;: 1,1I1e narody, co może 't·' " . . . s ae :>lę wlasnosclą całego ZWiązku Radzieckiego. �657 656 I~ Zbyt radykal~e przekreślanie \vszystkich tradycji prowadzi do .,lewackoki" i zaniku całych gałęzi ludowej sztuki zdobniczej bezpowrotnie, zbyt zaś bezkrytyczne obstawanie przy wszystkich formach tTadycyjnych kultury i bytu prowadzi do "fetyszyzacji" form tradycyjnych. Nie nal.eźy zapominać i o różnorodnych warunkach geograficznych, w których p:JZostają rozliczne narody ZSRR. To też siłą rzeczy muszą pmvstawać różne formy budownictwa, ubioru i strawy, uwarunkowane klimatem i położeniem geograficznym. Oto np. szczytowe domy na Syberii są nie do przyjęcia, trudno też wyobrazić sobie, ażeby hodowcy reniferów, myśliwi i rybacy z tundr i północnych terenów mogli uprawiać swój zawód w ubiorach noszonych przez mieszkańców okręgów centralnych. Niemniej zarówno dom budowany na Syberii, jak i forma ubioru hodowcy bydła. myśliwego i rybaka mogą być opracowane w oparciu o najnowsze osiąg· nięcia nauki i techniki, co nada im wspólną wszystkim narodom ZSRR formę współczeSll<1 a zarazem uwzględni specyfikę ich zawodu, klimat i warunki geograficzne. I tak jurta, która pr·zez pewien czas uchodziła za przeżytek, wstydliwie tolerowany, okazała się niezastąpionyrr: mieszkaniem o lekkiej konstrukcji, łatwo przenośnej, bardzo praktycznej dla hodowców bydła, zmuszonych zmieniać kilka razy do roku pastwiska. Zastosowane w jurcie współczesne osiągnięcia techniki przy zabezpieczeniu od chł-odu i wilgoci oraz urządzenie wnętrza uczyniły zeń .pomieszczenie kulturalne i wygodne. Autorzy wspominają pokrótce o koniecznośc; rozpoczęcia badań naukowych nad pr.oblemem przemian psychologicznych wśród pc;szczególnych narodów, wynikających z procesów konsolidacji narodów i przyswajania najnowszych osiągnięć nauki i techniki. Uzupełnieniem części pierwszej omawianego zeszytu jest artykuł 1. A. Kry w i e l e w a pt.: Walka z religijno-bytou:ymi przeżytkomi u;śród narodóu; ZSRR, s. 30-57. Mimo podcięcia bazy ekonomicznej różnym sektom i wyznaniom religijnym, (na skutek cofnięcia dotacji władz państwowych kościoło:'11), mimo stałego zmniejszania się wyznawców takich czy innych religii, mimo rozłamu wśród duchowieństwa prawosławnego, problem walki z religią i ~j przei.ytkami jest nadal żywy, ważny i skomplikowany, wymagający szczególnie intensywnych badań naukowych w okresie przejścia od SOCjalizmu do komunizmu. Naukowe opracowanie metod walki z przeżytkami religijnymi wymaga pc::JjE;cia analizy psycholcgicznej na temat stoslnku \vspółczesnego człowieka dJ przykaZ"lń i k 111')I1ÓW religijnych tego czy innego wyznilllia, nie wystarczy bO\dem metoda statystyczna, stwierdzająca liczbami ilość obywateli wierzących. Szczególnie w tym wypadku byłby to obraz nader zwodniczy, b::Jwiem Kcn;;tytucja ZSiU{ w punkcie swoim o wolności wyznania nie prz,:wid:lje c;b:wiązku oŚ'.';i3dczenia SJę Z3 lub przeciw religii, nie mówi o tych, którzy jeszcze do dziś nie bardzo potrafiliby odpowiedzieć jaki jest ich stosunek do religii. Przedstawione przez 1. A. Kry \V i e l e w a trudności badań nad przeżytkami religijnymi i metodami zwalczania nie zmieniają faktu o zwycięstwie światopoglądu materialistycznego wśród społeczeństwa radzieckiego, chcąc jednak przyśpieszyć proces powszechnego przyjęcia poglądu ateistycznego nie należy przymykać oczu na faktyczny i bardzo różnorodny stan rzeczy, zarówno wśród poszczególnych narodów, jak i wśród żyjących pokoleń (poczynając od starców - kończąc na dzieciach, wśród mężczyzn i kobiet, wśród ludności miejskiej i wiejskiej). Ten stan rzeczy zależny jest od poziomu kultury danego kraju lub ośrodka, od pracy kulturalno-oświatowej rozwijanej na danym terE:'lie, od poziomu ekonomicznego i -innych czynników. Instytut Etnografii AN ZSRR prowadzi od szeregu lat badania terenowe i opracowania analityczne zebranego materiału; wyniki prac naukowych są i będą nadal podstawą pracy propagandowej i oświatowo-kulturalnej w utrwalaniu i upowszechnianiu światopoglądu materialistycznego wśród narodów ZSRR. Dział "zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i historycznej etnografii", s. 114-146, wypełnia bardzo interesujący artykuł S. P. T o ł s t owa pt. Przyaralscy Scytowie i Chorezm". Jest to przegląd prac chorezmijskiej ekspedycji rozpoczętych w 1937 r. oraz analiza zebranych przez nią materiałów i spostrzeżeń służących porównawczym ekspedycjom pracującym w sąsiednich okręgach Sogdiny, Północnej BaktrH, Fergany, Północnej Parfii itd. W dziale "Narody świata" artykuł R. N. I s m a g i ł o w e j pt. Nowe Afryki s. 147-65, zawiera krótkie informacje 'o nowo po~'tałych, n~ep.odległYCh, republikach Afryki, wyzwolonych w latach 1960-1961. Są 111ml:Repubhka Brzegu Kości Słoniowej, Republika Górnej Wolty, Gabon, ~ahomeJ, Kamerun, Kongo ze stolicą Brazzavil, Republika Kongo ze stolt~ą w Leopoldvil, Republika Maurytańsko-Lslamska, Malgaszska, Mali, NI~er, Federa.cja Nigerii, Republika Senegal, Somalijska, Sierra Leone, Togo, Centralnej Afryki i RepubHka Czad. p~ństu;a SOWIETSKAJA Moskwa, ETNOGRAFIJA 1961, Z. 5. Wielki historyczny dokument współczesności, s. 3-8 - pod tym tytuJem redakcja zamieszcza w zeszycie 5-ym omówienie programu Komunist:cznej .Partii ZSRR pod. kątem osiągnięć i zadań nauki radzieckiej; "" okr~sle budowy społeczenstwa komunistycznego w ZSRR. DZiał "Zagadnienia powszechnej etnografii i antropologii" zawiera artYkuł~. I. B l' U k a i W. 1. K o z ł o wapl. Podstawowe problem); etnlczne1 kartoGrafii. s. 9-26. Założeniem tej pracy jest podkreślenie znal2 - "LUd", t. XLIX �659 658 czenia kartografii, w dobie szybko zachodzących przeobrażeń społecznych, walk wyzwoleńczych i wypadków politycznych oraz ruchu narodowego. Pierwsza część artykułu zawiera krótką historię rozwoju kartografii. Część druga jest poświęcona określeniu przedmiotu badań etnicznej kartografii, za który autorzy uważają naród mówiący jednym językiem i z pełną świadomością swej narodo\vOści. W części trzeciej autorzy omawiają zasady klasyfikacji przedmiotów badań; w końcu część ostatnia i najobszerniejsza jest poświęcona metodom etnograficznego kartografowania. Autorzy kończą artykuł uwagą, że mljbarclziej szczegółowa charakterystyka narodów może być osiągnięta tylko poprzez zestawienie map etnicznych, szczególnie zaś map etnicznych i zasięgów inwentarza kulturowego. T. A. po/tidniowego Ż d a n k o: Ara! li, Byt kołchoźników rybolowieckich arteli na wyspach s. 27-43. Na podstawie zebranych materiałów przez oddział Chorezmij,skiej archeologiczno-etnogra ficznej ekspedycji AN ZSRR oraz etnografów Karakałpackiego oddziału AN Uzbeckiej SRR, Zdanko opracował monograficznyopis życia rybaków na terenach nadmorskich Kara-Kałpaku, ludności zamieszkałej na pobrzeżnych wyspach. W pierwszej części dał krótką historię ich sezonowych wędrówek z lądu stalego na pobrzeżne wyspy, przedstawił ich stopniowe przechodzenie na gospodarkę wyłącznie połowów ryb oraz zarys stosunków ekonomicznych. W,skaz1ał na wielkie ubóstwo rybaków aż do Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej, po której nastąpił zasadniczy zwrot w życiu tej części ludności Kara-Kałpaku. W drugiej części artykułu Zdanko podaje obraz życia współczesnego w osiedlach kołchozowych. Zycie to mimo troski władz państwowych 6 podniesienie jego poziomu, bywa nadal trudne, głównie z powodu surowego klimatu i przyrody. Nadal są duże trudności z zaopatrzeniem ludności w słodką wodę. nadal też trwają trudności w budownictwie mieszkaniowym. Do 193Ó roku ludność zamieszkiwała w jurtach, te zaś mimo kilku piecyków i okładania zewnątrz sitowiem, nie zabe'zpieczały przed mrozem. Osiedla rozrzucone na wybrzeżu lub wyspach Aralu są bezplanowo zabudowane z uwagi na brak dogodnego terenu pod budynki. Każde osiedle składa się z domu, jurty i różnych zi1budowań gospodarczych, jak: kuchnia, chlew, kurnik i szopa na sieci rybackie. Podstawowym materiałem budowlanym jest tu sitowie, wiazane w pęczki - snopy tzw. szom. Konstrukcję szkieletową pokrywa się snopkami, jak również i dach dwuspadowy. Sciany i dach są obmazane gliną, zdobywaną z wielkim trudem. Plan domu jest standartowy, dom składa się z dwóch pomieszczeń, z wielkim piecem pośrodku. Egzystuje nadal, jako pomieszczenie letnie jurta, używana zarówno przez Kazachów, jak i przez Karakałpaków. Ponieważ ustawienie jurty na piaszczystych wydmach wysp napotyka na trudności, wobec tego przy- gotowuje się pod nią ubity, okrągły placyk, obrzeżony trzcinowym, mocno powiązanym płotkiem, oblepionym gliną. Jurty, poza konstrukcją górnej części, nie różnią się od jurt ogólnie używanych przez Kazachów i Karakałpaków. Wnętrza jurt kołchoźników są bogato ozdobione, szczególnie w miejscu honorowym, nad tZ'oV. t.orem, przeplat"ją się wąskie chodniczki tzw. kzyl-kur. Szeroko rozpowszechnione są również chodniki. z wypukłym ornamentem dywanowym na gładkim białym tle. znane wśród Karakałpaków, stosowane u Kazachó,,'o' tylkc) z terenów nadmorskich. Wśród Kazachów z wysp Aralu znane są rzeźbione we wzory drz\vi, tak charakterys~yczne dla jurt karakałpackich. nCltomiast \\" osiedlach karakałpackich drZWI Kazacho\'.· są ,jaskrawo malo\\'ane z okrąglymi lustrami. Drzwi jurt są czasami obram0wane pasami tkaniny z kolorowymi aplikacjami. Mozna by przytoczyć: wielę innych przykładów \'o'pływu wzajemnego Karakałpaków i .K.azachów. niemniej zachowały się i pewne cechy kultury materialnej WlaSClwe tylko jednemu z tych narodów. jak np. ustawienie skrzyń z pościelą. uklad chodników wewnątrz jurt itp. Tkactwo zdobnicze jest szeroko rozwinięte, szczególnie u Kazachów, dlatego też wnętrza jurt są barwne i przytulne. Stosunkowo niewiele zach()wało się ckazów tradycyjnego ubioru z uwagi na stałe ubożenie ludności. Małżeństwa zawierano tu najczęściej bez wykupu, tym samym bez wyprawy, drogą porywania dziewcząt. Na podstawie kilku odnalezionych zabytków tradycyjnego ubioru prz~chowywanego jak relikwie, można zdać sobie sprawę z jego bogactw~ l ~l.ękna. Szczególnym bogactwem odznaczał się tzw. kimeszki kobiecy ub lOr .głowy z okryciem górnej części tułowia, wykonywany z czerwoneeo l, czarnego sukna: bogato wyszywane były również narzutki typu uzbeckiej parandży. Zgodnie z opisem starców strój męski posiadał trzy rodzaJ' e koszul , róż mące . . mię 'd zy sobą krojem kołnierza: Się typ kołnierza stojącego, ba,rdzo często z haftem, zapinany z przodu oraz podobny kołnierz ale zapmany z b"o~u, t rzecI. typ, czysto karakałpacki miał kołnierzyk ' okrągły obszyty wzorzystą tasiemką. Za IUd.noś~ autochtoniczną, osiadłą od wielu wieków na wybrzeżach A rału uwaza Się grup ę l u d nOSClzwan[l .. ... .. tur' h .. m]utlenmt, zbhz'oną w zakresie kuly ducuowe] I materialnej do Karakałpaków deltv Amu-Darl'l' Trud .. k . . ". n noscl omumkacYJne z poszczególnymi osiedlami rozrzuconymi azl,woysePkkalch wybrzeża Aralu opóźniają proces pOdnoszen'ia się ogólnego po u tury. mlcsz . k"ancow wysepek, dyskutuje pieni mu się więc projekt skua poszczegolnych o-iedl' . d nym Wielkim " Sto k "1 W Je punkcie na stałym lądzie sun owo dobre zaopat . . " .' w których d' rzeme w zywnosc urozmaiciło skład potraw dominował' y ry b y, Wle . l e Jednak . przeżytków uto medawna '. tradycyjnych ' rzyrnuje Się nadal, chociażby wypiekanie lepioszek w miejsce �;.; 660 chleba, powszechne wśród Karakałpaków, a przyjęte od K'łZachów. Hodowla bydła .i koni jest uprawiana na stałym lądzie, na wyspach hoduje się tylko drób wszelkiego rodzaju. Małżeństwa są przeważnie mieszane, w niektórych rodzinach trudno już dziś określić pr,zynależność narodową członków. Wiele danych wskazuje na to, że dwie grupy ludności miejscowej: alimi i mjutenowie, przynależne w gruncie rzeczy do dwóch narodowości, zjednoczyły s,ię do tego stopnia, że powstała w rezultacie legenda o wspólnym przodku. N. N. Stiepanow: M. W. Łomonosou.: a rosyjska etnografij a (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 107-123. Obok W. N. T a t i s z c z e w a i S. P. Kra s z e n n i k o w a, M. W. Ł o m o n o s o w, chociaż formalnie nie mógł być uważany za etnografa, bowiem etnografia, jako dyscyplina naukowa powstała wiele lat po jego śmieroi - zajął poczesne miejsce w historii etnografi~ rosyjskiej. On to był pierwszym z uczonych rosyjskich, który poruszył palące zagadnienia bytu i kultury ludu rosyjskiego. Opracowana przez niego ankieta w 1759 r. mająca na względzie geograficzne opracowanie Syberii, sięgała daleko poza geografię fizyczną, obejmując badaniami geografię ekonomiczną, polityczną i historyczną, a ponadto etnografię i demografię. Ankieta początkowo pomyślana tylko dla Syberii stała się przedmiotem dyskusji i zastosowania jej przy weryfikacji Atlasu ogólnorosyjskiego, znana dziś, jako ankieta Akademicka lub Łomonosowska. Zebranie materiałów wg ankiety Łomonosowa trwało około 10 lat, opracowanie i zestawienie materiałów nastąpiło już po śmierci ł."om::m:;sowa przez L. B a k m e j s t r a w Topograficznych wiadomościach, wyd. w 4 tomach, w latach 1771-1774. Mimo zainteresowania tym materiałem znaczna jego część, przechowywana w Archiwum AN ZSRR, oczekuje dalszych opracowań. M. W. Ło m o n o s o w, jako historyk, folklorysta i ję,zykoznawca interesował się wyłącznie narodem rosyjskim; świadectwem tego jest artykuł w Żurnale drewniej inowoj slowiesnosti (r. 1761, Nr 6) pt. "O zachowaniu i pomnożeniu narodu rosyjskiego", w formie listu do J. J. S z u wał owa. Artykuł przyjęty był krytycznie przez czynniki oficjalne, w kOllcU nawet zabroniono go kolportować. Naczelną ideą tego listu - memorandum było zagadnienie przyrostu naturalnego w Rosji, który powinien towarzyszyć: rozszerzającym się granicom pal1stwa, potęga bowiem państwa nie zasadza się na ilości kilometrów pozostających we władaniu obszarów, ale na ich zagospodarowaniu. W czasach Łomonosowa problem przyrostu naturalnego stawał b. ostro, choć nieoficjalnie; niski poziom ekonomiczny mas nie sprzyjał rozrodczości narodu, niewłaściwy dobór małżeństw, za· wieranych najczęściej pod przymusem, religijne zakazy powtórnych małżeństw u popów, ciężka sytuacja kobiet prowadząca do niedozwolonych zabiegów, duża śmiertelność noworodków, niehigieniczny tryb życia, nie- 661 dostateczne odżywianie się - oto przyczyny hamujące normalny przyrost naturalny. Łomonosow wysuwa szereg propozycji zmierzających do naprawy tego dość katastrofalnego stanu rzeczy. Wspomina rówmez o. tzw .. "żyjących zmarłych" tzn. o uchodźcach przebywających poza gramcaml ROSJI, przeważnie salwujących się ucieczką przed więzieniem za nieopłacone, a nadmierne podatki lub inne podobnego rodzaju przestępstwa. Zapowiedziane w tym artykule - dalsze prace Łomonosowa na ten temat nie ukazały się; można się domyśleć, że pierwszy artykuł był dostatec~nie ostrą krytyką otaczającego życia, dalsze publikacje nie mogły się ukazac. Łermonosow skierował swój apel do władz carskich, bowiem światopogląd jego byl uwarunkowany stopniem rozwoju społecvno-ekonomicznych stosunków i myślą społeczną tego czasu. Mimo to jego artykuł był p:)czą tkiem i podwaliną demokra tycznego kierunku rosyjskiej etnografH. W drugiej połowie XVIII w. myśl jego podjęli G. Kor o b i n, J. P. K oz i e l s k i, S. E. D i e s n i c k 'i, A. J. P o l e n o w, N. 1. N o w i k o w, a w końcu wielki A. N. R a d i s z c z e w, który już wyraźnie, nazwie przyczyny upadku ludu rosyjskiego: carat, pańszczyzna i kościół. Ł o m o n o s o w wraz z T a t i s z c z e we m mogą być uważani za twórców etnografii historycznej. W pracy Ł o m o n o s o w a: Starożytna. historia rosyjska poruszone są problemy etnogenezy narodu rosyjskIego, jego związki z innymi narodami, etniczna specyfika kultury starorosyjskiej i jej miejsce w kulturze światowej. Wnioski Łomonosowa nie straciły na swojej aktualności w dobie obecnej, jak to podkreśm akademik B. D. G rek o w. W dziele tym rozprawia się Ł o m o n o s o w z tzw. "teorią normal1ską", kultywowaną przez G. Z. B ~l jer a, G. F. M i l l e r a i A. L. S z l e c era. Dziś uczeni radzieccy B. D. G r ek.o w, B. A. R y b a k o w, M. N. T i c h o m i r o w i P. N. T r et I a k o w i in. przeprowadzili do końca krytykę "teorii normańskiej": . Ł o.m o n o s <) w zajmował się żywo narodowościami grupy fińskiej; pozbaWIony wszelkiego szowinizmu, z szacunkiem traktował każdy naród: Zawsze i przy każdej okazji podkreślał konieczność przeprowadzania ba~an naukowych nad bytem i kulturą wszystkich narodów Ros;i' oto w ms~rukcji dla kapitanów statków udających się na Poszukiwani~' dróg na Połnocny Wschód' me zapomma . ł za l..·· . eClC, azeby opIsywano miejsce . zamIeszkani . . a l u d ZI. na po. ł nocy, Ich wygląd, przyzwyczajenia sposób bycia ubrama mi esz k.ama. I. po k army. W gruncie " ba .' rzeczy jest to pełny program dan etnograficznych nad mieszkańcami Północy. W końcu należy wspomnieć o jego przyjaźni z najwybitniejszym e t nografem tego ok resu - S . P . K r a s z e n n i k o w e m którego prac. naukowe cenił bardzo wysoko. ' a Dziś, po. dwustu latach, cd okresu działalności naukowej Ł o m o n o s 0, Uczem radzieccy pow . d . . . wiele inform '" . . racaJą o spusclzny po mm czerpiąc z niej aC]1 I zrodeł do współczesnej etnografii historycznej. w �663 662 Dział .Kronika" rozpoczyna się sprawozdaniem d r o w ej' pt Sesja, pO~lL'ięcOl1(J U:Vnikom badań W. A. A l e k s a nw 1S60 r., ekspedycji s. 177-180. . W dniach 0::1 4 do 11 kwietnia 1961 r. odbyła się w :Yloskwie sesja Wydziału nciuk hislorycznych AN ZSRR, poswięcona wynikom prac terenowych etnograficznych i archeologicznych w 1960 r. Prace i referaty były z kolei przedyskutowane na plenarnym zebraniu Instytutu Archeolo.~ gii i na rozszerz()nym posiedzeniu Rad l'\aukowych Instytutu Etnografu historii sztuki AN ZSRR. W dysl<usjcich wzięło udział około trzystu uczonych radzieckich. Główny'm przedmiotem obrad st"ły się referaty poświęcone podstawowym z;gadnieniom teoretycznym nauki etnograficznej, s~czególn~e zaś żywe zainteresowanie budziły zagadnienia procesu prze~Ian sO~J~lnobytowych i kulturalnych w życiu narodów ZSRR w okresl~ ?rzeJscla ~o komunizmu. Zagadnieniom tym, których znaczenie podkresllł akademik E. M. Żukow, sekretarz Wydz,ialu Nauk Historycznych AN ZSRR, zostało poświęconych 60 referatów. Żywe zainteresowanie wzbudziło omówił problemy historii powszechnej , wystąpienie S. P. Tołstowa, ktory w świetle materiałów współczesnej etnografii. O pracach ekspedycji terenowych mówili: T. A. Ż d a n k o, W. K. G a r d a n o w a, B. O. D o ł g i c h, L. N. T i e r e n t j e w a, L A. Kry w i e j i c w. S. P: T o ł s Ł o w, w zakresle sctuki lud::>wej I. W. ;\1 a k o w i e c k i, L. P. P o t a p o \V mówił o ekspedycji Tuwińskiej, J. P. A w i e r k i e w w referacie swym omówił zagadnienia k'ryzysu ideowego burżuazyj:1ej nauki. ., . Sprawozdanie D. A. O l d e r o g g e poświęcone było Jego podro~om do Senegalu i Mali. M. G. L e w i n dał przegląd prac antropologiCZnych, prowadzonych w Japonii, zaś S. A. A r u t i u n o w mówił o współczesnym bycie i kulturze Japończyków. Posiedzenia sekcyjne zostały Lakończone ogólnym podsumowaniem i uchwałami o koniecznośc.i pogłębienia i rozwinięcia badań nad zagadnieniami: konsolidacji narodów. przezytków religijnych, sztuki ludowej, przemysłu artystycznego. Sprawozdanie W. K. G a r d a n a w a pt. Aktualne problemy radziecki.ch badań sacjologiczn ych (Drugie ogólne posiedzenie Radzieckiego Towarzystwa Socjologicznego), s. 180-186, jest omówieniem dyskusji i uchwał posiedzenia R. T. S., które miało miejsce w kwietniu 1961 r. Obrady zagaił Prezes Towarzystwa J. P. F r a n c e w, który w swym przemówieniu poświęcił wiele miejsca zagadnieniom teoretycznym socjologii i metodom badań oraz różnicom pomiędzy socjologią burżuazyjną, a radziecką. Z podstawowych referatów należy wymienić referat A. A. Z w o l' k i n a poświęcony automatyzacji i związanych z nią zmian w charakterze pracy, referat B. C. U r l a n i s a omawiający Lagadnienia przedłużenia życia człowieka w ZSRR, referat W. P. R o ż y n a pt. "O konkretnych badaniach nad prawidłowością przeobrażeni.a pracy w pierwszą życiową potrzebę". Zebranie zostało zakończone rezolucją dO czł0nków Towarzystwa, ażeby swe prace naukowe skupili wokół zagaanień rozwoju komu;']istycznych form pracy i życia spoh=cznego w mieście i na wsi oraz wokół problemów rozwoju komunistycznego samorządu społecznego i komunistycznego wychowania. Celem koordynowania badań powołano komisję z przedstawicieli nauk społecznych, a zarazem członków Towarzystwa, do której weszli: M. T. Nowczuk, W. P. Rożyn, L. P. Tierentiewa, A. A. Zworkin, L. M. ł~ozniewa. Do Prezydium Towarzystwa zaproszono S. P. Tołstowa. Sądząc ze sprawozdania są to pierwsze kroki działalności Towarzystwa i próby założenia planowego programu badań socjologicznych w oparciu o prace naukowe członków Towarzystwa, zajmujących się naukami społecznymi. Dział kroniki kończy się sprawozdaniem J. L Żur a w l e w e j o kontaktach naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR z zagranicq, s. 187-189. Autorka dość szczegółowo omawia wizyty wybitniejszych uczonych zagranicznych, jak również wyjazdy indywidualne i osiągnięcia delegacji radzieckich na międzynarodowych kongresach i zjazdach. Sprawozdanie kończy się zapowiedzią, że VII Międzynarodowy Kongres nauk antr.opologicznych i etnograficznych odbędzie się w Moskwie w 1964 r. zgodnie z postanowieniami VI Kongresu, który miał miejsce w Paryżu \V 1960 roku *. Dział krytyki i bibliografii otwiera artykuł L A. Z o ł o t a r i e ws k i e j pt. Radzieccy i zagraniczni uczeni o etnograficznej serii "Narody Su:iato", s. 190-198 poświęcony przeglądowi opinii i recenzjom uczonych radzieckich i zagranicznych tej wielkiej serii wydawniczej, w ramach której ukazało się dotychczas 6 tomów: Narody Afryki, Narody Australii i Oceanii, Narody Syberii, Narody Bliskiej Azji, Narody Ameryki i Narody Kaukazu. Zołotariewskaja rozpoczyna swój przegląd od tomu "Narody Afryki", wymieniając pełne uznania opinie zamieszczone w prasie radzieckiej i krajach demokracji ludowej, nie pominięto w nich jednak kilku poszczególnych niedociągnięć, które mimo to nie umniejszają wielkiego znaczenia naukowego tego tomu, jak i całości serii. Postępowi uczeni krajów kapitalistycznych zainteresowani wydawnictwem opublikowali szereg przychylnych recenzji jak np. Harald von " patrz .. LUd" t. XLVIII str .. i29-';63. �664 665 S i c a r d w Anthroposie (50, 1955 T.); bardziej już ostrożny jest przegląd pierwszych czterech tomów Gordona H e we s w American Anthropologist (t. 61, 1959, Nr 4), któryograniCLa się do cytowania opinii Sicard'a. Z wielkim uznaniem przyjęty przez uczonych tom Narody Syberii najbardziej rzeczowo został zrecenzowany przez 1. S. Wdowina i W. N. Cerniecowa. Z recenzji zagranicznych należy wymienić recenzję węgierskiego uczonego F. K o va c a i Gordona H e w e s. Ten ostatni szczególną 'wagę przykłada do w.spaniale opracowanych map, zarzuca on jednak uczonym radzieckim pomijanie zagadnieil kolonizacji Syberii przez Rosję carską. Tom: Narody Bliskiej Azji najlepiej ocenił uczony irański Reza Araste Szyrazi przeprowadzając porównanie z dZ'iełem L e I' n e r' a Passing Traditionel society modernizing the Middle East (Glence 1958), którego jeden z rozdziJałów jest poświęcony narodom Iranu. Gordon Hewes ogranicza się do podkreślenia wartości map tego tomu. Recenzje uczonych radzieckich E. A. Bieljajewa, G. M. Pietrowa, A. M. Szamslltdinnowa są mniej interesujące i powie.rzchowne. Najbardziej napastliwe recenzje uczonych krajów kapitalistycznych dotknęły tom: Narody Australii i Oceanii. Tak np. Barbara L a n II w s·wej recenzj'i stara się przekonać czytelników, że dzieło uczonych radzieckich jest poświęcone nie tyle analizie kulturalnych przemian co zagadnieniom polityczno-ekonomicznym, odmawiając przy tym autorom radzieckim obiektywnego podejścia do przedmiotu. Krytyczne stanowisko zajął również redaktor "News form the Pacitic" K. B e r d, który podkreśla, że przy opracowywaniu tomu pominięto szereg materiałów i prac różnych komisji zajmujących się obecną sytuacją autochtonów Australii i Oceanii. Zołotariewskaja przyjmuje jedynie jeden z zarzutów, a mianowicie, przyznaje że istotnie pominięto prace uczonych holenderskich i japońskich, jako źródła do historii Nowej Gwinei i Mikronezji. Brak ten zresztą został podkreślooy równieź przez recenzenta radzieckiego D. D. Tumairkina. Tom: Narody Ameryki jak dotychczas miał tylko recenzje uczonych radzieckich i krótką wzmiankę w czasopiśmie American Anthropologist. Ocenę tego tomu ze strony uczonych radzieckich podjęli historycy: L. I. Z u b o k, I. A. Z o ł o t a I' i e w s k a j a, E. B ł o m k \V i s t, W. P. M u I' a t, M. S. A l P e I' o w i c z. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1961, Z. 6, str. 9-28 S. W. I wan o w: Współczesna Krótki zarys. Iwanow na wstępie podaje krótką sztuka narodótc charakterystykę Syberii (Rzeźba). ogólnych przemian w kulturze narodów Syberii po Wielkiej Rewolucji Październikowej i na tym tle rozważa rozwój i zmiany w formie i treści rzeźb ludowych, jako jednego z działów sztuki, najmniej zbadanego dotychczas na tym terytorium ZSRR. Przy czym podkreśla, że pewna nierównomierność w opracowaniu przedmiotu wynika z nierównomiernego rozwoju tej gałęzi sztuki wśród poszczególnych narodów. Rzeźba wśród Neńców, Ałtajczyków i Chakasów była rzadkością, natomiast wśród Jakutów i na pograniczu północno-wschodnim Syberii była zjawiskiem niemal powszechnym. I wan o w poświęca kilka słów jednemu ze zdolniejszych mansyjskich rzeźbiarzy G. E. S z e s z k i n o w i, podkreślając, że wśród Chantów i Mansów sztuka rzeźbiarska jest stosunkowo mało znana. Znawca sztuki narodów północy, rzeżbiarz A. L. G o I' b u n k o w czyni próby ożywienia tej gałęzi sztuki wśród Chantów, zachęcając do wykorzystania dużej ilości jelenich rogów na tym terenie, jako materiału tworzywa. Podobne poczynania podjął wśród Czukczów i Eskimosów archeolog i historyk sztuki I. P. Ławrow, który zorganizował kilka pracowni pod swoim kierownictwem. Prócz znaczenia praktycznego rzeźby, jako źródła dochodu, Upo\vszechnienie jej nie pozostaje bez znaczenia dla ogólnego poziomu kultury. Wśród rzeźbiarzy czukockich wyróżnia się utalentowany, starej daty, rzeźbiarz ludowy Tukkaj. Wiele jego prac jest eksponowanych \Ii Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Wśród Eskimosów należy wymienić Chuchutana, którego rzeźba wyróżnia się oryginalną kompozycją. Rzeźba ludowa Jakutów ma już swoje tradycje i cieszy się powszechnym uznaniem oraz poparciem Z'J.'iązku radzieckich artystów Jakutii. Rzeżbiarzy jakuckich można podzielić na dwie grupy, upil'awiających dwie różne formy rzeżby: pierwsza wytwarzająca przedmioty tzw. rzeżby okrągłej, druga - rzeźbę dekoracyjną, bardziej bliską staroźytnym tradycjom rzeźbiarskim Jakutl.w. Przedmioty pierwszej grupy są bardZiej czytelne i wyraziste natomiast bez wyczucia materiału, nie wykorzystujące urody naturalnej tworzywa; przedmioty drugiej grupy nie zawsze zachowują właściwe proporcje ciała lub in. obiektu - natomiast są w wyrazie lakoniczne i pełne prostoty, podkreślają walory tworZywa - blask i matowość bieli kości, jej lekką przezroczystość. Najbardziej znanym rzeźbiarzem ludowym wśród Jakutów jest W. P. P o P o w, w rodzinie którego rzeźbę uprawia się od wielu pokoleń. Ceniony jest również I. F. M a m a j e w, twórca reliefowych portretów, znany również jako świetny pedagog jakuckiej szkoły artystycznej. A. W. A m m o s o w, który poza rzeźbą zajmuje się sztuką dekoracyjną. Ten:u ostatniemu autor poświęca więcej miejsca w swym artykule, podkreslaJąc poza wartością artystyczną jego twórczości etnograficzne znaczenie jego rzeźb. ' �667 666 Prócz rzeźbiarzy, naz\vijmy zawodowych, bardzo żywy jest ruch amatorski w tej gałęzi sztuki przemysłu artystycznego; rzeźbieniem zajmują się kołchoźnicy, robotnicy, nauczyciele i urzędnicy, tworziic przeważnie w drzewie. rzadziej w kości. Rzeżba Alta]czyków, wykonywana jedynie \v drzewie, jest mało znana i rzadko eksponow'ana na wystawach. Jednym z najbardziej znanych rzeźbiarzy ałtajskich jest E ł b a jew. Tuwińcy znają sztukę rzeźbienia w drzewie, kamieniu i metalu. Wśród rzeźbiarzy ludowych tego narodu zwraca uwagę Donczak Okanczyk i rzeźby walgamalicie Cherieka Tojbu Chaa. Rzeźby tego ostatniego znalazły się już w literaturze radzieckiej, są to wytwory sztuki rzeźbiarskiej szczęśliwie łączącej cechy tradycyjnej sztuki tuwińskiej z poszukiwaniami współczesnego wyrazu umownego. Autor podkreśla staranną opiekę tuwińskich organizacji państwowych i :>połecznych nad rozwojem tej gałęzi sztuki. Rzeźba Buriatów w większości ogranicza się do figurek szachowych i małych bibelocików, nie posiadających większego znaczenia artystycznego, obrazuje natomiast współczesne źycie tego narodu. Wśród rzeźbiarzy Buriatów autor wymi8nia kilka nazwisk rzeźbiarzy zainteresowanych rzeźbą monumentalną, portretową. Nie są to w pełnym znaczeniu tego słowa rzeźbiarze ludowi. gdyź studiują na wyźszych uczelniach Moskwy lub innych miastach ZSRR. Wśród Chakasów nie obserwuje się większego zainteresowania rzeźbą ludową, chociaź ostatnimi czasy pojawiło się kilku utalentowanych rzeźbiarzy amatorów. Wśród rzeźbiarzy po wyźszych studiach naleźy wymienić pierwszą kobiet(~ rzeźbiarza I. N. Karaczakową, b. utalentowaną, której rzE'źby są pełne harmonijnej prostoty i wymowy. Artykul. kończy U\vagami ogólnymi o tematyce i formie rzeźby ludo",,"ej pod wpływem przemian ustrojowych i światopoglądowych ora:1. nowych form narzędzi pomocniczych, organizacji pracowni i szkół przemysłu artystycznego. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Moskwa 1962, Z. l, s. 25-31 D. D. T u m ark i n: Etnograficzne badania Oceanii w ZSRR. Zainteresowania bytem i kulturą Oceanii mają już swoją tradycję w ZSRR poczynając od podróżników rosyjskich z I poło XIX wieku. W. M. G o ł o w n i n a, O. E. K o c e b a, J. F. K r u z e n s z t e r n a, J. F. L i s i a n s k i e g o, którzy pozostawili szereg wspomnień i opisów wysp Hawajskich, Markizy, Karoliny i Marshalla. N. N. M i k ł u c h o M ak łaj, który w 3-im ćwierćwieczu przebywał przez kilka lat na brzegach Nowej Gwinei i in. wyspach Oceanu Spokojnego zbierał sławny materia! do prac nauk Jwych, a ró\Vnoczesme w publikacjach swych zakłada! gorący protest przeciwko uciskowi europejskiemu i amerykańskiemu wobec autochtonów. Niektórzy zagraniczni uczeni ",-ymawiają etnografom radzieckim niewolnicze trzymanie się myśli przewodniej L. G. M o r g a n a w metodologii badań naukowych. T u m ark i n odpiera ten zarzut, twierdząc, że etnografia radziecka przejęła tylko podstawowe zała-żenia je~o dziel o eV'iolucy,inym rozwoju ludzkości na podstawie rozwoju sił wytworczych, odrzucając równocześnie te hipotezy i twierdzenie, które są już dziś przcórzmiale w s\vietle naj nowszych zdobyczy nauki. W świetle najnowszych badań etnografów radzieckich można stwierdzić, że przodkowie Polinezyjczyków wywodzących się z terenów wschodnioaz,ia tyrkich znali metale i garncarstwo. Umiejętności te utracili po przesiedleniu się na Wyspy Oceanii z braku odpowiednich surowców. W trakcie asymilowania się w nowym otoczeniu, rekompensowali utratę dawnych umiejęlności, wynalazczością i pomysłowością wydobycia z nowego środowiska maksymalnych korzyści zabezpieczających potrzeby życiowe. W rezultacie - stopień rozwoju .sił wytwórczych nie za-stał obniżony, przybrał joedvnie inny charakter. Ograniczone jednak bogactwa naturalne na ooL,głych od siebie wyspach zahamowały dalszy rozwój bytu i kultury. Zrozumiałe, że w okresie wielkich odkryć geograficznych, które zapoczątkowały okres kolonializmu, mieszkańcy wysp Polinezyjskich w kontakcie ze starym Światem stanowili grunv zacofane w swym roz-· woju historycznym. Etnografowie radzieccy dysponują bogatym •. materiały warsztatem badawczym, w postaci zbiorów MU.~eum Antropologii i Etnografii w Leningradzie. Również 7-0 tomowe wydanie dzieł N. N. M i k ł u c h o - M ak łaj a, które w ostatnim tomie zawiera wiele fotoreprodukcji i rysunków z przywiezionej przez niego kolekcji przedmiotów z Nowej Gwinei, zaopatrzonych opisami, stanowi poważne źródło informacji. Z wydawnictw nowszych na uwagę zasługują 2 prace S. A. T o k ar i e w a: Ustrój społeczny Melanezyjczyków (1929) i Ustrój rodowy w Melanezji (1933), obie mówiące o rozwoju i upadku organizacji rodowej, powstawaniu klas i tworzeniu się państw. Tenże autor w 1958 roku opublikował pracę o stosunkach społecznych na wyspach Tonga i uczynił próbę scharakteryzowania osobliwoki procesu powstawania klas w Polinezji. Wspomnieć należy o pracy A. J. B li n o wanad zagadnieniami wczesnych form wymiany towarowej oraz N. A. B u t i n o w a o podziale pracy w społeczeństwie pierwotnym. W końcu T u m ark i n wspomina o swojej pracy poświęconej zagadnieniom wczesnych form rodziny i systemu pokrewieństwa. Tym ostatnim zagadnieniem zajmowali się również A. M. Z o ł o t a r i e w, D. A. O l d e r o g g e i J. M. L i c h t e n b e r g, ta ostatnia jest najbliższą wyjaśnienia wielu �1668 błędnych poglądów na formę zawieranych małżeństw, za które już Morgan był atakowany, chociaż błąd jego wypływał z kłamliwych informacji mi.sjonarzy o anormalnych małżeństwach mieszkańców wysp Oceanii. Zapoczątkowane przez zmarłego w 1943 r. młodego uczonego B. G. K u d r i a w c e w a badania nad pismem kochau rongo-rongo 'kontynuowane są przez dwóch uczonych leningradzkich; N. A. B u t in o w a i J. W. K n o r o z a w a; wyniki dotychczasowe pozwoliły na rekonstrukcję pojedyńczych wypadków z wczesnej historii Wyspy Wielkanocnej. Dużo uwagi poświęcają etnografowie radzieccy analizie przemian -vi życiu i cywilizacji wysp Oceanu Spokojnego po ich skolonizowaniu. N. A. B u t i n o w kończy opracowanie wielkiej monografii o etnografii Nowej Gwinei, T u m ark i n zaś przygotowuje do druku monografię o następstwach "amerykanizacji" Hawai i jej skutkach dla autochtonów iego archipelagu. W końcu T u m ark i n wspomina o wydawnictwie z serii "Narody .Świata" pt. "Narody Australii i Oceanii", które jest jak dotychc~as jedynym dz\ełem w literaturze światowej, próbą wszechstronnego oświetlenia historii, bytu i kultury autochtonów tej części świata. Uczeni radzieccy żywo interesuj'l się wydawnictwami zagranicznymi ·dotyczącymi Australii i Oceanii, dowodzą tego wnikliwe i bezstronne re'cenzje publikowane od 3-ch lat w naukowych czasopismach radzieckic'1. Upadek systemu kolonialnego stwarza nowe perspektywy i nowe zadania naukowo badawcze, które etnografowie radzieccy podejmą nie tylko z pozycji naukowych, ale również jako jedną z form walki z dyskryminacją rasową. B. L S z a r e w s k a ja: Charakter władzy wodzów u narodów Afryki tropikalnej w okresie przed kolonizacją (Z powodu artykułu .A. S. Or ł o w e j O miejscu i roli tradycyjnych u;ładz społeczeństwa afry.kańskiego w przesz/ości i współczesności. "Sow. Etnografij,,", 1960, .Nr 6), s. 67-70. S z a r e w s k a j a, godząc się na ogół z poglądami O r ł ow e j '~otyczącymi zagadnienia roli tradycyjnej władzy w rozwoju państwowości, ma zastrzeżenia co do poglądu O r ł o we j na to zagadnienie na terenach Afryki tropikalnej. Można wprawdzie zgodzić 'się z Or ł o w ą, że w chwili zetknięcia się Europejczyków z autochtonami, ich ustrój \;spólnoty rodowej upadł i zachodził proces powstawania klas, lecz pro<:es ten był tak powolny, że ustrój wspólnoty pierwotnej trwał nadal przez całe stulecia. Szarewskaja, na przykładzie Hotentotów i Herero, uzasadnia swój pogląd, opierając się na opisie tych ludów z XVIII w. przez Holendra P. K o l b' a. Mimo, że ustrój był w owym czasie plemienno-rodowy :i ziemia pozostawała we władaniu wspólnym, bydło i stada były iut 66!} własnością prywatną i wskutek tego powstawały nierówności w stanie posiadania . Mimo wyraźnego rozwarstwienia się społeczności nadal utrzymywały się pewne prawa wspólnoty pierwotnej. Wódz plemienia dowodził wyprawami wojennymi, rozstrzygał różne zagadnienia gospodarcze, ale dla podjęcia decyzji o charakterze ogólniejszym zwoływał radę starszych. Nie mógł więc wypowiedzieć wojny, ani zawrzeć pokoju bez zgody rady. Taki stan rzeczy przetrwał u Hotentotów do naszych czasów. Przykładem tego może posłużyć powstanie Hotentotów i Herero przeciwko kolonizatorom niemieckim w latach 1904-1906. Sąsiedzi Hotentotów - Herero lub Owaherero, na podstawie dokumentów z końca XIX w. żyli w niewielkich plemionach składających się· z patriarchalnych rodów. Nie istniała jakaś większa jednostka centralizująca władzę. Podobnie jak u Hotentotów ziemia była własnością plemienia, nikt nie korzystał z jakichś wyjątkowych uprawnień, nawet wódz nie posiadał prawa sprzedaży ziemi, ale bydło było już własnością prywatną. Głowa rodziny lub stars,zyzna rodowa posiadała ponadto swoje stada poza rodem, którymi musieli zajmować się młodzi krewni hb jeńcy wojenni, których zatrudniano jako pastuchów. Szarewskaja w oparciu o pracę F. Meyera stwierdza, że władza wodza u Herero była podporządkowana radzie starszych, która pozostawiała mu na codzień prawo sądów z pewnymi ograniczeniami. W okresie działań wojennych wodzowie otrzymywali pełną władzę wojskową zarówno w atakach, jak i w obronie. Następny przykład wybrany przez Szarewską dla potwierdzenia jej poglądów jest plemię Azande, lud zamieszkujący międzyrzecze Kongo l Nilu. Szarewskaja skorzystała z opisów rosyjskiego uczon€go W. W. J u nk i e r a, (podróże po Afryce, M. 1949 r.), który co prawda sugeruje ustrój feudalny u tego ludu, ale opisy jego mówią o czym innym. Wodzowie nie mogli być despotami, gdyż władza ich była ograniczona decyzją rady starszych lub powszechnego zgromadzenia. Możnaby Azande określić jako związek plemion, a ich ustrój, jako demokrację wojenną. Na tym przykładzie i wielu innych S z a r e w s k a j a stwierdza, że w niektórych okręgach Afryki Tropikalnej do początku naszego wieku utrzymywał się albo ustrój patriarchalno-rodowy, albo demokracji wojennej. Dopóki wódz nie posiada własnych drużyn wojennych, którymi dowodzi bez ograniczeń, dopóki zaleźy on od uchwał rady starszych, dopóty władza jego nosi charakter patriarchalny. Sługa narodu, który jeszcze nie przerodził się w despotę i monarchę. Powolny proces powstawania klas, uporczywe trzymanie się tradycyjnych form rodowo-plemiennych, które trwały nawet wtedy, gdy juź faktycznie bogata warstwa ludności z wodzem na czele przechwytywała władzę, siła przeżytków ustroju rodo- �671 '070 wego w ideologii tropikalnej. - stanowi specyfikę licznych społeczeńshv Afryki SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Mosk\va 1962, Z. 2. L. P o t a p o w: Badania dnograficzne socjalistycznej kultury ZSRR, s. 3-19 Pod tym tytułem Potapow zamiesz~za przegląd zadań i omawia rolę, jaką odegrała etnografia radziecka, poczynając od Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Pażdziernikowej w kształtowaniu się społeczeństwa socjalistycznego. Pierwszym wydawnictwem po Rewolucji, które zawierało materiały etnograficzne był Komsomol na wsi, wydawany w latach 1920. Zapoczątkował on szereg innych publikacji wydawanych przeważnie przez muzea, takie jak: Muzeum antropologii i etnografii AN ZSRR, Rosyjskie muzeum w Leningradzie, Muzeum ludoznawcze w Moskwie i Muzeum okręgu moskiewskiego. Towarzystwo miłośników przyrodoznawstwa, antropologii i etnografii rozwinęły również szeroką akcję badawczą i wydawniczą w zakresie etnografii. Działalność Akademii koncentrowała się przy Komisji badań terenowych. W okresie kolektywizacji etnografowie radzieccy spełnili poważne zadanie opracowując zagadnienia ustroju społecznego licznych i różnorodnych narodów ZSRR. Nie w pełni osiągnięto zamierzone wyniki, na przeszkodzie temu stanęły spory teoretyczne i metodologiczne wśród etnografów radzieckich. W latach 1920-1930 odlam prawicowy etnografów stworzył tzw. "teorię ustroju rodowego". która przekresi::.la istnienie klas eksploatatorskich wśród takich narodów. jaje Kazachowie, Kirgizi, Turkmeni, Jakuci, Ałtajczycy, Chakasi i in. Teoria ta stabl się powodem wystąpień przeciw kolekty~;izac,ii. Po latach 1930 podjęto dyskusję nad zakresem działalności etnografii i w tym wypadku część uczonych starała się ograniczyć etnografię do badań nad starożytnoscią i jej przeżytkami we współczesności, wyeliminowując badania nad współczesnością, jako taką· P o t a p o w uważa, że rozwój etnografii radzieckiej rozpoczął się 15-16 lat temu wstecz, i nad tym okresem zatrzymuje się w swej analizie, stwierdzając, że zadawalające są jedynie wyniki badań nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych. szczególnie szeroko rozwinięte na Ukrainie. przy czym autor wspomina po krótce najwybitniejsze opracowania zbiorowe i indywidualne oraz monografie. Gorzej przedstawia się sprawa z badaniami nad bytem i kulturą robotników, w niektórych republikach zaledwo rozpoczęte, zaś w Przybaltyce, Powołżu i Syberii nie tknięte badaniami. bytu P. narodów Główne zasługi w badaniach nad bytem i kulturą chłopów kołchozowych położył Instytut Etnografii AN ZSRR. Oceniając należycie ogrom pracy dokonanej przez etnografów radzieckich, należy ~wierdzić jeszcze raz brak opracowań metodologicznych mimo bogatego materiału faktograficznego zebranego w toku badań terenowych. Wprawdzie materiały ekspedycji terenowych ukazują się w wielu publikacjach, noszą one jednak charakter raczej opisowy. Większość wydawnictw dotyczy bytu i kultury chłopów kołchozowych Syberii, Dalekiej Północy i Dalekiego Wschodu, najbardziej ongiś zacofanych ekonomicznie, kulturowo i politycznie okręgów Rosji carskiej. Autor kończ~' ogólny przegląd twierdzeniem, że mimo b. różnej wartości materiału opublikowanego i nagromadzonego, poczynając od drobnych przyczynków kończąc na monografiach i pracach zbiorowych stanowi on bogaty ma,teriał faktograficzny na podstawie którego można sformułować twierdzenie, że kultura narodów radzieckich w okresie budowy socjalizmu rozwijała się jako k u l t u r a s ocj a l istyczn a w s w e j t r e ś c i i n a r o d o w a w s w e j f o r m i e. Prace Instytutu Etnografii AN ZSRR służą przede wszystkim celom praktycznym wynikającym z planu państwowego ZSRR, Ekonomicznej Komisji do spraw narodowościowych przy Radzie Najwyższej ZSRR i in. resortów gospodarczych i politycznych. P o t a p o w podkreśla konieczność prowadzenia badań kompleksowych przy współudziale historyków, iilozofów, ekonomistów i przedstawicieli innych nauk społecznych. Artykuł jest zaopatrzony w liczne przypisy i zawiera przegląd poważniej'szych prac etnograficznych ·z okresu ostatnich 15-u lat. N. N. S t i e p a n o w: Klasyk rosyjskiej i światowej etnografii S. P. Kraszennikow (Z okazji 250-lecia urodzin), s. 86-97. Zycie Kraszennikowa jest mało znane do chwili. przyjęci'! go na naukę do Akademii słowiańsko-grecko-łacińskiej. Fakt przyjęcia go do tej Akademii przemawiałby za tym, że był to syn ubogiego wojskowego. Przy okazji należy wspomnieć, że wychowankiem tej Akademii był również M. W. Ł o m o n o s o w. W 1732 r. będąc w przedostatniej klasie Akademii Kraszennikow został delegowany do Akademii Nauk ażeby wziąć udział w Drugiej Kamczacki.ej Ekspedycji w latach 173':j-1743, zwanej również Wielką Północną Ekspedycją. Kierownikiem Ekspedycji b~ł prof. 1. G. G m e l i n i obok niego G. F. M i 11 e r. Szczegółowa hIstoria podróży Kraszennikowa została opracowana przez A. 1. A nd rej e w a i N. N. S t i e p a n o w a. W tym artykule Stiepanow charakteryzuje poglądy Kraszennikowa na podstawie analizy jego prac. Kraszennikow przebył 25.773 wiorst w trakcie swych podróż v po Syberii i Kamczatce. Jest to cyfra imponująca choć niepełna, bo~iem nie' Wszystkie podróże znalazły się w pamiętnikach Kraszennikowa. Pamiętniki Kraszennikowa mówią o jego b. szerokich i wszeehstron- �672 673 I nych zainteresowaniach bytem i kulturą mieszkańców z terenów objętycb badaniami ekspedycji. Marszruta Kraszennikowa prowadziła poprzez Zachodnią Syberię, Ałtaj, Wschodnią Syberię, Przybajkale, Zabajkale, Jakutię Wybrzeże Ochockie i Kamczatkę. W pamiętniku znajdują się przebogate materiały etnograficzne dotyczące Ałtajczyków, Buriatów, Tungusów. Prócz pamiętników, praca Kra s z e n n i k o w a pt. O sobolowym przemyśle zawiera nie tylko szczegółowy opis o polowaniach na sobole i wyprawie skórek, lecz o obyczajach i obrzędach związanych z tym zawodem. Na Kamczatce pozostał Kraszennikow około 4 lata, w okresie tym napisał <10prac na różne tematy jak: opis swych podróży przez poszczególne okręgi Kamczatki, opis terenu i jego historii wg opowiadań tuziemców, opis życia, bytu i obyczajów, zarys historii ogólnej Kamczatki, słownik języków poszczególnych ludów, prace z zakresu historii naturalnej itd. Podsumowanie tych prac dało w rezultacie dzieło pt. Opis ziem Kamczatki, wydane w Petersburgu. Nie wszystkie prace jednak weszły do tego dzieła i w 1949 r. Akademia Nauk ZSRR opublikowała Opis ziem Kamczatki uzupełniony nowymi materiałami. Uczeni radziec·cy cenią prace Kraszennikowa i korzystają z nich, jako z podstawowego materiału E XVIII w. do historii i etnografii Kamczatki. W końcu 1742 r. Kra s z e n n i k a w powrócił do Petersburga, gdzie w 1745 roku został adiunktem, a w 1750 otrzymał tytuł profesora historii przyrody i botaniki i został członkiem Akademickiego i Historycznego Akademii Nauk. W owym czalsie staje się on jednym z najbliższych towarzyszy Łomonosowa. Wyrazem poglądów ideowych Kra s z e n n i k o w a jest jego praca pt. Rzecz o użyteczności nauki i sztuki w państwie wyd. w 1750 r., której główną tezą jest twierdzenie, że podstawą rozwoju nauki i kultury jest materialne zapotrzebowanie; potrzeba bowiem czyni człowieka mądrym. Kraszennikow wielkie znaczenie przypisuje państwu i prawodawstwu dla rozwoju nauk, w miarę zaś swoich możliwości porusza temat oświaty ludu. Naukę uważał za część życ,ia narodu, a rozwój jej wiązał ściśle z rozwojem ekonomicznym j kulturalnym pat1stwa, potwierdzając poglądy Łomonosowa w krytyc'e dysertacji M i Ile l' a' pt. O pochodzeniu' i nazwie narodu l·osyjskiego. Łomonosow ze swej strony wysoko cenił Kraszennikowa, czemu dał wyraz w swej opinii a Opisie ziem Kamczatki, ponadto WIspółpracując przy tłumaczeniu resume tego dzieła na język francuski. N. N. Stiepanow przytacza opinie wybitnych etnografów rosyjskich i!: XIX w. - XX w. D. N. A n u b c z y n a i Z. J. S z t e r n b e r g a a dziele Opis ziem Kamczatki i chociaż uważają oni Kraszennikowa za "zwykłego empiryka, fotografa rzeczywistości, zapalonego w swej pracy nie znającego metodologii badań", to podkreślają równocześnie genialną wprost jego wnikliwość w podejściu do zagadnień. Dziś jednakże można ocenić należycie jego prace i założenia teoretyczne bardzo postępowe jak na owe czasy; on pierwszy określił znaczenie badań kultury narodów zacofanych, jako określonego stopnia w rozwoju ludzkości. Stiepanow uzasadnia swe twierdzenie na przykładzie interpretacji materialistycznej, Mitologii, wierzeń i tajnych obrzędów ltelmenów Kraszennikowa. Autor w cpisie swym stara się być rzeczowym i obiektywnym, nie idealizuje żadnych stron życia narodów o pierwotnym ustroju, jak to zwykle czynili uczeni i podróżnicy tego okresu. Stiepanow poświęca połowę swej pracy Itelmenom, opierając się na opisie Kraszennikowa i porównywując opisy innych podróżników jak np. Stellera i póżniejsze L. J. Szternberga, który zresztą czerpał wiele informacji do swych pracz opisów Kraszennikowa. Stiepanow stwierdza, że jeśli chodzi o obrzędy religijne Itelmenów jest to jedyny tego rodzaju materiał, bowiem żadnemu z póżniejszych podróżników j badaczy nie udało się być uczestnikiem takiego święta, jak "oczyszczanie się z grzechów". Kraszennikow w opisach swych uwzględnia też zjawisko wpływu kultury Rosjan na Itelmenów. Historia i etnografia Kamczatki ściśle wiąże się w dziele Kraszennikowa, obejmując okres od połowy XVII w. do lat 40-tych XVIII w. Nie pomija też ciężkiego losu Itelmenów pod władzą administracji carskiej; z sympatią odnosi się do ich powstania w 1731 roku, naturalnie daje temu wyraz o tyle a ile cenzura carska pozwala na to. Dzieło Kra s z e n n i k o w a stało się pionierską pracą w zakresie badań terenowych nad kulturą i bytem ludów imperium rosyjskiego. Praca o Kamczatce była tłumaczona na język francuski, angielski i niemiecki w końcu zaś na holenderski i cieszyła się zainteresowaniem ówczes~ego świata uczonych podobnie, jak dźieło francuskiego misjonarza J. F. L a f i t a u o życiu i kulturze plemiop indiańskich Irokezów i Huronów. Do chwili obecnej wydawnictwo dzieł Kraszennikowa było wznowione czterokrotnie, ostatni raz w 1949 r. A nastazja ETHNOGRAPIlIA. Redaguje kolegium Pierwszy rego organu zawiera na A MAGYAR pod przewodn. N:EPRAJZI K. Kovacs'a ·Kojdecka: TARSASAG FOLYOIRATA Laszló. R. 1963. zeszyt wychodzącego już obecnie całkowicie regularnie staWęgierskiego Towarzystwa Etnograficznego "Ethnographia" wstępie artykuł T. H o f f m a n n a "O pojęciu «ludu» w etnografii". Jest to referat wygłoszony przez autora na posiedzeniu katedr etnografii Uniwersytetu im. Loranda Eótvósa w Budapeszcie w 1961 roku. Autor, wychodzi z założenia, że dotychczasowe pojęcie "ludu'" przy "określaniu problemów społecznych na podstawie filozoficznej" niebrało pod uwagę ich ekonomicznej treści i wychodziło wyłącznie. Z' hLsto.- �675 674 I: i IIi"! l.'i ~d " j, ryczno-socjologicznych założeń. Zadaniem nauki etnografii musi więc być opracowanie takiego pojęcia "ludu", które z jednej strony odpowiada wynikom innych nauk społecznych, a z drugiej jest w zgodzie z rzeczywistymi warunkami osobnych formacji społeczno-ekonomicznych. N. I k va i w artykule Praca przy sianie i przygotowanie paszy w górach Zemplińskich pcdaje szereg ciekawych danych dotyczących tego działu gospodarki z terenu podgórza w Zemplińskim (Ziemneńskim); autor podaje wiele nazw, szczegółów techniki zbierania i przechowywania siana, nanędzi de tego używanych itd. M. in. występuje tutaj stosowanie nieznanej na innych obszarach Węgier "ostrewki", po węgiersku "osztró", W okolicy jest jednak szereg wsi słowackich, przesiedlonych w XVIIIw. spod Karpat, stąd wiele wpływów słowackich; autorowie podają często również i słowacką nazwę wielu przedmiotów. Bardzo interesującym dla nas jest również artykuł G. S z e h e n i e g o O pasterstwie w rejonie esik (dziś w Rumunii). Autor daje tu ciekawy przegląd pasterstwa w Karpatach siedmiogrodzkich w jedynym regionie, w którym do niedawnych czasów istniało w głównym grzbiecie Karpat pasterstwo wc:gierskie (,gzeklerskie). Autor podaje wiele form, szczegółów gospodarki i tE:(:hi1iki, określając je nazwami. Ciekawe są szałasy przenośne oraz kryte półokrągłym dachem z kory dębowej. Pasterze łączyli się w związki pasterskie (juhgazdasag, esztenatarsasag). Poza tym elementy tej gospodarki szałaśnej nie odbiegają od ogólnie występujących w Karpatach. Nazwy są bądź węgierskie (niektóre przeszły do słownika szałaśnictwa północno-karpackiego np. juhasz, kasar czytaj koszar, szaltas czytaj sa/.asz) część jest rumuńska (np. esztena < st1.na, eszterunga < strunga, pajta < poiaUi), część słowiańska (komarnyek), wreszcie część jest pochodzenia niejasnego. Na czele pasterzy stoi na hali bac s (czyt. bacz). Rozprawa b. cielewa dla naszych badaczy szałaśnictwa karpackiego, aczkolwiek dane pochodzą z ok. 1940 roku; później, w ramach zmian politycznych i przesiedleń stosunki się zmieniły. W każdym razie fakt Występowania czysto węgierskiego szałaśnictwa w Karpatach jeszcze raz wskazuje na potrzebę wciągnięcia i nauki węgierskiej do międzynarodowej współpracy nad badaniem pasterstwa karpackiego (zob. II Konferencja Karpack;ł, Kraków 1960). Węgrzy mają zresztą na polu badania pasterstwa karp8ckiE";o ostatnio szereg wyników (B. G u n d a, A roman pasztorkodas magya7' kapeso/.atai, Nep es Nyelv 1941, L. F o l d e s, A juhtartas tipusai es epitm(!r.yei a Karpritmedenceben, Nyelvtudomanyi Kozlemenyek 1957, 1-2, oraz zbiorowe wydawnictwo w języku niemieckim o szałaśnictwie w KarpatRch wydane w 1961). S a n d o I' zajmuje się z kolei "Dziecinnymi zabawk~mi z badyla l,cls:urydzy w Berettyóujfalu". 1. E I' d e l y l daje obszerne sprawozdanie z "Wyprawy etnograficznej do Pamiru w r. 1956", podjętej pe,.l kierunkiem zmarłego później prof. Bernstamma, w której autor bruł udzi",j obok innych archeologów, etnografó\v i antropologów radzieckich. Wyprawa miała charakter nania równocześnieprzede i sz:::z:s tk' lm arch,~ologiczny, ale dała możność dokodrobniejszych materiałów p~ ,obserwacJI z zakresu etnografii. Cały szereg .W kronice u ' mieszczonych Jest w dziale "drobne wzmianki" mieszczono przede wszystkim 'f . .... . . wum etnograficzno h' t . m ormaCję o rozbudowie archi- IS orycznego zawierają e d k zanikających form i prz k " . ~ ge o 'umentację z zakresu wienia szeregu pozycJ'i :ęag~ow,,~shtn:ch, DZIał recenzyjny obejmuje omólers ..•. lc 1 Jednej fińskieJ' . . . W num erze 2 -lm na czoło wysuwa się artykuł L V ' ma węgierskiego budownictwa ludowe 'o ,a r g y a S a. BadaQ .:tule, będącym referatem na W.aln m w naszych .czasach. W swym art yrzystwa Ludoznawczego w roku 196; Zgromadzemu Węgierskiego Towacia dotychczasowej nauki 'g' k: autor wskazując na znaczne osiągnięl wę leI'S lej w zakresie bada' b d . udowego, postuluje równocześnie ab'. ' ma u ownictwa traktować budownictwo ludowe . 'k ) obo.k badan czysto teoretycznych, . Ja o matel'lał do wyko t' amu nowych elementów art t . rzys ama przy szuk budowlanych przy nowoczeYS YCZnbYCh, arc.hltektonicznych czy techniczno. snym udowmctwi .. k' Się W ramach obecnych, socjalist ezn ch e WI~JS, Im, rozwijającym sz~rokim tle porównawczym z y l ~ . p.rzeobrazen. L. Vargyas, na klasyfikacji podaJ'e IV c ,,' uwzg ę nlemem wszelkich na tym polu zęsc rozprawy Badani k" nych dziejów ballady ludoweJ'" F" " 't' a w za reSle sredniowiecz. mSKJ e nograf A V' l k Szopy z namiotowym dachem w'l . . l U n a dał artykuł nymi zdjęciami r-rtykuł ar' pl) nocnej Finlandii. Ilustrowany liezz dachem stożkO;ym cz' ernoa IZU J€ ten typ budownictwa drewnianego . "spa owym d ,. ' d terenie. Z z8kresu mu"yki ]. d .. ' osc często spotykanym na tym . u owe' l opl~raJąc . l' . (C .." c Się g owme o muzyke 1udowa . narodu Marl' . zeremlsow) poch d' t . i.'('!i'a (ne r: l' 7 C S ~ ] , f!. . o Zl ar ykuł G. L u k ó System . . J.~... ....o. _ J.-, ~ nl~1Wi.·"1 Turni trefL'"?' ~ 91.ersklego; autor daJ'e kł d ' ',' -'. /, ", 1) cc:eiOiU u lu~!!. 1O'?przy a y szeregu P' b' . słomy, kory drzewneJ' kosz" p.~c'~ .' s. oso ow plecenia z rogoziny, . ), .~~.JneK m"t 1"'[ NI B dz.iel •• -,"e7n;o"la tk .ac k"tego. z-.. S" ..,,' od I' o S S" w artykullku O P/s «ia;nych _ 'o dotyczące artystycznego rzemiosł tk k' lOQ",ar u p')daJc szczegóły kol . a ac lego uprawiane d . en pn;ez rodzinę Kovacsów k . .' go o wIelu pod 'ł w omltacle Tolna' J'ed . Zl w polowie XIX wieku swoi t. 't. ,€:nz mch sporządujemy nieco szczegółów dotYCsą 1l1 SrukcJę. W drobnych notatkach znajh ząCjC nazw miar . , oraz urządzeń d::J przewra a' b" p::Jwlerzchm w XVI w. . c ma z oza zzetego z V' . h tHce obszerne omówienie \V gł ,.. as'll' elyi puszta. W krosk''lego etnografa N D u y oszonego w Budap' .szcle. o d czy tu rumuń. . . nare o pr,c~ch sel'" CI' emli N'luk. dotyczących pc' . .. . ,C.ll W UlU Rumuń3kiej Akadl . .' vnązan wegl k" . Udowej. W recenzjach : ...' en' ,eJ l rumuńokiej kultury H m. m. omOWJenl" pubJ'k .. S u:lgariae et Centralis ac O' t. r .. , l aC]1 " ludia Ellmolo-rica pod redakcJ'ą prof Bel" G rlen a I~ Eurepae" wydawanej w BUdap;>s;cie . l U n d a l po" .. etnologicznym w środkow . . ~wlęconeJ porownawczym studiom , ej I wschodmeJ Europ' z_regu publikacji niemieckich d' l' . Ie, poza tym omówienie Numer 3 Z . ' ra zwc {Ich I w.;gierskieh. . aWlera na \\'stqple arh'kuł S '" . . w I' d' e s z a "Obr<:lz świata I ;. Q ł ł • �671 676 I, !' ,, [ : bajarza ludowego L. Ami"; w komitacie Szatmar, we wsi S'amoszeg żyje sędziwy L. Ami, naj starszy z ludowych bajarzy (opowiada:zy b~j~k); w swoich opowiadaniach wytworzył on swoisty system patrzema na sWIat, którego zasadnicze zręby kreśli niniejszy artykuł. E. K i s b a n omawia w artykule Wnioski z rozmieszczenia zwyczaju chleba owocowego zwyczaj pieczenia w okresie przed Bożem Narodzeniem tak zwanego "chleba owocowego" na terenie części Szwajcarii, Austrii, południowych Niemiec i południowo-zachodniego klin u Węgier. Z kolei czasopismo zamieściło przekład artykułu włoskiego uczonego V. L a n t e n a r i "Irracjonalizm w etnologii" będący fragmentem pracy tegoż autora. J. B ark a n y i przedstawia problem Króla zwierząt w węllierskich bajkach ludowych. Bela C. N a g y omawia "Melodie żałobne" w muzyce ludów ugrofińskich i wschodnioeuropejskich. Z. E r d e l y i podaje drugą część swej rozprawy Przyczynki do symboliki węgierskiej poezji ludowej. Z okazji niedawnej rocznicy E. Benedeka (18;}!!-1929), węgierskiego pisarza, a zarazem i etnografa-folklorysty, A. Kovacs przypomina jego zasługi dla zbierania i badania węgierskiej pieśni ludowej. B. S a r o s i omawia "Cytrę i grę na cytrz~ w okolicy Segedynu". W drobnych wiadomościach J. Herepei podaje nieco danych dotyczących garncarstwa siedmiogrodzkiego w XVI-XVIII" wiekach, L. Szabó pr,zedstawia sposoby .wytwarzania jabłecznika i octu z jabłka w rejonie Tiszahat a F. K o va c s pod tytułem "Etnogeneza a liczebniki" daje streszczenie z referatu z VI Międzynarodowego Kongresu Antropologicznego i Etnologicznego (Paryż 1950). Interesująca jest notatka Z. U'j va r y Węgierskie tradycje a slowackim zbójniku Janosiku, w której podano wersję tradycji o Janosiku spisaną niedawno we wsi Het w k-mit2,cie Borsod na półnccnych Węgrzech, n'~ terenie etnie: n'e Wi;gier:'lkim, Autor dobrze zna literaturę (prace Melichercika oraz P. Eogatyrewa, Der slowakische volksheld Janosik in Volksdichtung und bHdener VoiksKunst, (w Deutsches Jahrbuch ftir Vclkskunde VI, 196J, I). WśrJd recenzji zasługuje na uwagę recenzja z węgierskiej pracy o hall adach zbójnickich we wschodniej Europie (Kelet-európai nepek betyar balladai, Budapest 1959). Recenzent (I. Dankó) wskazuje na to, że popularny charakter publikacji wyłącza większe objaśnienia, poza niezbędnymi filologicznymi; tylko przy bardziej słynnych zbójnikach jak Janosik czy Pintye vitez podano dane dotyczące ich biografii historycznej; autor recenzji wskazuje na potrzebę uzupełnienia pewnych danych historycz\1ych choćby z publikacji węgierskiej L. P a t a c h i, Capitani de cete militare si haiduci rom;ni la inceputul veacului al XVIII-lea, Studii si articole de istorie, II, 1957. Num=r 4. czaso':lism otwiera cbs.zerne studium E. F e l i T. H o f e r a oparte na 'badaniach we wsi Atany w komitacie Heves: autorowi~ zajmują sif; przede wszystkim najpierwszymi formami narzędzi jakimi są kopaczki, motyki itp. nar~ędzia p:'Jnocnc przy Narzędzia pracy l ehlopa, kopaniu, pieleniu itd. V. D i ó s z e g i na podstawie podróży naukowej do Mongolskiej Republiki Ludowej w roku 1960 omawia "Zagadnienia sza.manizmu mongolskiego". Imre K a t o n a daje obszerne studium o "Ubiorze robotników ziemnych", opierając się tak na starym materiale (z opisów, starych fotografii, rycin) jak i na współczesnych obserwacjach. Z. Erdelyi daje trzecią i ostatnią część swej rozprawy o symbolistyce węgierskiej poezji ludowej (zob. wyżej). W drobnych notatkach L. Kiss publikuje dane dotyczące dwóch starych dworków drobnoszlacheckich w rejonie tak zwanego Nyirsegu z XVII-XVIIl w. J. Herepei podaje dalszy ciąg swych danych o dawnym garncarstwie siedmiogrodzkim, F. Oszvald publikuje z akt sądowych kilka dokumentów do stosunków rodzinnych w komitacie Szolnok XVII w. W kronice dłuższe sprawozdanie z sesji Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gyula w czerwcu 1961. Dział recenzji jak zawsze obfity, m. in. omówiona został8. publikacja ·Uniwersytetu w Segedynie Neprajz es Nyelvtudomany I-IV, 1!)57-1960. Poza pracami węgierskimi zrecenzowane dwie prace obce (jedna angielska i jedna fińska). Z działu recenzyjnego zdać można sobie w pełni sprawę :z obfitej węgierskiej produkcji w zakresie etnografii i folkloru w ostatnich latach. Jan ~yehman KarolOg i e r, DZIENNIK PODROŻY DO POLSKI 1635-1636. Tłum. E. Jędrkiewicz. Biblioteka Miejska i Tow. Przyj. Nauk i Sztuki w Gdańsku. Część I, Gdailsk 1950, część II, Gdańsk 1953. Pelny, w barokowym stylu tytuł dziennika wydanego poraz pierwszy 16~5 rolm po htcinie brzmi: Carolii Ogeerii Ephemerides sive iter DanieHm, SHecicHm, PoLonicum, cum esset in comitatu I!lustrissirni CLaudii w Mamm: comitis Arauxii, ad septentrionis reges extraordinarii Legaii. Autor, prawnik z wykształcenia, literat, humanista z zamiłowania, to:,arzyszył hrabiemu de l'vIesme jako drugi sekretarz, w jego specjalnej mIsji dyplomatycznej do Polski. Rezultatem tej misji było zawarcie pokoju we wsi Sztumskiej między Polską a Szwecją. Dziennik Ogiera posiada znaczną wartość jako żródło historyczne do dziej~w politycznych tych czasów, ale na marginesie opisywanych wypadkow, rysują się stosunki zwyczajowe i obyczajowe w Polsce a ściśle mówiąc w Gdańsku 'i na Pomorzu. Niektóre zapiski Ogiera rzucają światło na st.osunki wiejskie w pierwszej połowie XVII wieku, inne zaś są ciekawyr~ll przyczynkami folklorystycznymi, opisami zwyczajów, wierzei'!, przesądow w Gdańsku i okolicy; z tego też powodu posiadają pewną wartość dla etnografii. . Probl:my ~tniczne prawie nie interesują Ogiera, co zresztą zgodne Jest z ogolnyml poglądami dyplomatów XVII wiektt, ale tu i ówdzie no- �679 678 tuje autor pewne spostrzeżenia, które rzucają światło i na te zagadnieni.a. Uderza go dwujęzyczność w obrzędach kościelnych, zwłaszcza tam, gd.Zll~ występuje drobna szlachta z okolic Gdańska, ludność wiejska i "gm m" miejski. . . 17 czerwca 1635 roku udaje się Ogier do kościoła w Jankowem 1 Opisuje odbywające się nabożeństwo: "...katolicy śród łez i westchnień śpiewali po polsku hymny. Obraz był starożytnego chrześcijan prześladowania, gdy się widziało gmin biedniusieńki, co zeszedł się zewsząd ze wsi (albowiem w mieście są jeno trzy lub cztery katolickie rodziny)" '. To samo zauważa się w Gdańsku: " ...widziałem liczne pospólstwo śpiewające w klasztorze (Dominikanów) po polsku hymny i psalmy 2. Podobny fakt uderza w Wielki piątek, również u Dominikanów, gdzie jest świadkiem procesji biczowników w czerwonych płaszczach i śpiewających "polskie śpiewy"". Przy okazji zapisków Prussicae aut Cassubice z wycieczki (nam sunt do Kartuz notuje, że są to: terrae in Cassubia). Ciekawą notatkę dorzuca Ogier o Szkotach, jako obnośnych handlarzach na Pomorzu. W Łasinie, gdzie przebywał wraz z posłem, spotkał niejakiego Hailbrona, Szkota szlacheckiego stanu, który od lat 30-tu mieszkał w Łasinie, trudniąc się handlem pieprzem, smołą, masłem itp_ Zdumiał się poseł L'Vaux, stwierdziwszy, że ten oto stojący przed nim "boso, z gołą głową i w samej tylko koszuli... jest prawdziwym, rodzonym bratem pułkownika Hailbrona, który królowi francuskiemu dowodzi dwunastoma tysiącami ludu" '. Do Gdańska docierała wraz ze spływem zboża i drzewa ludność: z ziem całej Rzeczypospolitej, której autor dziennika przypatrywał się z ciekawością, i wśród niej zauważył, "Rusinów", grecko-katolickich. Unitów, którzy przychodzili do kościoła Dominikanów święcić chleb i innejadło ". Zasięgał a nich wieści od Dominikanów, ale czy to informatorzy niezbyt się orientowali w tych sprawach, czy też autor nie całkiem jasno rozumiał, wiadomości te są bałamutne. Rusini, wedle tej notatki, mieli pochodzić "z wielkiej Rusi" czyli "Moskwy", a jedynie mieszkali w Polsce. Bardziej trafnie podaje wiadomości o braku celibatu śród księży unickich i o prawosławiu, czyli jak pisze "schizmatykach" u. Opis trybu życia ludności i stopy życiowej autor notuje z dwu różnych obszarów, z okolic Łasina i samego miasteczka, zniszczonego wówczas przez wojnę, oraz z okolic leżących na sz!<:,ku z Gdat'Jska do IvIalborga i dalej do Sztumskiej \vsi. Opis wsi w drodze z Gdańsl<'a do Malborga podaje autor: "Wszędzie rozproszone, w niewielkich od siebie odstępach, domy wieśniaków porządnie i wygodnie z cegły zbudowane. \Vd7.ięczne są ogrody, role najpiękniej uprawione, siecią strużek wodnych zamknięte i ogrodzon", Bydła na polach ilość niezmierzona; wsie bardzo liczne. Milo tam patrzeć na bociany budujące swe gniazda na dachach i znoszące wiele kawałków gałęzi na ich ustrojenie ..." 7. "Wszędzie pasła się mnogość wielka koni, bydła rogatego i trzody chlewnej" 8. Wzmianka natomiast z okolic Łasina jest w swojej treści wstrząsająca: "Nie ma zaiste rzeczy równie żałosnej i strasznej, jak widok tych ruin; widzieć jak ludzie, którzy pamiętają, że przed niewieloma laty byli obywatelami kwitnącego miasta, żyją jakby zagrzebawszy się w zwaliska i nory swych własnych domów" 9. Na tym tle i dom proboszcza "to cztery dziurawe ściany z gliny ze strzechą słomianą, co przez cały ów dzień deszcz przepuszczało" 10. A ludzie? o nich autor tak pisze: "...nędzarze, którzy wśród nieszczęść nadmiernych ledwo ludzkie jakieś zachowali obyczaje i którzy na kształt zwierząt w jaskiniach pełnią żywot...". Skoro już mowa o budynkach i mieszkaniach wiejskich, wspomnieć wypada o ciągłych narzekaniach Ogiera na brak zajazdów i wszelkich możliwoŚ'Ci noclegowych w Polsce. Nie jedyny obcokrajowiec dotykał tej bol~czki, któn zresztą była wynikiem specyficznych stosunków Vol Polsce, gdzie podróż szlachecka czy też magnacka odbywała się z dworu do dworu, bądż też z podró2.ującym ciągnęła się cała karawana służby z namiotami, łóżkami, pościelą itp. Zali się na zajazdy w Polsce Szkot Joannes Barcalny Icon animorum (Londyn 1614), J. J, Kausch z Wrocławia (1791), Hauteville (XYII w.), Verdum; do ich głosów dołącza się opinia Ogiera; i tak w drodze przed Toruniem pisze: "ponieważ nie było tu ani sieczki, ani dogodnej stodoły gdzieby przespać się można, spałem na wozie, na starej słomie"!l. "W Ła6inie rozpadający się dom proboszcza, z zaciekającą strzechą 12, w Grudziądzu 1\ w Kwidzyniu 14, wszędzie to samo, wszędzie sypialiśmy tam na ziemi, na garści sieczki, w trzy lub cztery razy większym brudzie niż w każdym przytułku dla chorych; tak spaliśmy zresztą prawie stale przez cały czas tego posłowania w Polsce" 1:;. N8jbgrdzie,) ponury obraz stosunków noclegowych maluje autor pod datą 27 lipca 1635 r. z nie nazwanej wsi, położonej około milę od Torunia. A oto opi~, noclegu, rzucający światło na wnętrze wiejskiej chałupy: "...wesziiśmy clo czegoś, co nie wiem, czy mam nazwać łaźnią czy oborą, bowiem walczyły tam o miejsca bydlęta mieszane z ludżmi. Leżało tam z jednej sh'ony na ziemi, jak zarżniętych, sześciu sług wojewody, z drugiej zagrzebani w sieczce i piernatach chłopi, mieszkaniec domu, z żoną, dziećmi, dziewkami służebnymi na ławach, które stały pod ścianami, spał w jednym kącie... Germand ... w drugim nasz teolog, aby się przypadkiem nic' szturkali piętami, przedzielał obu ... Tatar, rozwalony ... na sporej kupie świeżego siana. W inszej stronie, w kącie koło pieca, leżała chora niewiasta w połogu, wszęd'de zaś psy, gęsi, wieprzki i kury" 16. Nie lepiej wypadło w Łasinie w domu proboszcza 17, możliwie zaledwie li miejscowego bednarza, w komorze "na czystej pościeli i pierzynie, �681 680 • 18 • • e wraz z żoną w sieni usłał sobie legowlsko . N1C Wlę po d czas g d Y s am . . ł" k' ęty , g z'e Cl' co w tych stronach podróżują, wozą swoJe oz a l sprz , " d Zlwne o, konieczne". . . d' . O pożywieniu w Dzienniku jest często mowa, ale zaplskl o twarzaJą stosunki wśród mieszczaństwa gdańskiego i wśród ·szlachty. Jed~na charakterystyczna dla Polski, wzmianka, posiadająca pewne znaczeme etn?gra. to wyraz oburzenia że na posiłek wieczorny w Grudzlądzu f lczne, ' kt" siono marszałek ofiarował im dwie półmiseczki rybek, " ore przY~le . . z czarnym chlebem. Ani chybi, tego samego rodzaju są przysmakl, Jakle .. " 19 d o FrancJ!... podaje się posłom przybywającym . .... . , . O owocach w Gdańsku pisze: "Gruszek przynajmmeJ l J~błek l,sllwek mają pod dostatkiem i nie do pogardzenia. Orzechy nalezą u mch do przysmaków i nie sadzą oni ich wszędzie byle jak po polach, lecz w ogro- dach, bo są rzadsze niż u nas". . . J est rzeczą charakterystyczną, że ubiory szlachty l mleszczan pomorskich, zajmują stosunkowo niewiele miejsca w dzienniku. Jest .,to tym dziwniejsz.e, że pod koniec swej podróży przez Lubek.;; z', Ham~urg _l, b~cznie notował sposób ubierania się ludności. Ze wzm13nek Oglera wym~a, . Gdańsku były inne stroje mieszczańskie, inne zaś szlachec~le. ze w .. .' ozczegoł! Mieszczańskie, zwłaszcza kobiece, cechowała barwno~c l mne ,o. • O weselnym stroju szlachcianki powiada, że przypomma ?n U~lOry francuskich dziewcząt wiejskich. Natomiast uderzył go ublór załobny na pog.rzebie polskiej szlachcianki. Opis ten, zawierający momenty etniczne, warto pr.zyt?czyć: "Te, które nie nosiły szat żałobnych, były w sukniach długich l mewygodny·ch, ale kosztownych i wlokących się po ziemi. Na futrzanych. czapkach noszą perły i wszyte krótkie złote źdźbła, p o d b l' o d.ę P ł o t n a, J.a k b y nasze obrusy, które zaciągają az na usta J po~ n o s broniąc się tak przed szkodliwymi wpływami klimatu... rzekłbys, że muszą być chore, tak sobie i gardło owinęły" 22, . Ubiory ludowe, wiejskie, tylko jeden raz zostały przez autora. d~strzeżon e i to właśnie we wspomnianym już Łasinie. Otóż syn wymlemOnego Hailborna Szkota, stał przy ojcu boso, z gołą głową i w san:ej tylko koszuli 23. poniew'aż autor nie podał wieku dziecka, trudno soble .a tym wyrobić sąd. W każdym razie, w Polsce (np. Kujawy, Pomorze) Jeszcz~ w XIX wieku dzieci a nawet chłopcy do około 14---16 lat nie nosili spodm ale wyłącznie koszule. Zapewne ta relacja XVII-wieczna jest echem tych stosunków. Inne dziedziny bytu materialnego ludności pomorskiej nie znalazły oddżwięku na kartach dziennika; nikłe jedynie przytacza autor wiado:ności~ że w Prabutach gospodyni -staruszka "PosYPY"''l.ła izbę naszą kWlataml i woniejącymi ziołami", a dalej, że ,.na kanałach niektóre z nich są całkiem czworoboczne, rzekłbyś, pływające wyspy" 24. Z rzemiósł miejscowych jedynie bursztyn zasługuje na uwagę; raz gdy zwiedzał "warsztaty kilku rzemieślników sprzedających wytwory bursztynowe" 2j i potem 'znowu w czasie wycieczki do Oliwy, gdzie powiada "z okrutną przyjemnością zbieraliśmy tam bursztyn, który wiatr wyrzuca wraz z pianami morskimi" 21;. Nieco więcej dodaje przy okazji wycieczki do Kartuz, gdzie zakonnicy ofiarowali mu kawałek bursztynu, "v..-ydobyty z ich jezior i twierdzili, że ich rybacy częściej go nachodzą, z czego wynika, iż to dzieło natury przypisać trzeba raczej ziemi pruskiej czy kaszubskiej, aniżeli twórczości morza". Niewiele też spostrzeżeń i uwag poczynił Ogier w zakresie ludowych zwyczajów miejscowych, a i te przeważnie dotyczą miejskiego folkloru w Gdańsku. Wspomina o zwyczaju gwiazdkowym obdarowywania dzieci zabawkami i smakołykami, przy czym opowiadają dzieciom, że przynosi je Chrystus po ciemku i składa je do przygotowywanej na ten cel miseczki lub koszyczka. Do ciemnego pokoju wchodzi ktoś ze służby, z dzwoneczkiem u nogi, "i wtedy dopiero chłopaczki i dziewczynki myślą, że przyszedł Chrystus", Obietnica darów gwiazdkowych była środkiem wychowawczym. W związku z tym zwyczajem na kilka dni przed wigilią (17. XII) odbywał się targ dookoła fary, gdzie ludzie kupowali dziecinne zabawki. Zwyczaj ten był powszechny, gdyż wśród kupujących było "pospólstwo". Oprócz tego słudzy panom i gościom też podstawiają miski, "aby dostać swego Chrystusa". Z okresu wiosennego zanotował Ogier zwyczaj p r i m a a p r i l is o w y, o którym pisze " ...w całych chyba Niemczech Jakoś się krotochwilnie obchodzi tak, iż się ludzie zwodzą i w pole wywodzą". Zwyczaj ten" wszczególnym u niewiast jest poszanowaniu" 27. W Wielki Piątek widział 0:1 w Gd1ńsku procesję biczowników w czerwonych ,płaszczach, wśród których przeważać musiał okoliczny ż y w i o ł p (}l s k i, gdyż pieśni śpiewano po polsku". Również zwrócił uwagę na zwyczaje świętojańskie, z którymi spotkał się w okolicach Torunia: _,Widzieliśmy też chaty wieśniacze obwieszone snopami ziół, bo ten sam tu u nich obyczaj, jakiś potem czas zachował się u nas, wyjąwszy, że w okolicach gdzie siła luteranów, nie wolno palić ogni świątecznych". Podobnie jak zwyczaje doroczne i rodzinne ledwo są przez Ogiera zauwa~.one: wspomina o pogrzebie szlachcianki, a dwa razy 28 o obrzędzie i uroczystościach weselnych w Gdańsku. Przy tych okazjach omawia, bardzo zresztą pobieżnie, stroje obrzędowe. Na uwagę zasługują dwa opisy. Pierwszy, to wzmianka o przenosinach, które to miejsce brzmi w oryginale: "Erat inter illas nova nupta, quae isto die in mariti domum duci debebant, quam sol2mnitatem vocant ipsi «transmigrationem,,". Drugi opis podaje kolejność orszaku weselnego. " ...naprzód idą. parami mężczyźni, �683 682 ludzie znakomici, a pan młody kroczy między dwoma pierwszymi; potem w niewielkim odstępie za starszymi odzianymi w różnobarwne suknie pannami idą niewiasty. Między dwiema ostatnimi kroczy panna młoda". O wiele bogaciej reprezentują się w Dzienniku zapiski na tematy wierzeniowe sekretnych czarodziejskich zabiegów i oparte na nich poglądy oraz wiedza' przyrodnicza epoki. Dziennik odbija wprawdzie folklor mieszczaństwa gdańskiego, a nie świat wierzeń i przesądów ludowych, ale treści te wspólne były całemu społeczeństwu, a ze względu na ich folklor są niewątpliwie przedmiotem etnografii i dlatego właśnie winny wejść w przedmiot etnografii i w skład tych omówień. Sam autor dziennika, mimo swego wykształcenia, na serio bierze wszelkie opowiadania Kerschensteina i innych, podkreślając mocno autorytatywną wartość tych treści. A oto garść wierzeń, które dotyczą świata zwierzęcego, myśliwstwa, magii i medycyny. . Wedle ogólnych wierzeń w XVII wieku racica łosia, zwłaszcza łos1a zabitego w czasie wiosennego parzenia się, uważana była za środek leczniczy; wierzenie to było też rozpowszechnione wśród :uieszczaństv.:a gdańskiego, czego wyrazem jest wzmianka o obdarowamu Varennes a przez Kerschensteina taką właśnie racicą 29. Z okazji śniadania wYda~ego przez wojewodę Stanisława Lubomirskiego 16 września 1635-1636 p1sze: Niezwykle smaczne było danie z mięsa łosia, którego oni zwą g!' U b y m ~ w i e r z e m, a którego racicą -co to ma uzdrawiające własności obdarzył wojewoda posła naszego. Tę racicę myśliwiec zaraz, gdy strzałem z rusznicy położy potwora, a moc jej lecznicza jest największa, jeśli potwór padnie w czasie parzenia się albo w każdym razie podczas rykowiska" :10. W czasie spożywania łosich chrapów - opisuje Ogier - padają "wcale grzeczne dykteryjki o zwisających wargach członków domu austriackiego". .r. Sto B y s t roń w Dziejach ob yczajów w da.wnej Polsce 31 podaje za Delarac'em, Jakubem Trembeckim i na podstawie innych źródeł, że lek ten służył przeciwko podagrze i bólom głowy, że wany był na Zachodzie i w Turcji. Z dziennika jednak nie wynika znajomość jego we Francji, a dalej, należy wnosić, że przede wszystkim przypisywano mu wła~ciwości afrodyzyjne. O turach i leczniczej, czy też profilaktycznej roli pasów z turzej skóry, dowiaduje się autor dziennika z opowiadań Kerschensteina, co wyraża w swoim dzienniku "to nic innego, tylko leśny byk, którego mięso jest wielce delikatne i smakowite". A dalej podaje: "bo turów jest mało i znachodzą się tylko na Mazowszu i na Litwie". Turze rogi były już też rzadkie i były cennym darem, który otrzymał poseł francuski od opowiadającego. Pasy z turzej skóry nosily w Polsce kobiety brzemienne, a w ogóle ich "skóra ma pomagać niewiastom przy połogu". O pasach z turzej skóry służących brzemiennym kobietom, wspomina również J. St. Bystroń. Niedźwiedź był zapewne dla Ogiera nie mmeJszym egzotykiem od tura" toteż opowiadania Kerschensteina na ten temat uwiecznił w swoim dzienniku. W relacjach tych miesza się ciągle rzeczywistość z fantastycz-· nymi zmyśleniami epoki, podobnie jak przy łosiu i turze. Dowiaduje się więc autor, że niedźwiedzie łapy są przysmakiem na stole magnackim, że chłopi litewscy chwytają w sieci żywcem niedźwiedzie, i wodzą je do miast na krwawe walki z bykami i psami, które to widowiska miały być częste w Królestwie. Ale oprócz tego dowiaduje: się, że "zdarza się nieraz, iż niedźwiedzie zapłoną miłością do niewiast. i źe ba,rdzo niedawno w Gdańsku oswojony niedźwiedź zgwałcił pewną służebną" 32. Na koniec wierzeń o zwierzętach warto omówić motyw' o jaskółkach zimujących w wodzie. O motywi~ tym jako pierwszej po_o głosce słyszał Ogier iW Szwecji, i w Polsce. Przeor ·klasztoru w Kartu-· zach potwierdził: "źe mianowicie w pierwsze zimna gromadą całą zbijają się w kłąb i zapadają w głębinę wód, aż do następnego lata. Zdarza się· nieraz, że rybacy wyławiają sieciami z tych jezior takie kłęby jaskółek" które gdy je porozdzielają i do ognia przyniosą, oźywają na jakq chwilę,. a potem nagle giną. " ...nikt nigdy nie potrafił jaskółek na tym przyłapać,. j'ak się w ów kłąb łączą i zbijają, albo jak się rzucają do wody, albo> jak jakimś sposobem z niej wychodzą". Autor dodaje, że tylko pewne ~atunki tak zimują, inne odlatują w cieplejsze kraje po Podwyższeniu, św. Krzyża 33. Stwierdza dalej. źe w Szwecji słyszał a tym jako a niepewnej pogłosce, ale tu utwierdził się w pewności co do tych faktów. Motyw' to znany z "zalotów" Klonowicza, "Sielanek" Zimorowicza, W. Potockiego, Krzp.czyńskiego i p0w8zechny nie tylko w XVII w. ale powtClrza się wciąż w literaturze etnograficznej XIX i XX wieku 34 odegrał też \pewną rolę w ,,Balladynie" Słowackiego. Relacja O g i e r a wskazuje dodatkowo, Że w jego czasach, wierzenie to znane było również w Szwecji w XVII w. Oprócz tego dziennik Ogiera zawiera opowiadania Kerschensteina .. które znane są jako wątki wędrowne podaniowe, baśniowe, a których większość łatwo odnaleźć w katalogu A. Aarne'go. Są to następujące motywy~ 1) O ludziach których na skutek sekretnych sposobów, nie imała się kula ani inna broń; posądzano o to regimenty passawskie, chawarskie i ludność z okolic Norymbergi 3S. 2) O czarownikach, działających z rozkazu diabła na szkod~ ludzi, zwłaszcza morzących bydło, któremu pękają kości wzdłuż. Głównie o znajomość posądzano holenderskich anabaptystów. (Opowiadanie Konstancji Kerschenstein). 3) O przebyw:mlu złyel-. duchów na osuszonych polach 36. 4) Motyw kochanki czarownicy, która przez posiadanie włosów ko~hanka, chce go uwięzić przy sobie, nie pozwolić na powrót do ojczyzny �685: 1>84 (z Szwecji do Gdańska). Kochanek miast własnych włosów daje kosmyki z niedźwiedziego kożucha. W czasie podróży okrętem, jakaś siła porywa 3,. kożuch Motyw maga (szwedzkiego) przenoszącego się do domu w Gdańsku, skąd przynosi w ciągu ćwierci godziny nóż, jako pobytu w Gdańsku i wiadomość o żonie kupca 38. 5) 6) O oczarowaniu powodującym zniekształcenie twarzy kupca dowód i bóle; czary :apotropiczne. i 7) Igły, włosy i inne drobiazgi podrzucone przez czarownicę-zbrodniarkę, powodują utratę przytomności ponoszącego szk( dę 39. Motyw handlu wiatrami: chustka z trzema węzłami a każdy z nich to wiatr łagodny, silny i huragan. Rozwiązanie trzeciego węzła przez marynarza poszukującego w chustce pieniędzy, powoduje huragan, który rozbija okręt. mieniącej się być pi\;kniejszą 9) Motyw o ukaranej szlachciance, i topi w jeziorze (w Kartuzach). .od Matki Boskiej. Szatan skręca jej kark .Mąż buduje kościół i nazywa go "Rajem Panny Marii" 40 • 8) ~,I " j. W. I, 321, Gdal1sk, " j. w. I, 117, 119, Lasin " J. W. Ił, 97, Gdańsk, :c, j. W. I. 341, Gdańsk, ,., j. W. I!. 123, Gdal1sk, l!, 30. 6. 17. 12. 5. X. 1635. VII. 1635. IV. 1636. IX. 1635. V. 1636. "' j. W. Ił. 81, GclaI1,k, 2. IV. 1636. ,. j. w. I, 311 I in. Gda,'\sk n. IX; I, 319, Gdal1sk 28. IX. 1635. "" Dziennik, Ił, 57, GGal1' k 11. III. 1636. ". Dziennik, l, 275, Czerwony Dwór, 16. IX. 1635. " POi'. J. St. B Y s l roń, Dzieje obycz~jów w dawnej Polsce, 462. '" Dziennik. 11, Gd"l1sk, 14. V. 1636. "" Dziennik. II, lJ7, 139, Kartuzy 12. V. "' Por. J. St. B Y s t roń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, str. 284 Oraz LUD •. 16~, reiacje z pow. Rawskiego. :::. DZlf'nnik, lI, 71, l:J.J-IOS. :\ll j. w. II, ·10 i in. :1', j. W. I, 32:5 i in. ." J. W. l, ~31, Gcłal1sk, 3. XI. .•" j. W. I, 311-333, Gdal1,k, 3. XI. .0 DzienClii', II, 133-115. Kartuzy 11. V. por. P. C z a p l e w s k i, Stosnnki naro-· "CWoŚC13l.Ce tv Kartuzji Pomorskiej. , i~ Józef :11 Gajek Stef<Jn C h m i e l e w s k i, ZMIANY W ZACHODNIEJ GRANICY ZA-· SIĘGU SOCHY W EUROPIE W ŚWIETLE ŹRODEŁ HISTORYCZNYCH,. SPOŁECZX¥CH 1 GOSPODARCZYCH, T. XXIII: 1961. Poznań 1962 str. 51-85. . Dziennik, 'DzienniJ<, 3 Dzienni!<, • Dziennil', I. I, II, I, 71. Malborg 17. 335. Gdal1sk 5. 73. Gdal1sk 21. 117, 119, Łosin VI. 1635. XI. 1635. III. 1636. 6. VII. 163:;; S. porównaj J. SI. B Y s t rOll, 'Quyczajów w dawnej Polsce. , Dziennik, II, 103, G(\al1sk 27. IV. " "Insi Grecy są schizmatykami. .. " Dziennik loc. cit. , Dziennik, Gdal1sk - Malborg - Sztumska Wieś, 24. V. str. , Dziennil<, Malborg, 31. V. slr. 45. " j. W. I, 115, Ła'in, 6. VII. j. W. str. 117. 29. 1. Dziennik, I, !lI. Przed Toruniem 23. V. " j. w. str. 115-117. Łasin 1. VI. " Dziennik n, 163, :vtalborg - Kw:clzyl1 4. VII. 11 Dziennik I, 269, Czerwony Dwór, 14. IX. 11 " j. W. str. 17 269. j. w. I. 115, Łasin "j. W. 6. V. DZieje 251, Hamburg, -t. VII. sochy Autor stawia sobie za cel wyjaśnienie następujących problemów .. l) Czy zachodnia linia graniczna zasięgu sochy była wynikiem cofnięcia się narzędzia z jego dawnych, dalej na zachód wysuniętych pozycji?' Czy też odwrotnie, wykreślała ona maksymalny zasięg ekspanSji sochy?' Zakładając, że zachodni zasięg sochy z przełomu XIX/XX wieku jest wynikiem rozprzestrzenienia się tego narzędzia, a nie cofania autor stawia dodatkowe pytania: 5C~ S. 119. ." j. W. II. 237, Lubeka, 23. V!. 1636. W. n. 2-15, Hamburg, 2. VII. 1636 i str. ,,, j. C h m i e l e w sk i w artykule "Zmiany w zachodniej grani.Cl} zaw Europie w świetle źródeł historycznych" powraca do interesującego od dawna etnografów i historyków pytania, jaka jest geneza pow,stania narzę·dzia orackiego określanego nazwą "s'ocha", a w szczególności czas pojawienia i drogi rozprzestrzenienia się jej na wschodnich ziemiach rdzennej Polski. si~gu 1) W jakim czasie, skąd i w jakiej oraz w Prusach. postaci socha przyjęła się w Pol- 2) Jaki był dawniejszy, najdal~j na zachód wysunięty zasięg starszej! pochodzeniem od dwupolicowej, sochy "łopatkowej". Na powyższe pytania' . autor daje następujące odpowiedzi. �687 686 l) Znana z badań etnograficznych zachodnia granica ~asięgu. sochy w Europie była wynikiem najdalszej ekspansji tego narzędzia, a me cofnięcia się jego na wschód. . . 2) Socha ..zaczęła się rozpowszechniać na zieJ;niac)1 pols~lch na Więkw szą skalę nie wcześniej, niż w XVI w.: rozprzestrzeniała Się z Mazo .sza w kierunku południowym jeszcze w ciągu wieków następnych. PrzYjęła się ona w postaci sochy dwupolicowej, narzędzia ukształco.ne~o z rad.ła wewnątrz-rylcowego na pobliskich terenach Białorusi, a m~ze ~ Podlasla. W tej też postaci przenikała wraz z osądnictwem mazowieckim od południa oraz z litewskim od wschodu do Prus. Granica zasięgu sochy, stanowiącej prototyp póżniejszej "łopatkowej", pierwotnie była wysunięta znacznie dalej na zachód. .Jej stref~ jeszcze';' średniowieczu obejmowała, z wyjątkiem wschodnich ziem PolskI rdzennej i części środkowej Białorusi (gdzie używano radła wewnątrz-rylcowego), całe niemal 'Prusy ,oraz całą zapewne liitwę. . . . . Na jakich żródłach oparł swoje wnioski S. Chmielewski? Jesll chodZI o genezę sochy to przyjmuje on koncepcję K. Moszyńskiego z jedn~czes~ ,nym oparciem się na podobnej argumentacji jaką dał K. M o s z y n s.~ l w Kulturze Ludowej Slowian. Jest to argumentacja oparta na anallZle różnych form narzędzi ornych i ich geograficznych zasięg.ów. K. M~sz.Yńs~i uważa że prototyp sochy dwupolicowej powstał w wymku zetkmęcla SlEl dwóch narzędzi: prymitywnej sochy łopatkowej posiadającej tylko rozdwojony rylec i radła rylcowego określanego przez autora jako typ r~dła polesko-podlaskiego, a niekiedy jako typ radła wewnątrz-rylcowego. Hlpo'tezę tę wyprowadza z faktu występowania so:::hy dwupolicowej na obszarach leżących pomiędzy zwartym zasięgiem radeł wewnątrz-rylcowych i soch łopatkowych. Sochy łopatkowe graniczą z sochami dwupolicowymi od półnccy i wschodu, zaś radła wewnątrz-rylcowe uJ zachodu i południa. 'Wykreślony przez K. Moszyńskiego zasięg radeł wewnątrz-rylcowych obeJmuje wschodnie Mazowsze, Podlasie i południowo-z3.chodnie Polesie (typ radła polesko-podlaskiego), oraz Chełmskie, Wołyń i Ukrainę (typ radła wołyńsko-ukraiński). Należy zwrócić uwagę, że tak wykreślo:1Y zasięg radeł wew:1ątrz-rylcowych jest niewątpliwie zasięgiem szczątkowym. Praw-clopodobnie pierwotny zasięg obejmował także tereny leżące na północnym wschodzie od granicy zasięgu radeł wykreślonej dla okresu końce: XIX i początl{u XX w., tzn. na obszarach objętych so:::h01dwupolicow;'; i bezpośrednio stykał się z zasięgiem sochy łopatkowej. O ile K. M o s z y ń s ki nie lokalizuje dokładnie obszaru, na którym mogła powstać socha dwupolicowa, to S. Chmielewski przyjmuje, że obszarem tym mnp,ły być tereny położone między górnymi biegami rzek Prypeci i Niemna, nieco bliżej Podlasia, czyli tereny znajdujące się mniej więcej w ce:Jtru:n póżniejszej strefy sochy tego typu. Według autora socha dwupolicowa nie mogła powstać n<1 innych terenach, a szczególnie 11<1terenach w:ich8d:1iej 3) : i Polski, w Prusach i na Litwie objętych pozmeJ zasięgiem tego narzędzia, ponieważ brak jest jakichkolwiek materiałów źródłowych potwierdzających występowanie sochy dwupolicowej na wymienionych wyżej terenach przed XV wiekiem. Istn;ejące materiały źródłowe potwierdzają natomiast w'ystępowanie innych narzędzi ornych. Są to przede wszystkim pługi, radła i płużyce typowe dla centralnej Polski oraz pługi, radła i sochy łopatkowe dla Prus i tylko radła i sochy łopatkowe dla Litwy. O występowaniu w Polsce centralnej pługów, płużyc i radeł przy jednoczesnym braku sochy dwupolicowej świadczą następujące źródła: l) nazwa daniny na rzecz skarbu książęcego, a później król~wskiego "poradlne", oraz dziesięcina od pługa (magnum aratrum). 2) sześć wzmianek o pługach i radłach z okresu lat 1432-1460 z ziemi łomżyńskiej, kolneńskiej, wiskiej i nurskiej znajdujące się w zapiskach ksiąg sądowych, 3) zapiska sądowa z pierwszej połowy XV wieku wspominająca o płużycy w ziemi zakroczymskiej, z terenu między Nasielskiem, a Pułtuskiem, oraz inne zapiski z XV w. z ziemi płońskiej, 4) stosunki osadnicze na Mazowszu wschodnim i w widłach Wisły i Sanu, w zakresie których S. Chmielewski podkreśla fakt przeniesienia na te tereny pługów, płużyc i radeł przez osadników pochodzących z Polski centralnej lub południowej, 5) systemy uprawy ziemi. Terenom centralnej Polski nie posiadającym przed XV w. sochy, autor przeciwstawia tereny północne i wschodnie tzn. Prusy, Litwę i Białoruś, na których socha występowala. Dowodzi że na terenie Prus obok pługów i radeł określanych nazwami łaoińskimi lub niemieckimi aratrum uncus, pfLu.g, hake istniało jeszcze jedno narzędzie o nazwie pruskie; norce (noTcye). Nazwa ta została zapisana w rejestrze czynszów z roku 1437 ze wsi pcdległych komorstwu w Szestnie (pow. Mrągowo). Natomiast w inwentarzach zamków i dworów (komturstw i komorostw) krzyżackich z XV i z pierwszej ćwierci XVI w. w spisach narzędzi gospodarskich obok pługów i radeł wymieniane są nazwy norgH lub norge (narge). Nazwy te wymieniane są zawsze parami, stąd wniosek autora, że dotyczą one narzędzia o podwójnym rylcu czyli sochy. Autor polemizując z wywodami A. Szelinskego I, interpretującego wspomniane źródła, jako dowód znajomości w średniowieczu sochy pruskiej czyli dwupolicowej uważa że na tych terenach w omawianym okresie mogła występow~t tylko socha łopatkowa. Na poparcie tego stwierdzenia podaje następujące argumenty: l) nazwy podstawowych części sochy dwupolicowej są nazwami słowiańskimi co prowadzi do wniosku, że narzędzie to powstało na terenach ziem słowiańskich, 2) wszedzie, tam gdzie orano sochą dwupolicov,'ą nie były używane �689 688 pługi i radła, podczas gdy żródła z XV i XVI wieku z terenu Prus poświadczają występowanie pługów i radeł. Natomiast jest możliwe wspóiwystępowanie sochy łopatkowej z innymi narzędziami ornymi, 3) socha dwupolicowa przystosowana była do zaprzęgu w jedną parę wołów, natomiast socha łopatkowa do zaprzęgu w jednego konin. Ponieważ dla terenu Prus w licznych źródłach wymieniano tylko konie (sweykis), które używano do wszelkich prac gospodarskich, w tym i do orki, stąd autor wysuwa wniosek; że Prusowie mogli używać jedynie sochy łopatkowe z hołoblami, 4) innym argumentem potwierdzającym wcześniejsze występowanie f'ochy, które w zależności od zaprzęgu były sochami łopatkowymi bądź autora zasięg sochy łopatkowej, który należy w świetle danych XVIIIw. i informacji F. S. Bocka 2 przesunąć znacznie na zachód aż do Prus (okolice Natangii - obecnie powiat Bartoszyce) i górnego Powiśla. Następnie autor stara się wyjaśnić kwestię dotyczącą narzędzi ornych na terenie Łotwy i Litwy. Znaleziska archeologiczne i dokumenty średniowieczne poświadczają występowanie soch łopatkowych na terenie Łotwy conajmniej od XI-XII wieku. Bardziej dyskusyjną jest historia sochy na terenie Litwy, tym bardziej, że wzdłuż dolnego Niemna i Wilii przebiegała na przełomie XIX-XX stulecia granica dzieląca zasięgi obu typów tego narzędzia. Autor powołuje się na wyniki dwóch badaczy litewskich J. M. Jur g in i s a a i P. D u n d u l e n e '. J. M. Jurginis uważa, że socha na Litwie pojawiła się dopiero pod koniec XV wieku w związku z rozpowf'zechnieniem się w0łów i trójpolowego systemu uprawy ziemi. Przed sochą jedynym narzędziem służącym do orania miało być radło. Zwraca on przy tym uwagę na podobieństwo następujących słów: arti (orać), arimas (rola), G.rtojas (oracz), arklas (radło) oraz arkHs (koń). Natomi'lst P. j) u n d u l e n e wykorzystując podobne materiały co J. M. Jurginis uważa, że na terenie Litwy były używane nie radła, lecz ł'Ochy, które w zależn::ści cd zaprzęgu były sochami łopatkowymi bą-dż dwupolicowymi. Pogląd P. D u 11 d u l e fi e popiera S. C h m i e l e w s k i powołując się m. in. na przekazy źródłowe potwierdzające niewątpliwe występowanie sochy na Litwie w XIV i w XV w. np. dokumenty z 1443 i 1483 dotyczące terenów dawnych powiatów oszmiańskiego i wiłkomirskiego wymieniające ara tra alias sochi. Podsumowując wyniki badań w zakresie narzędzi ornych na Litwie S. Chmielewski pisze: "Pierwotnie na terenie całej Litwy głównym narzędziem orki była socha z zaprzęgiem końskim. Natomiast zasięg sochy dwupolicowej do linii Niemna i Wilii jest wynikiem naj dalszego na północ rozprzestrzenienia się tego narzędzia, posuwającego się stopniowo z kierunku południowego, czyli z ziem białoTuskich". Przedstawione powyżej dowodzenia S. C h m i e l e w s k i e g o miały na celu wykazać, że na terenach wschodniej Polski w Prusach oraz na Litwie przed XV wiekiem nie mogło być sochy dwupolicowej. Była ona natomiast na Białorusi. Z terenów tych ekspandowała ona na przełomie XV-XVI w. na tereny Polski wypierając pług, płużycę i radło używane tam wcześniej oraz na północ, na Litwę wypierając z t.amtych terenów sochę łopatkową. Na teren Prus socha dwupolicowa przenikała nie bezpośrednio z Białorusi, ale poprzez Litwę z jednej i z Mazowsza z drugiej strony, nawarstwiając się na wcześniej tam używane sochy łopatkowe oraz radła i pługi. Tak przedstawiona geneza sochy dwupolicowej i kierunki jej ekspandowania, a także sam dobór żródeł i ich interpretacja muszą wzbudzić wiele wątpliwości i zastrzeżeń. Przede wszystkim nieprawdopodobną wydaje się być hipoteza S. Chmielewskiego, wypowiedziana wprawdzie w formie przypuszczenia lokalizująca "kolebkę" sochy dwupolicowej między górnymi biegami rzek Prypeci I Niemna. Przeczy jej szereg stwierdzeń wypowiedzianych przez samego autora, a dotyczących kierunków osadnictwa i systemów gospodarowania. I tak na stronie 61 autor pisze: "Dopiero od końca XVI w., po unii polsko-litewskiej, rozpoczął się żywiołowy napływ osadników z Mazowsza zachodniego (mowa o osadnictwie ziem wschodniej Polski przyp. M. P.) by na ,s. 62 uzupełnić.,nowi osadnicy przybyli w te strony z narzędziarni Aprawy roli używanymi poprzednio w ziemi płockiej, zakroczymskiej czy innej jeszcze - a więc z pługami, płużycami i radłami. Z kolei na s. 83 autor zastanawia się jak socha dwupolicowa zdołała w XV-XVI w. przesunąć się na zachód "pod prąd" tego ruchu osadniczego. Stwierdzenia, że przebieg osadnictwa na Mazowszu północnowschodnim i na terenie ziem sąsiednich z Podlasiem włącznie był skomplikowany i że krzyżowały się tu i mieszały trzy różne elementy etniczne: polski, ruski i litewski nie może byi: wystarczającym argumentem, ani też fakt przenikania na Mazowsze ludności zarówno ruskiej, jak i litew5'kiej poświadczony jak podaje autor chociażby w nazwach wsi no.: wieś Wierciszewo alias Rus koło WiZiny. • Jeśli chodzi a systemy uprawy roli - S. Chmielewski próbuje powiązać powstanie i rozpowszechnienie się sochy dwupolicowej na terenie Polski, a także na Litwie z wprowadzeniem systemu ugórowego i regularnej trójpolówki. Na podstawie tej hipotezy i poprzednio wypowiedzianych stwierdzeń, że socha przeszła do Polski z Białorusi miałoby wy::ikać, że przed XV wiekiem, a może już w średniowieczu na Białorusi istniało bardziej niż gdziekolwiek indziej rozwinięte rolnictwo? Przecież na Białorusi" w Wielkim Księstwie Litewskim, na Podlasiu i na Ukr·ainie powszechne' wprowadzenie regularnego systemu trójpolowego datuje się od drugiej POło:vy XVI w. tzn. od tzw. pomiary włócznej przeprowadzanej za pano-. wal1la Zygmunta I, Królowej Bony i Zygmunta Augusta. Do najważniej44 - "Lud". t. XLIX �690 691 szych rozporządzeń w tej sprawie zaliczyć należy ustawę na włóki wydaną w 1557 r. Oznaczony przez S. Chmielewskiego teren pierwotnego występowania sochy dwupolicowej okazał się obszarem o największej gęstości zalesienia, oraz o najmniejszej gęstości zaludnienia i to nie tylko w XIX i XX wieku, ale właśnie w XIV i XV stuleciu. W tym zakresie należy porównać jakąkolwiek mapę zalesienia i zaludnienia Polski dla wieków od XIV do XX, np. mapy K. M o s z y ń s k i e g o "Przybliżony obszar lesistości Polski w wieku XIV" i "Gęstość zaludnienia Polski w wieku XIV" zamieszczone w Ludzie Słowial1skim t. 4: 1938, w związku z artykułem pt. "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce" ii. O małej gęstości zaludnienia tych terenów jeszcze na przełomie XIX-XX wieku poświadczają także mapy B. Z a b o r s k i e g a "Rozmieszczenie typów ksztaltów wsi Europy środkowej" i "Rozmieszczenie typów ksztaltu wsi w iPolsce", na których znaczne ,obszary wzdłuż Prypeci nie posiadają w ogóle wsi 6. W świetle tych kilku uwag, hipoteza S. C h m i e l e w s k i e g o budzi duże zastrzeżenia, podobnie jak i dalsze wywody autora dotyczące kierunków rozprzestrzenienia się sochy z Białorusi na tereny sąsiednie. Odrzucając .tę h1potezę n~e można 'odrzJUcać całego bardzo rozbudowanego i udokumentowanego uzasadnienia mającego na celu wykazanie, że przed XV wiekiem socha dwupolicowa nie była używana na terenie Polski, w Prusach i na Litwie. Jednakże i do tej części artykułu należy dodać kilka uwag. Jednym z argumentów autora, że na terenie Polski nie mogło być sochy w XIV-XV w. jest brak jakichkolwiek przekazów w źr6dłach historycznych o tym narzędziu w bezpośredniej lub pośredniej formie, tzn. w formie nazwy narzędzia lub nazwy podatku urobionego od nazwy narzędzia. W innym natomiast miejscu (s. 76) autor stwierdza, że w Łotwie dokumenty średniowieczne wspominając o narzędziach orackich określają je temlinami łaciń,skimi, aratrum, uncus, lub po niemiecku hake, chociaż nie ma żadnych zastrzeżeń co do tego, że to nie były pługi, ani radła, lecz tylko sochy ,ł'Opatkowe. Czy wobec tego faktu :nie należy ostrożniej interpretować przekazy historyczne z XIV-XV w. dotyczące narzędzi ornych na terenie Polski. Wydaje się być bardzo prawdopodobne, że na terenach Polski mimo, że istniały pługi, radła i sochy, stosowano tylko określenia aratrum, uncus przejęte z łaciny, względnie nazwy polskie i niemieckie zastępujące wymienione nazwy łacińskie. Nazwy ie mogły być obowiązującymi określeniami w ówczesnym "oficjalnym języku" kancelarii książęco-królewskiej. Interesujące jest pewne porównanie. Taki sam "oficjalny język urzędowy" wytworzył się na wschodzie tzn. na Rusi. .Już od XII wieku mamy liczne wzmianki o sosze w znaczeniu narzędzia i jednostki podatkowej. Nazwa ta rozciągała się także na tereny, na których nigdy socha nie występowała. a które wchodziły wówczas w skład Rusi, np. ziemia halicka. B. D. G rek o w w swej pracy "Chłopi na pisze: "Na Wołyniu i w ziemi halickiej jednostką podatkową w XV wieku stanowiło dworzyszcze składające się z kilku dymów. Jedne podatki ,pobierano od dworzyszcza, inne od dymu" (w niektórY,ch zaś miejscowościach od sochy) (s. 302). • Rusi"; Mielibyśmy zatem dwa terytoria, na których wykształciła się różna "terminologia urzędowa" i dopiero zetknięcie się ich i wzajemne zależności polityczne i społeczno-ekonomiczne spowodowały obustronne przenikanie także wspomnianej terminologii urzędowej. I rzeczywiście. słowo socha wchodzi do urzędowego słownictwa polskiego wówczas, gdy 'w wyniku włączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego, Białorusi i Ukrainy do Korony przyjęły się także liczne określenia typowe tylko dla terenów wschodnich. Na podstawie obecnie zgromadzonych źródeł trudno przeciwstawić istniejącym koncepcjom, w tym i koncepcji S. Chmielewskiego odnośnie powstania i pierwotnego zasięgu sochy dwupolicowej, jakąkolwiek inną hipotezę. Można natomiast bronić twierdzenia zakwestionowanego przez S. C h m i e l e w s k i e g o, że zachodni zasięg sochy wykreślony w oparciu o dane etnograficzne XIX-XX wieku jest wynikiem cofania się narzędzia z zachodu na wschód. Obok opracowań kartograficznych K. M o s z y ń s k i e g o, E. F r a nk o w s k i e g o, J. F a l k o w s k i e g o i innych, istnieje nowa mapa zasięgu sochy opracowana w latach w 1954-1955 w wyniku prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym 8. Wszystkie poprzednie mapy były w pewnym sensie mapami statycznymi. Celem ich było tylko stwierdzenie czy. narzędzie zwane sochą występowało na badanym terenie i jeżeli tak, Jaki był rodzaj tego narzędzia. Powstawały więc mapy z zasięgami sochy dwupolicowej i łopatkowej bez próby uchwycenia procesu przemian w za~resie ich występowania, stopnia nasilenia itp. Natomiast mapa P. A. E. llus.truje nie tylko zasięg narzędzia, ale i proces zaniku sochy VI ogóle, Jak! dokonał się na przestrzeni jednego stulecia tzn. od około ]860 do 1~5? r. Zanik sochy na terenie Polski nie przebiegał równomiernie. W drugieJ połowie XIX w. sochę zarzucano na terenach Warmii i Mazur na obsz~rze Mazowsza środkowego oraz w LubeLskiem. Najdłużej natomiast, bo az d~ okr.es.u międzywojennego, socha zachowała się na terenie Puszczy Sandomle:skleJ, Puszczy Kurpiowskiej i na Podlasiu. W świetle tych danych kierunek cofania się narzędzia jest wyrażnie zachodni. Tylko pozornie mogą wydawać się nieprzydatne tep'o rodZilJ'U wiadom " . . o • O~CI uzyskane na drodze wspołczesnych badań etnograficznych dla sc~dlOW historycznych. Niejednokrotnie na podstawie takich właśnie zrodeł zbudowano prawidłowe hipotezy potwierdzone potem prze". inn. �693 692 dyscypliny naukowe: archeologię, historię gospodarczą, językoznawstwo porównawcze itp. Z zachodnim kierunkiem cofania się sochy zanotowanym dla. XIX-XX w. ściśle łączy się stwierdzenie K. M o s z y ń s k i e g o uzupełnione póżniej badaniami P. A. E., dotyczące znajomości słow:.! socha służące na określenie innych narzędzi orackich lub ich części, na terenach, gdzie nie stwierdzono samego narzędzia. Są to tereny Polski środkowej tzn. Łowickie, Łęczycko-Sieradzkie, Radomsko-Kieleckie, na których nazwę socha stosowano na określenie płużycy (pługa drewnianego długogrządzielowego, bezkoleśnego), w mniejszym stopniu na określenie radła i pługa drewnianego. Na terenie Rzeszowskiego, Krakowskiego i części Śląska słowem socha określano przeważnie dawne pługi drewniane. Tylka sporadycznie i w rozproszeniu nazwa socha określająca pług lub radł~ występuje w zachodniej Polsce na pograniczu Wielkopolski z KaszubamI oraz Wielkopolski z ziemią Lubuską. Natomiast na wspomnianych zachodnio-północnych terenach słowo socha oznacza głównie rękojeść u pługa i radła, następnie, ale rzadziej na określenie słupicy u tychże narzędzi.. K. M o s z y ń s k i uważa że "na podstawie wskazówek językowych, wolnoby wnioskować, że.... socha była dawniej używana w takich okolicach~ gdzie dziś wcale jej nie znają" i dalej "albo zatem zaszczepiona została na zachód od środkowej Wisły sama tylko nazwa sochy, postępująca ze wschodu i rozchodząca się ku zachodowi, albo też socha istotnie używana. była w zachodniej Polsce, ale już w czasach bardzo odległych wyszła tam zupełnie z użycia, ust~pując swej nazwie pługom i płużycom. Za ostatnią ewentualnością mogłaby przemawiać wskazówka, że ...plugi i płużyce stanowią ,stosunkowo nowy nabytek słowiańskiej kultury ludowej". Za tą ewentualnością przemawiają również inne współczesne dane etnograficzne. Socha dwupolicowa, wypierana przez nowoczesne plugi na przełomie XIX-XX w. pozostawiła na terenie Mazowsza i Podlasia trwały ślad w postaci nazw zaszczepionych z sochy na nowe nanędzia i ich części. Dotyczy to przede wszystkim radełek rylcowych slużących do uprilwy ziemniaków, które powsZEchnie nazywają się soszkami. Dotyczy to także części tych narzędzi i części plugów żelaznych zarówno wyrobu kowalskiego j2k i produkcji fabrycznej. Lemiesze u pługów nazywają się sośnikami, odkładni~e -- policą itp.9. Czy współcz?śnie nie byliśmy świ:ącikami takiego samego procesu jaki dokonał sę na teren'1ch n" zachód od Wisły w innym okresie czasu? I tu i tam ginąca socha pozostawia ślad językowy. Nie zajmują,:: się już krytyką innych stwierdzeń S. C h m i e l e ws k i e g a (np.: ngadnieniem płużycy i radeł na terenie Polski, osadnictwem ziem południowej Polski itp.) na zakończenie należy zwrócić jedynie uwagę na lIliedostatecznie przedstawiony stan badań In.ad historią s'ochy, Prz:"de wszystkim brak tu bogatej w tym zakresie literatury rosyjskie,i końca XIX wskich i innych i początków XX wieku oraz niektórych lO, opracowań Marian lite- Pokropek l A. S z <: l i n s k y, Geschichte der Anwendung landwirtsch~ft!icher Gerate und Maschinen in der ostpreussischen Landwirtschatt. LandwirtschaftHche JahrbUcher. :Zeltschrift fUr wissenschaftliche , F. S. B o c k, Versuch Landwirtschaf. t. 86. Berlin 1938. einer wirtschaftllchen Naturgeschichte .reich Ost - und Westpreussen, 3 J. M. .T u u r g i n I s, 'U; XIII-XV wiekach. Lituvos t. V. Dessau Zlem!iedieli]e TSR Mosklu Akademii • P. "K. a B. 1785. I tiechnlka Akademljos von dem Konig- sielskogo chozjajstwa Litwy Darbaż, 1955, Ser. A 1 (Trudy Nauk Litowskoj SSR). D u n d u I e n e, Ziem!iediellje w Litwie w epochu feodalizma. Bałtljsklj M o s z y ń ski. Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w PolZ a b o l' S s k I, a ksztaŁtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, KrakÓW 1927. 'See. Lud Słowiański 1 B. D. G rek t. IV: Kraków 1938, s. 65B-117 B. o w, Chlopl na Rusi od czasów najdawniejszych do XVII wip.ku. Warszawa, T. I: lD55, T. II: 1957. • Występowanie soch jako narzędzi do orki. Sochy oraz proces Ich zanikania na :podstawle badań terenowych w 1953-1954. I innych danych. Opracował M. P O k r op e k. Kier. naukowe - A. Kutrzeba - Pojnarowa. (w:) Polski Atlas Etnograficzny, .Z<:szyt próbny. Wrocław 1938, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. oraz Zeszyt I PAE Wrocław 19M. • por.: M. P o kro p e k, Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu na tle p'·zemian gospodurczych XIX i XX wieku (w jęz. rosyjskim) w: Zes yty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie T. nI. Warszawa 1963. ,. M. in.: D. Z e I e n I n, Ruskaja socha, jeja istorja i wlji. Wiatka 1908. - A. S e l' Ż p u t o w s k I I. Zemledelczesklja ol'udja belorusskago Polesja. w: Materiały po ~tnografii Rossij T. 1. S. Peterburg 1910. s. 45-59. - J. L i Tl g i s, Akerns Beredning i Ostra Litauen, Folk-Llv \94'3 s. 143-165. - J. L i l n g I s, Arklas baltu srityse, Studia Lltuanlca, t. I, Mażoji Lituna, New ·York lU58. r;Hi A. Il i e l e n s t e i n, Die Holzbauten unci Holzgerate de)' Letten, Petro- 1(:13. F. P i a ś c i k, I. T ł o c z e k. BUDOWNICTWO ,MIESZKANIOWE )\fA WSI. DOM JEDNORODZINNY, Warszawa 1961, s. 141. Praca została opublikowana przez Katedrę Architektury i Planowania Wsi jako skrypt dla studentów Politechniki Warszawskiej, oraz kompendium informacji o budownictwie wiejskim dla wszystkich zainteresowanych instytucji resortowych. Bazę materiałową stanowią materiały terenowe i statystyki urzędowe obrazujące stosunki mieszkaniowe na wsi i ruch budowlany (wielkość, stan techniczny, zaludnienie mieszkań itp.). W opracowaniu tekstu uczestniczyli: prof. F. Piaścik (ogólne kierownictwo) prof. I. Tłoczek (redakcja całości) zast. prof. J. Teliga (konstrukcje budowlane) mgr W S'lwek mikrol1mat) .. mgr G. Szeller (urządzenia sanitarne) mgr A. Chamiec (funkcja budynku) mgr W. Bulzacki (analiza pru]ektów). �694 Poruszono trzy podstawowe grupy zagadnień: zasoby mieszkaniowe wsi wsp6łczesnej, potrzeby mieszkaniowe, oraz cechy charakterystyczne wiejskiego domu mieszkalnego. Mimo licznych nawiązań historycznych rozrzuconych na różnych stronach tekstu, nie ustosunkowano się do literatury przedmiotu (szczególnie historycznej) poza stwierdzeniem ii: "opracowania architektów i etnografów zaV\'ierające raczej powierzchowną charakterystykę tradycyjnych form budowlanych są dość liczne lecz nie wyczerpują interesującej nas kwestii" (str. 6). To stanowisko zaciążyło niekorzystnie na całości pracy. ,.. l,i I· Ii I [: Ii Zródlem opracowania było l 266 technicznych inwentaryzacji różnych typów budynków mieszkalnych na terenie 22 powiatów w latach 1955/57. Wśród inwentaryzowanych obiektów znalazły się obok chałup XIX-wiecznych, współczesne budynki murowane i to zarówno budowane wg projektów indywidualnych, jak i typowych. Brak zróżnicowania chronologicznego przy grupowaniu danych, traktowanie całości materiału na jednej płaszczyźnie typologicznej prowadzi do błędnego określenia cech. W rozdziale I "Dom jednorodzinny" autorzy stwierdzają iż "V.' wiejskim domu mieszkalnym oddzielanie się mieszkań jest słabo wyczuwalne, choćby nawet pojawiły się, oznaki oddzielania się gospodarstwa domowego". Zarówno w świetle etnograficznych materiałów jak i współczesnych badań terenowych, tak w XIX w., jak i współcześnie silniejsza wydaje się na wsi tendencja do wydzielania przestrzeni mieszkalnej dla wstępujących i zstępujących "gospodarzy" niż oddzielanie się gospodarstwa domowego. W sytuacji "wycugu ordynarii" itp., (które są już dziś sytuacją zanikającą), podziałom przestrzeni mieszkalnej towarzyszył najczęściej (ale nie zawsze) podział gospodarstwa don'lowego. Przewaga domów od 1-3 izb (w tym kuchnia) z punktu widzenia technicznego może przemawiać za tym iż zawierają one jedno mieszkanie, ale nie przesądza, o społecznych podziałach przestrzeni mieszkalnej między starszych i młodszych użytkowr;ików. Rozdział drugi, obok interesujących dla etnografa rozważań o rejonizacji budownictwa i jego typologii, zawiera kartogram rozmieszczenia terytorialnego tradycyjnych rzutów domów mieszkalnych. Rozdział ten wymagałby szerszego omówienia, jeżeli nie odrębnego artykułu polemicznego. Typologia planów, rzutów poziomych, oparta o wielkość, ilość i położenie pomieszczeń: jednotraktowe, półtoratraktowe i dwutraktowe. Brak jakiejkolwiek analizy historycznej poza stwierdzeniem, iż jednotraktowe należą do najstarszych. Przeznaczenie użytkow2 pomieszczeń omówione krótko i nie zawsze też prawdziwie, przy pominięciu różnicowania regionalnego (alkierz na Poclbsiu nie ró\\'na się funkcjOl18lnie ellkierzowi na Ślą'Oku, wyst~po\\'anie ko:nór cz..•.ś\'.-ietJic ma w::r8ż'1ie cgr8:1i,~·,:·.Jnezasię'Si. ..). Rozdział trzeci "Charakter domu mieszkalnego na wsi" - poświęcony 695 jest raczej omówieniu cech wspólnych wszystkim typom regionalnym niż czynnikom różnicującym budownictwo na wsi. Niedostatecznie udokumentowane wydaje się sformułowanie, że "udoskonalanie się formy domu mieszkalnym na polskiej wsi (jak można wnosić ze zbadanego materiału przypada na koniec XVIII i pierwszą połowę XIX w.". Nie wiadomo na czym jest oparte i co znaczy takie zdanie: "Nowsze formy pochodne od skończonych, znamionuje stopniowy zal11k artystycznych kwalifikacji i staranności wykonawstwa, oszczędność budulca i kurczenie się programu bądź rozmiarów budynku" (kiedy, gdzie, na jakich obszarach kraju?). Cechy domu rodzinnego, którym przypisuje się trwałość (typologia ahistoryczna) pozwalają autorom na wysunięcie założeń projektowych "nie wiele zmieniających się w ślad za postępem w dziedzinie techniki budownictwa i kultury materialnej wsi". Założenia wymienione na str. 25-26 były powszechne w XIX wieku, ale ulegają zarówno w swej treści, jak i w motywacji zasadniczym zmianom. Wbrew twierdzeniom autorów: urządzenia ogniowe są redukowane, orientacja budynku frontem do drogi jest sprawą bardziej prestiżową niż sprawą uwarunkowań naturalnych, okapy ustąpiły w budownictwie mieszkaniowym całkowicie gzymsom, związek budynku mieszkalnego z gospodarstwem rozluźnił się właśnie z tego względu iż eliminuje się z mieszkania funkcje gospodarcze. Rejestr funkcji usługowych i produkcyjnych (str. 26-27) aktualny był dla przełomu XIX i XX wieku. Najciekawszym, najcenniejszym rozdziałem omawianej pracy wydaje się "Analiza projektów architektonicznych" ujaw·· niająca tendencje do unowocześnienia mieszkań na wsi i poglądy teoretyczne na tę sprawę. Rozdział ten jest opracowany historycznie (periodyzacja, zależności genetyczne ...), a każde wnętrze i urządzenie omówione szczegółowo ze wskazaniem jego roli w całokształcie warunków wiejskich. Zamyka tę część wniosek iż zagadnienie budynku mieszkalnego dla wsi jest wciąż jeszcze kwestią otwartą. Dalsze rozdziały poświęcono: mikroklimatowi w budynku (urządzenia ogniskowe, otwory okienne, konstrukcja stropu ..,) materiałom budowlanym i konstrukcjom, przy czym w tych częściach przestrzegane są różnice \v omawianiu starego i nowego budownictwa. W oparciu o przedstawione dane obrazujące stan istniejący autorzy usilujć! przedstawić założenia progrć1mowe do budowy domu jednorodzinnego. Dążąc do uwzględnienia w programie budynków mieszkalnych tych urządzeń, które były obce programowi tradycyjnemu (łazienka, c. o" urządzenia sanitarne), niesłusznie imputuje się pomieszczeniom złożone funkcje np. łazienka lub umywalnia ma służyć do .,kąpieli, prania, oprawiania świt'!, parowania zil.'mniakó\\'... (str. 71) np. termin "letnia kuchnia" rozumie się doslownie jako pomieszczenie użytkowane w lecie, Jakkolwiek samo zjawisko jest już Po\\'szechne jako pomieszc:,enie do w �697 696 gotowania w lecie, do pieczenia, parowania ziemniaków, prania w każdej porze roku, jest to aneks przy chlewni. Część programowa, i sprawy formy architektonicznej należą do najsłabszych partii tej publikacji, co wynika z braku rozgraniczenia materiałów historycznych i współczesnych. Słaba reprezentacja współczesnego budownictwa mieszkalnego w materiale badawczym prowadzi do postulowania programów i urządzeń sprzecznych z tendencjami nie tylko polityki budowlanej, ale panującymi wśród indywidualnych inwestorów (np. trzon w umywalni, lokalizacja parników w sieni, ogromne ogrzewacześciany), wstecznych w stosunku do eliminowIania czynności produkcyjnych z mieszkań. W proponowanych założeniach programowych nie uwzględniono zupełnie różnic regionalnych, ani zróżnicowań budownictwa wynikających ,i " 'i "":I Ii Ii Ii I' ii ,tl Ii ! z rejonizacji produkcji. Szereg stwierdzeń wydaje się niesłusznych li ,sprzeeznych z potoczną obserwacją, nie tylko ze szczegółowymi badaniami terenowymi. Np. "Porównanie jednorodzinnych budynków mieszkalnych pochodzących z trzech okresów: z początku zeszłego stulecia, z lat osiemdziesiątych, oraz budynków wznoszonych po drugiej wojnie światowej, wskazuje wyra żnie na zmniejszanie się ogólnej kubatury budynków i ich powierzchni użytkowej, użycie coraz to gorszego budulca i coraz mniejszego nakładu pracy na osiągnięcie efektów plastycznych" (str. 128) inny przykład... "nawet tradycyjne chałupy pańszczyżniane, wznoszone w niektórych okolicach kraju, zawierały większą sumę bezwzględnych wartości w postaci materiału, robocizny i użytkowej przydatności budynku, przeliczonej na metr sześcienny jego kubatury, niż budynki nowsze" (str. 129). Publikacja z punktu widzenia historycznego i typologicznego nie jest dostatecznie udokumentowana (l 266 obiektów różnych chronologicznie), a wnioski odnośnie przyszłego modelu domu jednorodzinnego na wsi conajmniej zbyt minimalistyczne. Zasadniczym walorem pracy jest rejestr problematyki budownictwa wiejskiego, przydatny jako namiastka podręcznika dla studentów wydziału architektury i budownictwa. Maria Elizabeth Chesley B a i t y, AMERYKA Nasza Księgarnia, Warszawa 1962, s. 164. PRZED Trawińska KOLUMBEM, wyd. W ostatnich dniach 1962 roku ukazała się na półkach księgarskich niewielka książka przejrzyście i estetycznie wydana, o dobrym .i. ciekawym zestawie ilustracji, traktująca o indiańskej Ameryce. Jest to tłumaczenie z amerykańskiego oryginału doskonałej, popularnie podanej historii przybycia człowieka na ten ląd, jego rozeJSCla się po obu lądach amerykańskich, najdawniejszych zbieraczo--łowieckich, a póżniej kopieniaczych kultur Ameryki Północnej i Centralnej, a wreszcie cywilizacji kręgu Mezoameryki. Jedyne wychylenie się ku południowi to opis cywilizacji południowo-amerykańskiej Inków. Książka należy wyrażnie do literatury popularno-naukowej i jako taką mam zamiar tutaj ją omówić. Dla polskiego czytelnika ma ona wartość przede wszystkim dzięki temu, że mówi o tych problemach i tych kulturach, które u nas są stosunkowo mało znane - o przybyciu człowieka do Ameryki, o najstarszych kulturach jakie stworzył, wreszcie o doskonaleniu się z biegiem czasu tych kultur, aż do wytworzenia przez nie wysokich cywilizacji pod pewnymi względami przewyższających starożytne cywilizacje Starego Swiata. O niektórych z tych problemów mógł polski czytelnik dowiedzieć się z książki Ewy L i.p s *, ale tutaj są one .znacznie bardziej zwięźle 'i ja'sno podane. Poza nowością tematu (nowością tylko w polskiej literaturze amerykanistycznej), wartość książki leży w jej doskonałym ujęciu popularyzato'rsk~m. Nie ma tu prz.eładowania szczegółami; autorka daje jakby szkicowe tylko obrazy omawianych kultur, ale szkic jest tak pomyślany, że uwzględnia wszystko co w danej kulturze jest nowego, specyficznego, wartego zapamiętania. Poza tym autorka odsłania pewne arkana ,.kuchni" naukowej, ukazuje drogi jakimi uczeni doszli do takich, a nie' innych wniosków (np. opis datowania zabytków metodą dendrochronologii), co czytelnika czyni w pewnym sensie współuczestnikiem dociekań autora i silniej wiąże z problematyką książki. Wreszcie godny uwagi jest język łatwy, prosty, obrazowy. dzięki czemu fakty naukowe czytelnik przyswaja sobie w sposób przyjemny, bez wysiłku pokonywania zawiłych okresów, czy suchego lakonicznego stylu w jakie często obfituje tzw. język naukowy. - , Przy tym wszystkim książka jest poprawna z punktu widzenia wiedzy amerykanistycznej daje właściwy obraz całości poruszanych w niej zagadnień choć w pewnych, nielicznych szczegółach można by z autorką polemizować. Najwięcej zastrzeżeń budzi rozdział o Wikingach, którzy "odkrywają i tracą Amerykę" (s. 59 i nasL). Jakkolwiek autorka omawiając sagi islandzkie, na których głównie opierają się zwolennicy teorii o Wikingach w Ameryce, podaje uczciwie wszelkie zastrzeżenia naukowców, przecież wyrażnie sugeruje, że to właśnie Normanowie pierwsi odk~Yli Amerykę. To zresztą nie własne pomysły Elizabeth Baity, bo dotąd nie udo~odniona koncepcja przedkolumbijskiego odkrycia Ameryki przez Germanow stale odżywa w nauce amerykańskiej i niemieckiej, a pcdtrzy• EW::JL i P ~.. Księpa lndin.n, \.vyd. Wiedza PO\v. \oVarszawa 1360 ss. 486. �698 699 mują ją mnożące się już od początku XIX w. rzekomo znajdowane u. północnych wybrzeży amerykańskich Atlantyku coraz to nowe falsyflkaty broni wikińskiej, a przede wszystkim kamieni z napisami Tunicznymi. Pe\vne zastrzeżenia budzi również tendencja postarzania przez autorkę cywilizacji amerykańskich - np. o Inkach mowa jest jako o "jednej z najstarszych cywilizacji świata" (s. 142), podczas gdy w rzeczywistości jest ona jedną z najmłodszych cywilizacji świata, bo jej rozkwit przypada dopierG na XV w. n. e., a początki nie sięgają daleko wstecz poza XIII w. n. e. O "piśmie" węzłowym quipu pisze autorka: "Moglibyśmy się dużo dowiedzieć o dziejach Inków, ale Hiszpanie spalili archiwum quipu i w ten sposób zaginęła na zawsze sposobnoś<:, ·przeniknięcia tajemnic tego starożytnego ludu" (s. 143). Także i to nie jest prawdą, bo quipu zachowało się w grobach w tysiącach egzemplarzy i zostało zbadane jeszcze na początku XX w., dzięki czemu wiemy, że są to tylko znaki ilości, nie do rozszyfrowania bez ustnego komentarza, które nic nam nie mogą powiedzieć o "tajemnicach" Inków. Również wiadomość o Tiahuanaco (ruiny świętego okręgu nad jeziorem Titicaca), które jakoby było zamieszkałe w przeszłości przez "tysiące ludzi" (s. 147) nie jest prawdziwa, bo był to tylko kompleks świątynny, do którego pielgrzymowano z odległych okolic, al2 nie było tam większego stałego skupiska ludności. Charakterystyczne jest, że wszystkie te niewątpliwe błędy występują przede wszystkim w rozdziale o jedynej kulturze południowo-amerykańskiej. Nie jest wię-c wykluczone, że autorka słabiej orientowała się w tej cześci kontynentu amerykańskiego . . Mimo tych usterek książka "Ameryka przed Kolumbem" może być wzorem dobrz2 pojGtej popularyzacji i dlatego jest cenną pozycją w naszej literaturze popularno-amerykanistycznej. Napewno przyczyni się do rozbudzenia zainteresowań tym kontynentem. Oby nasi historycy kultury umieli równie ciekawie i łatwo pisać na temat swoich nieraz p::\sjonujących, lecz jak nie pasjonująco podanych specjalności. AnncL Kowalska-Lewicka Bernal Diaz deI C a s t i 110. PAMIĘTNIK ŻOŁNIERZA KOHTEZA, CZYLI PRAWDZIWA HISTORIA PODBOJU NOWEJ HISZPANII. Wybór, przekład i przypisy Anny Ludwiki Czem)'. Wyd. MON, Warszawa 1962, ss. 532. Okres podboju i odkrycia Ameryki to jedna z najciekawszych kart historii naszej cywilizacji, nie tylko ze względu na liczne, pełne f::;ntazji, nadludzkich wysiłków, niepospolitej odwagi, a zarazem niepospolitych okrucieństw wyprawy, ale również dzięki temu, że Europa zetknęla się wówczas z zupełnie odrębnymi kulturami, które powstały i rozwijały się w bezwzględnej izolacji od wszystkich ośrodków cywilizacyjnych starego świata. Były one młodsze historycznie od cywilizacji europejsk;ch i . azjatyckich, ze względu na krótszy okres rozwoju człowieka na tym kontynencie, a równocześnie nie skażone wpływami z zewnątrz. \Vłaśnie ta młodość i brak obcych naleciałości to największy ich walor dla historyka kultury. Do tego dołącza się fakt, że cywilizacje te znane są nie tylko ze szczątków archeologicznych, ale z relacji ludzi, którzy oglądali je na własne oczy, a wrażenia swoje spisali i w ten sposób ocalili dla póżniejszych pokoleń. Przekazów współczesnych cywilizacjom Ameryki mamy stosunkowo· dużo. Częściowo są to relacje samych Indian amerykańskich, którzy nauczywszy się od Hiszpanów ich pisma, spisali po hiszpańsku lub w językach indiańskich dzieje i obyczaje swoich narodów; w większości jednak wiadomości o cywilizacjach amerykańskich zawdzięczamy pierwszym konkwistadorom i towarzyszącym im kapelanom ~ kronikarzom. W relacje ze, swoich podróży wpliltali oni nieraz bardzo szczegółowe i wierne opisy spotykanych ludów. Dzisiaj te relacje, niektóre znane z wcześniejszych wydań, inne odkrywane dopiero w ostatnich czasach w archiwach i bibliotekach, są dla nas bezcennym wprost źródłem etnograficznym. Takim właśnie źródłem jest świeżo wydany Pamiętnik żołnierza. Korteza. J€:go autor Bernal D i a z del C ,a s t i l l o brał udział w kilku kolejnych odkrywczych wyprawach do Ameryki Centralnej, poczem jako już doświadczony, choć bardzo jeszcze młody żołnierz ruszył z Hernando Kortezem na wyprawę, która zakończyła się zdobyciem Meksyku. Idąc z wojskami Kortezapoznał wiele plemion pozostających w strefie wpływów Meksyku, wreszcie wkroczył do miasta Tenochtitlan-Meksyk w czasie, gdy żyło ono jeszcze swym normalnym życiem, zanim Hiszpanie zaprowadzili tu swój reżim i zanim cywilizacje mezoamerykańskie zostały zniszczone przez wojny, zarazy, wprowadzenie chrześcijaństwa i kolonializmu hiszpańskiego. Niestety nie możemy dać pełnej oceny dzieła C a s t i l l a z punktu widzenia jego wartości etnograficznej. Wydanie polskie jest ogromnym skrótem czterotomowego rękopisu, a każdy wybór, jak wiadomo, dokonywany jest pod pewnym punktem widzenia. Ponieważ tłumaczka, która równocześnie dokonała wyboru, nie jest etnografem, nie wykluczone, że USUnęła z tekstu pewne szczegóły mogące in teresować historyka kultur indiańskich. Jednak wystarczy i ten skrót by ocenić tendencję autora, a co za tym idzie wartość jego książki jako źródła etnograficznego. Otóż założeniem ,.pamić;tnika" Castilla byl(J z jednej strony pokazanie zasług prostych konkwistadorów w dziele odkryć i podbojów, które okryły chwałą nazwiska tylko głównych bohaterów tych wydarzeń. Dlatego nacisk kładzie on przede wszystkim na trudy podróży i wojaczki, odwagę i brawurc; �701 '700 zwykłych żołnierzy bez pomocy których Kortez nie mógłby odnosić swoich słynnych zwycięstw. Stąd stosunkowo mało miejsca zajmują opisy kultur indiańskich. Z drugiej strony Castillo postanowił swoim pamiętnikiem .oczyścić konkwistadorów z zarzutów stawianych im bE'~pośrednio po podboju przez licznych księży świeckich i zakonnych, że wobec zawojowanych ludów postępowali z bezprzykładnym okrucieństwem. Już w trakcie opisu podboju polemizuje Castillo (s. 211) z największym obrońcą Indian Bartłomiejem de las Casas, którego książka o ok'rucieństwach Hiszpanów w Ameryce': zrobiła silne wrażenie nawet w ówczesnych bynajmnil)j nie humanitarnych czasach. Twierdzi on, że zarzuty las Casas'a są całka' wicie zmyślone, a opisywane przez niego wypadki nigdy nie miały miejsca. Dlatego też w opisach Castilla stosunek Hiszpanów do Indian wyglądałby zgoła sielankowo, gdyby nie mimochodem wtrącone, a wiele mówiące zdania takie np.: "Kiedy zgromadzono wszystkie niewolnice i pieczęć przypieczęci" było poprostu piętnowaniem Indian na niewolników przez wypalanie rozpalonym żelazem na policzku znaku "G". Podobnie zdania o "przykładnym ukaraniu" miast i całych plemion, czy też że "W tym mieście znaleziono wiele pięknych Indianek", które następnie rozdzielono między siebie i zabrano (s. 370) świadczą, że Las Casas nie był aż tak bardzo odległy od prawdy jak to twierdzi C a s t i 11 o. By jednak usprawiedliwić nie dające się całkiem zatuszować akty bezprawia Castillo stara się przedst.awić Indian jako lud dziki, o odrażających obyczajach, uprawiający masowo kanibalizm i sodomię i oddający cześć szatanowi. Bardzo znamienny pod tym względem jest rozdział 52 - ,,0 korzyściach jakie przyniosły nasze słynne podboje i trudy". Castillo zaczyna tam opis indiańskich nieprawości od krwawych ofiar. Znajdujemy tam zdania - "Świątynie ich, zwane cues, były tak liczne, że przeklinam je". "Jedli mięso ludzkie, jak my pożywamy wołowinę". "Dopuszczali się występków cielesnych synowie z matkami, bracia z siostrami... A pijacy? Nie potrafię powiedzieć jakich świństw się dopuszczali". Na szczęście przybyli jednak konkwistadorzy i "Nauczyliśmy ich (Indian) ogłady i zasad naszej świętej religii". Może zbyt szeroko rozwiodłam się nad tą kwestią, ale teraz staje się jasne, że nie możemy pamiętnika Castilla traktować jako źródła do kultury Indian w pełni zasługującego na wiarę· Mimo to Castillo przekazał nam bardzo dużo c-ennego, bo autentycznego materiału, bez którego trudno byłoby odtworzyć obraz cywilizacji Mezoameryki. Znajdujemy u niego m. in. pełen autentyzmu opis miasta Meksyku - rozplanowania, budownictwa, świątyń i pałaców; szcl-E'gółowy opis placu targowego - co na nim sprzedawano, jak płacono; opis dworu • Bartolome Ie la C a S a s. Krótka reLacja o wyniszczeniu Indian. Warszawa 1956. I • I' Montezumy, dworskiego ceremoniału, uczt i polowań; kapłanów i uroczystości religijnych; uzbrojenia i sztuki wojennej i wiele innych. Poznajemy przy tym zarówno powierzchowność jak i charakter, sposób bycia itd . wielu wybitnych postaci ówczesnego świata indiańskiego - przede wszystDanii Mariny, tłumaczki, doradczyni i przyjaciółki Korteza. "Pamiętnik żołnierza Korteza" wyszedł w polskim tłumaczeniu w niespełna 3 lata po ukazaniu się w Bibliotece Narodowej Ossolińskich innego źródła odnoszącego się do tej samej epoki i naświetlającego te same wydarzenia, ale tym razem nie od strony europejskich zdobywców lE:cZ samych Indian meksykańskich. Mam tu na myśli recenzowane w XLVI tomie "Ludu" A z t e k a A n o n i m a Zdobycie Meksyku wraz z jego wyczer-· pującym wstępe:n i k.mentarzem pióra T a d e u s z a M i l e w s k i e g o. Możemy uważać za wyjątkowo pomyślną okoliczność nie tylko to, że w niewielkim odstępie czasu polski czytelnik otrzymał dwa dzieła mówią.ce o kulturze i upadku państwa Azteków, ale i to, że każde z nich daje naświetlenie tej samej kultury i tych samych wypadków z dwu różnych pozycji - ze strony Azteków i agresorów hiszpańskich. Ten dwugłos indiańsko-hiszpański wykorzystał prof. Milewski opracowują,c na scenę krakowskiego Teatru Rapsodycznego "Zdobycie Meksyku" (światowa prapremiera z udziałem przedstawicieli Meksyku odbyła się w Krakowie w listopadzie 1962 r.). Jest to inscenizacja z zachowaniem oryginalnego tekstu azteckiego opiewającego upadek imperium Meksyku i z wplecioną narracją żołnierza hiszpańskiego, który słowami Castilla opowiada wydarzenia te same, które opiewają ze swej strony Aztekowie, ale widziane oczyma najeźdźcy. Wracając jednak do recenzowanego dzieła wydanie polskie Pamiętnika Castilla, mimo że jako skrót i dzieło o wyraźnych tendencjach antyindiańskich, nie ma pełnej wartości naukowej, jest bardzo ważną pozycją w literaturze amerykanistycznej wydanej w języku polskim. Jej walor naczelny to ukazanie czytelnikowi barwnego, sugestywnego obrazu indiańskiej Mezo8meryki i jej pełnego tragizmu upadku. Dzięki ciekawym literacko ujęciom, przekonywającej prostocie słowa i wartko tomącej ;się akcji, książka jest doskonałą lekturą n'3.wet dla naj szerszych rzesz czytelników, a zatem jest dobrą formą popularyzacji wiedzy o Ameryce Indiańskiej. Przyczynia się do tego doskonałe tłumaczenie. Naleiałcby życzyć sobie, żeby polskiemu odbiorcy udostępniono inne jeszcze, równie pożyteczne i ciekawe kroniki dziejów i kultur amerykański~h - a zachowało się ich wiele. Dużą wadą książki jest brak obszernego omówienia i przypisów, które znacznie podniosłyby jej wartość jako źródła informacji o Mezoameryce i konkwiście Meksyku . Anna Kowa!ska-Leu:icka �702 703 REVISTA COLOMBIANA DE FOLCLOR Folklorystyczny, organ Kolumbijskiego Instytutu 'Okres drugi W6l r. Bogota. Kolumbijski Przegląd Antropologii, vol. II, nr 6, Tom liczący 226 stron zawiera 10 prac oryginalnych, poświęconych głównie ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku, ponadto komunikaty i przegląd literatury. Najobszerniejsze prace daje Rogerio Vel a s q u e z M. Autor ten od wielu lat zajmuje się badaniem ludności kolumbijskiego wybrzeża Pacyfiku. W 1957 r. ogłosił w tym samym czasopiśmie pracę dotyczącą medycyny ludowej. Obszar, któremu autor poświęca swą uwagę, jest niezwykle wymieszany pod względem ludnościowym. Występują tam rdzenni tubylcy Indianie, Murzyni, biali i wszelkich stopni mieszańcy, mulaci i metysi. Z tego też względu folklor tych obszarów wykazuje ogromne wymieszanie elementów z różnych stron. Pierwszą publikację omawianego tomu stanowi praca Rogerio Vel as q u e z M.: Ritos de la muerte en el Alta y Bajo Choco Obrzędy związane ze śmiercią w Górnym i Dolnym Choco, ss. 15-76. R.ozdz. I. Poglądy na zjawisko choroby. Przepowiednie zdrowia i choroby. Znaki zwiastujące śmierć. Na całym kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku panuje zgodny pogląd, że choroba zawsze jest wywołana czarami. Z tego powstaje nakaz zemsty na tego, kto rzucił złe czary. Przestrzeganie tego nakazu doprowadzało niekiedy do wyludnienia całych połaci kraju. Rozdział II. O agonii. Badanie zmarłego. Co Murzyni wiedzą o życiu i o śmierci. Jak zjawiła się śmierć na świecie według wierzeń tubylców. Wśród wielu ciekawych danych warto zanotować w wolnym prze'kładzie wiersz: "Już zbliża która mnie Śmierć nie Śmierć jest się Śmierć, nawiedzi. jest mężczyzną kobietą". Wiersz ten jest powszechnie znany wśród Murzynów nad Pacyfikiem. Istnieje także ciekawa legenda dotycząca pojawienia się śmierci na świecie, która znajduje odpowiednik wśród Hotentotów w południowo-wschodniej części Afryki. W krótkim streszczeniu legenda t3. mówi o poselstwie wielkiego kota wysłanego przez ludzi do Boga, by wyjednać im nieśmiertelność. Wąż pragnący się pomścić na kocie, który go kiedyś znieważył, ubiegł go chytrze i wpierw zjawił się u Boga sprowadzając podstępem śmierć na ziemię. Wskutek tego ludzie mają zarówno pretensje do kota, że dał się ubiec, jak i węża, że źle przedstawił życzenia ludzkie przed Bogiem. Rozdział III. Ołtarz czy grobowiec. Pogrzeb murzyński. Pogrzeb dziecka murzyńskiego. Pogrzeb. Rozdział IV. O trumnie. Grób Murzyna. Grób tubylczy. Aniołek z Tumaco. Zachowanie się osób będących w żałobie. Obrzędy pogrzebowe pełne są śpiewów i muzyki. Obowiązują specjalne stroje żałobne. Zawsze występuje dekoracja kwiatowa. Rozdział V. Dziewięć dni pogrzebowych. Stypa. Koszty stypy. Novenaria, czyli obchód dziewięciodniowy wykazuje różnice w Górnym i Dolnym Choco. Przez cały ten czas odbywają się wspominki, płacze, śpiewy, całość kończy uczta. Autor podaje drobiazgowo w dolarach ceny za wszelkie świadczenia pogrzebowe wraz z obrzędami. Koszty idą w setki dolarów, co może doprowadz:ić do ruiny osoby chcące wszelkie zwyczaje zachować. Rozdział VI. Wyjście duszy z ciała. Amulety. Dzień zmarłych. Rozdział VII. Wierzenia dotyczące końca świata. Na końcu pracy podaje autor zestawienie użytych wyrazów gwarowych oraz przetłumaczonych zwrotów i przysłów tubylczych na temat śmierci i zmarłych. W przeglądzie były publikowane. literatury podaje 10 pozycji, z których nie wszystkie Rogerio Vel a s q u e z M.: lnstrumentos musicales del Alto y Bajo Instrumenty muzyczne w Górnym i Dolnym Choco, 8 fotografii poza tekstem, ss. 79-116. W pierwszej części podaje autor systematykę instrumentów muzycznych używanych ;;a kolumbijskim wybrzeżu Pacyfiku. Są one następujące: 1) perkusyjne poruszane i wstrząsane np. marakasy i guasy, 2) perkusyjne drapane i skrobane np. karaski, 3) perkusyjne z bezpośrednim uderzeniem np. talerze metalowe, gongi, cymbałki, bębenki, tamburyny, 4) strunowe: smyczkowe i szarpane, jak skrzypce, mandoliny i gitary 5) dmuchane: flety, klarnety, piszczałki, trąbki, a także akordeon, organy i harmonika. W części drugiej daje autor opisy posługiwania się tymi instrumentami z uwzględnieniem pewnych lokalnych osobliwości, przytacza również niektóre teksty piosenek najczęściej śpiewanych. Chaco Część trzecia zajmuje się orkiestrami i zespołami muzycznymi. Najczęstsze zestawy instrumentalne to np. bębenek, tamburyn, gong, klarnet i perkusja. Zamiast klarnetu może być piszczałka lub trąbka. Powszechne jest przekonanie, że muzyka odpędza złe duchy, a więc ma znaczenie egzorcyzmu. Część czwarta traktuje o muzyce tubylczej. Autor przytacza także legendy dotyczące pochodzenia instrumentów muzycznych. Na końcu pracy znajduje się zestawienie wyrazów gwarowych, przysłów i zwrotów na temat muzyki. Literatura uwzględnia 45 pozycji. Ilustra- �'105 704 cje przedstawiają płaski bębenek (reg,uinta), wysoki bębenek (tabora), tubylców z perkusją, bębnem, cymbałkami, fletem itd. Rogerio Vel a s q u e z M.: Vestidos de trabajo en et Alta y Bajo Chaco - Ubiory robocze w Górnym i Dolnym Chaco, S'S. 117-130. Autor rozpoczyna od opisu sombrero. Także magia wiąże się z tym nakryciem głowy. Kobieta chcąca wzbudzić miłość mężczyzny winna włożyć na głowę jego sombrero. Całe mnóstwo przysłów wiąże się z sombrerem. Następują opisy odzieży z tkanin bawełnianych. Koszule wśród Murzynów z zachodniej Kolumbii są w użyciu od 1852 r., gdy narzucono przepisy dotyczące strojów ze względu na moralność. Bardzo ciekawe i brzmiące niezwykle swojsko są, przysłowia związane z odzieżą np. "oddać koszulę" w znaczeniu zbiednieć, aby innym pomóc w potrzebie, "Zadłużyć się aż do koszuli" albo też "Zgrać się do koszuli". Ponadto: ,.Przyjść w jednej koszuli" w znaczeniu: wyjść za mąż bez posagu, "Rozdzierać szaty" w znaczeniu: mówić o kimś źle. Wśród różnych szczegółów odzieży znaczenie magiczne miała pierwotnie la pa.mpanilla - opaska biodrowa zakrywająca części wstydliwe. Spodnie robocze bywają krótkie lub długie. Dawniej występowały jeszcze owijacze zwane bayeta i chusty - tetero. Były to stroje ubogich z czasów niewolnictwa, dziś nie są używane. Następuje opis obuwia roboczego. Na końcu podaje autor wyrazy gwarowe oznaczające poszczególne części ubiorów. Samuel M a l' t i: Etnomusicologia en Colombia Muzykologia etniczna w Kolumbii, z 2 fotogrc.fiami przedstawiającymi tubylcze zespoły muzyczne, ss, 133-142, Vidal Antonio R o z o: El carnaralito entre los indigenas Inganos de YunguilLo - Karnawał u tubylców z Yunguillo,. autor omawia instrumenty podając rysunki 6 typów, ss. 145-152. Manuel Zapata O l i veIl a: Cana de millo, variedades y ejecucionFlety, zróżnicowanie i wykonanie, 1 fot. 3 rys. ss. 155-158. Cana de millo jest instrumentem podobnym do fletu, wykonanym z surowca roślinnego, najczęściej z trzciny sorgo (rodzaj prosa) lub z palmy. Autor stawia zagadnienie, czy jest to przekształcony instrument tubylców indiańskich czy import hiszpański lub ewentualnie afrykański. Dziś jest w powszechnym użyciu u wszystkich przedstawicieli ludności wszelkich ras na całym wybrzeżu Pacyfiku i także sięga do Atlantyku. Flet taki umożliwia wydawanie tonów wysokich przy wydechu i niskich przy wdechu. Autor wyjaśnia to rysunkami anatomicznymi. Yolanda M, de J a l' a m i 11 o: Algunas costumbres religiosas relacionatias can el culto a yos muertos en una region de l.a costa atlantic'L colombiana Niektóre obrzędy religijne odnoszące się do kultu 7m?rłyc..'1w jednym z regionów atlantyckiego wybrzeża Kolumbii, ss. 161-170. Autorka omawia wartę przy zmarłym, dalej wartę dla uczczenia dusz i rozmaite obserwacje wiążące się z tymi obrzędami. l\Iilina 1\1u n o z. V.: Estampas regionales Tańce regiOn3.1ne. ss. 173-180. Autorka przytacza kilka tekstów piosenek ludowych. Luis Duque G o m e z: Arlesanias nalivas Rzemieślnicy tubylczy, ss. 18:3-187. Luis DuqUE:-G o in e z : Notas sabre b historia del traje tipieo nC/eioct'. ss, 191-193, Notatki dotycza"ce historii typowych strojów ludowych. Francisco Marquez Ya n e z: Injorme sobre el III FestivJ.l e>::. ss. 197-202. Autor podaje informacje dotyczące zarówno festiwalu folklorystycznego w Ibaque jak i kongresu ludoznawczego w 1961 r. Na zakończenie tomu dwaj autorzy, mianowicie Luis Duque G o m e z oraz Francisco Marquez Y a n e z l~odają obszerne omówienie literatury, w tym czterech prac oryginalnych i dwóch czasopism folklorystycznych. Należy z uznaniem podkreślić bardzo szczegółowe i wyczerpujące przedstawienie notatek bibliograficznych. Wanda Stęślicku. RIVISTA Dl ANTROPOLOGIAorgan Instytutu Antropologicznego w Rzymie, vol. 48, Roma, Citta Universitaria 1961. Tom 48, liczący227 stron zawiera 6 prac oryginalnych, głównie m::>r£ologicznych, 8 komunikatów naukowych, ponadto przegląd literatury i dzial sprawozdawczy. Pierwszą publikację tego tomu stanowi praca anatomiczna o pe-.vnym charakterze etnograficznym pt. iłsimmetria del crania dei Daiacchi Penihiny (o Peng) per dejormaz-ione arti.jiciale (Plagiocejalia artijiciale) -- Asymetria czaszki uDajaków Penihing (o Peng) jakJ skutek S?tUCll1'"i deformacji (plagiocephalia arlijicialis). JC':st to praca :.biorowa wYk)na;~ przez dyrektora Instytutu, a zarazem redaktora omawianego czasopisma, Sergio S e r g i wraz z współpracowniczkami Anna M a s s a i Annapia di N a p o l i. Praca zawiera 4 ryciny w tekście, 16 tablic fotograficznych, 8 kraniogramów, 34 tablice liczbowe kraniometryczne, ss. 5-37. Badano' serię 16 zdeformowanych czaszek Dajaków z Borneo z plemienia Penihing .. W badaniu architektoniki czaszki zastosowano metody kraniograficzne i kraniometryczne z wieloma oryginalnymi uzupełnieniami S. S e l' g i e g o. Szczególnie zwrócono uwagę na współzależności między elementami kostny-o mi czaszki, które wskutek deformacji ulegały wzajemnym przesunięciom, Postępowano w ten sposób, że nakładano na siebie obustronne narysy· wykazując stopień asymetrii. Zniekształcenia występowały głównie' \\' obszarze potylicznym, zaznaczały się jednak też w czołowym. Działanie deformujące szło od tyłu i z boku, przy czym centrum ucisku leżałO' II· okolicy asterionów. Vl 7 przypadkach ucisk był prawostronny, w 9 le4;) - .. LtI(1 " t. XLIX �706 wostronny. Autorzy doszli do wniosku, że deformacja była wprawdzie sztuczna, jednak nie była zamierzona, wiąże się zaś z pewnym miejscowym zwyczajem układania niemowlęcia w kolebce zawsze w jednaki sposób. Przedstawiono trzy serie kraniogramów: strzałkowy, czołowy i poziomy. Ponadto mierzono też kraniometrycznie stopień deformacji kształtu i pozycji każdej kości z osobna. Omawia się zarazem topograficzne i funkcjonalne znaczenie zaszłych zmian. Ustaliwszy centrum ucisku w okolicy asterionów badano także promieniowanie linii uciskowych. Jest ciekawe, że podstawa czaszki związana silnie z kręgosłupem, nie poddawała się wpływom deformującym, natomiast deformowała się część twarzowa czaszki w okolicy jarzmowej (policzkowej), ponieważ kość jarzmowa wiąże się z kością skroniową i czołową i wobec tego odbija w sobie tam powstałe deformacje. Dalsze części twarzy pozostają nietknięte przez wpływy zniekształcające. Niniejsza praca stanowi druga, część publikacji, która ukazała się w tomie 46-ym tego samego czasopisma. Dalsze tytuły obejmują prace krótsze o rozmaitej tematyce. Carlo M a x i a & Antonino F l o l' i s: Su una mutilazione finora non c/escrittl del foramen magnum riscontrata in crani !taliani delle collezioni dei e di Sassari - O pewnym dawniej nie opisanym uszkodzeniu wielkiego otworu potylicznego spotykanym w czaszkach włoskich kolekcji muzealnych antropologicznych z Caglari, Rzymu i Sassari, 3 tablice '\v tekście, 8 tablic pozatekstowych, ss. 43-58. A utorzy opisują uszkodzenia na serii czaszek eneolitycznych. Ich zdaniem uszkodzenia zadano pośmiertnie celem uzyskania talizmanów głównie przeciwko epilepsji. W niektórych przypadkach uszkodzenia były bardzo duże i wyłamano sporą część kości, w innych były małe. Uwagi dc.tyczące obrzędów magicznych związanych ze zwłokami ludzkimi kończą pracę. Marcello G l' e c o & Massimo Cao P i n n a: Salle variazioni di tllcuni caratieri bioumorali in relazione ad attivita agqnistiche - O zmienności niektórych cech związanych z płynami ustrojowymi u aktywnych sportowców wyczynowych, 5 tablic w tekście, 6 poza tekstem, ss. 59-80. Badania prowadzono na kolarzach, ciężarowcach i piłkarzach, pobierają.c w różnych odstępach czasu próbki moczu, osocza krwi i wykonując wszech:stronne analizy. Badania prowadzono zarówno przed wysiłkiem, jak i po nim w czasie 48 godzin, 80 dni i 165 dni. Wykazano, że u sportowców wyczynowych pojawia się zakłócenie w działalności nerek i wątroby. Zmiany te mogą być odwracalne po zaprzestaniu zbyt intensywnych ćwi,czeń. Ciekawe jest spostrzeżenie dotyczące hiperfunkcji gruczołów nadner-eza, co autorzy przypisują swoistemu przystosowaniu do wzmożonej aktyw:ności. del fonda oculare e pigMario F e d e l i : .Ąspetto ojtalmoscopi.co e clei cap'!l!i - Wygląd oftalmcskopijny dna oka, mentazione dell'iride a pigmentacja oczu i włosów. 8 tablic. ss. 81-96. Autor badał 100 chłopmasei antropologici di Cagliari, di Roma 707 ~-ó'\~ w wie~.u pIgmentacJI. lat wykazują.: 14-19 \\'spólzalcżno~ci Halo . T e s t a - B a p p en h . . . . e I m. gemma Ie monozlgotlca Mong l' iW \\' cechach dna oka ' 1 ongO/lsmo osservato in coppia . .' . . o Izm u pary monozygotycznych (jedno'a~~~~ch) bl~zmąt, 5 rycIn w tekście, 3 tablic poza tekstem, ss. 97-112. J:st . my PI zypad~k tego rodzajU opisany w literaturze. Autor stawia hipotezę, ze zachodzI tu blokada mech"niczna ge nu, co w pewnym ~topniu moze też występować w albinizmie. • Lo Halo T e s t a - B a p p e n h e i m: Dennatoglifi die;itali in soc e i appartenentl a coppie geminali MZ disti7lte' l'" . .']g t .nic r1 l" ". In re aZlOne al! esame /stolo~ o eg I annessl embrionali W '1 . . bl'" . " zory papl arne palcow u rąk w parach dOI:m:~ Jedno}9.]owych .w świetle badań histologicznych przydatków ploy , , 6 rycm w tekscle I 3 tablice; poza tekstem ss 113<:; ••• .5000 par bliźnia t ust n t ,.,. 128 .. ,..poslOd 'Cechy łożyska k a .1 a~ ar 99 par .lako Jednojajowe ze względu na _ .' o onU.1ąc Jeszcze dalszego podziału wewnąt' t ..· C7 punktu WIdzenia histologicznego. Okazało się' . I Z e.! grupy d ~~óżnicowane zgodnie z cechami sprawIe ustalania ojcostwa. łożyska. Będzie' t~e ~:~~l: 'h co; :porz~~~:C~~l~a~:h: Valutazioni analitiche di cllcane d~:p~~;pne t są er yz dimensioni e pro- analityczne niektóry~~ '\~;~:~~~o i dl!, atl~~l .. preolimpionici Szacowanie 10wców kadry przedolimpijskiej, 2 ~ ~~~~~Jl soma~yCznych w grupi:: spor:przedstawia wyniki badań antra'. y w tekscle, ss. 129-138. Auto!' 'nych dyscyplin A t . .pometrycznych na sportowcach 5-ciu róż. 29 . u or wylIczał sredme arytmetyczne dla 26-ciu w . . I -u proporcji w każde' . ymlarow . . .1grupie sportowej ustalając kategorie w dł SlewOW metodą Correnit'ego Wk' .' e ug rozciała ~ sprawnością fiZyczną.' y azuJe wspołzależności między budową linee Glancario A l c i a t t i: principali palmar' dłoniowe, 2 rysunki, Szczególnych linii. _ Un nuovo N, I ss. 139-144 i . n~z~e per la formulazione delie OW) wskazmk określ . l' C. a]ący g owne lini\: . hodzl o stosunek brzegu dłoni i po- Gabrielle S p e d i n i: Le a t l h' '. . _ Ya (R.C.A) _ H . pogo.lne sleT/che In 3.)3 negri N'Zaka. aptoglobmy (SOcza krwi u 353 M .'. . Afryk"! Centralna 4 tabll'ce l' b urz) nov., z N Zakara, , ICZ o\••.. ~ ~s 14- 154 Z rezy pozwoliło na precyzyjne '\ 1'" astosowanie o:oktro£oJenotyPOWo haptoglobin~ , vy IC7.eme częstOSCI występowania różnych c A. J. A l' k e II, <Ine!!z componenti Analiza la J. W. C o collana d II l' •• ;)-. n \\' a I l '. e .a ..m·unlla ". ~ F lV . . . . ( . lo l' I. Anal/sl elegii L1Ifantile di Van ;v]uhuggiaq __ ogniw tworząc h yc naszYJnIk mumii dzie' . U '. I""·<'lr;e. \\' tvmiedna kolor . "W clęce,] z an etc., 3 foto0 dzieCięcej ustalono na 3_00 \\<a. g oceny metod<:) C 14 wiek tej mumii M ;) p. n. e. assimo C r e s t a' M' . frican a - Ekspedycja . ISSlone antropologica antrop~logiczna d nella o republiki Republica Centroa- środkow ]-a frykań- �709 708 Niemiec stanowiła problem wymagający dopiero ostatecznego rozwiązania. W czasie konferencji poczdamskiej książka Gayre'a służyła między innymi jako dokumentacja naukowa włączona do materiałów obrad. Jest szczególnie ważne, że autor czerpał informacje głównie ze żródeł niemieckich i wbrew niemieckiej propagandzie, a w oparciu o niemieckie materiały, dowodzi slusz'1Ości polskich roszczeń do granicy na Odrze i Nysie. Treść jest podana w następującym porządku rozdziałów: Wstęp: Aktualność zagadnieil niemiecko-polskich. Rozdział 1. Geograficzne tło niemiecko-polskiego pogranicza. Rozdział 2. Rasy antropologiczne r~prezentowane w niemiecko-polskich strefach kontaktowych. Rozdział 3. Wpływy czynników etnograficznych i językowych na pograniczu niemiecko-polskim. Rozdział 4. Rozmieszczenie slowiańskich grup językowych we wschodniej części Niemiec. Rozdział 5. Sprawy "Lebensraumu" na polsldch terytoriach pogranicznych. Rozdział 6. Zagadnienia strategiczne i ekonomiczne, a granice krajów słowiailskich. Rozdział 7. Rewizja granic. Część merytoryczną książki rozpoczyna autor omówieniem zagadnień geograficznych. Znajdujemy tam charakterystykę geomorfologiczną sięgającą do wpływu zlodowaceń pleistoceńskich na rzeżbę krajobrazu, dalej krótkie omówienie warunków ekonomicznych i perspektyw dalszego rozwoju, a wreszcie przedstawienie stosunków demogrdicznych gęstości zaludnienia, przyrostu naturalnego, rynku pracy, ruchów ludnościowych itd. 'lo! regionach północnych, centralnych i 'południowych Niemiec i Polski ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza. Rozdział ten zreferowany niezwykle zwięźle jest dosłownie przepełniony treścią i jest ilustrowany kilkoma mapami. skiej, l mapka i l foL, ss. 167-172. Autor omawia wyni~i :vypraw~ tr~ającej od marca do sierpnia 1961, w której badał szczegolt1l~ rodzaJ. odzywiania tubylców oraz ich cechy somatyczne i hematologiczne. Pigmeje Babinga poddani byli szczególnie drobiazgowym badaniom. . Pietro p CI s s a l' e 11 o: Interesse antropologico del1e aptoglobme sieriche _ Znaczenie antropologiczne haptoglobiny surowiczej, 2 tablice, ss. 173-182. Poza trzema powszechnie przyjmowanymi fenotypami (Hp l-l, Hp 2-1, Hp 2-:?-) wyróżnić można jeszcze cztery rzadkie odmian~, ponadto bywaj,,) przypadki braku reakcji na stosowane metody. Bada~la. te stanowią podstawy dla wniosków dotyczących genetyki populacYJne). Domenico M a e s t l' i: Recenti metodi di valu.tazione deI colore della pelle ed applicazione in alcune turbe deHa pigmentazione Nowc' metody oc ny barwy skóry w zastosowaniu do niektórych zakłóceń pigmentacyjnych, 12 tablic, ss. 183-198. Zastosowano metodę spektro-fotometryczną do przypadków zaburzeń barwnikowych skóry. Zreferowano stan zagadnienia wedłl:g literatury. . .. Następuje szczegółowe i wyczerpujące omówienie publikacji nauk.o~ wych. Jest ciekawe, że spośród 8-u omawianych prac tylko dwie są trescl biologicznej, większość dotyczy etnologii. Tom zamykają zawiadomienia o mających się odbyć zjazdach, wreszcie sprawozdania za rok 1960i61. Wanda Stęślicka G. R. G a y re: TEUTON &: SLAV ON THE POLISH FRONTIER. Wyd. Eyre and Spottiswoode, London 1944 (76 stron tekstu, G6 l'otografii, 73 wykresy, 40 map). Cenna ta książka dotarła do Polski dopiero teraz, 20 la t po ogłoszeniu jej drukiem *. Autor, G. R. G a y l' e o f G a y l' e, Brytyjczyk, doktor nauk politycznych, przyrodniczych i filozofii, jest obecnie wydawcą kwartalnika "Mankind Quarterly" w Edinburgu. Badaniem stosunków polskoniemieckich zajmował się od dawna. W okresie międzywojennym kilkaJ.,;rotnie wyjeżdżał do Berlina, gdzie na zaproszenie tamtejszego Uniwersytetu prowadził wykłady zlecone. Przeżycia zwi:-~zane z ostatni4 wojną, ~ której brał czynny udział w stopniu pułkownika, wpłynęły na decyzję ujęcia dotychczaso\vych wyników badań w formie syntetycznej książki. Zamiarem autora było dostarczenie argumentów głównie z dziedziny antropologii etnicznej, etnografii i lingwistyki dowodzą.cych odwiecznych praw liłowial1skich do zachodniego pogranicza Rzeszy Niemieckiej, jako do ziem bezpraw'nie przywłaszczonych w ciągu historii. Ksiąi,ka powstała w okresie, w którym działania vvojenne jeszcze trwały i k\vestia wschodnich granic • Palr7 ,.Luri" t. XL[[J str. 2.jti reconzja w, P e l s C 11e. il I l . . Pewne zastrzeżenia budzi u polskiego antropologa rozdział drugi po_ SWlęcony zróżnicowaniu rasowemu ludności niemieckiej i polskiej. R. G'Iyre me stosuje żadnych metod objektywizujących lecz opis słowny znajdowanych różnic i podobieństw między osobnikami. Ponadto porównuje poszczególne cechy: jak kształt glowy, profil nosa, owal twarzy, pigmentację i wzrost w odniesieniu do populacji jako całości. Tego rodzajU metoda - do dziś stosowana przez wielu antropologów zachodnich -- stwa:za ?lbrzymie trudności interpretacyjne. Autor wprawdzie mówi o "typach" lstmejących wśród ludności, podaje n8wet cale mnóstwo fotografii wziętych z publikacji rozmaitych autorów; reprezentują one niejako wzorce czy mO,d~le typów rasowych. R. G a y l' e nie jest jednak w stanie określić 110sclOwego stosunku tych typów w populacji. Próby ujęcia zasięgu dawn~ch siedzib słowiailskich i germańskich, sprawy "praojczyzny" szkicowane na podstawie tak malo precyzyjnych ujęć antropologicznych nie �710 . rO\llnac .. ' a n o w s k l' e g o w dziele Polskamogą Się z syn tezą. J . C z e K Słowiańszczyzna z roku 1948. . . . Rozdział trzeci przedstawia wybór danych dotyczącycn czynmkow etnograficznych i językowych. Autor omawia typy budowy os~edli, zagród. domów, daje charakterystykę sprzętów i ubiorów. Opiera Się przy ty~ na obszernej i różnojęzycznej literaturze i wykazuje trwające do dZ1S. wpływy słowiańskie sięgające wyrażnie aż po Łabę, a więc ~nacz~te dal~J na zachód niż sięgają granice językowe. Rozdział ten cechujący Się włas-· ciwą autorowi lapidarnością i zwięzłością stylu należy do naj ciekawszych w całej książce. Ilustrują go liczne fotografie i mapy. W rozdziale czwartym, wyłącznie lingwistycznym, wykorzystał R. G a ~l' e również obfitą literaturę, przy czym wysoko stawia prace polskie· Lehra-S p ł a w i fi S k i e g o i M i l e w s k i e g o. Szczególnie :vażne są mapy nr 26 i 27. Są to dokumenty niemieckie (P a r t S c h, Schleslen, vo.!. I: Wrocław 1895 i Paul L a n g h a n s Deutsche Erde, 1905), obraZUjące zaslęgl słowiańskie na Sląsku. Na mapie nr 26 granica językowa z roku 179(), wykreśla zasięg słowiański idący daleko na zachód od Wrocławia, .dru~a.'. nr 27 z roku 1890 wykazuje bezsporną polskość Opolszczyzny. Rowmez: intere~ujące są dalsze mapy śląskie nr 28 i 29, opracowane na podstawie materiałów Langhansa z roku 1900. R. Gayre przypisuje tym mapom bar-o dzo słusznie ogromną wartość. Przede wszystkim dają one obraz obszarów o przewadze języka niemieckiego, polskiego, czeskiego i łużyckiego, powtóre - według własnego orzeczenia Langhansa - są. to nie tyle obszary językowe ile narodowościowe; nazywa on nawet swe mapy "Nationali·tiHenkarten". Jest to z tego powodu ważne, iż niemieccy szowiniści często· używali wygodnego argumentu, że ludność nawet mówiąca po polsku,. czesku czy łużycku, jest mimo to narodowości niemieckiej. Te późniejsze· koncepcje mówiące o rozbieżnościach między językiem i narodowością. były obce niemieckiemu badaczowi sprzed pierwszej wojny śWiatow~j,. takiemu jak L a n g h a n s, dla którego myśl o ewentualnym uzyskanIU' niepodległości przez ludy obcej narodowości, siłą włącz.one do cesarst:va: pruskiego, była zgoła nierealna. R. G a y r e interpretuje te sprawy nIezwykle trafnie. W bardzo pomysłowy sposób wykorzystał ponadto m8py' ogłoszone przez niemieckie władze szkolne przed pierwszą ~ojną śv:iat~wą w sprawie dzieci ślą.skich mówiących po polsku. DowodZi słUSZnIe, ze polskość dzieci jest najlepszym sprawdzianem rdzennej polskości ludu ~ląskiego. Rozważania językoznawcze kończy autor wnioskiem, że postulowana granica na Odrze i Nysie tylko częściowo przywróci Polakom ich właściwe obszary, znacznie sprawiedliwsza byłaby jego zdaniem granica biegnąca dalej na zachód od Odry. mniej więcej od Drezna na północ ku Bałtykowi. W rozdziale piątym znajduje się wpierw zwięzły referat dotyczący pruskiej polityki germanizacyjnej z przytoczeniem wielu faktów oei CZ3- 711 !Ów Fryderyka Wielkiego pOCZą'NSZyaż do wyczynów Hakaty, do represji w okresie międzywojennym i zbrodni ludobójstwa w czasie ostatniej wojny. Rozdział zamykają rozważania na temat prężności biologicznej Polaków, ich wielkiego przyrostu naturalnego, co raczej dla nich stwarza potrzeby powiększenia "Lebensraumu", o który tak się upominali Niemcy nie mający bynajmniej podobnych argumentów na poparcie swych roszczeń. Następny rozdział, szósty, zawiera poza argumentami strategicznymi krótkie omówienie śląskich ośrodków przemysłowych z wykazaniem, że z samego położenia geograficznego wynika powiązanie ekonomiczne całego Śląska z Polską i Czechosłowacją. Ostatni rozdział dotyczy rewizji granic. R. G a y r e wpierw dowodzi absolutnej słuszności wcielenia do Polski Warmii i Mazur, co w ogóle nie wymaga dalszej dyskusji. Następnie przechodzi do granicy na Odrze i Nysie. Powtarza w krótkim streszczeniu argumenty omówione w poprzednich rozdziałach. Wreszcie porusza drażliwą sprawę Niemców znajdujących się na obszarach mających wejść w skład Polski. Widzi tylko jedno wyjście: Polska musi być krajem bez mniejszości nar0dowych. Wszyscy, którzy opowiedzą się za narodowością. niemiecką, muszą opuścić nieswoją z'iemię i wrócić do własnej ojczyzny. Niemniej winny być stosowane ulgi dla tych, którzy pomni własnego słowiańskiego pochodzenia zadeklarują gotowość repolonizowania się. Jak najprzedniejszy dowcip brzmi zdanie wypowiedziane pod adresem Niemców, że dzięki lIstaleniu nowych granic pozbędą się wielkiego odłamu ludności nienordycznej. przez co zyskają większy odsetek tej cennej rasy u siebie, na co przecież zawsze kładli tak wielki nacisk. Książka R. G a y r e' a dziwnym trafem nie była u nas do tej pory zupełnie znana. Jeśli chodzi o istotę zagadnienia nie zdezaktualizowaJa się w żadnym punkcie. Ma ona przed? wszystkim \vagę obiektywnej oceny stosunków niemiecko-polskich z perspektywy autora brytyjskiego niezaangażowanego emo('jonalnie po żadnej stronie. Wanda Stęślicka Hans G r i m m: EINFUI-IRUNG IN DIE ANTHROPOLOGIE, VEB Glistav Fischer Verlag, Jena 1961, 102 strony tekstu, 51 ilustracji, skoro'<ddz rzeczowy i imienny, cena 10,65 DM. AL:<tor jest dyrektorem Instytutu Antropologicznego w Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, ma dwa doktoraty: medycyny i nauk przyrodni('zych. Omawiany podręcznik jest syntezą. kilkuletnich wykładów prowadzonych dla studentów biologii, psychologii, etnografii i archeologii. Daje nowy zadziwiająco świeży pogląd na zagadnienia antropologii potraktO\\·anej jako dyscyplina pomostowa scalająca dziedziny pokrewne. Autol' naświetla rolę antropologii w higienie społecznej, kulturze fizycznej, nau- �713 712 kach prawniczych, psychologii, socjologii, sztukach plastycznych, etnografii, arch'.~ologii, historii, a także w praktyce społecznej, w szczególności w sprawach normalizacji dla produkcji przemysłowej. A oto streszczenie niektórych tez H. G r i m m a : Antropologia zajmująca się morfologicznymi i fizjologicznymi rozmcami całych grup ludzkich jest szczególnie bliska etnologii i z nią ma ścisłe kontakty. Splot tych dyscyplin jest nadzwyczaj silny, istnieją wspólne katedry, instytuty i towarzystwa naukowe. Zarianiem stojącym przed antropologią jest wypracowanie systemu naturalnego opartego na rzeczywistym pokrewieństwie. Mamy dotąd tylko słabo udokumentowane hipotezy dotyczące powstania głównych odmian ludzkich. Konieczne jest zbiologizowanie antropologii, zajęcie się genetyką u człowieka, stworzenie antropologii fizjologicznej. Dla etnologii i archeologii byłoby z pewnością ważne wykazanie, że nosiciele określonych kultur mieli jakieś charakterystyczne cechy somatyczne. Badania osteologiczne szkieletów kopalnych należałoby również vrowadzić pod kątem ustalania typów budowy ciała. Istnieją z pewnością współzależności w układzie kostnym pozwalające na wyciąganie wniosków o proporcjach człowieka żywego. Takie postulatyotwieraja, dla badań antropologicznych nowe perspekty\vy. Dalej należałoby zająć się -ekologią człowieka, czyli badaniem związku organizmu ludzkiego z warunkami życiowymi środowiska. Kierunek badawczy, który w antropologii takie procesy bada, jest dopiero w powi- I ,I I I I Ii. jakach. Programy badawcze wielu zachodnich instytutów antropologicznych dotyczą zagadnienia zmienności grup ludzkich w zależności od warunków otoczenia. Szezególne zainteresowanie budzi "biotop wielkomiejski", jako miejsce największego zagęszczenia populacji ludzkich. Biologia obszarów miejskich, będąca dziś dopiero w zaczątku, jest przeto nowym i specyficznym zadaniem antropologów. Antropologia rozwinęła metody, które pozwalają ze szczątków rekonstruować szkielety, a następnie wyglą.d osobników żywych. Z badań morfologicznych można by również wnioskować o socjologii wymarłych plemion, nawet o genetyce populacji. Jakkolwiek autor docenia zagadnienia teoretyczne w antropologii, to jednak na plan pierwszy wysuwa zastosowania praktyczne widząc w tym najważniejszą funkcję społeczną tej dyscypliny. Wybór przykładów i ilustracji przeprowadził według tego punktu widzenia. Szczególny nacisk położył autor na higienie społecznej, normalizacji i produkcji. Mimo wszelkich wysiłków nie zdołał jednak w stosunkowo szczupłej książce dać całokształtu zagadniell. Z tego względu nie można tej publikacji uznać za rzeczywisty podręcznik antropologii. Jest to raczej przegląd problematykl z uwzględnieniem nowych kierunków. Z tego też względu książka ta więcej pożytku przynieść może wykładowcy niż studentowi, zawiera bowiem interesujące propozycje mogące wzbogacić zakres materiału. Niektóre rozdziały zostały w ksiCJjce G l' i m m a potraktowane zbyt pobieżnie. Zagadnienia konstytucjonalizmu w związku z psychologią wymagałyby rozszerzenia, trudno w dobie dzisiejszej poprzestać wyłącznie na Kretschmerowskich koncepcjach. Pewne zastrzeżenia budzi także sprawa typologii. W ujęciu antropologii polskiej klasyfikacja typologiczna opiera się na indywidualnie określonych osobnikach. Kryteria są morfologiczne, a nie narodowościowe. językowe czy psychiczne. Punktem wyjścia dla wyodrębnienia typÓ\\; antropologicznych są wzajemne podobieństwa osobników. Polskie badania niejednokrotnie rzucały światło na clawne migracje, na zagadnienia autochtonizmu itp. W tej dziedzinie antropologia nasza wyprzedziła znacznie kraje zachodnie. Główną rolę odgrywają tutaj metody badawcze. Było to osią,gnięciem na miarę światową, że zaczęto rozkładać populację ludzką na naturalne grupy osobników morfologicznie do siebie podobnych wyliczając liczebności tego rodzaju grup. O tych osiągnięciach i metodach nie znajdujemy wzmianki w książce H. G l' i m m a. Ponadto stwierdzić należy, że także w zakresie "biologizacji" antropologii pominięto ważne sprawy. Stanowczo za mało mówi autor o genetyce populacyjnej, o procesach selekcyjnych i o całym zespole zagadnień ewolucyjnych. Również należałoby chyba wzbogacić dzial dotyczący ekspertyz dla spraw dochodzenia ojcostwa. Szata graficzna, jakość papieru, okładka są bez zarzutu. Zalety te sprawiają, że książkę bierze się z przyjemnością do ręki. Wanda Stęś!icka Henn P o h I h a u s e n, DAS WANDERHIRTENTUM UND SEINE VORSIUFEN. Eine ethnographisch-geographische Studie zur Entwiklun" del' Eingeborenenwirtschaft, Albert Limbach Verlag, Braunschweig 195;' ss. 175. Pr~ca zajmuje się zbadaniem charakterystycznych cech pasterstwa, stan?Wlą~:gO o.b~k uprawy roślin pod~tawowe elementy składowe naszych cywlllzaC]l. KSIązka składa się z czterech rozdziałów. W rozdzial'= pierws~ym autor omawia problematykę pracy, własne stanowisko metodologIczne oraz dokonuje podziału gospodarki hodowlanej. Punktem wyjścia dla ustawienia problematyki badawczej są db. autora materiały archeologiczne z miejscowości Meiendorf i Stellmoor w Niemczech Północnych dotyczące hodowli renów. Problematyka podjęta prZN: autora streszcza się \V trzech następujących pytaniach: 1. Czy hodowla renów stwierdzona w Stellmoor była zjawiskiem izolo .. wanym kulturowo i zaginęła bez ślaclu wraz ze zniknięciem rena z obsza- �715 714 rl',w nadbałtyckich, czy też była fazą poprzedzającą nie formy gospodarczo-kulturowe? 2. Czy hodowla kultury "Ahrensburger innych ludów pasterskich Rentierbegleiten"? uchwytne wywodzi historr-:- się z tak zwanej 3. W jaki sposób ludy, które przejęły umiejętność hodowli nomezolitycznych hodowców renów, r0zwijały ją u siebie? od wczes- Autor uważa, że na żadne z tych pytań nie może odpowiedzieć autorytatywnie sama archeologia, etnografia bądż zoologia. Dlatego też podejmuje próbę zgromadzenia najważniejszych faktów archeologicznych etnograficznych, geograficznych i biologicznych dotyczących gospodarki związanej z reniferem i innymi zwierzętami trzymanymi przez pasterzy i myśliwych. W związJl:u z tym daje w swej pracy w rozdziałach II i III opisy poszczególnych kultur pasterzy i myśliwych. I l I I Rozdział II zawiera omówienie pochodzenia i podziału gospodarki związanej z renem, rozdział III natomiast poświęcony jest gospodarce pozostałych pasterzy i myśliwców występujących na różnych kontynentach. Opisy kultur zawarte w pracy podawane są według ujednoliconych zasad; zawierają krótką charakterystykę środowiska geograficznego, opis elementów kulturowych wia,żących się z hodowlą bądż polowaniem oraz opis cech rasowych nosicieli określonych kultur. Opisy te z reguły dotyczą prawdziwych nomadów zmieniających miejsca swego zamieszkania wokreślonych porach roku wraz ze swymi stadami. Wyjątek stanowią omówione IJrzez autora półnomadyczne ludy Toda w Indiach. Z terenu Europy <1względnia autor jedynie Lapończyków. Dla celów porównawczych opisuje ••utor kulturę Eskimosów, jasnoskórych myśliwców Afryki oraz hodowców 1:'Jm poludniowej Ameryki. Ogółem opisuje 40 różnych ludów. Rozdział IV pGświę::.ony je~t omówieniu wieku, rozwojowi i podziałowi pasterstwa, jako kompleksu gospodarczego. W rozdziale tym autor przepro,,' 2.dz:J.hipotetyczną rekonstrukcję procesów działających przy powstawaniu kompleksu pasterstwa. Według autora stawianie roboczych hipotez jest konieczne ze względu na wskazanie dalszych kierunków badawczych bądż punktów wyjścia dla dalszych gruntowniejszych badań. Autor przyjmuje, że zbieractwo i myślistwo wyszły z różnych form gospodarczych, znajdujących się na innym stopniu rozwoju. Autora nie zadawalają dotychczas stosowane podziały na wyższe czy niższe my~listwo, bądż podział na myśliwych stepowych czy zbieraczy z okolic polarnych czy tropikalnych. Podstawą proponowanego przez autora podziału jest stcsu:1ek myśliwego do obiektu polowan,ia. Stąd autor dzieli mYśliwcuw na następujące grupy: 1. Myśliwi lej gospodarki związani decydują ze stałym miejscem (Ortsfeste Jiiger). O formie dogodne warunki mieszkaniowe (jaskinie), albo przewaga pożywienia roślinnego nad zwierzęcym. Do grupy tej można zaliczyć Ajnosów. Polowanie wśród tej grupy ludów często odgrywa rolę podrzędną. Ewentualne wędrówki nie związane są z myślistwem. Do myt!iwców tej kategorii, którzy żyli tylko z polowania możemy zaliczyć' również mieszkańców jaskiń z okresu lodowcowego. 2. Myśliwi związani z określonym rewirem (Revierfeste Jdger). Myśliwi tej kategorii trzymają się w pobliżu dogodnych dla polowań terenów (np. wodopojów, skrzyżowań dróg wodnych ...) w okresach najdogodniejszych na polowania. Do kategorii tej należą Eskimosi Karibu. 3. Myśliwi związani ze zwierzyną (Wildfeste Jager). Trzymają się zazwyczaj w pobliżu zwierzyny i postępują za jej śladami. Każda z wymienionych wyżej grup stanowi odrębną biocenoz,~ kulturową (KuLturbiozenose), to znaczy według autora, składa się z indywiduów, które posiadają wspólną formę gospodarczą, wspólny język, szereg wspól-· nych elementów kulturowych, znajdują się stale w obustronnej wymianie bezpośredniej lub pośredniej bądź tei. mają potencjalne możliwości takiej wymiany, posiadają mniej lub więcej jednolity skład rasowy. W obrębie każdej t3.kiej biocenozy możemy obserwować, na różnych kontynentach świata równoczesne występowanie specjalizacji czyli biotypów kulturowych (Kulturbiotype). Etnobiotyp aloo biotyp kulturowy jest sumą czynników pośrednio lub bezpośrednio wpływających na kulturę, czynników klimatycznych, botanicznych, zoologicznych, antropologicznych i kulturo-wych (łącznie społecznych, gospodarczych i język-owych). Wymienione wyżej trzy kategorie myślistwa spotykamy u zwierząt,. są one charakterystyczne nie tylko dla ludzi. Np. wilki polują zimą na zwierzynę postępując za nią itd . Autor stoi na stanowisku, że jest niecelowym dzielenie gospodarki' ludów egzotycznych na dwa stopnie: myślistwo :i hodowlę. PomiędzY' bowiem myślistwem, a hodowlą występują bardw ważne stopnie pośrednie. Są to: 1. Towarzyszenie zwierzynie (Begleiten). Jest to jakgdyby kontynuacja polowania polegającego na postępowaniu za śladami zwierzyny i trzymania się w pobliżu {III kategoria myśliwców). Charakterystyczną cechą tej formy gos'Pcdarcz.ej jest pogłębion" Slpe-cjaliza:cj.a odnośnie obiektu polowania. Dalsze cechy są następujące: wędrówki określonego stada zwie-o rząt określają równocześnie wędrówki ludzi; zwierzyna, na którą się poluje jest chroniona; występują tendencje do kapitalizowania stad zwierzęcych: zwierzęh nie zawsze są obiektem polowania, występują bowiem również inne motywy np. zwierzęta są używane do transportu; podejmowane są próby ograniczenia wędrówek zwierzyny; zachowany jest nadal trybsezonowych wędrówek za zwierzyną, zwierzęta na które się poluje tkwią nanal w swoim naturalnym biotypie, chociaż może wysiąpić skrócenie ich dróg wędrownych, na skutek działalności człowieka. Towarzyszenie- �717 '716 zwierzynie 3 kategorii (Begleiten) (Wilelfeste stanowi stopień pośredni pomiędlY myślist\vem a pasterstwem. Granice są wielokrotnie po- Jager), między nimi bardzo płynne. Od pasterstwa natomiast towarzyszenie zwierzynie tym się wyodrębnia, że zwierzyna za którą się wędruje, nie wykazuje żadnych cech oswojenia bowiem tkwi nadal w naturalnym biotypie. Wynika z tego, że pod wpływem określonych faktów kulturowych myśliwcy III kategorii (Wilelfeste Jager), mogą przekształcić się w spe.cjalistów polujących na określone stado zwierząt, a ci specjaliści z kolei w pasterzy. T o war z y s z e n i e zwierzynie jest kontynuacją myślistwa związanego z trzymaniem się myśliwych w pobliżu zwierzyny. Drugim stopniem pośrednim pomiędzy myśliwstwem i hodowlą jest c s woj e n i e zwierząt (Das Zahmen). Oswojenie 7.wierząt jest niekrwawł\ kontynuacją polowania związanego z określonym miejscem (Re'l'Łerfeste Jeiger). Występuje wtedy, gdy zwierzę lub stado zwierząt, tak dalece przyzwyczai się do bliskości człowieka, że nie boi się ludzi, którzy mogą prowadzić dokarmianie zwierząt (podawać np. sól), bądź nawet wykorzystywać zwierzęta do pracy. Oswojenie tego rodzaju występuje w Azji Poluddniowo-Wschodniej i Melanezji. Trzecim stopniem pośrednim pomiędzy myślistwem, a hodowlą jest p r z e p ę d z a n i e zwierząt (Das Treiben). Jest ono dalszym ciągiem myślistwa związanego z określonym rewirem. Ta forma gospodarki występuje wtedy, gdy myśliwi związani z okre~.lonym terenem (Revierjeste Jager) bądź myśliwi związani z określonym miejscem (Ortsfeste Jager) zapędzają wędrujące, dzikie stada zwierząt do specjalnych zagród, aby ciągnąć z nich określone korzyści: i tak np. Indianie południowo-amerykańscy polują na lamy. Omówione formy pośrednie gospodarki charakteryzują się tym, że rozmnażanie zwierząt dokonuje się na swobodzie, a same zwierzęta nie posiadają cech udomowienia. Hodowla zwierząt podzielona według autora najbardziej celowo obejmuje trzy rodzaje: 1. Wanderhirtentum (pasterstwo związane z koczowniczym trybem życia), 2. Ziehbauertum (koczownicze rolnictwo), 3. Sesshajte Viehzucht czyli hodowlę związaną z osiadłym trybem życia i istnieniem stajni. W rozdziale II zatytułowanym: "Die Rentienvirtschajt". Gl.iedernng und Ursprung autor charakteryzuje środowisko i ludy związane gospodarczo z renami. Omawia funkcje reniferów oraz gospodarczo-etnograficzny podział ludów hodujących reny. Rozdział kończy się podziałem wsp6łczesnej gospodarki reniferowej. Gospodarka związana z renem stawia ludziom zajmującym ·się nią bardzo wysokie wymagania. Muszą oni odznaczać się siłą i znaczną ruchliwością, tym większą, im prymitywniejsze są środki transportu i im bardziej ruchliwy jest obiekt ich gospodarki. 'Wynika z tego, że tylko ludzie w najlepszych latach swego życia mogą zajmować się polowaniem nil reny. Pozostała ludność skazana jest na zaiładę, bądź musi gospodarkę swoją budować na innych podstawac~. W związku z tym na terenach arktycznych i subarktycznych występuJe zawsze podział grupy ludzkiej na dwie biocenozy kulturowe. Ruchliwej biocenozie kulturowej myśliwców odpowiada zawsze, (przynajmniej w reliktach) biocenoza kulturowa rybaków, bądź rolników czyli ludzi a osiadłym mało ruchliwym trybie życia. Możemy w tym wypadku mówić o ma-o kro i mikrokulturach. Np. makrokultura Lapończyków obejmuje mikrokultury: Lapońc-zyków z fjeldów, z lasów i wybrzeża morskiego. Rozdział III: Die iibrige Hujtieru:irtschajt der Wanderhirten. Po opisach gospodarki różnych ludów egzotycznych autor dochodzi do wniosku, że istnieją niewątpliwe zgodności kulturowe pomiędzy ludami hodującymi reny oraz innymi ludami pasterskimi różnych kontynentów. Wyodrębnione przez autora w tym rozdziale typy gospodarki obejmują: A. Typ gospodarki reniferowej Korjaków, Czukczów, Samojedów i Lapończyków z fieldów. Z kultur archeologicznych należy tu stopień ahrensburgski. Typ tej kultury wystr;puje na tundrach, tundrach leśnych fjeldach. B. Hotentocki typ gospodarki. C. Typ gospodarki pastersko-wojowniczej (Massajowie, Hima, Turkana i Nuer). Dla tego typu gospodarki charakterystycznym są: instytucja wojennego kraju i spożywanie krwi żyjących zwierząt. Polowanie nie ma tu znaczenia, bowiem żyjące zwierzę jest wszechstronnie wykorzystywane gospodarczo (krew i mleko). D. Typ gospodarki ludów Toda-Kara-Bororo. Typ ten jest produktem specjalizacji typu poprzedniego. Występuje na obszarach regresji kulturowej i na obszarach peryferycznych. Pojedyńcze ludy o gospodarce tego typu występują w postaci reliktowej w Indiach, Arabii i na Saharze. Najważniejszym zwierzęciem gospodarczym jest bydło rogate. Krwi się nie spożywa, a mleko posiada znaczenie sakralne. Polowanie nie posiada żadnego znaczenia. E. Typ gospodarki pasterskiej związany z tzw. "małym bydłem" uprawiany przez Tungutów, Tuaregów, Tebbu, Arabów, Somalijczyków, Bedja i Kozak-Kirgizów. Hoduje się tu jedynie drobne zwierzęta: owcę i kozę, brak natomiast zwierząt dużych. Autor uważa ten typ gospodarki za wtórnq i stosunkowo póżną specjalizację. F. Typ gospodarki jeżdzieckiej-Kałmuków, Mongołów, Sojotów, KaraKirgizów i Turkmenów. Najważniejszym elementem kulturowym jest jeżdżenie na renach, koniach wielbłądach, jakach. Ten typ stanowi najmłcdszą, ale równocześnie najbardziej ruchliwą \varstwę kulturową w obrębie pasterstwa. Rozdział IV - Wiek, rozwój i podział całego kompleksu pasterstwa. Przejściowa forma gospodarki pomiędzy myślistwem. a hodowlą renife- ::', '..,~t: �718 rów IRentierbegleiten) stwierdzona w oparciu o wykopaliska Stel1.~~or na Niżu Niemieckim jest najstarszą z dotychczas poznanych form WYJSClOwych hodowli zwierząt w ogóle, a więc i pasterstwa. W okresie pomięd~y J U 000 a 8500 lat przed n. e., na obszarach Niemiec Zachodnich w rejonIe Bałtyku polowanie na renifery polegające na trzymaniu się z\vierzyny (Wild-feste Jagertl.j.m) przeobraziło się w fazę pośrednią pomiędzy polowaniem, a hodowlą, w tak zwaną fazę towarzyszenia zwierzynie (Rentierbegieiten). Ta przejściowa forma gospodarki nie powstała nagle, lecz element za elementem dostosowywała się do nowych warunków związanych ze .zmianą klimatu. . Osiągnięte dzięki temu przestawienie się całej kultury, na posługiwanie się nowym typem sprzętu, spowodowało przejście z paleolitu do mezolitu. Występujące obecnie różne formy gospodarki opartej na reniferze należy tłumaczyć tym, że od mezolitycznych hodowców przyjmowano tylko takie elementy kulturowe, które były specjalnie ważne dla z lspokojenia potrzeb własnego kulturowego biotypu. Hodowla rena jest pochodzenia monocentrycznego, powstała na terenach położonych na południe od Bałtyku. Po okresie lodowcowym ren zniknął z terenów nadbałtyckich, na które wtargnęły inne zwierzęta. Metody gospodarcze związane z renem zo£t3ły przeniesione na inne zwierzęta, ale równocześnie dostosowane do istniejących warunków geograficznych, ekologicznych i etnograficznych. Id :~'l hodowli według autora przeniesiona została na inne terer.~' przez Europejczyków. Swiadczą o tym m. in. także cechy rasowe spotykane u lud6w pasterskich. Jadwigc! Kucharska Johann K l' u s e: HEXEN UNTER UNS? Magie i.md Zaubl~rg1aubel'l in unserer Zeit. Verlag Hamburgische Bucherei, 1951, s. 210. Praca obejmuje 11 rozdziałów; część pierwszych podaje zaobserwowane i zanotowane sposoby rzucania i zdejmowania czarów, dalsze omawiają przyczyny utrzymywania się podobnych praktyk po dzień dzisiejszy. We wstępie autor stwierdza, że w połowie XX wieku tysiące kobiet na terenie NRF są prześladowane jako czarownice. Mimo, iż od 200 lat zRbronione jest palenie czarownic na stosie, wiele osób ginie niemniej strasznie i okrutnie, bo zaszczute, zadręczone przez ludzką opinię. Ten wlaśnie fakt spolecznego konfliktu, ciemnoty i zacofania oraz ich skutków (w dobie wielkiego rozkwitu wszystkich dziedzin wiedzy) skłonił autora do napisania omawianej książki: "Daleki jestem - cytuję - od 7,amiaru stworzenia dziela o stanie zabobonu na dzień dzisiejszy. Chodzi mi jedvnie o zwrócenie uwagi ludzi odpowiedzialnych za politykę oświatową i kulturalna na skutki społeczne utrzymującej się po dziś dzień wiary w czarowni~e, diabły, czary i zamawianie, i to zarówno na wsi, jak w mlescle. Chodzi mi o zastanowienie się nad sposobami zlikwidowania tych wyraźnych przejawów ciemnoty i zaraźliwej glupoty. Skutki bowiem są fatalne zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego, jak dla obyczajowości niekiedy wcale nie małych grup społecznych. Istnieją bowiem ludzie, którzy ciemnotę wykorzystują i podtrzymują zupełnie celowo (str. 5). Sredniowieczna wiara, że niektóre osoby «zcl.ególnie kobiety) posiadają nadludzkie siły oraz umiejętność wyk ,rzystania ich jest po dziś dzień żywa i mocna w różnych środowiskach, a szczególnie na wsi. Ni[ch na przykład zachoruje bez istotnej przyczyny krowa, regularnie, dzień w dzień, krzyczy pogodne w innych godzinach niemowlę, czy dorosła córka zacznie zbyt biegać za chłopakami - mieszkaniec wsi przyczyny tych zjawisk gotów dopatrywać się w rzuconych czarach. W 1950 roku gazety południowo-niemieckie doniosły, że we wsi E. znajduje się 10 czarownic, odbierających mleko krowom. Vol 1949 roku Johann K l' u s e \vysłuchał najpoważniejszej opowieści, jak to pewna kobieta na własne oczy widziała, jak sąsiadka z wbitego w ramę drzwi noża, nadoiła w krótkim czasie pełen garnek świ~żej śmietanki. W 1939 roku gazety podały wiadomość, że w Gelsenkirchen (Westfalia) zmarło dziecko na skutek leczenia wrzodu ekskrementami. Po dziś dzień prasa zachodnio-niemiecka, co jakiś czas donosi o wypadku śmierci na skutek leczenia chorego przez osoby niepowolane. Podobnych faktów zebranych w terenie, bądź znalezionych w prasie codziennej autor przytacz" wiele. Rozdział drugi mówi o sposobach rozpozilawania czarownic. Jednym z "niezawodnych" jest położenie na krześle pod poduszką otwartych nożyczek. Jeżeli osoba podejrzana o uprawianie czar6w nie usiądzie właśnie na tym krześle, -- na pewno jest czarownicą. Podobnych "niezawodnych" sposobów wykrywania czarownic jest wiele. Ponieważ są stosowane, kobieta czy mężczyzna, na którego padnie podejrzenie, że jest \V służbie diabła jest z góry skazany na społeczne potępienie. Obrony i n.tunku przed podejrzeniem i oskarżeniem nie ma. Mówi o tym rozdział czwarty i pią ty książki. Zdaniem Krusego, wiara w czary oparta jest o Testament i katechizm. Wypędzał niejednokrotnie diabła Jezus. W małym katechiźmie wyraźnie mówi się o zakazie rzucania czarów. Zarówno w Starym, jak Nowym Testamencie problematyka diabłów, czarownic i czarów stawiana jest niejednokrotnie. Bezpośrednim jednak źródłem zdaniem autora _ rozpowszechnienia zarówno "nauki" rzucania, jak zdejmowani3. czarów jest szer{)ko rozkolportowana w drugiej połowie XIX wieku na terenie Niemiec - 6. i 7. księga Mojźesza. Poczytność jej· na terenie NRF zdaje się w ostatnich latach wzrastać. Tym faktem Kruse tłumaczy rozpowszechnienie i aktualność praktyki nauczania i zdejmowanie czarów. Źródła .,wiary" w prawdziwość tych nauk świadczą o niskim poziomie intelektualnym szerokich rzesz mieszkańców. �721 720 Omówieniu tła i przyczyn szerzącej się wiary w czarownice i czary poświęca autor drugą część książki (rozdziały VII-XI). Zaznacza wyraźnie że chodzi mu o źródła nie w sensie genezy, lecz o przyczyny utrzy,ny~vJ.nia się praktyki czarów po dzień dzisiejszy, o społeczne przyczyny i możliwości istnienia czarownic. Widzi je przede wszystkim w niemieckim prawodawstwie, w którym brak paragrafu w myśl którego obwoływanie kogoś czarownicą byłoby traktowane jako przestępstwo. Dopiero jeśli kobieta podejrzana o to, że jest czarownicą zostanie pobita - sprawcy pobicia zostają ukarani, ale tylko i wyłącznie za sam fakt pobicia. Motywy, wszystkie szykany moralne są w wyroku pomijane. Podobnie zresztą dzieje się, gdy dojdzie do procesu człowieka żerującego na ludzkiej głupocie czyli takiego, który odczynia rzucane czary. On też odpowiada tylko, gdy spowoduje wypadek kalectwa, bądź śmierci, natomiast nie odpowiada za jawne oszustwo, za uprawianie procederu zamawiania czarów, wykrywania czarownic itp. Brak odpowiednich paragrafów w prawodavlstwie zachodnio-niemieckim, to zdaniem J. Kruse, bardzo istotna przyczyna utrzymywania się wiary Vol czarownice. Inną, niemniej ważną - są bajki, sagi, opowiadania, obrazki, fi~my, ióztuki teatralne pełne diabłów i czarownic. Działają one na wyobraźnię dziecka i często ciążą nad men talnością dorosłego już człowieka. Niektórzy irdcrmatorzy zapytani przez autora dlaczego wierzą w diabła i cZ"lrownice, odpowiadali po prostu, że w szkole ich uczono o istnieniu złych mocy, przed którymi należy się chronić. Po dziś dzień dzieci w Niemczech Zachodnich uezą się w szkole o diabłach. Mieszkańcy wsi natomiast twierdzą, że jeszcze nikt im nie powiedział, że nie ma diabłów, ani czarownic. Diabły więc są. Wierzyli w nie ojcowie, wierzą oni (informatorzy). Będą wierzyły dzieci, bo wynoszą tę wiarę z domu, a gruntują ją w szkole. "Myliłby się jednak ten - koilczy swoją pracę autor - kto sądzi, że wiara w zabobony dotyczy tylko mniej oświeconych warstw społeczeństwa i tylko wsi". W mniej drastyczny sposób, ale hołduje jej wielu przedstawicieli \varstw wykształconych. Czym bowiem, jak nie zabobonem jest wiara w ,.feralne" i "szczęśliwe" liczby, lęk przed czarnym kotem, wszystkie talizmany chroniące przed urokiem, bądź nieszczęściem. Nieobca też jest szerokim warstwom społeczeństwa wiara w znachorów, wróżbiarstwo, rzucanie i zdejmowanie uroków. Czqść winy za utrzymywanie siG w społeczeóstwie wiary w "czary". Butor przypisuje niemieckim etnografom. Etnografowie, jego zdaniem, traktują całą dziedzinę wiary w diably i czarownice jako wiedzę ludową, a zamawianie i pokątne leczenie chorób jako medycynę ludową. Trzeba, by nauka zaczęła oddzielać mądrość ludową od niewiedzy ludowej i przestała tej ostatniej nadawać znamię specyfiki ludowej, czy (lawet narodowej. Trzeba, by etnografia podawała prawdę o historii ludu l wsi bez sentymentów i upiEikszeń, by mówiła nie tylko o przymiotach zaslu.;ach ludu dla narodu, ale i jego brakach. Jilk przEd medycyną ',\:znio::łe zac.!.anie uv./alniani~j ludzkości prz2d plc:.gq chorób fizjr)logiczn:, en, t3k p~'zed etnografią i każdą nauką o społecz,~ństwie Wi1.1YlOSidĆ j:!w cel i.adJnie uwolnienia ludzi od plag spolec,myc:1, l. któryc~ jedn:( Jest utrZ}iYłujt.)Cd się wiara \\T l1ad:=>rzyrodzo:1e n10Cc, a mi~dzy :1i:T~i czarO\\,;,1i('e: Jes'e.~m)1 - koóczy Kruse swoją książkę napbanii Z dUZ:l pasją cz1.ovv·i:::ka społecznie zaangażo\vanego nie tyLko s1]ac1ko;)ie7'ccuni ttudycJi j '3tC'ii nie tuil<o rnu bUC: ;c:h l.i2 \,','j. ule pGi.cmkcnni, t:,;'obec bl(;1'1i,i ._- Johann Uk,vit!Q'W,,6 Syn bĘ'(;'z.!cnq; rolnika kied'vś otr~;!.JrrlGnlJch Kruse ur'}dzuny 1£'26 r..-ku micst.:ka sb·de '\'1 w 1839 I:IalYlburgu. i ci/utegolli prz0dk(l1ni ci.:?innogroclu, l.irzekazów ..? ITICŻe- nu? rl~C)żernv jest nauczycieL"m szkoly jl'Jdsta\'loroku w zachodnim Eolsz,ynie, od :i\!Iat2ri"ły i dokumenty do książki Johann Kruse zbierał w sumIe Cz~ścio\vo s~-l to Y:i:13tcria,ły t2\~.~. t.2L"i~nG\\!':~ (z::-~obs,~rv,"O\\uln(:'\ i Z(LlotO\Va~e przez samego autora), ,}o/ dUŻ'2j mierze V\:ycin};i Z ni~n:.ieckiej p~-8S,} j;':tt 19~ij--19;)O, rn~te:rialy i dckurnenŁ:.I są-":':Jv.,:c. JcdnQc~:cś!1iC' :~G 18 t bezskuiecznie CllarmO\\'3ł rćżne cZYl1:1iki o v..'ażnojci probh:mu. Dopiero PC) uk)·oaniu sil: w 1951 roku omawianej ksi::żki zarówno pnsCl, jak radio, 1.1.11-,1'1 i t;~'l0\vizja z)inter2sc-,>~,-a}8. siq- s.y-g,:'\,::'l,li'lo·NDnYID od Lit problerncm. F'cz,-:,.-t,y\\lnie o pr,:~ci Jol.U:tl1l1cl :Krus'2 ~,~vyr:.L~:d si.E': CLołvv..lj ni·-:.nliecki et.nograf (:~r,;--;tęPC::i pre;.:.vcL:~rtt·=t i'-i·1E:rni.,')ckie,j ź\k.Jci 2n-1li :;\Tauk Vv' PCTlini,:~ \,VSCilodnim) prof. dr Wolfang S t e i. n i t z w swojej przedmowie do J(siążki A. S p am e r' R: 1{,o1nanu:>oi.ichle'i( ... Fczytyvv'nie o książce i negatyv-n'li:- o p0iityce k:.llturalnej NRF, gdzie tylKO w 1952 roku zallotmvano w prasie 65 prccesóv/ czarownic. trzycl7.ic;,;ci l::1t. LiU Maria 13ADISCHE FUNDBERICHTE, jriihUcsch.ic::tliche 1962, (s. 318, tab!. .•>ntiich2S Jahl'bHc', FOl'sch ung Badens. 22. Jahrgang. 104, plany sytuacyjne 3). Szw'engrub cli.? 111'- l<71.ci fill' Freicurg - Karlsruhe. . FrClca t8 kst rezultatem bad,'!l "rch2()lo!2i~znych, prcnvadw:1ycl1 w la~,::~<::;} j.)/ -·-195~) n::1 ter8r"ie BadcTJii, 'prcv.d~'1r.1i l,rietnjec. g·i.~ai.licz2:C2j z FranCj~:~(1:1 zc;.ch Jc:zi~: \vz(E'.l;~ Pf'r1U i S!:\~,·-~~.~c:lri[; na pojudrii~l. 1)0.:1 r~dakc:j~~ pO\\-:;t_lł2' A. E ck ,2 r l {:,'g o ;J;'r~·ibur~\ i .,A. TJ a u b er 3 l)G:::L:;~'lo~!f' j2~j~, '.L: (j r'7~'dó'::: r.Jz~·)":,~.:--:'x.''', sprav~;c<d~',nj'-~ c(,!'e-:i('·v.r y)rC'hi,:~t l'"ii .~ hisL;·)r.:,l n;")\\,-~;'(:;j v; :;7':;~Ci;:)'-lr,~"di I('.::~:'lsn'::·'~lC' tY~a!j:.'ru· ..~e) prz2gląd zOiel',)\\"(\ wykopalisk z lat nL1 i rcce~zjc 01"(-;2tablice. to, i;~ rozpra\\~_y- \'E::TiO '. dZL2.i0 i poś\\"ięcone są archcclcgii, gr,-" (; fr :;:oriaL I t::i1.'.": (Ifof. v\'ie.' r:1c/~..:rialu <!i -- .. L,_iJ! '. 1957-1959, mkjscowości, sprawozc1a- Ob2j!\~I;'lj2: ~,~c;~:;1..i::k,)\'/o rna:y obszar znajdujen1Y \\. nicl'~ i;1t:·r2Slł.jqcy także etnodr E. S ';: n r: lTI e i s t e r (s. 9-16) 11.:.1 podste-t-. zClsi;~gie:T1 Y:,~.-:':op:.di:;ko\\·(-;g() t. XLfX indeks st\\·i;:,td!.:~1. że- klJ£ci=tne grz2bi2nie. z !!1.o- �722 tywem zdobniczym ptasika na grzbiecie .'5rzebicnia dotarły do Badenii w epoce brązu z północnych Włoch, dokąd najprawdopodobniej zostały sprowadzone z północnych Balkanów, gdzie motyw ptaszka znacznie wcześniej występuje. Także w \\'ykopanej ceramice autor odnajduje północnowłoskie moty',\'Y zdobnicze. Ingeborg H u I d ,\. "Przyczynku do rzymskiego osadnictwa I10lobszarze miejscowości Riegel w powiecie Emmendingen" (s. 51-77) zaznajamia czytelnika ze skatalogowanymi skorupami w 'ilości 670 szL, obejmującymi cprócz terN sigi/utta także pospo litą ceramikę: cmaliowar.c malowane garnki, misy, talerze, dzbanki i inne, Wszy:;tkie omawiCine przez autorkę przedmioty wykopano w jednym wykopalisku w 1956 r. Nie zostaly one jeszcze poddane clokładnej chronologizacji, niemniej już becnie wszystko przemawia za tym, iż mamy do czynienia z ceramiką z przełomu w. n, e, Także Herbert N e s s e l h a u f przynosi nas. 79-84 ciekawy przyczynek do rzymskich dróg w Germanii, położonych po prawej stronie Renu. Wykopany w początkach 1959 r. w miejscowości I1lingen pow. Rastatt rzymski kamiell milowy niewątpliwie został ustawiony w roku 269 względnie 270 n. e. Obala to teorię _. dotąd powszechnie panującą jakoby w roku 260 \vzgl. nieco wcześniej Rzymianie opuścili ziemie praI i II wobrzeżne Renu. Ciekawą próbę studium onomastycznego i środowiskowego na podstawie wykopanego w roku 195'8 kamiennego ołtarza, pochodzenia rzymskiego, z wyrytymi w piasY0wcu łacińskimi nólpisami, daje Ute S c h i 11 i ng e r w artykule "Nowy napis z Stettfeld pow. Buchsal", Drogą porów11ania z innymi tego typu ołtarzami autorka wyciąga daleko idące wnioski co do składu rzymskiej armii, stacjonowanej w Germanii w pierwszych hItach I w, n. e, W artykule pt. "Alamańskie cmentarzysko z Binningen im Regau pow. Konstanz" Gerhard F i n g e r li n podaje nie tylko szczegółowy przegląd wykopanych przedmiotów kultury materialnej i broni z przełomu VI i VII w. n. e" materiał porównawczy, lecz interesujące etnografa materiały do ubioru. Autor dochodzi do wniosku,że szeroki pas (der breitI! Gurt) nie pełnił funkcji ubioru, lecz służył wyłącznie jako wyposażenie d. osprzętu wojennego, Wśród wykopanych brązowych spinek o:~dobnych wykopano w grobach łańcuszki. rzucające światło na szeroko rozprzestrzenione w VI i VII wieku typy zdobnicze i ich fU::lkcję w ubiorze. W trzech wypadkach \V grobach kobiecych znaleziono liczne wisiorki, którym przypisywano magiczne znaczenie. Tenże autor omawiając wykopaliska z Singe:1 \"i powiecie Konstanz z roku 1958 (s. 119-132) clonosi o wpływach egipskich względnie innych bizantyjskich prowincji na ubiór i artykuły codziennego użytku, Na potwierdzenie autor przytacza przykłacly biżuterii c motywach ozdobnych 723 PCj:f:Odz;oDia bizantyjskego oraz d?,je szczegóio';:y kh opis. ja!,,; również OpiS wYKClpaneJ wagi ramiennej o dwóch plnkich szalkach z brązll i kwadpt"r,,\.>, ege> cIĘzar'-a b rązu '. '. "Z z wvgrilw::Jwanymi hcińskimi I;h~"mi Wspomniana waga je t ' d t' ,._,,. . . . ,s Je ynym ,ego rodzaju egzemplarzem, wykopanym po połnocneJ strome Alp w naszych czasach. " ;odny, ,UWf\gi jest .f~kt, że identyczny egzemplarz znalezio71'l, dwadZlbcla lolKa lat wczesnleJ, w grabi'.' 11B llubijskich grobowców królewskIch z Ballany (The Royai Tombs oJ Banana and Qustul, Kairo, 1938), pr,ze~mlOty ozd.obne stroju kobiecego, znaleziane w omawi3.nym wykopali,ku, S<j zdal1lem autord w1"'f[]Vml' kO"'I'aml' bl'zant YJS 'k" Iml W".k ona. ' .... ' '". , r" nyml ,w OdrCZ:ilel1lU do bizantyjskich z innych surowców (br~z ;'~mias' złota I srebra) przez germańskiego rzemieśL1ika. ' , " l '~ 1~ a:~~kule "NO\:'y .alam8ński , .... o;J---l (,) Frc20ncLl Ci- i.l l' S c h cmentarz w Eberfingen pow. Waldshui" a p"daje przyczynki do b d ", o rzę u pogrze,'\-08 , _lIgk~ P01CWY VI w, n. e" między in'1ymi mÓ":i o budowie trumIen, zwanymi "drzewem umarłego" łub "pnio-trumną" (Totenbau l, b Baumsarg) Rozprawa t . t ' d ", m u .. . :. _ , a Jes Je noC'.zesme wazna dla historii os·adnict h c1 wJOsln EberfJngen. Charakter pozostałych artykułów J'est '.vybl·tnl',~ _ arc h eologiczny. przynosz'l one tylko dane z zakresu kultury materialnej (ceramika) względnie tez mają charakter antropologiczno-porównawczy Dział . k b'bl' f' h' .. , . rozpraw zamy a . l 1O"ra la pre IstcnI l nowszej historii Badenii KSiążk,a jest zbi?rem źródeł archeOlOgicznYCh', aJe równocześnie jest oprac?wamem matenału oświetlającym drogi dyfuzyj kulturowych które p.rze~~,kałY z Rzymu, Bizancjum i skądinąd do Badenii. To nawarstwianie SI; r.oznych fal k..l~turowych nie jest obojętne współczesnemu etnograf-owi. O"wI~t1a ono ~ow~em stratygrafię współczesnej kułtury ludowej Badenii. Na pod~resl~me, za,sługuJe starannie wykonany material ilustracyjny. P~wn~m medoclągmęclem, dotkliw,ie utrudniającym rozważania czy telnrkc'wlob:emu bądź co bądź na stosunkowo małym obszarze w;stęPUJ~' eyeh z]a"'clsk, J"st brak materiału kartografkznego, bc' el" '~D· ',,'. , <5 Konrad W ypych SEVENTY - EIGHTH ANNUAL REPORT OF THE BUREAu OF AMERICAN ETHNOLOGY 1960-1961, Frank H. H. R o b e r t s Jr D' . tor U ·t d St • ' . Irec. ' 11le a"es Governcment Printing Office Washington 1962 s 33 llu~tr, 4. " . , .. Si~demdiiesiąte ósme sprawozdanie roczne Biura Etna10gii Am" ._ k ansk12J prze':!-ta' ' , NlOne przez dyr~ktora Frank'a H . H . ł'\ o b er. t' s a _r} . zwię l t Jest dżet:·: sto. ystyką pra,c naukowo-badawczych tej instytucji za rok bu~ y zamykający Się dnia 30 czerwca 1961 roku. BIUro współpracując z różnymi instytucJ'aml' J'ak np, Słuźbą Parku �725 724 ldóry~h L,\,:r _Idu,' __,.-,0 (~\:a!ionctl cI O'::,ro'~lY (Cor(s cj f?lf/i'eers th~ Służbsf an.;.:::ykar1iki:..::go pro\vddzi na bdrdz.o r:lf):;:::V/ te:naiy n::-~ n.il~.,.i:s j\l~lsc; ..~, (ObrL(~di L:c,d~l\vcz/ch \I>.f j,~k. \\'spółuc1zLll I(::,1,:1..\\';i.il.~ i \\' n~,-C'h z O.::d5(i::'I.:·l! jed:'lak ri~ sz~z.:':l>')lności p!"ct~;.;t,:..:r J'c.c::-;:;C, l \Ą,lojsknv\re, z r6;?,nyri11 O. ~·:::clli "'.r;nu, z 1.ui,"ersy·· ~:,udż';;tu c1»t:\Cjl r te1.·e~h; \,,"3Z2chstr jnnc ba- i '.';l'.Je prace' i~Hl~,ch. \vykopaH::.;!;:o\\;c .,.,~is:=:.()uri VJ i \Vi~·k,;;:zo;'~ iYi:8C d~)r::ec~,~:_<'h CL-.::.i( bad,~:,ń, tyeil, obejnluj~'1cych ;;.1:) I(:.ji.l~1 stJ~()\\'dl10 z··.viclZ:3.~ /1.t'k::L'l:;;3::i, cZJ.sGkres i najnowsze zdo::,ycze naukowe jak wę;;i21 c.ktywny dzidlanl:l p:.crJ.li1~~~, SPL:~\''''OLJdnL: '.V zVi~;:z10;ci S ,;,,:;;..j C 14 czy też metodę ~~;:~i. _~()icz;;. ~.i,-~do \'.Iy_ li~:22.rlia :i}_cc\vadzo:1y~;n bc:dc:·,t'l t'.:fel1o\vych -- \v)k,)pall~·;k -- prac (i3UKJvv'.ycl1 i publik8.cji, st::~tl(}\vi z'iicIYl prz2g1ąd st;;}tY3t:/CZ:H)-~)iLEo:;r'lflczr .•y prdc ZJ ch:rcs spra \\i'ozd :n;vczy. I(cilC8\V2. czc::~ć: ~p[a \vozd:an.iu poś,,:,..ir~(~:.:.ąla lr!~;:"/lU-:~ wum, _:.~,:J. \ •.•.·.:p.~lpr~~\~j;::(:Jin Z Biur~-'tn Z0~;)rGm E~niJl(J~)i fotograficzllLJ-ilustracyjnym, bibliotEce j\.:~i'~l·.)'~·:i, i procy \v-yboru j-.-:c.;o Ari:il:- wydC\\vniczej. 3-10"", zaś farma~eu~i, nowego :·.t~:CZ1--:':, C;-l rozv:87.ań. (1933-31) poziomie i';i'<io,;t'lteczaR d 'lnte"ia, ° 30-50" ad\vokaci), stojąca, wzgl. Hatt'ana K'scheh nie przy 13-u bad· ' z tego nictwem 7wiązanych. przez . l'oglcne. pokolenia to reali- Wy;;;l{ wszystkich mieszczan. wykpiwana "przybyszów" miały gru- i ideą "wyjasn:1 jed:;ne 5eszcz~; v/('nvczas hebrajskiego, także peJeh :.tdi za niemałe znacze- ~~ wyjątkami puchodz' zamiesz- on'" ••.• ~ .1•...•. , .;l.I.IC, __ ~ '"JV 1,""cQ 1;]00 mie~,zkańców, autorka przecrowadza J ~ ,est to zaraZ'2m historia osadnictwa, z z~~ł:Jże:1iein praey, \vzglęc1nie też cH.lLorri:a \ti].3Ll.\;) do zawodów z rol. 11. Pinner dochodzi wiernymi zawodowi rocIZl~ln'2J \VS1) Lo.:1-:.'; dzieci Zec ni8licznymi nieJ{,ieckicf!o. do rolnictwa pocl.klo ;~i~:;,t~3~:r'.'~ do wniosku, iż 60% rolnika, wybranego t' \.i::-l ..,ctdl0 .";H~poza "V za\\'odo,,-o 11 - [,yLiaw plcU;. pie,i''vv,:;zy, zgcul;.ie drugiego W konkluzji przy jąć pojqtcści) 3ma SOCjO stosunek pJzostało lJ)/f).'lr~:o wsi, prz2,'ć zamicszk;dych na bvł ni~kim" u'.':cl7.Z\nc.vch o powolnej wvkształceniu powodowani decyzji. i zo:!Jzoil)'cil CLY_:~l Cz'~sto na jc,z;-,kg o nie wychowania L:'I.,/ ~c rZ':;Cl n'1iejsk~" mogła tubylców, Na przykładzie (1 'l'li'-,zrrY\'e ~,r __ ""b' \ nie ludzie którzy i środo'.':iskd. nieznajomość (Żyda p('djęciu . iulycn )!i.:y za\\;odu C:o:~lJochn-J~8. przebiegło;:: 19.ó3---H111, <.1i~~\,:i~~~-',~ - ,::~,L'~\\:i:_<::;~ :.~~ l1~dno\v:;f.',f" ';pt/:q~ :r"l-2~~~':(,jJli,~>/,n::- stanowią (lekarze, pową sugestią, lecz świadomością sjonistycznego :.i, ',"---;_~~1ia %~l.;rn!l' }.,rz2 ...~zli <.tc...,rGln-icL-,,"'a. :\j,,; p::,.'::oay kO,ilibci2 redakcyjnynl cz:}sopisC;'renl a;"j·j,ii, ~,S.:::~::'_:l ~L',{d;:k::9~ i'[lg L~t rolnicy "kecI2mickim \If d:jrzl2czy skUlkdmi D;.:;partarnentu nad kultur"mi 'wczesnych i pra-Eskind.jlt;I)1.~'j ~~':..'Ltdc':F:~ 1..::~C'.':2rp.-;l(~t':~ze Llc11~~n~:łirii. L,) i.H1Cl e:.1 the i:..or!..ys~aj(~c c.L~:i~l,cZ,;"rL;~ Se:-l':Kt)\Vj przYP:1.dia cltnt~r)'kal\skici':: of rozlcgi,'::n Arctic, Arctic Bib liogrupil y, prace L) \';:~U l)rac b::1d:·.l·,","':~z::C'i'l Eiu .sprawozdaniu Inż.>'ni2ryjnr~ De)):;nn,en1 i L:~~:::y.ipL:có··.·. k:}~Yli ildU.kc·.v;:nli, h:t(;':n~i ma Ser'<.~ice), Pork :~~.; w za'.\'odach prac,: ~(~:;~t~'~~():""'~::'~:;';'i nie przez nią, związanych piątej dzieci ALiji rodziców, 79% pr:1cuJ~-cych 'E}ii.,\} z rolnict~vem. \;C'~~~2~~:'~J:~e~o~:Ss\a':~5~51~:i~~~;~i~t~:~1 bada- V., ZWEITE DIE GENERATION 11'J ISH ..(\..EI...:) Tvl:-n'gart~te T u r l mapJ, JO ilustracji). -,'.,-,tek,,'., zajmuiąca się fi o \-1/ IvllTTELEUROpAISCHER SlEDLER 11 n er, Ti.ibL·:g:2~1 19G2: (s. :2.-sG~ s k y - F' i drugiego pokolenia \v 1Cltach c.l'zyby'::: ..!jącyC'h 7..-ctf) ,i~ (~(/ ",:ij:, czyli pIątej tzw. Aliji 1933--39). ()'~'Jil\'_t>: 40000 roku sprawami ok::J!c' gJ z ob:<~3.ró\v z i'el'2nu (grupa sccj"lnymi Zyciów Jako socjolog, a zarazem s:.,,:(:jll~)gi<2LnC' n;Jd rGz.';,\'~ojC'rn_ imigrantów przybywających do oao 'J osób, z których jO 000 przypada na dc;nL:;::~'ji J(:~zykc:1 clierYli~~cl':.ie~~o: z t2f;:) ~'..Jj.elT!i(,:c. Studi;) pru\li,'ndL:,):1e przez ~iU'L()r- k(~ d~):y( ..,c:::~~: l~p n:ti~j5kich Ż~rdć-'\v śrojko\vo-~uro})ej::kich, któr,:; \v czasie p.:!.,,_:j:::-"l=~:.:,"::~''''' h:'.~·.;I:~;·:'¥~II.:1Ci·~(:-·Ldl:ł ~l'~ \\- Er22,u. iIl~J.(.~ll1)~ P\)")\"'·:i~ci\\·:;z:.· ~:ię r01r}iC't\\~u T-~i - Ci ',':, ('r·~,. - :'!:,~ ~~;.~_:?~;~_:.(;,~:i~t; ~:.i_l~l:,:., ol{~;~,;' " '-:::L:' r;,::J. 1919 w Berlinie, w roku 1933 emigruje do Palestyny. ;J'''~:'~'.::':~:' s t:':.,: \"/~.y,_.i~~cj rG!.Tj:~l p_..d{_'j~':1a~eb.:ldan\:1 IZl'i'cla ,u, ~:ydó.v rJ?c!zl~le (Jruyml <1t.1tr;:'l-:::" O:T'wia śrcdkowo-europejskich imigrantÓ\\' ',.'. -.. ' . cSler1l8.ll . .. SIę w istniejólcych ~ •• l\:"...,r·~v ,"".~._, ,'",;~cl··~~"ct,~·~h· ',Y'" '-'1,1.,' ~ 1,dU gn,pnwo :lUZ (,SaG8C~1, d~_'c::c.{l~;:;c d:i POd0b!1ych, j~lk \;1.,/ rczdzial<: piervlszym \vnioskó'N 1r.tO za .... ·'cd::nl rolr:ynl. d .,';~t l:,:)zdzJ.~'d~.,; tI'(1klLlj;r o 0s~:\(:1(;.LI':.;(.;h i:lc!.I/\\'idu:,-,lLlych l .:',U_:l)::::d·~r-3t·-..\' l{:)lc~k.tY\',~;l':c~ (~~'"':'-2vt:)'iC i k!O~L::;..)i(). Z~1:;.nl:,;;nny· jest ~k12_d soc.iol')gicLn~~- pr~./t~,'\\·~\j~~c:;~-:h irnierClntÓ\:.-. L':lc.ci ;:"1 \\'~·,r\·;.d '.' c ,._ :~ ~' !~·.,,).d" o', \\·:,:,:.':('_1, J'_:-::_~~~·~)in.ik'l ,'''~G~',,)IQWY!111 .lUb ~a'.:ód .z .rclnict-.wm baClam,llTll l wynikami zv/i,)~ uzys- �726 727 Książka ta stanowi bezsprzecznie poważną pozycję w żydowskiej literaturze socjolcgicznej, zajmującej si(~ badaniami nad imigrantami niemieckich Zydów w Izraelu, jest niemniej cennym żródłem dla et:1ografa zajmującego się badaniami współczesnych grup etnicznych Zydów. K. W. :vI a r l e n e Ve s p e r, TACSENDE INSELN ErN STAAT, Taschenbuch Ge;:;chichte, Band 7, Berlin, Neues Deutschland, s. 154, ilusl.r. 10. M. Vesper przedstawia popularny zarys historii Indonezji, jako pomostu pomiędzy dwoma kontynentami - Azją i Australią _. liczącej trzy i pół tysiąca lat. Zarys przynosi jednak nie tylko wiele danych historycznogospodarczych, lecz także etnograficznych. Autorka mimochodem nakreśla stosunki, oparte na zwyczajowym prawie spadkowym oraz opisuje prymitywną uprawę ziemi w gospadarstwach drobnych, których podstawowymi narzędziami uprawy w dalszym ciągu dziś jeszcze są sierp i radło. Bardziej wyczerpujący jest zarys grup etnicznych, zamieszkujących kraj 3000 wysp, po dziś dzień żywo pielpgnujących stare tradycje i zwyczaje. Barwny opis rozpoczęcia żniw ryżowych i związanego z nimi święta ludowego to ciekawy przyczynek dorocznych zwyczajów obrzędowych. Indonezja nie byłaby państwem wyspiarskim, gdyby pojęcia Prahtt i Ikan (łódź i ryba) nie cechowały trybu życia jej mieszkańców. Podane przez autorkę wiadomości wchodzące w zakres rybołówstwa, szczególnie podziału połowu, jak równieź bardzo popularny opis łodzi rybackich i hodowli ryb, wykraczają poza zakres papularn2go zarysu historii stanowiąc dla etnografa interesujący materiał - choć nie pretendujący do naukowego opracowania. Szczególnym rodzajem domowego przemysłu ludowego, doprowadzonego do perfekcji przez mieszkańców Jawy, to używanie techniki batikotvej, ludowej sztuki dekoracyjnej, stosowanej przy malowaniu materiałów używanych do wyrobu strojów ludowych. Dckładny opis procesu wytwórczego, stosowanego od niepamiętnych czasów, przypomin::l maloWilnie pisanek przy użyciu wosku, spełniającego przy batikowaniu identyczną rolę. Rozdział ten zarówno z punktu widzenia sztuki ludowej, jak i przemysłu ludowego, stosowanego w tej formie tylko na Jawie, zasługuje na pelną uwagę. W Bali, jak w ogóle w całym państwie indonezyjskim, od setek lat pielęgnuje się tańce ludowe, przebogate \V treści i formie, wykonywane w kosztownych strojach o olśniewających ozdobach. Dni kultury w Solo są jedynym \V swoim rodzaju wyd2rze:1iem w życiu kulturalnym Indo- Dezji, przeglądem ponad 200 tańcó\\' ludo'xych. :\a czoło wybijają się taniec masek, taniec króla małp Hanumana, taniec miłości, uchodzący za klas:"czny Lmiec z Bali oraz dip((, taniec taprzysi~żcnia, uprawiany w od:eglych czasach dla wyjednania w niebiosach deszczu, rozgrywany obecnie jako zawody o cli,lrakterzc sportowym. "TyshjC2 wysp -- jedno pallstlVo" ta niepozorna popularna historia Indonezji, chociażby dla wybranych tu zagadnień, w pełni zasługuje na uwagę etnografa zajmującego się egzotyką indonezyjską. K. W. LE FOLKLORE BRABANCON, Nr 155: Bruksela 1962 (s. 221--350) Le Folklore Braban<;:on jest organemService de Recherches Historiques et FoHdoriques de la Province de Brabant, ukazującym się kilka razy \V roku (co 2 lub 3 miesiące) \v języku francuskim i .flamandzkim. Pismo b tSl'latycznie Z'·\ i,~zane jest z Brabancją - prewincją najbardziej re· prezentacyjną, leżącą w centrum Belgii. Na treść nru 155 składają się "Ttykuly, komunikaty oraz bibliografia. Robert d'Udekem de G u e I' t e c h i n: Zamek Heverlee w malar. stwie XVI-go wieku (Lc Chateau d'Heverlee dCl1ls la Peinture d,t XVI-e siec/e), s. 221-233. Jedynie bardzo wnikliwy badacz może wyło\vić z tego artykułu jakH skromny materiał etnograficzny. Autor omawia tu malarstwo braci Martina i Luca Van Valckenborgh dając jednocześnie historię zabytkowego zamku Heverlee. Malarstwo flamandzkie tego okresu charakteryzowalo się wielką dol:ładr..ością w odtwarzaniu zaobserwowanych faktów, dlatego też wnikliwa analiza obrazów l\'Tartina Van Valck,?nborgh, który specjalizował się w pejzażach wiejskich i przedstawiał często pracę chłopów w polu, budynki \viejskie, stare młyny itp. może przynieść etnografowi pewne korzyści. Jest to artykul który w głównej mierze zainteresuje historyka sztuki zajmującego się malarstwem i architekturą flamandzką XVI-go wieku. Joseph de Iv! u l: Stary Koekelberg (Le Vieu.;. Koekelberg) s. 234-248. Jest to druga część kroniki miasteczka Koekelberg leżącego pod Brukselą. Kronika jest zbiorem anegdot o mieście i o zamieszkujących tam ważniejszych osobacłl. Oprócz bardzo szczupłych informacji (np. pobieżny opis tradycyjnego stroju wieśniaka) trudno znaleźć tu jakiś pełniejszy material etnograficzny. Marcel Van h a m m e: Jean Van Ruvsbroeck jego czasy (Jean van Ruysboreck et son Temps) s. 249-288. . �728 729 Artvkuł ten zawiera bic;gr8£i(~ i omrl':ienie twórczo~ci jed:1e,!o z najs!a'.'i niGjsz;ch architektów flamandzkich okresu średnio\,·iecZ8. (zm. w 1485 r.). któ;'('go największym osiągnif;ciem była bud:;\va \vicży 1"3 tu',za brukselskiego. Or)racow·:,nie to. bogato ilustrov:anc rcprodukr.jami "tan'ch sztych'J\'! prz2z:1aczone jest przede wszY5tkim dla ),istoryków sztuki. Y H. Cn1init C l' ok a e 1.~c,:le l.'bok I' t: Młyny gmin \\. Cede Louv;;-:ln d'Ucc/el (Le s iVlouli71S i :~;iveUes p03L.łdo.la niegdyś s. 289-329. naj\viększq ilość młynów wodnych. Sił:~ nape;d0wą tych mlynó\v były liczne strumie"ie prz(,pływające przez terC:l gmi!".y. Każdv młyn posiadał ~pecj"lm\ naz~\'v~.. Naz\vy zaś pochodziły od usytuG~v\'ania topograficz~E:go danego urzqó;clli ..\ (np. Le Proeckmolen, Je Coudenborri:'molen) od funkcji (np. Je 2.Jijpmolell. Ie Shlchmolen) orn od nazwy posictdlośri, do której najeżały (np. 1'2 meuEn du Papenkasteel, je mouEn dLJ. Ch,]L~au d'Or). Autor nie dOlję tu dokładnej analizy konstrukcji poszczególnych młynów, lecz raczej zastan~:(v/ia się nad histor1i-l tych urz~_:(h:ell. poclając cia t;,! .kr(Hlik i dokumentów, które '.vspominHją o ich istnieniu oraz ne.zwiska wlOlściciell. i';a zak.:p\("%eniE clutor ornav ..-ia rolę j::::ką mlyny sp2łl1~dł)· "vV go::ncd:lr::~~ -.,.':icjskiej: służyły one tc'ż do wyrohu papl('ru i wytłaczania oleju. CZ0;sto :::rn~e~j~)ly S·vVCł fUi1kcjf~ zależnie od z~(pc_l:~~z'2bt)\_~.,·::~TJia gospod;lrki og61nokró- .·,olve.i. W z'.\'iązku z rozwoJo=m -,<'iclkis<;o prz'2n1 S!u ml:;!1Y staw'-1ły ',lę C,:HD,Z mniej przyd::ttne i pod konie': j{IY::.\v. było już tylko trzY:1~.t:;('ie '::,zyr:n ,;eL, a po I \vojnie ~;',viat(1\ve,-j [je P~'cc~jvvał zaden. Pulykuł ten i.!ustrowar1Y r:·.;Lc,kci('; (""ieleki ogólne młynów) onu jedną mapką (u.~yt-,lOwanie mJy'.l.ć),,v ',v i.'.12 -j z pf"wnością dla etnografa je:'st naj('iel~~.l'\iv"3zy z całego c,::·n,:-,1,\7i;~,nc';() n.':·~:lc·ru I..2 Folklore Br.:'tban~c:l, w \<:ir;kszym stopniu zaintcre::uj'2 orc ł~i",C:'ryków gos~)odarczych. Y·:ik" S:CO::t rZ:lsc·p~sma pcś\vięcono k0~TIH::-lil~;~1_\)rr: dnt.\·-c"·:::;~('yr{j ;,vażniejszych \VVd'U'l';ń kulturalnych w Bralxmc:i h7st'łWY, nowe muzea, odkryci", archeoIc;!i'2l'1e itp.). i krótkie om{)'x!:.':Ól Ostatnie strony Le FolJdore v;vpell'lia biblio,\!'alia folklorystycznych '.\·ydawnietw ostatnich historycznych, archeologicznych br:lgij"ldch i B;;Ltr.icznY'2h. Tornus: SkClr?u;iski V ET;';OGRAFIA IV PRACc\CF C":":SCQ (1%0--186:2) dla sprawy pokoju mir;dzynarodowego i powszechnego dobrobytu ludzkości" l, prowadzi niemal", działa.1ność i;a polu etnografii i nauk polcrewnych. Celem tego artykułu jest z8;,:Joznc1l1ie clytelniki;w z gł6wnyrni pracami uNESCO w dziedzinie etnDgrafii ornz zestawieniel'.'ażniejszych konfereEcji zanych UNESCO, której gł6w"ym zadaniem j(:5t ..dopom".g·~nie 5pec:j1.1Ji:·:tOrD \\·e \\'szystkic!i krd)ach \~.: 113\\.'i~·1z.:;V,,·8.iliu \\'spółpracy, która )',a 'lwie ogóll1oś\viatow'l służ.yłaby rJzwc)jo\':i ich dyscYPlin i k •.or':l poz\\,OjjLl0Y- J:a wykorzyst':lIlie ich \yiedzy dla glównyci1 celów uNESCO - \vyd:l'.vnict'A:, a przeprowadzonych i i(lnych \Vyst;:LV przez akcji tę organizację z·"vią- w latach }960-1962. Zagadnieniami etnograficznymi w ramach uNESCO zajmuje si(~ przede ~wszystkim Międzynarodowa Unia Nauk A:ltropoL'.,gic7.nych i Etn()zraficl.nych (UISAE). Je5t to jedna z d\VUml,:tu Drg<1'1izacji wchodzących w skład Międzynarodowej Rady Filozofii j Nauk Humanistycznych (CIPSH) założonej w reku 1949. Bardzo aktywrl<1 działalność prz:;j<lwi,] również pow.stała w 1947 roku Międzynarodowa Rada Muzyki Ludowej (I FI'vfC) '.v ram:Jch MiędLynarodov/ej Hady l\luzyki (IMe). r,,1a ona na celu troskę o popieranie badań, zachowanie i wykonywanie utwo!'ów muzyki ludowej we wszystkich krdjach. Ped protektoratem UNESCO dziaja też I\Iiędzynarodovvy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjohgicznegn (CIFES) . Inne orgarlizl::J.cje międzynarodo"~ve z:ljrnujqce ~..,ię \\7 p2\~]nym stopniu ten::' tyką et.nogwfir:zną to: Międzynarodcwa Rada Nauk Sp'Jłecznych (CISS). Micdzyn:.Ho(\owa R'lc1:i ]'>cku'ncntac.ii .Nauk Spo!ccznych (CIDSS) :raz Amerykahskie Towarzystwo Antropologii i Geografii (L-".SA). Oprócz rÓŻnCi{O rodzaju prac pro·v\r3d'·~onych przez org'łnizacje, \Vi'\V co jakiś czas przcprol"'adz,, wielki" :;k~.je maj~~ce często wpływ na rozwóJ nouk etnograficznych. I L~j·: :1'~-'.obec:1ie z dU'Lym pOlvodzeniem ,<"'lEw",vany jest program "Wschód-Z"ch6d", !>tór,'go vdaniem jest zblii'enie i \\'zajemne poznanie kultur wschodu i z·~cho~:u. Healizacja tego prosnmu prowadzi do powstawania no;'.·ych instytutów bachwczych, il.(,wych wydawnictw, wystaw i muz::ów cZQs~J o tematyce etnograficznej. W roku 1960 na Sesji Rady Wykonawczej UNESCO zapadla uchwała zJinicjowania \vielkiej międzyluroc1r)".\'c.i k9mp,lnii n" rzecz ratGwa:1ia Lc;grc;:O"lych zabytków w Nubii w Z'.d'-!i:J.::Uz budo\',-ą tamy w As~.uanie. POL1::1 br,\.b w tej akcji c:ktywny ur!zi8J. V'J bL~ch 1901-1963 UNESCO p:'z('zn,.n.\'l" wicks?e niż zwykL, fU:1dusze na ,'kcje dotyczące konserwacji zabytków oraz roZ\voju muzeów i t'ibEotek, natol:liast rok 1D'33 O.sfoszony został roki,:Yn międzY;:;'dL'odo·~l:ej l'NESC:O, karnp:1r:ii Organizacja n1ii..~dz."'i12.rodo\vych, z etnografią, n:··1. rzecz 'IN z2stawieniu ()Chr~)!1Y z~'1bytkó\\". pc.niź3zym U\\-zgledniono ~~·\.nc1rć Bertl'und. :\1i~nzynarodo\\'e l"CSE.sCG. liQ0pad 1:;1..0. jedyni:: '.\·ażniejsze ba(L:~nl;:~ społeczeń.-.L\\r, \"ydar:ze- CilrOll:.:.;ue cl~ �no 731- nia związane z etnograficzną działa1no5cią uNesco Dlatego nie jest ono wyczerpujące, ale z pewnością działalność tej wielkiej w latach 1960-1960 '. rzuci niece· światła na organizacji. KONF"EHENC.iE :'.lII;;r)ZYNAHODO\VE 1. Zgodnie z decyzją powziętą na 5. sesji Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, która odbyła się w Filadelfii· w 1956 roku, 6-ta sesja Kongresu odbyła się w Paryżu·* w okresie 31 lipca - 7 sierpnia 1960 r. Przewodniczył prof. H. V. Vallo i s, dyrektor Musee de l'Homme w Paryżu i przewodniczący Międzynarodowej Unii Newk Antropologicznych i Etnologicznych. W dziedzinie etnologii obrady toczyły się \v 14-tu sekcjach m. in. etnologii ogólnej, metodologii, etnologii archeologicznej, etnologii życia materialnego i ekonomicznego, etnobotaniki, etnolingwistyki itd. 2. Na początku 1960 r. w Stresie (Włochy) odbyło się posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Filmu Etnograficznego. Równocześnie zorganizowano seminarium pt. "Film dokumentalny jako narzędzie prac badawczych VI naukach społecznych". Uchwalono zmianę nazwy organizacji na Międzynarodowy Komitet Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (CIFES). Komitet postanowił opracować nowy katalog międzynarodowy filmów etnograficznych i socjologicznych. Informacje dotyczące tego katalogu ogłaszane będą w przygotowywanym wydawnictwie pt. "Revue internationale du film ethnographique et sociologiąue". Należy dodać że w 1955 r. przy poparciu UNESCO zapoczątkowane zostaly w Musee de I'Homme w Paryżu "Tygodnie międzynarodowE: filmu etnograficznego". Natomiast z inicjatywy Włoskiego Ośrodka Filmu Etnograficznego i Socjologicznego oraz Włoskiego Ośrodka Filmu Kulturalnego zorganizowano stałe festiwale filmów etnograficznych i socjologicznych odbywające się corocznie we Flor'encji. 3. W dniach 9-16 sierpnia 1960 r. odbył się Międzynarodowy Kongres Orientalistów w Moskwie. Jest to jeden z punktów działalności komisji do spraw projektu "Wschód-Zachód" powstałej przy Komitecie ZSRR dla Spraw UNESCO. Podobne kongresy odbywały się już wcześniej, bo od 1873 r. Zagadnienia irlaukowe poruszone na Kongresie w Moskwie to przede wszystkim: historia ludów krajów wschodu. kultura starożytna i współczesna oraz etapy wyzwolenia narodowego, politycznego i ekonomicznego. 4. W grudniu 1960 r. Uniwersytet w Ibadan przy współpracy rządu , Materiał czerpano wa 1960-62. nr 27-56. • R. S t o p a. Lud z Biuletynu XLV, str. Polskiego 48.1. '*.T. Komitetu G a J e Je do Spraw Lurl XLVIll. UNESCO. str. ;;29. W"rsza- •. federalnego Nigerii i UNESCO zorganizował międzynarodowe kc lokwium na temat: ,.kultura afrykańska-historia, wartości i perspektywy". Opracowano konkretne wnioski i prepozycje zmierzające do rozwoju badc:ń nad kul'.urą narCJdów afrykańskich. Tematami obrad i dyskusji było: pochodzenie i historia kultur afrykat'Jskich, pojęcia i wartości kulturalne krajów ai'rykat'Jskich, koncepcja sztu!, plastycznych, muzyki, tat'Jca i lite-o ratury, kultura afrykańska w śVfiecio współczesnym. 5. Na początku roku 1961 odbyło się plenarne posied;:enie Międzynarodowego Ośrodka Ochrony i Restauracji Zabytków utworzonego przez rząd włoski i UNESCO. W posiedzeniu wzięli udział przedsta'.vici21e 20-tu krajów. Podjęto szereg uchwał dotyeqcych m. in. ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych i archeologicznych. Wiceprzewodniczącym Rady Ośrodka wybrany został dyrektor MuzE-um Narodowego \\ Wc>rszawie prof. Stanisław Lorentz. 6. W uoi"ch od 23 sierpnia du 3 wrzeSlllCl 1961 r. "odbyła się w Quebec w Kanadzie doroczna konferencja Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej. Obrady toczyły się wokół trzech głównych tem3tów: porównanie między muzyką i tańcem ludowym rozmaitych grup narodowych i rasowych Ameryki Północnej i Południo\'lej; obecna sytuacja amerykańskiej muzyki ludowej; instrumen ty muzyki ludowej w obu Amerykach. Konferencja i czwarty festiwal Miqdzynarodowej Hady Muzyki Ludowej odbył się w Gottwa1d0wic (Cz(~chosłowacja) w okr~sie od 13 do 21 lipca 1962 r. l\'ajważniejszymi tematami konferencji były: migracja i porównanie huków ludowych, technologia instrumentów używanych w muzyce ludowej, tradycje i nowe elementy współczesnej muzyki i tallcóW" ludowych. Również w końcu lipca 1932 r. cdbył się w Bukareszcie międzynarodowy festiwal muzyki ludowej krajów Bałkańskich zorganizowany przez Rumuński Komitet dla spraw Międzynarodowej Rady l'vIuzyki Ludowej. 7. Międzynarodowe posiedzenie na temat kultury Indian w Ameryce Południowej odbyło się w końcu lata 1961 T. W Sao :Paulo (Brazylia). GlÓw-. nym tematem posiedzenia był problem pochodzenia człowieka w Ameryce Poł. Etnologowie, archeologowie, genetycy i lingwiści wygłosili szereg interesujących i'<!f:,raUl\\·. Wykazana, Ż2 poważne niebezpieczenscwa zagrażają osta bim świadectwom z dziedziny prehistorii Ameryki Poludniowej, gdyż nie podejmowano do tej pory prawie żadnych wysiłków, aby zachować wspomnienie o tradycjach, sztuce, i językach żyjących jeszcze. do niedawna plemion indiańskich. Postanowiono, że w r. 1962 specjalna ekipa uczonych przeprowadzi badania nad kulturą neolityczną żyjącego do dziś jeszcze w lasach stanu Parana w Brazylii plemienia Indian Szeta. Prace te finansowane są przez UNESCO za pośrednictwem Międzynarodo-. wej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. 8. Rumuński Komitet do Spraw FNESCO wraz z Rumuńską Akademią �733 732 \ N<luk w ramLł.CI-Jp~oj'2ktu ,,\,rsChÓc!-Z2.chód" zorganizov::>i mi~:dlY[]<lrodo;xe ]{.olck'Nium na temat cywilizacji bałkańskich. S2minarium odbyło siC; ".'" 8il".:Ll ,.Hucnu::i") v.,' Gkresie 8-19 liiJcCl 1952 r. \Vn~łoszono referi'lty z nas tęP'Jjąc:;ch dziedzin: arch001ugi:;, historia, etnogrCifi3, j<;zykow?wst\"c. liten~tUr3 oraz sztuki )Jl,;kne. 1-3ardzo i~terp~u.:ąC(:· dl~ etnografó\v byio zorganiz()\vant: przez CNESCO w IVI2k,yku 'x dn. 1:2-'27 pClździernib, D62 r. seminarium na temat badaI'1 socjologicznych i 7ag3driień życia \\'si \V Ameryce Centralncj,Mp.ksyku i w rejonie Karaibów. Jedn"m z punktów prograr.lu była dyskusja nad "sytuacje' faktyczną w danym rejonie dotycząca struktur i tpndenc:ji :.)ktu~;l.nych ::;ocjo-ckonornicLnych \V3fUnkó\\' życia i pr2c.i.·. o';wiaty', stanu scl~itarnego i wpływ tr2dyc,/jnych obyczajów na produk- o. tywność", I I " :'i S kł!J.(.1em l:~~ESCCJ G. w 1950 co~!.S·:::i1.3 pr::.:.tiqu2S". d:~':) nll.:_:~~(;(~:; ....- fó\'- _.-.- ml1:l~'c.l,~)g<l\\" (,(.iJTIL1-:S~,~ r. ukna!3 się prac? pt. "L'org,misa tion T:1 L':.1!·clz(\ ccn;l.:::~ f':)\'·:nic:z d1'1 elnograks:[~~·.k9. obejnl.uj':: t~.,kic za,g::3.ch:ienia jak: roI) r::1UZ2~"'N~ p-:fs:Jn,:, L :"\C.:;J.. r(ll"iZ,~8. bnd.:lfJi.:.l. CI. \vycbn'-'\"~t;·,j;..~, i -nU~'"2~1.L;bora.torl:ł, tu ~)L.~_':~; ::.1Ji.~['c:\\·J. Za'v\'icra :jibli":.)~~.1·~:!i'ięj 7 ... ;u;·::~~l:)·l\<·ihi.i·':;::;;'~Kor:r.d~·;.:~ do projektu nyn1 _,W"d~ód-L. ,cł~:;d" w 1!)61 b:bljogrClf~i (.:praco\·':·'.J.·i.li;.~ pr~c Y"~::;:.~;~i;(lui Z~.~.cl1.')du.\''v~ Y'v'ptyy\'ó\': D<....uko",V8, utrz:,-.my\.vanie S;;rf":'.":: l'. i l\\:ierjz~l~c~CY: r!1UZ2d ek3poz '.'Cj2. J~st zbioró·'N: Justr:)cJ::.:'. liC?ll!:' l)!":ESCO '.'v rartl8.~h r(~81iz~cjj instytucjom spc,cj::listycz- powicay: j·laukov.'y~h rO/:\\!~()ju dotyc:7.,-!':yc:h knHui'Y s~-;"7"Z~J7.()~Nani:J ju~~osłG\vLUlskir~j orElZ b~.·~Jlicgra~:ii pub:ik,:ic,.ii d')t;,'cz~lcych l-;ultu.r ·.,\:schod:1i~.~r: j;:d<:.L? ukaz8ły si~ \\' j(;·7.yk~':-:h ..Tu~:::)sL:"i.\,v~·i, jak ró\vnie~~ ti~lm:tcz,dl na te języki c1zi,,:'ł autoro\v 8. Z :!:j:·j::.~ty\\·y Pc'\ski€f::i) }~or'(lit.-:ltu do Spr9.v,1 L"N}~SCO uk.J.7.ał~ się f. k~j~r~.ka pt. ;.H8:;8. i nauk;),," \"'l.'ydC1na przez F'5~:'-J. Jest te f::En9cD~-' nie trzech broszur 'CNESCO z cyklu La question raciale devant la sciel,ce in.(j(i-·::,~·!? ł~~iążk3 7J) \\'s~'Ęp:'m T. I(ot2rblt'1sJ{~ego ~k~:ldc:~ si~ z trz::::..'h cz~:~cj: L, C. D l_~ n ~ -- H~:Sd j o:.)lcgi!:. ()tto I( l i n ,'";) b c r g - RasG i lJ:J!iC!iDl'~'giaf Cl;~,:.....Jc _L 2 i,"" ~ •• S t ~~8. U ;:; S Raso, histo1·ia. \\~ 1901 1. Z inicjatyv,:y CzeskiegD Komitetu clQ Spra·.'; C:JESCO ro00,·::.(';to w i960 r. publikacje; d\\u:niesic;cznilo pt, New Orient (w jęz. angit:lskim) poś\,vif:conego wspókz(':snej i dawnej kulturze Azji i Afr~ki. Cz-as'J!-,is''':'\c pit)cnie ilLlstro\V::ln(~ Z::\\\'ler'a art~,:kul.y- n:::-: ten12.t kuttury, E:~nogr ~lfiL archt'(llc,.~ii. :'i.Lo£c:ii i. r:~\lif;ii fU ~1{)6ii kr hi:::tOfit; :1/>\1; Bi'.t1}.ld~ l4.Zj ~"1..... r~ki.C;·L Dlr) kaó.:,kich, 2. Erytyjs.1{i I.1':~;+S~ut Fiirn ,-\\·y \v Londynie opubliko },,'al \V~;l).:d':1ie z UNESCO spis filmów wyprodl.;l.;:o.,vc",ych w krajach arabskich i c1Zjat:/cki('h. V/śród f ilr.l1 tJ\""l (j.:.)1-:.U:TIc:nt .lD:': ~~:1 znz:jdują sir~ kRtE~gori'2, ktorr" n1()'~;:~ l.aintcr2S0vvać etn(lgr:~t6,v~ ,.-~rDL ;c.'\\~1cie: -fiL-oy obycZ'::ljO\Ve, filrn~~' :') sztuc::: cZ2rJ.1iGśle, Hluzyce, t~~ńc::~c1:.r(;1i~!ii 'Jf:}Z o ~i1etodach rJ·b~ló'.vsb\-~~ j r01l Aln~r;CCln .L Uczonych i Kub8\1s1d do S~;ra\v UNEECO npublikov:ał \V)·'·.1.1;1i.~~ za ~'l:l tt-:rn3.t .Ameryki :';}~cdk·)\vc.i i \rVy~.p K&rdił:)7.:;:t'.~h }r;~9 bibEor~r.:"'fi~ (Centra!. socjolog:': In~~titute '.\7 I...l(Jndyni2 \vydaje prz}- pom8cy rrz:.\gi~ (; ,k\ivart21n'y lnateriał6-\v n:1 ten1Ht .l-\tty;(; ~,'::!1,~~',:<L<'J,ie '2·;:"j(.'.gr~1fi.i, :~oJ:,';ol·).'~,ii .. i lin,~~·".vlstyk; j':,:kie uk'lzały się \'~' p::'rj_n(ly;{,:~\C~"),u'.;.;1.dtxjL:go oL}.~I2:.;:'u" Przc~gl~:d ten n::lZV\"';/a c;:j~ .,.,~.fric8n i\bstrJ.\'t:.;' i ?~:1,::j~~r[i k.rÓlkif~ OIT1ó\vi2::11=:.' artykułó\v O .Afryce '\v o~d)l':; oraz o posz('ze.;_~óli.1ych kraj::lch afrykai1skich. A.lrir'an F'orcla Yundn.cji 10. }-::'",\~:~rtaln:k ·... ~I~:\·cl.'~\t.'ony pr7.,~l, L1iGcl.~Y~1~i.r0d()\",·y L"l~~Vtl~lt T'2atr~-l.lny -....,..'sp ..~,~u.::.1.zial.r.t.,->r ~:SCC) ,.IA~ Th:-·:J.t!:.~' d'-:·i.n-; 1e ;','Ic-~d~" pGś'<vi~cłr S\vój n.!J:-:'.~-:'t'z kO{12J. :PG1 r. f:I~S~C01:l:< \vicku. (.1 p!"z.:c12 \\·.:,z~_'stkhn :'J3sk~m przJ ni.ct\\Ta. J. I<omitet rek fl, 1..•t,prn8.cio:lr.1l tJI'..JESCC) (jr~d Can'uIoeon '-:1rt '~;j~;_tł EibUcgroph!J). z';;jrnu,:~1::' C~'l ;::l(~ z·~~~~-ld!""!ieL1ialni. z pogr.H~icz~:1 zaintc r0~',ujc ..~ pev/Clc<-cią C2nne 118c:c:dzi·:>il:' ~"!"):~~2Ji i jaku .;:'~0 '\,vyda \\inict\}.·o t:·tn~):;r~3 Ci! Chud2 Le'ii-Straussa V/ grafin l{~nle-Grlf;Ul(' \vsz~lkie \\".\'"d~l\\-ni:::·t\\-~; n:lu'i-\0\\ 0 logii ~połecznej. Opracowywan3 jest przy \':sp6łpracy Unii :'<auk Antropologicz:lych i Etno!o",lczr1,'-cl1. z dli£dzir<~· dzj~:l·.J~''':l sztuki. i:-!_t2resuj~c? Z\vł'.:1s·~C'7.J o~:ljcla C:i:lo\~:~""ka" n8pi3:~n orn artykuły o m:"skach jest po-,;ługują etnologa siC; ludy Filr:::.o:ii i ~:aLt~< ITu:r~;~ni~tycznv'::;. t":::,rESC'() stały nr~':-:n --_.. t('\\-~1.l:?,l':n..:: "-ll()genc •.' 1)(;~2Z j,'kimi zn2~~2L!:) l";.'\TESCO pt. blb1io')Tcij;hie In!crw,ti')nu1e ,le S~,cioi 'gie (T. VIII). Bihliogr;,fi,\ obejmuje 5 48·~ tytuł;.:' k~.i~):ck, :::rtvku~ó~v. ~.\-ezascpi~n1. ~,pr8\\-ozdaI1 I j·:·:n.':c·(: prac z z;1{r2.su :'CC'ilJ,L;~::i,i ()publi:':.cY'.\·(1n~:C'h \~,- 1~:33 r. PrJ~~:~ ta z~1\':i,:;r,1 i:-H}.?ks ',v ji"";Zyk;·lC;·\ ~'r~~~~cusl':">lli ;l;;t.:i'~·bkir--,. j. iVliędzynar!'lclo'.:;: l\.omitet IJc,I-::umcnts_cji ~h.,uk SpOłec7nych ,,;::,(13, 12 ,J~ib1i0gr';lpl)ie Litern':diona12 d·..:\~Y·~hTcpGl(,gi~-.~ ~.0ch-de c~ cultur.~.l1·:":·, Bil"';;} "';t:1 obejlnuje ..T....ic·~.1C' [Jt. <..r:tropo- l\liędzyn~U'od()wej 11. =-\Th~dlyndrodo\v::). ~~e R8da V·l.';.;")'~;:p::.t~.;\- pl'Z'- -~):'r2'Jd/ku tYli; cz.!';?",') Z!l2\jdu.ien1~~· drt,vl<uły o 1"crn~::,t:,'C'c in!2i(' ..::U.~~·.~2j cl:~~:::r::j~~>.s.::.Jp. :lurner z I k··.\'~"ł['1~t1j1962 r, POŚ\Vi~CO':1V Z--l_C~:~(i!~:~-_-rj~:_:,r.n .~l.:r,\·ki. 7~ ..~"\·;Clf'::, ()~~: nl. i:l. art:'kul.\': L, S, P.';;:,-,:~?--::!"'r.:.;(; ~~iI.rie nc::r"- -ufr?lk'.t}'!S;:ti. - s:~c~alisf.:in;. s:~\::'C~cu:'~ie d:J p, C, iuc;a C. F\:}!I.: "A/. 1~l.qjskifr';;'J (CL?~;I-T) j~st '3 e r: c~"k!\\'icir r.-~h Q r - T ~~r d i.5 -- R€ii~jin i i;!sfor!o. C;', G ai (;'~C;~CV:u k(1~_'i'?iy ~L'- SjY':-=:c:::"I~'t- sl)ol'?c!~:a G Li t k i n d --- Hocl.?{~!n Ił. 1) (lo s c h et ~1 p.s o!rlj'!((nis'-:{{ ~ j2j pr:u- __o O .1~!S~{)rft? Afryki �'734 :VIL'ZJ::,~~- V-l'lST.-'\ \\Y 1. Prz." '.'·sp6łpracy Bułgarskiego Kornlte~u do Spraw u~,msco organizowan:: s,~ prav,rie corocznie ,.Tygodnie muzet)','.· I zabytków". \"1 cnsiE' tej imprezy organizrJwane są liczne wysta""'y i odczyty rÓ'.vni.::'i z dziedziny etnClgrafii. 2. Kubailski Komitet do Spr:nv L'NESCO zorganizował \1; maj;] 1961 r. wY3taw~ strojów ludowych typowych dla poszcze,':({llnych r2gionów wielu kri1jów świata. Polski komitet do S~)raw UNESCO wysłal na t~ wystawę eksponaty, które pozostały na stałe na Kubie. 3. Z inicjatywy Polskiego Komitetu do Spraw UNESCO we wrześniu 1962 r. otwarta została w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie wystawa pośv\Tięcol1a kulturze Afryki Tropikalnej. Ekspozycję przygotował zespół pracowników lVluzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, przy pomocy JliIinisterstwa Kultury i Sztuki, Towarzystwa Przyjaźni PolskoAfrykal1skiej i UXESCO. Oprócz zbiorów muzealnych pokaz3w) dokumenty fotograficzne otrzymane z M~ls02e de rEomme w Paryżu onz z szeregu narodowych Komitetów do Spraw UNESCO w Afryce. 4. Z inicjatywy Norweskiego Komitetu do Spraw UNESCO Muzeum Etnograficzne w Oslo zorganizowało w październiku 1952 r. wy~tawę na tpmat Konga. Vlystawiono: narz~;dzia pracy, fetysze, maski, hstrumenty muzyczne i rzeźby. INNE PRACE UNESCO 1. Na Konferencji Generalnej UNESCO w listopac;lzie 1960 r. dyrektor .-generalny przedstawił projekt wstepny konwencji \v zakresie ochrony piękna krajobrazu. Chodzi tu w głównej mierze o ochronę rozmaitych elementów składowych krajobrazu, Ci więc m. in. zabytków etnograficznych, jak budownictwo wiejskie, sztuka ludowa itp. 2. W ramach projektu UNESCO "Wschód-Zachód" wytwórnia "DiaJilm" w ZSRR produkuje rocznie kilkaset przezroczy na temat kultury wschodu. Takie przezrocza jak: "Na wyspie Cejlon", "Architektuf3 narodów Azji Srodkowej", "Sztuka plastymna w Kirgizji", "Sztub. birmańska", "Sztuka japońska", "Sztuka starożytnych Indii" z pewnością zainteresują etnografów. 3. Pod koniec 1961 roku powstał w Tckio ośrodek badań na{j kulturami Azji, który pracuje w ścisłej łaczności z UNESCO w związku z akcją "Wschód-Zachód". Poza opracowywa:liem słowników i publikacją dokumentów historycznych ośrodek koordynuje badania nad różnymi tematami jak: rozwój wsi i zmiany społeczne w Azji Orientalnej oraz badania antropologiczne zanikających grup etnicznych. Podobne insty- tucje mają powstać z inicjatywy L'NESCO w New Delhi, Bejrucie, i Damaszku. 4. Z inicjatywy Węgierskiego Komitetu do Spraw UNESCO na początku 1962 r. podjęto akcję mającą na celu zachowanie domów wiejskich charakterystycznych dla różnych epok. Objęto ochroną szereg wiosek położonych w okolicy jezior Gerto i B8laton. Tomasz "POLSKA Sko,rżyński SZTUKA LUDOWA" - ROK XVI, 1962, Nr 3 Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN W upowszechnianiu wartości sztuki ludowej i w kształtcwaniu nowe· go spojrzenia na to zagadnienie odegrał wybitną i jedyną w swoim rodzaju rol~ organ Instytutu Sztuki: Poiska Sztuka Ludowa, W zależności m. in. od kierunku działania w danym okresie, od nasilenia pewnej tematyki czy problemów teoretycznych kształtowała się mniej lub więcej określonego charakteru treść i forma poszczególnych zeszytów tego wydawnictwa. Niektóre kwartalniki np. koncentrowały się głównie na analizie formy, stylu pe',vnych dziedzin sztuki, inne - zajęły się historyczną genezą sztuki ludowej lub problematyką sztuki ludowej określonych regionów. Recenzowany Nr 3 kwartalnika z 1962 r. jest właśnie przykładem tej osta tniej koncepcji: jest on poświęcony w całości sztuce ludowej Pomorza Gdańskiego. Na treść numeru składają się prace: a) L a n g i n a M a l i c k; i e g o - Sztuka ludowa Pom.orza Gdańskieglf na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku (stron 40); b) F e l. i k s.a. M ark o w s k i e g o - Zabytki Ziemi Kaszubskiejw Wografwch WIktora Gosienieckiego nej w pracach Katedry skiej - (str. 7). - Al'chitektul''Y c) T a d e u s z a B o l d u a n a Slowiiiców - (str.1). i Architektura ! Planowania Materiały Polski pólnoc- wsi Politechni.ki ludowa Gdań- do bibliografii sztuki ludowej d) Poza tymi. podst~vowymi pracami zeszyt zawiera dwie recenzje: Mar ii P r e z d z l e c k l e j (Wilhelm G a e r t e - Volksglaube und BrCLuchtum OstPreu~sens, Wiirzburg,. 1956) i K s a w e r e g o P i woc k i e g o (R. R e l n f u s S l J. Ś W l d e r s k i - Sztuka ludowa w Polsce _ Kl'akow, 1960). J~k zwykle, w końcowej darzen d' d '.. s 's . Z Zl~ zmy etnografll 0IYJkim:, Ogołem zeszyt ma l ustracJl. części publikacji oraz streszczenie 60 stron druku, jest kronika imprez l' wy. w języku angielskim i 1'0w tym 118 czarno- hiałych �736 737 Podstawc\',a rozprawa Longina lVI a l i c k i e g o, oparta o literature i gHJwnic o material m-,)zę,;lny zgromadzony w ;\Iuzeum POlllors~im_ w Gda113ku, a mvzglf;dniajc,cd szerGko pojc;tą sztukę ludo\\-q Kaszubaw, Slo\':il'lc0w Koci" ,';takó\\-, BorowL,kó,v, Góraków Po·".rbhlń:okich oraz lud, h ocl r. 19'-'tJ d'aJe! de-'kol:'Ua nćl;,ci no\Voo5ied")f1ej gJ6wnie na ;':uLwoc ml.,:.kL <lit: i pn'k tyki ku1tur,,Inej pi2rwsze i zup2łnie nowe c,dO~ClO\Ve spojn""L' .LI kultur'-~ ,lrtystycZ;1<j tyc!1;;rup lud;10ści nadbaltyC'kiej. 1"0S7.CI'za on :macz:lie wledzq o mało znanych regionacr, gdyż ,dot,'chczas pCJ,..vdżnit'jsz;; prace z tej dziedziny dotyczyły głównie Kaszubow. .. Prdcd t2t. z':lczerpr:iGta niejakJ z aktu':-d~-12go \var:)ztatu ln1.p:eol'~~;a, suą ']'1' Z '''V''''Z(l \v dosiatec/.',n vrI"\ st;:,p:niu pc;)':;lCibionH pod \\'zględern I'·""""Z" wv;"~nier;i;1 genel~' pewnych zjawisk tła historyczl1l'go, a także ogramczon~ p~c; \'v'zgh;d2~ materiałowym jć'st bardzo ccclnym znczątki21Yl monograficznym (J sztuce lu:Jowej ludności r~gir"nów nc1drnorskich. , '. ' , Zasadnicza treść rozprawy skh:tdasię z l4-u koloJnych rozdzlałow. '-p", ~'o, ... j" domowe zdQbnictw,) wn(;trz, garncarstwo, plecLOnar,ll;t'-""'t'UI'o ł..... str6J' ,.,haft i koro"k'!. zdobnict·",·o w drzev.rie, zdobnictwo k'lI'-t-.,· , ~ \""', tJrocl\\"0 '\.::;,,,", . \\i ;~~ll::':Li2.,v/reby z rc~u i bU!~sLtyrJu, zaba '.:I,,'ki, sztuka \v obrzędach l Z'vVycZ[l'i,"::h, r.?:eżb'l w drzewie, m:JI2I'5two. "Już nobieżny przep-hlcl rozdzi:1l{~~Vi rlaSU\\-·t,l. czytelniko'.vi pnglcid, że autor nie" zawęż~ pojc;cia sztuki ludowej do rzeźby, malarstwa czy grafiki, <.11\: og,-:rnia szeroki \vachlarz v\"y-rObÓ\\l o charakterze artystyc~nyrn, sięgajqc często do przedmiotów. nZljprostszych, które niejCdn~l~:o~~:e z~dzlwiajq sz]achotno~,cią formy. Dhtego pr",ca ta daje duzo ma".n","u me tylko ~)aclaczom sztukI, ale i etnograforn, zajmuj11cym się in n y);:).i zagadnieniami. . sz"r-zeg') opracowania Niektóre problemy, \vymagaJącc oso,bnep'o o·, .,',' .n.; (1p c::!rall11:~], st.rój.; pr:;i"N'·· (np, ;3.l'C; ·~tLl~~UI'.:A) .lut) jUl. (;p:..~,CG\'/~-)lL. S-, ~--:;.~ L.-";J :. " ") "'J·.CJ'''l!·'' \" S'J,'\c'·:)b '7:::lm',\:'.i7onv S~_1 Doirar<:to\vane 5pecj81n le~ ')::2 zro/.u" ~ ... d I.'! ~', V."mj~hch w'?'(';lr;ctów mniej \'v7CZ~'J'P!l<cy. \V tym wYP8dku jest to zaletq pr:lc;', gJyż. <:utul' nie powt,arzl n12L,rlc1ł{','v' o:sÓl:',iC zn~n.~,d:, ,a,let~~:~,j: swe 1,\'1:l~n2 ~pojrzenie na zagaoril-':ine \V sp-Jsab pOrOA,n<iV;C.!.) l .dUS"•.dJ .... maj •..••••••...• L. V '" 1. ~. _ Co... C;-,, ,~ ~~... ~ J • ' • , !' h;\ .. .• -""]o • ~ •••.~ ,. ~" .' --T" ,_, t·;l~;:l~':l;·1orygi.n;·il:'1Yil":. '-" [~r~,::~~~); :~~)!:~~; ii.~·:~~~~c:~;~~~: /i ~C):~~ ....."'0"-',' - ""'h ~;~~~i';1;: 'l',i~rl"h sztuki d ludowej ly H_ Stelmachowskl1, J. Krajewska, c<lrstwie. przytaczając niektóre Vł,';brz"ża należy haft k';~'::.~~;:~~~,js;i.c ~r~~~ ~1 ~~;~~:': L. I\!falicki w swoim artykule np. o garndane znane już badaczom, uzupełnia roz- ~l~:\~~,i "~'''~'~~J;'~~:'~ ;:i~:';-i~':, ~~'~:(~~} I~O~:~l~.~.:·~·~·~~.c;~~ <~rnr;-~~:'~ ~.~~z::szz::~~, ~~:,'.~:~,n i,~, i C'::nm1iczr'e i techniki m r;z :'·d:,'-,',]. PCd8:'Y:1;:' zdobnicze, \\~ ~po~ó~, iljjstruj,~c z\\·if; ..J.t,· Oll'.,,-;·-xi3. również y,'LJ"nym l~ ;~t. k:Jl".Jnkę i sh··\j. m:1tC'riaI2m r;.;ierując sprawę na podstawie znanych szerszych opracowań B. Stelmachowskiej i M. Przeżdzieckiej, gdyż materiał zebrany przez Muzeum w terenie jest bardzo skromny i nie przynosi nowych wiadomości. W swoim zarysie monograficznym autor przytacza także pewną acz skromną ilość faktów z zakresu tkactwa, wskazując na powiązania Dolnego Powiśla z Warmią i Mazurami, na dawne zanikłe już tradycje tkackie Kaszubów i SłGwińców oraz ośrodki tkackie na Wybrzeżu. Po raz pierwszy w publikacji o sztuce ludow~j Wybrzeża zostało omówione szerzej i zilustrowane wysoce interesującymi przykładami plecionkarstwo, które zalicza się do technik bardzo starych i trwałych, a odznaczających się wybitnymi walorami artystycznymi. Do dziedzin mniej znanych należą także przedmioty z zakresu zdobnictwa w drzewie. Świadczą one, że w XVIII-XIX w. i na początku w. XX na Kaszubszczyźnie i Powiślu były wytwarzane we własnym zakresie na wsi ozdobne, o pięknym kształcie puedmioty z drewna: przykrywki do dwojaków, wagi, formy do masła, łyżki, narzędzia rybackie itp. '.Vydaje ·się, że właśnie te wytwory znacznie więcej mówią o samorodnych zdolnościach artystycznych tej nadmorskiej krainy, niż znaczna część garncarstwa czy hafciarstwa powstała pod poważnym 'wpływem późniejszej kultury mieszczaI1skiej. Jak wynika z relacji autora, Muzeum nie pomija w swej pracy eksploracyjnej kowalstwa, wyrobów z rogu i bursztynu. Z zebranego materiału wynika również, że kowalstwo ludowe na Wybrzeżu jest znacznie skromniejsze niż np. na terenie Kieleckiego, Podhala czy Lubelszczyzny, techniki zaś obróbki rogu krowiego lub koziego czy bursztynu sq jak najbardzi~j typowe dla Wybrzeża a mniej znane w innych regionach Palski. Z opisów i ilustracji w artykule dowiadujemy się, że Muzeum ma niewiele materiału z tych dziedzin. Niewiele także można znaleźć w terenie ludowych zabawek. Do interesujących natomiast zbiorów tego filuzeum, należą, bogato reprezentowane przedmioty obrzędowe czy instrumenty muzyczne o cechach artystycznych. KOl1cowa część rozprawy jest poświęcona rzeźbie i malarstwu ludowemu. Są to działy sztuki, które były przedmiotem studiów różnych badaczy (B, Stelmachowska, T. Seweryn). Autor, referując stan w zakresie rzeżby na terenie Pomorza Gdańskiego na podstawie litera tury i własnych okazów muzealnych, przypomina o charakterystycznych krzyżach przydl'ożnych, kaplicach skrzynkowych oraz rzeźbach nasłupowych, które były charakterystyczne dla p"jzażu na przełomie w. XIX i XX. Następnie opisuje kilka przykładowych świątków (św. Nepornucen, św. Roch, :\1. B. Koder'lska), a także krucyfiksów procesyjnych. z których jeden reprodukowany na str. 196 zasługuj~, jako wybitne dzieło sztuki ludowej, n'1 szczególną uwagę. :\1a1ar3t:,\'0 ludcw2 tego terenu o treści religijnej omówione przez 17 - "Lud". t XLIX �739 738 autora, poza dawnym malarstwem na szkle, nie przed;;tawia po\\:ażniejszej wartości artystycznej. O malar~twie na szkle pisali: 1. G~.11gows~i, T Sewef\'n i B. Stelmachowska. Źródła pochodzenia tego malarstwa me zdołano j"ed:1ak określić. Z braku jakiegokolwiek nowego materhlu z terenu nie udało sit; też L. l'v1alickiemu tej sprawy posunąć naprzód. Całość zamyka autor uv"agą stwierdzającą szkicowość pracy, wyraża jednak nadzieję, że podana treść, a zwłaszcza obfity materiał ilustracyjny (107 iłustr.) ułatwią czytel:1ikowi orientację w zasadniczych wartościach sztuki ludowej PomOHa Gdańskiego, która, dodajmy, znaną była dotychczas tylko częściowo z różnych ury"vkowych i nie zawsze dostępnych opracowań. Jako recenzent i czytelnik zgadzam się całkowicie z uwagą autora. 'Cważam, że pracę L. Malirkiego uwać należy za wysoce pożyteczną· Jeżeli chodzi o następne dwa artykuły Feliksa M a I' k o w s k i e g o o arc"itekturze ludowej -- mają one w dużej mierze charakter informacyjny. Pierwszy - O zabytkach Ziemi Kaszubskiej w litografiach Wiktora Gosienieckiego - może być traktowany także jako recenzyjny. Autor bowiem w tym artykule omawia zawartość 5-u tek opublikJwanych w okresie międzywojennym pi. "Zabytki sztuki rodzimej Polski Zachodniej" (od 300-500 odbitek) oraz tekę nieopublikowaną - ,.Z Ziemi Kaszubskiej", która powstała w wyniku wędrówek malarza przed samym wybuchem wojny i w pierwszych łatach po wojnie. Opisując w jaki sposób zostały zgromadzone przez artystę m':llarza rysunki budownictwa z terenu Wielkopolski, Śląska i Kaszub, zwraca słuszną uwagę, że do najcenniejszych należą litografie względnie rysunki zabytków dzi'Ś już nie istniejących. Nie mając możności wglądu do oryginalnych tek czy rysunków Gosienieckiego, trudno sądzić z krótkiego omówienia (tylko :, reprodukcji) jaką one mają wartość dla etnografii polskiej, informację F. Markowskiego trzeba jednak uznać za pożyteczną· W artykule następnym pt. "Architektura ludowa Polski północnej w pracach Katedry Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej" F. Markowski informuje o działalności tej Katedry w zakresie 1nwentaryzacji budownictwa wiejskiego od 1945 r. oraz o metodach pracy w terenie. Jak wynika z relacji, zbiory Katedry zawierają materiały dotyszące całego niemal kraju z wyrażną przewagą pomiarów z ziem północnych, głównie z Kaszubszczyzny. Obok budynków mieszkalnych Katedra inwentaryzuje budynki gospodarcze, przemysłowe, sakralne a nawet sprzęty domowe. Cenną informację dla badaczy ziem północno-zachodnich przynosi także nota bibliograficzna pt. "Materiały do bibliografii sztuki ludowej Słowińców",opracowana przez Tadeusza B o l d u a n a. Jest to wykaz GO-u prac wcześniejszych i współczesnych głównie uczonych polskich i nie~ mieckich. Wśród wymienionych prac spotykamy zarówno poważniejsze studia nad kulturą Słowińców jak i artykuły, które ukazały się \\. prasie codziennej i periodycznej. Jak zwykle, jeclr;e wiążą się bardziej z tematyką zaznaczoną Vi tytule, inne zaś dotyczą przedmiotu pośrednio. Nierówny jest również poziom naukowy tych prac. Wszystko w tym wypadku \\,"ycl::lje się jednak bardzo ważne ze względu na p:)ru;z:ny temat. .Jak Z? każdą, nawet najskromniejszą bibliografię, która w n3szych czasach ma szczcgQlną wagę \\. badaniach naulw\vych, :nleży mieć wdzięczt10śĆ do autora Z3. jej spJrządz~nie. W dziale recenzyjnym kwartalnika, jak już cytcwaliśmy nil po:zątku - sa omówione dwie pozycje. Maria P I' Z e ż d z i e c 11: a relacjo:1uje swoje uwagi na temat dzieła \'I7ilhelma G a e I' t e pL "Volksglaube und Brauch!u111 Ostpreussens", 1956, ustalając braki i niedomagania ksią~ki. 'W konkluzji llzl13je ją za C2nną pozycję naukr;wą. Ksawery P i w o c k i, wskazując na p2wne wady książki R. R e i f u s s a i J. Ś w j d e 1's k i e g o pi. "Sztuka ludowa w Po/see", 1960 - ocenia dzieło bardzo pozytywnie, podkreślając przede wszystkim jego stronę treściową i wizualną. \V końcowych slo',vach zwraca uwagę, że zbliży ono "sztukę ludową i jej wartości do człowieka współczesnego. nauczy szanować ją i rozumieć". Od kilku lat "Polska sztuka ludowa" prov:adzi stałą kronikę, informującą o konferencjach i zjazdach etnograficznych, o konkursach i wysta",vach organizo""v8.:1ych przez różne instytucje i muzea a takŻe C' badaniach naukowych prowadzonych w terenie. Kronika zajmuje się ponadto różnymi innymi wydarzeniami z zakreSU sztuki ludowej i etnografii. Podaje niektóre informacje z pracy i życia twórców ludowych. W zależności od wagi refei·.)wanego zagadnienia l posiadanych materiałów noty informacyjne kroniki ~;cimniej lub więcej rozbudowane. Na ogół są one zwięzłe i rzeczowe. Z braku stałych periodyków etnograficznych, zawierających Hktualne informacje, kronika w "Polskiej sztuce ludowej" nabiera szczególnej wagi. Kazimierz Pietkie-wicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00860c1f35c1d0bab9f90ca9a6f55637.pdf 815a4a3d0df23650b695fc12798a197e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:254 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:224 Title A name given to the resource Wykonawcy haftów krzyżykowych i ich narzędzia pracy / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.451-502 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Di-= zweite Generation mitteleuropaischer Siedler in Israel, Tiibingen 196:l (K. W.) Marlene V c s p e r, Tausende Inseln - ein staat (K. W.) LE FOLKLORE BRABANC;ON, Bruksela 1962 (Tomasz Skarżyński) ETNOGRAFIA W PRACACH UNESCO (1960-1962), (T. Skarżyński) POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr 3 (K. Pietkiewicz) 724 726 727 728 735 BARBARA Polemika W sprawie recenzji (T. Wróblewski) . Odpowiedź recenzentki (Irena Turnau) . Kilka uwag o przysłowiach i charakterystycznych powiedzeniach dowych na Śląsku Cieszyńskim (Alojzy Preissner) III. \o 741 743 lu- M u zea lVluzeum Tatrzal1skie (Wanda Jostowa) . Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew) Zbiory, prace naukowo-badawcze i popularyzacja wiedzy działu etnograficznego Muzeum w Przemyśle w latach 1958-1962 (Stefan Lew) IV. Kro V. Róż w językach rosyjskim, '11iusz Jeleniewski) Indeks XLIX t. Ludu, Sp:s rycin i map (O. G.) 751 777 781 n ik a Wspomnienie o Romanie Horoszkiewiczu (Czesław Kurek) Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w polskim Towarzystwie Ludoznawczym (J. H.) Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za rok 1962 (Olga Gajkowa) Sesja naukowa poświęcona Józefowi Lompie (Henryka Romańska) Statut prowizoryczny CIAP Informacje dotyczące działalności CIAP (Aleksander Lech Godlewski) . Sprawozdanie z roboczej Konferencji Redakcji DEMOS, Moskwa 9-H. VI. 1963 (Józef Gajek) . Sprawozdanie zarządu redakcji DEMOS z działalności za okres od konferEncji w Brnie (J. G.) Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Sofii 17-23. IX. 1963 (Józef Gajek) Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu Sprawozdanie z działalności Polskiego Komitetu Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (J. Gajek) StJ'eszczenia 745 787 789 792 803 80:3 810 814 817 821 828 n e angie'skim niemieckim (Euge- 833 865 873 BAZIELICH WYKONA VI'CY HAFTÓW KRZYŻYKOWYCH I ICH NARZĘDZIA PRACY W dotychczasowych badaniac:h i opral:;lC'waniachhaftów ludowych nie poś"vięcano prarwie żadnej uwagi ich twór<com. Rol,a człowieka bowiem, oceniona jako nieo:ekawy przedmiot zainteresowań li mniej ważny niż sam wytwór, odsuwana była na plan dalszy. Zgodnie z ,tenciencj'ami panującymi w nauce uwzględniano tylko dz'ieło: nie w::ązano go jednak z całokształtem ku1tury, ·lecz spiQtrz:ając w nim ogrom jŁdnQstr:onnego materiału, wysuwano coraz to nowe hilpc1tezy odnoS'zą'ce sr:ę p.'zede wszystkim do strony eSltetycznej haftów. Zagubiły się przez to niemal zupelnie różne prz8ka'zy i tradycje zlwlązane' z warunkami i war~zta'tem twórc'zym haftujących oraz wszelkie szczegóły pozwala~ące o~tworzyć <;top:.eńich OSOibistegozaalngażowania twórrezego, mdywIdualnej wrażliwości estetycznej ek Tylko na podstawie nieN,cznych, a szczupłych zapisów, głównie zaś ustnych relacji w'Społczr€'snych informat.G,rów możlna omówić, pobieżnie jednak, rolę wiejskich twórczyń haftu, ora'z kh zdolności i umiejętności tudzież przyhnry .i narzędzia służące im do tego rodzaju pracy. Chorwackie przysł'O'wie "majka zato redila kćerku, da je nauci vesti" 1 okazuje się "życinwą prawdą" nie tylko w południowej Słowiańsz:ezyźnie. Jeszcze do dzisiaj w PolSCE: tam, gdzie zachowały s'ię ślady haftów tradycyjnych, panuje powszec:hnie opinia, że haftowanie należy przede wszystkim do zaJęc niewieścich, czyli tej polowy rodu ludzkiego, która zdradza większe obeznanie zigIą i nicią. ~iegdyś haftem trudniły si~ kobiety różnych stanów, gdyż hafCIarstwo należało. do obowiązkowych umiej~tności kob:ecych. �452 Zajmowały się nim mieszkanki dworów, mieszczki, a specjalne prawo zabezpieczało im tę możność 2. Jaki był oficja~lny stosunek w czasach feudalnych do kobiet wiejskich praktykujących ,tę czynność - bezpośrednio nie wiadomo. Na podstaw'ie jednak wielu ograniczeń swobód chło1Jskich i ,zakazów 3 wnosić moma. że haftowanie na własny użytek wsi było 'raczej wzbranione. Do~wolone mogło być wolnym chłopom 4. Nade wszystko zas umiejętności 'tego rodzaju wykorzystywali u swoi'ch poddanych bezpoś~ednio srami właściciele 'ziemscy. W tradycji ustnej żyje jeszcze do dziś wspomnienie, że rzdolniejsze dZliewczęta wiejskie wyszywały we dworach, lub tam uczyły się tej sztuki. VI/yszywanie ok,reśl'onych częśc:i pańskiej bielizny i ubioru należało prawdopodobnie do jednej z powinności poddańczych dziewcząt i kobiet, podobnie jak ipr,zędzenie ni'd czy tkarrrie płótna. Tradycja nie wspomina naltomiast ani słowem o udziale mężczyzn w tego rodzaju pracy pańsz,czyźnia:nej. Nawet współcześn'ie okazuje się, że przy wykonywaniu harf.tÓ>w ludowych rola męż'czyzn jes,t raczej znikoma. Wyjątek stanowią jedynie hafciarze strojów góralskich -cyfrowanych portek, kamizel, guni, kożuchów. Śledzą'c jednak bieg h ist'O'T ii hafolarstvva polskiego i obcego dostrzec można, że t,ak w staroży,tności, jak i w średnio'wiec'zu, czyli w późniejszych nawetć czasach, haftowaniem zajmowali się niemal wyłącznie mężczyźni, np. niewolnicy, bądź mistrzowie zrzeszeni w cechach. Ludowe hafty krzyżyko'we typu li'clOnego, tzn. na płótnach o wyraźnym isplocie, wykonywane były i są w Prolsce tyl1w Iprz€'z kobiety; ha,fciarze podhalańs.cy, których działalność należy do l1!ows!:ychprzejawów twórczcści ludowej, posługują się jedynie n,ieliczonymi jednostronnymi śoiegami złożonymi, tj. ś:iegiem zakopi'allskim i "janina". J ak wynika z literartury ora~zz wypowiedzi najstarsrzycl1 informatorów powracających ipamięc~iądo loatmłodośd oraz do \vspomnień rodziców czy dzi'adków, które wiążą się mniej więcej z połową ubiegłero wieku, prawie każda kobieta we wsi, np. w Łowickiem, Sa~domierskiem, na Podlasiu, czy w Besk~dzie Śląskim umiała .,wyszywać". "Wyszywaniem i haftem 'zajmowały się 453 niemal wszystkie Łowiczanki" powiada Jadwiga Ś w i ą tk o w s k a 5. Potw:ierdzają to również góralki Beskidu Śląskiego 6, a Longin M al i c k i obliczył nawet p<)dczas swych badań, że np. w Istebnej w 1955 r. przypadała pI'\zeciętnie na każdą chałupę jedna "hafciarka", lub nawet gdzieniegdzie - trzy do clterech, czyli b~o'rąc pod uwagę <ilośćwszystkich domów w tej wsi możnaby uważać, że mieszkal·o tu około trzystu "hafciarek" 7. Takie obliczenie statys,tyczne okazuje się jednak nie tylko niedokładne, ale i niewłaściw,e. Przede ws,zystkiim fakt, że kobieta potrafi wyszywać i wyszy'wa niera.z dość dużo nie stawia jej jeszcze wcale w rzędzie tzw. "hafciarek". Na wsi wyraźni'e odróżniają p::>ję0:especjalistki w tej dziedzinie; nazywają taką kohietę "wysz.ywaczką" 8, a nie "hafcia!"ką". Słowa "hafciarka" lud na ogół n:e używa; jest ,to termin nowy, przejęty z miasta, bądź za pośrednidwem drukowanych pism k'obiecych i odnD'si się do tych osób, które znają nowsze sposo'by wyszywania, przede wszys,tkim zaś hafty białe - angielskie, czy wiel,okolo-ro·we.Podobnie rzec'z ma się i iZ czasoWln,~kiem"haftować", który również nie znajduje opaTcia w tradycj1i;czynność tę wyrażają słowem "wyszywać", lub poproostu "szyć". Wyszywającą może być każda osoba, która pot~afi odpowiednio władać igłą i potrzebnym do tego celu materi'ałem przenoslząc, czy kopiując, bądź tworząc bez1pośrednio w określonym miejscu dekoTa'cyjne ornamenty. "Wyszywaczką", czyli hafciarką jest natomiast, według opinii wsi tylko ta, która praq tą trudni się zawodowo. ~eszcze w latach dwudziestych bieżącego wieku w niektórycH regIonach Polski umiejętność wyszywania traktowano niemal na równi z innymi kobiecymi zajęciami. Uczono się jej już \v wieku dziewczęcym przede wszystkim nawzajem od siebie: córka od ~atki, lub wnuozka od babki, bądź też dziewczęta uczyły się J~dna od drugiej, przeważnie latem przy pas1ieniu bydła, albo ZIJ~c<wąporą "po sąsiedzku". Ok'res jes,ieni i zimy był i jest najodpowiedniejszą porą do wyszywania; wtedy "furt się s'Zlije i .szije" 9. Sprzyja temu także ogólne zapo,trzebowanie, jakie rodzi SIę o tej porze na wsi. Wówczars mianowioie odbywa się najwię- �454 cej wesel, na które każdy stara sięoclpowiednio wystroić. Toteż czasem wyszywające nie mogły nawet nadążyć z robotą. Latem natomias,t każda kobieta nie ma czasu, bo zajęta jest różnymi innymi pracami przy gospodarstwie. "W taki czas to sie nawet nie chce i robota tak nie idzie. Najlepiej się wyszywa, kiedy jest czas po temu" 10 - tłumaczą. W okresie największego zapatrzeoo'wania nierzadko zdar,zało się, że kobieta, która choiała jak najprędzej coś wyszyć "wstawała do dnia, gdy tylko s'ię ro.zwidniło i wyszywała do rana, a potem dopiero wieczorem" 11, przez dzień zajmowała się pracą woikoło domu i gospodarstwa. Nieraz wyszywały zespołowo - pr:zychodzliła wtedy jedna do drugdej, czasami zeS'zło się ich nawet więcej i w ten sposób. na pracy i pogwa:rkach czas prędzej upływał. Zdawać by się jednak mogło, że typ haftu, którego isto,ta polega na odliczaniu nitek tkaniny, nie st\varzał dogodnych W'aI'lunkówdla pracy zbiorowej, ze względu na koniec'znosc skupienia uwagi przy hczeniu. Okaz:uje się jednak, iż to bynajmniej nie jest żadną przes'zkiodą; gdy nitki tkaniny roz'1iczy się odpowiednio na samym początku. przy rozpoczęciu haftu, to potem szycie posuwa się naprzód niemal mechanicznie i "nie trzeba się nad nim zasta:nawiać", bo "gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby grał". Stąd też haftowanie tym sposobem, w przeciwieństwie nawet do innych technik, sprzyja towarzyskim spotka,niom i kontynuowaniu pracy w zespole. Zazlwyczaj w ~f'Onie wyszywających wyróżniały się kobiety bardziej zdolne: biegle władające igłą i nitką oraz celujące w pomysłach. Do nich często zwra'cano się o porady, one także uczyły inne. W ten sposób rosła ich sława w kręgu najbliższych. a czasem i dalszych sąsiadek. Rzecz znamienna, że wŚlród kobiet posługujących się ściegami krzyżykowymi i znających tylko ten typ techniki, nie ,zdarzają się wypadkri za,zdrości "za'wodowej". jak to bywa często między haftującymi innymi technikami. Zasadą okazuje się, że to, czego uczy tradycja jest dostępne dla wszystkich, natomiast umiejętności nabyte poza miejscowymi przekazami, są nierzadko zazdrośnie strzeżone 12. Kobiety, które wybijały się swymi uzdolnieniami hafciarsk.'i- 455 mi zyskiwały na uznanie w tej dziedzinie w ogólnej opmll wsi, a nawet w okolicy. Czasami też p Jdejmowały się wyszyć której': sąsiadce jakąś część odzieży. Wobec dużego jednak rozp<:>WSzeC~1nienia się tej umiejętności, wypadki taIcie zdarzały się rzadko tym więcej, że wyszywanie nie stanowiło wyłączmego zajęcia kobiet. Niekoilczące s.ię nigdy cbowiązk;i i ciągła potrzeba rąk do pracy przy gOE'podarstwie nie pozwalały na zupełne wycofanie się od zajęć domowych na korzyść wyszywania. Toteż zamia'll3. pracy gospodyni na niemal wyłączny "zawód" wyszywaczkii nie była wcale łatwa. Udawała się ona tylko chorym i słabowitym, które nie miały siły fizycznej do pracy, jaką zwykły wykonywać k<obiety na wsi. Nie dziwota za'tem, że wiele specjalistek hafciarek,to przoważnie dz,ie.wczęta i kobiety ułomne, kalekie. Takich "wyszywaczek" było jednak niewiele: "to jeny kasi sie tako znaszła" - powiadają 13. Spe;cjalizacja bowiem zrodziła się stosunkowo dość późno. Do dziś w pamięci ludu tkwią wspomnienlia powiadające, że "dawniej kobiety wyszywały same dla siebie". Nawet tam, gdzie są już s'pecjalistki, np. na Śląsku, w Łowiekiem, Opo'czyńskiem, na Lubelszczyźnie, etc. jest jeszcze dużo kobiet znających i kontynuujących własno:ręcz:nie tego rodzaju tra,dycje zdobnicze. Najwięcej hakiarek jest obecnie na tych terenach Polski, gdzie pojawiły się w stroju ludo!wym hafty nowszego typu, nie krzyżykowe. Wykształcenie się "zawodu" wyszywa'czki wpływało ozęsto na kOT'zystną zmianę w położeniu kobiety haftującej. Jej zajęcie traktowane od tej chwili jako zarobkowe, przynoszące konkretny dochód, st'awalo się \Votec innych obowiązków domowych - pierwszoplanowe; prace, które dotąd spoczywały wyłąoznie na jej batrkach, przejmowali częst::>na siebie inni członkowie rodziny. StaTa Czepczork.ł z Jaworzynki powiadała np., że za panieńskich czasów "w domu z.temniaków nie skrobowałam, tylko ojciec, to ręce miałam do tego" (do wyszywania) 14. Nie zawsze jednak sprawy układały się tak pomyślnie. Podobne wygody kończyły się zazwyczaj z chwilą wstąpienia w związek małżeński Wó\vczas trzeba było podołać i prac'Om domowym i zamówieniom. Rzecz zrEsztą t:c:leżała od układu stosunków 1'0- �t.i.;l;~"'1~~~;;~tjJ~1il:i!l"Ut;~:;~8~uj~ti;1;:~h::;;:m]jili~:!~~iH!i~ilii,~'Jjjj;]fille@JjG11:1~1:tJrr:rllilPmnm[~t::!E.illillJJQ1~·i;)G1ilii;:}1i;;,;,tJ1IJ:iill23~1l1irf;iw1)W-a ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ·i.~~~f: jf~:: ;!;~;: ~];:.i: T~~· r..Ói i;~~~:~ I :;';;;', mij ~~~ ~~!:: ł;llf~ t~;~i: ~! ;~f~1 Jd~~ :~~j'i I ;~nU~ ;j;m!\~ I ~~:r :t~illr,1 ~!f;t ""~'l:. ~Z~mf: ~~ ;ft,~; :~~t c::i~; ;:li;' :~ł(~ ~~.\ . • 1 456 dzinnych. Niezamężne, jeśli miały jeszcz,e kogoś bliskiego, to nim się wyręczały, podobnie jak mężabki mężem, lub odchowanymi już dziećmi. Obecne np. hafciarki znane w Istebnej prowadzą same gospodarstwo, a prócz tego haftują. Aby 'zapewnić ułomnej córce względne warunki bytowania na przyszłość, zamożniejsi chłopi oddawali ją na naukę, albo do jakiejś hafciarki znanej w okolicy, czy w pobliskLm miasteczku, albo do klasztoru panieńskiego. Niejedna z dziewcząt umiejętność wyszywania nabyła we dwarze. Gdy zaś nie miała żadnych tego rodzaju możliwości, a zmusz.ona była luibchoiała nauczyć się wyszywać, wybierała dl'ogę najprostszą - uczyła się "sama od siebie", tzn. dzięki własnemu s:pr~towi, zdolnośo:om, sztuce podpatry,wania, uzupełniając braki przekazami starszych kobiet, lub koleżanek. Pomocną w tym względ1zie okazała się również szkoła. WprawdZlie jeszcze pod koniec ubiegłegro wieku niewiele z:diZiałała, ale natomiast sporo dziewcząt kończących ją na początku bieżącego stulecia skorzystało z nauki "zajęć praktycznych" 15. W procesie 'l'Ozpowsze'chniarniasię haftów, ,a tym samym i niektórych ściegów,opróaz przeka;zó'W tradycji n1iemałą rolę odegrało właśnie naucZJanie robót ręcznych w szkoła,ch. Wes.zło ono w życie wprawdzie stosunkowo dość późno, bo dopiero w ostatniej ćwierci X,IX 'W., ale w konsekwencji do dziś wiele informatorek w średnim wieku powołuje się, iż swe umiejętności hafcia:rskie tą drogą zdobyły lub rozwinęły 16. Umiejętności te, znacznie wzbogacone, wynosiły również córki 'zamożniejszych wie.śniaków ze szkół klasztornych, do których mogły uczęszczać dzięki lepszym warunkom materialnym. Znajdowały się one w niektórych wsiach, w poblisk,ich miasteczkach i mia'Stach i prowadzone były przeważnie przez siostry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. na Sląsku w Cieszynie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także na ·wsliach: w Kujakowicach, Popielowie na Sląsku Opolskim 17. Niemniej jednak oceniając zakres wiadomości pozyskanych wspomnianymi sposobami trzeba stwierc1Z1ić,że był on na ogół niewielki, Wyszywająca, aczkolwiek zdobywała ozęsto różne wiadomości z zakresu hafciarstwa, zwłaszcza we dworze czy w klasz- 457 j i I torze, z bieg:em czasu kształoiła się tylko w jednym kierunku, niemal w jednej zasadniczej technice; następnie przez częste jej powtarzanie specjalizowała się, uzyskując niesłychaną wprawę i bieglość do tego stopnia, że innych sposobów wyszywania nie tylko nie umiała, ale i nie znała 18. Doskonały tego przykład można zaobserwować także dzisiaj tam, gdzie istnieje jeszcze wśród ludu tradycja ,wyszywania. Np., w Beskidzie Śląskim, czy w ogóle w Cieszyńskiem żyją wyszywające i wyszywaczki-specjalistki, które są biegłe tylko w jednym typie haftów, np. w hafcie krzyżykowym lub wielokolorowym (niegdyś złotym i srebrnym) - żywobkowym, czy też w hafo:e białym dziurkovv'anym. Taka wąska specjalizacja stała się jedną z :zasadniczych przyczyn zaginięcia zupełnie np. ściegu krzyżykowego dwustronnego, albowiem z momentem śmierci 'ostatniej kobiety, która go znc:ła, TIlieznalazła sit~ już ż.adna inna mogąca ją zastąpić w tej dziedzinie. Zresztą z biegiem la.t, zwłas'Z'czapo ostatniej wojnie, cora.z mniej jest chętnych do takiej nauki. "Teraz już żadna młoda T'ie chce się uczyć" - bia,dolą nagminnie starsze, mające poszan::ywanie dla tradycji. Oprócz chorych i słaby.ch fi'zycznie, wyszy,waniem dla zarobku zajmowały się także kobiety uboższe. Te jednakże swoje umiejętnośCIi zdobywały tylko dzięki własnemu spry.towii 'chęci, gdyż nie miałyodpowiedni:ch warunków na fachową na.ukę, za którą trzeba było płacić. W pienvszym rzędzie korzystały z prz,ekazów tradycj,i wyszywając najpierw na równi z resztą kobiet, tj. dla Sliebie, na potrzeby najbliższej rodziny, a potem dla obcych, tzn. tych, które albo nie umiały, albo im się nie chciało wyszywać, gdyż stać je było na pokrycie kosztów wynikających z tego rodzaju 'pra'cy. W zależności też od kategol'ii odbloJ:1cÓW ks,ztałtowała się niejednokrotnie forma zapłaty. Najstarszym jej przejawem, który przetrwał jeszcze w wielu wsiach na terenie całej Polski, jest odwzajemnienie się wszelkiego rodzaju usługami trarktowanymi w ramach pomocy sąsiedzkiej, a więc odrobieniem w polu, wypożyczeniem konia, lub innymi jeszcze pomocami w gospodarstwie; płac{mo także mąką, ziemnIakami, kaszą, etc. Obcy wynagradzają przeważnie pieniędzmi. Tak np. �45c: w roku 1956 wyszycie "lemieczków" do kabotka kobiecego kosztowało w Beskidzie Śląskim czterdzieści, pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt złotych zależnie od wzoru, zaś za haft do "chłopskich koszul", który był budziej wypracowany i wymagał znaczn:? więcej czasu, płaciło się dwieście złotych. Wynagrodzenie b rekompensowało wszelki trud, jaki poniosła hafciarka łąc'znie z kosztem materiału i nioi w ciągu wilku lub kilkunastu dni. Wyszy-wanie bowiem "lemeów" i "obójka" ·do kabata trwało tydzień, a nawet i wię'cej, natomiast męskiej ,koszuli około dwóch tygodni, jeśli trzeba było wykonywać równocześnie niezbędne prace domowe. ' Zarocek nie był ani wielki, ani stały, toteż nlie zdarzało się, aby powodował zbytnie wzbogacenie się hafciarki :i podwy!ższenie jej w randze społeczne]. Wprawdzie od warstwy uboższej odznaczała s·:ę ona niemal na równi z z'3.możniejszymi chłopkami ozdobniejszą odzieżą, którą nota bene sama sobie pTlzygoiowywała, tym niemniej fakt ten nie sta,wiał jej w rzędzie bogaczy wiejskich. Za'robek z własnej pracy wysta:1"czał jej zaledwie na zaspokojenie pierwszych potrzeb. Traktowano go więc jako uzupełnienie stalej korzYśCii czerpanej z rolnictwa, a gdy tego nie bylo. "bo z innych środków do życia. Oto np. zmarła przed dwudziestoma pi cioma laty kulawa Ewa Javv'orska z Brerrmej Leśnicy "wyszywała sobie i ludziom lemie2zki do kabotków. Posiadała tylko dziesięć zagoneczków, a mąż jej był tkaczem; mieli siedemnaścioro d:z'leci", wi<,;c aby je wyżywić, musiała rlorabiać wyszywaniem 19. Zanim wykształciło się na wsi tego rodz.aju z,ajęcie "dochodowe", wyszywaniem zajmowano siC; bez chęci zysku. Zdobiono w ten sposób częśCilodzieży kob;ecej i męskiej przeznaczone na strój odświętny lub do celów c.brzęcb.vych. Jakie było faktyczne przeznaczenie wyszytych prze:lmiotów nie trudno odczytać z zachowanych okazów muzealnych i ol-yginalćw w terenie. Wyk:::>naly je niegdyś nieznane dziś 'l nazwiska koble,ty, które, jak należy obiektywnie stwierdzić, dos;:ły w tej dziedzinie do niel,ada wpra;wy. Najstarsze znane przykłady, jakie p:::>chodząnip. ze Sląska, jeden z XVII w. i reszta z połowy wieku XIX w postaci 459 chust, zasługują na tym większe uznanie, że mimo prymitywnych warunków, w jakich powstały, zdradzają wysoki poziom techniczny i artystyczny. Trzeba bowiem pamiętać, że \v tym czasie większość górali beskidowych mieszkała jeszcze w kurnych, z,dym:,onych chałupach, o małych, niskich oknach, do których światło dzienne z trudem przedzl;erało się przez. grube szyby; wiec'lOrami zaś jedynym źródłem świ'atła był chybotliwy blasik łuczywa. W takim właśni,e środo,wisku i warunkach, na s-amodział'owych płótnach, rodziły SI;ę pod spracowanymi, grubymi pakami kobiet, drobne, Hczone wyszycia. Twórczość ta pozostaje do dzi<§ anonimowa. Z zachowanych pamią:tek rodzIinnych, skrzętnie przechowywanych przez starsze kobiety w "tru włach", tudzież z eksponatów muzealrnych nie wiadomo dokładnie, kto je wykonał, jakimi kierował się pobudkami, skąd zaczerpnął wzory? Na pytania te mogą odpowiedzieć teraz tylko same martwe wytwory. Rzecz znamienna, że na starych miejscowych wzornikach, tzw. "pytlach" nie ma żadnych motywów przeznaczonych dla haftów krzyżykiem dwustronnym. Widać, wyszywające nie korzystały poprzednio chyba z, tego rodtZ'aju pomocy, chociaż te właśnie najstarsze wyszycia wykonane są wspomnianym śc:egiem. Musiały one zatem czerpać pomysły wprost "z głowy" lub odrabiać z !innych chust, jakie zachowały się po matkacl1 i babkach. Precyzja techniki wskazuje bowiem, że była to kontynua-· cja przyswojonej już znacznie wcześniej umiejętności, a nie jakiś nowy sposób, z którym z8poznano się dopiero w połowie ubiegłego wieku. Podobny zresztą wniosek wysnuć można na podsta.wie wyszyć pozostałymi, praktykowanymi tutaj ściegami krzyżykowymi, tj. "godkiem", "kurzą stopką" i krzyżykiem warkoczykowym. Odrabianie motywów z uwagi na ich funkcję, upodobanie i nabytą już, mechaniczną wprawę, tudzież dorady starszych, musiało wówczas odgrywać u wyszywających pierwszorzędną rolę. Świadczy a tym sam fakt częstego powtarzania pewnych elementów i motywów, tudzież ich wielka powszechność. Jeśli wyszywająca odważyła się coś więcej dodać od siebie, mógł to- �460 być jedynie jakiś nieznaczny szczegół. Wiaiomo przeclez, że chłopstwo nie tylko nie mogło nosić ozdobnego stroju, ale nawet nie miało środków, aby się zdobyć na paradniejsze jego części. Zresztą zbyt wielka zdabność budziła ogólne zgorszen:e ja:m zaprzeczenie skromności, która przysitoi kobieci2 i uważól.na była za 'zło zasługujące na ka,rę. Pieczętują to do.bitnie słclwa stan~j CzepclOrki z JaworzynkJi, która wspominając wypowiedzi swej babki powtórzyła opinię panującą wówczas ogólnie we wsi. Gdy bowiem pewna dziewczyna, dla zwiększenia paradności swej odzieży i przypod,obania się chłopcom, próbowałia wyszyć nieco więcej ponad obowiązujące kanony, wówczas "star,e bahy i bić ją nawet chciały" ganiąc równocześnie: "dziewoze, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za Itako pyche" ~O. Daleko idący umiar w ludowych haftach z czasów przed uwłaszczeniem ma swoje głębokie uzasadnienie. Wys:zywające dz.iałały niejako pod pręgierzem 'paTIlujących wówczas prawideł i zaikazów,co było wynikiem ogólnie panującego układu stosunków społecznych i 'zakorzenionych wierzeń. Stąd też w najstarszych haftach krzyżykowych widać albo zupełny hrak ornamentów, albo też ślepe niemal trzymanfie się określoonych ~ często "coś" znaczących motywów oraz zasadniczych dwu kolorów czarnego i c'lerwonego. Indywidualny wkład It:wórczy wyrażać się mógł jedynie dużą stara'nnośoią i pr'ecyzją 'wykonania lub w dolmmpanowywa'niu niewiele wyróżniają,cy,ch się elementów zdobniczych. Dlatego okres ten odznacza się dużym ograniczeniem twórczym i skrępowaniem. Stare, zszywane z różnej wielkośd kawałków płótna "pytle" 21 do haftów krzyżykowych warkoczykOlWych są najwierniejszą ilustracją ówczesnych możliwości hafcic<rskich. Skład.ają się one z wielu drobnych i małoczytelnych motywów, które w ten sposób zostały zarejestrowane niby obowiązujący kanon. Poszc:zególneczęści "pytla" zawierają kiilka lub kilkaJnaście wzorów, na każdym jednak ocLrębnym kawałku motywy są inne i zUipełnie się nie powtarzają. Wygląda to tak, jakgdyby owa ,niewielka, doszyta cząstka wzornika była kiedyś przedtem samoistną, służąc określonej grupie wyszywających, np. jednej rodzinie, która 46t tymi właśnie "znakami" wyróżniała się od reszty społeczności wiejskiej 22. Słowo "znak" jest zresztą do dzisiejszego dnia używane w miejscowej gwa,rze na określenie niewielkiego prostokącika haftu krzyżykiem warkoczykowym umiesz,clOnego u podstawy rozcięcia przodu koszuli męskiej. Ryc. 1. "Pytel", zszywany z kilku części, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi Fizek (Istebna Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St, Deptuszewski. Tych kilka, czy kilkanaście motywów wyszytych na zbędnym skra,wku stanowiło więc okreśiony zbiór, z jakiego mogły korzystać wyszywające. Był to także jakgdyby za,czątek wZDrnika. O tego rodzaju zdecydowanej jego funkcji można jednak mówić �463 dopiero wówczas, gdy owe pojedyncze ka,wafki za,częto zeszywać w jedną cafość (ryc. l). Lecz kiedy doszło do takliego z'calenia, n:ie mówi żaden dokument, ani tradycja ustna. Mogło to nastąpić \v czasach ograniczeń własnościowych górali ze strony komory cieszyńskiej, tj. w drugiej połowie XVIII W.; wtedy to wchodzące w fazę schyłkową spółki szałaśnicze p02zęły stopniowo zatracać niektóre formy więzi rodowej. Wyszyć natom.iaElt nie zaniechano. Zestawiane obok siebie drobne ,;maki" na poszczególnych kawałkach płótna, zaczęły tworzyć większy zbiór motywów. Przybywało ich teraz szybko i coraz więcej tak, jak plew na rpytlowym worku. Każda wyszywają'ca doszywała coś od siebie i 'W ten sposób rozlrastał się nieregularny kawał płótna tworząc wzornik, tzw. "pytel". Okazuje się, że nie we wszystkich doma'ch znajdował się strzęp z wyszytymi motywami. Toteż wędrował on z rąk do rą1k, a każda kobieta, któm z niego korzystała z.obO'wiązana była właśnie w zamian dodać także coś ,od siebie. Efekt jednak był taki, że przez ciągłe pożyczanie "pytel" dalrł się i niszczył. Zaczęto więc przeszywać z niego wz,ory na ,zlU'r;ełnienowy, prosto-kątny kawałek płótna, z czasem tworzono nawet całkiem inne o niespotykanych dotąd mo'1ywa:ch. Lecz przes'zycie dużej ilości, często skomplikowanych wZlorów, wymagało sporo 'Czasu i pracy. Toteż starano się uprościć ją sobie przez wyszycie tylko jednej połowy motywu (ryc. 2). ,,Pytli" używały n:e wszystkie kobiety. WięksZiOŚćwy:"zywała wprost z pamięci lub odrabiała ze starych kOls.zul,czy ka1botkó\\'; dzięki temu wyszywająoa miała więcej swobody hvór'c'zej. N'l ogół jednak powodzeniem cieszyły się dawne wzory i niema,l tylko te wyszywano. Dlatego to "pytle" jako zbiór starych moty\VÓWbyły w ciągłym użyciu. Korzystały z nich przede ',vs:zys.tkilll te kobiety, które dużo wyszywały, a które z czai"em na'Zwane zos:ały wyszywaczkami, czyli specjalistkami w tej dziedzinie. Pod koniec XIX w. zaczęło pojawiać się w kulturze ludowej dosyć dużo haftowanych wzorników. Rozprowadzali je wędrowni handlarze, propagowały czasopisma kobiece oraz szkoly i klasztory, gdzie uczono robót ręcznych. Z zachowanych okazów widać, że dopasO\vywano je częściowo do panujących w danym regionie Ryc. 2. "Pytel" uproszcz.ony, przekaz rodzinny w posiadaniu Jadwigi (Istebna - Andriołówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Fizek tradycji. Obok motywów już iznanych, podawały zupełnie nowe. Ale takie już typowe wzorniki nie przyjęły się u górali beskidowych. Nie korzystano z nich rÓ'wnież zbytnio :i na innych terenach Śląska maz na Mazowszu, np. w Łowickiem, Opoczyńskiem, czy Rawskiem, gd'zie w tym czasie pojawiają się na wsiach tzw. "mody" czyli próbki wwrnikćw o niespotykanych dotąd motywach. O ich ,niepopularności świadczy stosunkowo nikły procent ,powtarza'nych w haftach motylwów. Na Śląsku Górnym, lecz to już w latach międzywojennych, znacznie chętniej wykorzystywano gotowe przekalkowane wzory, które łatwo można było nabyć wśród licznej jarmarcznej tandety, rozprowadmnej przez kupców małomiasteczkowych i z przedmieść miejskich. Haftowane krzyżykami "jakle" i różne makatki są wyraźnym tego dowodem. Pod wpływem proparovvanych wzorników oraz ogólnie panującej mody na przełomie XIX i XX w. ja,ka szła głównie z zachodu i ezęściowo ze wschodu, poczęły się u naszego ludu wzmagać upcdobania haftów krzyżykowych i nawet w tych regionach, . �465 464 g~zie. nie istniał~ tego ~ypu tradycje, pojawiły się przede wszystkIm .Jako wytwor spec.Jalnych hafciarek. Ponieważ jednak ściegi krzyzyko:ve z,:ykłe me nastręczają zbytniej trudności przy ich wykonamu, wIele kobiet, a zwłaszcza dziewaząt, radziły sobie s~me. Wypływało to w dużej mierze także z chęci przypodobania o.r~z 'VI t:osce o własny strój, aby jak najlepiej wyglądał. Pl zes'c.l~ał~ Silęprzeto w pomysłowośd ornamentacyjnej i kompozyc~~n:J. Temu 'wzrostowi dekoracyjności stroju sprzyjały OCZywlscleznacz:nie dogodniejsze warunki społeczno-ekonomiezne, w jak.ich znala,zł się chłop polski w laltach popańsz;czyźni,anych .. WzrlQst ten był na ogół jednak krótkotrwały, bo przełom XIX l XX w,ieku zaznaczył się w wielu regionach zamieraniem form stroju tradycyjnego. . ~UiY wkł'ad pracy, jaki [wymagało p'l'1zeszywarnie starych l zn~zc'Z~onych"pytli" ora:z oszczędność nici i w ogóle br'ak odpowledmego materiału w latach po pierwszej wojnie światowej spowodował, że wyszywaczki, które najwięcej korzystały z róż-o ny'ch w~o.rów, za.częł:, je przerysowywać na kDatkowanym papierze, .najpIerW na luznych kartkach, a ;potem do :zeszytu. W ten SPo'~O?powstała nowa forma pisanego wz.ornika, wpr'awdzie n!ieoo mnIej trwała, ale o w,iele dogodniejsza i łatwiejsza pay kom po- .• nowan~u o:rnamentów - drobne nitki płót'na zas,tąpił)' tutaj znacznIe waększe kratki, które bez trudności i wytężania wZlroku moż~.a odUczać pr:zy rozplanowaniu nowego motywu. Wzory rysują tylko w ,zimie, co kiedyindziej nie ma na to czasu' t~l'k :vi::c w zeszYlcie obok tych tradycyjnych już "pytli" pow'stają l mne, mniej znane lub zupełnie dotąd niespotYlkane. Każdy naryso:wany .mo.tyw zaopatorzony jest kolejnym numerem i wyszywająca ':VI~,Ile ma wszystkich wzorów i :pamięta, który 'z nich został ~amow~ony; ~a:nawiający zaś wybiera z całego tego zestawu l podaje własnee numer, (l k,tóry mu chodzi. Inwencja wyszywającej w zakomponowaniu i wymyśleniu no,:e~o moty'wu jest stosunkowo niewielka. Postępuje ona prze~az~le. drogą najdalej idącego uprosZJc:zeniapiracy. Oto np. obecn~e zYJąca w Ist:bnej na AndZJiołówce wyszywaczka Jadwiga F-Izek lat około 4;:> ma przeważnie ws:zystJkie wzory odrysowane SI: . ąs1'aCl'kitakże wyszywaczki Marii Mały jurek. która od swej s ' . ' ". z kolei przerysowała je ze starego "pytla" po swe] babce. Poza tym Jadwiga fizek przerysowuje także inne wzory np. ze starych żurnali, bądź też z drukowanych wzorników, jakie wpadną jej w ręce. Znacznie rzadziej cos sama tworzy; w takir.n \\'yp.adku zestawia ze sobą stare i znane już motywy, łączy Je w Jedną całość dodaje lub ujmuje jakieś mniejsze elementy. Podobny zreS'zt~ sposób postępowan;ia można zauważyć i u innyc~ wys·zywaczek, do czego nawet chętnie się przyznają· Orientują się one doskonale, jakie motywy najwięcej się podobają i do cz""go się nadają. W zależności więc od tego, dobierają przy haftowaniu, np. do "znaku" na koszulę mc;ską: krzyżyki, gwiazd.y, listki; "do lemców dla m~odego chłopa" - gruby wzór: liście, gałęzie, róże; "dla starego" - drobniutkie gałązki, listeczki, winogrona; dla kobiet - tak s.amo drobny wzór, r.aobójki np. ;o;u::a. Te kobiety, które nie zajmują się zawodowo, a wyszywają ooś czasem dla siebie, lub swoich najblioższych, prizeważnie nie korzystają z żadnych wzorników. Jedynym upros7Jczeniem, jakie dość rzadko jednak praktykują, jest przeszywanie motywów ze starszych lemców. Najczęściej zaś, ponieważ mają nieco więeej czasu, starają się 'wymyśleć no\vy wzór, niepodobny do innych. Po ostatniej wojnie, kiedy gorsze przybory techn:iczne, tj. płótno i nioi, narzucały niejako konieczność poslJUgiwania się większym krzyżykiem, zaczęła wchodzić w życie moda na duże,' wy'raźne motywy, zwłaszcza typu roślinnego. Podobają się przede wszystkim wszelkiego rodzaju kwiaty, -liście i gałęzie. Toteż wys7..ywająca, która posiada wprawę we władaniu igłą i kolo'rową nicią wie i orientuje się dobrze, ile 'nitek splotu !płótna należy odliczyć, aby poszczególne elementy ornamentu były odJpo>wiedniejwielkości craz, ile ma wy;konać krzyżyków, ,alby da:ne linie, czy ich rządki tworzyły żąda'ny motyw. "Ozasem coś się pomyśli i od razu wyszyje patrząc, czy się te uda, czy nie" - wyjaśniała Jadwiga Kubaszczykowa z Koniakowa 23. Niemniej jednak to odliczanie nitek płótna i krzyżyków oraz stosunkowo niewielka powierzchnia przeznaczona na zapełnienie haftem, nie stwarzają jakichś krępujących ram, poza które nie mogłaby się przec1rzeć 30 - .,Lu'l". t, XLIX �467 fantazja wyszywając;j. :vlożliwości i pojedynczyó elementów jest tyle, że dowolne ich zestawienie staje się niewyczerpanym źrójłemcoraz to nowych motywóW. W<,rto jednak podkreślić, iż pewne z nich cieszą się szczególnym upodobaniem i ellatego v,,'yszywające c~c;sto do n~c;l powracają w swych kon2ep::::jach t~t} :TD :OH ~~1T1 I ;;.cn:1 J~f~~;:; ;~~llii I 1~~ ijt~ ~~.. tw6rczych. Kiedv podda sic c:nalizie pl',c:e niektórych kobiet zajmujących się baft~;;' k1'zyży"twwym \v Beskidzie Śląskim 24, to zauwol;:;yć w nich można nieznaczne pr.7eja"vy indywidualnych l.xpodoboń i po:;zynań, a takie nicuzasadnLone przez niego ju::: dzisiaj echa starych t"o.dY;;Ji. Oto np. Fwa Urbaczka z ,J",wo:'l.vnki w wyszywanvc;'h dl; rr.~ia koszulach un; ic·';;:?c' Dla najchc:tniej te Si-'HH; •. :ćnaki", a na przodach i i'2'~lC'ach ni2'1.naczni'2 rói',( t'01'2 niące ~;ir: mo t TJI'Y. ujmow:lła w rytmic"ny ciąg podkreślany linią falistą, lub uietv w ramy linii łRmanej. c;',,:Ji t~w. ",Zo~)b". WyS'lyci~ jej rob::.!:.r ';')yły na~~zęści,,:! tak z3korr,ponawan2, cJ},r ... ·\"aiv Ż:'; gQ;.to cały zahaf- towó;ny ;~·"3. przy czym doticr:l' Ci In' r;'~c:ścicj motywy nows:cc. gw ".C etryczne i l'OŚ- linn'?, oJpawiadfljące modzie, ',:,ka ;;;:l:r;Q\v8.ł':1 w latach jej :-;~..I;"01· t]' pr"'~;cl ostatnią .).;.1 ~" I ~<;- Rvc. 3. Janirn Bury prz:: wyszywaniu ,,~zodu k03Z,uli ml:?ski",j (Jaworzynka 'Zapasieki, p:;w. Cieszyn). Fot. st. Deptuszewski. Ifr.~:•. ;'~n~1 I I ::ł~~ 'lt~ ,jltc..,.:. <t~;' ~łf'~!",~, ", ..Av-J wojną •••. , • 2"- V;"\Tc1zicielkQ natomiast Epod~baJ1 mie.i~2owych gó- rali os:atnich czasów jest Janina Bury, także z Jaworzynki (ryc. 3). Wyszywa on8 rozmaite, ro.ślinn2 motywy, ale nie stłoczone gęsto na zahaftowywanych powierzchniach. Mają one dużo "powietrza" wyrażonego drobnymi cieniami, d:dqki którym nie hvorzą ciE;Żkich płasz.czyzn. Są to komp:)Zycje wzorowane przede wszystkim na różnych moty;wa'ch podawanych w drukowanych .czasopismach kobiecych, co nietrudno stwierdzić pf\zeglądając jej zeszytoOwy wzornik. Znajdują się tam w kilku wersjach róże, winogrona, liście kasztanu i winorośl~ 01'0.7. ślimacznice na ks>Ztałt rogów obfitości. Widać, że Janina Burry o wiele chętniej z nich korzysta, aniżeli z haftowanego "pytla", jaki pozost3ł jej po matce. Jego drobne elementy stanowią raczej niez:naczne uzupełnienia lub motywy nadające się na "znak" do k:oszuli męskiej 26. Podobnie zresztą postępują i inne wyszywarczki, np. .znana z Istebnej Andziołówki wspomniana Jadwiga Fizek. Jeszcze dziś rna ona s-poro Tohoty, zwłwszcza na jesieni, kiedy najwięcej odbywa się wesel. Korzysta wtedy prze'de wszystkim z różnych wzorów, jakie zdołała s,obie przerysować zimową porą do zeszytu, lub z izupełnie nowy.ch, odrabianych niekiedy z luźnych str'onlc starych czasopism kobiE:2ych, gdzie L.najdują się motywy podawane nawet nie dla haftów krzyzykowych, lecz dla innych robót ręcznych np. koronek, siatek itp. Oprócz kilku "pytIi" posiada ona nadto zeszytorwy wZlor'nik, w którym ma zebrane nie tylko stare motywy, ale też wiele dotąd niespotykanych; tłoczą się one na poszcz2gólnych stronach występując obok siebie, sze,rsz: i wqż'Sze, zależnie od wolnego miejsca, gdzie je wpisano. Oczywiście przy wyszyw2.niu z "pytli" nie korzysta. Przechowuje je jedynie jako pewnego rodzaju 1'0dz;nne pamiątki i z nimi nie chce się roz,stać. Podst&wą Je] działania jest głównie wzomik zeszytowy. Zagląda do niego przy bordziej skomplikowanych w.zorach; do wzorów tych, aczkolwiek pochłaniają nieco więcej pracy, chętnie s:ę 7abiera. bo to coś nowego. Woli t2Ż wyszywać więkSZE: motywy: róże, gałęzie. gdyż wtedy jakoś prędzej robota posuwa się naprzód. Wyszv\vania nc:uczyła również perę lat temu swą córkę, AnnE; l w m.vśi 0fó1n;e przyjętej zasady. że najlepiej uczyć na mot y- �469 468 wach najprostszych, za jakie uchodzą krzyżyki i gwiazdki, dała jej do wyszyv'v'ania lemce, które potem córka przyszyła sobie do bluzki na zabawę (ryc. 4). Vi najbliższym sąsiedztwie <jadwigi Fizek, dom przy domu, mieszkają jeszcze dwie inne kobiety, starsze od niej. które elementów, wówczas całą kompozycję unowoczesmaJą przez powiększenie motywów i tym samym poszerzenie "płotka", lub przez zestaJWienie stalf'Szych elementów z nowszymi, np. "gałązek" z "dukotkami" (ryc. 5) 27. Są i takie hafciarki, jak np. Zuzanna Marekwica, które kierują się panującą w danej chwili modą: obok wyszyć z mo- Ryc. 4. Nowoczesna bluzka kobieca z tradycyjnym haftem, ściegiem krzyżykowym warkoczykowym. Wyszywała Anna Fizek w 1956 r. (Istebna Andriołówka, pow. rieszyn). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 5. Koszula męska, wyszywała lVIaria Mały jurek w 1920 r. (Istebna AndrioJówka, pow. Cieszyn). Fot. St. Deptuszewski. w okolicy uchodzą także za znane hafciarki. Są to: Teresa Sikora i Maria Mały jurek. Wszystkie trzy chętnie spotykają się i wyszywają razem, latem siedząc przed domem, zimą w izbie. Dzielą się swymi wzornikami, pomagają sobie oraz wypowiadają uwagi na temat swoich prac. Rzecz znamienna, że podobnie jak Ewa Urbaczka z Jaworzynki, te dwie starsze wyszy''laczki znacznie chętniej wykorzystują motywy dawniejsze. .Jeśli zaś zachodzi konieczność wprowadzenia jakichś nowszych ty\vam.i o cechach tradycyj·nych, wykonują również Lnne, bał'dzo nowoczesne 28. Poza wymienionymi z naz,viska kobietami, we wspomnianych trzech \vsiach Beskidu Śląskiego żyje jeszcze dużo wyszywaczek i vvyszywających. 'N ciągu swego życia nabrały ~n~ takiej wprawy \v tej pracy, że nawet wtedy, kiedy losy rz.ucą je gdzieś z dala od rodzinnej wsi i pozbawią niektórych - �470 romu~'Y hafciarskich. glównie zaś wzorników, potrafią y.,' razi(' potrzeby wyszyć z pamięci tradycyjne lemieczki do kabotka. DIn przykładu warto wspomniC:ć o siedemdziesięc:oparoletniej Zuzann!:: Kohut, rcdem z Istebnej, która mimo, iż od kilkunastu lat mieszka z córką w Wapienicy koło Bielska, nie zapomniala przecież wyszywać, o czym świadczą hafty jej roboty nadesl::me w 1956 r. na wojewódzką wystawę tradycyjnej i współczesnej twórcz:ości ludo\'.'ej 2!i. Kobiety 'Znane dziś w swoich i sąsiednich wsiach Ja KO "wyszywaczki" haftują przEde wszystkim dla tutejszej ludności. czyli na potrzeby dyktowane m:cjsco<wą tradycją. Po ostatniej wojnie jednak, z chwilą rozwoju działalności CPLiA i zapotrzebowania na pamiątkarshvo ludowe, biura skupu ,,/\.rwu" zainteresowały się także haftami góralek h2skidcwych i za'rzuciły je od Tazu różnego rodzaju zamówieniami. Dla tworzących się zespołów ludowych państwowych i amatorskich ..- zakupywano wprost oryginalne, wyszywa'ne części odzieży, bądź też zamawian{) nowe; ponadto żądano serwetek, zakbdek do książek, czy 'innych jeszcze now{) wyprRc{)wanych form, które haftowane, spełniałyby rolę pamiątki regionalnej .. Tymi właśnie wyrobami zainteresowano się zwłaszcza później, kiedy ruch w zapotrzebowaniu strojów ludowych dla zespołów znacznie się zmniejszył. Niemniej zamówi€:ń by!'O nadal tak dużo, że hafciarstwo dawało możność za1robku nie tylko wyszy\vac'?"kom, ale i innym kobietom, Móre wyrażały go~owość pracy. Zaczęły s'ię więc rodzić nowe pomysły nie tyle mot y\\..ów, bo konkretnie określano, że chodzi a starsze, tradycyjne, ~ecz niespotykanych dotąd form. Ale wówczas powstał poważny problem. Okazało się b{)wiem, że hafciarki przyzwyczajone do kompozycji w zamkniętej, określonej, prostokątnej płaszczyźnie, nie potrafią sobie poradzić z tym, co dyktowało zaraówienie i potrzeby rynku. Trudności nastręczała zwła'szcza nieumiejętność zakomponowania narożników, Móre starano się przyozdobić w serwetkach - nowym przedmiocie użytkowym, przeznaczonym na zbyt w mieśC'ie. Tradycyjne motywy i ich poszczególne kompozycje wykonywane za pomocą krzy-o ..171 żyka \varkoczykowego przystosowane są do układów po:.:owych (lemieczki, obójki, znaki), toteż umiejc;tność właściwego rozliczania nitek płótna zdobywało się niemal w parze z nauką samego ściegu. Podobnie oczywiście było n:eg::iyś i z krzyżykiem dwustronnym, ale ten sposób wyszywania był bRrdziej opEratywny i swobodniejszy jeśli idzie właśnie a rozm:eszczanie motyw6v/ \V naro,~nik8.ch chust. W parze za nieporadnością w kompozycji szło równi"ż ubóstwo doboru właściwych motywów; przydatniejs7.c ckazały sj~ motywy oparte na zasadzie symetrii, tj. równoramienne gwia::.dy ,i krzyże, niż inne asymetryczne. Niejednokrotnie wiE;c LdarzaIo się, że wyszywaczki pracujcie", na vmówienie CFU1\. korzystały w tym względzie z pOlliCCY zawodowych plastyków, którzy starali się uporać mniEj, lub więcej trafnie z trudnoś2iami kompozycji. Kłopotów tego r0Jzaju nie miały i nie mają nato:niast wyszywające ściegami krzyżykowymi z innY2h te'renóv-," Polski. Wprawdzie nadal jeszcze w ŁowiC'kiem, Opoczy1':ski2m, Rawskiem, Lubelskiem panuje moda na hafty tego rodz3ju, lecz wyko-n-ują je ;wyłqcznie na potrzeby własne zdobiąc części swojego stroju regionalnego. Rzecz znamienna, że oprócz techniki krzyżykowej znają tam i posługują się róvmolegle sCl€gami innego typu, czego \vyracc znalcźć można na licz1','ch przykładach, gdzie motywy w poszczególnych pasach kompozycyjnych są wykonane jednymi i clTugimi ściegami. Tego rodzaju połączenia char<akterystyczne są np. dla haftó\v opoczyńskich. Wykonały je kobiety z różnych wsi: Józefa Knop z Woli Załężnej, Józefa Dzikowska z Zakościela, Maria Brul z Radzic Dużych, Helena Filicka z Borowic-i wiele, wiele innych, przeważnie za~vodowych hafciarek 30. Połączenia technik występują tutaj tak w haftach sta'rszych, tj. z pJ::zątku bieżącego wieku, jak również i w naj nowszych, powojennych. Pierwotnie haftowano 'wprost "z pamięci" bardzo proste elementy, np. krzyżyki, kółka, zygzaki o urozmaiconych forinach. Ich wykonanie nie sprawiało zbyt wielkich trudności, bteż wiele było takich dziewcząt i kobiet, które ucząc się wz::j-:::1:.- �~'5ti@iillimillij __ ~i.Jt!~~~ł1illijW.;m;~t&mti~~IIim~"~-------------------------------------- ;ti!-:~ jF.J5 i{~lm; ~il ~F.~.; ~~~ Ił~ ,~:!;:., 473 472 nie od siebie, wyszy\vał,v zdobiąc swą odzież. Kiedy w latach po p:erwszej wojnie rozwinął się haft z zastosowa'niem nici kolorowych, bardzej skomplikowana kompozycja barwna zaczęła dopominać się o większą rozwagę i skupienie przy pracy, a zarazem podsuwała i nowe możliwości twórcze, którym nie wszystkie wyszywające mogły sprostać; poświęciły się im raczej zdolniejsze kobiety oraz dysponujące większą ilością wolnego cZasu. W haftach wykonanych przez Walerię Rudzką, :~Vral'iannę Kopiak i lVlariannę Pogorzała z Kraśniey widać \vłaśnie ni2śmiałe próby wprowadzenia do da1wnych, jedno i dwu··barwnych motywów, innych kolo·rów. Okazuje się, że przy tych kombinacjaci1 pomocne niektórym kobietom zaC'zęły być wzorniki czyli tzw. tutaj "mody" zawierające najczęściej nieliczny zbiór motywów przekopiowanych z żurnali i innych wzorników, lub używanych już poprzednio, a tworzącychohecnie ocLnienne, kolorystyczr..e ujęcia. Ich częściowy paegląd dGją np. wzorniki pochodzące z Modrzewka (ryc. 6) 31. czarnymi, a reszta motywó'\v, przy zastosowaniu innych ściegów - nićmi białymi, w późniejszych zaś czasach - koloro\vymi. Nowsze hafty z lat międzywojennych, np. ze wsi Grablce, Kuneszyn, Miłochniewice, p. Rawa i Wysokienice p. Skierniewice są tylko krzyżykowe, kolorowe, o motywach już znanych, bądź dotąd niespotykanych. Wyszywające korzystały niekiedy z wz.orników rOZJpowszechnionych wówczas w różnych wsiach, jak: Miłochniewice, Wólka Jag-ielczyńska, Grabice, Królowa Wola, które przeważnie same wykonywały utrwalając wzory zaczerpnięte z miejscowych haftów tradycyjnych oraz nowsze, kopiowane na modłę wz·orników niemieckich ;;2. Do haftów opOCZyil~kich i rHwskich z lat trzydziestych na\viązują także nielicznie zachowane z Sieradlkiego i z okolic Skierniewic, czego potwierdzeni2'ffi są np. prace Anny Wolnej i Katarzyny Antasik z Wysokienic p. Skierniewice oraz Natalii Gromek z Kal'sznic p. Sieradz 33. Wspomniane hafty opoczyilskie i rawskie powstały głównie w latach dwudziestych bieżącego wiek'u, wj. wówczas, ldedv wyszywanie krzyżykami stało się szczególnie modne. Tradycja nie przekazała bliższych szczegółów o twórczo~~ci poprzedniczek, a to, co można zanotować współcześnie, dosta.tecznie nie iluskuje ich upodobań, wa'r'sztatu i warunków pracy. ') ;1 Ryc. G. Zbiór m()tywów przekopiowanych z żurnali, tzw. "mody" wek. pow. Opoczno). Fot. M. Fleischer. (Modrze- Podobne obserwacje można poczynić także odnośnie haftów rawskich. Starsze z nich, jedno, albo dwubarwne, tworzą połączenie dwóch. bądź kilku technik, obok oczywiście krzyżykowej. przy czym krzyżyki są ,najczęściej wykonan'2nićmi , :4\ ł : , . ...' \ ;~ Ry<,. i. Przyramek. wyszywała w 1896 r. Nonkowa Fot. St. Deptuszewski. (Małszyce. pow. Łowicz). �474 475 NIeco bogatszy natomiast materiał, p0chodzi z Łowickieg,:}, gdzie wiadomości na temat hait6w krzyżykowych i ich wykonawczyll. zachowały się z końca ubiegłego wieku. Jedną z najstarszych hafciarek była niejakH Nonkowa z Małszyc. Krzyżykiem posługiwała si(i z dużą wprawą i umiejętnością wyszyW8.jąC drobnymi. gqstymi ~c;e?ami. Znała ona także i i~ne techniki, gdyż jak widać, wykorzystywała je obok krzyzyków, stosując równocześnie kolorową bawełnę (ryc. 7). Mniej więcej w tym samym czasie dzi<lłały tu jeszcze dwie hafciarki. Aniela Rybus :.:: i Rozalia Szymczak. Hafty wyszyte ich r~ką składają się przeważnie z małych, wielobarwnych motywow, cieniowanych odpowiednio dobieraną bawełną; są drobi'azgowo dokładne i bardzo starannie wykonane niewielkimi ściegami. Podobnym wypracowaniem odznaczają się również wyszycia, mniej' więcej z tego samego czasu, h~lfclarek z innych miejscowości, np. Jabłońskiej i Blusowej z Klewkowa, Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa, Kołaczyńskiej z Kocierzew, Woźniakowej ze Złakowa. Używały one do tego cienkich nitek oraz niegrubego płótna, przeważnie produkcji fabrycznej, przez co hafty sprawiają wrażenie delikatnych i lekkich. Tq lekkość powodowały także same ornamenty, które w tym czasie, składały siE:?z drobnych motywów - początkO\\lo jeszcze geometrycz~ych, później, c'Oraz częściej, z roślinnych geometryzowanych, naWIązujących do form naturalistycznych. Niemniej jednak już VI haftach Józef y Pawlinowskiej z Przemysłowa wykonanych około 1900 r. i Woźniakowej ze Złakowa powstałych okola 1905 1'. widać wyraźne tendencje do dużych, roślinnych motyvvów,.splatających się ze sobą, a uwypuklany'ch jedynie za pom~cą Kolorowych nici. Ich miniaturowe (na dwie nitki tkamny) gęsto n;kładane ściegi tworzą barwne płaszczyzny, których struktura przypomina gobeliny (ryc. 8). Z czasem, zwłaszcza w latach trzydziestych bieżącego wieku, motywy tego typu przybrały znacznie większe rozmiary i wzbogaciły się tematycznie, obok 'róż i liści różanych pojawiają się często liście winnej latoriśli, ptaki. głównie pa;pugi oraz napisy. Zmieniła się też ich struktura; zacz~to bowiem używać nieco grubszych nici i średniej grubości ,,, .,' ,~t, I płócien, co potwierdzają prace Va!'ianny Zawiślak z Kocierzew. W. Blusz ze Złakowa Borowego, Gregorowej z Sannik i inne. Lecz okazuje się, że obok bardzo nowoczesnych, niektórE z wyszywających znajdowały upodoban:e VI motywach niewielkich Ryc. 8. Frzyramek kcszuli kobiecej, wyszywała w 1905 r. Woźniakawa (Złakowa, paw. Łowicz). Fot. St. Deptuszew~ki. rozmiarów, którymi kosz.ul dla starszych posługiwały się zwłaszcza mężate~{ 3:;. do przyozdobienia Już sama tematyka wzorów, jak równie i bliższa znajomość historii stroju łowickiego:w SU£El'ują, że w doborze poszczególnych ornamentów tutejsze hafciarki oparły się głównie na elementach dekoracyjnych wykorzystywa'nych na przełomie XIX i XX w. w sztuce kościetlnej. Badacz zaś, który prześledził dość bogate materiały z tego czasu, pO'chodzące i z innych terenów wie nadto, że źródł2m owych motywów są zachodnioeuropejskie, zwłaszcza niemieckie wzorniki, np. Mi.illera czy Witticha 37. Łączenie ściegu krzyżykowego z innymi technikami zarysowuje się nieznacznie także w haftach z południowo-wschodnich terenów Polski, np. powiatu Radymno (ryc. 9), Lubaczów, Tomaszów Lubelski, a takle Biłgor2j. Tutejsze hafciarki równolegle z nawą techniką za'stosowały, jak widać, kolorowe nici, którymi posług:wały się przy haftach typu nieJiczonego. Do haftów krzyżykm,vych wykorzystywały przede wszystkim wzory. ja'ki~h �477 Ryc. 9. Mankiet koszuli ••Jbiecej, wyszywała Rozalia Buczkowska dy. pow. Radyrtl11o). Fot. St. Deptuszewski. (Zagro- używano w sąsiednich, wschodnich, c-:y południowo-wschodnich okolicach, np. na Ukrainie, oraz lansowane prze'z :10W r'zeSDP wzorniki, czego przykład znaleźć można chciażby w haftacn ~wy Bożek z Hrebennego p. Tomaszów Lubelski wykonanych w 1914 roku. Warto podkreślić, że nie wszystkie kobiety tych okolic potrafiły wyszywać. Do bardziej znanych należała wspomniana już Ewa Bożek z Hrebennee;o, Rozalia Buczkowska z Zagród p. Radymno, Ewa Pryma z Dachnowa p. Lubaczów, czy Marianna Wójak z Rędzin p. Biłgoraj, która jeszcze przed pierwszą wojną, oprócz zatyczek czepcO\\-ych wyszywała także męskie 'koszule :;8. Te jednakże nieudane próby wpro.\vadzenia ściegu krzyżykowego, wykazują dużą zbieżność kompozycyjną z miejscowymi haftami typu wolutowego, co sugeruje, że miejscowe hafciarki oparły się przede wszystkim na tych \vzorach. KaznowD ska-Jarecka pisze, iż \'l okresie miE;dzywojennym. szerząca siq nowa moda na hafty krzyżykowe upadła wraz z powszechnym zanikiem stroju biłgorajskiego 39. Opierając si<:;zatem na tej wypowiedzi oraz bardzo nielicznych oryginalnych materiałach, zrozumiałym wydaje się brak gh~bszych tradycji u miej~cowych hafciarek tak pod względem techniczno-warsztatowym, jnk i dekoracyjnym. Znamienną jest rzeczą, że na niektórych telrenach, gdzie dla haftów krzyżykowych używana jest nazwa "ruskie szycie", ten sposób wyszywania mają tylko pewne kobiety, na'wet nie specjalne hafcia.rki. Wyszywają one głównie dla siebie i swoich najbliższych. Tak np. było na wschodzie Polski w wymienionych już regionach rzeszowskich i lubelskich 40, tak jest i na Podlasiu. Okazuje się, że swoje umiejętności przekazują one młodszym krewnym: matka córce - babka wnuczce. W ten sposób nauczyła się wyszywać Felicja Gluchowska ze w$:i Pobikrry, czy Bronisława Zabuska z Przybyszyna p. Siemiatycze, która umiejętność tę posiadała ad swej matki, Anieli, Olga Moroz i Aniela Moroz z Topczykał, oraz Stefania Demianik ze wsi Hołody p. Bielsk Podlaski, Eudokia Plewa z Rzepisk, Katarzyna Trz€Szczotko z Łosinki, czy Aleksandra Tarasiewicz z No·waberezowa p. Hajnówka. Jedną z bardziej znanych była także Olga KarCzano:wska ze wsi Krzywe p. Bielsk Podlaski. Wyszywały one niewiele, toteż najczęściej spotyka się tylko pojedYincze okazy ich pracy. Są to przede wszystkim ręczniki służą'ce jako dekoracj!a wnętrza izby i hafty na koszulach kobiecych lub męskich. Niemniej jednak. na tych przykładach widać dużą biegłość i wprawę techniczną oraz niemałą znajomość motywów, które wyszywające odrabiały głównie z posiadanych gotowych wzorów. Stosowały przy tym tkaniny samodziałowe, lniane - z takich szyto wymienione części odzieży i ręczniki, oraz bawełniane, fabryczne nici w kolorze cze1"'vvonymi czarnym 41. Nad haftami tymi ślęczały wypracowując je starannie i drobiazgowo nierraz przez długi czas, zwłaszcza.w zimowe wieczory. Jak wiadomo bowiem. okres ten wolny od pilnych zajE;ć przy gospodarstwie, sprzyjaŁ I'qcznym pracom kobiecym. �479 4'?1.1 Tak samo zresztą było i u wszystki:h Słowian, tzn. wy:>zywano wtedy, kiedy nie było roboty w polu, tj. późną jesi.enią., zimą i na początku wiosny. Pochylone nad swym haftem kobiety potrafiły przes:edzieć długie god iny w blasku o~nia, łuczywa czy lampki naftowej, lub przy świetle dziennym. W Bułgarii najwięcej wyszywano na wiosnę, bo panował zwyczaj strojenia się na Wielkano: w nowe szaty. Toteż dziewczęta zbierały się wówcza's gromad'nie i siedząc na sianie w stodole ,prześcigały się w pracy wyszywając. Opowiadały sobie pr~y tym różne nowości i zabawiały się zagadkami, lecz rozmowa me przeszkadzała im przy robO':ie. Jadły też wspólnie obiad. Ta!~de grupowe wyszywanie jeszcze bardziej je m obili,za wało .. Kazda dziewczyna musiała coś wyhaftować, a j2Śli cz:;.rl1ła ~o plerw0zy raz, to potem ten swój pierwszy haft wrzucała d'.' bi~ż,ą?0j ':v'o~~, aby jej praca była taka płynnq i ~)zybl<a jak woda. Jesl.l :::as k"coraś miała ambicj~ z{):;tac mistrzynią, musiała hafty swoJeJ r,oboty poddać ogólnemu sądowi. W niektóry:h nnd::iunajskich 'vw;iac:h urządzano w tym celu sr,:ecjalne pokazy-wystawy, na .l~torych vvszyscy wYPo',dadali s',,\'e opinie. \\Tówc'la's to, oczywlsC'le tylko na wiosnę, w pewne ~wląteczne dnie, ro:\~ie::'''ć:n:) .nowe wyszyte koszule na gałęziach drzew t;:,k, aby kawy ~ogJ Je z:~baczyć i ocenie, które są najładnicjsz2. Ogólne uzname p{;wny.:h prac kwaUikowało ich wy>.:onawczyniG na specjs.listl<;ę, SiarSL€ kobiety, wspominające takie ",'/stawy powiadają, :i.e czasem było zupelnie biało od tych porozwiesz2.:lych ko.szul '.2. Okres wiosny z,wiązany 'oył z róż'nyrr i zwyczajami ru~:c:a'rek także i na Słowacji. Otóż tamtejsze dziewczęta po. nocnej rrs.zy ~TT' l'" TY 1 r'''y '''rc·ci .... y ,Ja ';"I:':IU har+cl'.varv PQ U2mKU \V ,", :e,Kl r:q t ':;:,<;, 5"', ". l," ~"J" .• " . . 7 pod stołem. Wierzyły, że dz,ęki tym zab:egom. ~qdą dOb~yml hafciarkami i krawczyniami. Ka7;da bowiem kohJCl.a ;JuWl!!:na ." h:.lrW'l kto"a umieć wyszywać; wspomina a tym nawe t p:esn ,.." c.' ~, • mówi, że dziewczyna musi haftować, a mężczyzna cepdnll hlC wtedy będą bogaci 43. Nic też d:--:iwm:go, że ambicje ka:~dej ~o~ biety były przyczyną silnej rywalizacji oraz wzajemneJ .~a~~lscl i zazdrości, jeśli któraś z nich zdradz"lła większą zdolnosc. Sta·· rały się przeto jak najwcz2śniej posiąść umiejętność wyszywania i gorliwie zabiegały o to, aby ich prace nie były go;'sze od innych. Bernadzikowska wspomina, że w Chorwacji, gdy dziewczę nie mogło nauczyć się wyszywać, lub szyć, wówczas kłuto je aby trysnęła krew; skoro tę krew wypiła, miała się juz prędko nauczyć. Panowało też i inne wierzenie połączone z praktyką, która miała przyspieszyć naukę. Oto jedna dziewczynka drugiej, nieumiejącej wyszywać, wkładała v\l zanadrze kaw:ał skóry, po której prześlizgnął siC; wąż i nastl.:2pnie przeciągała ją owej dZ1iewczynce najpierw przez jeden rE~kaw, a potem po po\vtórnym włożeniu w zanadrze, przez drugi. Gdy tę skórę przeciągnęła przez obydwa rękawy, wtedy powiadała: "przeciągnęłam ci; czego nie umiałaś, tego się nauczyłaś, a co umiesz, t€go nie zapomnij" 44. dobrej hafciarce zwykło się mówić: kiedy prrzYJd;;le JeJ coś na myśl zacznie haftować, CI potem będzie myślała całą noc i nie bQdzie mogła spać. Zaśnie przed zorzą. a z nią haft. Gdy trochę odpocznie, znowu bierze się do pracy. A potem wszyscy siC; dziwi,,!, jaki ten haft jest zmyślny. I ten służy innym za wzórl5. Na terenie Polski podobnych tradycji wśród ludu w ogóle się nie notuje, nawet tam, gdzie umiejętność wyszywania znana jest od bardzo dawna. Młodzież żadnych praktyk nie stosuje, starsze zaś kobiety nie tylko ich nie znają, ale także o nich nie słyszały. Trudno \ovięc powiedzieć, jak sprawy te wyglądały papl'.'72dnio. \Viado'1::o natomiasL że przy haftowaniu krzyżykami, gdy wy:szywajć1ca utn:ymywała się w konwencjach tradycji. zobowiązana była do prz2strzegania zasad, które narzucały jej przekazy pokoleń. A \vięc, pJza przejęciem całego spadku w postaci motywów zdobniczych i układów kompozycyjnych, tudzież określ(~'nych sposobćw technicznych, posługiwała się tymi samymi przyborami, tj. igłą, nicią, oraz tkc:ninami, na których wyszywał8 .. Takie postępowanie decydowało w dużym stopniu o dalszej jej twórczości i narzucało ściśle określone ramy, poza które niesposób było się wychylić. Sztywności owym ramom nadawała a �':l81 480 przede wszystkim stro,na techniczna, gdyż wiązała się orl') z jedynymi możliwościami. jakie były osiągalne w samowystarczalnej kulturze chłopskiej. Oto np. fakt używania od dawna tkanin samodziałowych do sporządzania ubioru, a tym samym i do haftowania jest poniekąd zjawiskiem zupełnie naturalnym. Nawet do dnia dzisiejszego w niektórych regionach np. na Mazowszu, \V Lubelszczyźnie, czy na Podlasiu mają one duże znaczenie. Płócien fębrycznych za(~zęto używać stosunkowo dość późno: jeszcze w dziewiętnastowiecznej kulturze mieszczańskiej i dworrskiej spotyka się samodziałowe tkaniny lniane, a cóż dopiero mówić o kulturze chłopskiej, w której nawet w okresie lat trzydziestych br. były w powszechnym użyciu. Normalnym przeto wydaje się, że wszystkie najstarsze okazy ludowych haftów krzyżykowych związane są z płótnami domowej produkcji Wykopal:iska archeolo£iczne (np. na Ostrówku Opolskim) wykazują jednak, że wczesnośredniowieczme hafty krzyżykiem (warkoczykowym) wykonane były na skórze. Pokrywały one przednią część trzewików, które w tym miejscu miały skórę gładką, a nie zeszywaną. Lecz mimo tego ów haft ma tutaj charakter raczej ozdobnego SLWU - nie wyraża żadnych motywów zdobniczych - przebiega dwoma prostymi - przylegCl.jącymi do siebie rzędami od podbicia ku czubkom trzewika, przy czym lewa strona jest zupełnie nie zaznaczona, gdyż ściegi pokrywają tylko samo liczko skóry. Z tego odosobnionego przykładu trudno ~ys:nuwać jakieś daleko idące wnioski tym bardZ'iej, że brak. jakiegokolwiek innego podobnego materiału historyczne20' Ale, jeśli szukać .powiązań, które byłyby pendant do skóry jaku podłoża haftu, lub jeszcze sięgając dalej, odpowiadałyby szwom łączącym dwa kawałki skóry, to kon:eczlllym jest zwrócenie uwagi na szwy kożusznicze. Okazuje się bowiem, że w tego rodzaju wyrobach, ś:::iegi krzyżykowe typu jednostronnego, zwłaszcza zwykłe - proste mają pierwszorzędne znaczenie, podobnie jak w szyoiu częś'ci stroju z sukna (np. sukman, portek góralskich, przy których stosuje się ścieg "na owijkę"), czy z grubych płócien (np. przy płótniankach). Rolę szwu łączącego dwa kawałki grubego, wełnianego sukna spełniał również bardzo •l rozluźniony krzyżyk (warkoczyk0wy), którego pojedynczy egzemplarz znilleziono \\' wykopaliskach gdańskich datowanych na pierwszą połowę XIII w. 46. A zatem te najstarsze przykłady ściegów krzyżykowych zwiqzanE: były z podłożem o grubej i silnej konsystencji, czyli ze sl~órą i suknem, używanych wówczas do szycia niektórych CZ~ŚCl odzieży. Sciegi krzyżykowe na płótnach pochodzenia roślinnego pojawiają się w Polsce znacznie później. Wcześniej, natomiast, bo w XV Vv'. poświadczają je, przykłady haftÓJWarabskich oraz z innych kraj6w Euro~)y, np. Hiszpanii, Niemiec. Tkaniny lniane produkcji rzemieślniczej i domowej są zresztą w pO'Nszeehnym użyciu i w wielc:::h nastE;pnycll. Szyto z nich części adz,ieży, bieliznę, nakrycia. ręczniki, etc., przy czym korzystano z kilku ich gatlTrkó,w. By<i:oto przede \v:';zystkim płótno białe i pacześne. Znane naj:.;l·ars~e, bo :;CVH-to wle:Zr1e okazy haftów kayżykowych, pochod-n.lce z Polski, występują na chustkach właśnie z cienki(:go, białego płótna. Widać, że zostało ono starannie utkam> i wybielonI.::. Z p8uvbnyc:-;, d21ikatnych, lnianych płócien domowej roboty wykonywano dZ'lewiętnasto~'iel'zne beskidzkie chustki "fożkowe" i "spUSZCWW'2".Jeśli jednak chodzi a czasy \;'spółczesne, trzeb3 podkreślić, Ż(' nie we wszystkich regionach Polski używano pod haft krzyl.ykowy tych samY'ch gatunków wspomnianej t>:aniny. Wspólne ~:t~jedynie późniejsze, bawełniane płótna pochodzenia fabryczneEo, które w kulturze ludowej pojawiły się pod konie: ubiegłego wieku, a w Beskidzie Śląskim nadto, nabywane w czasach międzywojennych, batysty i muśliny H. Podczas gdy dla haftó\v krzyżykowych w PolsC€ centralnej i wscilOdniej prym wiodło przede wszystkim płótno białe o zwykłym splocie, tylko różnej grubości, do pacześnego włącznie, w Beskidzie Śląskim używano także drelichów i wzolzystych ć'wilichów, z których szyto koszule męskie. Pierwotnie wyszywano bezpośrednio na nich (ryc. 10), dlatego też krzyżyki były nieregularne, różnej wielkości. Odliczanie bowiem nitek tkaniny a takim nierównym splocie nie należało do rzeczy łatwych. Skoro jednak, mimo tych trudności, hafciarki trwały przy haftach stale tego samego typu, widać zatem, że miał on tutaj Jl - "LUd '. t. XLIX �483 4?2 Takie doszywanie haftcw Okc~L<;]O sic podwójnie praktyczne: z jednej stron.v ułat."viało wyszYivanie na wyraźnym splocie płótDa. z drugiej zaś, gdy się poda]'!y koszula lub kabotek, można było haH z nich odpru(; i przeszyć do pod.obnych, nowych części odzieży;H. Wprawdzie niektóre kobiety żywo zaprzeczają tego rodzaju praktykom, lecz wiele oryginalnych przykładów wskazuje, że nie chcą się do tego otw:ncie przyznać. Krępuje Je przej<l\\' takiej oszcu?clności. .'.' Ryc. 1G. ..Znak" "I\'arkOCzyk·o\vym do koszuli męskiej, wyszyty ściegiem płótnie, tzw. "ćwilichu" Fot. St. DeptuszE'wsld. I:a samodziało\vym Cieszyn). krzyżykowym (Istebna, pow. od da\vna zakorzenione tradycje. Okazuje się, że z CWS·2m te trudno~ci kobiety postm'ały się pokonać w łatwy zupeJn;e sposób. Oto zaczęto wyszywać na "prostym płótnie" samodzialowyrn. średniej grubości, a zwykłym, a dość rzadkim splo~ie, co pozwalala na łat":e odliczanie nici osnowy i wątku. W tym celu, zdeżnie od szerckości wzoru obranego haftu, dobierano należytej wielkości kc.1\':alki tkaniny, tzw. "płotki" i na nich umieszczano c3łv haft którv z kolei służ'.'l jako lemieczki i obójek do koszuli k~ho~ka. Podobnie n3 ;solmym prostokąciku płótna v"'Yszy" D ~ wano "znak ., do koszu l'"l męSKieJ. . "OLem "pł o tk't" pl''7P~~''Vlnl~O ~j~".' 'co ..• w odncwiednil"l.1 miejscu krzyżykami, najczęściej tzw. "god.idem": nićmi tego samego koloru. co l~aft, lub innymi, prostym: . ,... ., 1 ·m O·l płÓ"l'" ściegami. Z\\'yk1rł nitką, lll€wyl"ynta]ącą s;q KO are u - '.d=<' C~\; _\lniej wif~ce.i VII czasach międzywojtnny'ch na "płotki" zaczęto używać tzw. kartonu czyli surowego płótna fabrycznego. 1\3. jego \vyraźnych splotach można bylo wyszywać nawet bardzo drobne krzyżyki wielkości dwu nitek w kwadracie splotu. Po ostatniej wojnie natomiast, punieważ "nie bylo dobrego płótna", wyszywano krzyżyki więkc:ze, rzadsze, wielkości na tl,zy, a nawet niekiedy na cztery nitki. Obecnie na "płotki" używa się już tylko tkamn fabrycznych ba\'v'ełnianych, częściej nawet lnianych. "swojskie płótno" bowiem do batystowych, czy muślinowych kabotków '-okazuje się "za grube". Na "płotki" do męskiej koszuli PJtrz;.~ba około 20 cm płótna podwójnej s.zerokości, do kabat].;" tyle samo lub nieco mniej, np. 15 cm, za,leżnie od szerokości hi-lfbwanego ornamentu; na ten cel jednak płótn~) musi b)< zl1ac:znie cieńsze. Lemieczki maj.:) zazwyczaj 29-30 cm długości, "płotki" do koszul męsk~ch natomiast - 40 cm, Do grubszych płócien używarlO przy wyszywaniu grubszych nici. diatego te~: i krzyżyki musiały być większe. Taki stan rzeczy stal się jedną z głównych przyczyn, dla której współczesne h3fty g')rali lJe::>kidow;-'Ch zaczqły rozrastać się na szerokość i zmieniać z wąskich pasków n!; pasy szer·okie. Tym sposobem powipkszyły s;e i same motywy. Podr;bne pr;emiany obse~w~.i:: się i \V haftach krZYŻYKowych zr .i::n:-c11 teren6w Polski, z tq :jednakże różnicą, że pod koniec 2d)). \\'. prawie wsz(:dzie uż)'wano jeszcze płócien produkcji dommvel: cieńszych __ białych. lub grubszych szaro białych, El l13 P)dhalu llC\\\"et, obok grub£'go lnianego płótna samodziało~\"t"'.[i'J pGd kn:)"zyk zW:-ikly prosty, używano też sukna pod. sr,· :\-,-- . -' ." . - ~_c~ .. JClllilB : zakop:ańs·ki (I)'C. 11) oraz skóry (przy naftach o �485 484 używano kanwy, wyszywano krl.yżyki większe, często br:z liczenia się ze splotem tkaniny. Wyszywano bądź na płótnie pojedync'lym, bądź też pcdwójnie złożonym niezależnie oei przezna(;zenia wyszycia. W now- t Ryc. 11. Haft na suknie ściegiem krzyżykowym, zwykłym, prostym (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. Ryc. 12. Haft na suknie ściegiem ,.Janina" (Zakopane). Fot. St. Deptuszewski. na kożuchach). Lnianymi płótnami średni£j ['rubości i grubymi posługiwano si,~ również w widłach Wisły i Sanu, w Rzeszowskiem, w Lubelskiem, na Podlasiu. w Kieleckiem, Piotrkowskiem oraz w głównej mierze w Rawsko - Op<>czyńskiem i w Łowickiem. Okazuje sic: jednak, że tam, gdzie stosowano płótna grubsze, wyszywano też grubszymi nićmi i krzyżyk był większ:, (ryc. 13). Większe krzyżyki, na trzy nitki. widać zwłaszcza w haftach nowszych oraz tam. gdzie \v grę wchodziły tkaniny fabryC'zne, jak karton bawełniany, ryps. sukno. Mało czytelną str:ukturę płótna produkcji przemysłcwej, pokrywano też niekiedy, np. w Radarnoskiem i Swiętokrzyskiem - kanwą. Pozwalała ona na haftowanie krzyż)'Tkóv,' wielkości dwu nitek. Tam zaś, gdzie nie Ryc. 13. Haft wykonany większymi krzyżykami, stosownie do grubości tkaniny i nici (pow. Bialystok). Fot. SI. Deptuszewski. szych czasach hafty łowickie, czy rawsko-opoczyńskie wykonywano na pojedynczej tkaninie, poczem składano ją w pół; przez złożenie tkaniny lewa strona haftu stawała się niewidoczna. 1\' głównej jednak mierze ściegi przeszywano przez dwie warstwy płótna. \\'art:) podkreślić. że mim:) pswnej nowoczesności, jaką wpro""cedziły dziewi~tnastowieczne wzorniki zachodnio-europejskie �487 propagujące hafty krzyżykowe. zalecały one nH h'n cei p,'zecie wszystkim tkaniny lniane. W miastach nie Z3\\'5ze ,lednak zwracano na to uwagę, tym wic;cej, że o wiele łatwiej można było na'być materialy baweł'niane, fabryczne. Również i \V tych regionach, gdzie do stroju ludowego zaczęły znac:zn:,e wcześniej przesiąkać: wpływy zdobnictwa i kroju odzieży miejskiej, widać ustqp'O\vanie samodziałów na rzecz \vyro1Jćw przemysłowych. Tym ńiemniej, na całej SłGwi<,r.szczyźnie. gdzie tylko do dziś pr~c trwały tradycyjne haft:,' krzyżykowe. P()dO'u~'1:2 zresztą .:ak w Polsce, pierwsze miejsce w tym wzglE'd7,ie zajmują płótna tka'ne w domu. Na Słowacji np. wyszyvvano cdzież oj"vvic,tną i przedmioty obrzędowe na samodzialowycL rłótnach lniany<.'h, odzież robotniczą zaś i inne wytwory stanmv:ące potrzeby dnia codziennego na płótnie pacześnyn,. Zgrzebnych płócien do haftu nie używano w ogóle, natomiast po pierwszej wojnie światowej, podobnie jak i u nas, coraz bardZiej rozpowszechniły sic: bawełniane tkaniny fabryczre. Sa'Hlodziały wybicJ,uo przez moczenie w dębowym, bądź bukowym popiele. lub przez rot:ciągr,nie na słonku i pol€.wanie miękką wodą potoko\vą. Dla :twit;l{szenia i dodania POłYS:H< koniecznyn'. było '.vyrncglo\vani(' płótnJ w ciężkich, karni::.nnych maglownicach 49. Tego rodzaju ~:posoby postępowania znane są i w naszYjn kraju. W innych resionach Czechosłowacji korzysbno pon.aclto z płócien konopnych; ,: fabrycznych, bawełnianych, n8j,.'.'i~k;ze po·wodzenie miały batysty, tiule, jedwabie. 'W Bułgarii wyszywa C;) na t~:anin3c~h lniaD\ich, koaopnych. bawełnianych i welnia:/ych. r~xLt~;ie j:"_k \V Ju~;osjp-,\<;_ \\' tym ostatnim kraju używano także tzw. "cerećC"" -- delikatnego płótna hawełnii:mego, t'k~n2g() ~;;.J:'SObc::" domow:'nl w iI'Iostarz25o• W rdzennej Rosji i krainach pojległych Związkowi Radzieckie:nu np. \lv' E:arelii. LJ Fi:loW ll:.dwołżańskich. pierws;;orz :dne znaczenie od n;.:jd:..iVnicjszych ,lasów miała tk8n~ml wełniana. jednak jll;~ od XI--XII w. du5e z2st:Jsowanie znalazło także płótno lniane; pierwsze zaś materialy bawełniane i j{?ciwal.me przynieśli tutaj kup:.'." prawdopodobnie z AZ.f ś,'o:lkowcj. gdzie dawna znane tam były w kulturze Indii i Chin. Z Clasem zadomowiły się one w Rosji na dobre, tak że \V drugiej połowie XIX w. n;at€riały rozwijającego si~ tutaj przemysłu wyparły \v dużym stopniu dawne, pochodzenia chałupniczego. Szerokie zastoso'wanie znalazła także kanwa. Niemniej jednak, jeszcze do dnia dzisiejsi€60, zwłaszcza w rejonach czarnoziemu (ś,'odko\va Rosjo), dłużej niż w przemysiow)'ch, centra1n,"ch i p~)Jn()~ny(:h onl--)L.-r.niach zachc'..vały sie tkaniny samodzial::>v:e, Gl ? n::-;,' l trab~" "- •. .Q'A ,1 I 1 f _V·f , J.. L •• ~ • t c1ycyjn€ formy odzieży lu::iowej ;,! i ich z~obmctwo. Na 00ół wszędzie panuje ta sama zasada, tzn. Le na grubych płótnach- wyszywa się grubszymi nićmi, na cienkich -~~ cieńszymi, zgodnie z tradycją, która pozwalała na domowycn \;iars~tatach chłopskich tkać materiały {) wyraźnym splocie .. :Vl~tenaly tE: tkane były z nici przędzionych ręcznie; takich tez uzywano pierwotnie i do haftowania wełnianych lub lnianych fal'b:J- ~ wai1.ych barvJ'ikarni naturalnymi. Iv1ater;ałv archeologiczne wykazują, że najsbl'sze śe:eg: krzyżvkoWE: zn;ne z Polski, wykonane zostaly rlićmi lnianymi \~; kolorze żółtawo-brunatnym (OpoIe-Ostr6wek) i wełnianymi (Gdal1sk). One to zresztą PQtem przez długie "vieki, aż do czasów niemal współczesnych odgrywały w haftach pierwszorzędne znaczenie. Bossert podaje np, że szesnastowieczny haft krzy;~ykov,,'Y np. z Toledo wykonany był wdną w 1<.01:::c2.e czenvonym, czarllyn;, żółtym, b:-ązowym 02, w N01'\vegii natomiast w XVIII i XIX w. używHno też .idwabiu i nici złotych 53, Z Pols,ki z tego '-':;·"("-"-:'0- ('L-'CSU 7n:::ln" S"'1: złote krzvżykowe hafty •..• ]·scl'.'ni2 z żyiow." skich-' czepków;;';, oraz :i2dw:lb:~:m (Cieszyn-Bob':,k), pcdobnic jak na NIorawach i Słov-.'2.cji, z obrzę:10;w;.rC:1 chust 5". Kolorowe nici jedwabne były ró\\;:::eż chc:tnie używane w XIX w. przez Gr2l:ów cG, Arabów. Jest tQ zru;ztą okres, w którym na terenie calej Europy bardzo po~)u18rne st::',.ią sic, nici bawełnlane w kJlorach: cZErwonym, żó1tym., niebieskim. zielo:1ym. brązowym: korzysLlli z nich głó,'mie Wlosi, Hiszpanie, Niemcy·j,. Ci ostatni zresztą lansowali je łącznie z propagowanymi p,'zez si2bi~; wz,e>rn:kami. Polecali zatem rozmaitej jakości bawełny irancuskie.i h'my DMC, tzw. Stickgarn. Był8 to np.: bawełna perlist'l (Per- l .j ~ ł l· I l oJ_ •.•• _.~_(.. .••.• Co( .•••••••.....•••• 0.1 •• �4R8 19arn) nr 8, cienka o właściwościach nici lnianej (Flaches Leinengarn), mulina specjalna (Spezialgarn) nr 16-20, mulina lniana (Leinen Mouline) nr 30-40, mulina cienka, jedwabista (Flache Stickseide) i jedwab perski. Jak \vidać, zależnie od szerokiej skali ich barw, \vszystkie nici były ponumerowane. Wyroby DMC miały aż pięćset odcieni. Owe drukowane wzorniki podawały nie tylko cały wachlarz motywów, ale także i wskazówki, co do kolorów, jakie należy dobierać, oraz jak hafty należy prać, aby nie zatraciły swej żywości. Z czasem nici DMC zaczęto za.3tępować produkowanymi przez inne firmy, np. na Słowacji w Bratysławie bawełna MEZ była podobna pod względem jakości, tylko mniej urozmaicona kolorystycznie. Miała ona liczne nazwy: pamut, pamuk, paras, ureznik, hams. Ten ostatni był w kilku gatunkach - grubszy i cieńszy i ju~: w pierwszej połowie XVII w. używano go do haftowania rzeczy kościelnych. Pamuk składał si~ aż z dwudziestu włókien, a ureznik była to cienka, czerwona przędza, którą hafciarka składała we czworo G8. W XIX w. zwłaszcza w drugiej jego połowie, bawełna stała się popula1"'naw haftach ludowych i innych krajów słowiańskich, np. na Łużycach, w niektórych regionach Bułgarii, Serbii i Chorwacji,w Rosji i częśeiowo także w Polsce, przy czym największym wzięciem cieszył się kolor czerwony i czarny. Zanim rozpowszechniły się bawełniane nici DMC i MEZ używano w Czechosłowacji nici jedwabnych, które po zdobyciu sobie miejsca w XVI w. w haftach dworskich i mieszczm\skich, przeszły z czasem na użytek ludu; wyszywali nimi przez cały XIX w. części odzieży świątecznej i obrzędowej. Szlachta i mieszczanie sprowadzali jedwabie z Hiszpanii i Włoch, kupowano je także w Wiedniu." Były to tzw. filoflosy filodentony, kręcone jedwabne kordonki. Pod koniec XVIII w. z rozporządzenia Marii Teresy zaczęto na Słowacji sadzić drzewa morwowe i Lodować jedwabniki dziE:ki czemu wnet potem powstały w Bratysławie aż cztery manufaktury, które wykorzystywały surowiec domo'\'1'1. W tutejszych starych, ludowych haftach jedwab występuje w naturalnym. żółtawym odcieniu. który prawdopodobnie uzyskiwało się najłatwiej przy farbowaniu. Przqdzione chałupniczo 4B9 1 l 1 l I I J nici jedwabne były najczęscle.J nierówne, niemme] uzywano także kilku jego gatunków: np. jedwabiu pajęczego. dzwonkowego, kręconego, niekręconego itp. 59. Nici jedwabne miały także szerokie zastosowanie w haftach Serbów i Chorwatów 60. NajpopularniejsZ€ jednak były wszędzie nici wełniane i lniane, a gdzieniegdzie także, np. na S10w2cji konopne. Cechowały się one trwałością i przyrodzoną elastycznością. WykorzystY'wano je przede wszystkim w barw~ch naturalnych, przędąc bezpośrednio po oC'zyszczeniu i przygotowaniu włókna. Niejednokrotnie lniana przędza domowej roboty, o jedwabistym połysku, dorównywała wyglądem drogim niciom .i.~dwabnym. Używano jej w szarej barwie, bez farbowania, lub też bieloną. podobnie zresztą jak wełen, które zależnie od koloru owczej sierści były białe. ·czarne, brąwwe. Mniej więcej w tym samym czasie, C0 z bawełny, zaczęto pl~odukOiwaćfabryczne nici wełniane. Były to na Słowacji tzw. "kam7'hol" (z niemieckiego Kamelhaar) i "safol", lub "savol" (z niemieckiego Schaafwolle). W Polsce w latach międzywojennych do lu'zyżykowych haftów ludowych używano tylko nici bawełnianych, tj. różnej grubości i koloru muliny i kOl'donku, na Podlasiunp. był t.:> tzw. .,gur" przeważnie w kolorze czerwonym 61, w Opoczyńskim barwny kordonek, tj .. ,zapał", grubszy lub cieńszy nr 25 do 50 oraz cieńsza bawełna DMC nr 12 i 16, nadto nr 20, 25 i 3562; na Sląsku CieszYl\skim - tzw. "haras" w kolorze czel'wonym i czarnym: na "znaki" do grubych koszul mqskich "każdowych" czyli codziennych z "płótna prostego" bra-no grubszą bawełnę "szesnastkE'''. "dwudziestka" natomiast uważana tutaj 7.a najlepsze nici służyła do wyszywania na samodziałowym d"elichu, L:b "płócienku" cr.yli fabrycznym k~rtonie, riici cieniutkie nr 25 i tzw."trzydziestkę" st·o.;;owanodo wyszywania kabotków. Oprócz dwu wspomnianych kolorów posługiwano się też harasem brą-. zowym i wiśnio\l,'ym. przy czym tym p:erwszym wyszywano koszule męskie. drugim - kabotki. K:edy po ostatniej wojnie trudno b!'la o haras. zaczęto używać kordonku. ten jednak, jako nić grubsza, zmuszał do użycia równocześnie grubszego płótna, badż Lwi~ksz~mia krzyżvka na tt·z:, nitki tkaniny. W przypadku �490 zaś knyżyka nieliczG:1ego, np. nc, Sląsku Opolskim i w okręgu przemysłowym uzywane były tylko bawełny: gruby. tzw .. ,garn·', Obecnie pcwszechne są kolorov/e "atłaski": tj. nici w motkach i kordonki wyrobu łódzkiego. Do wyszycia kabotka góralskiego potrzeba trzech motkó\\', na koszule męskie - sześ:'iu motkó\v, Jub dwa kłębki. Najstarsze jednak hafty cieszyńskie (XVII w.) i górali beskidowych (XIX w.) wykonane zostały niemi jedwabnymi l harasem o jedwabistym połysku. Tymże samym harasem wyszywano też kabotki czyli, jak widac, nici te służyły do haftów delikntniejszych , na cieJ'lszych tkaninach. Koszule męskie natocniast, przez dłu~i okres: nawet jeszcze w latach między·· wojennych: -wyszywano nićni domo\vej roboty. "Pierwej to chłopom lnem wyszywali, b~ :nie byk, brązowego harasu" po"\vi",c1ała Jadwiga KuhasZJczykowd z Koniakowa .. - Rupienki6~1. TaJde nici kobiety przQdły z kądzieli i skręcały potem podwójnie. Na nici do wyszywania wybierano specjalny len o ciemniejszym zabarwieni;'l, który suszono w starych chałupach ,.na po,wale" cz,vli górnej części dymnego pieca. J ak się paliło na nalepi'2, to len sechł i odpowiednio żółkł. Gdy wysechł, w jesieni brto Ryc, 14. Baa na przcdlie kC3zuli męsgo i rniedlono. a potem zim~1' kiej, wykonany lnianymi nić'mi, przę' dzianymi i farbowa n)'111i y, domu oraz wą por~i - pl'zqdzio~10. J E'śli IJ<:lweln'l (Istebna. pOll'. CiC',;;'.yn). Fot. len był żólt~·. wówczas "ici Sl. Dept US7.l'I\-, j,i. nie £arbO'\\"CLlo. jeśli nat.G- 491 miz!sl mL.,ł odcień siwy, barwiono go na kremo\vo. używając do teto cClu wosku, bąd7 piwa. Farbowanie takie było czysto zewDl,trznc;, tzn. t;dy posługiwano się woskiem, nici poprostu p02ierano nim_ po wierzchu; zatracały one przez to połysk i matowiały. Vi pi\'.'ie b<u'Wiono także na zimno. (ryc. 14), zanurzając w nim nici. \V ten sposób uzyskane kolory były nietrwałe, toteż przy praniu koszuli, \V~szytych części w ogóle nie zanurzano w wodzie, lecz UD1JeSi:czano na wierzchu naczynia, w którym gotowano bieliznę. a n;kawy nawet wypuszczano na zewnąkz, bo inaczej "to by sit; lo rozpuścilo". Bieliznę gotowano w trójnożnym naczyniu na nalepie w kurnej chałupie. "Gdy nasiały nici kawowe (tj. bawełniany haras fabryczny), koszule chłopskie zaprzestano wyszywać lnem", R6wnocześnie z tą zmianą zacz ,to "szyć", podobnie jak do kabotkćw, na "kartonowych paskach" V-l. Tradycja n.~e przeka-zała ~a.jnych innych sposobów barwienia ani też n;e wspomina o innych barwikach, za pomocą których uzyS'kiw~"-lOby ws,cystk:~ wsporrmia'ne, tradycyjne kolory nici. Ko,lor żółty byłby tutaj więc jedynym odpowiednikiem barwy nici jedwabnych, znanych z sieclemn3stowiecznego haftu z Bohrku kuło Cieszyna, oraz jeszcze ~tarszego, wczesnośredniowiecznego z Opola, wyko-nanego ;~ółtawo-brą?Ową ni-cią wełnbną. Farbowal1ile sposobami domowymi znane było nutomiast \V Opoczyńskiem, gdzie do tego celu używano różnych barwików. Np. kajar czervvony o,trzymywano z tlenku żelaza z żelazistych mo-kraJeł leśnych, czarny -- z sadzy, z mieszanki tlenku żelaza z wywarem kory olchowej, żółty ze stronków fasoli, brązowy -- z łupek cebuli, zielony - z runi żytniej. Barwę niebieską wprowadzono późn:ej. W zasadzie też w najstarszych haftach używano głównie koloru białego, czarnego i czerwonego. gdyż inne barwiki rychło płowiały 65. Na po::lstawie badań archeologicznych okazuje siE; jednak, że żaden z v.7spomnianych wyżej barwików nie jest powtórzeniem tych. jakich używano np. we wczesnośrednio'wiecznym włókiennictwie gdańskim, lub średniowiecznym, czy późniejszy"ll z innych terenów Polski 66. Częściowe ich potwierdzenie można znaleźć natomiast \V materiałach tradycyjnych sąsiednich Słowian. �493 Tak więc Słowacy od dawien dawna stosowali korę wierzbową, z której roztwór dawał farbę jasno cytrynowo-żółtą, stąd w niektórych okolicach taki kolor nazywają - wierzbowym; na żółto barwiono w korze brzozowej, którą najpierw gotowano; kora dębowa barwiła na brunatno; roztwór uzyskany z kory sliwkowej i olchowej dawał kolor czarny. Najwięcej jednak przy farbowaniu nici lnianych i konopnych korzystano z szafranu, którego różne gatunki dawały kilka odcieni żółtawych. Szafranu używano tutaj już przed XVI w., w tym czasie zaś rozpoczęto systematyczną jego uprawę. Początkowo, roznoszony nawet przez Słowaków po całej Europie, był on bardzo drogi, natomiast przed I wojną funt jego kosztował 1-2 grajcarów. Dla utrwalenia koloru, dodawano do roztworu soli 67. Dzięki tym naturalnym barwikom stare, słowackie hafty były głównie białe, żółte, czerwone. Z chwilą zaś pojawienia si~ farb chemicznych skala barw zna-cznie się urozmaiC'iła, przybyły odcienie niebieskie, fioletu, różowe, zielone. Wraz z nićmi farbowa- . nymi chemicznie zaczęto używać także nici złotych, srebrnych, fabrycznych jedwabi i kordonków. W XIX w. przędzę domowej produkcji coraz więcej zastępowała bawełna 68. Podobne naturalne barwiki znano także w Rosji południowej, zwłaszcza na Huculszczyźnie. Były to: kora olchowa i dębowa połączone niekiedy z vitriolem miedzii (koperwasem), kora drzewa śliwkowego. Nadto na niebiesko barwiono "siwym kamieniem", na żółto - korą słodkiego drzewa jabłoni zmieszaną w wódce z ałunem, na zielono -- korą kwaśnego drzewa jabłon~. Właściwie jednak miejscowy lud wyróżniał tylko sześć zasadniczych kolorów: biały, czarny, czerwony, niebieski, żółty i zieJony. Na brązowy powiadano - "czarniawy", na fioletowy "niebieskawy", na różowy - "czerwonawy", na jasny -- "białawy". Tych wszystkich kolorystycznych odmian używano głównie do haftowania koszul kobiecych 69, męskie natomiast były bardziej stonowane. Nowsze hafty za::zęto wyszyv..;ać nićmi farbowanymi anilinC'wymi barwikami fabrycznymi 70. Natomiast na terenach Rosji centralnej jeszcze do dziś najbal'dziej rozpowszechnione są hafty wykonane nićmi czerwony- l mi, głównie bawełnianymi, nie barwionymi domowym sposobem. lecz kupowanymi, fabrycznymi. Nawet Karelowie, pod wpływem rozwijającego się w drugiej. połowie XIX \'l. rosyjskiego przemysłu włókiennic7.eeo, zc:rzucali coraz bardziej nie tylko swoje samodziałowe tkaniny wełniane i lniane, ale też ręcznie przędzione nici, służące do haftowi);1ia, tj. v,e1niane, z surowego jedwabiu oraz lniane niebarwione, lub kolorD\ve; ust:,;powały one miejsca niciom l::awełnianym i złoto-srebrnym. W Bułgarii nici z włókien naturalnych (wełny i lnu) oraz naturalne barwiki do ich farbD\/,;ania zachowały się stosunkowo długo, bo niemal do obecnych czasów. Do b3l'wienia służy miejscowej ludności okolo 40 do :]0 odmian gatunków roślin, dzięki którym otrzymują odcienie różnych kolorów. :Nie we wszystkich wsiach farbują tvmi samymi roślinami; ich popularność uzależniona jest cZGśd~'wO,pod~b;lie juk i Vl innY(;~lkraja,ch, ·xl m~ejscowych warunków wegetacyjnych, które bardziej lub mniej sprzyjają rozwojowi pewnych gatunków. Odpowiednie nici i tkanina, to dwie z&sadnicze rzeczy potrzebne przy hafto'Naniu. Nie można jednak do niego się zabrać bez innych konieC'znych przyborów. Najważniejszym z nich jest oczywiście igła. Na Słowacji np. wyrabiali je specjalni rzemieślnicy, iglarze, którzy swój pierwszy cech mieli w XVI w. w miejscowości Levac. Z ich wyrobów w postaci igieł, naparstków, szydełek '/1 korzystnli zawodowi hafciarze, a także wszystkie wyszywaj''lce kobiety. W Polsce, jak również i 11 pozostałych Słowian do wykonania haftów krzyżykowych używano na wsiach igieł średniej grubości. Samodziałowe proste płótno i nici domowej produkcji nie wymagały bowiem specjalnych •• delikatnych igieł i przyborów, jakie były potrzebne przy innych rnisternych haftach. Wprawdzie zwracano uwagę na odpowiedni rodzaj igły, najczęściej jednak ~orzystano z takiej jaka była pod ręką. Każda wyszywająca Jednak wie, że grubość igły jest <.~wiązanaz grubością nici i z grubością tkaniny. Najlepiej, gdy igła jest nieco grubsza od nici, wtedy przy przebijaniu m2'teriału tworzy ona odpowiedniej wielkości otwór, przez który nić z łatwością przechodzi. Gdy igła �495 jest za cienka, w tkaninie powstaje mała, niewidoczna dziurka, w którą nić nie może się zmieścić; wówczas efekt jest ta,ki, że tkanina się drze, Gruba natomiast igła tworzy zbyt duże, widoczne otwory. Mając przygotowane płótno l igłę z nawleozoną nitką, haftująca ujmuje je w odpowiednio w lewą rękę chwyta płótno, w prawą igłę z nitką i rozpoczyna pracę, którą w ten sam sposób doprowadza do końca. Nie spotyka się, aby przy wyszywaniu krzyżykami kobiety wiejskie posługiwały się innymi jeszcze przyborami hafciarskimi, jak tamłJ.orkiem, czy ramą hafciarską, kolcem, CI nawet na'parstkiem. Są to narzędzia, które na wieś dotarły stosunkowo późno i używane są ewentualnie tylko prze~ zawodowe hafciarki, władające różnymi technikami, przede wszystkim typu atłaskowego. Góralki z Beskidu Śląskiego powiadają, że nie odczuwały nawet potrzeby nożyczek. Nici przędz'ione 'y domu były \\i metrowych motkach i przy wyszywaniu ucinano ,:e poprostuzębami. Niektóre Z8.Ś kobiety pomagały sobie noiycami do strzyżenia owiec, co potv.rierdza:ją ta'leże na :f-:Tuwws7.u. Fabryczne nożyczki rozpowszechniły się dopie~o w okresie .międzywojennym. Znacznie wcześniej natomiast, bo jesZlCze 'l końcem XIX w. zaczęto używać kanwy;prz:yszywano ją do płótna na'jczęściej niesamodziałowego, o słabo widocznej strukturze. Po wyszyciu, kanwę wyskubywano. Posługiwano się nią szczególnie w tych regionach, np. na Podłasiu, w Kielecczyźnie, czy na Górnym Śląsku, gdzie, według miejscowej tradycji ustnej, technika krzyżykowa była nowo nabytą umiejętnością· Okazuje się -też, że niektóre wzorniki, jakie prze'clostały się do )'ąk ludu, \'/ykonane były na kanwie. Egzemplarze takie znanI" ;;ą ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu i Vi Gliwi~:\ch. Przeprowadzając analizę haftów krzyżykowych tak z t,e1'2':lÓW Polski, jak i pozostałych słowial1skich widać, ż.e częś·; z nich ~:>o\vstała przy użyciu ś~'OdkÓ'Wpochodzących z produkcji domo'.vej, część zaś za pomocą środków nabytych, fabrycznych. Przy:o(zone źródła i zachowane oryginały dowodzą wykorzystywdnie .~rodkó\\" własnej produkcji nawet jeszeze \V lata:::h rni(:cl2.vwo~ j(,l:nych. co znane jest np. z BESkidu Śląskiego, gdzie do nied::L\na korz,ystano i z płócien s8modziałov .... ych i :': ręcznie przę::lzlimych nici, farbowanych barwikami naturalnymi. Zanim przed wsią otwarły się m0żli woś:::i bezpośrednich ko;-,taktów l miastem i z szerokim asortym2ntem nieznanych często towaró\\', których w codziennym swym życiu chłopstwo dotąd nie potrzebowało .. kultura ludowa kształtowała siC; w obrębie samowystarczalności. Stąd też najstarsze hafty wykonane zostały za pomocą przyborów własnej produkcji. W zależności od waru n];ów na turalnych, które kształtowały życie gospodarcze p:osz,czególnych regionów, różne były możliwości w wykorzystywaniu potrzebnych do haftowania przyborów. W Polsce zasadniczym , " o;UL'U\VCemb:,,;la początkowo wełna, skóra, a pote.m len, mniej konopie. Nie sp·,)tyka siQ natomiast tak, jak np. u Serbów, Chorwoltów, Słowaków, \viej:::kiej produkcji jedwabnych nid i bawełnianycr, tkanin. Bawelnę przyjmowano u nas w gotowych, faLrycznych tCl\nrach .. a nie jak u południowych sąsiadów, gdzie służyła ona jako jeszcze jeden surowiec, do tkania delikatny,ch p~ócien sarnodziało\,lvych. \V każdym jednak razie, zanim towary przemysłowe zadomowiJy się na "\lsi, wieśnbczki wszystko, co im bylo potrzeba do IJaftovvania, przygotowywały same. One nie tylko przysposabiały włókno, ale przędły je, farbowały, na'wet tkały płótna, oraz wy:zywaly. Dzięki temu haft ludowy zrósł się niejako z pracą l upodobaniami kobiet 72. W pewnej mierze przyczyniły się do t~go również warunki gospodarczo-społeczne. Prymitywne sposoLy gospodarowania dawały kobietom dużo wolnego czasu, toteż mogły go swobodnie wykorzystywać, zwłasz,cza zimową porą, La wyszywanie dla potrzeb całE:j rodziny. Czas i ambicja oraz niezrównana kobieca cierpli\vość i pilność wyrażone są WI haftach l:rzy5:ykowych precyzyjną dokładnością te2hniczną. Później"2.\' jc>dn2k rozwój gospodarki zwiększa ich zaangażowani-e i aktywność' \v pracach gospodarczych. ogranicza natomiast chwile \v()1ue, skLltkiem czego hafty wykonyw8n2 są mniej dokładnie: P~·?·•.J~k najmn~ejszym wysiłku chciano uzyskać jak największy (,oJ",. Dawna \':1<;(' precyzja zaczyna ush;-pować miejsca niedbal- �496 stwu, co pociąga za sobą obniżenie się wartości technicznej n. Droo:l.€, równej wielkości i gęsto kładzione krzyżyki stają się bardziej znaczne i nieregularne. Podobne zresztą przeobrażE'nia można zaobsenvować w haftach innymi technikami liczonymi. Do zmian przyczyniła się, poza tempem życia, jakie coraz bardziej wciągało wyszywające, także zróżnicowanie samych pr~yborów, a przede wszystkim tkaniny przemysłowe charakteryzujące sic: słabo \vido2zną strukturą. Z biegiem lat na wyszywanie pozostawało kobietom coraz mniej czasu, a poza tym nowa fala zciągCłjąca z miasta modernizacje stroju ludowego nie sprzyjały dalsz(,j kontynuacji haftów w takim ujęciu, jakie nakazywała tradycja. Hafty liczone zaczc;to wykony\vac jak nieliczone; w wielu wypadka'ch zarzucono je też całkowicie (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Spiskie). Stare kobiety umiejące wyszywać mawiały: mniej, ale gruntownie i ł:dnie, młodsze pokolenie wolało nCltomiast pn;dką pracę, w wyniku której uzyskiwało duże i kolorowe ornamenty·;4. Dlatego chętniej wykorzystywało gotowe już materiały fabryczne i barwne nici kupowane w sklepie, lub u wędrownych hnndlarzy. Z łatwością też zarzucono trudycyjne sposQby farbowania, oraz samą naukę vlyszywania, która corC1:~ bardziej przechodzHa w ręce wyszywaczek specjalistek. One to swe umiejętności zaczęły kształcić nie tylko na przekazach starszego pokolenia, ale korzystając z nauki w szkole, sięgnęły po drukowane wzorniki, tj. instruujące czasopisma kobiece i popularne pochęczniki robót ręcznych. Wo-bec takiego stanu rzeczy żadna z hafciarek w Polsce nie używa już obecnie przyborów produkcji domowej, z wyjątkiem samodziałowego płótna, które jeszcze w pewnych regionach np. na Mazowszu, \\0' Lubelskiem. służy do szycia niektórych części odzieży. Wspomniane zróżnicowania nie dotyczą jednak samej techniki v.·yszywania, która jest ciągle dalszą kontynuacją odziedziczonej umiejętności. Okazuje się bowiem, że przejmowaniem nowyc:h ściegów, uczeniem się ich i przyswojeniem połączonym z praktycznym zastosowaniem kobiety wiejskie nie były nigdy zbytni~ zainteresowane. Oczywiście nie należy sądzić, aby nauka czegos nowego przerastała ich możliwości i zdolności. Ustosunkowując 497 się do niej biernie trwały poprostu uparcie w tym, co przekazywała i uczyła tradycja, a od czego nie było wolno i nie wypadało odstępować ze względu na podtrzymanie pamięci () starszych. Taka była ogólna zasada zakorzeniona w psychice chłopskiej. Jak widać z poprzednich danych, kobiety specjalizowały się chętnie w jakimś jednym kierunku. Nie uczyły się nawet innych odmian ściegów należących do tego samego typu technicznego. Potwierdzają to np. materiały rawsko-opoczyńskie, gdzie ścieg krzyży;kowy zwykły-prosty, z;nany tutaj z kilku okazów rosyjskich koszul, odegrał na tym terenie zaledwie znikomą rolę. Powszechnym był ścieg krzyżykowy zwykły, poziomy i takiego też przede wszystkim używają po dzień dzisiejszy. Znacznie łatwiej natomiast uzupełniano zasób motywów oraz skalę bar;w. Wiele barwików naturalnych, jak kQrę dębową, korę olch()Wą, korę z drzewa śliwkowego, marzannę (Rubia tinctorum), sadzę etc. znano powszechnie, inne zaś chętnie przyjmowano. Podobnie byłQ z motywami, których dobór zwiększały nie tylko haftowa'ne wzorniki tradycyjne i kupowane, ale też pisane, drukowane, nadto lniewyczerpana fantazja ludzka. Pod tymwzględem można na przestrzeni lat, odkąd zachowały się najstarsze ślady haftów krzyżykowych zaobserwować duże urozmaicenie, którym jednak, w pewnych okresach, kierowała ogólnie przyjęta i panująca moda. A zatem na tej podstawie można wyciągnąć jesZ'cze jeden wniosek, że jak przybory techniczne i sama znajomość ściegów były raczej czymś niezmiennym i stale używanym, tak wyrażane za ich pomocą motywy i kompozycje były zrrnienne: zmieniała się ich forma, barwa, zastosowanie i znaczenie. Zmieniał się także i sam twórca przedstawiający za każdym razem indywidualnie różną jednostkę, która, chociaż działała głównie w oparciu a obowiązujące kanony, to jednak, mimo trudnych niejednokrotnie warunków pracy, po-zostawiała w tradycyjnych wyszyciach swojego regionu pewien trwały ślad. RoIa i znaczenie tej spuścizny zależały w dużym stopniu od potrzeb zewnętrznych oraz od dyspoZyCJi wewnętrznych i zdolności sa-mego twórcy. 32 - .. Luct ... t. XLIX �499 ::"vIatk!we szkole sic !"lie uczyły" - opo\dadała wspomniana Terc!;a Czepczor z Jaworzyn;n. v.; CzechosłowacJi np. nauk,; robót ręcznych w szkolach zapr0'.vadziła druga refornn szk(·'1. tj. '.V 1848 L, Va c l a v i k, Volksu.net Gewebe, 1956, s. 48. \,' W.,dług informacji uzyskanych \': 1961 r. od Teresy Czepcwr lat 69, Janin\" Bu[\" lat 42 oraz innych kobiet z Jaworzynki p. Cieszyn. ,,' B. B -a z i e J i c h, Z badalt terellou:ych nad cieszyńskim haftem lu(lov;ym, Katowice 1958, s. 11, 12: tenże. Z badań terenowych naci haftem ludou:ym It' powieci.e bielskim, Katowice 1962, s. 10-12; tenże, O opolskich ha ftach ludowych, Kwartalnik Opolski 195914, s. 137. Ponadto na podstawi~ wywiadów w 1956-59 r. z dwiema kobietami lat ok. 50 z Podle:'1a p. Pszczyna. An:lą Kowal lat 60 z Ostropy p. Gliv.'ice, Emma Langer ur. 1881 z Siołkol,Vlic St. p. Opole i innymi ze Starej Kużni p. Racibórz i z Laso\\:ic p. Tarnowskie Góry. l3 B. B a z i e 1 i c h, Z badw;' terenowych nad cieszYllskim haftem Kunst Przypisy 1 Belović B e r n a d z i k o w s k a, Hrvatski narodni vezovi, Osiek 1906, s. 17. " "niewiastom (...) wdowom i pannom według dekretu .JKM-Śd Anni 1638 haftować wSlelako wolno będzie, do czego im przeszkodą cech być nie ma". Artykuły Cechu Haftarskiego nadane przez Jana III w WarszaWi0. dnia 30 maja 1689 r. "A. B r i.ic k n e r, Encyklopedia staropolska; Soiia K o va c e v i c va, L'udowy odev \' hornom Liptove, Bratislava 1955, s. 42. , Ksic:ga sado\'\'a wiejska państw:'\ Suskiego z 1699 r., wydana przez B. U l a n o \Ii s k i e g o. J. S \V i ą L k o 'v': s k a, Strój łowicki, APSL 1953, s. 51. 6 !';"a pocistav:ie wywiadó\v \\' 19;;;; i 1961 r. z Ewą Grbaclk:·,. Janin:.; Bury, Teresą Czepczor z Jaworz.v;1ki Zuzanną Wolny z Istebnej p. Cieszyn. 'L. lVI~'l i c ki. Sirój górali śląskich, APSL 1956, s. 76. , Polskie - v:yszywaczka: rosyjskie - wysziwalszczica; hucubkie --sz\\' aL;: czechosłowackie - svadlena, ;vajka; serba-chorwackie -- vezilja. "='la pocista\\ie wywiadów w 1956 r. z hafciarką Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40, Teresą Sikorą lat ok. GO l Istr-'bnej -'Andziołówki p. Cieszyn. lO \Vedług wywiadu w 1956 r. z Ewą Urbaczką z Jaworzynki oraz Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 40 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej-Andziołówki p. Cieszyn. JI Według wywiadu w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 69 z Jaworzynki p. Cieszyn. '" Na podstawie wywiadów z hafciarkami śląskimi; nadto por. B. Bazielich. Z badań terenowych nad cieszyóskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 10, 11 i nast. '" Na podstawie wywiadu w 1961 r. z Zuzanną Wolny lat 77 z Istebnej-Andziołówki oraz w 1952 r. we wsi Zembrów i Gródek p. Sokołów Podlaski. Ił Według wywiadu przeprowadzonego w 1961 L Z Teresą Czepczor z Jaworzynki p. Cieszyn. ,; ,Sajpierw uczyły my sie jedna od drugiej, a potem we szkole. Katowice 1958, s. 1U-12. Informacji udzieliła w 19:36 r. Zuzanna Choleksa lat 65, córka Ewy .Jav..-orsklej z Brennej Leśmcy. t" Na podsla\vie wywiadów w 1961 r. z Teresą Czepczor lat 70, Ewą Ligocką lat 63 i .Jadwigą Jałowiczor lat 60 z Jaworzynki p. Cieszyn. ~I ,.Pytel" - w"dług Słownika Etymologicznego słowo przejęte prawdopodobnie za pośrednictwem Czech, z niemieckiego Beutel - wór do przesiewania mąki. na picniądze: pytlować (językiem) - gadać dużo i prędko. "' Dla poparcia tej hipotezy warto jeszczc dodać, że osiedlająca się -,\- X VI 'o'-. W Beskidzie Śląskim ludność wołoska migrowała grupami rodo"\\Tymi. które z czasem łączyły się w spółki szałaśnicze. Było ich jednak niewiele. W XVIII w. np. w Jaworzynce, wsi na "wyrc;biskach" lcśnych mieszkało 14 chłopów i 7 zagroników. " Na podstawie wywiadu przeprowadzonego w 1957 r. " Nie sposób andlizować wszystkich prac, wszystkich wyszywających, bo jednych jak i drugich jest jeszcze bardzo dużo w Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie p. Cieszyn. ludowym, Jq :.i rzynki .l Na podstawie p. Cieszyn. wywiadu ".; No! podstawie wywiadu Zapasiclci p. Cieszyn . t, Sikora w 1956 r. z Ewą Urbaczką w 1961 r. z Janiną lat 50 z Jawo- Bury lat 42 z Jaworzynki ='la podstawie wywiadów w 1956 r. z Jadwigą Fizek lat ok. 45, Teresą lat 60 i Marią Mały jurek lat 65 z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. 22 Na podstawie wywiadu w 1956 r. z Zuzanną z Istebnej Andziołówki p. Cieszyn. !, Xa podstawie materiału z wystawy czo;':' bdowa \\'Oj katowickiego", która .,Tradycyjna b.da otwarta Marekwicą lat 48 i współczesna twórw :Yluzeum Górno- �501 500 śląskim w Bytomiu w 1956-57 r. oraz wywiadu w 1961 r. z Zm.anną Kohut zamieszkalą w Wapienicy p. Bielsko. 30 T. S e wer y n, Hafty opoczyńskie, Lwów 1926, s. 19. 31 Na podstawie: eksponatów MEK, badań terenowych w 1949 r. i materialów archiv"alnych IS-PAN. 32 Na podstawie materialów archiwalnych IS-PAN, ",kspJnatów MKL eksponatów MEK. 3:1 Na podstawie eksponatów lVIKL. 3~ Haft i zdobienie stroju ludowego, s. 19. 35 Na podstawie eksponatów i'v1KL, MGB i Muzeum \1'; Łowicz\". ;)6 J. Ś w i ą t k o w s k a, Strój lowicki, APSL; A. C h m i e l i ń s k a, Księżacy 37 i ich Hanna strój. K l' o n b e r g e r-F r e n t z e n, Deutsche Stickmuster, Ham- burg. 38 :lO Na podstawie m3teriału archiwalnego IS-PAN. B. K a z n o w s k a - Jar e c k a, Strój Biłgor(ljsko-tarnogrodzki.. APSL 1958, s. 17, 43. Również na Huculszczyżnie haft kolorowy wykonują tylko nieliczne, dwie, trzy kobiety we wsi. które zwą "szwali", tj. szwaczki. Inne Hucułki znają przede wszystkim haft bialy. K a i n d l, Die HttclLlen, 1894. ~1 Na podstawie materiałów archiwalnych IS-PAN, badań terenowych. w 1952 1'. i eksponatów Muzeum w Białymstoku. '12 WeI e wa, Bulgarische VolkssHckereien, Sofia 1959, skrypt. ~3 A. Va c l a v i k, Volkskunst 1wd Gewebe, 1956, s. 47. • 4 B e l o v i ć - B e l' n a d z i k o w s k a Jelica, Hrvatski naro:1ni l:e4'; zovi, Osiek 1906, s. 80. K a l' a n o v i ć. Zenska 16 K a m i ń s k a, Nahlik, •5 Jlosnja u Zmijanju, Włókiennictwo S"rajevo gdańskie 1926, s. 11. W., Łódź w X-XIII 1958, s. 103-4. 47 Batystów i muślinów używano do szycia kabotków, haftowano nato:niast na płótnie, które potem przyszywano w odpowiednim miejscu. .3 Według informacji z 1956 r. Zuzanny Choleksy lat 65 z Brennej Leśnicy; jej matka, Ewa Jaworska, która zmarła około 25 lat temu wyszywala ludziom kabotki. "To było silne wyszycie, można je bylo przeszy\va(' z kabotka do kabatka. Trzy kabotki można bylo potargać (znosić) przy jednym takim wyszytym lemcu··. ~.)Elena H o l e c z y o v <'l, Prlspevok k technologii Slovenskej l'tlC/owej vysivky, Slovensk~' l'ud()\'y textil. 1957. s. 48-50. .'0 Vejsil C u l' i': i ć, Narodni uez u Bosni" i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. ;1 R 8 b o t n o w a.. Jak o w 1·(' wa, Ruskaja narodnaja wysziwka, Moskwa 1957, s. 35: M a s lowa, Naroclnyjornament wierchniewolżskich Kariel, Moskwa 1951, s. 105. 5~ Th. B o s s e l' t, Die Volkskunst in Europa, LII/9, LIl/8. 'J Ib. 5\ Zbiory Muzeum Zydowskiego w Krakowie. .'3 Vlasta F i a l o v a, Zapomenuty druh lidoueho vysivani z Va1asska, Casopis Moravskeho musea v Brne (Acta musei Moraviae) XXXVI, 1951, 2, Vedy historicke, s. 162-181. ;G B o s s e l' t, o. c., LXVII/7, 10, 12; LXIX/13. '7 C a u l f e i l d and S a war d, The Dictionary of Needlework ..., London 1882, s. 313. 53 Elena H o l e c z y o v a, o. c. JO Elena H o l e c z y o v a, o. c.' 60 C u l' C i ć, Narodni vez u Bosai i Hercegovini, Kalendar "Napredak" za 1935, Sarajevo 1934. 6\ Na podstawie badalI terenowych w 1952 r. w różnych wsiach powiatu Sokolów i Węgrów. 62 T. S e wer y n, Hafty opoczyiLskie, Lwów 1926, s. 18. 6:) Na podstawie wywiadu w 1957 r. z Jadwigą Kubaszczykowa lat 35 z Koniakowa Rupienki p. Cieszyn. 64 Na podstawie wywiadów w 1956, 1957, 1961 r. z Zuzanną Marekwicą lat 48, Zuzanną Wolny lat 77, Marią Mały jurek lat 65, Jadwigą Fizek lat ok. 45 i Teresą Sikorą lat ok. 60 z Istebnej Andziolówki oraz z Ewą Ligocką lat 63, Jadwigą Jalowiczor lat ok. 60 i jej córką, Marią, lat 35 z Jaworzynki p. Cieszyn. 65 T. S e we l' y n, Hafty opOCZyiLSkie, Lwów 1926, s. 17. aG Por. ,1. K a m i ń s k a i A. N a h l i k, Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź 1958, s. 103: Solanum nigrum - psianka czarna, jagody dają barwę b l' ą Z o w ą; Viburum Opulus kalina, jagody dają barwę c z e l' won ą; Prunus Spinosa tarnina, z pestek i korzeni barwy: z i e lon a, ż ó I t a, b r ą z o w a; Centarea Cyanur - bławatek, z kwiatów barwa b łęk i t n a; Iris pseudoacorus - kosaciec żółty, z kłączy i kwiatów barwa ż ó ł t a; Rumex acetosa - szczaw ostry, barwi na z i e lon o; Polygollum aviculare - rdest ptasi, z calej rośliny barwa ź ó I t a i z i e lon a: Sambucus nigra - bez czarny, z jagód barwa c z a r n a: Stachys Silvaticus palustris - czyścicc blotny, z liści barwa z i e lon a; Galium verl1m aparine przytulia żółta, z korzeni barwa f i o l c t o w a. " H o l e c z y o v a, o. c., s. 48-50. H o l e c z y o v a, O slovenskej l'udovej vysivke, TvaI' 1948, 4. K a i n d 1. Die Hucu/en, 1894 . ,n iVIa k o w s kij, Narodnoje iskustwo podkarpatskoj Rusi, Praga 1925. -, Holcczyo\·a. o. c .. s. 48-50. '. C •.:rciC, iVa7'oani l'ez ił Bosni i Hercegovini. Kalendar "Napredak"~ 2a 1935. Sarajevo 1934. (;0 �502 n B e n E' S, VystU1.iU vysirek v UherskeIH Brocle, Vec! ({ licle H'.~3·-;:-8. s. 375. 74 Va c l a v i kAntonin, Volkskunst lind Gcwebe, 19.56 r. SKROTY MEK MKL IS PAN APSL MGB - Muzeum Etnograficzne, Kraków IVluzeum Kultury i Sztuki, Warszawa - Instytut Sztuki Polskiej Akademii ~allk, Atlas Polskich Strojów Ludowych Muzeum Górnośląskie, Bytom WANDA Wc.,!;Z2.wa JOSTOWA MATERIAŁY DO ZAGADNIENIA GOSPODARKI W "BORACH" ORA WSKICH CHŁOPSKIEJ WS TĘP Orawa w dotychczasowej polskiej literaturze etnograficznej posiada słabą dokumentację. Przyczyny tego zjawiska leżą niewątpliwie w trudności nadania zagadnieniom perspektyvv'y rozwojowej, który to postulat bez materiałów znajdujących się na Węgrzech i w Czechosłowacji jest trudny do zrealizowania. Wiekowy związek polityczny Orawy z Węgrami stalwia badaczowi wymagania gruntownej znajomości historii społeczno-ekonomicznej i ustroju rolnego węgierskiego. Na domiar trudności należy zaznaczyć, że Polska od drugiej wojny światowej nie dysponuje mapami katastralnymi trzech wsi Drawskich: Lipnicy Wielkiej, .Jabłonki i Chyżnego. W tych warunkach trudno nadać pracy inny charakter jak tylko wyłącznie usystematyzowanych materiałów. Celem pracy, w obecnym jej etapie, jest utrwalenie zanikającej niezwykle szybko tradycyjnej gospodm'ki chłopskiej \v "borach orawskich". W przyszłości planuje sh~ rozszerzenie tematyki do problemu roli, jaką w gospodarce trzech wsi orawskich: Chyżnego, Jabłonki i Piekielnika odgrywają bądź odgrywały w ,nieda:wnej przeszłości znajdujące się w ich granicach administracyjnych tzw. przez miejscową ludność "bory" oraz objęcie studiami borów podhalańskich. Pojęcie "bory" obejmuj2 kompleks torfowisk, pustaci, łąk i łęgów nadrzecznych, przerYvvanych skrawkami uprawnych zagonów i lasów sosnowych. Materiały, na których oparto studium, pochodzą bądź to ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5c3e1b9126dd450157dbf59e0248f6.pdf 49d027dfaa5ab0b800084eb85d7bbe0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Pomorze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:223 Title A name given to the resource Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.417- 450 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text , JOZEF BURSZT A PRZEGLĄD ... ' .. j I PERSPEKTYWY BADAN ETNOGRAFICZNYCH NA POMORZU ZACHODNIM Badania etnografic:zme na FomoTZu Zachodnim mogą dziś dotyczyć nie jednej, a dwóch odrębnych rzeczywistości kulturowych. Pierwszą jest kompleks .,przeszłej" kultury tego regionu, której ciąg życiowy zakończył siq wraz z końcem II wojny światowej. Obejmuje ona zarówno kulturę dawnych zachodnio-pomorskich plemion słowiańskich, jak i powstałych na ich podłożu i w wyni-ku kolonizacji niemieckiej młodszych grup etnograficznych i reg'ionów kulturowych. Druga, całkiem odrębna rzeczywistość kulturowa - to kształtująca się współcześnie, od 15-u zaledwie lat, kultura ludowa tego regionu, której istotą jest wytworzenie się nowego oblicza kulturowego, niejako nowej syntezy kulturowej poprzez procesy asymilacj1i, adaptacji i amalgamacji treści kulturowych różnych grup etnicznych i regionalnych, współżyjących na terenie poszczególnych wsi. Z pierwszej rzeczywistości kułturowej powstały zarówno w terenie, jak i w zbiorach muzealnych nidiczne stosunkowo relikty materialne, żywe zaś elementy zachowały się tylko tam, gdzie pozostała ludność autochtoniczna, tj. na wschodnich skrawkach Pomorza Zachodniego. Pozostała jednak z okresu pTzedwojennego stosunkowo bardzo obfita spuścizna naukowa etnografów i badaczy, głównie zachodniopomc\l'skich, niemieckich, odtwarzająca dość dobrze miniony stan kultury tego regionu, Powstaje stąd dość specyficzna sytuacja dla współczesnych badań etnograficznych dotyczących dawnej kultury Pomorza Zachodniego. Z jednej strony bowiem istnieją mocno ograniczone możliwości przeprowadnnia poszuk1iwań terenowych. Badania 27 - .,Luc!"·, t. XLIX I �418 dotyczyć mogą tylko wyszukiwania na całym terenie zachowanych jeszcze reliktów i ich opracowania. Jest to oczywiście wobec zniszczenia w czasie wojny większości dotychczasowych zbiorów muzealnych - zadanie poważne. Badania nad całością miejscowej kultury ludowej można przeprowadzać jeszcze niemal w pełni na terenach o ludności autochtonicznej, Dużo stosunkowo możliwości badań uzupełniających kry ją w sobh~ zbiory archiwalne l. Z drugiej strony istnieje wspomniana obfita literatura etnograficzna tym cenniejsza, że dotyczy wyłącznie minionej przeszłości kulturowej. Z tej racji stanowi ona niejako kompleks zamknięty, który może być już tylko niezmacznie PQszerzony od strony faktograficznej, natomiast jest i będz'ie dawał szerokie możliwości interpretacji, zwłaszcza w świetle nowych badań i postępów etnografii i historii. Zatem w stosunku doW'spomnianej pierwszej rzeczywistości kulturowej wyłoniły się i są realizowane następujące odcinki badań et'nograficwych na Pomorzu Zachodnim: 1) te,renowe badania penetracyjne celem głównie rejeskacji zachowanych reliktów kultury, prowadzone zarówno indywidua'lnie przez pojedynCZE' OtsJby, jak i zbiorowo z ramienia różnych instytucji; 2) badania historyczno-etnograficzne, prowadzone w oparciu o różnego ror12aju zbiory archiwalne; 3) studia nad wybranymi zagadnieniami na podstawie przede wszystkim interpretacji spuścizny naukowej z okresu przedwojennego. Zdajmy teraz sprawę z tych trzech odcinków badań etnograficznych. PI zedstu'.vimy je w postaci najkrótszej i bynajmniej nie pełnej. Chodzi tu bowiem o to tylko, ażeby zwrócić uwagę na najważniejszą problematykę. POLSKIE BADANIA TERENOWE NA POMORZU ZACHODNIM VV U.KRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ Jeśli chodzi o b8.dania terenowe wspomnimy tylko o tych, które były dotąd prowadzone przez instytucje naukowe - katedry uniwersyteckie, muzea, instytuty i towarzystwa naukowe. Zasłużony badacz kultury ludowej Pomorza, r:;rof. ell'. B. Stelmachawska, poświęoiła sporą C2ęŚĆ swych zainter230wań obszarowi zachodnio-pomorskiemu już w okresie międzywojennym jako pracownik Uniwersytetu Poznańskiego, następnie - Muzeum Miejskiego w Pomani u,i Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego. Tuż zaraz po wojnie, jako kierownik Katedry Etnografii UMK w Toruniu, prof. S t e l m a c ho w s k a r,ozwi:nęła ożywioną działalność bada1wczą na terenie Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Już w 1946 r. publikuje program badań na Ziemiach Zachodnich, które mają dać odpowiedź na dwie zasad'nicze kwestie: jakie dadzą się wyszukać 'relikty kultury polskiej i słowiańskiej na Ziemiach Zachodnich oraz jakie są formy i kierunki ewolucji -etniczmej w wyniku repolonizacji tych ziem 2. W ślad za zapowiedzią i programem poszły badania tmuńskiego ośrodka etnograficznego. Zespół badawczy pod kierunkiem pirof. Stelmachowskiej w kilku ekspedycjach objął systematycznymi badaniami teren Słowińców, a penetracyjnymi dalej na zachód polożone powiaty·J. Wyniki tych badań zosta,ły po części opublikowane, po częsci ukazują się już po śmierci B. Stelmachowskiej w serii Biblioteki Słupskiej 4. Badania objęły jednak głównie kulturę materialną· Katedra Etnografii Uniwersytetu Poznańsk'iego za czasów kierownictwa prof. dra E. F r a n k a w s k i e g o w ramach szerzej zakrojonych badań zainteresowała się zagadnieniem granicy etnograficznej wielkopolsko-pomorskiej. Badania w latach 1954--1956 przeprowadzał dr Tadeusz W rób l e w s k i. Spośród muzeów pomorskich działalność naukowo~badawczą uprawiały dotąd tylko dwa - szczecińskie i toruńskie. Jvluzeum w Szczecinie utworzyło w 1948 r. (jako ówczesne Muzeum Morskie) odrębny Dział Etnograficzny. Ten Dział zakreślił sobie szeroką d2'~ałalność badawczą· W jej ramach dr T. D e l i m a t przcprJ\\'&dził intensywn2 bL~::!aniana:! s::kutni:::twem pomorskim 5. Badania penetracyjne przeprowadzone przez mgr A. G e rl a c h w 1957 r. dotyczyły budownictwa i szkutnictwa 6. Muzeum Etmograficme w Toruniu wespół z Muzeum Mazurskim w Olsztynie pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e l' o w s k i e j- :1 I I �420 421 P r Li f f e r o w e j przeprowadza badania terenowe na terenie powiatu złotowskiego. Należy wspomnieć także o przeprowadzanych regularnie od 1946 r. systematycznych badaniCich Katedry Architektury i Pla-' nowania Wsi Politechniki Gdańskiej pod kierunkiem profF. M ark o w s k i e g o. Objęły one systematyczną inwentaryzacją zabytki budownictwa l udowego na całym obszarze Pomorza - wpierw na terenie Kaszubszczyzny (przebadanie ok. 300wsi), następnie woj. olsztyńskiego i koszalińskiego. Zebrane b0gate materiały nie zostały jeszcze dotąd opracowane. Tak się złożyło, że w ramach planów badawczych najbardziej; zasłużonej dla Pomorza Zachodniego placówki, jaką jest Instytut Zachodni, nie zaplanowano zupełnie problematyki ściśle etnograficznej uważając zapewne, że rola ta na,leży do uniw€'rsytE'~kich katedr etnografii i do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego .. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zainteresowało się Pomorzem Zachodnim na równi z innymi reg;oinami Polski. Zaplano-wano 3 zakresy działalności i :3 seTie wydawnicze: Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Polskich Strojów LudGwych oraz poszczególne monografie, których ukoronowaniem miało być specjalne dzieło "Pomorze Za~hodni2" 1. Do opracowania monografii "Pomorze Zachodnie" jeszcze nie doszło i zapewne nie pn~dko to nastąpi *. Ze wzmianką o Polskim AtLasie Etnograficznym 8 wchodzimy od razu w trzEc:i odcinek bada!'l dotyczących dawnej rzeczywistości kulturowej Pomorza Zachodniego, mianowicie pode jmowania i rozwiązywania przez uczonych polskich niektórych, specjalnie ważnych z punktu widzenia in~eresów nauki polskiej, p:roblemów etnograficznych. Wiążą się one oczywiśe:e z wymienionymi pop,:zednio obydwoma odcinkami badań, niemniej jednak pLnktern wyjściowym dla ich podjęcia jest z3zwyczaj stanowiskG dotychCL:ascwej, ściśle dowojennej etnografii niemieckiet. 'Patrz wydane przez P. T. L.: A. D o b r o w ol s k i e j. Strój pyrzy"ki. P. S. \'1 1:';55 .. Pra::.''? i Materiały Eto:Jgraf!czne" tom XVI, Sz~zecin 1959 oraz to!n_ XXII Szczecm l~tiO.. ,Literatura ludowa" Pomorze Zachodnie Nr 45 1969. Patrz te~ ,.Lud" t. ·,8 Wrocław 1963 oraz ..Polski Atlas Etnograficzny" zeszyt I Wrocław 19". wyd. P. A. N. (Przyp. Red.l. DO'WOJENNA NIEMIECKA LITERATURA ETNOGRAFICZNA Nie miejsce tutaj na szczegółowe omówienie i ocenę całego dorobku etnografii niemieckiej dotyczącej Pomorza Zachodniego. Potrzebna nam tu jest jednak krótka chalI'akterystyka tej nauki i jej rozwoju. Można w jej dziejach wyróżnić dwa nierówne okresy: 1) od jej właściwego początku, gdzieś .po 1890 r., do ok. 1930 r.i 2) okres 1931-1939. Pierwszy okres cechuje żywiołowy niemal l'ozwój badań i publikacji etnograficznych, dotyczący jednak niemal wyłącmie kultury społecznej i duchowej Pomorza. Działalność badawczą i naukową prowadziły ra,czej indywidualne jednostki, amatorzy i miłośnicy kultury ludowej, głównie z własnej łnicjaty~y i na swój Taichuneik.Na cZlOłowybijają się: A. H a a s, O. K n o o p, i U. J a h n. Skupieni wpierw przy Monatsbliittel' der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde (od 1887) i przy Baltische Studien, od 1892 r. badacze pomorscy posiadali własne 'czasopismo poświęcone wyłącznie etnografi.i Pomorza, tj. miitter der pommerschen Volkskunde. Jak już sam podtytuł tego pisma mówi 9, na 00 wskazuje także treść wszystkich ID roczników, gromadzono wyłącznie ma1eriały opisowe i to z zakresu kU'ltury społecznej i duchowej, brak zaś było zainteresowań kultu'rą materialną. Tak było z małymi wyjątkami aż do lat 3D-ch, kiedy nastąpił wyraźny przełom. Ok-res 1931-1936 jest szczytowym w rozwoju etnografii pomorskiej nie tylko ze względu na niezwykłe ożywienie badań nad wszystkimi dziedzinami kultury ludowej 10, ale przede wszystkim na podjęcie i opracowanie kilku zagadnień ogólnych, dotyczących zwłaszcza przestrzennego ukształtowania się zjawisk kulturowych na Pomorzu. Zagadnienia te wynikły przy przejęciu i zastosowaniu metody geografi.czno-kartograficzmej w etno.grafii. Określono to jako Yolks = und Kulturgeogmphie. STREFY I REGIONY KULTUROWE POMORZA i\. Jednym z najważniejszych osiągnięć naukowych było stwierdzenie, że Pomorze Zachodnie nie stanowi jednolitego obszaru �4~2 kulturO\~ego lecz dzieli się na kilka stref, 'IV obrębie. których występuJe ~ kolei kilka regionów kulturowych. Punktem wyjściowym badan .by~y ,,:yniki dociekań W. P e s s l e l' a dotyczące rozprzestrzenIenIa SIę na Pomorzu domu typu dolnosaskiego 11_ Da:lszy zasadniczy podział na regiony kulturowe całego Pomorza powst~ł w wyniku badań R. H o l s t e n a dotyczących geografii wY'raz~w 12. Został ..on w pełni potwierdzony i rozbudowany przez szczegolowe badanIa W. B o r c h e l' sa i innych 13, a szczególnie' przez pra:cenad Atlasem Kultury Ludowej Pomorza H. . Ustal'ona trójskefowość Pomorza przedsta1wia się następująco:' pIerwszą strefę, stanowi Pomorze Zaodrzańskie (Vorpommern) po rzekę Wkrę I Żarową (Ucker u. Za1row); druga rozciąga się po rzekę Parsętę, trzecia po Łebę. ,Te trzy zasadni~ze strefy kulturowe Pomorza zostaly wyd~lelo~e n.a podstawIe geografii wyrazów .j różnic \V występowanIU nIektorych zwyczajów ludowych 15, a mają one, zdaniem H o l s t e n a i K a i s e r a 1~, wynikać z trzech ,różny.ch kierunków kolonizacji niemieckiej: strefa z3JChodnia miała' zostać skolonizowanaosadnikami z Dolnej Saksonii i Westfalii, stTefa środkowa, po Parsętę, kolonistami z Dolnej Frank<Jni'i i Nadrenii. strefa wschodnia zaś przez niemieckie zakony rycerskie od XIV w. J,UŻ tutaj można zauważyć, że autorzy zajmujący się regionamI kulturowymi Pomorza nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzegać, że u podłoża zróżnicowań leżeć muszą także różnice w asymi'lacji kulturowego podłoża słowiańskiego 17. ~odstawowe znaczenie dla dalszych do'ciekań mają ustaloneregIOny występowania, niektórych zjawisk kulturowych, jak strojów i sztuki ludowej. W. Borchers, jeden z najbardziej pracowitych i zasłużonych badaczy kultury ludowej Pomorza, wykorzystując dotychczasowe szczegółowe opracowania, pierwszy' dał kartograficzne ujęcie występowania obu tych zjawisk. Jest' charakterystyczne, że oba te zjawiska występują wyspowa i - co więcej - zasadniczo się pokrywają z tym jednak. że obszary występowania sz.tuki ludowej są nieco większe niż strojów. co' jest zresztą zrozumiałe. B o r c h e r s posługuje sic: ramowym podziałem H o l s t e n a i w ramach trójstrefowości Pomorza ustala szczegółowe regiony kulturowe. Pomocniczo posługuje się dalszym jesz.cze podziałem Pomorza na strefę przybrzeżną (Kiistengebiet) i wewnętrzną (Binnenland), a to ze względu na dwa podstawowe zajęcia ludności, wyznaczające w ,istotnej mierze typ kultury, mianowicie przybrzeżne rybołówstwo morskie i rolnictwo. W dwóch zasadniczych w tej mierze pracach, opublikowanych w 1932 i w 1933 r.18, B o r c h e r s ustala następujące regiony występowania strojów i przejawów sztuki ludowej: w obrębie obszaru przybrzeżnego, a w strefie Pomorza Zaodrzańskiego półwyspy Dars i Sianożęt (Zingst), da1ej wyspy ota'czające Ranę (Rugię), jak Chycina (Hiddensee) i Omaniec (Ummamz) oraz półwysep mnichowski -na Ranie i wreszcie Ina Uznamiu półwY5€'p Lipa (Lieperwinkel). W pasie przybrzeżnym Pomorza Środkowego, od Kamienia po Kołobrzeg, wydZJiela parafię Wrzosowo (Frit-. zow) i Białoboki pod T'rzebiato-.vem, w pow. kamieńskim (na południu) wieś Laska (Laatzig). Na Pomorzu Dolnym mamy wpierw oderwaną wyspę dwóch iwsi - Jamno i Łabusz i wreszcie, jeśli chodzi szczególnie o sztukę ludową, S'ze'reg wsi pow. dadowskiego i słUJpskiego, J ak0 osta tll'i na wschodz'ie region kulturowy, ale tylko pod względem strojów, wymienia Kaszubów nadłebskich. O sztuce kaszubskiej nie chce jednak pisać, uważając, że przekazy jej są za skąpe. W głębi lądu wyróżnia szczególnie znany obszar pyrzycki, dwie wsie 'nad Odrą, Widuchowa (Fiddichow) i Ognica (Nipperwiese) i wreszcie kilka wsi w dawnym pow. Szadzko (Saatzig) na wschód od Stargardu. Pomijając na razie szereg kvvestii wiążących się z powyższymi regionami kulturowymi, należy podkreślić szczególną wagę ich ustalenia. Odkąd bowiem je zauważono, stały się one podstawą różnorodnych interpretacji celem ich wyjaśnienia. Dlaczego regiony te ukształtowały s:ę wyspowo, dlaczego wi~kszość ich występuje w pasie nadmorskim, skąd się biorą zauważone między niektórymi regionami (np. obszarem środkowym, a ośrodkami na Ranie) ciekawe filiacje, dlaczego znów inne regiony odcinają się od reszty swą odrębnoścą, skąd w ogóle doszło do ich powstania, a dlaczego ogromna większość obszaru pozostała ! I , I I , I, I; �424 kulturowo jałowa, itd. itd. Są to w istocie zagadnienia najbardziej pasjonujące i nic dziwnego, że do dzisiaj są one przedmiotem interpretacji i będą nimi chyba jeszcze długo. Właściwa bowiem odpowiedź na te zagadnienia zawierać może klucz do rozwiązania wielu kwestii, stawianych także przez inne nauki, np. historię· W tych zagadnieniach może się też kryć materiał do odpowiedzi na wiele kwestyj etnicznych. B o r c h e r s zauważył, że regiony występowania stl'lOjów ludowych pokrywają się mniej więcej z innymi zjawiskami etnograficZ'nymi 19. Tark więc np. stroje wybrzeża z zasięgiem domu dolnosaskiego, strój pyrzycki z zasięgiem domu pyrzyckiego itp. Z zasadniczym zaś trójstrefowym podziałem pokrywać się ma wg niego nawet histor,ia kultury: w za!chodniej części Pomorza panowało miejskie pl'alWOlubeckie, w środkowej magdeburskie, zaś we wschodniej chełmińskie. W wyjaśnieniu zjawiska powstania regionów kulturowych, Borchers, idąc po -części za poprzednikami, Ziwłaszcza za Holstenem, wprowadza szeTeg różnorodnych czynników, ,o których warto wspomnieć, gdyż będą się one u innych często powtarz.ać. Niektóre z wyjaśnień zatrącają dobrze znaną nacjonalistyczną mistyką 20, in:ne jednak zawierają uchwycenie istotnych związków przyczynowych. Nie można Borchersowi odmówić swrokicr. horyzontów. Już w samym założeniu widzi ogólny wpływ wa· runków geograficznych, historycznych i gospodarczych. Pomorze jest terenem zderzenia się kultury germańskiej ze słowiańską, jak :powiada -.:-. zachodnio- i wschodnioeuropejskiej. Widzi też związki kulturowe niemieckiego obszaru kulturowego ze Skandynawią. Pomorze jest krajem, gdzie splotły się wpływy Brandenburgii. Zakonu Krzyżackiego, Polski i Szwecji 21. Jest ono też krajem typowo kolonizacyjnym, gdzie osiedlono osadników z różnych stron i gdzie ludność słowiańska została zniemczona z \vyjątkiem Kaszubów. Śladów Słowiańszczyzny jednak szuka B o re h e r s tylko i jedynie na tych nie zniemczonych jeszcze terenach, ale i tam - uważa - trudno jest powiedz,ieć, co np. w strojach kaszubskich jest niemieckiego, a co polskiego czy słowiańskiego. gdyż nauka za pó2mo do tych zagadnień przystąpiła. Stąd 425- też i w sztuce kaszubskiej Borchers widzi tylko wpływ zachodnio-pruski, a nie słowiański czy polski 22. Interesują szczególnie te ujęcia Borchersa, które starają się wyjaśnić ową charakterystyczną wyspowość w występowaniu l'egrionów kulturowych. Borchers wskazuje szczególnie na wpływ osadnictwa prowadzonego przez średniowie'czne klasztory cystersów (rejon Mnichowa i Pyrzyc) i premonstrantów z Trzebiatowa nard Regą (osadnictwo idące z holenderskiej Fryzj;i). Chodzi tu nie o bezpośredni wpływ klasztorów, ale o lepszą znacznie pozycję społeczno-ekonomiczną kolonistów niż chłopów miejscowych w dobrach rycerskich. Tam, gdzie chłopi mieli lepsze warunki f'gzystencji, ich społeczno-prawna i gospodarcza pozycja była ustabilizowana, gdzie silna władza brała ich w opiekę i chroniła - tam mogła wykwitnąć w pełni kultura ludowa. Wielkie zaś bwle plamy na kultur'owej karcie Pomorza pokry'wają się mniej więcej z zasięgiem dóbr rycerskich, gdzie panował ustrój pańszczyzniany. Nad stwierdze.niami W. B o r C h e r s a warto był>o zatrzymać się z tego względu, że jest to pierwsze pełne ujęcie regionów kulturowych Pomorza i że sta'nowi próbę wyjaśnienia ich powstania, choć jeszcze bardzo ogólną i raczej w postaci ~formuławania zagadnienia do dalszych badań. W takim też ujęciu. wydaje mi się, leży klucz do rozwiązywania większości zjawisk etnograficznych Pomorza Zachodniego. ZAGADNIENIE ETNICZNE. STOSUNEK l'<AUKI NIEMIECKIEJ SKlEJ DO SUBSTRATU SŁOWIAŃSKIEGO Na czoło zagadnień związanych z regtonalizacją Pomorza Zachodniego wysuwa się sprawa składu etnicznego ludności i późniejszych jej zmian. Chodzi 7. jednej strony o wykazanie ugrupowań słowiańskich i polskich oraz niemieckich i innych, z drugiej o analizę ich wkładu w ogólną kulturę ludową Pomorza. Pod tym względem stanowiska badawcze nauki niemieckiej i polskiej Jóżnią się nieraz dość znacznie. Jeśli chodzi o stanowisko etno- �42(j grafii niemieckiej, można go najkrócej scharakteryzowac następująco: 1) Sprawa składu plemiennego ludności słowiańskiej nie jest przedmiotem jej zainteresowania. Od czasów pracy F. T e t z n er a ~.1 nie było na ten temat poważniejszego opracowania. Nacisk kładzie się głównie na niemieckie grupy etniczne kolonizujące Pomorze. Poznane są one jednak dotąd dośćogólnj,kowo. 2) Istnieje wyraźna niechęć do przypisywania innym, nie niemieckim grupom 'kolonistów większego Wlpływu na kultUTę ludową Pomorza. Wpływy szły niemal wyłącznie od stl'ony kontynentu, od południa, wnoszone przez kolonistów niemieckich 24. Wybrzeże morskie - odczuwa się to wyraźnie w opraoowaniach niemieckich - nie jest tu pomostem łączącym kulturowo leżące nad morze kraje, ale jakąś nieprzebytą ścianą, do której dochod.ziły wpływy niemieokie z południa. Były to tylko wpływy kontynentalne 25. Z obcy'ch grup etnicznych przypisuje się pewne znaczenie, i to w stopniu znacznie zmniejszonym, kolonistom holenderskim i fryzyjskim 26, 3) Stosunek do wpływów i pozostałości słowiańskich jest więcej niż wstrzemięźliwy. Nie zaprzecza się, że elementy słowiańskie w kulturze ludowej Porrtorza istnieją, są one jednak: a) zbyt skąpe, aby były godne specjalnego zainteresowania; b) występują raczej tylko tam, gdzie zachowały sif; resztki ludności kaszubskiej. W przeciwieństwie do dawnej etnografii niemieckiej, która odrębności w kulturze ludowej Pomorza, nie posiadające analogii z cechamikultuTY ludności niemieckiej, skłonna była tłumaczyć jako pozostałości słowiańskie -' przedstawiciele nowszej etnografii (mam tu na myśli głównie twórców dzieła "Atlas de?' Pomnw?'schen Volkskunde") usiłują pozostawić jako niewyjaśnione, czekając na dalszy rozwój badań etnograficznych, lub tłumaczyć innymi wpływami. 4.) To ogólne stanowisko w stosunku do spuścizny ~lowiańskie'; pozostaje w łączności z mechanicznym po£lądem na sam proces kolonizacji i germanizacji. Przesadny pogląd na zbyt szvbkie i całkowite zgermanizowanie Pomorza z wyjątkiem ~\I~chodnich jego skrawków stoi w ścisłej łączności z drugim po- 427 glqdem, że germanizacja ludności autochtonicznej była równoznaczna z momentalnym niemal i kompletnym rozpadem dotychczasowych treści kulturowych, a przyjęciem się z miejsca inn yeh, nowych treści. A tak w rzeczywistości nigdy nie było. Tr~dn{) na tym miejscu przedstawić skomplikowany mechanizm procesu wynarada,wiania, ale przecież dotyczy 'On "wymiany" tvlko niektórych treści i to w drodze stopniowego wzajemnego ~rzenikania i przejmowania poszczególnych elementów i ic~ adaptacji. Niektóre tylko elementy zanikają stopniowo całkowlcie, inne żyją nadal choć nieraz pod inną etykietą. Tak jest z\vłaszcza w obyczajach i zwyczajach oraz w treściach folkloru. Można stwievdzić, że w tych zagadnieniach stanowisko przedwojennej nauki niemieckiej wwiera wyraźną, a zas:ldniczą wewnętrzną sprzeczność. Z jednej bowiem strony przyjmowało się, najczęściej milcząco, że na większości terenów Pomorza kompletny niemal rozpad kultury słowiańskiej nastąpił już w XIII-XIV w. 27, że zatem kuliuTowe elementy słowiańskie nie wykazywały żadnej tendencji do p'r~etrwania - i dl~tego z.anikły. Z drugiej jednak strony przyjmuje się expreSSIS verbIS, że we współczesnej kulturze ludowej Pomorza istnieje wiele elementów starogermańskich, sprzed tysiąca lat 28. Jest to oczywiste przykładanie dwóch różnych założeń i kryteriów do tego ~amego zjawiska - kuUury ludowej. W świetle tej sytuacji jest najzupełniej zrozumiale, że nauka polska zmierz.a w pierwsz.ym rzędzie do szczegółowego odtworzenia przemian etnkznych na Pomo'rzu Zachodnim w ciągu dziejów ze szczególnym uwzględnieniem stopniowego zanikania ludności słowiańskiej 29. Co się zaś tyczy pO,~lądu na zmiany kulturO'.ve, to można ogólnie stwierdzić, że nauka polska zajmuje tu star,owisko metodologicznie bardziej słuszne. W większym stopniu :;niźeli przedwojenna nauka niemiecka traktuje poszczególne elementy kulturowe i całą kulturę funkcjonalnie - jako wynik działania szeregu różnorodnych czynników: stosunków społecznogospodarczych, politycznych, wpływu miast, dworu i klas uprzywileJow:mych, infiltracji elementów obcych z zewnątrz, ale teżi to przede wszystkim - jako odbicie odrębności gruPO\\'€j �429 428 i przynależności etnicznej. W formach mieszanych i pochodnych - a takimi głównie są pomorskie elementy kulturowe w ich zlepku i nawarstwieniu się doszukuje się - jeśli jest to tylko możliwe - genezy poszczególnych składników i form, w tym elementy pochodzenia słowiańskiego budzą - rzecz jasna - największe zainteresowanie. Wychodzi się przy tym z założenia. że w utrwalonych faktach etnograficznych Pomorza można lównie dobrze doszukiwać się zarówno archaicznych elementów germańskich jak i słowiańskich. Kulturowy substrat słowial1ski trwał tu niewątpliwie dłużej i silniej zaznaczył się 'N kulturze ludowej Pomorza niż to się widzi w opracowaniach niemieckich. Przejdźmy do kilku zagadnień szczegółowych. ZAGADNIENIE TYPOW BUDOWNICTWA LUDOWEGO Jednym z najbardziej spornych, dotąd ostatecznie wystarcza,iąco nieprzebadanych ,i nierozwiązanych zagadnień, jest kwestia typów w budownictwie ludowym Pomorza i ich genezy. Budownictwo kaszubskie w pow. Lębork, Bytów i Miastko raczej nie wchodzi w rachube. J.est ano dobrze zbadane i jako zbliżone do budownictwa polskiego (dom zrębowy drewniany) nie budzi większej dyskusji 30, Inaczej jest jednak z typami budownictwa ludowego występującymi na reszcie terenu Pomorza Zachodniego. Sporą dyskusję wzbudził dom tzw. "pyrzycki" oraz budownictwo w pasie przybrzeżnym od Dziwnowa po Słupsk. Dom pyrzycki (das Weizackerhaus lub Mii7'kisches Dielenhaus), o którym pisali już R. H 'Ol s t e n i H. S i u t S 11, a następnie inni, uważany był zgodnie jako typ pochodny bezpośrednio od domu dolnosaskiego poprzez skrzyżowanie z typem frankońskim. Sprawą tą zajęła się szczególnie A. D a b r a w J l s k a, ostatnio Z. R a d a c k i ~2. Na podstawie głównie rzutu poziomego (przednie usytuowanie części mieszkalnej i występowanie czarnej kuchni) autorzy oi zgodnie stwierdzają, że jest to wytwór l'€gionalny domu wąskofrontowego rozwinięty z wielotraktowych chat słowiańskich z niektórymi tylko elementami domu dolnosaskiego (rozwinięcie trójwnętrzne pierwszego traktu pod wpływem domu saskiego). Wtórnym zjawiskiem, rozpowszechnionym dopiero w XVIII wieku, ma byt" sień poprzeczna, tzw. Achterhaus. A. D o b I' o wal s k a przypuszcza nawet, że dom pyrzycki miał kiedyś podcienia, które później zostały zabudowane. R ad a c k i zaś uważa, że wystE;pujący między dolną Noteci,,! a Pyrzycami podcieniowy dom wąskofrontowy rozwinął się równolegle z pyrzyckim i oba zalicza do typu zachodnio-pomCl'skiego domu wąskofrontowego. Jako taki miał on szerokie rozprzestrzenienie w pow. białogard2Jkim, nakielskim, wałeckim i kartuskim. Sięgając jeszczl; dalej w genezę tego typu, widzą jego autochtoniczną ciągłość od podcieniowego domu kultury łużyckiej, znanego z wykopalisk w Buku pod Berlinem. Czyli - sumując spotykamy tu wywód obu typów domów wąskofrontowych podcieniowego i pyrzyckiego - z elementów autochtonicznych, z domieszką, różną w obu typach, nowych elementów budowlanych przyniesionych przez kolonistów. Jak widać, sprawa wymagałaby jeszcze dalszego uściślenia i dokumentacji. Spore różnice zdań istniejq na temat typu budownictwa w pasie przybrzeżnym. Zasługują tu na uwagę dwie rozprawy Go e h r t z a i E. G o h r b a n d t a. Zabierał też w tej sprawie głos G. B r o n i s c h 33. Według znów mniej więcej z§':odnej 8'pinii tych badaczy (najbardziej zdecydowanie ujawnia się to u G o h r b a n d t a), na całym obszarze pasa przybrzeżnego, od Dziwnowa poza Słupsk, występował dawniej jeden tylko jedyny typ domu, właściwy tylko temu obszarowi i nie mający wiele wspólnego z budownictwem regionów sąsiednich, podczas, gdy dawniejsza literatura niemiecka, operująca tylko ułamkowymi danymi (badania nad budownictwem rozpoczęły się na dobre dopiero za czasćw G o h r b a n d t a) widziała na tym terenie az 3 typy domów - irankoński, nordycki szerokofrontowy (nordischer Vierkanthof) i dom saski, Tymczasem, wg opinii tych autorów, zwłaszcza Gohrbandta, występował tu tylko jednolity typ domu z przewagą element(:\V dolnosaskich, jest on zatem �+30 porhodny od dolnosaskiego. Niektóre tylko dodatki - galeryjka i brama wjazdowa - mają być pochodzenia frankońskiego. Dom ten miał wziąć swój początek od kolonistów dolnosaskich, którzy przyszli tu z Pomorza Zaodrzańskiego (Vorpommern) przez Uznam i Wolin i brali w posiadanie obszar przybrzeżny początkowo w dość: wąskim pasie, później coraz bardziej się powiększającym aż na całą szerokość prowincji. Tym Sasom podporządko~ wali się kulturowo osiedlający się tu także Fryzyjczycy. Dodac trz'eba, ż,e ten typ domu już z dawna na Pomorzu Zachodnim nie i~;tnieje, a to w wyniku ustaw budowlanych pruskich, zwłaszcw rozporządzenia Fryderyl{a II z 1752 r., a następnie w wyniku uwłaszczenia, które całkowicie zmieniło zabudowę wsi. Jak widzimy, w literaturze niemieckiej nie ma mowy o żadnym substracie kulturowym słowi8ńskim. Koloniści przychodzili j;kby do pustego kraju, będącego kulturowo białą plamą· . Etnogrdiczne badania polskie zajęły się też i tym zaga~'Dle.Diem.. Wymienić tu należy prace A. D o b r o w o l s k l ~ )~ Z. R a d a c k i e g o, ostataio zwłaszcza publikowane wymkl b':Jdar, terenowych B. S t e l m a c h o w s k i e j i T. W r óli l e w s k i e g o H. Głów,ny tenor ich stwierdzeń w wymienionej sprawie brzmi następująco: . 1) na omawianym tE.renie wystE;puje z dawien. dawna ~le ;edcn , kcz kilka typów domów. Obok wskazywane) przez meJ . . mieckich badaczy fo-rmy dolnosaskiej, zmienionej w porownamu do pierwowzoru, istniały ('na terenie sbwińskim - S t c ~m.ac hu w s k a) trzy jeszcze typy: wąskofrontawa chata podclem~wa, sbwir.ska chata parzysta, mająca, według stwiel'dz.ema B. Stelmae:howskiej, równie starą metrykę; oraz - jako od:rę~l1Y typ _ dom szerokofr,ontowy (Vierkantho.f - Z. R a ,d a ck 1): 2) panuje tu istotnie typ budownictwa mieszanego, powstały ze starszych i nowszych €lementów, ale nie są to tylko formy . k'12. S ą to mi'-'~""ne formy mies7ane bez reszty gerrnans . '~... ~ .. bu:iownichva slowińsko-holenderskiego (T. W l' ó b l ew s k 1); 3) najbardziej archaiczne p:::JStaciedomów mają \V'i~lr:cech 0g61nosłowiańskich. Dopiero na te warstwy n.~kł.adały SH:~ nowe elementy obce i stąd powstało daleko idące zrOZl11cowamew for- 431 l I ! ! I I ,l I i l mie budownictwa. Nawet szerokofrontowy dom o podwórzu czworokątnym jest kombinacją elementów miejscowych z saskimi (A. D o b r o wo l s k a); 4) 'Typowa dla budownictwa Słowińców chata parzysta, symetryczno-dwuizbowa, uważana do,tąd jako powstała dopiero po ustawie z 1752 r., jest wcześniejsza i ma mieć według twierdze~ nia B. S t e l m a c h o w s k i e j swoją genezę w rodzimej koncepcji architektonicznej: powstała ona ze względów funkcyjnych (zawód rybacki z obsługą "cezeźników") z zestawienia dwóch chat jednoizbowych jako odrębność slowiński,ej grupy rybackiej; 5) najbardziej archai.cznym typem chaty, opisanym przez F. T e t z n e r a 35 w Klukach -- jest takii, który żywo przypomina znane z wykopalisk kultury łużyckiej jednoizbowe chaty z wejściem w ścianie szczytowej. To są najistotniejsze ujęcia z "obu stron barykady" w kwestii typologH budownictwa zachodniopomorskiego nacalym pasie przybrzeżnym. Jest tu istotnie tyle spornych kwestii, że sprawa będzie i powinna być przedmiotem dalszych wnikliwych badań. ZachodniopomoI'skie budownictwo ludowe posiada wiele swych charakterystycznych cech, takich jak przewaga symetrycznych domów szerokofrontowych, występowanie szerokich kominów w środkowej części sieni na całą jej szerokość oraz urządzenia ogniowe pochodne od "czarnej kuchni". Wszystkie te i tym podobne elementy odcinają wyraźnie obszar zachodniopomorski od niemieckiego. a wiążą go z ogólnym obszarem słowiańskim. Zagadnienia te są przedmiotem badań na podstawie materiałów uzyskanych dla Polskiego Atlasu Etnograficznego 36. Można tu oczekiwać wielu jeszcze interesujących wyników. WNIOSKI Z ZACHODNIOPOMORSKIEGO SZKUTNICTWA LUDOWEGO Warto nawiązać od razu do zagadnień szkutnictwa zachodniopomorskiego. Mamy w tej mierze długoletnie gruntowne badania T. D e l i m a t a i P. S m ó l ark a 37. Delimat wykorzystuje w pełni opracowania niemieckie, zwłaszcza Borchersa i W. M it z ki 38. samodzielnie jednak dochodzi do zaskakujących, a cie- �432 433 kawie dokumentowanych wniosków. Otóż całe Pomorze, cd Odry aż poza Wisłę, ma swoje odrębne cechy, wyróżniające go zarówno od obszaru wschodniego jak i zachodniego. Występują one nie tylko na obszarze kaszubskim i słowińskim, ale także na terenach z dawna zgermanizowanych, jak np. na pojezierzu szczeciniecko- drawskim. Do tych cech szkutnictwa pomorskiego należy m. in.: bezwręgowa konstrukcja łodzi, dno z klepek poprzecznych, poszycie burt klepkami pionowymi, łukowaty kształt dna i łukowaty kil, wiosłowanie z wolnej ręki i rejowy żagiel. Cechy te, wzięte z łodzi współczesnych, powtarzają się w pomorskich łodziach średniowiecznych znanych z wykopalisk, różnią się natomiast od obszaru niemieckiego za Odrą. Mielibyśmy tu zatem do czynienia z pozostałościami kultury słowiańskiej jeszcze z okresu przed germanizacją Pomorza Zachodniego. Podobną a'rchaiczność cech szkutnictwa pomorskiego 6twierdził w wY1niku swych wieloletnich obs~a'cji i badań H. W i lc z e iW s k i 39. Zatem wniloski, jakie nasuwa historia i typologia pomorskiego szkutnictwa, są analogiczne do tych z za.kresu budownictwa. Podobnie jest, jak niżej zobaczymy w dziedzi'nie strojów i sztuki ludowej. SPORNE KWESTIE KOSTIUMOLOGII LUDOWEJ Badcmia nad kostiumologią ludową Pomorza Zachodniego były w latach 30-tych b. wieku - jak stwierdzał W. B o r c h e r sdopiero w początkach 40. Znane były wówc'Zas poszczególne stroje i ich regiony - kaszubski, pyrzycki, mnichowski 41, ale tylko te z XIX w. Nie posiadano żadnych reliktów z w. XVIII, niejasny . był też wiek, pochodzenie i rozwój poszczególnych strojów, gdyż n:e przeprowadzano badań źródłowych. B o r c h e r s nie tylko podsumowuje dotychczasowy dDrobek w tej dziedzinie, ale dorzuca szereg nowych spostrzeżeń. Zauważa on m. in. ciekawe zjawisko, że re['iony strojów jak już było wspomniane grupują się jeden za drugim w pasie przybrzeżnym od Rany aż po Lębork, p{)dczas gdy w głębi lądu występuje jeden tylko zwarty obszar pyrzychi, Poza strojempyrzyckim wyróżnia on trzy grupy strojów pasa przybrzeżnego. ośrodek rugijski -- Chycina (Hiddensce), Omaniec, Mnichowo, Lipa trzebiat'Jvvs;<:Gjamneński (Białoboki i Płoty pod Trzebiatowem i Jamno ,: Labuszem) oraz trzeci -- k3szubski. Widzi szczególne pokrev;:2ństwo kostiumologiczne ośrodka trzebiatowskiego z mnichows;<im, Borchers podl;reśla mocno fakt, że w istniejących w XIX w. strojach znaleźć można elementy różnorod:1cgo pochodzenia :.:arć'vvno pod \vzględ.em wieku jak i etnicznym. Da się Yv'i;:;c wyróżnić składniki wczesnośredniowieczne i nowo:~ytne, elementy jJochodne z ubiorów hiszpc)j1Sklch. niderlandzkich i francuskich, Podkreśla dalej zrM:r,icov.ranie tych strojGw \vedług zcJ\vodu i społecznej po:'ycj:, dostrz.ega istnienie w wielu miejscach rcieszanych strojóv; miejsko-wiejskich. Elementy slo\viar.skie 'widzi jednak tylko i jedyn:e 1,,: .s~;:'oju kaszubskim. (K;:,;:;zubiiladłebscy) ze ",'zgIęciu na ich oc1n,ienno,ść etnicz,ną i inną przyna]eżn{'Jś(; polityczną. W literaturze polskiej ndjwic;cej uwagi zagaClmeniom kostiu-; mologicz.nym Pomorza Zachodniego poświęciła clDtąd A D ob r o wo l ska. Do śmiałych niewątpliwie posunięć, ale równocześnie bardzo wnikli'.\'ych, 1131eży zasadnicze jGj stwierdzenie, że na całym davvnym obszarze Słowian Zachodnich da się wyszukać ze źródeł ikonograficznych 3 elementy ubioru świ2dcząoe o oddziaływaniu po:Hoża sI-owiańskiego na zespół odzieżowy środkowo-północna-europejski. Występowanie ich pokrywa si~ z wykreślonym przez L. N i e d e r l e g o zasiqgiem Słowian Zachodnich. Są to: płócienna biała płachta żałobna z czółkiem i podgębnikiem, wałei~ chus'cy noszony w rękach lub pod pachą (Regenrolle) oraz rnE:':J,w koszulak noszona "na wypust" 1~. Artykul .'Świadczy o dużych możliwościac;l historycznej retrogresji woparciu o materiał etnograLczny·;3. W tym samym kierunku. tj. wyszukiwania reliktów sło\vinńskiej odzieży, idą badania A. D o b r o \'1 o l s k i e j na Pomorzu Zachodnim .:;. Spotyka się je zarówno w stroju jamneńsklm jak i pyrzyckim. W Jamnie i Łabuszu, obok utworzonego w XVII w. bogatego stroju kololótcw, pochodzącego z Holandii, istniał 2R - .. Lud", l. XLIX I i, �434 435 mało znany strój mIeJscowy. Ten jednak nie zachował się w czystej postaci, lecz powiązał z miejscowym w ciekawą grupę kostiumologiczną o cechach mieszanych, rodzimych i obcych. Do cech roodzimych, przypominających strój słowińskich Kabatków, należą białe opaski na glowq w stroju kobiecym, a w meskim granatowa sukmana poza kolana, bez zapięć, kołnierza i jde~zeni, zbliżona w swej formie do typu południowo-polskiego. Podobnie w stroju pyrzyckim. Znany i opisywany dawniej strój pyrzycki 45 Jest według Dobrowolskiej całkiem nowego pochodzenia, mianowicie z początku XIX w., wniesiony przez kolonistów fryzyjskich osiedlonych za Fryderyka Wilhelma III. P'oprzednio noszony strój był miejscowe[o pochodzenia, zna,cznie bardziej IIboższy, posiadający również niektóre elementy słowiańskie, jak w stroju )amneńskim. Podobnie też gdzie indziej. Spod Kołobrzega znany jest zabytek ikonogrdiczny z XVIII w., ukazujący noswny tam strój kaszubski. Dobrowolska jest zdania, ż·e ów strój rodzimy znachodził się wszędzie tam, gdzie w XIX w. zachowały się oazy ludności słowiańskiej (kolo Gryfie, Kamienia, Trzebieszowa, Gryfina, Pyrzyc, Stargardu itd.). Z XVI wieku znany jest on w podmiejskich osiedlach zamieszkałych przez pospólstwo. Omawiany strój ma według stwierdzeń A. D o b r o w o l s k i e j duże powiąza'nie ze strojem k<'szubskim, rugijskim oraz z łużyckim. Tak więc, jak Pomorze Zachodnie stanowi pod względem językowym obszar pośredni między gwarami kaszubskimi i wieleckimi, tak pod względem kostiumowym ma być również terenem pl'zejściowym, łączącym odzież kaszubską, rugijską i łużycką· Zagadnienia związane z zachodnio-pomorskim strojem ludowym są więc - jak widzimy - bardzo frapujące, kryją w sobie wiele jeszcze niejasnych stron i nadal będą stanowić wdzięczne pole badań. PROBLEMY SZTUKI LUDOWEJ POMORZA Zainteresowania sztuką ludową P,omorza Za,chodniego doprowadziły w pierwszym rzędzie do wspomnianego już zaobserwowania i ustalenia regionów kulturowych. Najwięcej uwagi tym zagadnieniom w literaturze międzywojennej poswlęcii: znów W. B o r c h e r s 46. W obrębie strefy przybrzeżnej ustalił on trzy zasadnicze regiony Pomorza Zaodrzańskiego, Środkowego i Wschodniego, w głębi lądu wyjątkowy obszar pyrzycki i sąsiedni, niewielki, byłego powiatu Szadzko, dzisiaj Stargard. Każdy z tych regionów wykazuje swoje odrębne rysy 47. Mimo zróżnioowa'nia Borchers spostrzega duże pokrewieństwo obszaru środkowego (od Kamienia po Kołobrzeg) ze wschodnim (słowińsko-darłowskim). Oba te obszary mają nosić jednolity westfalskodolnosaski chara.kter 48, im zaś dalej na wschód, tym bardziej uwidaczniać się ma wpływ zachodnio-pruski (oddziaływanie gdańskiej sztuki meblarskiej). B a r c h e r s nie spostrzega żadnych przejawów sztuki słowia11skiej na omawianym terenie (terenem kaszwbskim nie zajmuje się). Podkreśla różnorodne wpływy działające na zróżnicowania w stylach ludowych, w tym przede wszystkim stylu sztuki oficjalnej różnych okresów (średniowiecza, renesansu, baroku itd.) - ostate·czne jednak wyjaśnienie widzi we wpływa'ch krajobrazu i rasy 49. Ludową sztuką pomorską zajęła się zdawna B. S t € l m ac h o w ska. W okresie międzywojennym miała o'na możność przeprowadzenia badań muzealnych w Szczecinie i innych miastach, poszukując głównie analogii kultur'owych tego obsza~u z innymi regionami polskimi i słowiańskimi. Analogii tych znalazła sporo. Są nimi zarówno dre'Mniane dzwonnice-wieże przy daJwnych kościołach, rzeźby i malowane ozdoby o motywach zoomorfiozmych, dwojaczki pyrzyclkie, skrzynie, szelbiąg itp. 50. W tych sprawach zajmuje wielokrotnie głos A. D o b r ow o l ska. Nawiązując do scharakteryzowanych i omówionych szczegółowo dwóch terytoriów artystycznych - północnego związanego z kulturą rybacką i południowego, rolniczego - A. D ob r o w o l s k a zauważa zaskakujące filiacje stylistyczne obu tych terytoriów z obszarami polskimi i słowiańskimi. Tak więc malowany sprzęt domowy, ryzowane deseczki tkackie, hafciarskie zdobienia odzieży, skłonność do wielobarwnego koloryzmuwidoczne na terytorium południowym Pomorza Zachodniego są właściwe i typowe dla ludów i obszarów rolniczych j mają �436 437 liczne analogie i nawiązania z kulturą artystyczną Slo'xian południowych, a takze z innymi regionami, jak Czechami, 8łowaczyzną, Wqgrami, Rumunią itd. Dobrowolska przypuszcza istnienie impulsó'vv pł.vnących z południa. Północne zaś ter:·;torium artystyczne, cechujące sit; wyrobami drewnianymi zdJbionymi głównie ornamentern abstrakcyjno-geometrycznym i zwierzęcym. ma mieć według tej autorki swoje filiacje z odpowiednimi wyrobami £óralszcz:yzny śląskiej, Fodhala i w ogóle Podk.trpacia. Stąd stawia ona hipoteze o południowym czy połucinio'wowschodnim (od Ken'pat i Bałkanów) pochodzeniu tych wyl\\lorów i wątków zdobniczych. Szlak ten mógł pwwadzić aż do S:<:andynawii. Mógł też-obok pcwyzszego istnieć szlak \v:,;chodni idący od Wie:koru.si \Nzdłuż nlOrza Bałtyckiego, gdy~; na tej drodze istnieją również zaskakujące analogie fil. NIECO SPC>STH7";::v0 C<;();.~YCH. iJFH.SPEETYWA j)ALS;~YCIl BADAŃ W ZAKRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ To wszystko były przykłady z zakresu kultury materialne.i ukazujące, :iakie stawiano dawniej zagadnienia i jak je nzwiązywano, a jak czyni się to obecnie. Dotyczyły one wyjaśnienia pewnych zjawisk w obrębie kultury ludowej Pomorza na tle ich związków Z SZE;t3zym obszarem kulturo'Nym. Jest oczy~viste, że kultury ludowej Pomorza Zachodniego, właśnie jako obszaru wybitnie kJlo:1.izacY.inego, nie można wyjaśnić tylko od strony kultury zaplecza niemieckiego. Stosownie do trzech glównych składników, które złożyły si~ n:1 całość kultury Pomorza, trzeba uwzględniać również trzy kierunki interpretacyjne i trzy powiązania kultury rniejscowe.i. a mianowicie: 1) z sbwiań.3ką kulturą miejscową na tie i w z.wiązku z całym ob:=;zarem słowiańskim, 2) z zapleczem niemieckim i b'Ermańskim kręgiem kulturowym, 3) z kulturą ludów basenu morza Bałtyckiego. Wid,,;p.liśmy jasno, że· dowojenna literatura niemiecka nastawiona była niemal wyłącn:e na drugą orientacjl';. Dopiero pod sam koniec: zwróc::m<>uwagq na I:wiązki kulturowe Pomorza z kulturą wybrzeży Bałtyku. Prawie calkowicie zaniedbano jednak (w okresie \\'\-- bujałego nacjonalizmu niewątpliwie celowo) uwzgledniania w kulturze Pomacza elementów słowiańskich. Czyniono te tylko tam, ,gdzie narzucała się ich oczywistość. Chodzi tu główni.e o stuclia nad nazwami miejsco\V.vmi i polnymi, które z dużą pasją uprawiał R. Holsten .. Jest zatern oczy'Niste. że dzisiejsza nauka p::;Jska. odrabi:'jąc: pc ważne zaległości, kładzie główny nacisk wraśn12 na wyszukiwanie w kulturw ludowej Pomorza' ciementow słowiańskich. Wsz:,;stkie powyższe uwa;i ,xlnoszą sit; nie tylko do kultury materialnej. a!e talóe Sp:::>ł2cznej i duchowej. Te ostatnie dwa c>ialy kultury są w p:::>15kich badaniach etnograficznych 'i'aledwie \V skromnycn p:::>::zątkach. Działy to ważne, gdy;~ zawier&ją elementy o najsdnie.iszej bJd<1j tencienc:,ii do przetrwania ?arówno w forn,ic ory;:inainej i pełnej, jak -- CZt;sc:ej --- szczątkowej, t'micn;cncj lub zespolonej z elementarni obcymi. Dotyczy to z\vłaszcza folkloru. Jeżeli elementy kultury materialnej ulegają zaz\.vyczaj szybkim zmianom w śiad za zmi~n'1 warunków życio\\'Y~~!"j2śli vV' ślad za tym idą także el.,;"rnenty ku.ltury spclecznej, gdzie. jak np. w zwyczajach zachowały sic: tu i h,m tylko resztki, to cbwr.e elementy wierz:miowc, światopoglądowe i ·'Nied?y ludo\'.ej. \VYP8rt~ z praktycznego życia, utrzymują "iE; długo w po::;L:ci wątkć,'vv opowieści, legend, baśni, zabaw dziecinnych itp. \1::Jżna zasadnie przypuszcza(\ ż'" właśnie w tych treści3ch kulturowych Zilc{1owaly siC; rwjbarctzi:::j bogate elementy kultury sło\viailskiej. Literatura niemiecka z ,:akl'csu ludo\'vej kultury społecznej i diJCho\Vej Pomorza Zac'hodniego jest bardzo b::Jgata i trudno tu \Vymicn:;~ \\·<:l:7.niejsze cho':'by pozycj:. SpJśród wielu r;azwisk wyrnienić tu m')żn<:l te, które 11'1jwięce,i sic: przyczyniły dr. zadokLl'-.;eni.oJ'YC:ll'a tege> dzialu kuHury. Nc:leżą tu: H a a 5, J a h n, a 2\,:L~s:('za K n o o p. Z nowszych głównie tylekroć juz razy wsp:n.in:mi E.) r c h e r s i K. r", a i s e rj2. Nie będzie ;wzesadą r;O\':iCcl!Cnie. 72 żadc'l1 z ni::h nie ldadł nacisku na odróżnianie wątkćw i eL'\i:2l1tów p:J:::hodzC'nlL\ germańskie.~:o od sbwi:J.hski::h. ~ie ma tegJ n~-lwet u O. T<n o () p:l. ktć!','-' r::tjwiecej zaimował si\~ teren~~rni s:0\vińsko-kClszubskjn11. �438 Ta bogata literatura zawiera dzisiaj nie.przebrane wprost możliwości badawcze zarówno z zakresu kultury społecznej jak i folkloru. Jak wiele elementów słowiańskich można z tei literatury wydobyć czy to gdy chodzi o zwyczaje i obrzędO\,~ość rodzinną i doroczną, czy też o folklor muzyczny lub prozodię ludową - wskazuje popularne opracowanie B. Sielmachowskiej 53. Chociaż ujęcia autorki nie zawsze są odpowiednio krytyczne i przekonywujące, to i tak pozostaje mnóstwo zauw:lżonych treści słowiańskich. Należą tu np. z Rany (pominą WSZy zrozumiały w tym względzie teren Słowińców, a zwłaszcza K~3zubów) tradycyjne pokarmy spożywane \v określonych obrzędach dorocznych (proso, groch, jarmuż, kiszona kapusta), świąteczne pieczywo "kołacz" czy - w brzmieniu 10ka1lnym na Ranie - "tołacz", różnorodne maszkary trzechkrólowe czy wielkanocne "kulanie jajek", itp. Jeś1i chodzi o ludową prozodię, to największą wartość poznawczą posiadają legendy i podania o wątkach historycznych i lokalnych. Zwrócił na nie uwagę w krótkim, &le bard~o cennym i nowatorskim artykule K. Ś l a s k i 54. Poruszył je medawno także T. W rób l e w s ki 55. Są to jednak dopiero początki i próby poszukiwań, cała natomiast dziedzina czeka na systematyczne badania i opracowania. Wymagają one jednak specjalnych umiejętności, a to przede wszystkim z zakresu filologii zarówno polskiej jak niemieckiej. Rzecz polega nie tylko na przebadaniu olbrzymiej literatury pod kątem wydzielenia wątków słowiańskich i polskich od germańskich, tak zazwyczaj razem splecionych i pomieszanych, ale także na opracowaniu również pod tym kątem archiwaliów, czy to będą źródła kościelne czy akta sądowe, czy też zbiory sp.~cja]nie z.§"romadzone56. BADANIA NAD ZJAWISKAMI WSPÓŁCZESNYMI. NIEKTORE WNIOSKI DOTYCZĄCE KSZTAŁTOWANIA SIĘ SYNTEZY KULTl'ROWEJ ZE STAPIANIA SIĘ KULTUR REGIONALNYCH Wspomniano na początku, że drugim kompleksem zClgadnień et~og:~ficznych na Pomorzu Zachodnim jest współczesna rzeczyWlstosc kulturowa ukształtowana w wyniku powojennych proce- 439 sów osadniczych i współżycia z sobą na tych samych miejscach grup osadników różnego pochodzenia i reprezentujących różne odmian~ kultury regionalnej. Są to zagadnienia o kapitalnym znaczenIU. Ważność ich uznali dawno socjologowie i badania nad tymi zjawiskami są w pełnym toku, istnieją też noważne wyniki tych badań. ' W rama'ch etnograf.ii prowadzono dotąd systematyczne badania leżące w profilu problemów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Nie prowadzono jednak takich badań, któreby zajęły się całością problemu powstania na Ziemiach Zachodnich nowej rzeczywistości kulturowej i mechanizmu jej tworzenia się. Dzięki inicjatywie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i poparciu WydZiiału Kultury 'Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, można było takie badania na terenie kilku wsi koszalińskich zorganizować i przeprowadzić 57. Było to dopiero za~czqtkowanie badań wymagających jeszcze ze względu chocby na obszerny zakres t-ematyczny - pogłębienia w ciągu następnych sezonów, niemniej jednak można już dziś podać szereg spostrzeżeń. Na tym miejscu można zająć się tylko nie którymi i to 'W postaci najbardziej skrótowej. Każda z sześciu badanych wsi ma nieco inną strukturę społeczną i etnograficzną. Np. w Iwięcinie przeważa - w znaczeniu społecMym i kulturowym - grupa Wielunian nad drugą z kolei - grupą lubelską. W Wierciszewie grupa osadników z Wołynia, po której idzie grupa wileńska i z B:ałorusi. \V K raśni;Zu występują na równi osadnicy "z.za Buga", z Lubelskiego, z Kieleckiego oraz Łemkowie, podobnie w Jamnie. Mścicom piętno nadaje grupa poznańska, w Łabuszu osadnicy z Lubelskiego i Kieleckiego. W ciągu 15-lecia w żyaiu każdej z grup nastąpiły duże zmiany kulturowe, różne zresztą u różnych, w sensie zubożenia lub rozpadu w zakresie wniesionych tradycyjnych treści kulturowych. Zmiany te odbywały się za:wsze w płaszczyźnie działania opinii społecznej środowiska wiejskiego, w związku z tym omawiane zagadnienia mają na poły charakter socjologiczny i etnograficzny. �W obrębie poszczególnych społeczności wiejskich dokonał się już niemal w pełni proces integracji społecznej; nastąpiła asymilacja do warLinkó\v rzeczowych środowiska, niemal całkowicie zanikły pocątko\ve antagonizmy lub obcość, powstałe głównie na tle dośw-:adczanych różnic w kulturze życia codziennego. Istnieją wpravvdzie jeszcze pewne odrębności (np. w gwarze, w przygotowaniu pożywieni2. VI niektórych zwyczajach. w postawach i 'Nar'LOściach społecznych), mają one jednak dzisiaj charakter 1'<lC:';o,'j społecznie obojętny. Mi~dzy poszczególnymi grupami posiadającymi jednak nadal (jeśli chodzi o starsze pokolenie) poczucie odrębności. uwarunkowane zresztą wieloma czym)ikami, wytwoayła się wiE::~~,poleczna różnego charakteru: lokalnego, gospodarczego, towarz:l"kiego, sąslt~d:-:k:ego itp. Obserwuje sip, więc powstanie pl'r:y\Vi~',~ania do gospod2rstwa, wsi i okolicy. Przejawem tep:·o jest m. in. kompletna ju:;; stabjL;':acja i poczucie swojskości, inae2.2j mówiąc proces autochtonizacji dokonyv/uje siqw całej pełni. Vvidzi się, dalej, działanie nowego wzoru społecznego. Jest nim wzór dobrego gospod8rzCl, .realiwwany szcwgólnie silnie - rzecz znamiennaprzez grupy dotąd gospodarczo upośledz.one (Zabu~.anie, ł.• emkowie, Lub] ini;:;ni0, }:\.ieJecczanie). Innym przejawemwiczi jest wytworzen~e sic: we wszystkich \vsiach kilku form wspoldziałani9. gospodarczego i pomocy sąsiedzkiej. Najeżą tu: kolejne wypi.cki'mie cr1Jeba (Kraśnik). wybieranie kartofli, upowszechnione jako pomoc wzajemna a równocześnie uroczystość tovvarzyska, której wysb-,n::ość mo?:na porówna e z wesel·em (lwięej,,), dalej ,vspólny kolejny wypas byd1a i "pi2rzawkj" (darcie pierza). NaJeży tu t2:': c<ekawy zwyczaj obchocL_enia zbiorowo imienin w postaci s',vego rodzaju "kuligu" (lwięcin). Najb3.rd.~icj bo~b.i radykalne zmiany zaszły w zakresie adaptacji eosp0d'Jlczej. Grupa poznańska, jako najbardziej zbliż/.ma do no\vego typu gJspod8rowania, nie miała niem.al VJtl'zeby dostosowywania sil~ do nowych w8runków. Ona też stała się arb!tre:n i w!:f)rem w zakresie gospodarki. Grupą. która przeszła największe zmiany w procesie adaptacji gospodarczej, są Lemkovv'je, z kolei repatrianci ze wschodu. Łemkowie. osiedli tu w cią- gu 1947 r., przywieźli z sobą niemal k{)mpletny inwentarz ruchomy, źywy i martwy. dostoso\vany do gospodarki w górach (\vąskie, częstokroć drewniane wozy, półkoszki, małe huculskie konie, krowy, żarna, drewniane brony i pługi itp.). a także znajomość tradycyjnej, przestarzałej techniki rolniczej. Przyjechali 1',kże w swoich tradycyjnych strojach. Początkowo zaczt:li na nowych miejscach gospodarować zupełme po dawnemu. Bud:.>;iłoto zdziwienie, uśmiechy, a nawet kpiny. W wyniku nacisku opinii społecznej wyizolowali się oni i odseparowali, zamknęlJ w swojej włas;lej grupie. ale po to, aby niejako w spokoju przejśC~ proces "mutacji". Podpatrywali doslown;e sposób gospodarowania i życia grup wyznaczających wzór ~iospodarczy, porzucali CZ:"jYl prędzej wyróżniające Ich od innych rekwizyty kultury mat2ri.11n2j i staL się dz!siaj ._- 'shśnie oni - ni2mal najlepszymi gospodarzami ... Tu doszli do kultury - słyszymy .nich opinię -- kupili narzedzia, maszyny. łóżka, talel'l:e, widelce i wszystko -- brali zapatry\'.ranie z Polakaw z CentraL ... dziś to "zabijają się" za tą ziemią, a jDk llicur,~;dzaj, to plac? i lament. tak b::iją siL,:biedy" ... :,8. Inne grupy przeszły proces adaptacji gospodarczej \V sposób nmiej totalny. Kijka j"któv,r z tego zakresu: \v każdej niem"l zagradz;" przebudowano dawn2 k:Jpulaste D~2ce c~llebowe na m)1iejs;:2 . .l'·;iektórzy Łemkowie i Z8bużanie pobudo\vali sobie poc/:ątkowo duże piece do spania, takie, do jakich byli przyzwyczajeni w dawr.yrn n-,iejscu znmieszkania. Po pewnym czasie szybko je zbLłrzyli. Szybko też porzucili gotowanie strawy w piecu chlebJwym rClZna cal:? dzień albo l1;;:1\vct na kilka dni i wyciąg3i1ie z niego garnkóvv \'.·idełkarni. PrzcsLli sial' z ręki, sadzi(:~ zje~:1n;3i,i pod n.::Jtyk~. prać bi~limc w 1'22::"2 c?~' stawie kijankami. Ale I: t:::go ostSltniego p:nostał cie\,;:c:wy relikt: sLtwianie bCliii nic ns. pci\Vy.~szeniu, ale na pc::llod~E' i scbvL.nie się przy pr311iu tak 53.111::'>. j~~~:to było przy kijancei \-.';ele, \vide inny::'·!'·~p:·aw. 'ii'idx;:na jest jednak u \vszystkich tencLr,c.ia rzadko :T2:';Ztą moż]i\\'.'\ do zl'ealizo\Vclni8 -- ncdct'\'ania zc"'Todzie bardziej swojskiego wyglądu, na wzór dawny. Stąd pochodzi i bielenie ścian fGchóv;kowych. i remont n:3 wzór dawny, i budowanie no'.,;'ych budynków (.st'Jd6ł) po s\oliojomu. c;:y - nielicm2 ° �442 jeszcze zresztą - przestawianie budynków gospodarczych w inny układ (np. wydzielanie chlewu spod wspólnego dachu z domem Kraśnik). Nieco inne zjawiska można obserwować w zakresie zwyczajów i obrzędowości. Z jednej strony nastąpiło wyraźne zubożenie dotychczasowych treś>ci, z drugiej jednak przejmowanie niektórych przez inne grupy. Tak więc np. zanikła stopniowo wystawność wesela i spraszanie na nie całej wsi, tradycyjne ob:::hodzenie dor'Ooz.inychświąt (np. zanik większości tradycyjnych potraw wigilij'nych), szeregtr.adycyjnych obrządków podczas wesela. u niektórych grup zanikł dotychczasowy obyczaj chwalen~:'i zmarłego i podkreślania jego· zalet, a zarazem 'zbyt teatralnego za,wodzenia w żalu za zmarłym; przestano spraszać naraz kilkunastu kumów do chrzdin, ,itp. Równocześnie jedne z form obrzędowych, jak np. weselne czy właśnie pogrzebowe, przejmowane są przez innych i upowSizechniają się w obrębie wsi czy parafii. To znów Lublinianie ozy Wielunianie narzucili niemal reszcie pewne zVI/Yczaje bożonarodzeniowe, wielkanocne ozy żniwne (np. ,.wigiliarze", "Józef y", "Herody", dożynki sąsiedzkie itp.). Zmieniła się też znakomicie pozycja społecznd kobiety; w niektórych grupach, np. u Łemków, doznała ona zmacznego polepszenia. Zanikały 'zawsze dość szybko te treści, kitóre zys'kały sobie negatywną opin:ę we wsi - to leży zasadniczo u podłoża rozpadu sZ€regu tradycyjnych elementów kulturowych. Widocmy jest daleko zaawansowany proces niwelacji nazewnictwa i ,w ogóle język'owej. Jest regułą, że grupy takie jak Łemkowie, Wilnianie, Wołynianie, a nawet Wielunianie - porzucają używane dotąd niektóre określenia i terminy n& rzecz słownictwa centralnego, zwłaszcza lubelsko-wars!zawskiego. Argumentem jest, że jest to "bardz,iej po polsku", czy "czysto po polsku". Znika więc np. "barczyk" na rzecz orczyka, "tok" lub "za'pole" na rzecz boiska, "sztyl" zamienia się na toporzysko. "pece" na pustaki, "drela" na siewnik itd. - bo "jakbym mówił tak jak u nas, toby silO? każdy śmiał" - stwierdza osadnik z Wieluńskiego. Powstają jednak i nO\votwory językowe. nie Z8wsze najszczęśliwsze. Do tych należy np. powszechny ter- 44? min "ga~le" na określenie wideł do ziemniaków, czy "kopIe" no ~znaczeme zagrodzonego miejsca wypasu bydła (niem. Gabel l Koppel). Nie będzie. chyba zaskakującym stwierdzenie, że najbardziej o~rne ,na zmIany są niektóre dziedZliny folkloru. Można uchwyCIC.mnost~o treści wierzeniowych, przesądów i praktyk, w tym takze magIcznych. Wprawdzie nie wszystk'ie grupy są pod tym w~ględem równe, ale te, które z tymi treściami przyjechały (~eIUJ~ .tu Wieluniall1ie), pielęgnują je w pełni nadal. Co więcej, tres01 te zostały przejęte przez inne grupy. . Tak .więc wierzy się np. we :wszelkiego rodzaju "strachy". MIeszkają one oczywiście przy każdymcmental"zu - [iJe nie ty~ko. \~ ~r~ś~ikuchodzi nocami po pałacu dawny jego dzied~l~,,,w 1WlęCll1l.e.straszy Niemiec w cylindrze, ale także straszy "c,os na tym m;eJscu w polu, gdzie zmarł tragioznie traktorzysta. Podobn:c w Wiercisz€lwie. Stwarza się więc - niejako dla wy:w.orzema. "swojskiej" atmosfery także i "swoje" strachy, .luz powoJenne. Duszą oczywiście zmory, które umie się w wiador~lYs~sób odpędzać. Można też zabrać mleko cudzej krowie, rll?zna Jednak poZ'nać czarow:nicę podczas uroczystej procesji \vlelkanocnej. WJ:Óżysię pogodzie z dni po Bożym Narcdzeniu zaś o indywidualnych losach ze snów. DZ'iewczyny wróżą o chło~ pa~ach i ~amąż'pójściu w wigilię św. Andrzeja, a jak to nie pomoze, mają do dyspozycji na miejscu takiego, który magicznymi zabiegami stara się dla dziewczyny a wzajemność. Można też wyleczyć się po domowemu z wszelkich chorób ziołami zama\via~iem, okadzaniem itp. Można znaleźć w ziemi nawet 'skarb (już Jako poniemieckti) - jednym siowem istnieje w pewnych zakresach stworzona już społeczno-światopoglądowa atmosfera nie inna od tej, jaką miano w da\\"nym miejscu pobV'tu. l to też świadczy zarówno o integracji i stabHi:zacji społeczn~j jak i adaptacji kulturowej oraz o zdecydowanym procesie auto:htonizacji. Podałem powyżej oczywiście tylko niektóre z wvn·ków badań zbiorowych nad współczesnym obrazem etnograficzr.ym wsi na Pmnorzu Zachodnim. Powstaje tu jedno z zasadnic:>:ych Pytań, a mianowicie, w jakim kierunku zmiel'za ewolucja kultu;y ° �444 wsi. Trzeba tu niewaŁpLv/ie clabzych bsdań, ale już dziś można i)r;,::pu~cić, że .mimo ;-Lcul~,l:';{)(le.l niweiacji ;<ulturowcj, która niszczy dawne [army na. ::'EC1. ;co::'lY',cpolitycznyt.::h -- można n"J\'.'j(~ o Wyksztćlłu.lillU H)'.'.C,i kultury ludowej na Ziemiech Zachodnich. 1<ultura l:l,:,: ,',stająca na dawnym tle słowiailsi<im, a w otoc:zenil: rek\v;:-:ytów kakmiz3cyjr.ej kultury niel:liec](ie j - j2St swoistą synt~?ą elementów kulturowych pochoc1;c:;]c,i.';;r, z v:szystkich niemal gn:p etnJgraficznych ziem polskich. O nd:~:.r/e t{;,'j synte:z:-, niewiele ,j2szcze dotąd wiemy. Prz;.:pisy L e s i ń s k i i B. D r e \'1 n i 3 k, ŻródlG do insLvr:, u:si na PomorZil Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Pa,lstU.'on ym ,v Szczeci n :8, "S?czecin" (Prace i mat(;ric;ły etnograficzne t. XVI), 1959. nr 8-9, s. 157-·--170. Zob. np. H. I Kultury 1nateri(tillej ,c S t e] m a c h o w s t ol, l'\;,iwr:'c ]Jl'L,!))'um:.e bUchT' etnograBydgoszcz HHG, nr Ei2,) L'zLJ.ł Inform. Naukowej V;ydzialu Pomorzoznawczego Instytutu Bałtyckiegu. Por. też: J. G a j e k, Na marginesie progru 7Tlu.. oariui! eino,C,..ru/' (; u! i.;C;1, r:'(i Zie1ąi(Jch OdzysKn.n 11th. J.Lucl" t. 36, Lublin l:1'~6. ". 4n:>·.q:ą B. 2 jicznych. ;, Zob.: "Lud", t. 37, Kraków 1947, s. 454-453; R. Kuk i e r, Proiesor dr Bożena S t e l m a c h o w s k 2, "Lud", t. 44, Wrodaw 1959, s. 481-494. I Sro\vińska \vic·s :r~-!;..,kl.JnJ.:;·:;Jli0t.(~k~ Slupska" t. 2, Po/:n:-:;.ń-·Slup;~k 1958; B. S t e 1 m a c h o w s k a, Budownictwo S!owiń.ców, "Biblioteka Siu!Jska" t. 3, Poznań-Słupsk 1959. -. Zob. sprawozdania t. 43, s. 396-398. D e l T. j m J l H .,Ludzie" w l, Spra\vQzdani..:: A., G e r 18. c h \\' lVlnlr:'rl.ołoc7';, t. III. Szczecin HJ.J7, s. :-:7'7·--213':. -; J. c.-~a je k. ZCU!(li'l':o.. Pui:j;.:.·...C?}() t~}I1.~(jrzystv;(f sie najbliższego 6-1ecia. Lud, 1952 r., t. 39, 603-611. ..•Polsk.i .11.1:1 as Et nogruf· c.:;n ~J. /.:,:.:;; Sage Llnd ciel' pommersch971 PóźnieJsze pomorskie w kolejnych tomach 193B, s. 293--307: 11 W. BOł/er7l!J'i/.s?S i A i:'i'E ,j o!w LH-cioZi'?Ul!Y li a :::·,.c1tnlc:;n:y Ci okre- .A. D o... n. S t el m ach ow s k s. Wi~z.ło podtytuł: .sch'!.~·af1k und F;'r"(I/'\.'!1, u' ..~Lego 10 roczników lHonatssci:l'ijt Streich, O, Lied: fiir R{:dsel in POI~1mi.!r;:. '" Por. podstawową Atlas Mi,~Jy lVICirch en, Si,t1..e unci Sprachti.ches 'mel K n o () P Zochodni.o-F)()rnorsk,ic!? ·:yt 1~r;')bny. V\Trl.)cL~nv 1[;53; b r o w o l s k a, Str6j pyr.:l'ci-::i, Wl"rJc!aw 195;): Strój kClS.2ubski., W'rocldw H·5':;. "\\T,'dawali Otto .",.-okresie 1892- ·1902. t. 39, s. ,161--457 bibliografiE; ,::"mieszczo.'<) w pracy W. K a i s e r a, I.T'2x1':)andl, Gr~ifswaJd 1936, s. 310-328. piśmiE'nnictwo etnograficzne omawia K. K a i s e r Vclks}':::'16e Ba]i,.5chf 41, 1939, P e s s l e r. ill Die POmntUll 5tl((;'<'7I N. F.: :39, 1937. s. 32I-~32: s. 235--2j·!' Verbreitllng des 90. 1906, s. 357 i n. fJ('OI//I'}J;li'<c:lc .. Chom" altsii:hsischen 40. �-446 447 H o l s t e n, Sprachgrenzen im pommerschen Plattdeutsch, 192 j. 13 W. B o r c h e r s, Volkstrachtelljorschung in Pommern. "Pommersche Heimatpflege" 1932, s. 163---180; t e n ż e. Neue Ergebnisse der Volkskunstforschung tit Pommern, tamże, 19J3, s. 188-212; R. H o l s t e n. Pyritz als Kultur"Liitrum. "Monatsblatter der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde" Jhg 4b, 1934, s. 121-129; H. B o 11 n o w, Beitriige 2;.,r KUlturgeographie Pommerns. "Unser Pommerland" 20, 1935, s. 199-20J, ij mop. 11 K. K a i s El r, Der AtLas der deutschen Volkskunde in Pommern. "PommeTsc~,e Heimatpflege" 1933, s. 93-103; szczególnie zaś tegoż: Atlas der pommerschen Volkskunde, op. cit. Krytyczne omówienie tego Atlasu, zob. T. W rób l e w s k i, Pomorze Zachodnie w niemieckich atLasach etnograj;czllych. ,.Szczecin" 1959, nr 8-9, s. 137-155. Li Jest interesujące, że podobny podział Pomorza na 3 czę~ci został <:astosowany przez K. Ś l a s k i e g o w jego gruntownej i cenn,~j pracy: Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim, Poznań 1954. Używa on określeń: Pomorze Zaodrzańskie, Środkowe i Dolne. Podział ten stosowany jest także przez innych badaczy. li) K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit.. s. 273-304; R. H o l s t en. Wirtschajtsund Verkehrsgecgraph:scher Atlas von Pommern, Stetiin 1934. 17 Kulturowy substrat słowiański Pomorza uwidocznia się m. in. w zjawisk':ic;1 językowych. Por. w tej sprawie: T. M i l e w s k i, Zachodnia granica pomurskiego obszaru. ję.?ykowego w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis" X, Poznań 1931. s. 124-152; T. L e h r - S p l a w i ń s ki, Zachodnia granica kaszubszczy"-ny w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis", XVI, Poznań 1937, s. 139-150. 1~ W. B o r c h e r s, Volkstrachtenjorschtmg in Pommern: op. cit. Zob. mapy na s. 190 i n. T e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit. Inne prace szczegółowe W. B o r c h e r s a z tego zakresu: Volkstracht und Volkskunst im Lieper Winkel auj der Insel Usedom. "Monatsblatter ..." 1931, s. 2-10; Volkskunst im Weizacker. Ein Beitrag zur Volkskundlichen Struktur Mittelpommer7łs, Leizig 1932. lO B o I' C h e r s. Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 179. 20 Tak np. w wyjaśnianiu barwności regionu pyrzyckiego powiada. "dass hier ein geheimer Zusammen!1ang zwischen Boden, Volkstum und Volkskunst besteht. .." B o r c h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 192. Na innym znów miejscu (s. 189) widzi WP!yw rasy. 21 B o I' C h e I' s, Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 164. 22 B o I' C h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 197. 2:< F. T e t z n e r, D:e Slowinzen und Lebakaschuben, "GlobUli", Berlin 1899; tenże, Die Slawen in Deutschland, Braunschweig 1902. 2' Die deutschen Kolonisten "roJlten" Pommern auf, vom Westen, 12 Leipzig R. vom Suden und vom Usten her ... Das sind "innerdeutsche" Bewegungen. K. K a i s e r, Atlas der pommerschen Volkskunde. Textband, s. 306. Zob. też: R H o l s t e n, Wie Pommern ein deutsches Land wurde. "Unser Pommernland" 19, 1934. s. 60-68. 2. Dopiero w nowszych pracach stawia się programowo zagadnien~e łaczności kulturowej basenu morza Bałtyckiego. Por. np. sprawozdame B o I' C h e I' s a ze stanu badań muzealnych za rok 1936 w "Baltische Studien", N. F. 37, 1935, s. 335 i n. Podobnie K. K a i s e r. Pornmersche Volkskunde 1936, tamże, s. 322-324. 211 Zob. np.: K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit., s. 271 i n.; W. B o rc h e r s Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 171; E. G o h r b a n d t, Der volkstumliche Bau der Bauernhaje im hinterpommerschen Kustengebiet. .,Pómmersche Heimatpflege" IV. 1933. s. 127 i n.; G. B r o n i s c h, Von zwei unbekannten Hausformen im astlichen Pommern. "Das Bollwerk" VI, 1935. s. 371-375; H. S i u t s, Zur Geschichte der Weizacke.rtracht. "Monatsblatter ...", 40, 1926, s. 1-3. Najwięcej danych o wply"Vle tyc.h ~olonistów, ale w innych poza Pomorzem częściach Niemiec, znaJduJem?' w pracy O. G l a s e r a, Die Niederliinder in der brandenburg-preussl- W. Berlin 1939. może być praca F. A d I e r a, Manchgut. Das Bild einer Volkskultur auf Rugen, Greifswald 1936. Wszystkie dawne elementy kulturowe są tu uważane za "altgermanisch". po Słowianach (Wen dach) pozostały jedynie nazwy miejscowe, polne i szereg nazwisk. 2' Por. np. W. B o r c h e r s, Tiermasken und Tiervermummungen in Pommern. "Monatsblatter ...••• 45, 1933, s. 181-188. Przykładów można tu JOchen Kulturarbeit, 27 zresztą Przykładem przytoczyć dużo. Z bogatej literatury można tu wymienić niektóre pozycje: K. Ś l a sk i Przemiany etniczne na Pomorzn Zachodnim w rozwoju dziejowym, Po~nań 1954; G. L a b u d a. Uwagi dyskusyjne w sprawie przemian etnicznych Pomorza Zachodniego. "Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza", I, Poznań 1955, s. 309-325; t e n ż e, Rodzime podstawy 29 i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu w okresie wczesnegu jeuda- (600-1200). "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), Szczecin 1959, s. 9-35; t e n ż e, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 195'4. Zob. też Pomorze średniowieczne, pod red. G. L a b u d y, Warsz?.wa 1958: Pomorze nowożytne. jak wyżej, Warszawa 1959. ~o Por. G. B r o n i s c h, W. O h I e. H. T e i c h m li 11 e r: Kreis Biltow, Stettin 1939. (Tu podana szczegółowa literatura). Badania na tym terenie nad budownictwem ludowym prowadził T. W rób l e w s k i. Szeroko zaplanowane badania prowadzi tu ostatnio Muzeum Etnog.~aficzne w Toruniu pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e r o w s k i e j - P l' U f f elizmu r o w ej. "R. H o l ~ t e n, Die Volkskul1de des Weizackers. SteWa lql4; �I lI H. S i Ll t s. Dus \Veiz~ckerci()rj Ulic' sein altes BOllernholls. ,.ljnser Pommerh1nd" 7. 1\;22. s. 318-324. o" A. D o b r o IV o l s k a, Dom pyrzycki. "Biul<:>tyn Historii Sztuki E:uJtury" 19·U, nr 12. s. 12'1-12d, ryc. 59-65: tamżc', Ludowi! b:IGownictl.fO m:c,',kulr;e P()nlClT:'U Zuchoclnirqo ... Ochrona Z:Jb:·tków" R. 5, 1952, z. -t. s. ~·:2J-·-239, ryc. '2·(;,--201: Z. n a d a c k i. Tmdycyjne budou.·nictu;o wiejskie It" u'ojP.iI; .. ,~<:z~ciń.skim. "Szczecin" (Prace i materiał:--' ctnografczne t. XVI). IDYl,;. 117--136. .," E. C o e h r t L.. Das BGliendw liS im. l{eqienmgsbezi rl~ Kush1, Stuttgart 1~13l: E, C () hl' b a !1 d t. Der l'"lkstiim/iche B"11. der n'lIwrnilijfe im h:71.terp();)HnerSC;'l'll Kii~i eHgebiel. ,.r'ommers('he Heim<ltDf1C'ge" IV. 1935, s. 127- ..i3D; G, Broili;<ch. Vun -leei tin1Jek:unnten Hows/onnen im o8t.!ic;',cn Pommel'n. Obj. cit.. s. 371-373. ';I B. S t e l m a c h o w s k a, Buduwnictu;() Stolfiii,cóu:. Poznań-Siupsk 1960 (Biblioteka Słupska t. 5). W tymże tomie pomieszczona praca K. K r aj e \V s k : e g o. Un:uqi. nar! lCspótc-:csr.1!m stanem zrlbytków budJ:J:l1.CiWa sIOlr'ńsk:,,(;n,: T. W rób l e w s k i. Etnograficzny zarys Pomorza Zachocirl;('q,). IV zo;.orowej pJ'dC:,-: Pomorze Zachodnie. nasza ziemia ojczysta, pod n:-cl. K. 513skiego. Poznań ]960, s. 198-220. ".; F. T e t.? n e;'. S/u'c'i,nze:l '1.1Id Lebukaschllben, op. cit. ",I Badania K. Kw,) ś n i e w s k i e g o. Tezy zamieszczono w: "Szczecin" z. 4-;'). 1961J (Prac~ i materialy etnograficzne t. XXII), s. 117-118 ," T. D e.l i rn a t, Z badul'" nad szkutnictwem ludowym Pomorza. "Szczecin" 1959 (Prace i materiały et.nograficzne t. XVI), s. 93-105. 'JS \V, B o r c h er 5, Pommersche Fischerboote des Odermiindungsgebiete,'; .. ,Unser Pommerland" 1935, H. 5 i odb.; W. M i t z k a, Norddeutsche Buotsr:rten. "Niederdeutsche Zeitschrift fur Volkskunde" 19:31, H. l. ,I!> H. \V i l c z e w s k i, Z probtematyki etnogrofi.cznejwybrzeży Ba!t y/w. Lud t. 44, Wrocla\v 1955, s. 56-74. /'1 W. B o r c h e r s, Votkstrachtel1forschu.ng ..., op. et., s. 134. -II E. S i u t s. Zur Geschiclite der Weizackertracht. "Monatsblatter ...". 40. 1926, s. 1-3; J. E b e r t, Die Be/bucker Trucht.. "Unser Pommerland" 13. 1928. 5. 240-245; W. B o r c h c r s. Volkstracht und Volksk:1Lnst im Lieper WiTtket auf cler lnse/ Usedom. "MonatsbIatter ..." 45, 1931, s. 2-10. Zob. też: M. R e e p E' 1. Pommersche Volkskltnde, w "Das Pommersche Heimatbuch", Berlin H)26, s. 364-408; A. H a a s, Riigensche Volkskunde, Siet tin 1920. 12 A. D o b r a \V o l s k 8. Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slou'iclńskiej ... Pamic:tnik SJowiański" t. II, Kraków 1931, s. 33-60, ryc. 1-28. '" Por. recenzjq tego artykułu piora J. G a j k a, Lud t. 44, Wrocław 1954. s. 1046--1048. "A, D o b r o w o l s k a, Strój z Jamna pod Koszalinem. "Polska Sztuka Ludowa" 1955. z. 1, s. 52-59; t. e n ż e, Strój pyrzycki. Wrocław 1955; t e n ż e. Z problematyki odzieży ludowej nu Pomorzu Zachodnim. "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), s. 51-92. 4S Zob. przypis 41. 46 W. B o r c h e r s, Votkstl'acht und Volkskunst im Lieper Winkel, op. cit.; t e n że, Votkskunst und Totenkult in Pommern. "Unser Pommerland" 16, 1931, s. 67-77; t e n ż e, Volkskunst im Stolper Land. "Unser Pommerland" 18, 1933, s. 48-52; t e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit.; t e nż e, Von pommerscher Volkskunst. "Das Bollwerk" VII, 1936, s. 82--817; i inne. '7 Zob. Borchers, Neue Ergebnisst' ..., op. cit., s. 198. 4" Tamże, s. 196. 411 " ••• dass die Volkskunst... starker aIs die Stilkunst landschaftlich und rassisch gebunden ist". Tamże, s. 199. 50 B. S t e 1m a c h o w s k a, Zdobnictwo t Ildoue ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946; t a k ż e, Czego nie star~u nawałnica, w zbiorowej pracy pod red. J. D e r e s i e w i c z a, Pomorza Zachodnie, cz. 1, Poznań 1949, s. 221-248. SI A. D o b r o w o 1 s k a, Materiały do tudowej kultury artystycznej Pomorza Zuc}lOdniego. "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1956, s. 188-189. S" Z bardzo obfitej literatury można na tym miejscu podać kilka tylko ważniejszych pozycji. Na czoło należy wysunąć lO roczników "Blatter fUr pommersche Volkskunde" specjalnie tym dziedzinom poświęcone; z pojedynczych pozycji: U. J a h n, Hexenwesen und Zouberei, in Pommern. "Baltische Studien" 26, 1886, IS. 169-364; t e n ż e, Volkssagen aus Pommern und Rugen, 2 Aufl., Berlin 1889; O. K n o o p, Volkssagen, Erziihlungen, Poznań Aberglauben und Miirchen aus dem ostlichen Hinterpommern, B o r c h e r sund K. K a i s e r, Feste und Briiuche des pommErscilen Votkes im Jahrestauf, Stettin 1935; ciż sami, Leben und Sterben im pommerschen Volksbrallch, Stettin 1936; A. H a a s (oprac.), Pommersche Volkslieder mit Bilder und Weisen, Leipzig 1927; t e fi że, Rugensche Sagen und Marchen, 8 wyd., Bergen 1935; P. Kle i n, Volkslied und Votkstunz ;n Pommern, Greifswald 1935. S:J B. S t e 1 m a c h o w s k a, Czego nie starła nawałnica ..., op. cit. 0' K. S l a s k i, Podania zachodnio-pomorskie jako materia! do badań u:czesnodzejowych. "Przegląd Zachodni" 1931 nr 1/2, s. 39-44. ,-",T. W rób l e w s k i, Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego, op. cit., s. 193-220. "Ii Zob. "Lud" t. 39, Kraków-Poznań 1952, s. 464-467, notatka T. D el i m a t a o Muzeum Morskim 1e S:::cz?cinie. Także "Lud" t. 43, Wrocław 1894; W. 1958, s. 306 i n. ," Bad:wia, które zorganizował i prO\vadzil niżej podpisany, objęły 6 wsi \V pow. koszalińskim, a mi lnowi-::ie: lwięcin, Wierciszewo, Kraśnik, M~cice .. Jamno i ł"abusz. Przeprowadwno je htem 1960 r., a zorganizowano 2~J - .. Lud" t. XIX �450 w ten sposób, że w każdej z wsi przebywalo w ciągu miesi'1<:~ co najmniej po dwóch pracowników, którzy czynili obserwacje i wywiady z ludnością nad zagadnieniami poswwionymi w kwestionariuszlI. 17dzial \V badaniach wzięli (idąc kolejno według \vyze.] wymienionych wsi): dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Boguslaw Linette, Celina Szexczyk, Krystyna Bykowska, Irena Czapracka, Eugona Ostrowska, Maria Pocalujko (ÓWCZCśne studentki IV r. etnografii), mgr Bogumiła Traczyk, dr Walerian Sobisiak, mgr Aleksandra Wojciechowska, mgr Janina Dydowicw'.\·a, doc. dr Jerzy Topolski, mgr Marian Gry;:~ i niżej podpisany. W trakcie baoJ!'! urządzano co tydzień kilkugodzinne seminarium w Koszalinie. Zebrclllc materiały znajdują się \V Katedrze Etno1:rafii Uniwersytetu w P,.'waniu. .1" Materiały z bada!'l, Kraśnik, Czap. V 3. ;\1 Materiały z badań, Iwięcino, Jas. 17/2. U wag a: Niniejszy tekst został napisany w 196~ r. w zwi~)zku z odbyt'] \V tym roku Mięclzynal'uQou:ą Konferencją Pornar::nznawc.:q IV Szczec;nie. Obejmuje on też stan badań do 1960 r. Badania etnograficzne nad współczesnymi przemianami kulturowymi w owych 6-u wsiach prowadził zespól poznallski w blach następnych -- - 1961 i 1962. Wyniki tych badań zost3m~ ujęte \V odrębnych publikacjach. W tym z:):uesj~ Zobacz: J. B u r s z t a, Etnograficzne baclania terenowe w Kosz(J!iii.skiem. Zarys problematyki, w: "Zapiski ko,zalińskie" nr 1 (9), 1962, s. 25-30: J. B u r s z t a i Z. J a s i e w i c z, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materialów ze wsi koszalińskich, w: "Polska Sztuka Ludowa nr 4, 1962, s. 197---220. , . ATLAS POLSHICH STROJOW LUDOWYCH cena CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmacnowska 3. FrancJszek Klonowski - CZĘSC 1. Adam 2.•. '1.• dam :'. Adam 'i. Halina I POMORZE I WARMIA Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój \varmiński, 1955 1959 1960 II WIELKOPOLSKA 22.29.27.- I KUJAWY Glapa - Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) G13pa Strój dzierżacki, 1;),53 . Glctpa -- Str6j lublISki, 19ó6 . Mikulowsk~ Strój kujawski, 19'>3 CZĘSC III IV MAZOWS.:i:'E 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn Slrój dolnośląski (Pogórze), 2. S\'011',;la·.·,o Broniez Strój pszczyński, 1954' . 3. Longin Malicki StrÓj górali śląskich, 19'>6 CZĘSC zł 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE 1. Maria Zywir;ka - Strój kurpiowski Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) 2. Jad\viga S\Viąt.koV/SI-:a - Strój łO\vicki, 1!)53 . :L Jan Piotr Dekowski Strój piotrko\vski, 1954 4. J"U1USZ Svv'ieży Strój podlasl.:;:i, 1950 ~ Jan Piotr DeJ-:ovlski Strój sieradzki, 1959 6. ,T.::nlina Krajewsl<n '- Strój opoczyński, 19~6 7. Adam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 16.'>0 25.27.28.28.27.32.- Ą CZE;ŚC ....;. V MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. '. 5. nnman Rein£uss ::itrój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Fr;~nciszek Kotula Strój rzeszowski. 1951 (\vyczerpany) .Tanusz S-.v;eży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) ErTyt" St~rek Strój spiski, 1954 Fon~iszek Kotula Strój lalicucki, 1955 ii. S2bastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 . " " ,. Pal'bara Kazl1owska-Jarecl<a Strój biłgorajsl<i, 1958 8. Janusz Karnacki - Strój sandomierski, 1957. . . 9. Tadeusz Seweryn Strój Krakowj~ków Wscllodnich, 1960 JO. J. i M. Kamoccy - Strój S\\'iętokrzyski 1961 II. Edyta Starek Strój orawski (w druku) LITERATURA ?\~'Urnie.'3.~/~('i':r;il' . Po.s.,..vi<:;cony 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- LUDOvVA sprc:n,'om literatury luc1owej, pOrl red. J. Krzyżano\v~~H?g.0 l. S. ?\\'Ifl;;;l. Zeszyty: podh<=llań5ki. k~elecki, rZ';:'szo",vski, cieszYJlski. dolnoSląskl.. gO~·nosl~ ..•:~o-o~oł~ki, knsl.ub;;;ki, \\·<)r:TliIisl<i. ltlbels1.d, mazurski, podlaski, pornol"skl, lubu~,kl" łOWiCki. m.:lz':)v.:iec~~i,l;;;urpiowsl<i, siera<lzko-ł~czycl:i. piotrkowski. PrenU!l1eratiJ r':>CZl1a 48.--. ZaITIó\\"ieni;J P:'zyj~ujc Reclal<cja, \Varsz3wa, Nowy Świat '!. pokój 121. Konto czelwwe 1-7-110090 lub Oddzi:lly Ruchu. �Cena zł 100,- 013 A H C H I \ \. LJ I\1 [T N O G fi , Lir. ,11' 3 Nr :J. I:C"i'ol~ 'Nę;;rc::now;ol f~;~EKS ,,~~LEGO j.~ r-it :';. \Vlc.t1Y'''3V' n~ck, .:.!P. TERIAL" DO • '1 LT...n)O~NE.I 1818-1803, H15~ . . . . . l\'r 11. h~~lJ.na BittrH:r l'lIATER"LAŁY DO BIBLIO FGL~K lE.J CZŁONKOW P.T.L., 1955 N 12. \VieslC"1"'\' Die11kowsJ.;i p~):Jr{ZED"!"HCY OSKAR!\. KOLBERGA NA POLiJ DP-DAn LUDOZNAWCZYCH IV POl.SCE, 1956 !';r I?-, 14', 15, 16. PI''''''' zbi<)l'()wa lJ [ULE"'YN IN;'-OP.l\·lACY JNY POLSKIEGO l":)WA:"ZiS·"{'WA LLJDOZNAWCZEGO Nr 1, Z. 3, 4, (wyczerpany) Nr 17. \ViJ:tor S:.'l"Hal.lllTl L"fJDGV.;r;: OHnZĘDY VV'2SELNE \VE \"./SrACH DOLINY HOCZE'.Vi{I : TAnr·L\ \\TK'l Z~_E:\11 SANOCKlcJ. 19~łJ (wycz.) C'Jr l~. Stanisldw Bąk _. WESiCLE LUDO\\E W GR;'iIJOv\'IE SANDOHIEHSKI~: ~J".. ~z. ' 1 "J 'l' -- JAN KAHŁO"NICZ i LUDWIK l:RZYWICKl .JAKO HEPREZENTANCr DWU NTJRT(,W W ETNOLOGII l'OLSKIF;J (wyczerp.) Nr ~O.• 'ulian Bal"y~ ; Irena T"rn'1U - ~.'IATf'RIALY DO HISTORII ODZIELY LrDOWEJ PL- WSCHD. WlELKO,'OLSKI Nr 21. Teresa Siuctow3ka-Myzyk - 'Jl\RTNICTWO W PŁ·N.-WSCH. EUROPiE ZE SZCZ.8GOL·r·rIM UViZGLĘIJNIF.NIEM POLSKI Nt' 2~. Józef Gajek TRANSPOHT l KOMUNIKACJA LĄDOWA k'i;.,stion.urLu~:~ Nr ;) dla c21ów Polskiego Atlasu EtnograficznegD (.vyczecpany) Nr 23. A.nnA i"cY;;7.cz··Wirpszowa NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. \V LATAC.H 1950·--1953 Ni' 2-1. J()z~f B3bicz - NAUKA O LUDACH FRYDERYKA HATZLA . Nr ?3. i,I"ria Henslowa HOSLINY DZIKO ROSN.,\CE VI KtJLT"(JF;,'E LuDU POLSKIEGO Nr ~6. Janusz Bohdanowiez - MATERIALY DO hOWALSTvV.'. LUDOWEGO POLUDN[.)WEJ KIELECCZYZNY 1':1'27. J,)zd Gajel, LUDOWA KULTURA MATERIALNE'" ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwes'.ionariusz Nr ij dla celów. P. A. E. N;' }:J. Nr Nr NI ~~5_. ?'L30.'25.- ~O.~5.- ao.20.-- 30.30.- E~K A P O P U L A R N A / 1. JóZ"i' Burszta, OD OSADYs'ŁOW1AJ\;SKIEJ DO 'NSI WSPOŁCZESNE.' (\Vycz~r,Y";dny) 2. j\.. :fred Z~,1'ęba. PHACA DIALEKTOLOG.'\' v.' TE HENIE 3. A'~larn GIClpa i .. 4.lfoY1:; Kowa1s1n TAl'-.iCE I ZAT-:A "\VY \VJI:LKOPOLSKIE 11. Al,,]<sand2r Lech GorJlew"ki DROGI SyriOW SLONCA... OSK.·\R I{OLBERG, DZIEL\ R('~dycj,J !TIC!1ogrntii ~i.nc[;rafic~nyc~1. etn.:JgrćtficzUE', Twó1.·czoŚć n1u7ycZnd.. Ine<Eta. MatEriały 33.3lJ.11;.46.3J.- V\lSZYSTIHE StU(;irł, nateri:,ty c10kUl1'lent8cyjr.? Zamówienia !'!aclsylc>ć 1:a Rdres: POLSKIE T·')WARZYSTWO Li)DOZKAWC;'::~ WHO CŁA W, NA~'KEHA 4 i 20.- Cl.gć. G~j:i(owa B I B L lOT Nt' lC- pr7.yczyn]~i ponlocnirze. < ,i l I I I I .\ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec9c09c10a1e1e623943c07ddcad4e0.pdf a01dfe3ec3d07597cbbb8ab807f58702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3980 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 250-252 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Konferencje i O zjazdy Ogólnopolski Zjazd Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego odbył się w Białymstoku w dniach od 15 do 18 września. Na zjeździe wygłoszo­ ne zostały następujące referaty: prof. dr Jan Czekanowski — Rererat inauguracyjny; mgr. Maria T r a wińska-Kwaśniewska — Stan ba­ dań nad regionem białostockim; dr Krzysztof Kwaśniewski — Biało­ stockie w świetle niektórych w y n i ­ ków badań kartografii etnograficz­ nej; mgr Jerzy Damrosz — Węzło­ we zagadnienia etnografii Podlasia i pogranicza polsko-białoruskiego; prof. dr Witold Doroszewski i ze­ spół Pracowni Dialektologicznej Z a ­ kładu Językoznawstwa P A N — Z badań dialektologicznych na Pod­ lasiu; prof. dr Tadeusz DzierżykrajRogalski — Długość trwania życia starożytnych mieszkańców Jaćwierzy. Komunikaty: mgr L . Szwengrub-Judenko — Starowiercy F i l i ­ pom w województwie białostockim; mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska — Z badań nad budownictwem regionu białostockiego; mgr Jerzy Damrosz — Wartość źródłowa zbio­ rów Michała Seberewskiego dla ba­ dań wschodniego Polasia; dr T a ­ deusz Prus-Wiśniowski — Z badań nad poznaniem środowiska na Pod­ lasiu. * Staraniem Zarządu Klubu Twór­ ców i Artystów Ludowych przy P D K w Puławach odbył się 20 sierp­ nia w Nałęczowie wojewódzki zjazd poetów ludowych. Zjazd poprze­ dziła tygodniowa wystawa sztuki ludowej i amatorskiej województwa lubelskiego. Pokazano pisanki, w y ­ cinanki, ceramikę, zdobnictwo w metalu, tkactwo i stroje ludowe, a w dziale amatorów — wyroby z wikliny, rzeźbę w drzewie i m a ­ larstwo. Na zjeździe dyskutowano m. in. nad wydaniem antologii poe­ tów ludowych Lubelszczyzny z oka­ zji 10004ecia Państwa Polskiego. Wystawy i konkursy "Wystawa współczesnej wycinanki kurpiowskiej otwarta była przez pierwsze dwa tygodnie sierpnia w Kordegardzie na Krakowskim Przed­ mieściu w Warszawie. Eksponowa­ no wycinanki wykonane przez po­ nad czterdziestu twórców ludowych pochodzących z okolic Puszczy Zie­ lonej (grupy: z Myszyńca, Kadzidła i okolic Przasnysza) i Puszczy B i a ­ łej (pow. Wyszków). Ogółem na w y ­ stawie znalazło się 120 eksponatów. Na otwarcie wystawy przybyli w y cinankarze: Piotr Puławski z K a ­ dzidła, Maria Chrostek z Tatarów i Anna Kordecka z Myszyńca, De­ 250 N I monstrowali oni technikę wycina­ nek, a wykonane przez nich prace zwiedzający mogli nabywać. K o m i ­ sarzem wystawy był mgr Antoni Sledziewski; wybór eksponatów i oprawa plastyczna — art. piast. J a ­ nina Stankiewiczowa. Po zamknięciu ekspozycji w War­ szawie wystawę przeniesiono do Płocka, gdzie otwarta była przez cały wrzesień, ciesząc się rekordo­ wym powodzeniem. Pod koniec trwania wystawy w Płocku odbył się odczyt rngra Sledziewskiego n a temat wycinanek kurpiowskich, i l u ­ strowany wykonanymi na miejscu wycinankami Czesławy Konopkówny z Tatarów Wystawa sztuki ludowej woje­ wództwa białostockiego, zorganizo­ wana w Białymstoku przez Wydział Kultury Prezydium W R N i Muzeum Białostockie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, otwarta była w drugiej połowie sierpnia i we wrześniu. Pokazano przede wszyst­ kim współczesną twórczość ludową. Wśród pokazanych eksponatów naj­ większą ilościowo i najbardziej i n ­ teresującą grupę stanowiły tkaniny dekoracyjne, a przede wszystkim dywany dwuosnowowe. Pokazano również ceramikę, plecionki i maty słomiane, rzeźbę i snycerkę w drze­ wie oraz pisanki, pieczywo obrzę­ dowe i figurki z szopki. Do ekspo>natów zabytkowych należały stroje kobiece, przykłady haftów tkackich i krzyżykowych oraz krzyże żelaz­ ne ze szczytów kapliczek. Scena­ riusz wystawy opracował Zygmunt Ciesielski, opracowanie plastyczne — Cecylii Ambrożej i Jerzego Łabanowskiego; komisarzem wystawy była Zofia Brancewicz. Wyróżniający się twórcy zostali odznaczeni nagrodami z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki (na ogólną sumę 27 000 zł.) i Prezydium W R N w Białymstoku (10 000 zł.). Znaczna większość eksponatów zo­ stała zakupiona przez Muzeum Sztuki i Kultury Ludowej w War­ szawie i Muzeum w Białymstoku. W końcu sierpnia i we wrześniu otwarta była w Muzeum w Kosza­ linie wystawa wielkopolskiej sztuki ludowej czynna uprzednio w M u ­ zeum w Poznaniu (por. kronikę w nrze 3/1961). W czasie trwania eks­ pozycji w Koszalinie ukazał się k a ­ talog wystawy wydany przez Mu­ zeum w Poznaniu i Muzeum w K o ­ szalinie. Autorem tekstu wprowa­ dzającego w problematykę wystawy jest mgr Stanisław Błaszczyk. K a ­ talog liczy 24 strony, ilustrowany K A jest 6 zdjęciami fotograficznymi włamanymi w tekst. W Powiatowym Domu Kultury w Łukowie zorganizowano w sierp­ niu i wrześniu wystawę sztuki l u ­ dowej i ludowej kultury material­ nej powiatu łukowskiego, złożoną z eksponatów pochodzących ze zbio­ rów organizującego się Muzeum Regionalnego. Ekspozycja obejmo­ wała tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe, fragmenty strojów, cerami­ kę, meblarstwo i rzeźbę w drzewie. W dziale kultury materialnej po­ kazano narzędzia rolnicze, sieci ry backie, koszykarstwo. Wystawa malarstwa Nikifora otwarta była w sierpniu w Salonie C B W A w Nowym Sączu. Organiza­ torem wystawy — urządzonej z ini­ cjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych — było miejscowe Muzeum. Pokazano 154 prace. Wy­ stawę zorganizowano w trzech sa­ lach, wprowadzając podział tema­ tyczny prac. W pierwszej zgrupo­ wano autoportrety i wnętrza miesz­ kalne, w drugiej architekturę fan­ tastyczną i dworce kolejowe, w trzeciej pejzaże krynickie. W spe­ cjalnej gablocie umieszczono biblio­ grafię o Nikiforze i katalogi jego wystaw za granicą. 6 września nastąpiło w Muzeum Świętokrzyskim w Kielcach roz­ strzygnięcie wojewódzkiego konkur­ su na wyroby tkactwa ludowego. Ilość eksponatów była stosunkowo niewielka, a ich poziom artystyczny nie odbiegał od przeciętnego. Po­ kazano wełniane pasiaki dekoracyj­ ne, kilka zapasek, ręczniki i obrusy lniane. Z konkursu wyeliminowano eksponaty oparte na motywach nieludowych, czerpanych z wzorników, oraz naśladujące wzory ludowe in­ nych regionów. * Muzeum Etnograficzne w Toru­ niu i Kuratorium Okręgu Szkolne­ go Bydgoskiego zorganizowały kon­ kurs ludoznawców, którego celem jest gromadzenie dla Muzeum naj­ cenniejszych i najlepiej udokumen­ towanych zabytków kultury i sztuki ludowej Polski północnej. W kon­ kursie uczestniczą liczne grupy mło­ dzieży oraz poszczególne osoby. Muzeum w Radomiu wspólnie z Wydziałem Kultury W R N zaini­ cjowały konkurs na ceramikę i tka­ niny ludowe. Działem ceramiki zaj­ muje się ob. Zaremba z Kielc, wie- �loletni zbieracz folkloru, pracow­ nik C P L i A ; dział tkanin opraco­ wuje mgr Apanowicz, dyrektorka Muzeum Miejskiego w Radomiu. Celem konkursu jest przede wszyst­ kim wyszukanie w terenie i spopu­ laryzowanie tradycyjnych tkanin ludowych z Radomskiego. tografie i plansze charakteryzujące różne dziedziny sztuki ludowej po­ szczególnych Republik. Wystawa przygotowana została w ten sposób, aby można ją było przenosić i eks­ ponować w miastach powiatowych. Wystawa sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego urządzona została w sierpniu w Warszawie staraniem warszawskiego Oddziału TPPR. Zgromadzono eksponaty, fo­ ficzne w Krakowie, wyruszyła we wrześniu na objazd po Ziemiach Zachodnich. Ekspozycja przewidzia­ na jest w Raciborzu, a następnie W Bytomiu, Opolu i Brzegu. Na wystawie zgromadzono około 200 przedmiotów pochodzących z ko­ • lekcji Rogozińskiego ofiarowanej Wystawa chińskiej sztuki ludowej Muzeum przed siedemdziesięciu prowincji Kueiczou (położonej w laty. pd.-zach. części Chin) odbyła się w sierpniu w Pałacu Kultury i Nauki Różne w Warszawie. Pokazano ponad We wrześniu zmarł w Krakowie 200 eksponatów z zakresu strojów w wieku 61 lat Antoni Wojciechow­ i hafciarstwa ludowego, batiku, w y ­ ski, jeden z czołowych twórców robów z laki, a także figurki i n a ­ szopek krakowskich, z zawodu mu­ czynia ceramiczne i rzeźbione w k a ­ rarz i elektromonter. Wojciechow­ mieniu, ozdoby ze srebra, plecionki ski od 1937 roku brał udział we bambusowe, wycinanki, rzeźbę f i ­ wszystkich konkursach szopkarskich guralną. Wszystkie te przedmioty, urządzanych przez Muzeum Histo­ przeznaczone n a użytek ludności ryczne m. Krakowa, zdobywając wiejskiej, wykonane są przez współ­ często pierwsze nagrody. Wykonał czesnych twórców ludowych sied­ około 2 000 szopek. Wiele jego prac miu narodowości zamieszkujących znalazło się w zbiorach krajowych prowincję Kueiczou. i muzeach zagranicznych, m. in. w Niemczech, Szwajcarii, Włoszech • Wystawę chińskiej wycinanki l u ­ i Ameryce. Wykształcił on również dowej zorganizował w Świdniku liczny zastęp młodych szopkarzy. lubelski Oddział Towarzystwa Przy­ Za wieloletnią pracę na polu twór­ czości ludowej otrzymał Wojcie­ jaźni Polsko-Chińskiej. chowski w 1959 roku od Prezydium Wystawa sztuki Kamerunu, przy­ W R N w Krakowie Złotą Odznakę gotowana przez Muzeum Etnogra­ Zasługi P D Konkurs na zabawki i pamiątki regionalne organizują Wydziały K u l ­ tury poszczególnych Powiatowych Rad Narodowych województwa k a ­ towickiego, pod patronatem W R N Katowice. Na konkurs przyjmowane są zabawki wykonane według tra­ dycyjnych lub nowych wzorów oraz niewielkie przedmioty powiązane z regionem, a mogące służyć jako pamiątki. We wzorcowym sklepie C P L i A w Gdańsku zorganizowano w sierp­ niu wystawę wycinanek ludowych z całej Polski, połączoną z kierma­ szem. * R Z E G L Ą W Y D A Gerard Labuda: Fragmenty dziejów Gdańsk 1960, stron 238, 115 ilust­ Słowiańszczyzny Zachodniej. Tom I. racji, 4 mapy. Etnograficzna mono­ Wydawnictwo Poznańskie. Poznań grafia powiatu Świecie. Najobszer1960, stron 312. niej, jeśli chodzi o własne bada­ nia, traktuje autor kulturę m a ­ poświęcając szczególnie Kultura ludowa Wielkopolski. R e ­ terialną, ludowe­ daktor Józef Burszta. Tom. I. Wy­ dużo uwagi budownictwu dawnictwo Poznańskie, Poznań 1960, mu. stron 743, tabl. 8, ilustracje, mapy, bibliografia. Zawiera: L . Gomo- Bożena Stelmachowska: Budow­ lec —• Wielkopolska. Zarys geogra- nictwo Słowińców. Polskie Towa­ ficznohistoryczny; J . Burszta — rzystwo Historyczne, Poznań 1960, Osadnictwo i kształty wsi; T.Wrób­ stron 78, ilustracje. Oddział w lewski — Dom i zagroda; J . Dydo- Słupsku — Biblioteka Słupska Tom wiczowa —> Wnętrze chałupy; A. 5. Artykuł pt. Uwagi nad współ­ Wojciechowska — Naczynia i n a ­ czesnym stanem zabytków budow­ rzędzia domowe; J . Topolski — K u l ­ nictwa słowińskiego opracował K l e ­ tura rolnicza; S. Chmielewski — mens Krajewski. * Rybołówstwo; Cz. Łuczak — Młynarstwo; W. Sobisiak — Przemysł Klonowa i okolice pow. Sieradz. włókienniczy; Z. Jasiewicz — K o ­ Łódź 1960, stron 313, mapa 1, m a ­ walstwo; S. Błaszczyk — Garncar­ py i ilustracje w tekście, tablice, stwo; O. Podlewski — Plecionkar­ nuty, bibliografia, streszczenie w stwo; A. Glapa — Ubiór chłopski; jęz. francuskim. Muzeum Archeolo­ S. Błaszczyk — Plastyka. giczne i Etnograficzne w Łodzi. Prace i Materiały... Seria Etnogra­ * Tadeusz Seweryn: Polskie zabawki ficzna, red. Kazimiera Zawistowiczludowe. Wydawnictwa Artystyczne Adamska, n r 3. * i Filmowe, Warszawa 1960, stron 132, ilustracje. Autor omawia z a ­ Atlas Polskich Strojów Ludowych, gadnienia psychologii zabawki, h i ­ Polskie Towarzystwo Ludoznawcze storii polskiej zabawki ludowej, we Wrocławiu. W 1960 r. ukazały jej roli jako odbicia środowiska się następujące dalsze zeszyty: społecznego, zwyczajów, obrzędów, Część 1: Pomorze i Warmia, ze­ magii i legend. szyt 3 — Franciszek A. Klonowski. Strój Warmiński. Plansza barwna: Władysław Łęga: Okolice Świecia. Jerzy Karolak, stron 62, tabl. 2, i l u ­ Gdańskie Towarzystwo Naukowe, stracje, mapy. bibliografia. W N I C T W Część 5. Małopolska, zeszyt 9 — Tadeusz Seweryn. Strój Krakowia­ ków wschodnich. Plansze barwne: Jerzy Karolak, Wrocław 1960, s. 100, tabl. 2, ilustracje, mapy bibliogra­ fia. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, redaktor naczelny Jerzy Z. Łoziń­ ski. Instytut Sztuki Polskiej Aka­ demii Nauk, Warszawa. W ciągu roku 1960 ukazały się następujące dalsze zeszyty katalogu: Tom V. Województwo poznańskie, pod redakcją Teresy Ruszczyńskiej i Anieli Sławskiej: Zeszyt 6, powiat kaliski, stron 69, ilustracji 169; Ze­ szyt 8, powiat kolski, str. 25, ilustr. 60; Zeszyt 22, powiat słupecki, str. 23, ilustr. 81; Zeszyt 29, powiat wrzesiński, str. 22, ilustr. 73; Tom V I I . Województwo opolskie, pod redakcją Tadeusza Chrzanow­ skiego i Mariana Korneckiego: Ze­ szyt 4, powiat kluczborski, stron 54, ilustracji 113; Zeszyt 10, powiat oleski, str. 36, ilustr. 80; Zeszyt 12, powiat prudnicki, str. 82, ilustr. 176. W tekstach wymienionych zeszytów katalogu wzmiankowane są wiejskie kościoły i kapliczki przydrożne, rzeźby i obrazy ludowe oraz n a po­ ły ludowe, znajdujące się w kościo­ łach i kapliczkach, oraz zabytki wiejskiej architektury świeckiej ponad stuletniej. W zeszytach kata­ logów wydanych w 1960 r. znajdują się szczególnie interesujące ma- 251 �teriały z zakresu architektury ko­ ścielnej drewnianej i rzeźby cechowo-ludowej; budownictwo ludowe cytowane jest rzadko. zych — Konferencja w sprawie ska M. Juchturowicza w Kraskowie ochrony i inwentaryzacji drewnia­ pow. Kluczbork). Ilustracje i rysun­ nego budownictwa ludowego na ki w tekście. Warmii i Mazurach, s. 321—322; * Kazimierz Pietkiewicz — Warmiń­ Komunikaty Warmińsko-Mazurskie, Teodora Modzelewska: Stroje ludo­ ska rzeźba ludowa na wystawie kwartalnik. Stacja Naukowa Pol­ we Warmii i Mazur. Prezydium polskiej sztuki ludowej w Paryżu, skiego Towarzystwa Historycznego (Instytut Mazurski) w Olsztynie, Wojewódzkiej Rady Narodowej w s. 323—326. Olsztyn 1960. Olsztynie. Wydawnictwo Pojezierze, • Olsztyn 1958, stron 148, 8 tablic, Wydawnictwa Śląskiego Instytutu Nr 2 (68) zawiera: Emilia Sukertowa-Biedrawina — Bibliografia 10ilustracje, rysunki wykrojów. Naukowego. * Z serii „Biblioteczka wiedzy o Śląs­ lecia Mazur i Warmii (1945—1955). Łódzkie Studia Etnograficzne. R e ­ ku". Rudolf Jamka: Pradzieje i Nr 3 (69) — A. Franciszek Klonow­ daktorzy: Kazimiera Zawistowicz- wczesne średniowiecze Górnego ski (Olsztyn) — Mazurskie chałupy Adamska, Bohdan Baranowski. Śląska ze szczególnym uwzględnie­ podcieniowe, s. 372—394, 21 i l u ­ Tom I I . Polskie Towarzystwo L u ­ niem obszaru przemysłowego. K a ­ stracji. Dalszy ciąg bibliografii 10lecia Mazur i Warmii. doznawcze, Oddział w Łodzi, Łódź towice 1960, s. 118, 2 nlb. * 1960. Stron 200, tabl. 7, ilustracje w Aleksander Gieysztor: Kultura śląs­ tekście. Zawiera m. in. Prace i m a ­ ka między I X a X I I I w. 1960, s. Zygmunt Cieślewski: Na tropach przeszłości. Poradnik amatora-etnoteriały: D. Mikołajczykowa — 23, 2 nlb. Technika i organizacja tkactwa cha­ Konrad Jażdżewski: Stosunki et­ grafa. Poradnia Amatorskiego R u ­ łupniczego w Dłutowie (woj. łódz­ niczne n a Śląsku w I tysiącleciu chu Artystycznego Wojewódzkiego kie); I. Turnau — Znaczenie źródeł przed n.e. i w I tysiącleciu n.e. K a ­ Domu Kultury w Białymstoku, B i a ­ łystok 1960, stron 82, rysunki w etnograficznych dla badań histo­ towice 1960, s. 38, 2 nlb. rycznych (Badania nad historią tka­ Biuletyn nr 18. Józef Matuszczak: tekście, bibliografia. * nin i odzieży w X V I I I w.); B. B a ­ Stan badań nad sakralnym budow­ ranowski, J . Bartyś — Źródła do nictwem drewnianym na Górnym Maria Drabecka: Tańce i zabawy historii budownictwa wiejskiego z Śląsku. Katowice 1960, s. 40, i l u ­ Warmii i Mazur. Centralna Porad­ początków X I X w.; J . P. Dekow- stracje. Nr 19. E w a Kozłowska: nia Amatorskiego Ruchu Artystycz­ ski — Rzeźby demonologiczne Igna­ Przegląd prac dotyczących badań nego. Warszawa 1960. (Powielar. cego Kamińskiego; W. Nowosz — etnograficznych związanych z te­ Copia), s. 159, ilustracje, nuty, b i ­ Stodoły o konstrukcji wewnątrzso- renem województwa katowickiego. bliografia. chowej we wsi Czarnocin powiatu Katowice 1960, s. 80. łódzkiego. Kronika: A. Włodar­ Zaranie Śląskie, kwartalnik. Wśród Gładyszowa Maria: Wiedza ludowa czyk — Wielki triumf folkloru ło­ artykułów publikowanych w 1960 r:. o gwiazdach. Polska Akademia wickiego w Anglii; B. Kowalec — Nr 1 — przygotowany celem uczcze­ Nauk, Instytut Historii Kultury Ma­ Działalność Wydziału Kultury nia 15-tej rocznicy wyzwolenia Gór­ terialnej — Biblioteka Etnografii PWRN w Łodzi w zakresie opieki nego Śląska spod okupacji hitlerow­ Polskiej, n r 4, Wrocław 1960, stron 1 upowszechnienia twórczości ludo­ skiej — gromadzi materiały z z a ­ 235, map 15, bibliografia, streszcze­ wej woj. łódzkiego; B. Kowalec — kresu historii Śląska Górnego w l a ­ nia w językach francuskim i r o ­ Instruktaż na wycinanki w szko­ tach 1939—1945. syjskim. łach powiatu łowickiego; M. Mi• * sińska — Działalność Zespołu Etno­ Kwartalnik Historii Kultury M a ­ L e Musée Etnographique de Toruń. graficznego Muzeum Archeologicz­ terialnej. Polska Akademia Nauk, Red. Maria Znamierowska-Pruffenego i Etnograficznego w Łodzi; J . Instytut Historii Kultury Material­ rowa. Muzeum Etnograficzne, T o ­ Kucharska — Etnografia na U n i ­ nej, Warszawa, Rok V I I I : 1960. Po­ ruń 1960, stron 6, tabl. 12. Informa­ wersytecie Łódzkim. Koresponden­ szczególne numery zawierają m. in.: tor o Muzeum w języku francuskim cje z terenu. Nr 1. Studia i rozprawy: Walerian * * Solisiak — Z badań nad narzędzia­ Autorzy artykułów zamieszczonych Lud. W 1960 roku ukazał się 45 mi obróbki lnu i konopi w X V I — w ostatnim kwartale 1960 r. na ła­ tom „Ludu" za lata 1958—1959 X V I I I wieku. Kronika: Jerzy T o ­ mach prasy regionalnej (codzien­ (Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ polski — Dzisiejsza etnografia fran­ nej i tygodniowej), a poświęconych cze, Wrocław 1960). Tom zawiera cuska; Irena Turnau — Muzeum problemom ludowej twórczości ar­ m. in. rozprawy: Stefan Łysik — Etnograficzne w Sofii. tystycznej, koncentrowali swą uwa­ Pigmeje afrykańscy i zagadnienie Nr 2. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — gę przede wszystkim n a zagadnie­ ich języka, Wacław Korabiewicz — Kazimierz Moszyński jako historyk niu podtrzymywania i rozwoju sztu­ Makonde — wielcy rzeźbiarze. kultury materialnej Polski i Sło­ ki ludowej. W poszczególnych re­ Ponadto obszerne działy sprawoz­ wiańszczyzny. gionach szukano dróg utrzymania dań i recenzji wydawnictw książko­ Nr 3. Zofia Libiszowska — Gospo­ istniejącej jeszcze tradycyjnej kul­ wych i periodycznych, działalności darstwo wiejskie w Polsce w X V I I tury wiejskiej przez właściwą opie­ muzeów, kronika i dział „różnych". w. w opinii cudzoziemców; Zofia kę nad zespołami amatorskimi, po­ Streszczenia w językach angielskim Hilczerówna — Warsztat tokarski stulowano znalezienie rynków zbytu i rosyjskim oraz indeks rzeczowy dla obróbki rogu. dla plastyki i rzemiosła ludowego, 42, 43, 44 i 45 tomu „Ludu". Stron • którego wyroby powinny zastąpić 670, ilustracje w tekście. Kwartalnik Opolski. Polskie Towa­ tandetę i szmirę, jakie spotyka się rzystwo Przyjaciół Nauk w Opolu. najczęściej w świetlicach, domach Rocznik Olsztyński. Tom I I . M u ­ Rok V I : 1960. Poszczególne numery kultury itp. Zamieszczono również zeum Mazurskie w Olsztynie, zawierają m. in.: wiele artykułów i wzmianek i l u ­ Olsztyn 1959, P W N Warszawa 1960. Nr 1. Piotr Swierc — Z badań nad strowanych, poświęconych najwy­ W dziale „Materiały": Franciszek opolskim folklorem muzycznym w bitniejszym spośród działających A. Klonowski — Z historii inwen­ latach 1945—1959. jeszcze na różnych terenach Polski taryzacji młynów wodnych na War­ Nr 3. Barbara Jankowska — Z ba­ twórcom ludowym, jak Ignacy K a ­ mii, Mazurach i Powiślu, s. 173— dań nad garncarstwem ludowym miński, Leon Kudła, Stanisław P a 194. W dziale Kronika: Sława Moj- Opolszczyzny (pracownia garncar­ stuszkiewicz i inni. 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3198880c857690f2228e8d35f09bce2.pdf 54bcb1a6d4f1d77df7cc0ffacf166c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3981 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.15 z.4, s. 253-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. I S PUBLISHED H F O B Y T H E A R T INSTITUTE YEAR BOOK 4 SUMMARY Analysing the development of artistic smithery in the Kurpiowska Puszcza Zielona from the eighties of the 19th century till the First World War, the author points out that the basic element influencing the character of this creative work was the social attitude of a certain group of the population. There could be no question of the influence of tradition here (as was the case in other regions). In the 16th century, the population was composed of Ditch-burners millowners and inill workers the forges there m l * produced iron for oTher localities a l they c^uld^ot sell it on the s p o t i n t t e 1 7 ? h centt^son?e blacksmiths settledTtnere in connecton with c o S z a t t o n r t i s true but b e c a m e T o T ^ e Poverty rf the «tfe» ftŁKasSto the S primitive buildings c) crosses I n the ron articles used for work, utility considerations led to perfection of construction logic, suitable form and beautiful proportions, which made the objects real works of art, although they were not decorated (except househ­ old utility articles which were decorated in the parts not exposed to damage in use fig. 5, 7) Iron articles used in transport vehicles (carriages, sleighs) and m building (doors) were more decorative in form th ornamented surfaces, the ornamentation being meant to testify to the wealth of the owner. The greatest variety of form is found in the crosses, which were either the crowning touch of wooden crosses, shrines and cemetery gates, or a cross standing by itself, like the wooden wayside or cemetery crosses. They were made from ingots, bars or wire, the form varying from the very simplest to the most complicated (fig. 21—31). Additional decorative elements were mounted in some places (fig. 26—30). There were also repeated decorative motifs: leaves, branches, flowers, wavy rays, the sun, moon and stars. The cross was said to protect people from all kinds of disasters and was at the same time a symbolic offering to God for a certain intention — and these functions explain the meaning of the supplementary elements. I n the seventies and eighties of the 19th century, the ambition prevailed in this region to put up the most magnificent crosses, and this had an influence on the development of crossmaking and their elabo­ rate shapes. The less the iron-ware articles were used for work, the more decorative they became. The W I K A OF T H E POLISH ACADEMY R T O F SCIENCES 1961 XV OF ARTICLES Jacek Olędzki — ARTISTIC SMITHERY IN T H E KURPIOWSKA PUSZCZA ZIELONA FROM T H E END O F T H E 19TH C E N T U R Y T I L L T H E F I R S T WORLD W A R HI L character of the iron work was greatly influenced by the requirements of the customer, which in turn were influenced by the specific situation of the Kurpie population. Their poverty and the fact that they were not of noble origin had earned them a poor reputation among their neighbours and placed them at a social disadvantage. In these conditions, the Kurpie population built houses, had harnesses made and crosses put up, the appearance of which was to testify to the wealth and good husbandry of the the iron crosses of the Kurpie rlgîon w e r e i n general very s i m U a T t o the c r o i e ? found in T e n o n s farther east they also had t y S features specific to this region (fig 31) Tadeusz CENTRE Sławski BIECZ, A FORMER POTTERY Biecz, a town In Gorlice District, was an important Polish trade and handicraft centre in past centuries. On the basis of archive and excavation materials, the author of the article writes about the development of a pottery centre there. The first records of a potters' guild date back to the year 1549, but there are proofs that the pottery trade already existed there much earlier. From the rules of the potters' guild that have been preserved it result, that learning the trade took from three to four years Masters of this art coming from other localities had to execute a special pitcher under supervision, which mmmm r e s e ^ E certain district tor S K m t t S It was o n E in t h e i f l t h S ^ r v thnt i t W potters belonging to it were not only from Biecz, but also from various other places such as Rzeszów, Łańcut and even from distant Lvov. Most of the potters were recruited from the towns and came father to son The guilds were exclusive in character to the poorer strata of the towns-people. The pottery workshops were partly in the centre of the town, but as time went on they were ousted further and further towards the outskirts of the town in con253 �.nection with the development of the town and also owing to the danger of fires breaking out. Excavations have shown that pots, bowls, stewing pans and: mugs were the first articles to be made in Biecz. A s time went on, this assortment was enriched by more Varied forms. The (material used was the ferrous clay to be found in the locality. The glaze and dyes were partly produced on the spot and certain ingredients were brought from Cracow. The oldest specimens found in Biecz are similar in form to the # • i Barbara Matuszewska — SPECIMENS O F COLONN A D E D B U I L D I N G I N ŻNTN D I S T R I C T The author writes about historical specimens of colonnaded buildings that have been preserved in the district of Znin (Pomerania). Beginning from the 19th century, colonnaded building began to die out in Pomerania, so that at present, in the whole district of Żnin, only one cottage with a five column colonnade has been preserved (fig. l a , b, c). However, more detailed investigations in cottages that have been reconstructed brought to light traces of former 3 or 4 column constructions. They are proof of the existence of 18th century colonnaded buildings in mmmm Jadwiga and AnatoUusz Czerepiński — WŁADYSŁAW CHAJEC, F O L K SCULPTOR FROM KAMIENICA GÓRNA, JASŁO D I S T R I C T The authors present the work of a folk sculptor unknown so far. Almost all of the works reproduced were done during the last 2—3 years, the rest are scattered in various places. Chajec sculptures in wood, using the simplest tools. A s regards subject, most of his works are scenes from the Passion. His source of inspiration are figures in churches, from which Chajec has taken certain approaches and certain elements of the historical sculptures of thp 17th and 18th centuries. wmm workmanship probably feeing the same. A separate ASSIST £L ? very few documents found concerning trade in ceramic w e do not give very exhaustive information on this subject. It is only known that there was a general demand for ceramic ware. The H I S T O R I C A L A R C H I V E S contain an elabora­ tion by Zbigniew Jasiewicz: M A T E R I A L S O N T H E HISTORY O F POTTERY IN KONIN DISTRICT. The information, which is based on archive documenst, shows that in the 18th century the production of pottery centres an towns and townships was of basic importance because of the markets and fairs that were held nearby, guaranteeing the sale of most of the pottery produced. The documents quoted also �n O / l b C K O KBAPTAJIbHbIPI ÄVPHAJI N5 H E A P H3flABAEMbIH O A H HHCTHTITOM O E M C K y C T B O H C K V C C T B A flOJIbCKOtt AKAflEMHH HAVK 1961 4 F E 3 H U C K OjicHau.KH -• K y 3 H E M H O E XVÄO>KCCTBEHHOE TBOPMECTBO HA TEPPHTOPHH KyPUEBCKOH 3EJ1EHOR n y i U H C K O H U A XIX B. ZIO 1-OK MHPOBOfl BOHHbl AHajiH3Hpyn paMUTHe 'Ky3HeiHoro xyaoatecTBa, rrpoA<wi«aiomerocH n a reppHTopHH KypneBCKoft 3e,ienoft flymH c 80-x roaoB X I X BeKa ao 1-OB MHPOBDH B O A H U , aBtop yKa3b)BaeT, ^ T O O C I I O B H U M C s^eMemoM BJIHHKJIUHM na xa- paKTep arom TBOpiecTBa ßtijia oßmecTBeHHan co3aTejibHocTb rpynnw iiacejieHHH. 3flecb Ke M O M H BjiHATb ( K B K B apyrwx paftosiax) aojirüBpcMenKbK! TpaaHUHH. B XVI BCKC Hace-lOHHt'. COCTOKT H3 CMOJISipOB, AerTJipeA, B.iaAejibueB u pafxmwx MejibiiHU, nosTosiy KysHHiibi ßbtpa6aTbisa.'iH TOJihKo »ccjieao HH BWBO3 H C naxon,n CÖLITB Ha Meere, a B XVII fiene, B C B M H C K0jionH3aiiHeH B aeHcTBHTejibHOCTH noflflHjiticb Ky3HHUH, oaHaxo Hce npH y ó o r o e r a nepeccrteHiieB H X p a ö o r a orpaHH^HBaiiacb ao canbix npwMeTHBiiefluiHx yc.iyr. C TKWIOBHHH X V I I I Bena Ky3Himbi oxBaTUBaeT ynaaoK. TojibKO jiHtiib BO BTOpoß nojiOBHHe XIX BeKa noa B.IHHHHCM CTa6n.'iH3aunH xo3aflcTBeHHbix H aeMorpa^HMecKHx OTHOUIGHKH B03pacjio 3aTpe6oBaHHe Ha HsaejiHH H3 jKejiesa. KojwiecTBO Ky3HKH yBejiHquBajiocb, pa3BHnajiacb HX npoayKUHs H T&K RQ nepaofl MHpoBofi Bofittu, nocne KO TOpofi aaBoacKan npoMbinuieimocTb n a h a j a BbrrecHHTb peMec.no. B Ky3HHuax KaroraBJiHBajiHCb: a) KHCTpyMeiiTM, oe.tbCKOX03aHCTBeHHbifl H apyrofi HHBeirrapb, a Taxase npenweTW n,m pafior B AOiwaumeM xo3JiftcTBe, 6) cuenJieHIIH, KpiOKH, pyKOBTH npKMeHfleiwbie B TpaHCFlOpTHblX CpeaCTBaX H B CTpOHTejlbCTBC, B ) KpecTU, B H3flejinax npeaHa3HaneHHb[x nun paobibi B3i'jiHabi ynoTiieCjieHHSi np;raejiH K coBepuiejicTBOBaHHH) jtorHKH KOHcrpyKUKH, ue^ecoo6pa3HocTb *opM H KpacoTu npoayKUHH, I T O npHaaBaJio nojiOHCHTejibHoe KaieCTBo npoH3BeaeHHio HCKycTBa X O T H H He 6bl.iH O H H vKpauicfiHbiMH. KpOMe npeaMeTOB ynoTpeÖJiseMbix B xo3HftcrBe, yispauiaeMUX B oTacjibHwx napTKHx H C noaBepraBiiiHxcH pa3pyiueuHSM BO BpeMP npHMeHeHHH HX B paßoTe (put, 5—7), >Kejie3Hbie H3aejiKH, scrpewaioiUHecH B cpeacTBax tpaKciiopTa (Bbre3aHbre noB03KH, C3HH) H e crpoHTejibCTue (aBepw) Huenu ßojiee aeKopaTHBHyio noBepxHücrb, a CÜMO yKpaincHHe aojixcHo ÖUJIO cBHAeiejibCTBOBaTb o saHiHTOiHOCTH HX BJiaaeJibueß, Haflöojiee pasHOponnocTbro (popM oT^Hqajincb łcpecTbi, KOTopbie HJIM npcacTaB.THJiH co6oft BCHueBoe coeaHHeHHe aepesaHiibix KpetTOB, MacoseiioK, KJiaaÖHUieHCKtfx BOpcrr HJIH BCTpowa.nHCb .B cn\nejrhHOCTH, TaK Hanp. K E K aepeBHHHbre npfuopojKHbio HJIH MornjibHwe KpecTbi. H3roTOBJiHJin HX H3 lUTaöejis, njiyTa HJIH nposojtOKK H npnaasajiH epopau O T caMux npocTbix AO Haftoojiee cjiOJKiibix (puc. 21 — 31), JIonojiHHTe,ib«bie AeKopaTHBHwe sjieMeHTbi ßwjiK BMonrapoBaHU B onpeaejieHHbix Mecrax (pnc. 26 — 30). rioBTOpajiHCb TaKJKe TaKHe MOTHBbI V KpaiUCHHH KaK, JIHCTbS, B6TKH. UBeTbl, BOJIHHCTble jiyiH, cojiHD;e. jtyHa, 3ee3Abi. KpecT AOJiweH xpaHHTb O T pasHhix OCACTBHH, a OAHOBpeMeHHo łipeacraBJi!ia ooftoft cHMÖojiHiecKyio « e p T B y aaHHyio Bory « a onpeac;ieHHue HaMepeHHa K HMeHHO 3THM oÖLSCHüeTCH 3iia<KHiie aonojiHHTejibHbix aaeMeHTOB. B 70 — 80 roaax XIX cToneTna na Kypnax npoHBJiajiocb Bceoßiuee caMoaroöiioe cTpeMJieHHe K nocTaBOBKH KpecToB. K E K naflßojiee BCJiHKOJienHbix, <ITO noBJiwfljio K) M E H3 pa3BHTHC 3TMX HSaeJIHft H Ha KX H3blCKaHHble (popMw. H T ; I K 'ieM Ky3ne«tHbte H3aeaHS HMCJIH MeHbuiee BcecropoHiiee ynorpeöjieHMe, a taKHte neM MeHbiue OHH OUJIM cBn3aHw c npnMeu&HHCM B p a ö o r e , T€M 6oaee npeaaBaaHCb H3ACJIHHM cHJibirefiiuHe AexopaTHBHue 3JieMenTW. Ha xapaKTep Ky3HeiiHaro reopiecTBa noBJiwajiH saKa3bi o5mecT aeHiiocTH o6ycjioBJieHHbic B CHOIO oqepeab cncuHfpHiccKHM nojtojKe-HHew KypneB. Hx yöojKecrBo H ne mjiHxcTCKoe npOHCXOStaeHHe 6nno H C T O I H H K O M HJIOXOH penyTauHH y coceaoB H noHHstaiouiero cpeAH H H X nojioJKeHHH. B amx ycjioBHsx CTpoHJiH aoMa, npHOöpeTajiH ynpaiK, 3aKa3UBa,nH kpecTbi, imeuiHOCTb w B H A KOTopux 6biJiK MaitH^ecrauHeft 33}KHTOqHOCTH H X03HHCTBCHIIOCTH KypneB. B CBOGM Ky3HeiHOM TBopqecTBe aocrHrjiH äajibuiou cTeneHH opnra HajibuocTH, ocoßeHHO B oKOBxe noB030K, caiieft H flßepefl. TaxiKe B }«ejie3Hhix KpecTax, XOTH H oömeM noKa3HBaKrr OHH aHaaorHio c KpecTaMH BOCTOMHHX TeppHTopufl — oaHEKo Hte Ha Kypnax oopasoBbisajiocb uejiHKOM HHOTO Tuna. (pHC. 31). Taaeym OiaBcm B BEHE H3 nPOlllJIOrO rOHHAPCTBA Topoa Ben u p a ö o n e TopjiHae, npeacraBaaa coöofi D apeBHeö riojibuie BajKKwfl TOproBwfl H peMecjieiiHbift ijeitTp. Ha ocHOBaHHH apxHBHhix MarepnajioB H pacxonoK aBTOp CTaTbM HHtpopMHpyeT o pa3BHBaBuiHMCH T S M TOH lapcTBe. BncpHbic BecTH 0 6 oöteaHHeHHK roHiaooB noasjiaioTca B 1540 r a a y , oaHaKO » e cymecTByiOT aoKa3aTejibCTBa HX aeaTe.ibHocra ropa3ao pałibiuc, H3 coxpaHtfBtuerocH ycraBa ooTieAHHeHHs HcxoaHT, qxo npoAOJiJKHTe.ihiiocTb HayKH .peMecjiy cocTasjiHJia 3 — 4 roaa. O T MacTepoB, npHÖbiBaiomHx H3 ApyrHx MecrHocTeö TpeöoBaaocb H3roroBJieHHe noa cneuHajibHHM HaA3&poM »cßaua, HTO CBHAerejibCTBo«ajio o npeBOCXOflCTBe MacTepcraa roH«apoB H3 rop. Be^ia no oTHOflieHHFo « apyrnM o KpecTHOcrn M. SaxoHbi, 3anpemaioiHHe Macrepy 3aTpyaHsiTh ßojiee oaHoro roiniapn H oaHoro yiieHHKa, roBopsT o TOM, mo oÖwaHHeHHe 3aÖOTHJIOCb o paßeHCTBe pa3MepoB MacrepcKHX, cTeperjio TaK>Ke o6n3yiomeH HepapxHH, npeaHa3HaqaH HCKoropwe paGoTbi (KaK HanpHMep: yKJiaaKa HOBHX neMefi) HCKJIKIMHTejtbHo A«IH MacrepoB. Topoa Be^ cocpeaoTOMHBaji naflßojiLüiee KOJTH«)ecTBO roHijapOB paftona H TOJIŁKO B XVIII reue STO nepBencTBO 6HJIO eMy orodpaHO rop. fleHöoBeu. K H H I H npweMa B oöteanHeHHe B r. Beue (1538 — 1688rr.) noKa3biBa!OT, I T O roHtiapbi npHxoaHJiH B oÖteARHeHHe He TojibKO H3 caMoro ropoaa Beqa, HO H3 pasHbix MecTHoCTeft, Ka« ^ E U I O B , JlaHbuyT, a aaste OTaajieHHNft JlbBOB, J o H i a p a noxoaHJiH raaBHWM 06pa3OM H3 ropoaoB «3 epeawe 3a»<HTOHiibix peMecjieHHux cjioeB, a Kacro roHmapHoe peMecao nepexoaHJio c o m a K cwHy. O&beaHHftKHS (iMJIIt HCKJIK)4HT€JIbHblMH T,e. 3ai(pbITWMH H nOCTOpOHHHM aoeryn 6HJI yTpyaeeH. ToHMapw cocTasjisuiH S»/o oömeft »iHCJieHHOCTH peMecjieHHHKOB r. Beqa, HMEH cpeaH HHX ctuibHyio no3H[[HK), OAHaxo JKe HOMHMO npHBHJierHfl KaKHe HMeaH no ropoACxoMy npaBy OHH ne ÖUJIH aonymeubi K yqacTHio BO Bcex OTpacaax ropoacKoft JKH3KH, T S K Kax !ipnHaaJic»£ajiH K öeaHeftuiHM cnoaM MetuaH. ToHqapcKHe nefrrpe r o p ó a a MacrapcKHe pa3MemaaHCb «acTH«Ho B oanaxo »te ace name BbirecHHJiHäh Ha 255 �oKpaHHhi H onacHOCTH CBH3H PacKonKM cHaqajia c paaBHTHeM BOSHHKIIOBCHHB noKa3biBaioT, romiiKH, MHCKH, npoayKUHH ooorarajiacb ( p o p i w a M H . MaTepnaJioM Tjia3ypb HblX H nHTM6HTbI MaTepHajIOB, a ropoaa H no CJiyJBKl nowapoB. 4TO B ropoae Be»fe .lesnuiji KPHHKH, qauiKH — HOBMMH Cojiee pa3Hoo6pa3HMMn fibuia MecTHaa co BpenteHeM wejie3HCTas rjinna. npHrOTOBJlSJlHCb qaCTHMHO « 3 HCKOTOpbie KpaKOBa. HaftcTapuiHe COCTaBbl HS Bera naxoaKH MecT npMB03HJIHCb oTBC^aioT H3 (popMaw MajionojibCKoft K e p a M H K H c X — X I I I BB.,< cjieayiomHe o6pa3iibi OTHOCHTCH « c p e a H e B e u b i o . Bce OHH n p H H a a j i e w a i K TBK H a 3 b i B a e M b i M BHiiaMM niHHbi, Oopiwbi n o c y a u KOBMM). *eHHft, OAH3KO w e BHyTpH. H'BCT C XVI AHUHOHHbiMH MHKB ranaMH H3 J l a r o B a , ropnefi rjiHHhi MejiKati KpbiTHeM rjia3ypbro 3j.ecb TonbKo c Tpa npHB03HaH Kepa OT SereBCKofi «aTe mejiyxa, (puoba H Buemneft ABTOP o n H C H B a e T ooxpaHHBUieeca a TaKwe no (?KHHH) coxpaHHTacb ..OOTeneM, IloiipoÓHbie C 3 - M H HJIH UHfi o 4-Mfl cymecTBOBaHHH H3 rioMbiJiHtia — wa THnutHbiM H3TOTOBJieH- ABTOP npejuiaraeT tiajiwiyto SlABura H AHaTOJibiom X A E U HAPOJlHblPi r y P H E H p-H HCJIO nx oSmuft AfiTopw rpynny { X V I I I — XIX BB.) Ha OTTCHKaMH, cwpoft eme a npeflcTaBJifliOT noKpbiTbie HeH3BecTHoro as., n o w i BCC npoji3BefleHHH n o x o f l a T c n o c n e j . H H X 2—3 J i e r — crapuine npon3BeflenHsi He c o x p a H H J i n c b (nopia A e p e s a ) . Xaeu Bbipc3aji CKyjibn noBepxHocTH BepdSITHO c weiuoB- OBH3bI'BaC1 HapoflHhiŁ' H3pa3ub) niasypbio c pas- npH noMomn pe3ua (pHrypajibHbiMH MOTHSaMti (CM. p u c 9 — 15). OieHb HeMHorHe jioKymmu KacaiomHeca ToproBJiH K e p a M H ł H b l M H H3Hej!HHMH He H H t p O p M H p y K I T nOJIHOCTblO Ha 9 T y T e M y , 'H3BGCTHO T O J i b K O , <rro cnpoc HS KepaMniecKne H3flejiHH óbvi oqeHb pacnpocrpaHeH. H3 TBopqecrB<j n p H noMOUtw TeMofl ero npon3BcneHHH (pnrypbi B K0CT§jiax, OT sejieHoft yKpauieHHbiMH nepBOHa cKyjibnTopa. 7). — H a CKOACTBO KOTOpblMH ero BJlA^blCJIAB H3 KAMEHHUbl WepenHHbcub. npeflCTaBjfsnoT TH03Hbte BepcTaK. OrAejibHyio HUMH C nopecTpoeHHbifi 3^aHHio CKVJlbnTOP BbiAaB- H HOJlHXpOMHpOBaHHblMH ( c M . p H C . 5 iKpaKOBCKHMH, OHH noaTeHeBoro w- HBJiaeTcn B03BpaTHTb nJiacTHiecKH /ICHHblMH CKHMH, KOHCTpyK (popMy. CTapwe yKpaiueHHbie yKa3biBai0T CTapbIX CBHAeTCnbCTByiOT ou.HOKpaTHoro npuMepoM KpacHa, o6pa3Hbi MOTHBW y K p a m o H H H aepiiniHHbiM JOM B a e p e B H e B i i c K y n H H (CM. p n c . 6—8), KOTopbifi BK.nio<łeH B c o c T a B o 6 - b e K T O B A p x H o j i o r H i e c K o r o My3en .lepesa opHaMeHTaMH c renepb Typu H3pa3Ubi flo xaTa p H C CTOJlGaMH. aaecb KecKHM BeneBCKiie (CM. MOB n O S B O ^ H ^ H O f l H a K O O T K p b I T b C n e A b l Hapo^noro (pHrypoBbiM. oflHa la,6,u). HccncaoBaHim c r a p b i x nepecTpoeHHbix ao CHX nop HJIH crpoHTeJibCTBii (IlpuMophe). noBepxHOCTeH KepaMHKy M3 w e j i e 3 H C T O H TJIHHIJ, B b i 3 w e H H b i e noflTeHtBoe pańoHe To.ibKO 5-CTOJi6oBbiM. H KojiaiHu. K H H T e p e c H e i ł i i i H M H s a e f l H H M B C T p e i a r o H a m c s B B e i e c m r o c a T C f l MHCKH H T a p e j i K H y K p a u i e ł u i u e rjia3ypbio UJM p a a p H c o B a H H u e opHaMeHTOM pacTeHHH, reoMerpH Hbie crapHHKoe B JKHHHCKOM H a i H H a a c XIX B e n a AJIHTCH npouecc s a M H p a H H H H a FIpHMopbe n o a t e H e B o r o C T p o H T e j i b C T B a T a K , MTO B HBCTO «mee B p e M H H a T e p p i i T o p H H B c e r o ^ H J i H c n r t r o p a ń o n a KHpnHi- HapHAy B nojiyKpyni), TaKJKe noKpbnbi CBeTJIO B Bew BHyTpeHHefl HiraopTiipoBaHO flO opHaMeHTaMH yjroweiiHast paacn- rjia3ypbio BeKa OTJiHiaiomaHCH (KpeMOBaa) mieTo>iKa O T TeMHO cofiofi npeoopa 6"HJIH He noKpbiTH noaBHjiacb a H 6ojibuinx o ó p a n u Haqa.ua X V I I I « 0 (pbiTbiM HMCJIH He 6IJJIH KepaMHKH! Bena opHaMeHTOM crapuiHe HOBeftiuHe rjia3ypbio, Horo. cBHfleTejiHM. OTJiHHaioTCfl iwejKay (popMaMH, BapBapa M a T y u r e B C K a - O B b E K T b l n O / I T E H E B O r o CTPOHTEJIbCTBA B PAPIOIIE >KHHH HaKOBoft H CUeHbl. HCTOHHHKOM creneHH, crae.nbHbie npocTeAuiHx B npHHHMaeT HeKOTopwe weMeHTbi HHCTPYMCHTOB fx>.fibHiHHCT e pejiH 51BJ1HK)TCH Xaeu B O,IM BflOXHOBJieHHH KOTopbix Ka K B fiwjin pacnojio^eHHSi crapHHHOH pesbfiw Ta« XVII XVIII BU HCTOPHHECKHH 36Hr eBOM H JIceBHMeM: MAPCTBA B PAHOHE MIIC])[)|)M;IIUUI inoKa3UBałOT, APXMB M A e p J K t n paapafioTaHHbit MATEPHAJIbl K H C T O P H H T A H KOHHH. ociroBamibie nemiBaiomHe B XVIII Ha rjiaBHbiM seKe apxHBHbix AokyMeHiax 3HamHHe H M e . n a npoayKUHH roHMapHbix MacTepcKHX KpynHbix H M e j n < H X r o p o f l O B , TCMy c n o c o O c T B O B a j i H PWHKH H H p M a p K H o6ecqTO o6pa30M ocuoBHoe C6WT STOH npoayKUHH. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 z), roczna — 72 zl. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zl, roczna — 40 zl. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do d n i a 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „ R u c h u " . M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e t roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , War­ szawa, u l . Srebrna 12. A k t u a l n e numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Zakłady Ilustr. I I I , 120 fcl. Graficzne. g A l + Z. karton Druk W. biały ukończono do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a P o z n a ń — Marcinkowskiego 21, A r m i i Czerwonej 37 P r z e m y ś l — F r a n c i s z k a ń s k a l S) Radom — Ż e r o m s k i e g o 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S ł u p s k — PI. Z w y c i ę s t w a 11 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Sopot — B o h a t e r ó w Monte Ca¬ sino 26 Sosnowiec Czerwone Z a g ł ę bie 23 T o r u ń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, P i ę k ­ na 31/37, Bracka 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 Maja 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 Białystok — L i p o w a 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 33 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 C h o r z ó w — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 G d a ń s k - W r z e s z c z — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia - Ś w i ę t o j a ń s k a 47 Gliwice — Z w y c i ę s t w a 31 G r u d z i ą d z — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz - Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — Warszawska 11 Koszalin — M ł y ń s k a blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 K r a k ó w — Podwale 6 Lublin — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 68 Stołeczne są W-wa, kl. w Podchorążych I I I , 220 grudniu g. 1961 BI. r. 39. Zam. Nakład 1300 608. egz. Pap. S-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d63bd586c18caf9222e13a3cabe143f9.pdf 9bd0a4ddf003ba6aa2cf3f38b19ae19d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3982 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1961 t.16 z,1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K 1 9 6 2 N R 1 �T R E S C E w a Jęczalik „Jesus Christus von Giovanni" i aposto­ łowie 3 Roman Reinfuss Sztuka ludowa Łemkowszczyzny . 9 Janina Nowacka Malarski czach Ryboty- Maria Przeździecka Z A R C H I W U M Jan warsztat ikonowy w . . 27 Józef Zagórski — unicki świątkarz . 44 H I S T O R Y C Z N E G O Górak Materiały do budownictwa na Lubelszczyźnie drewnianego 51 R E C E N Z J E Maria Przeździecka Olga Mulkiewicz Rss. W S P O M N I E N I E PE3IOME „Estonskaja Narodnaja Naczała X X Weka" 53 Odeżda XIX 1 „Łużycki Atlas Strojów Ludowych" . 58 Jan Aleksander Zaremba 57 57 K R O N I K A S U M M A R Y 54 P O Ś M I E R T N E Janina Orynżyna P R Z E G L Ą D „Lietuvos T S R Architekturos Klausimai", tom I W Y D A W N I C T W O F A R T I C L E S 60 fll 63 Na okładce: Sw. Łukasz (?) i Sw. Marek, rzeźby z zespołu rzeźb „Jesus Christus von Gioyanni" i apostołowie z Muzeum Chojnowskiego (przed 1945). Fot. Henryk Derczyński. Na stronie tytułowej: Kafel malowany z Pokucia, wyk. Aleksander Bachmiński. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK т INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK X V I 19 6 2 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prol. dr Ksawery Piwocki. prol. dr Roman Reinfuss. prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redafctor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein1'uss, sekretarz redakcji i redaktor dziafu: mgr Jadwiga. Jarnuszkiewicz, redaktor d z i a ł u : mgr Amina K u n c z y ń s k a , redaktor tech­ niczny: Maria Klukowska. o k ł a d k a i ukiad graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z e : Doris Ronow:ez (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N . Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Warszawa. Krak. P: /.edmieście П/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec8378b463decec1a73202d8f15b3093.pdf 2d97e6dd3ebe208660395a5cbb454377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3985 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Mieczysław Woźnowski Krystyna Z d o b i o n e f o r m y i m a t r y c e d o masła . Marczakowa Kamieniarstwo ludowe studiów n a d l u d o w ą Łemkowszczyźnie, Jacek Olędzki Symboliczne Łemków (Ze I) 84 woskowe ze w s i K a ­ dzidło Krystyna Kaczko 92 Wincenty Szyma — rzeźbiarz ludowy z Bachowie Marian Przedpełski 97 Współcześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego Z ARCHIWUM Zbigniew 67 rzeźbą k a m i e n n ą n a cz. ofiary u . 101 HISTORYCZNEGO Jasiewicz „Boże Męki" w I połowie XVIII wieku n a t e r e n i e p o w i a t u konińskiego w ksiąg świetle grodżkidh 10S SPRAWOZDANIA Krystyna Marczakowa Wystawa w Ewa Fryś-Pietraszfcowa Wielkopolskiej Sztuki L/udowej Lublinie Konkurs i 110 wystawa garncarstwa wego województwa krakowskiego . ludo­ . KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ . 118 124 OF ARTICLES 126 . . . . 127 Na okładce: Ludowe instrumenty muzyczne ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN: a, c, d — wiosenne piszczałki kręcone z kory, Wielkopolska, b — piszczałka rumuńska ,fluer". Fot. Krystyna Zakrzewska. Na stronie tytułowej: Wota ofiarne trzymane w ręku podczas modlitwy proszalnej w Kadzidle, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKÍ PAN ROK XVI 1962 NR 2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y Piwocfci, prof, d r R o m a n Rainfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n n a Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h ­ niczny: M a r i a Klukowsfca, okładka i układ g r a f i c z n y : Józef Wilkoń. Tłumacze: D o r i s R o n o w i c z (ang.), R a ­ dosław Szaczkus (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a8e2bf389c23a24700f746e0559af.pdf 450c445cc29fdd826ef521bd712d3aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4281 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3986 Title A name given to the resource Spis treści.Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo-badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.67-69 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK, WYDAWANY T PRZEZ R L U D O W A PAŃSTWOWY E INSTYTUT S ARTYKUŁY TEORETYCZNE SZTUKI С: I PRACE — Konferencja ш spraiuie aktualnych z a g a d n i e ń п а и к о ш о b a d a m c z u c h i t u i ó r c z u c h p o l s k i e j p l a s t y k i l u d o u j e j . — Ksa­ wery wirska Piwocki — Sztuka I u d o i r a i n a r o d o u i a . — Maria SPRAWOZDANIA, DROBNE Roman Ży- — T u i ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a g ó r n i k o m cz. I I . Reinfuss — Z ujustaiuu sztuki I u d o i u e j ш Z a k o p a n e m . Z N\UKI G. Niedosziuńn RECE\ZJE, WIADOMOŚCI — O RADZIECKIEJ zagadnieniu Iudouiości ш sztuce radzieckiej. P A Ń ROK V I S T W O W Y MAJ I N S T Y T U - C Z E R W I E C 1951 T S Z T U K I Nr 3 �KONFERENCJA W SPRAWIE AKTUALNYCH NAUKOWO I BADAWCZYCH ZAGADNIEŃ TWÓRCZYCH POLSKIEJ PLASTYKI LUDOWEJ ) Państwowy Instytut Sztuki zorganizował w Jadwisinie w dniach 13 — 15 maja konferen­ cję poświęconą aktualnym zagadnieniom naukowo-badawczym i twórczym polskiej plastyki ludowej. Omówiono tam kwestie związane ze stanem badań oraz sytuacją twórczości współ­ czesnej. Ze względu na rozległy zakres zagad­ nień, które wymagały obecnie, w przededniu Kongresu Nauki Polskiej, dokładniejszego spre­ cyzowania, na konferencję zaproszono przedsta­ wicieli różnych dyscyplin nauki, sztuki i życia gospodarczego, jak: etnografów, historyków sztuki, historyków ustroju wsi, artystów pla­ styków, organizatorów życia artystycznego na wsi, delegatów instytucji wytwórczych oraz ar­ tystów ludowych. W pierwszym dniu obrad wzięli udział Minister Kultury i Sztuki Ob. Ste­ fan Dybowski i Wiceminister Ob. Włodzimierz Sokorski. Dążąc do stworzenia jak najszerszych ram dla dyskusji popartej konkretnym materiałem, urządzono w Jadwisinie jednocześnie pokaz wyrobów sztuki ludowej oraz przedmiotów z zakresu rzemiosła i przemysłu artystycznego, opartych na inspiracji artystycznej twórczości wsi polskiej. W licznych referatach i wypowiedziach dy­ skusyjnych podkreślono wielokrotnie, iż histo­ ryczny dorobek sztuki ludowej stanowi w swej istocie integralną część postępowego nurtu sztuki polskiej związanego z wielowiekową wal­ ką mas ludowych o wyzwolenie społeczne i o pełne możliwości duchowego rozwoju. Sztuka nasza znajdzie w żywym dorobku twórczości ludowej — przesłanki narodowej formy, wysokie walory i cenne doświadczenia artystycznego warsztatu, zasób form i moty­ wów kompozycyjnych, które wzbogacą poszcze­ gólne dziedziny plastyki polskiej. Nie oznacza i) cony Dokumentacji będzie dowej". I konferencji najbliższy numer jadwisińskiej ,.Polskiej poświę­ Sztuki Lu­ to bynajmniej mechanicznego, formalistycznego przenoszenia poszczególnych tradycyjnych mo­ tywów i rozwiązań jak również — transponowania ich w sposób powierzchowny co pro­ wadziłoby do pseudo-ludowej stylizacji. Zdając sobie sprawę z ograniczoności środków sztuki ludowej w wielu dziedzinach — ograniczoności uwarunkowanej jej dotychczasowym upośledze­ niem klasowym — podkreślamy konieczność twórczego rozwijania i dopełnienia dorobku artystycznego sztuki ludowej nowymi zdoby­ czami treściowymi i technicznymi. Pełna twórcza synteza elementów sztuki zawodowej i twórczości ludowej spowoduje za­ nik, tak charakterystycznej dla ustrojów antagonistycznych, przepaści pomiędzy sztuką za­ wodową a sztuką ludową oraz stworzy możli­ wości pełnego wzbogacenia narodowego dorob­ ku artystycznego. Na konferencji w Jadwisinie podkreślono ko­ nieczność planowego organizowania badań nau­ kowych. Celem tych badań jest poznanie całe­ go zasobu ludowej kultury artystycznej w jej historycznym przebiegu i w jej zróżnicowaniu społecznym i terytorialnym — przewartościo­ wanie jej dorobku, by najcenniejsze osiągnięcia mogły wejść do nowej, kształtującej się kultu­ ry socjalistycznej. Zakres badań winien obejmować ludową twórczość artystyczną wsi i miasta w jej naj­ szerszym zasięgu, na tle całości kultury ludo­ wej. W oparciu o założenia materializmu dia­ lektycznego i historycznego należy przede wszystkim dążyć do pogłębienia spojrzenia h i ­ storycznego na zjawiska sztuki ludowej. Badania nad sztuką ludową wymagają ści­ słej współpracy pokrewnych dyscyplin: hi­ storii społecznej i gospodarczej, etnografii i h i ­ storii kultury^naterialnej, prehistorii i archeo­ logii wczesnodziejowej i historii sztuki. Praca ta, prowadzona w skali ogólnonarodo­ wej — powinna stać się doniosłym czynnikiem �pobudzającym żywą twórczość ludową we wszystkich dziedzinach sztuki. Ma ona nie t y l ­ ko zadania naukowo-badawcze w stosunku do historycznego dziedzictwa naszej przeszłości, ale powinna aktywnie włączyć sią w przemia­ ny kulturalne współczesnej wsi polskiej. Nastąpić powinno mocne związanie prac nau­ kowo-badawczych nad twórczością ludową z ży­ wym procesem rozwoju sztuki polskiej zmie­ rzającej do realizmu socjalistycznego oraz dzia­ łalnością produkcyjną w dziedzinie rzemiosła, przemysłu artystycznego i wzornictwa przemy­ słowego. Winna ona podwyższyć i urealnić w y ­ mogi naukowe w stosunku do podejmowanych prac badawczych i publikacji, tak od strony inwentaryzatorsko-faktograficznej, jak i pod wzglądem naukowo-krytycznej interpretacji. Podstawowe kryteria naukowej estetyki muszą być w pełni zastosowane do badań nad twór­ czością ludową. Na czoło zagadnień wysuwa sią konieczność historycznego ującia dziejów polskiej sztuki l u ­ dowej. W badaniach tych należy szeroko uwzględnić w y n i k i dotychczasowych prac ar­ cheologicznych nad początkami państwa pol­ skiego. Dla realizacji tych zadań należy w szczegól­ ności: 1. Przeprowadzić analizą zabytków sztuki ludowej w oparciu o badania, które obejmują teren całej Polski, jak również przeprowadzić systematyczne przebadanie zabytków historii sztuki polskiej pod kątem zawartej w nich tra­ dycji sztuki ludowej. 2. Badania nad zdjęciem terenowym archeo­ logicznym i etnograficznym prowadzić plano­ wo i w ścisłej łączności z mającym powstać I n ­ stytutem Kultury Materialnej. 3. Zgromadzić pełną dokumentacją ikono­ graficzną polskiej sztuki ludowej. 4. Rozpocząć prowadzenie badań nad daw­ ną sztuką ludową metodą wykopaliskową. 5. Systematycznie prowadzić poszukiwania i badania źródeł pisanych, które dostarczą orientacyjnych danych co do stanu sztuki ludo­ wej i jej funkcji w życiu społecznym w różnych okresach. 6. W nawiązaniu do prac Instytutu History­ cznego oraz Instytutu Kultury Materialnej pod­ jąć pracą nad ustaleniem stosunku rzemiosła cechowego do rzemiosła wiejslflego i przemy­ słu ludowego. Podstawowym warunkiem zrealizowania pla­ nu, który opiera sią na zbyt szczupłym kadro­ w y m zespole pracowników naukowych — jest znacznie wiąkszy niż dotychczas współudział polskich etnografów, historyków kultury ma­ terialnej i historyków sztuki oraz zaintereso­ wanie zagadnieniami sztuki ludowej ogółu na­ szych twórców sztuki. Potrzebne jest również zaktywizowanie do prac terenowych jak naj­ szerszych kół nauczycielstwa, działaczy społecz­ nych, związkowych, młodzieży uniwersyteckiej i artystycznej. Przy wszelkich badaniach łączących sią z za­ gadnieniami sztuki ludowej winna zachodzić ścisła współpraca, wspólne planowanie i poro­ zumienie zainteresowanych instytucji — w pierwszym rzędzie Państwowego Instytutu Sztuki, Instytutu Historycznego i Instytutu Kultury Materialnej. W wyniku szerokiego omówienia spraw zwią­ zanych z rozwojem i kształtowaniem współ­ czesnej twórczości ludu polskiego — konferen­ cja doprowadziła do następujących wniosków: 1. Żywa dziś twórczość ludu polskiego w i n ­ na być otoczona pełną opieką ze strony pań­ stwa. Unikając tu sztucznego ochraniania i od­ gradzania ośrodków twórczości ludowej — na­ leży jednak starać się o utrzymanie tych pun­ któw wzorcowych, gdzie istnieje jeszcze twór­ cza praktyka, żywe tradycje i doświadczenia techniczne. 2. Dążąc do związania sztuki ludowej z pro­ dukcją rękodzielniczą i mechaniczną należy w jak najszerszym zakresie umożliwić bezpo­ średnią współpracę artystów ludowych i zawo­ dowych na zasadach równorzędności wzajemnej wymiany doświadczeń i umiejętności. Na obec­ nym etapie przeprowadzane są w tej dziedzinie doświadczenia Instytutu Wzornictwa Przemy­ słowego — które uznać można za słuszne — po­ legające na współpracy artystów szkolonych z zespołami robotniczymi, chłopskimi i młodzie­ żowymi projektującymi wzory dla produkcji mechanicznej, przy uwzględnieniu specyfiki produkcji seryjnej. Jednocześnie ostrzec nale­ ży inne ośrodki przy stosowaniu tej metody przed powierzaniem kierownictwa omawianych zespołów — plastykom niedoświadczonym. 3. Przyszłość i rozwój wytwórczości ludowej zależne są od właściwego rozwiązania następu­ jących zagadnień: a) zindywidualizowanie warunków finanso­ wania spółdzielni zrzeszających twórców ludowych, • i b) obniżenie stopy podatku obrotowego dla zrzeszonych wytwórców ludowych. W sto- �sunku do indywidualnych twórców ludo­ wych (zweryfikowanych przez odpowied­ nią komisję powołaną przez Min. Kult. i Sztuki) powinna być stosowana taka stawka podatkowa jak w stosunku do członków Związku Polskich Artystów Pla­ styków, c) zapewnienie środków finansowych dla spółdzielni na prace doświadczalne w za­ kresie nowej techniki i nowych materia­ łów oraz na szkolenie przywarsztatowe, d) uzyskanie właściwej obsady osobowej dla prac naukowo-badawczych i nadzoru ar­ tystycznego na terenie Centrali Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego. 4. Celem zapewnienia wysokiego poziomu produkcji rękodzielniczej, rzemieślniczej i ma­ szynowej — zwłaszcza produkcji związanej z twórczością ludową — należy ujednolicić, znowelizować lub wprowadzić zarządzenia o Ko­ misjach Kwalifikacyjnych, uprawnionych do decyzji w zakresie zagadnień estetycznych. 5. Artyści ludowi powinni znaleźć pełną możliwość indywidualnego i zespołowego kształ­ cenia się ogólnego i artystycznego. 6. Studium o sztuce ludowej winno być od­ powiednio postawione we wszystkich szkołach i wydziałach uczelni artystycznych. 7. Obok wszechstronnego wciągania twór­ czości ludowej do prac dla konkretnych potrzeb rzemiosła i przemysłu — zapewnić należy sze­ rokie możliwości rozwojowe twórczości ama­ torskiej. Powyższe tezy, podane w opracowaniu Red. „Polsk. Szt. Lud.", zostały wysunięte na zasadzie referatów, wypowiedzi i dyskusji na konfe­ rencji poświęconej aktualnym zagadnieniom plastyki ludowej w Jadwisinie, przez dwie ko­ misje w składzie: 'Komisja zagadnień naukowo-badawczych: Prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Józef Gajek, doc. dr Mieczysław Gładysz, prof, dr Ksawery Piwocki, mgr Mieczysław Porębski, dr Roman Reinfuss, prof, dr Juliusz Starzyński, prbf. dr Bożenna Stelmachowska. Komisja zagadnień współczesnej twórczości ludowej: Prof. Wojciech Jastrzębowski, dr Ja­ nina Krajewska, Janina Orynżyna, mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, prof. Eleonora Plutyńska, prof. Anna Sledziewska, prof. Jerzy Sołtan. prez. Zofia Szydłowska, dyr. Wanda Telakowska, Aleksander Wojciechowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90ca7ba8420f369d87c9b65a12c728ef.pdf bedf260c15be082fa7d325055de7ed7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4282 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3987 Title A name given to the resource Sztuka ludowa i narodowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.70-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA L U D O W A I NARODOWA) 1{SA WER 1 PIWO CHI Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycz­ nym rozwoju napotykało i парь łyka na znacz­ ne trudności. Wypływają one z dwóch zasad­ niczych przyczyn, nad którymi na wstępie pra­ gnę się zatrzymać. Każdemu badaczowi sztuki ludowej rzuca się przede wszystkim w oczy jej konserwatyzm, przywiązanie do form i procederów technicz­ nych, przechodzących tradycyjnie z pokolenia w pokolenie. Wszyscy uczeni, aż do ostatnich czasów, wysuwali na czoło swych rozważań właśnie zachowawczość tej sztuki, uważając ją za najważniejszą jej cechę. Już od zarania zaję­ cia się przez uczonych folklorem pojawiła się w nauce tendencja, by przy pomocy niezmiennych Лус. / . Radecznica — pjw. zamojski, woj. jakoby i niejako wiecznotrwałych cech sztuki ludowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przeszłości artystycznej. Spośród niezliczonej ilości podobnych wypowiedzi przypomnę tu je­ dynie charakterystyczne zdanie Lucjana Siemieńskiego z г. 1847 ) o kościołach modrzewio­ wych ,,które wydała lesista Polska, a które sta­ wiał cieśla wiejski, opierając się na tradycjach zaczerpniętych jeszcze w starożytności pogań­ skiej". I mimo iż późniejsze, bardziej szczegóło­ we badania rozwiewały raz po raz złudzenia, co do dawności wielu elementów sztuki ludo­ wej — chęć wyszukania w naszej kulturze l u ­ dowej czcigodnych reliktów z zamierzchłych czasów jest jedną z decydujących podniet lubelskie. nardyńskiego 2 Kapliczka w wirgdarzu klasztoru pob^r- �Rye. 2. Miedzierza, row. konecki woj. w Ryc. 3. Przyrów prezbiterium. — pow. częstochowski woj. łódzkie. roku kieleckie Kościół drewniany, zbudowany 1621. Kościół św. Mikołaja widok ogólny Fot. od J. strony Bułhak. �Rgc. 5. Bąlhowo — powiat ciechanowski woj. warszawskie. Spichrz. Repr. z fol. Bogackiego �Ąyc 6 Warka - u oj. u aristvil.ie. lóinita dteuriar.a. w podejmowaniu badań nad sztuką ludową. Jest oczywiście rzeczą niezaprzeczalną, że tegc rodzaju relikty istnieją, jednakże skierowanie uwagi badaczy na tradycyjność sztuki ludo­ wej, przesłoniło nam niewątpliwie zrozumie­ nie faktu, że — jak wszystko inne w zjawi­ skach społecznych — rozwija się ona, zmienia, usycha w niektórych swoich gałęziach, że po prostu jest ona kategorią historyczną i przede wszystkim historyczną. Dla zilustrowania zmian szybko następu­ jących np. w budownictwie wiejskim wspom­ nę już na wstępie o faktach podanych w pracy Moszyńskiego o budownictwie ludo­ wym Zamojszczyzny ), albo o znanych po­ wszechnie dziejach powstania i rozwoju wyci­ nanki łowickiej lub malowanek w Zalipiu. Pozorna wiec w gruncie rzeczy niezmien­ ność form sztuki ludowej, jej rzekoma ahistoryczność, kusiła nas do formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej i — co za tym idzie — do zacieśniania zagadnienia tej twór­ czości do zjawisk najuporczywiej trwałych, prymitywnych i reliktowych ) . Tendencje te­ go rodzaju eliminują z zakresu badań ogrom­ ne działy polskiej przeszłości artystycznej, których związek z życiem ludu był najbardziej 3 4 I нт.сгггс — pclichrcmia na żaglu kopuły. ścisły, a którymi nie zajęia się także oficjal­ na historia sztuki, piętnując je mianem sztu­ ki prowincjonalnej lub właśnie ludowej. Jeszcze ważniejszą trudnością w traktowa­ niu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięgającego głę­ biej niż w wiek X V I I . Dotyczy to oczywiście twórczolci ludowej pojętej jako sztuka chłop­ ska lub bezpośrednio z chłopem związana. Przyczyn tego stanu rzeczy można wymienić kilka: przede wszystkim brak poszukiwań sy­ stematycznych zarówno typu archeologiczne­ go, jak Bawet ikonograficznego w tym zakresie. Drugą ważką przyczyną jest prawdopodobnie nietrwałość materiałów, w których pracowali artyści ludowi i ich łatwa zniszczalność. Sądzę jednak, że istotny powód braku zabytków sztu­ k i ludowej t k w i w czym innym: w ustroju fe­ udalnym i pańszczyźnianym, który praktycznie utrudniał masom chłopskim wypowiadanie się w bardziej trwałych formach sztuki plastycz­ nej. Przy rosnącym w sposób zastraszający, przynajmniej od końca X V w., wykorzystywa­ niu pracy pańszczyźnianej, kiedy chłop tylko ukradkiem, często jedynie w niedzielę, mógł pracować na własnym, wydzielonym sobie skrawku gruntu, kiedy ręce chłopskie i ich trud 71 �йус. 7. Żebro sklepienne z I pol. fot. Ewa XVII wieku. Piotrków. Dominikanie. Kozłowska były całkowicie oddane we władanie pana — jedynie, chyba pastuchy (którzy zresztą w sztu­ ce ludowej odgrywają rzeczywiście poważną rolę) mieli czas i chęć zająć się jakąś swobod­ niejszą twórczością. Dlatego też — zdaje mi się — łiistorycy literatury ludowej są o tyle w lepszym od nas położeniu; pieśń i poezja nie były zależne od trudu rąk, pracujących dla pa­ na, a nawet silnie się z nim splatały, wyrastały zeń — to też dawnych pieśni ludowych zacho­ wało się więcej. Podobne zjawisko zaniku twór­ czości plastycznej można chyba także obserwo­ wać wśród narastających mas proletariatu w w. X I X , szczególnie w okresie wielogodzinnych dni pracy. Chłop był ubogi, nędznie odziany, jak to widzimy na nielicznych jego wizerun­ kach od X I V w. poprzez X V , X V I i X V I I ) . Żadnych ozdób, wyszywań — o ile wiem — nie można na nich zauważyć, kurne, drewniane chaty lub lepianki nie nęciły też do wykształ­ cenia bardziej wyraźnych form zdobniczych. Nawet jeśli znalazł się wśród ludu ktoś zamoż­ niejszy to wolał ukrywać się z tym z obawy przed okiem łapczywego pana ). W tych wa­ runkach o żadnym rozkwicie plastyki chłop­ skiej nie mogło być chyba mowy. Żyło na wsi, częściowo zresztą również na usługach dworu, tkactwo, zapewne pisankarstwo, prymitywna wiedza ciesielska z najprostszą, tradycyjną or­ namentyką w drzewie, garncarstwo było chyba wyjątkowo uprawiane przez jednostki. rowość ludzka, w której by sztuka zamarła. I w epoce więc feudalnej sztuka — nawet ludowa w znaczeniu sztuki wiejskiej — istniała, nale­ ży jej szukać jednak nie tylko wśród chłopów uprawiających pańszczyznę. Jest rzeczą jasną, że sam ustrój pańszczyźniany, zatrudniający jednostronnie większość ogromną społeczeństwa w przymusowej pracy rolniczej — musiał dla swych własnych potrzeb i dla obsługi samego rolnictwa wprowadzić specjalizację w pracy, ażeby przez fachową pracę jednostek odciążyć od niej ręce wielu. Każdy dwór posiadał mniej­ szą lub większą ekipę własnych rzemieślników: kowali, ślusarzy, młynarzy, wśród których czę­ sto spotykamy cieśli itd. ). Większe latyfundia zatrudniają już całe rzesze pracowników coraz wyżej kwalifikowanych aż po nadwornych ar­ chitektów i malarzy. Konieczność obsługi rze­ mieślniczej dla potrzeb gospodarki skłaniała często niektórych dziedziców do zamienienia jednej ze swych wsi na miasteczko, nęcące rze­ mieślników niektórymi przywilejami samorzą­ du. Osiedla te z reguły zachowały charakter na poły wiejski, tym bardziej, że ubóstwo kliente­ li nie pozwalało osiadłym tam stolarzom, szew­ com, krawcom, cieślom czy garncarzom utrzy­ mywać się jedynie ze swego rzemiosła. Stąd tak typowy dla naszego pejzażu charakter tych miasteczek, nie wiele różniących się od wsi, jak np. Czarny Dunajec, zwany aż po dziś dzień miastem gazdów ) . Wiemy jednak z historii wszystkich społe­ czeństw, że nie może praktycznie istnieć zbio­ Jest rzeczą zrozumiałą, że w opisanych wa­ runkach twórczość —• także artystyczna — 5 6 7 8 �tych rzemieślników posiada charakter wyraź­ nie ludowy i ona to zastępowała społeczności wiejskiej jej własną sztukę. Co więcej — póź­ ny feudalizm rzeczypospolitej szlacheckiej w jego walce ekonomicznej z mieszczaństwem doprowadza już w X V I I w. do upadku nawet miast królewskich, z których mniejsze rychło upodabniają się do miasteczek prywatnych. Wystarczy wspomnieć wśród dziesiątków przy­ kładów taki Żarnów, ongiś kasztelański, albo nawet Kazimierz nad Wisłą. Liczne przyczyny zmuszały rzemieślników i artystów osiadłych w dużych nawet miastach do liczenia się z klien­ telą szerokich mas ludowych i wyjścia naprze­ ciw ich potrzebom i gustom. Niezdatna już dla celów propagandy dworskiej i wielkiej polity­ k i kościelnej sztuka cechowa we wszystkich gałęziach zaczyna od X V I w. służyć potrzebom coraz niższych warstw społecznych i coraz w y ­ raźniej przekształca się na sztukę ludową. Roz­ wojowi temu poświęcić należałoby jednak osob­ ne studium. Wspomnę jeszcze i jednym ważkim czynni­ ku, który umożliwiał sztuce miejskiej i nawet szlacheckiej t j . służącej dziedzicowi jednowioskowemu — wyrażanie poniekąd potrzeb, a cza­ sem nawet nastrojów masy ludowej. Mieszcza­ nin, żyjący z pracy rąk własnych, bardzo czę­ sto parający się także rolnictwem, był z wsi.? związany nie tylko wspólnymi interesami, ale także kulturą, tradycją obyczajową i wierzenia­ mi, szczególnie od czasu zupełnei polonizacii miast. Szlachcic wychowywany przez niańki chłopskie, siedzący całe lata zdała od więk­ szych ośrodków na zapadłych wioskach, DO krótkim okresie studiów no konwiktach lub przecierania sie w młodości no dworach mag­ nackich — często chłopiał obyczaiowo i kultu­ ralnie. Łączność drobnei schłopiałei szlachtv 7 ludem D o s i a d a i e s z c z e ° w o i e tradvcie średnio­ wieczne, tradvcie e n o k i iednorodnej niemal analfabetycznej kulturv p ł a c h t y i chłopstwa — wspólne w wielu rvsach obu erunom snoleovnvm. T o samo. w jeszcze wiekszvm m o ż e s + o ^ dotyczyło niższego k W u . rubiacepo się PO drobnych parafach i prebendach. Widzimy więc, że ogromne połacie naszej spuścizny artystycznej dawnych wieków mo­ żemy uważać za nurt ludowy w sztuce polskiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? Wedle klasycznego sformułowania Lenina w każdym społeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący inte­ resom klas posiadających, drugi wyrażający potrzeby mas ludowych. P r ą d y te w ciągu dzie­ jów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzy­ żują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa si­ ła tych mas odgrywa w życiu każdego społe­ czeństwa decydującą rolę. Odnosi się to także oczywiście do zjawisk artystycznych. Stąd pier­ wiastki ludowe przenikają z reguły do najbar­ dziej nawet zdawałoby się ekskluzywnej sztu­ ki, służącej potrzebom najwyższej elity społe­ czeństwa klasowego ). Tak należy — jak są­ dzę — rozumieć dialektyczną jedność kultury— mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest przecież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i ukła­ du psychicznego — jedną z cech narodu w ro­ zumieniu znanej definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce plastycznej poprzez narodową formę sztuki, mającej w stosunku do szybko zmienia­ jących się jej treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bar­ dziej statyczny, wyrażający się w pewnych tra­ dycyjnych nawykach przedstawiania rzeczy­ wistości, jej widzenia i odbijania. W t y m sen­ sie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cechą jest przecież kształtowanie obrazu plastyczne­ go w oparciu o tradycyjną formę, jest równo9 Ryc. д. Biecz Kromera, — pow. wnętrze, gorlicki woj. rzeszowskie dekoracja XVI wiek. Dom �j's'.ic. 'J. Hończa pow. krasnostawski ciele и о / , lubelskie św. cześnie nurtem narodowym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycz­ nie budować nową, bezklasową jednolitą k u l ­ turę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Niestety badania te nie są właściwie nawet jeszcze rozpoczęte. Uczeni zajmujący się sztuką ludową ograniczyli się w praktyce niemal wy­ łącznie do twórczości X I X w., z rzadka cofając się w wiek poprzedni. Historycy sztuki usiłują­ cy dotąd dać przede wszystkim ,.iluzję indywi­ dualistycznego pojmowania dziejów sztuki" w Polsce ) windowali mozolnie odnalezione w aktach indywidualności artystyczne (najczęściej twórców importowanych) i ich dzieła na piede­ stał ,,europejskiej sztuki". Ideałem przyświe­ cającym tym badaniom było stwierdzenie, że 10 Dzwonnica przy. koś­ Stanisława nasza kultura była łacińska, a sztukę naszą po­ równywano do bukietu kwiatów zrywanych na cudzych łąkach. Ekletyczny wybór miał właś­ nie charakteryzować naszą przeszłość arty­ styczną. Wartościowanie sztuki oparte o obce wzor­ ce nie pozwoliło naszym uczonym na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw „prowincjonalnej" sztuki oraz na jej cechy wy­ różniające ją od współczesnych dzieł na zacho­ dzie Europy. Pozorna zresztą bezimienność tej sztuki, decydującej przecież o pejzażu zabytko­ wym naszego kraju, odstręczała badaczy, a jej odrębne od wzorców, swoiste formy piętnowa­ ne były nazwą barbaryzmów. Dlatego też, roz­ poczynając prace w tym kierunku, zmuszony byłem onrzeć się na bardzo nielicznych prze- �Rye. 10. Krzemienicą woj. Warszewskie. kazach drukowanych, a z ogromu materiału, zupełnie nieopracowanego, wybrać przykłado­ wo i nieco chaotycznie zabytki, które wydają PRZYPISY 1) Wstęp referatu sztuce p o l s k i e j " , dnia 14.V 1951 r. w pt. Lud. „Nurt wygłoszonego ludowo-narodowy na konferencji 1947. 2) Lucjan 7) J e r z y Jadwisinie. 3) w 4) 5) Ksawery nr O sztuce chrześcijańskiej. 8) Moszyński. Budownictwo. Zamościa. Zamość Piwocki. Pojęcie ludowe 1920. sztuki 9) Warszawa ludowej. PSL i diekusji. 10) Seweryn. Ikonografia s. staropolska. 1948. s. zabytków. etnograficzna. w Józef Zeszyt 1950 narodowe r. n r Realizm specjalny Dutkiewicz. Polsce. B H S K . 1937. O s. 8. Powiat 16. Cechy Arch'tektura zbiorowa. 167. Inwentarz Adamczewska. Praca .Encyklopedia w 3 — polskiego 4. s. 1950. 96. narodowych d y c j a c h p o l s k i e j u r b a n i s t y k i etc. M a t e r i a ł y do 1/2. Tadeusz H. Szabłowski. miasteczka. Kazimierz okolicach 1947. Siemieński. Brueekner 167. 6) A l . B r u e c k n c r . 1. c. PIS 1847. Al. 162 — żywiecki. Kraków przydrożna mi się na obecnym etapie poszukiwań mniej lub więcej typowe dla poszczególnych stadiów rozwoju w ludowym nurcie naszej sztuki. Т. I , s. w Kapliczka s. metodę tra­ studiów 6'7. badań historii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af348708eea9bbda039171c105934937.pdf 76772c32ea67b9b7a1af961cd8c02293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4320 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i polska sztuka ludowa ROK • XXVI • 1972 . NR 4 �TRESC Jan M i t a r s k i Twórczość chorych psychicznie (Przegląd b a d a ń psychiatrycznych) 195 Bożena KJobuszowska Janusz Mroczek K a r o l W ó j c i a k - H e r ó d e k . Portret ludowego a r t y ­ sty H e r ó d k o w e muzykowanie 207 215 Jolanta Walicka B r o n i s ł a w Surowiak 223 Bogna Jakubowska Książę z Doliny L i l i i 235 Helena Sredniawa, Eugeniusz Radzik Edward Sutor — r z e ź b i a r z z Nowego Targu . 241 K R O N I K A S U M M A R Y 247 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E 253 255 N a o k ł a d c e : Andrzej W a c ł a w c z y k : E x - l i b r i s , l i n o r y t , w y m . o r y g i n a ł u : 8 X 6,5 cm. Fot. Jan Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : B r o n i s ł a w Surowiak: Waza, rzeźba, gips malowany, wys. 56 cm. 1963 r. Fot. Jan Swiderski kamienny, �INSTYTUT S Z T U K I P O L S]K I E J AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 97^ • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a n n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. Układ g r a ­ f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a8b17c40429eb33516646796a7f947c.pdf 467d4860c727eb5f9829ec21e799e0b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4498 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4183 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 187-188 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O N 10 c z e r w c a 1962 r. zmarł w Iłży n a w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j MaStanisław Pastuszkiewicz, ur. w zowsza. 1888 r., twórca interesujących rzeźb » ceramicznych, jeden z najbardziej z n a n y c h artystów l u d o w y c h K i e l e c ­ Ceramika ludowa i artystyczna czyzny. w y p r o d u k o w a n a przez ośrodki g a r n ­ P r a c e P a s t u s z k i e w i c z a były w i e ­ c a r s k i e związane z C P L i A z terenu l o k r o t n i e w y s t a w i a n e i n a g r a d z a n e całej P o l s k i e k s p o n o w a n a była n a n a w y s t a w a c h sztuki l u d o w e j z a ­ w y s t a w i e w s a l a c h Pałacu K u l t u r y równo k r a j o w y c h , j a k z a g r a n i c z ­ i N a u k i w p i e r w s z e j połowie m a r ­ n y c h . Był on długoletnim p r e z e s e m ca. W ś r ó d p r a c twórców l u d o w y c h honorowym Spółdzielni Przemysłu wyróżniały się szczególnie c e r a m i k a L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w Iłży. s i w a z P a w ł o w a i Białej P o d l a s k i e j T r z y k r o t n i e o d z n a c z o n y został K r z y ­ (woj. l u b e l s k i e ) , f i g u r k i c e r a m i c z n e żami Zasługi (Brązowym, S r e b r n y m z Iłży i piękne w formie, c z a r n o i Złotym). polewane naczynia Kazimierczaka z K a r t u z , nawiązujące d o l u d o w e j ceramiki tradycyjnej. 16 c z e r w c a 1962 r. zmarła w Rzeczycy znana tkaczka i w y c i n a n k a r k a ludowa, Antonina Legutows k a . Była o n a laureatką szeregu w y ­ s t a w i konkursów s z t u k i ludowej. Otrzymała Złoty Krzyż Zasługi i s z e r e g i n n y c h odznaczeń z a swą twórczość artystyczną i pracę s p o ­ łeczną w d z i e d z i n i e k r z e w i e n i a k u l ­ t u r y l u d o w e j . O d . 1951 r. prowadziła instruktaż, a następnie kierowała Ośrodkiem Twórczości L u d o w e j w Łęczycy. Konferencje i zjazdy W d n i u 19 m a j a odbyła się w Poznaniu Sesja N a u k o w a z okazji pięćdziesięciolecia T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego w Poznaniu. Program n a u k o w y S e s j i obejmował r e f e r a t y : prof. d r J . B u r s z t a — R u c h l u d o ­ znawczy i badania etnograficzne w Wielkopolsce; m g r S t . Błasz­ c z y k — D z i e j e poznańskich zbiorów etnograficznych; dr T. Wróblew­ s k i — P o l s k o - n i e m i e e k i e pogranicze w świetle materiałów etnograficz­ nych; komunikaty: mgr J . Dydow i c z o w a — Z e studiów n a d z w y ­ czajami dorocznymi ludu wielko­ polskiego; mgr J . Lisakowski — Pieśń i m u z y k a l u d o w a Z i e m i K a ­ liskiej; mgr J . Dydowiczowa — O p i e k a n a d sztuką ludową w W i e l ­ kopolsce; d r Z. J a s i e w i c z — Z b a ­ dań etnograficznych w Koszaliń­ s k i e m : Z d e r z e n i e się k u l t u r grup o s a d n i c z y c h w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim. Wystawy i konkursy K o n k u r s n a kurpiowskie pieczy­ w o obrzędowe ogłoszony p r z e z W y ­ dział K u l t u r y W R N p r z y współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i został rozstrzygnięty w W a r ­ s z a w i e w l u t y m br. K o n k u r s zgro­ madził 86 uczestników, którzy n a ­ desłali ok. 600 p r a c . J u r y przyznało 14 nagród. N a j l e p s z e spośród n a g r o ­ d z o n y c h f i g u r e k e k s p o n o w a n e będą a m a t o r s k i m ) h a f t i zdobnictwo. N a j wyższy poziom a r t y s t y c z n y r e p r e zentowały k r a s z a n k i . 9 maja rozstrzygnięty został k o n k u r s n a kujawską ceramikę l u ­ dową, z o r g a n i z o w a n y w e W ł o c ł a w ­ k u przez Muzeum K u j a w s k i e i W y ­ dział K u l t u r y P R N przy współ­ udziale Ministerstwa Kultury i S z t u k i . W k o n k u r s i e uczestniczyło pięciu g a r n c a r z y , którzy nadesłali naczynia polewane oraz „siwaki" nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h f o r m c e r a m i k i k u j a w s k i e j . P o zakończe­ n i u k o n k u r s u urządzono w M u z e u m pokaz nadesłanych p r a c . O d w y s o k i e g o poziomu prac w y ­ m i e n i o n y c h g a r n c a r z y odbiegały w y ­ roby Necla z K a r t u z i c e r a m i k a W maju, w salach Muzeum bolimowska, coraz bardziej upo­ Mazurskiego w S z c z y t n i e została dobniające się do półprzemysłowej otwarta wystawa pt. „Kurpiow­ produkcji pamiątkarskiej. ska Sztuka Ludowa". Wystawa jest r e z u l t a t e m współpracy M u z e u m szczytnieńskiego i Muzeum Kur­ piowskiego w Łomży. Jednym założeń s c e n a r i u ­ Pamiątkarstwo l u d o w e i a r t y ­ z p o d s t a w o w y c h przez s t y c z n e w o j . r z e s z o w s k i e g o p o k a z a ­ s z a w y s t a w y , opracowanegono w m a r c u n a w y s t a w i e pokłosia doc. d r a A . Chętnika i J . ChętnikoI I etapu k o n k u r s u zorganizowanej Wą, było w y k a z a n i e wspólnych e l e ­ w salach Muzeum w R z e s z o w i e . mentów k u l t u r y Kurpiów o r a z W a r ­ (I etap k o n k u r s u rozstrzygnięto w m i i i M a z u r . grudniu 1960, por. k r o n i k a n r 1 Na wystawie zgromadzono po­ 1961). E k s p o n a t y nagrodzone p o k a ­ n a d t r z y s t a eksponatów z z a k r e s u zano z kolei n a Ogólnopolskiej W y ­ t k a c t w a , stroju, haftu, ceramiki, s t a w i e Pamiątkarstwa w K r a k o w i e . m e b l a r s t w a , sprzętu domowego, m a ­ Z o k a z j i w y s t a w y Wydział K u l t u r y l a r s t w a , rzeźby i b u r s z t y n i a r s t w a . Prezydium W R N w Rzeszowie w y ­ Wycinanki reprezentowały prace dał k a t a l o g (Rzeszów 1961, s. 47, współczesne: C z . Konopkówny. P 49 nlb., l i c z n e fotografie). O b s z e r n y Puławskiego i Niedźwieckiej. wstęp i o p i s y eksponatów o p r a c o ­ wała I r e n a Kłak. Muzeum im. Orkana w Rabce zorganizowało k o n k u r s n a podłaźnikl. Rozstrzygnięcie nastąpiło w marcu. Wśród prac nadesłanych przeważały interesujące t r a d y c y j n e t y p y podłaźników. Najwartościowsze e k s p o n a t y zostały z a k u p i o n e przez muzea w Warszawie i Rabce. W pierwszej połowie k w i e t n i a odbyły się w O p o l u doroczne obcho­ d y „Dni L u d o w e j Twórczości A r t y ­ s t y c z n e j " O p o l s z c z y z n y . Organizację powierzono opolskiemu oddziałowi Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznaw­ czego. W d n i u zakończenia obcho­ dów (15 k w i e t n i a ) rozstrzygnięto k o n k u r s n a plastykę ludową oraz odbyły się p o k a z y korowodów g a i ­ k o w y c h i m a r z a n k o w y c h , wystąpili gawędziarze i l u d o w e zespoły w o ­ kalne. N a konkursie plastyki repre­ z e n t o w a n e były: p i s a n k a r s t w o , m a ­ larstwo i rzeźba (o c h a r a k t e r z e W drugiej połowie m a j a i w c z e r w c u o t w a r t a była w Muzeum K u j a w s k i m w e Włocławku regio­ n a l n a w y s t a w a sztuki l u d o w e j z o r ­ ganizowana z okazji D n i Ochrony Zabytków. N a w y s t a w i e pokazano e k s p o n a t y pochodzące ze zbiorów muzealnych; reprezentowały one wszystkie dziedziny tradycyjnej l u ­ dowej twórczości K u j a w . W końcu m a j a o t w a r t a została w Łowiczu p o k o n k u r s o w a wystawa twórczości członków spółdzielni C P L i A „Sztuka Łowicka". O r g a n i ­ zatorami wystawy były Muzeum w Łowiczu o r a z Zarząd spółdzielni. Na wystawie pokazano w y c i n a n k i , hafty, t k a n i n y . W c z e r w c u o t w a r t a została w Muzeum w Łowiczu jubileuszowa wystawa twórczości wycinankarki Elżbiety Żaczek ze Z ł a k o w a B o r o ­ wego, należącej d o grona najwy187 �ni Polskiego Radia. W konkursie uczestniczyło 38 tkaczek, p r z y z n a n o osiem nagród. Pierwsze nagrody otrzymały J a d w i g a Białokozowa ze w s i Jastrzębie i F r a n c i s z k a P a b i a ń czyk z Krzepocin. Zgodnie z tra­ dycją ustaloną już w p o p r z e d n i c h konkursach w Muzeum łęczyckim, z a p r e z e n t o w a n o n a w y s t a w i e zespół eksponatów o wyrównanym, w y s o ­ * k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . S z c z e ­ gólnie interesujące były prawie — W c z e r w c u odbył się w K r a ­ nie znane dotychczas tkaniny k o w i e p i e r w s z y Ogólnopolski K o n ­ p a s i a k i wełniane, t k a n e w o p a r c i u wzory. k u r s Pamiątkarstwa, po r o z s t r z y g ­ o t r a d y c y j n e nięciu którego urządzono w Pałacu * S z t u k i w y s t a w ę pokonkursową. N a wystawę z a k w a l i f i k o w a n o ok. 2.000 eksponatów u z n a n y c h p r z e z j u r y z a W Muzeum w Z i e l o n e j Górze odpowiadające w a r u n k o m k o n k u r ­ o t w a r t a była w c z e r w c u w y s t a w a sowym. Były to zarówno prace sztuki ludowej obejmująca ekspo­ artystów l u d o w y c h , j a k amatorów n a t y z e b r a n e przez pracowników i zawodowych artystów-plastyków. M u z e u m n a terenie powiatów M i ę ­ Najliczniej reprezentowane były d z y r z e c z , Świebodzin, Sulechów i województwa k r a k o w s k i e , gdańskie Z i e l o n a Góra. P o k a z a n o t k a n i n y d e ­ i W a r s z a w a . W ś r ó d eksponatów l u d o ­ k o r a c y j n e i stroje ludowe, wyko­ w y c h d o n a j b a r d z i e j interesujących n a n e zarówno p r z e z ludność a u t o ­ należały rzeźby w d r z e w i e rzeźbia­ chtoniczną, j a k — p r z e d e w s z y s t k i m r z y łęczyckich (m. i n . Ignacego K a - p r z e z osadników osiedlonych na mińskiego) oraz c e r a m i k a k i e l e c k a Z i e m i L u b u s k i e j po 1945 r. Znaczną (iłżecka) i r z e s z o w s k a . Interesujące część eksponatów stanowiły p r z e d ­ były o d p u s t o w e c u k r o w e k o g u c i k i mioty zabytkowe, przywiezione białostockie. Pierwszą nagrodę przez osadników z pierwotnego przyznano rzeźbiarzowi-amato- m i e j s c a z a m i e s z k a n i a . N a w y s t a w i e rowi Zygmuntowi C z a j k o w s k i e m u przeważały t k a n i n y wileńskie, p o ­ ze w s i Z l e c z y n a w w o j . k r a k o w ­ l e s k i e i t a r n o p o l s k i e o r a z stroje s k i m z a pracę „Przekupka k r a k o w ­ łemkowskie. s k a " . J a k k o l w i e k sporo eksponatów nadesłanych n a k o n k u r s r e p r e z e n t o ­ wało dobry poziom artystyczny (obok w i e l k i e j ilości przedmiotów W c z e r w c u o t w a r t a była w D o ­ pozbawionych zarówno wartości m u Chłopa w W a r s z a w i e wystawa użytkowej, j a k estetycznej), n i e speł­ współczesnej wycinanki kurpiow­ nił on pokładanych n a d z i e i : s t w o ­ s k i e j . P o k a z a n o ok. 80 p l a n s z w y ­ r z e n i a t a n i c h , e s t e t y c z n y c h w z o r ó w c i n a n e k z P u s z c z y Białej i Z i e l o n e j . pamiątek nadających się d o p r o ­ N a o t w a r c i u w y s t a w y o b e c n e były d u k c j i m a s o w e j . D o najwartościow­ w y c i n a n k a r k i : Anna Kordecka z s z y c h należały e k s p o n a t y o c h a r a k ­ Myszyńca i M a r i a C h r o s t e k z T a t a r . terze u n i k a t o w y m , j a k n p . rzeźby ludowe. * bitniejszych wycinankarek łowic­ kich. Wystawa posiada katalog opracowany przez m g r a Henryka Świątkowskiego, w y d a n y s t a r a n i e m Wydziału K u l t u r y W R N w Ł o w i ­ c z u o r a z M u z e u m w Łowiczu. K a ­ talog z a w i e r a wstęp, opis e k s p o n a ­ tów o r a z i l u s t r a c j e (Łódź 1962 r. s. X X , ilustracje). * W kwietniu zorganizowano w Sali D o m u K u l t u r y w Płocku i n t e r e s u ­ jącą wystawę fotogramów m g r a J . Krippendorfa z Torunia, przedsta­ wiających r y s u n k i w y k o n a n e przez robotników n a s z y b a c h r e m o n t o w a ­ n y c h sklepów. W j e d n y m z następ­ n y c h numerów r e d a k c j a z a p r e z e n ­ tuje wybór n a j c i e k a w s z y c h repro­ d u k c j i z 450 zdjęć w y k o n a n y c h w różnych m i a s t a c h p r z e z m g r a K r i p ­ pendorfa. W Olsztynie otwarta była w czerwcu „Wystawa prac twórców ludowych Warmii i Mazur". Wy­ s t a w a z o r g a n i z o w a n a została z i n i ­ cjatywy Stowarzyszenia PAX w Olsztynie i urządzona w lokalu Stowarzyszenia. Pokazano tkaniny warmińskie i m a z u r s k i e , w y k o n a n e przede wszystkim przez tkaczki z a t r u d n i o n e w spółdzielniach C P L i A w Mikołajkach i Giżycku, o r a z s z e ­ r e g rzeźb, w y r o b ó w z s z y s z e k itp. o c h a r a k t e r z e twórczości amator­ skiej. * W c z e r w c u M u z e u m w Łęczycy urządziło pokonkursową wystawę pt. „Tkanina i strój łęczycki". K o n ­ k u r s i w y s t a w a z o r g a n i z o w a n e zo­ stały p r z e z dyrektorkę M u z e u m m g r Jadwigę Grodzką p r z y współudziale Wydziałów K u l t u r y W R N w Łodzi, P R N w Łęczycy i łódzkiej Rozgłoś­ 188 Jedną z n o w y c h f o r m propago­ w a n i a twórczości l u d o w e j są z o r g a ­ nizowane przez C P L i A tzw. izby twórcze (por. k r o n i k a n r 1 1961). I z b y o r g a n i z o w a n e są w e wnętrzach z a b y t k o w y c h c h a t urządzonych t r a ­ d y c y j n y m i sprzętami i z a m i e s z k a ­ łych p r z e z twórców l u d o w y c h , któ­ rzy demonstrują zwiedzającym s w e w y r o b y , sposób i c h w y k o n a n i a o r a z udzielają wyjaśnień n a t e m a t l u d o ­ w y c h tradycji regionalnych. P i e r w ­ sze tego rodzaju „muzeum" s t a n o w i chata w domu J a n a K a w u l o k a w Istebnej (pow. C i e s z y n ) . P r z y o r g a ­ n i z o w a n i u j e j uczestniczyło M u z e u m Śląskie w B y t o m i u . J a n K a w u l o k j e s t o s t a t n i m wytwórcą śląskich i n ­ strumentów muzycznych, których kolekcję p o s i a d a w s w o j e j izbie. Następne i z b y kurpiowską i łowic­ ką z o r g a n i z o w a n o w d o m u K o n o p ­ ków w T a t a r a c h o r a z w d o m u J u ­ s t y n y G r z e g o r y w Złakowie B o r o ­ wym. * W K c y n i o t w a r t a zostanie wkrót­ ce R e g i o n a l n a I z b a Twórcza w d o ­ mu K l a r y Prillowej. O d wielu lat gromadzi P r i l l o w a eksponaty p a ­ łuckiego t r a d y c y j n e g o t k a c t w a , s t r o ­ j u ludowego, także sprzęty d o m o ­ w e g o użytku, które już obecnie chętnie udostępnia zwiedzającym. Badania naukowe W p i e r w s z e j połowie l i p c a 1962 r. p r z e p r o w a d z o n o n a z l e c e n i e Śląs­ kiego Instytutu Naukowego, W o j e ­ wódzkiego K o n s e r w a t o r a Zabytków oraz Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu badania nad stanem za­ c h o w a n i a , konstrukcją i liczbą s t o ­ dół ośmiobocznych, występujących w budownictwie ludowym powia­ tów pszczyńskiego i tyskiego. O b i e k t y t e ze względu n a w i e k o r a z przykład w y s o k i e g o kunsztu cie­ s i e l s k i e g o mają wartość zabytkową. Z u w a g i j e d n a k n a ilość — w s z y ­ s t k i e n i e mogą być przeniesione do nowoorgunizującego się m u z e u m w plenerze. W y m a g a j ą k o n s e r w a c j i na miejscu. W w y n i k u badań ustalono l i c z ­ bę stodół z a b y t k o w y c h , dokonano klasyfikacji z punktu widzenia konserwatorskiego, wytypowano o b i e k t y d o dalszągo z a c h o w a n i a n a m i e j s c u , ustalono, z których o b i e k ­ tów można zrezygnować, opisano i opracowano konstrukcje tych sto­ dół, wykonano zdjęcia, ustalono p r z y c z y n y z a n i k u i obecną funkcję t y c h stodół. Równocześnie z t y m i b a d a n i a m i p r o w a d z o n o akcję z b i e r a n i a z a b y t ­ ków, tj. dokonywano zakupów, przejęto d a r y i p r z e p r o w a d z o n o i n ­ wentaryzację wytworów kultury l u d o w e j będących j e s z c z e w użyciu, a których n i e udało się przejąć do M u z e u m Górnośląskiego. P r a c e powyższe p r o w a d z o n e były w ramach praktyki muzealnej stu­ dentów etnografii Uniwersytetu Warszawskiego z ramienia Muzeum Górnośląskiego. B a d a n i a m i kierował mgr E . Jaworski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6153f23696f65b2548dbb88d3ae27c9f.pdf 71e8020232d9d781822035094baf6e0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4182 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 185-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Przeździecka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Woźniak Jamneński Maria, obyczaj weselny. Wróblewski morza „Życie i K u l t u r a " 1995, n r 39 Woźniak polskiej. Woźniak ty Maria, jamneńskie. Woźniak ornament w Zatrybówna i Wesele w Jamnie. Tygodnia" — Po­ nasza zabytków „Glos T y g o d n i a " dod. tyg. „Dziennika „Głos T y g o d n i a " słowiń­ 1953, n r 40 Bałtyckiego" — dod. tyg. „Głosu Koszalińskiego" ..Życie i K u l t u r a " — dod. tyg. „Głosu Szczecińskiego" Pomorskie Maria, — Wśród Alicja, przeszłości. „Rejsy" „Literatura 1959, n r 1—2 Woźniak skiej haf­ „Życie i K u l t u r a " 1955, n r 46 zarys „Pomorze Z a c h o d n i e z i e m i a o j c z y s t a " . Poznań 1960 sztuce Koronki Sieja Stefan, Maria, Ludowa" Glos O pomorski Maria, „Życie i K u l t u r a " 1959, n r 22 Etnograficzny Tadeusz, Zachodniego. malarstwo. „I^rny „7-my Głos T y g o d n i a " — niedzielne wydanie „Głosu Szczecińskiego'* 1958, n r 12 N Wilhelm Gaerte, VOLKSGLAUBE UND BRAUCHTUM Holzner-Verlag, OSTFREUSSENS, Würzburg 1956, s. 128, i L 34. dawnych Pru­ w Królewcu, p u b l i k u j e sporo n i e z n a n y c h d o t y c h c z a s Wilhelm G a e r t e , były w i e l o l e t n i d y r e k t o r sów c z y L i t w i n ó w są już rzadsze, n a t o m i a s t do zwy­ materiałów czajów z zakresu zwyczajów w y c h , które — o p r a c o w a n e zycje o zajmuje V (obejmującej niedwuznacznym Autor i obrzędów dorocznych m e d y c z n e j , demonologii tom s e r i i „Mar- politycznym). zagadnieniami i rodzinnych, i magii pisma, zabawy ca, a także sądownictwa. O m a w i a n e Włoch; W do­ magii i tań­ prowincjach analiza w s z e l k i c h z n a n y c h autorowi nych stwarza Zjawisk możliwość wyłowienia szeroka stach dotyczących i n n y c h tematów szeregu tek­ ciekawych d l a n a s wiadomości porównawczych, n p . o „maikach" wiosennych i ogólnie o kulcie p a s t e r s k i c h , żniwnych, o m a g i i W licznych wywody przypisach materiałami drzew, urodzaju autor o obrzędach i płodności. potwierdza historycznymi i swoje literaturą, przeważnie z e źródeł n i e m i e c k i c h , n a t o m i a s t ale o źród­ łach p o l s k i c h — z wyjątkiem Długosza — n i e w s p o ­ mina bardzo w ogóle. W rezultacie omawiane pieczołowicie mieckimi, a nawet powiązane dalszymi — z zjawiska analogiami są nie­ z e S k a n d y n a w i i czy zupełnie przypadkowe. miano­ jest słowiańskiego a rosemaka" n i e były z n a n e w w przypisie innych podaje, że n a j e „raz m ó k j " (s. 23 i 26); 2) o z w y c z a j u g a l i c y j s k i c h Żydów, którzy upadku pokrew­ również w Niemiec, Kurpiach nazywano aby Ale — poza P r u s a m i W s c h o d n i m i (s. 66); i pogrzebowe. Polski 1) o t y m , że słowo „rosemak" mi weselne obrzędowości całej książce są t y l k o c z t e r y w z m i a n k i , a dów, z wyjątkiem n i e l i c z n y c h , j a k l a s k i z brzękadłac z y korony ludności do pochodzenia; o b o k s t w i e r d z a , że „gonitwy t e m a t y przeważ­ n i e n i e znajdują analogii wśród z n a n y c h u n a s obrzę­ nawiązania wicie: m . i n . także p o ­ zabarwieniu się w y b r a n y m i tyczącymi obrzędów ludo­ drobiazgowo i n a szerokim tle 'porównawczym — wypełniają burger Ostforschungen" muzeum uchronić 3) XX dziecka o polewali dziecko polonezie, wodą od i t a m nóż, złych demonów wpływu którym miejsce wbijali „jeszcze w początkach w i e k u r o z p o c z y n a n o w Ostródzie i w ogóle w c a ­ łych P r u s a c h W s c h o d n i c h ną l u b d o m o w ą " każdą uroczystość oficjal­ (s. 114); 4) p r z y o m a w i a n i u z a b a w y chłopców, z w a n e j „posz- k e " , a u t o r p r z y p u s z c z a , że n a z w a t a j e s t zapożyczona od Polaków i przyszła z południa (s. 120). Tego rodzaju siedztwa pozory potraktowanie omawianego znajdującej Pomimo tego południowego terytorium stwarza są­ fałszywe się t a m p u s t k i . poważnego s t a n o w i cenną pozycję mankamentu, książka naukową. Maria Przeździecka R o m a n R e i n f u s s i J a n S w i d e r s k i , S Z T U K A L U D O W A W P O L S C E , W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1960, s t r o n 176, i l u s t r a c j i n u m e r o w a n y c h 216 i 15 n i e n u m e r o w a n y c h , c a l o s t r o n i c o w y c h . Piękna 'książka o p o l s k i e j s z t u c e l u d o w e j , w y d a n a w r. 1960 w K r a k o w i e , n i e doczekała się dotąd omó­ w i e n i a . C o p r a w d a podziela o n a tę „zmowę m i l c z e ­ n i a " z i n n y m i , l i c z n y m i dziełami dotyczącymi s z t u k i ludowej i nieludowej. Istnieje bowiem u n a s zakorze­ niony od d a w n a zwyczaj niepisania recenzji, by nie narażać się a u t o r o m , a l b o p i s a n i a i c h z wyraźnym c e l e m pogrążenia w r o g a . Krótkie m o j e u w a g i na t e m a t tej książki są skromną próbą przełamania wspomnianej zmowy. Książka m a dwóch autorów: etnografa, zajmują­ cego się o d l a t już ludową twórczością, i fotografa — j e s t b o w i e m pomyślana j a k o a l b u m pięknych zdjęć z towarzyszącym, popularnie napisanym tekstem. N a j p i e r w więc k i l k a słów o s t r o n i e w i z u a l n e j w y ­ d a w n i c t w a . Już o d d a w n a w i a d o m o , że u n a s j e d y n i e K r a k ó w , a w szczególności D r u k a r n i a N a r o d o w a — umieją dorównać w budowie, d r u k u i poziomie o d ­ b i t e k i l u s t r a c y j n y c h dziełom w y d a w a n y m z a granicą. „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " należy do najbardziej u d a n y c h e d y t o r s k o książek ostatniej doby. N i e p o d a n o n a z w i s k a autora makiety, ale jest on na pewno współtwórcą równorzędnym z a u t o r a m i wymienio­ n y m i n a okładce. C o p r a w d a miał o n z a d a n i e ułat­ w i o n e p r z e z z n a k o m i t y dobór zdjęć i i c h w y s o k i p o ­ ziom. W całej książce n i e z n a j d z i e się i l u s t r a c j i sła­ bej. Ujęcie p r z e z S w i d e r s k i e g o każdego p r z e d m i o t u j e s t z a w s z e n i e o m y l n i e celowe, c h a r a k t e r y s t y k a m a 185 �terii dzieł d o p r o w a d z o n a do niezwykłej wrażliwości (proszę sprawdzić choćby n a t a b l i c y oznaczonej cyfrą V ) , dobór tła podkreśla z a w s z e w a l o r y p l a s t y c z n e obiektu ( w y s t a r c z y popatrzeć n a pejzaż k a p l i c z k i — i l . 20 l u b n a kompozycję tła żelaznego p t a s z k a — i l . 139). T a k t r u d n e i często p r z y p a d k o w e „kadro­ w a n i e " zdjęć —• j e s t w o m a w i a n e j książce z reguły głęboko przemyślane i służy d o p r o w a d z e n i u ..treści" zdjęcia i j e j u w y p u k l e n i u (zbliżenie malowań n a c h a c i e łowickiej — i l . 8 a l b o kąt c h a t y spod R a w y — i l . 23). M a j s t e r s z t y k i e m fotograficznym jest tablica V I I I — równocześnie charakteryzująca nastrój t a r g u i z a b a w k i n a l a d z i e p r z e k u p n i a . Rozmaitości t w o r z y ­ w a i gałęzi s z t u k i l u d o w e j t o w a r z y s z y rozmaitość aranżowania s a m y c h zdjęć i użycia i c h w e w n ą t r z układu graficznego. P ó ł k a n a s t r o n i e 26 w y b i e g a n i e ­ spodzianie, j a k b y inicjał, w tekst; w y c i n a n k i n a płaszczyźnie s t r o n y 39 układają się w e f r y z ; rzeźby n a rozkładzie s t r o n 144 i 145 flankują j a k b y portal w i o ­ dący w głąb gęsto zapisanego t e k s t u . Dość już c h y b a przykładów świadczących o p o z i o m i e s a m y c h i l u s t r a ­ c j i i rozwiązania graficznego książki. Wdzięczne, a l e i niełatwe miał z a d a n i e prof. R e i n fuss tworząc p o p u l a r n e W p r o w a d z e n i e c z y t e l n i k a w l a b i r y n t l u d o w e j twórczości. Wdzięczne, bo s z t u k a t a zdobyła i Wciąż z d o b y w a w n a s z y m społeczeństwie coraz l i c z n i e j s z y c h w i e l b i c i e l i , choć jej z a k r e s i i s t o t ­ ne w a l o r y wciąż jeszcze n i e są dostatecznie z n a n e . Niełatwe, b o w s z e l k a p o p u l a r y z a j a może grozić spły­ c e n i e m z a g a d n i e n i a i ściągnąć n a się gromy „akade­ m i c k i c h " z n a w c ó w p r z e d m i o t u . Z a d a n i e to u t r u d n i ! sobie j e s z c z e a u t o r wprowadzając d o tekstu e l e m e n t y a k t u a l n e j , p o l e m i c z n e j o c e n y niektórych z j a w i s k a k c j i p o p i e r a n i a s z t u k i l u d o w e j , a także z a c h o w a n i a j e j zabytków. Z trudności t y c h wybrnął — trzeba to stwierdzić — zwycięsko. T e k s t n a p i s a n y jest j a s n o i gładko, w t a j e m n i c z a c z y t e l n i k a w e w s z y s t k i e n a j ­ ważniejsze zagadnienia potrzebne do zrozumienia s z t u k i l u d o w e j zarówno o d s t r o n y j e j w a r s z t a t u , j a k i danych historycznych. Nie pomija zróżnicowania regionalnego a n i związków 'poszczególnych gałęzi twórczości z i n n y m i działami k u l t u r y l u d o w e j , i to z a w s z e w rozsądnie w y w a ż o n y m z a k r e s i e , właśnie p o ­ trzebnym d l a zrozumienia jej problematyki. N a wstępie a u t o r krótko próbuje definiować w spo­ sób przystępny pojęcie s z t u k i l u d o w e j (która jego z d a n i e m j e s t twórczością artystyczną l u d u ) i z w r a c a uwagę n a h i s t o r y c z n y a s p e k t j e j r o z w o j u i zróżni­ cowań. P o t e m o m a w i a architekturę ludową, p o c z y ­ nając o d b r y ł y i p l a n u chaty. P r z e c h o d z i następnie do z d o b n i c t w a a r c h i t e k t o n i c z n e g o o r a z do b u d o w n i ­ ctwa sakralnego, przemysłowego i gospodarczego. Z kolei o m a w i a architekturę wnętrza chaty, a więc sprzęty, m a l o w a n i a i w y c i n a n k i . W d a l s z y m ciągu z a t r z y m u j e się n a d o p i s e m s t r o j u l u d o w e g o różnych stron k r a j u , łącząc go z z a g a d n i e n i e m h a f t u i k o ­ r o n k i , biżuterii i z d o b n i c t w a skórzanych części s t r o j u . T k a c t w o , ujęte s t o s u n k o w o z b y t zwięźle, p o z n a j e m y po opisie s t r o j u , b y wkroczyć w dziedzinę z d o b n i c t w a w d r z e w i e i bogato eksponowanego g a r n c a r s t w a . K o ­ w a l s t w o z jego c i e k a w i e opowiedzianą historią poprze­ d z a zafoawkarstwo, które z n o w u jest wstępem d o przedmiotów związanych z o b y c z a j e m i d o rzeźby l u d o w e j . H i s t o r i a i a n a l i z a grafiki i obraźnictwa l u ­ dowego kończy tekst książki. W każdym w y p a d k u autor w sposób treściwy, a l e wyczerpujący, z w r a c a u w a g ę n a d z i e j e d a n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j , j e j powiązania z o b y c z a j a m i i w i e r z e n i a m i , umiejętnie tłumaczy specyfikę techniczną i z d r a d z a w a r s z t a t o w e k u l i s y s z t u k i , dostatecznie o b s z e r n i e potrąca sprawę twórców l u d o w y c h różnych d z i e d z i n , wymieniając n a z w i s k a n a j w y b i t n i e j s z y c h spośród n i c h . W ten s p o ­ sób c z y t e l n i k o t r z y m u j e rzetelną i możliwie pełną informację. Równocześnie — j a k wspomniałem — 186 a u t o r k i l k a k r o t n i e p r z e s t r z e g a p r z e d tandetą p o d s z y ­ wającą się p o d s z y l d s z t u k i l u d o w e j i u c z y p o s z a n o ­ w a n i a d l a w i e l k i c h wartości tkwiących w t r a d y c y j ­ nej twórczości polskiej w s i . T a k więc spełnia — j a k sądzę — w s z y s t k i e z a d a n i a , j a k i e stają p r z e d p o ­ p u l a r y z a t o r e m . Książka z a t e m w pełni o d p o w i a d a c e l o m j e j twórców. Oczywiście m a m p e w n e p r e t e n s j e do a u t o r a t e k s t u i pragnę dać i m t u w y r a z . Dotyczą o n e p r z e d e w s z y s t ­ k i m kolejności o m a w i a n i a poszczególnych gałęzi s z t u ­ k i l u d o w e j . J e s t e m w pełni świadom, że w s z e l k i układ m a s w o j e n i e d o s t a t k i i nielogiczności i n a p e w n o można znaleźć a r g u m e n t y przemawiające z a porząd­ k i e m , przyjętym p r z e z R e i n f u s s a . Rozdziały n i e są ujawnione w tekście, p r a w d o p o d o b n i e dlatego, że nieprzerwany nurt opowiadania m a niejako symbo­ lizować płynność podziału s z t u k i l u d o w e j n a posz­ czególne d z i e d z i n y i gałęzie. N i e m n i e j w y d a j e m i się, że n p . wepchnięcie s n y c e r k i między t k a c t w o i g a r n ­ c a r s t w o , omówienie t k a c t w a p o o p i s a c h s t r o j u — n i e d a się l o g i c z n i e uzasadnić. Można polemizować, czy pomieszczenie problemu w y c i n a n k i w rozdziale traktującym o a r c h i t e k t u r z e wnętrz, g d y w w y c z u c i u dzisiejszego o d b i o r c y oderwała się o n a d a w n o o d s w o i c h p i e r w o t n y c h przeznaczeń, j e s t u z a s a d n i o n e . W y d a j e m i się j e d n a k , że tutaj a u t o r słusznie pod^ kreślą d a w n e z n a c z e n i e tej gałęzi s z t u k i , a l e w t a ­ k i m r a z i e p i e c i k a f e l należało c h y b a oddzielić od właściwego g a r n c a r s t w a ? N i e chcę mnożyć t y c h w ą t ­ pliwości, choć może znalazłoby się i c h Więcej. O s t a ­ tecznie d o p o w i e d z e n i a t e k s t u pozwalają c z y t e l n i k o w i zorientować się w e w z a j e m n y c h powiązaniach p o r o z ­ r y w a n y c h układem gałęzi n a s z e j sztuki l u d o w e j . D a l s z e p r e t e n s j e dotyczą p e w n y c h opuszczeń w p o ­ kazanym materiale. W architekturze przykro uderza w i l u s t r a c j a c h b r a k w i a t r a k ó w i młynów, choć są to o b i e k t y d l a c z y t e l n i k a n a p e w n o c i e k a w e i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n e . W tekście także b u d o w l e przemysło­ w e zostały n i e c o p o m a c o s z e m u p o t r a k t o w a n e w przeciwieństwie do z a j a z d u , który otrzymał o b s z e r n y opis, a l e n i e został u j a w n i o n y w i l u s t r a c j i . N i e w i e m także, c z y słusznie pominięto w b u d o w n i c t w i e a r c h i ­ tekturę miałomiastecżkową, która n i e r a z ujawnia starsze t y p y polskiego sposobu b u d o w a n i a . Jeśli o m a ­ w i a się kościoły d r e w n i a n e , s t a w i a n e r a c z e j p r z e z cieśli małomiasteczkowych i n a z l e c e n i e d w o r s k i c h fundatorów — to Czy n i e należało wspomnieć o p l e ­ baniach, spichrzach dworskich i swironkach? Este­ t y c z n a wartość t y c h obiektów j e s t często n i e m n i e j s z a niż kościołów i k a p l i c . Z przykrością n i e znalazłem w tekście a n i w zdjęciach — budynków gospodar­ c z y c h , poza krótką wzmianką i j e d y n y m zdjęciem n r 2. C h a t y d z i s i a j giną s z y b c i e j , a piękne bryły b u ­ dynków gospodarczych j e s z c z e można spotkać n a w e t w o k o l i c a c h doszczętnie z u r b a n i z o w a n y c h . D b opuszczeń — m o i m z d a n i e m n i e u s p r a w i e d l i ­ w i o n y c h — należy także b r a k p l e c i o n k a r s t w a . Z łyka, w i c i i słomy powstawały i j e s z c z e powstają p r z e d ­ mioty o w y s o k i m poziomie oddziaływania e s t e t y c z ­ nego. W a r t o było zwrócić n a n i e u w a g ę c z y t e l n i k a i N a k o n i e c j e s z c z e j e d n a , ostatnia, u w a g a . Książka m a zainteresować c z y t e l n i k a sztuką ludową. C z y n i e w a r t o było podsunąć m u n i e c o b i b l i o g r a f i i ? D l a t y c h , którzy — zachęceni pięknym dziełem i j e g o treścią — c h c i e l i b y sięgnąć d o dzieł b a r d z i e j szczegółowych. C z y n i e należałoby p r z y n a j m n i e j pokrótce powiedzieć o d z i e j a c h zainteresowań sztuką ludową, które p r z e ­ cież n i e zaczynają się o d formistów (s. 128)? Oczywiście u w a g i t e n i e podważają w c a l e m o j e j o p i n i i wyrażonej n a wstępie. Książka jest d o b r a i n a p e w n o d o b r z e spełni s w o j e z a d a n i e : zbliży sztukę ludową i j e j wartości d o człowieka współczesnego, n a u c z y szanować ją i rozumieć. Ksawery Piwocki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0797e79a388f1bb1984417e326c078a.pdf 2ba3aa3e8f3deb8730c6e1ba730836ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4185 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.28 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jacek Olędzki Malowidła współczesnej A f r y k i Aleksander Jackowski Kopernik w ludowej rzeźbie Anna Milewska-Młynik Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy w n ę t r z a d o m ó w mieszkalnych we wsi Rościszewo) Barbara Poloczkowa XVII-wieczna skrzynia w a ł a s k a z Istebnej . . . . 3 29 47 57 ARCHIWUM HISTORYCZNE Stanisław Gajerski Statut cieszanowskiego cechu tkactwa . . . . 60 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Janina O r y n ż y n a Zofia Czasznicka (1889—1973) KRONIKA SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . Na . o k ł a d c e : Kopernik. P ł a s k o r z e ź b a w drewnie, 7 7 x 4 3 , 5 cm. W y k . 1973 Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. F o t . : Jan Świderski 63 64 69 71 r. N a s t r o n i lee t y t uu łł oo w w ee jj : : Kopernik — wstrzymał słońce, ruszył z; ziemie. R z e ź b a lal. W y k . 1973 r. Adam Zegadło. K r z y ż k a , pow. Kielce. W łi . L . Zimerer. w drewnie, mai. F o t . : Jan Świderski • �Í POL S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD • ML NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a215a6041c51153a8bc438b70f163c3.pdf fe7442a200406eed9413e7b398339cd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4184 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.3, s. 189-191 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY N. 3 I S PUBLISHED H BY F THE ART O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X V I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1962 SUMMARY OF ARTICLES Longin Malicki — T H E F O L K A R T O F GDAŃSK-POMERANIA ON T H E BASIS OF T H E COLLECTI­ ONS O F T H E P O M E R A N I A N M U S E U M IN G D A N S K T h e y e a r s of t h e G e r m a n c o l o n i z a t i o n d r i v e a c c e l ­ e r a t e d the p r o c e s s of the d i s a p p e a r a n c e of f o l k a r t i n the Gdańsk-Pomerania region. T h i s process g a i n e d i m p e t u s a s f r o m t h e m i d d l e of t h e 19 t h c e n t u r y . I n t h i s s i t u a t i o n , t h e c o l l e c t i o n s of m u s e u m s a n d tine d o c u m e n t a t i o n c a m p a i g n i n the a r e a u n d e r r e v i e w p l a y a p a r t i c u l a r l y i m p o r t a n t role. A r c h i t e c t u r e is r e p r e s e n t e d b y : cottages, f a r m b u i l ­ dings a n d churches. T h e typical south K a s h u b i a n cottage of the 17th to 19 t h c e n t u r i e s w a s a t h r e e r o o m e d b u i l d i n g of t h e a r c a d e t y p e w i t h a g a b l e roof (most f r e q u e n t l y t h a t c h e d — fig. 2). T h i s t y p e Oi buitaing is also met w i t n a t K o c i e w . I n the n o r t h e r n , coastal a n d c e n t r a l K a s h u b i a n region t h e r e a r e n u m e r o u s cottages of s k e l e t o n c o n s t r u c t i o n f i l l e d in w i t h c l a y or u n b u r n t bricks, w i t h either a gable or j e r k i n h e a d roff (thatched). A c h a r a c t e r i s t i c k i n d of o r n a m e n t a t i o n a r e p i n n a c l e s of v a r i o u s s h a p e s c u t out of b o a r d s (fig. 5). F a r m buildings stood a p a r t w i t h i n the f a r m p r e c i n c t s . W o r t h y of n o t i c e a r e t h e b r e a d b a k i n g o v e n s c o v e r e d w i t h a s m a l l g a b l e roof a n d r e s t i n g o n s h o r t p o s t s (fig. 7), w h i c h a r e u s u a l l y located near the farmhouse or in the garden. T h e m o r e w e a l t h y , L o w e r V i s t u l a p a r t of t h e K a s h u b ­ i a n region a n d the s u r r o u n d i n g d i s t r i c t s h a d m o r e impressive buildings. In Góraki ( S z t u m d i s t r i c t ) there w e r e l a r g e cottages w i t h m a n y rooms a n d deep a r c a d e s u p p o r t e d b y f i v e posts. I n Ż u ł a w y a n d the V i s t u l a L o w l a n d s , t h e r e a r e o l d cottages w i t h a v e r a n d a i n f r o n t (fig. 6). T h e s u p p o r t i n g posts, a n d the doors a r e s o m e t i m e s o r n a m e n t e d (fig. 8). I n t h e d i s t r i c t s of S z t u m , K w i d z y n a n d M a l b o r k , there a r e a l s o o r d i n a r y cottages w i t h t h a t c h e d roofs. Household E q u i p m e n t The small homemade stools w i t h b a c k s a n d t h e rough o r d i n a r y b e n c h e s t h a t h a v e been p r e s e r v e d testify t h a t the f u r n i s h i n g s of the cottages i n P o m e r a n i a w e r e r a t h e r p r i m i t i v e 200 y e a r s ago. D e v e l o p m e n t began a t the e n d of t h e 18th c e n t u r y a n d w e n t o n d u r i n g t h e 19 t h c e n t u r y u n d e r t h e i n f l u e n c e of t h e f u r n i t u r e u s e d by t h e g e n t r y a n d the t o w n p a p u l a t i o n , a n influence w h i c h i s e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s of t h e h o u s e h o l d e q u i p m e n t . U p t i l l t h e s e c o n d h a l f of the 19th c e n t u r y , d o w r y coffers w e r e u s e d , W h i c h w e r e l a t e r ousted by urban furniture. T h e painted ornamenta­ tion on t h e K a s h u b i a n coffers m o s t l y c o n s i s t s of p l a n t motifs. I n p o o r e r homes, t h e coffers were p a i n t e d i n o n e colour. T h e s h a p e of the coffers w a s different i n different p a r t s of P o m e r a n i a (fig. 10 — 15). A p i e c e of f u r n i t u r e t y p i c a l of the K a s h u b i a n homes w a s a painted sideboard (they were also used by o t h e r e t h n i c groups in P o m e r a n i a ) . Ceratain features of h i s t o r i c a l s t y l e s a r e e v i d e n t i n t h e d e c o r a t i v e e l e m e n t s (fig 16, 17). T h e s e f e a t u r e s a r e also to b e f o u n d i n w a r d r o b e s , today r a r e l y u s e d (19). O t h e r p i e c e s of f u r n i t u r e t h a t h a v e been p r e s e r v e d a r e stools w i t h b a c k s (fig. 18, 20) p a i n t e d one c o l o u r : r u s t y b r o w n o r blue, a n d b e n c h e s w i t h d e c o r a t i v e l y c a r v e d b a c k s (fig 22). T h e n t h e r e a r e coffer-benches, w h i c h w e r e used a s beds w i t h a seat t h a t l i f t e d up a n d a front t h a t c o u l d be d r a w n out. T h i s k i n d of bed w i t h a d r a w -out front a r e s t i l l i n c o m m o n u s e today (fig 24). T h e l i n e of the b a c k w a l l of t h e s e b e d s is r e m i n i s c e n t of 18th c e n t u r y b a r o q u e f u r n i t u r e . T h e r e a r e a l s o s o m e r a r e s p e c i m e n s of c r a d l e s (fig. 21) a n d o l d t a b l e s (fig 25) a n d a l s o spoon r a c k s (fig 23) Interior Decoration. A t t h e b e g i n n i n g of the 19th c e n t u r y , r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p i c t u r e s p a i n t e d on glass, p r o f u s e l y h u n g a l l a l o n g the w a l l s . T h e y w e r e later replaced by printed pictures. T h e p i c t u r e s w e r e d e c o r a t e d w i t h g a r l a n d s of h e r b s . T h e n there w e r e t h e f i g u r e s of s a i n t s , e n h a n c e d w i t h p a p e r f l o w e r s a n d rosettes. A t t h e b e g i n n i n g of 20th c e n t u r y , „pająki" c e i l i n g d e c o r a t i o n s of spider-like form, r a d i a t i n g f r o m a c e n t r a l point) m a d e of s t r a w s a n d b l o w n egg-shells w e r e u s e d to decorate t h e rooms, l a t e r they w e r e e n h a n c e d w i t h w o o d e n b i r d s . Pottery. Pomerania has long-standing tradi­ tions a s r e g a r d s pottery (fig 26, 27). T h e r e w e r e n u m e r o u s potteries s t i l l w o r k i n g t h e r e a t t h e e n d of the 19th c e n t u r y . A t t h e b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y , i n d u s t r y began to oust tne pottery proctucea i n t h e s e p a r t s , b u t t h e r e a r e s t i l l potteries w o r k i n g t h e r e to t h i s v e r y d a y , o n e i n C h m i e l n o ( K a r t u z y district) r u n b y t h e N e c e l f a m i l y (fig. 41) p r o d u c i n g painted ceramic w a r e and another i n K a r t u z y , c a r r y i n g o n t h e t r a d i t i o n s of t h e M e i s s n e r s a n d p r o d u c i n g pottery a c c o r d i n g to the o l d patterns. T n e t y p i c a l o l d c e r a m i c w a r e m a d e by t h e K a s h w b i a n s were large pitchers covered w i t h dark b r o w n glazing (fig 28) o r d e c o r a t e d w i t h p l a n t m o t i f s (fig. 31). S i m i l a r p i t c h e r s w e r e p r o d u c e d i n the L o w e r V i s t u l a region (fig. 32), b u t w i t h d i f f e r e n t ornamentation (fig 33, 34). In Góraki and Żuławy, the typical pottery products w e r e l a r g e bowls with verticie ilangeu edges c o v e r e d w i t h b r o w n glazing. T h e K a s h u b i a n s a n d the S l o v i n c y u s e d s m a l l e r b o w l s c o v e r e d w i t h w h i t e g l a z i n g (fig 30). I n the L o w e r V i s t u l a region a n d a t K o c i e w i e , b o w l - l i k e c o l a n d e r s w e r e u s e d (tig. 33). A l l o v e r Gdańsk- P o m e r a n i a d o u b l e pots w e r e v e r y w i d e l y u s e d (fig. 29, 3i2, 36, 37). T h e oldest s p e c i m e n s f r o m the s e c o n d h a l f of tne 19th c e n t u r y w e r e d e c o r a t e d w i t h geo­ m e t r i c a l p a t t e r n s a n d t h e n e w e r ones, w i t h p l a n t motifs. T h e p i t c h e r s a n d d o u b l e pots w e r e s o m e t i m e s c o v e r e d w i t h different g l a z i n g s i n s i d e a n d outside (fig. 36). A t t h e e n d of t h e 19th c e n t u r y t h e c e r a m i c w a r e m a d e h e r e i n c l u d e d s m a l l e a r t h e n w a r e w a l l fonts (fig. 42, 43). T h e o l d e r ones w e r e s i m p l e i n s h a p e a n d w e r e c o v e r e d w i t h o n e - c o l o u r glazing, While the l a t e r ones — w i t h b a s - r e l i e f c a r v e d figures — w e r e m u l t i c o l o u r e d . N o n e of t h e o l d toy e a r t h e n w a r e figures once m a d e h a v e been p r e s e r v e d . T o d a y t h e y a r e m a d e a t C h m i e l n o (fig 44). A t the e n d of t h e 19th c e n t u r y , t i l e - m a k i n g b e g a n to s p r e a d a m o n g the potters. T i l e ^ m a k i n g t r a d i t i o n s on the P o l i s h coast d a t e b a c k to m e d i a e v a l t i m e s . Wicker-work. T h i s craft w a s very wides­ p r e a d i n P o m e r a n i a . T h e m a t e r i a l s u s e d w e r e roots, j u n i p e r twigs, s r i p p e d o a k l i n g s a n d osier. Apart f r o m baskets (fig 48, 49), f i s h i n g nets a n d corn m e a s u r e s w e r e m a d e u s i n g the s p i r a l technique, (fig. 47, S I ) . O t h e r w i c k e r - w o r k w a s m a d e b y the c r o s s - w e a v e t e c h n i q u e (fig. 53) o r m a d e of s t r i p p i n g s w o v e n w i t h p i n e roots o r of s t r a w w o v e n w i t h roots or osier. T o d a y , w i c k e r - w o r k o c c u p i e s a n i m p o r t a n t 189 �p l a c e i n the a r t i s t i c folk a r t i n d u s t r y a n d is m u c h in d e m a n d i n t h e t o w n s . W e a v i n g , w h i c h w a s once e x t e n s i v e l y d e v e l o p e d in P o m e r a n i a , d e c l i n e d a t the e n d of the 19th c e n t u r y . T h e s p e c i a l i t y of the region w a s w o o l l e n h o m e s p u n , n a v y b l u e for m e n ' s s u i t s a n d b r o w n , green a n d r e d for w o m e n ' s dresses. I n the w e a v i n g d o n e i n the L o w e r V i s t u l a region, the i n f l u e n c e of the W a i i m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s c o u l d be s e e n (fig. 54, 55). R e s e a r c h h a s s h o w n that the W a r m i a n a n d M a z u r i a n w e a v e r s w h o s e t t l e d t h e r e o r passed t h r o u g h this region on t h e i r w a n d e r i n g s p r o d u c e d l i n e n a n d r a g rugs T o d a y , t h e r e a r e o n l y a f e w w e a v i n g centres in the K a s h u b i a n region a n d in B o r y , w h e r e rugs a r e m a d e (fig. 56, 58). I n the past, t h e r e w e r e also w o r k s h o p s p r o d u c i n g p r i n t e d l i n e n s (fig. 59). C o s t u m e s , E m b r o i d e r y a n d L a c e . About the 19th c e n t u r y , folk c o s t u m e s w e r e n o l o n g e r w o r n i n t h e region u n d e r r e v i e w . W e h a v e v e r y l i t t l e i n ­ formation a b o u t the c o s t u m e s of t h e e t h n i c groups l i v i n g there, w i t h the exception of the K a s h u b i a n s . T h e b a s i c g a r m e n t w o r n by m e n i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y w a s a l o n g russet coat, w h i c h w a s either blue o r n a v y blue. A p a r t f r o m dresses, the w o m e n w o r e bodices o r j a c k e t s of one colour. E m ­ broidery o n c l o t h i n g w a s c o n f i n e d to t h e g o l d b r o ­ c a d e d S u n d a y c a p s w o r n b y the w o m e n (fig. 60, 62) m a d e of v e l v e t . S i l k caps, o r n a m e n t e d w i t h m u l t i ­ coloured e m b r o i d e r y w e r e also w o r n (fig. 61). T h e gold b r o c a t e d c a p s w e r e no longer w o r n after the m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not w o r n after the 'middle of t h e 19th c e n t u r y a n d it w a s not long before s i l k e m b r o i d e r y d i s a p p e a r e d too. A m o n g the o r n a m e n t a l m o t i f s u s e d i n t h i s region the most c h a r a c t e r i s t i c w a s the p o m m e g r a n a t e f r u i t . A t the beginning of the 20th c e n t u r y , t h a n k s to the p r o p a ­ ganda conducted by the K a s h u b i a n I n t e l l i g e n t s i a , n u m e r o u s e m b r o i d e r y c e n t r e s w e r e set up, m a i n l y p r o d u c i n g for the towns. W h i t e e m b r o i d e r y w a s found s o m e t i m e s on the c o l l a r s a n d cuffs of women's blouses, a n d a t the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y it w a s u s e d to o r n a m e n t the h e m of s k i r t s . A t this time there w e r e also costumes e n h a n c e d w i t h c r o ­ cheted l a c e . C r o c h e t e d l a c e w a s a l s o found o n bed­ spreads (fig. 64). (fig. 79). T h e figures a r e u s u a l l y m o v i n g ones w i t h c a r v e d h e a d s a n d d r e s s e d i n v a r i o u s c o l o u r e d rags. T h e c a r o l - s i n g e r s s t a r is l e s s common, the d e c o r a t i o n being v e r y modest. O n the o t h e r h a n d there a r e a l a r g e v a r i e t y of m a s k s for m a s q u e r a d e s . T h e m a s k s a r e m a d e of wood, leather, h o r n , c a r d b o a r d , tow, h o r s e - h a i r , etc (fig. 81, 83, 84, 86, 89) a n d s o m e m a s q u e r a d e c l o t h e s a r e w o v e n f r o m s t r a w (fig. 89). O n e of the a r t i s t i c f o r m s c o n n e c t e d w i t h c u s t o m w a s the v i l l a g e e m b l e m (fig. 87, 88), w h i c h w a s s t i l l found up to the b e g i n n i n g of the 20th c e n t u r y . As regards m u s i c a l i n s t r u m e n t s , t h e r e w e r e the o r i g i n a l „Devil's f i d d l e s " (fig. 80). Ornamentation in Wood w a s not f r e ­ q u e n t l y f o u n d h e r e . I n r e l i c s d a t i n g b a c k to the 18th—20th centuries, it i s o n l y found i n some k i n d s of objects; c a r v e d o r n a m e n t a t i o n : y o k e s for d r a w i n g f i s h i n g n e t s (fig. 65), m a n g l e s a n d w e a v i n g boards, the l i d s of d o u b l e pots (fig. 66), stools, butter m o u l d s (fig. 69), a n d distaffs. T h i s a r t i c l e d e a l s w i t h 4 portfolios e n t i t l e d „Relics of the N a t i v e A r t of W e s t e r n P o l a n d " issued s e v e r a l y e a r s a f t e r the F i r s t W o r l d W a r a n d c o n t a i n i n g the l i t h o g r a p h s of the Poznań p a i n t e r Professor W i k t o r Gosieniecki. These lithographs are a valuable docu­ m e n t a t i o n of a r t i s t i c r e l i c s . I t w a s p l a n n e d to issue a fifth portfolio d e v o t e d to the K a s h u b i a n s . I t w a s to b e b a s e d m a i n l y on the collections of M r G u l g o w ski i n a cottage-museum, w h i c h w a s later burnt d o w n , a n d the s u p p l e m e n t a r y d o c u m e n t a t i o n that Professor G o s i e n i e c k i e l a b o r a t e d after the F i r s t W o r l d War from specimens found in areas previously i n ­ a c c e s s i b l e to P o l i s h r e s e a r c h e s . T h e fifth portfolio w a s to h a v e c o n t a i n e d 20 llthograps s h o w i n g K a ­ shubian architecture. W e are printing reproductions of s o m e of t h e m . I r o n O r n a m e n t a t i o n . I r o n w a s not w i d e l y used; a b o v e a l l , f i s h h o o k s w e r e m a d e of iron (fig. 70) a n d also w r o u g h t a n c h o r s . S o m e t i m e s , b l a c k ­ s m i t h s tools w e r e decorated, (fig. 73). I r o n o r n a m e n ­ tation w a s used most i n b u i l d i n g : hinges, the i r o n ­ w o r k r o u n d l o c k s , etc. a n d a l s o o n i r o n w a y s i d e crosses (fig. 72), roof c r o s s e s a n d weather-cocks (fig. 71), t h e oldest of w h i c h date b a c k to the t u r n of t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s . A r t i s t i c s m i t h e r y in Pomerania declined at the beginning of the 20th c e n t u r y , o u s t e d b y i n d u s t r i a l p r o d u c t i o n . Objects and Ornaments from Horn and Amber a r e r e p r e s e n t e d a b o v e a l l by snuff­ boxes m a d e of h o r n , m o s t p o p u l a r a m o n g the K a ­ s h u b i a n s (fig. 75, 76). T h e y a r e s h a p e d l i k e s m a l l horns, c a n i s t e r s , top-boots a n d 'bottles. T h e y are often o r n a m e n t e d . A m b e r w a s u s e d to m a k e j e w e l ­ lery. T o y s — m a d e of wood. T h e y a r e u s u a l l y h o r s e s (fig. 77). M o v i n g toys a r e also m e t w i t h . Art in rites and c u s t o m s . T h e custom of c a r r y i n g the C h r i s t m a s c r i b h a s been k e p t h e r e 190 W o o d C a r v i n g . W o o d c a r v i n g w a s s t i l l Wides­ p r e a d at t h e t u r n of the 19th a n d 20th c e n t u r i e s — i n w a y s i d e s h r i n e s o n posts. A s , h o w e v e r , w o o d d i d not s t a n d up v e r y w e l l to the d a m p c l i m a t e , they w e r e r e p l a c e d by f i g u r e s m a d e of 'porcelain, i r o n or plaster. T h e m o s t t y p i c a l K a s h u b i a n s h r i n e s a r e t a l l crosses w i t h a s m a l l p o r c h - l i k e roof o v e r the figure of the c r u c i f i e d C h r i s t . T h i s figure i s a l s o found on t h e c r u c i f i x e s c a r r i e d i n processions a n d i s m a r k e d for the elongation of t h e body. T h e r e is m o r e v a r i e t y in the figures of s a i n t s (fig. 9 1 ^ 9 6 , 98) a p a r t f r o m v e r y p r i m i t i v e c a r v i n g s , t h e r e a r e r e a l i s t i c c a r v i n g s often after h i s t o r i c a l styles. T h e f o l k c a r v i n g traditions a r e s t i l l k e p t u p today (fig. 95, 96), but religious t h e m e s a r e g i v i n g w a y to s e c u l a r ones. B a s - r e l i e f s are r a r e l y met w i t h . P a i n t i n g . T h e most common here were p a i n ­ tings o n l i n e n a n d glass, p a i n t e d in the 18th a n d 19th c e n t u r y for the p e o p l e by the c r a f t s m e n i n the s m a l l towns. A t the a n d of t h e 19th c e n t u r y they began to g i v e w a y to p r i n t e d religious p i c t u r e s a n d v e r y few of t h e m h a v e b e e n p r e s e r v e d till t h i s d a y (fig. 102—107). A s e p a r a t e group a r e p i c t u r e s made f r o m w o o d c a r v i n g s glued onto t h e b a c k g r o u n d (fig. 104 t y p i c a l a m o n g the K a s h u b i a n s . Feliks Markowski — RELICS OF THE KASHUBIAN REGION IN T H E LITHOGRAPHS OF WIKTOR GO­ SIENIECKI. Feliks Markowski — THE FOLK ARCHITECTURE OF N O R T H E R N POLAND IN T H E W O R K OF T H E A R C H I T E C T U R E AND R U R A L PLANNING CHAIR OF T H E GDAŃSK T E C H N I C A L U N I V E R S I T Y T h e C h a i r w a s founded i n 1945. S t u d e n t s w h o p a r t i ­ c i p a t e i n i n v e s t m e n t w o r k a r e a l s o e n c o u r a g e d to m a k e t h e i r c o n t r i b u t i o n to the r e s e a r c h w o r k c o n ­ d u c t e d by t h e C h a i r . T o d a y , the C h a i r h a s d o c u m e n ­ tation of the f o l k a r c h i t e c t u r e of v a r i o u s regions of P o l a n d , but a b o v e a l l , f r o m t h e K a s h u b i a n region. �n O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH H A P O f l H O E JKyPHAJI H3flABABMbIK N° 3 MajiHi^KHÍí HAPOßHOE M C K y C C T B O r ^ A H C K O r O n O M O P B H H A 3>OHE K O J I JIEKIIMÏÏ n O M O P C K O r O M y 3 E H roflti repMaHCKoro KOJioHM3au,MOHHoro HaTwcKa 5'CKopmiM npouecc 3aiwMpaHMH HapoflHoro MCKyccTBa Ha TeppMTopMM T f l a H C K o r o n o M o p t a . n p o q e c c stot b ^aTwpyeTca nojiOBMHe X I X Bena. B co3ßaBmeMCH m H a ^ a T a n KaiunaHMH T e p p M T o p M M SToro STHMHecKoro oöcTaHOBKe KOJiJieKinro My3eeB cöopa flOKyMeHTOB OKpyra MMeiOT H a cymecTBeHHoe ApxMTeKTypa 3Ha«łeHne. npeflCTaBjieHa: n36aMn, xo3HMCTBeH- HMMM nOCTpOMKaMM, 3flaHMHMM pejiMrno3Horo npesHa3HaneHMH. H a TeppnTopnn lOJKHbix KauíyS BecbMa xapaKTepHW 60BbIM TpëxKOMHaTHbie MeTOflOM, flByxcKaTHOií M36bi, BHGHIHMM C Kpbimeü nocTpoeHHbie c p y - HaBeCOM, nOKpbITbie (npewMymecTBeHHO coJiOMeH- (pMC. 2). 3tot o6pa3eu, M36bi BCTpenaeTca TOJKe b K o u e B e . H a ceBepe, b n o a c e n o 6 e p e ? K b a m u , e H T p a j i b H O M n a c T M TeppuTopMM K a m y 6 HaxoflMTca MHoro M36, nocTpoeHHblX Ha OCHOBe flepeBHHHOÍÍ CKejieTHOÍÍ KOHCTpyKU,MH, KOTOpyK) 3anOJIHHJIM rJIMHOH MJIM HeBbIJKJKeHHblM KMpnHHOM. 3 t M M 3 S b I TOJKe nOKpbITbl flByXCKaTHOÍÍ K p b l mePí, a M H o r ^ a cojiomoü. X a p a K T e p H b i M y K p a i u e H n e M M 3 6 b l «BJiaeTCa K 0 H € K , B b i p e 3 a H H b l f í M 3 flOCOK b p a 3 Hoo6pa3Hbix dpopMax ( p u c . 5). X03HMCTBeHHbie nOCTpOÜKM CTpOMJIMCb OTßejIbHO, xoTH b n p e f l e j i e K p e c T b í m c K o r o flBopa. CpeflM n o c T HOÜ) poeK BbifleJiHHDTCH KynoJioo6pa3Hbie xjieÖHwe nenn, flByxcKaTHOíi K p b i m e M m ycTaHOBjieHHbie HH3KHX CTOJiÔMKax ( p w c 7), pacnojiojKeHHbie b6jim3m noKpbiTbie Ha mjim b c a ^ y . ABopoB paíIOH H M J K H e r O n O B M C J I H M OKpecTHocTeü MMeJí C T p o M T e j i b C T B o 6oJiee nbiuiHoe. H a TeppMTopMM T y p a K y B (iiobht HlTyM) y a c e b H a n a j i e B e K a CTpOMJIMCb M H O r O K O M H a T H b i e M36bl C TJiyBoKMM B H e U I HMM HaBecoM, ynnpaBiuMMCH H a iihtm cTOJiSax. H a TeppMTOpHM X y j i a B M H a f l B M C J I H H C K O M H M 3 M G H H 0 C T M HaxoflHTca a e p e B H H H b i e c p y ß H b i e H 3 6 b i c BbiflBWHyTbiM Bnepëfl KpbijieHHbiM HaBecoM ( p u c . 6). CTOJi6bi m flBepM dbijim Tosce y K p a m e H b i (pmc. 8). B noBHTe HlTyM, K B M f l 3 b I H b , MajIbOOpr HaXOflHTCfl TOJKe npOCTbie CpyÔHbie M36bt C flByXCKaTHbIMM KpbllliaMW, n O K p b I T b i e COJIOMOM. floMauíHua yTBapb: C o x p a H M B U i M e c H caMO«ejIbHbie CTyjIbHaKM (3bIflejIbKM) J'I npOCTbie CKaMbM, 3aJKMTOHHbIÍÍ CBMfleTejibCTByro, b npouijioM hto HCKVCCTBA UOJlbCKOH AKAJ1EMHH HAYK oBopyflOBaHMe M 3 6 Ha noMopbe 1962 OcoSeHHOCTblO c noflHMMaeMoii HacTbK). HBJIJIIOTCH C n a j I b H b i e CKaMbM-CyHflyKM, KpbmiKOM m B b i f l B M r a e M o i ł nepeflHeii PacnpocTpaHeHbi BbiflBHraeMOM c B H y T p e H H e e B X I X Hanajie CTeKJie, rycTo y ö p a H C T B o pa3BemaHHbiMM 3aTeM yKpamajiM T o H H a p H o e UaeT. <ï>opMbi pacKpauiMBajiM cyHflyKOB cyHflyKM pa3Hoo6pa3Hbi b b ojhh pa3Hbix paííoHax ñoMopba ( p u c . 10 — 15). Oco6eHHOCTbK> K a u i y 6 o B HBJiajiMCb KpameHbie 5 y o b e T b i , K O T o p b i e mohcho h3mtm m y . z i p y r a x STHHnecKMx rpynn Ha T e p p M T o p M M n o M o p b a . B mx «eKopaTMB- HOM BblnOJIHeHMM 3aMeTHbI HepTbl CTMJIbHOM MCTOpMHecKoii Me6ejiM ( p w c . 16, 17). 3tm nepThi 3 a M e T H b i y iiiKacpoB, 'laeMbix npe«Ha3HaHeHHbix b nacToamee CoxpaHMJiMCb eme pacKpaiueHHbie km: c oneub oflejKflbi, pe^Ko (3bifljie) (pmc. BCTpe- (pmc. 19). 18 — 20), o«hmm l^bctom. y n o T p e ö J i a e M b i e K p a c mjim r o j i y ö a a . C o x p a H w i H C b y 3 o p H O Bbipe3aHHoii cühhkom (pmc. 22). p»aBO-KopMHHeBaa eine CKaMbM BpeMH CTyjibHaKM fljia ctch. Ha no3flHee Ha nimKaMH. TeppMTopMM noMopba MMeeT orpoMHyio TpaflML(Mio. M H o r w e i^eHTpbi p a 6 o TajiM e m e b KOHi;e X I X B e K a . B H a n a j i e X X BeKa npOMbILUJieHHOCTb HaMajia BblTeCHHTb 3fleUIHMe H 3 ho flejiMH, Bcë-TaKM coxpaHMJiMCb TpaflMi(HK) MaücHepoB, flefłcTByioinne iieH- Tpbi roHHapHoro flejia: oflHH b X M e J i b H e (noBHT K a p Ty3bi) b MacTepcKOM ceMbM H e i ; e j i b (pmc. 41), B b i p a ö a T b i B a r o m M ü KpameHyio KepaMMKy. Btopoü, n p o f l o n JKHBmMii Ty3ax poii m b paéoTe KamyScKOM ÖOJIbLUWe 6a3npyeT KepaMMKe KyBUIMHbl, H a HaxoflMTCH b Kap- CTapwx y3opax. CBoiicTBeHHbi nOKpbITbie C T a - TMnMHecKMe TeMHO-KopMHHeBOM (pmc 28), mjim y K p a u i e H H w e pacTMTejibHbiiw O p H a M e H T O M ( p M C 31). O i e H b C X O J K M C H M M M KyBIIIMHbl, npOM3BOflMMbie B H w j K H e M noBMcjie (pMC. 32), ho c flpyrMM npMMeHeHMeM opHaiweHTa (pmc. 33, 34). PaüoHy TypaKOB m X y j i a B CBOMCTBeHHbi SoJibrnne Ta3bl C BepTMKajIbHbIMM SeperOBbIMM BOpOTHMKaMM, noKpwTbie KopMHHeBOM SMajiMeii. K a u i y B b i m CjioBMHUbi ynoTpeôJiHjiM T a 3 b i noMeHbiiie, noKpbiTbie 6 e jioM r j i a 3 y p b i o (pmc 30). H a TeppMTopMM HMHCHero rjia3ypbK) noBMCJia m b KoueHe BCTpenajiMCb Ta3oo5pa3Hbie p e - uieTa (pmc. 33). H a TeppMTopMM T^aHCKoro n o M o p b a 6bijiM p a c n p o c T p a H e H b i äbomhmkm (pmc. 29, 32, 36, 37). C T a p w e o 6 p a 3 U b i 2-om nojioBMHbi X I X b. yKpameHbi reOMeTpMHeCKMM OpHaMeHTOM, HOBbie mmöot pacTMTejIbHblM OpHaMeHT. KyBUIMHbl M flBOMHMKM MHOTfla ÖbIJIM nOKpbITbl r j i a 3 y p b K > BHyTpM m CHapyjKM (pmc. 36). B KOHrie XIX B. BCTpenajIMCb CpeflM KepaMMHeCKMX M3fleJIMM rjiMHHHbie K p o n M j i b H M U b i (pMC. 42, 43). C a M b i e CTapwe M3 HMX OTJIMHajIMCb npOCTOM CppOMOÜ M OflHOtfBeTHOM pacKpacKOM ( r j i a 3 y p H o í i ) , n o 3 f l H e i i r i i M e c dpnrypHbiM öapejibedpoM, MMejiM MHorouBeTHyio pacKpacKy. He coxpaHMJiMCb CTapwe (pMrypHwe MrpyuiKM w3 rJiMHbi. C o B p e M e H H O MrpyuiKM flejiaiOTCH b X M e J i b H e (pmc. 44). e m eco BeflHHKM flepeBaHHUMH ÄeJio SepejKbM opHaineHT. pacTMTejibHbiii Bflojib n e n a T H b i e KapTMHKM. K a p T M H b i y K p a m a j i M B e HOHKaMM M3 JieHeÖHblX TpaB. ft>nrypKM CBHTblX ÖbIJIM yKpameHbi ßyMaroM m po3eTKaMw. E m e b Hanajie XX B e K a pa3BeuiMBajiM b W36ax n a y K M n 3 cojiomm. fljia H3roTOBjieHMH nayKOB y n o T p e Ô J i H J i n c b a f ł ą a , m3 KOTOpblX BblflyBajIM C O f l e p j K M M O e ( T . H a 3 . „BblflMyUIKM"). flejio Bcero, n o M e m e H M ü : KapTMHKaMM BBejiH KapbejibHoe npejK^e Kpo- nepeflHeń yKpamajiM M36bi BeKa BecbMa xapaKTepeH, n o c e r o f l H a u i H M M ^eHb ^acTbio (pmc. 24). HepTbi m x 3 a f l H n x c j i M H O K HanoMMHaiOT M e ß e j i b X V I I I BeKa (CTMJlb B a p O K K o ) . H a X O f l H M p e ^ K O C T H b i e 3K3eMn j i a p b i KOJibi6ejieü ( p M C . 21) m coxpaHMBUiweca npejKHMe CTOJibi (pmc. 25) m iiojiohkm fljia JiojKeK (pmc. 23). BaTM (npwMepHO 200 jieT c jm i mh i mm TOMy Ha3a/í) OHeHb npMMMTMBHbIM. Pa3BMTMe flaTMpyeTCH, HaHMHaa c K o m i a X V I I I BeKa m npoflOJiscaeTca b X I X BeKe nofl BJiMflHMeM äbophhckom m ropoflCKoń iue6ejiM. 3to BJiMHHwe iiauíJio OTpaateHMe b .ąeKopaTWBHbix fleiajiflx yTBapM. C o BTopoü nojioBMHbi X I X BeKa y n o T p e Ô J i a ï O T C H KpameHbie c y H f l y K M flJia npMflaHHoro, KOTOpbie BnOCJieflCTBMM ÔbIJIM BblTeCHeHbl TOpOflCKOM MeôejibK). Rjin KapTMHOK, HaxoflflinHxca Ha c y H ^ y K a x , ôbijio BO rOß H3^AHHfl X V I P E 3 K) M E — JIohthh HHCTHTyTOM M C K Y C C T B KOHije X I X — b. pacnpocTpaHMjiocb — TpaßMinroHHoe cpe^M peMecjio roHnapoB Ha n o - cpeflHeBeKOBbH. n j i e T e H M e (njieiiëHKapcTBo) Ha noMopbe oneHb pacnpocTpaHeHo. ynoTpe6jiaeMbiM MaTepMaji: kophm. MOJKHteBejibHMK, flëpTbie flyÖKM m paKMTa. K p o M e Kop3MH (pmc. 48, 49), TyT njiejiM pw5ojioBHbie BepuiM m 3epHOBbie MepKM, njieTëHHbie cnMpajibHoíí TexHMKOM (pmc. 47.51). Ä p y r M e M3«ejiMH M 3 r o T O B J i a j i M C b KpecTO- BOM TeXHMKOM (pMC. 53), MJM I 3anjieTajIM JIbIKO COCHOBbiM KopHeM, a M H o r f l a y n o T p e 6 j i a j i M c o j i o i w y , K O T o p y w cnjieTajiM c kophhmh mjm i paKMTOM. Tenepb njieTeBoe 3aHMMaeT nonëTHoe MecTO b xy^oÄecTBeHHOM H a p o ^ H O M TBopnecTBe, H a x o ^ a pwHOK c S b i T a b r o poflax. T K a ą K o e npoM3BOflCTBO, Kor^a-To oieHb pa3BMTOe Ha TeppMTopMM nOMOpbH, nOHTM MCHe3JIO flejio 191 - �b b KoHue X I X BeKa. Oco6eHHocTtio 3TOM paíioHe HBJiaeTCH uiepcTHHOM b CHHHÜ i n s e T , iiieHHbiíi npoM3BO^CTi3a pacKpa- xojict, npeflHa3HaHajica H a MyjKCKyio — ofleíKfly, a K o p M H H e B b i í í , 3ejiéHbiií m KpacHbiü Ha HceHCKMe nnaTbH. B TKauKOM npoH3B0flCTBe Hn?KHero IIOBMCJIH (Pmc. 3aMeTHO 54, 55). 3flecb CKHe TKaHH BapMMHCKO-Ma3yp- M3rOTOBJIHJIM nOJIOTHO COXpaHMJIOCb BJIMHHMe hto jkmb- noflTBepflMJiw, mjim n y T e u i e c T B y i o i n i i e iiine I^flKH). BapMHHCK0-Ma3ypCK0e MccjieflOBaHHH HeCKOJIbKO JIOCKyTKM H (uiMa- TKai^Koro ueHTpOB npon3BOflCTBa Ha TeppMTopMH K a m y 6 m b B o p a x , r ^ e M3rOTOBJIHK)T nOJIOBMKM (pHC. 56, 58). B npomjioM cymecTBOBajiM TaKHte M a c T e p c K M e , n e HaTaBuiMe nojioTHo (phc 59). H a p n f l , B b i u i M B K a , k p y hc e b a : Okojio X I X b. HapoflHbiw Hapnfl pnflax nepecTají uawn CMaTMBaeMoii MecTHbix pacnpocTpaHHTbca TeppHTopwM. HauíM STHHHecKMX rpynn, Ha p a c - cBefleHMH o H a - 3 a MCKjiiOHeHMeM K a m y S o B , oneHb CKynbi. Ochobhoíí nacTbio MyjKCKOíi ofle>Kflbi nojioBMHbi X I X b. H B J i H J i a c b r o J i y 6 a a mjim cmhhh cepinara. JKeHmHHbi KpoMe n j i a T b a hoCMJIM OflHOLÍBeTHbie JIMCpHMKH MJIM KOCpTbI. B b l I X I M B K a HapHfla npMMeHHJiacb n p M yKpaiueHMM 30Jiotom npa3flHMHHbix HíeHCKMX H e n u , O B (pmc. 60—62), M 3 r o TOBJieHHbix M3 S a p x a T a . Hocmjim TaKJKe mejiKOBbie n e n u b i , yKpameHHbie MHorou,BeTHOw BbiuiMBKOM (pmc. — 61). BbiuiMBKa b 30JioTbiM — i^BeTOM n e n i j o B npeKpaTMjiacb 1-OM nojioBMHe X I X b., a B C K o p e n p e n p a T M j i M y n o Tpe6jIHTb UiejIKOByiO BblHIMBKy. CpeflM OpHaMeHTajIbHblX MOTMBOB 3T0r0 paÜOHa BblflejIHeTCH MOTMB n j i o flOB r p a H a T a . B Hanajie X X b., Sjiaroflapa nponaraH^e, npOBOflMMOM K a i I i y S C K O M M H T e j I J I M r e H U , M e M , S b I J I M C 0 3 flaHbi MHorMe u,eHTpbi MymecTBeHHo, BbimMBKa fljia BbiuiMBKM, ropoflCKnx ynoTpe6jiajiacb bopothmkob m M a H H c e T O B paSoTaBiiiMe, npeM- Bejiaa noTpeSMTejieft. MHorfla npn M3roTOBJieHMM sieHCKMx pySameK. B H a n a j i e X X b. yKpamajiM STOÜ BbiuiMBKOM HMXHHe 6 e p e r a k>6ok. B c T p e i a e M T a K s c e Hapaflbi, y K p a m e H Hbie BH3aHHbIM KpyjK6BOM, K O T O p b i e ynOTpeÓJIHJIM MHor^a fljia yKpameHMH noKpbmají Ha KpoBaTM (Pmc. 64). I T p M K j i a f l H o e MCKyccTBO n o flepeay npMMeHHJIOCb OHeHb pe^KO. B COXpaHMBIHMXCH naMHTHMKaX C X V I I I •— X X BB. HaXOflMM e r o CJieflbl TOJIbko H a HeKOTopbix koíí: cpopMbí fljia npeflineTbix. yKpamajiM rpaBnpoB- fljia CTarMBaHMa Macjia (pmc I I p M K J i a f l H o e JKejie30 M3 Hero (pMC. 70), Hbie 69), npacjinubi. M C K y c c T B O b oneHb y3KOM MacuiTa6e. M3roTOBJiajiM, npewMymecTBeHHO, ocTpora K O B a H H b i e «Ropa, M H o r ^ a yKpamajiM K y 3 H e n (pmc. 73). yKpamajiM, npesc^e Bcero, jKene3Hwe M3flejiMH, ynoTpe6jiaeMbie b cTpoMTejibHOM npoM3BOflCTBe: flBepHbie neTjiM, apiwaTypy 3aMK0B, m KpbiuieBbie npMflopoJKHbie 72), cpjiajKKM, flejieHMH CpJiaJKKM BeTpa M3rOTOBJieHbI SiecTBeHHoe scejie3Hbie ycTaHaBJiMBaeMbie HanpaBjieHMH M 3 j e j i n a 3to M 3 — XVIII peMecjio npocTpaHeHHbie cpep,n SaKepKM cpopMy MMeiOT JieHHineM, HHTapH 6yTbiJiKM. TOTOBHT Ha JiouiafléHKM KamySoB pojkkob, BbiBaiOT 77). cTapbie BB. X y , z ; o 3aMM- npoMbimjieHHbiM h h t a p h. M3 (pMC 6anoK, MHorfla üpejKfle 75, 76). b canora c yKpauueHbi. M3 — MacKM c M3roTOBJieHbi oieHb MacKapaflM3 flepeBa, poroB, KaproHa, naKjiM, kohckoto BOJioca m T.n. (Pmc. 81, 83, 84, 86, 89), HeKOTopbie o6pa3u,bi ofleJKflbi cnjieTeHbi M3 cojiOMbi. CpeflM xyflojKecTBeHHbix p e K BM3MTOB STOrO 06bIHaH O C o S e H H O C T b K ) S b I J I BOJIOCTHOM 3HaK (pmc 87 m 88), BCTpenaeMbiM e m e b Hanajie XX BeKa. C p e f l M My3biKajibHbix MHCTpyMeHTOB BCTpeHajIMCb OpMrMHajIbHbie „HépTOBbI CKpMnKM" (PMC. 80). P e 3 b 6 a n o flepeBy. Pe3b6a ynoTpe6jiHJiacb e m e b X I X — X X bb., b npMflopojKHbix nacoBHHX, Ha CTOJiSax. OflHaKO, flepeBO o n e H b HeycToííHHBOe bo BJiajKHOM KJIMMaTe, 3aMeHMJIM cpapcpopoBbiMM, 2 K e jie3HbiMM m rMncoBbiMM cpMrypKaMM. H a K a u i y 6 a x BbiflejiaiOTca npMflopoxíHbie BbicoKMe KpecTbi c npo- CpMJIMpOBaHHblM ctojiBom M KpbiuieM, KOTopaa n p M KpbiBaeT cpMrypKy P a c n a T M H . O n r y p y 3Ty BCTpenaeM Ha K p e c T a x , hocmmbix bo B p e M H K p o c T H o r o Xofla. TyjioBMine cpMrypKM yfljiMHeHo. Bojiee pa3Hoo6pa3Hbi cpMrypKM CBHTbix (pmc. 91—96, 98). H a p a f l y c npMMMtmbhoíí CKyjibnTypoií BCTpenaeM peajiMCTMHecKMe p a CoTbi, MMeromwe HepTw MCTopMHecKMx CTMjieíi. T p a flMUMOHHaa C K y j i t n T y p a e m e MaroTOBJiaeTCH (pMC. 95, 96, 98), ho pejiMrM03Haa Tenia 3aMeHeHa cbctckom TeMOH. P e f l K o BCTpenaeM Sapejibepp. X H B o n w c b . b stmx PacnpocrpaHeHbi MecTax SbijiM KapTMHbi H a nojioTHe m H a cTeKJie, M 3 r o T O B j i e H Hbie b X V I I I m X I X bb. fljia H a p o f l a , ropoflCKMMM peMecjieHHMKaMM. B KOHi;e X I X b. BbiTecHeHbi n e HaTHblMM KapTHHaMM, ynoTpe6jiaeMbiMM B O BpeMH MHflyjIbreHIÍMM. KapTMH ,ÍT,0 CMX n o p pyHHoíi BbiflejiKM COXpaHMJIOCb ( p n c . 102 — OHeHb 107). B — MajIO oTflejib- Hyio r p y n n y mojkho BbiflejiMTb K a p T M H b i noflKJieeHHbie rpaBiopbi Ha «epeBe (pmc 104). 3 T a r p y n n a oneHb TMnMHHa fljia K a i u y S o B . BcTpenaioTca o S p n ^ a x íejiMKC MapKOBCKMÍi — nAMHTHMKM C T A PMHbl K A H i y B C K O H 3EMJIM B JIMTOrPA4>MHECKMX PABOTAX BMKTOPA rOCEHEH,KOrO B c T a T b e o G c y j K f l a i o T c a 4 ajibóoivia n o f l o6iumm H a 3 BeHMeMb „naMHTHMKM OTHeCTBeHHOrO M C K y C C T B a 3 a naflHoíí IIojibiiiM", M3flaHHbie HecKOJibKo JieT nocjie OKOHHaHMH 1 - O M MMpOBOÍÍ BOMHbl, B KOTOpblX HaXO^MJiMCb jiMTorpacpMH n o 3 H a H C K o r e xyfloatHMKa, n p o cpeccopa CH BMKTopa ToceHeuRoro. I^eHHOM flOKyMeHTalíMeM noAroTOBjiaeMbifí 5-bifi XyfloJKHMK 3tm p a 6 o T b i hbjihiot- naMHTHHKOB ajibSoM o6ocHOBaji CTapMHbl. Smji n o c B a m e H cbom pa6oTbi H a KOJIJieKUHHX, COÓpaHHblX M 3 ^ 0 p O M TyJIbKOBCKMM B M36e-My3ee, KOTopbiü noTOM c r o p e j i . ñocjie 1-oií MMpoboíí BOMHbi x y ^ o J K H M K n o n o J i H M J i M M e í o i n y i o c H y H e r o AOKyMeHTauMio o6"beKTaMM, co6paHHWMM Ha T e p p n topmm, paHbine HeflocTynHOií noJibCKOMy M C C J i e f l o BaTejno. AjIb60M (5-bIÍÍ) M M e j I COCTOHTb M3 20-TM JIMTOrpacpMü flOKyiueHTOB KauíyScKoro cTpoMTejibCTBa. — HecKOJibKO paSoT Mbi ny6jiMKyeM. * e j i M K C MapKOBCKHÜ — HAPOAHAH APXMTEKTYPA CEBEPHOIÍ nOJIblIIM B PABOTAX K A O E ^ P B I APXMTEKTYPBI M njIAHMPOBAHMH «EPEBHM TjlAHCKOrO nOJIMTEXHMHECKOrO MHCTMTYTA TapH3aL(MM. B npeMMymecTBeHHo flBMJKyiUMecH m o S b i H a a x . Co- x p a H M J i c a oObinaü uiecTBMH c BepTenoM (pmc. 79). <I>MrypKM, BbicTynaBuiMe b stom BepTene, noHTM B c e r fla no^BMJKHbie c pe3HWMM r o j i o B K a M M , ofleTbie b p a 3 Hoi^BeTHbie jiocKyTOHKM. P e s c e BCTpenaeM odbinaü 192 noxoflaMM. yKpauíaioT CBH3aHHbIX Kacpoflpa 6bijia co3flana b 1945 ro,ay. B mccjigaoT a - BaTejibCKofi p a S o T e npMHMMaioT ynacTMe CTyfleHTbi, r o KOTOpbie aKTMBHO c o T p y ^ H M H a i o T b p a S o T e n o M H B e H - MrpyuíKM. M c K y c c T B O KOTopyío pora, p a c - M3flejIMH. ^epeBHHHwe (pmc. onpe- IToMopbe M3roTOBJieHHbie K)BejIMpHbie M r p y u í K M : m p o r o B TaSaKepKM, fljia ( p w c . 71). C a M b i e p a e T b Hanajie X X b., BbiTecHaeMoe np0M3B0flCTB0M. Bcero, KpecTbi (pnc. H a Kpbinie b XVII Ky3HenH0e HbiMM kojkm, Kauiy6aM. ik e ji e 3 y . n o ynoTpeSjiajiocb npM6opw c o 3Be3floíí, CKpOMHO. 3 a T 0 MHOTO MaCOK, fljiH pbi6ojioBbix c e T e ü (pmc. 65), p y S e j i a fljia KaTaHMH S e j i b a , T K a i n a i e flouieHKM, KpblUIKM flBOÜHMKOB (pMC 66), CnMHKM C T y j I b H a K O B , apMa KoJiaflOBaHMa Kacpeflpe TeKTypbl M3 MMeeTca pa3HbIX b oojibixiMHCTBe M3 ^oKyMeHTauMH CTOPOH TeppMTopMH HapoflHOíí nojIbUIM KauíySoB. — apxwO^HaKO KpoMe y n o M H H y T b i x CTaTefi, b H O M e p e H a x o f l f l T C H : ,,MaTepMaji ^jih 6 M 6 j i M o r p a c p M H e c K H X CBefleHHÍí n o HapoflHOMy MCKyccTBy C^oBMHiíeB" T a f l s y u í a BojiflyaHa, peqeH3MM H a M 3 f l a H w a m x p o H H K a B a H C H e i í u i M X COSbITMM. �CZASOPISMA INSTYTUTU wydawane P.P. WYDAWNICTWA SZTUKI PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego f o r m a t u , bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , l i c z n e przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty n a prenumeratę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy Pocztowe, listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i Wydawnictw „Ruch" — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a granicę j e s t o 40"/o droższa od c e n y podanej w y ­ żej. Przedpłaty n a tę prenumeratę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i r o c z n e Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, konto 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w W a r s z a w i e , u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e można nabyć w s k l e p i e „Ruchu" p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Zamówienia spoza W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach m i a s t wojewódzkich: Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — Dzierżyńskiego 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdań&k-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Świętojańska 47 G l i w i c e — Zwycięstwa 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ gi 31 K a l i s z — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 K o s z a l i n — Młyńska, b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o A r m i i C z e r w o n e j 37 21, Przemyśl — Franciszkańska 19 R a d o m — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Słupsk — P I . Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów M o n t e C a s s i ­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, Pięk­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24 Włocławek — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — Kuźnicza 42 Z a b r z e —• Wolności 276 Stołeczne Zakłady G r a f i c z n e . D. W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 472 P a p . i l U B t r . k l . I I I , 120 g B I ł k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1.550 egz. H-76 �